cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pando (cây)
Phạm vi ước tính độ tuổi
Các ước tính về tuổi của Pando cũng bị ảnh hưởng bởi những thay đổi trong hiểu biết về việc tạo lập các bản sao cây dương rung ở miền tây Bắc Mỹ. Các nguồn trước đó cho rằng việc nảy mầm và hình thành thành công cây dương rung trên các địa điểm mới là rất hiếm trong 10.000 năm qua và do đó, hệ thống rễ của Pando có thể đã hơn 10.000 năm tuổi. Tuy nhiên, những quan sát gần đây cho thấy việc tạo cây con của các bản sao cây dương lá mới là một việc thường xuyên xảy ra và có thể có khối lượng dồi dào trên các địa điểm bị cháy rừng. Những phát hiện này được tóm tắt trong Hệ thống Thông tin Hiệu ứng Lửa của Sở Lâm nghiệp Hoa Kỳ: "Kay đã ghi chép lại tài liệu về sự phát triển các cây dương rung con sau các trận hỏa hoạn năm 1986 và 1988 tương ứng tại các vườn quốc gia Grand Teton và Yellowstone. Ông nhận thấy cây con tập trung trong các khu vực địa hình lòng chảo và các địa hình trũng khác, các vũng nước ngầm (seep), các con suối, các mép hồ và các vùng ven sông bị cháy. Một vài cây con nằm rải rác khắp các vùng cháy rừng. Tại Vườn quốc gia Grand Teton, sự tạo lập cây con diễn ra mạnh mẽ nhất (950–2,700 cây con/ha) trong năm 1989, một năm ẩm ướt, nhưng hàng trăm đến hàng nghìn cây giống được thành lập mỗi năm bất chấp điều kiện khô hạn trong các năm 1986–1988 và 1990–1991. Các cây con sống sót qua một mùa hầu như chỉ xảy ra trên các bề mặt xảy ra cháy rừng nặng nề."
Chu Thục Chân
Tác phẩm
Khoảng năm Thuần Hi (1182), Nguỵ Thuỵ Lễ ở Uyển Lăng tập hợp các tác phẩm thi từ biên thành Đoạn trường tập (斷腸集) và Đoạn trường từ (斷腸詞), thanh danh được đánh giá không thua kém Lý Thanh Chiếu. Tác phẩm nổi tiếng nhất là Điệp luyến hoa (蝶戀花) và Cung sầu (供愁).
Pando (cây)
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Dương
Chu Thục Chân
Tham khảo
Thể loại:Sinh năm 1135 Thể loại:Mất năm 1180 Thể loại:Người Giang Tô Thể loại:Nhà thơ Trung Quốc thời Tống Thể loại:Tài nữ Trung Hoa Thể loại:Sinh thập niên 1130 Thể loại:Nhà thơ Chiết Giang
Paepalanthus itremensis
Paepalanthus itremensis là một loài thực vật có hoa trong họ Eriocaulaceae. Loài này được (Morat) Stützel mô tả khoa học đầu tiên năm 1987.
Liên kết ngoài
Thể loại:Paepalanthus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1987
Psychotria nummularioides
Psychotria nummularioides là một loài thực vật có hoa trong họ Thiến thảo. Loài này được Guillaumin miêu tả khoa học đầu tiên năm 1930.
Liên kết ngoài
N Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1930
Gyretes tiriyo
Gyretes tiriyo là một loài bọ cánh cứng trong họ van Gyrinidae. Loài này được Ochs miêu tả khoa học năm 1967.
Tham khảo
Thể loại:Bọ nước T
Canthigaster smithae
Canthigaster smithae, tên thông thường là cá nóc hai sắc, là một loài cá biển thuộc chi Canthigaster trong họ Cá nóc. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1977.
Phân bố và môi trường sống
C. smithae có phạm vi phân bố ở Ấn Độ Dương. Loài này được tìm thấy dọc theo vùng bờ biển Đông Phi, bao gồm Madagascar và các hòn đảo, bãi đá xung quanh; ở phía đông, C. smithae có mặt tại Maldives, và từ biển Andaman trải dài xuống phía tây đảo Sumatra (Indonesia). C. smithae được thu thập xung quanh các rạn san hô ở khu vực có nhiều đá cuội, độ sâu khoảng từ 20 đến 40 m.
Mô tả
C. smithae trưởng thành có kích thước tối đa được ghi nhận là khoảng 13 cm. Phần trên mõm và lưng có màu nâu sậm, vùng cơ thể còn lại có màu trắng. Thân có cặp sọc vàng với những đốm màu nâu nằm trên đó. Mắt vàng, xung quanh có các vệt màu xanh lam vàng nâu. Các vây có màu trắng trong.
Số gai ở vây lưng: 0; Số tia vây mềm ở vây lưng: 10; Số gai ở vây hậu môn: 0; Số tia vây mềm ở vây hậu môn: 9; Số tia vây mềm ở vây ngực: 17.
Thức ăn của C. smithae rất đa dạng, bao gồm rong tảo, các loài động vật giáp xác và động vật thân mềm. Chúng sống đơn độc. C. smithae đôi khi được đánh bắt nhằm mục đích thương mại cá cảnh.
Chú thích
Thể loại:Canthigaster Thể loại:Động vật được mô tả năm 1977
22442 Blaha
22442 Blaha (1996 TM9) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 14 tháng 10 năm 1996 bởi J. Ticha và M. Tichy ở Klet.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Được phát hiện bởi Miloš Tichý Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1996 Thể loại:Tiểu hành tinh được đặt tên
Sủi dìn
Món ăn này hợp với khí hậu lạnh của mùa đông, thường được bán kèm với chí mà phù và lục tàu xá.
Nguồn gốc tên gọi
"Sủi dìn" là âm đọc tiếng Quảng Đông của Thủy viên (水圓: seoi2 jyun4, đọc là "sởi yuỳn"). Trong đó, "sủi" (tức thủy) nghĩa là nước và "dìn" (tức viên) là hình tròn. Chính vì thế, sủi dìn (bánh trôi tàu) được du nhập vào Việt Nam và bị biến thành bánh chay trong dịp Tết Hàn thực. Từ "sủi dìn" được Việt hóa bởi các dân tộc vùng núi phía Bắc gọi tên như vậy. Trong khi đó, người Triều Châu lại gọi sủi dìn là chè ỷ. Thường thì những viên chè ỷ sẽ bé hơn, bên trong là đủ loại nhân, có cả đậu xanh, đậu đen, đậu đỏ nghiền, đậu phộng. Chè cũng được nấu trong nước đường có gừng thơm ấm, được rắc mè rang vàng thơm khi ăn. Trong ngày cưới, người Hoa cũng nấu món chè này cho cô dâu và chú rể ăn như một lời chúc hạnh phúc vẹn tròn.
Thành phần nguyên liệu
thumb|Một bát sủi dìn Những nguyên liệu chính là bột gạo nếp, vừng đen, đậu xanh, dừa nạo, gừng tươi, đường và hương liệu đặc trưng. Có thể thay các nhân đậu xanh, vừng đen bằng các nhân khác như đậu đỏ, khoai lang, hạt dẻ thơm, khoai môn, hạt sen, sô cô la, táo tàu khô,... hoặc thậm chí là trứng muối, trứng chảy (gọi là bánh trôi kim sa - 流沙汤圆) Ngoài ra, viên sủi dìn cũng được nhuộm màu tự nhiên từ dành dành, hoa đậu biếc, lá dứa, nước ép từ trái cây như dâu tây, việt quất,....
Cách thức chế biến
Nhìn qua, sủi dìn gần giống bánh chay truyền thống của Việt Nam, bởi cách làm và một số nguyên liệu giống nhau, nhưng món này có những nét riêng với nguồn gốc du nhập từ Trung Quốc. Sủi dìn làm từ bột nếp, nhưng nhân bằng vừng đen rang chín cho dậy mùi thơm, sau đó giã nhuyễn cùng dừa nạo sao cho vừa thơm, vừa béo ngậy và khi nặn cùng với vỏ bột nếp có độ giòn và không dễ bị nát. Nước làm sủi dìn có vị đặc trưng riêng, bởi dậy mùi cay nồng của gừng tươi giã nhỏ nấu với nước đường mía tạo ra màu vàng cánh gián. Sủi dìn dễ làm, có thể tự làm tại gia đình. Tuy nhiên, khâu chuẩn bị nguyên liệu khá kỳ công bởi bột nếp phải xay nước mới mềm, dẻo. Khi làm cần khéo léo để nhân không bị bật ra ngoài vỏ, khi luộc chú ý để đủ độ chín là vớt ra bát, nếu để chín quá dễ bị vỡ nhân. Bột nếp được nặn từng viên to hơn một chút, đường kính khoảng 3 đến 3,5 cm; đậu xanh ngâm mềm, đãi sạch vỏ, hấp hoặc đồ chín, xúc ra đem giã nhuyễn, chừa lại một ít chưa giã để trang trí. Xào phần đậu xanh đã Quấy với đường, vê tròn lại. Quấy bột sắn dây hoặc bột đao với nước pha đường, kèm một chút nước gừng, đun nhỏ lửa, đảo đều tay cho bột hơi sánh lại và khi Nặn bị cháy khét ở đáy nồi. Nặn bột mỏng đều ra rồi cho nhân vào giữa, vê tròn lại cho kín nhân rồi ấn bánh hơi dẹt một chút (có một số địa phương không ấn dẹt bánh ra từ trước, mà đợi khi bánh chín vớt ra sẽ cho vào từng bát, dùng thìa ấn hơi dẹt bánh). Luộc bánh trong nước sôi già, khi bánh nổi lên là đã chín. Cho bánh ra bát, múc nước đường đổ ngập bánh, rắc vừng (rang vàng, xát bỏ vỏ) hoặc rắc chút đậu xanh hấp chín lên trên, có thể thêm một ít sợi dừa nạo và nước hoa bưởi cho thơm. Cũng có nơi người ta sử dụng các nhân khác nhau như hạt sen, xoài, mứt dâu tây (strawberry jam),...
Hoặc cũng có cách làm sau: Cho 300 gam bột nếp và 100 gam bột tẻ vào một cái tô lớn trộn đều. Rót từ từ nước ấm nóng vào và nhào bột, đến khi bột mịn không dính tay là bột đã được; ngắt bột thành từng khối nhỏ, vo viên tròn hoặc dài tùy theo sở thích. Bắc 2 nồi nước lên bếp, 1 nồi nước lọc để luộc bánh, còn nồi kia cho 200 ml mật mía và gừng thái sợi, táo tàu sấy khô vào. Khi nồi nước lọc sôi, cho các viên bánh vào, đợi bánh nổi lên khoảng chừng 1 phút, vớt các viên bánh sang nồi nước mật mía gừng hạ nhỏ lửa và đun liu riu cho bánh ngấm vị ngọt, khoảng 5-10 phút.
Biến tấu
Tại các tỉnh miền núi đông bắc Việt Nam, viên sủi dìn thường không có nhân đồng thời được nhuộm màu bằng gấc và nghệ.
Dân tộc Tày ở Việt Nam có món bánh Coóng phù. Nhân bánh bằng đỗ xanh xào đường hoặc làm bằng lạc rang giã nhỏ rồi nấu với đường đỏ. Cho nhân vào giữa miếng bột dàn mỏng, vo viên lại cho thật tròn. Nấu nồi nước đường phèn đun sôi, đập gừng vào cho thơm. Thả bánh vào nồi nước đường sủi tăm nghi ngút khói, ngào ngạt hương thơm của nếp, gừng. Khi nào bánh nổi lên là chín. Múc bánh vào bát chan nước đường, cho thêm dừa nạo nhỏ, và lạc rang cùng với dầu chuối cho thơm, ăn nóng.
Phoóng dăm (bánh trôi mặn của người Tày) có nhân thịt mộc nhĩ bên trong ăn cùng rau cải cúc tần, xương sườn và canh xương.
Biến thể của sủi dìn có thể kể đến bánh ngào của tỉnh Nghệ An, kết hợp của bột nếp thơm bùi và mật mía ngọt lịm, lạc rang, gừng. Gừng cũng là nguyên liệu rất quan trọng khi làm bánh để tăng độ thơm ăn trong những ngày đông giá. Khâu nặn bánh rất quan trọng, độ tròn sẽ quyết định đến độ phồng, nở của bánh ngào khi cho lên nấu.
Tham khảo
Thể loại:Bánh Trung Quốc Thể loại:Ẩm thực Trung Quốc
Zaječar
Zaječar (tiếng Serbia: Зајечар,, tiếng Bulgaria: Зайчар, Zaychar, Zăiceari) là một thành phố Serbia. Thành phố Zaječar có diện tích km2, dân số là 40.700 người (theo điều tra dân số Serbia năm 2002) còn dân số cả khu tự quản là người. Đây là thủ phủ hành chính của quận Zaječar
Tham khảo
Thể loại:Zaječar Thể loại:Khu dân cư ở Serbia
Amomum thyrsoideum
Amomum thyrsoideum là một danh pháp khoa học. Nó có thể là đồng nghĩa của:
Hot in Herre
"Hot in Herre" là một bài hát của rapper người Mỹ Nelly nằm trong album phòng thu thứ hai của anh, Nellyville (2002). Nó được phát hành vào ngày 16 tháng 4 năm 2002 như là đĩa đơn thứ hai trích từ album bởi Universal Records và Fo' Reel Records. Bài hát còn có sự tham gia góp giọng nhưng không được đề cập của ca sĩ người Mỹ Dani Stevenson. "Hot in Herre" được viết lời bởi Nelly với Pharrell Williams, Chad Hugo và Charles L. Brown thuộc đội sản xuất The Neptunes, những người cũng đồng thời sản xuất bài hát. Ngoài ra, nó còn sử dụng đoạn nhạc mẫu từ nhiều bài hát như "Bustin' Loose" của Chuck Brown, "There's a World" của Neil Young và bản hát lại "As Tears Go By" của Nancy Sinatra. Đây là một bản Hip hop với nội dung đề cập đến việc vui vẻ trên sàn nhảy, cũng như mô tả bầu không khí vô cùng cuồng nhiệt và nóng bỏng tại đây.
Sau khi phát hành, "Hot in Herre" nhận được những phản ứng đa phần tích cực từ các nhà phê bình âm nhạc, trong đó họ đánh giá cao giai điệu bắt tai cũng như quá trình sản xuất của nó. Bài hát còn gặt hái nhiều giải thưởng và đề cử tại những lễ trao giải quan trọng, bao gồm chiến thắng giải Grammy cho Trình diễn solo Rap nam xuất sắc nhất tại lễ trao giải thường niên lần thứ 45 và đề cử giải Âm nhạc châu Âu của MTV năm 2002 lẫn giải thưởng âm nhạc Billboard năm 2003 cho Bài hát xuất sắc nhất. "Hot in Herre" cũng tiếp nhận những thành công vượt trội về mặt thương mại, đứng đầu bảng xếp hạng ở Canada và lọt vào top 10 ở hầu hết những quốc gia nó xuất hiện, bao gồm vươn đến top 5 ở nhiều thị trường lớn như Úc, Đan Mạch, Hà Lan, New Zealand, Na Uy và Vương quốc Anh. Tại Hoa Kỳ, "Hot in Herre" đạt vị trí số một trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100 trong bảy tuần liên tiếp, trở thành đĩa đơn quán quân đầu tiên của Nelly tại đây, và chỉ bị thay thế bởi đĩa đơn tiếp theo của anh "Dilemma" (hợp tác với Kelly Rowland).
Hai video ca nhạc khác nhau đã được phát hành cho "Hot in Herre". Video đầu tiên được đạo diễn bởi Bille Woodruff, trong đó bao gồm những cảnh Nelly vui vẻ với mọi người trong một câu lạc bộ, với sự tham gia diễn xuất từ Cedric the Entertainer, Carmelo Anthony, T. J. Duckett và Julius Peppers. Nó đã nhận được nhiều lượt yêu cầu phát sóng trên nhiều kênh truyền hình âm nhạc như MTV, VH1 và BET, cũng như nhận được một đề cử tại giải Video âm nhạc của MTV năm 2003 cho Video Hip-Hop xuất sắc nhất. Phiên bản video thứ hai cho bài hát do Little X làm đạo diễn và được ghi hình tại St. Louis Arch với cùng nội dung về việc vui vẻ trên sàn nhảy. Để quảng bá cho "Hot in Herre", Nelly đã trình diễn nó trên nhiều chương trình truyền hình và lễ trao giải lớn, bao gồm Late Show with David Letterman, Saturday Night Live, Top Of The Pops và giải Grammy lần thứ 45. Kể từ khi phát hành, bài hát đã được hát lại, nhại lại và sử dụng làm nhạc mẫu bởi nhiều nghệ sĩ khác nhau, như "Weird Al" Yankovic, Kanye West, André 3000, The Lonely Island và dàn diễn viên của Glee.
Liên kết ngoài
Thể loại:Đĩa đơn năm 2002 Thể loại:Bài hát năm 2002 Thể loại:Bài hát của Nelly Thể loại:Đĩa đơn quán quân Billboard Hot 100 Thể loại:Đĩa đơn quán quân Billboard Hot R&B/Hip-Hop Songs Thể loại:Đĩa đơn quán quân Billboard Mainstream Top 40 (Pop Songs) Thể loại:Đĩa đơn quán quân European Hot 100 Singles Thể loại:Đĩa đơn quán quân tại Canada Thể loại:Bài hát về tình dục Thể loại:Bài hát viết bởi Pharrell Williams
Stelis triangulabia
Stelis triangulabia là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Ames miêu tả khoa học đầu tiên năm 1925.
Liên kết ngoài
T Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1925
Motina
Motina là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.
Archidendron minahassae
Archidendron minahassae là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được (Koord.) I.C.Nielsen miêu tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Mán đỉa
Vasily Grigoryevich Lazarev
Vasili Grigoryevich Lazarev (Василий Григорьевич Лазарев; 23 tháng 2 năm 1928 – 31 tháng 12 năm 1990) là phi hành gia Xô Viết đi trên con tàu vũ trụ Soyuz 12 và con tàu vũ trụ Soyuz 18a trong một lần phóng vội vã.
Ông bị thương khi đang tăng tốc và hạ cánh tàu vũ trụ khi trở về Trái Đất nhưng không được trả chi phí cho chuyến bay của ông, buộc ông phải khiếu nại trực tiếp lên Leonid Brezhnev. Brezhnev khi đó là Tổng thư ký Đảng cộng sản Liên Xô
Lazarev có bằng Thạc sĩ Y khoa và mang quân hàm Đại tá trong Không quân Xô Viết. Sau đó, ông vẫn tham gia vào các chương trình không gian cho đến khi sức khỏe suy yếu vào năm 1981.
Theo một nguồn tin thì ông chết vì ngộ độc rượu ở Moskva.
Tham khảo
Thể loại:Người Altai Krai Thể loại:Phi hành gia Liên Xô Thể loại:Sĩ quan Không quân Liên Xô Thể loại:Bác sĩ Liên Xô Thể loại:Anh hùng Liên Xô Thể loại:Sĩ quan Liên Xô
Pandercetes peronianus
Pandercetes peronianus là một loài nhện trong họ Sparassidae.
Loài này thuộc chi Pandercetes. Pandercetes peronianus được Charles Athanase Walckenaer miêu tả năm 1837.
Tham khảo
Thể loại:Pandercetes
Amphicnaeia bivittata
Liên kết ngoài
Thể loại:Amphicnaeia
Người Mansi
Người Mansi (tiếng Mansi: Мāньси / Мāньси мāхум, Mansi / Mansi māhum, IPA: [Mansi, Mansi maːxʊm]) là dân tộc bản địa thuộc phân nhóm Ugria trong nhóm Các dân tộc Phần Lan-Ugria, sinh sống tại Khantia-Mansia, một khu tự trị trong tỉnh Tyumen ở vùng Ural - Siberia thuộc Liên bang Nga.
Người Mansi có tổng dân số cỡ 12,3 ngàn theo Russian Census 2010, và 13 ngàn theo Joshua Project năm 2019.
Scopula mesites
Scopula mesites là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Liên kết ngoài
M
Người Mansi
Người Mansi trước đây được gọi là Vogul. Cùng với người Khanty, người Mansi được đại diện chính trị bởi "Hiệp hội Cứu Yugra", một tổ chức được thành lập thời Perestroika cuối những năm 1980, và là một trong những hiệp hội bản địa khu vực đầu tiên ở Nga.
Người Mansi nói tiếng Mansi. Tại Khantia-Mansia, tiếng Mansi và tiếng Khanty có địa vị đồng chính thức với tiếng Nga. Các ngôn ngữ này thuộc phân Nhóm ngôn ngữ Ugria của nhóm ngôn ngữ Phần Lan-Ugria trong ngữ hệ Ural.
Liên kết ngoài
* Thể loại:Nhóm sắc tộc ở Nga Thể loại:Nhóm sắc tộc ở Siberia Thể loại:Người bản địa Bắc Á Thể loại:Du mục hiện đại Thể loại:Bộ lạc du mục Á-Âu Thể loại:Dân tộc Ugria
Sundamys
Sundamys là một chi động vật có vú trong họ Muridae, bộ Gặm nhấm. Chi này được Musser and Newcomb miêu tả năm 1983. Loài điển hình của chi này là Mus muelleri Jentink, 1879.
Tham khảo
Thể loại:Chi động vật có vú
Melichthys indicus
Melichthys indicus là một loài cá biển thuộc chi Melichthys trong họ Cá bò da. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1973.
Từ nguyên
Tính từ định danh indicus bắt nguồn từ indikós (ἰνδικός) trong tiếng Hy Lạp cổ đại và mang nghĩa là "ở Ấn Độ", hàm ý đề cập đến Ấn Độ Dương, nơi mà loài cá này được tìm thấy.
Phạm vi phân bố và môi trường sống
M. indicus được phân bố rộng khắp Ấn Độ Dương, từ Biển Đỏ và bờ biển Đông Phi trải dài về phía đông đến bờ tây bán đảo Mã Lai và đảo Bali (Indonesia).
Mô tả
Chiều dài cơ thể lớn nhất được ghi nhận ở M. indicus là 25 cm. M. indicus có màu nâu đen với những sọc ngang màu nhạt. Nửa dưới đầu có vệt sọc màu xám nhạt. Vây lưng sau và vây hậu môn có một sọc màu trắng xanh ở sát gốc vây. Có một sọc xanh lam mỏng ở hai bên má. Quanh mắt có nhiều vệt sọc xanh. Vây đuôi có dải trắng bao quanh lấy rìa.
Số gai ở vây lưng: 3; Số tia vây ở vây lưng: 30–35; Số gai ở vây hậu môn: 0; Số tia vây ở vây hậu môn: 27–30; Số tia vây ở vây ngực: 14–16.
Sinh thái học
Thức ăn của M. indicus bao gồm các loại tảo và đa dạng các loài thủy sinh không xương sống như hải miên, giáp xác và nhuyễn thể. M. indicus thường sống đơn độc và đào hang dưới gốc san hô để trú ẩn.
Tham khảo
I Thể loại:Cá Ấn Độ Dương Thể loại:Cá Oman Thể loại:Cá Somalia Thể loại:Cá Kenya Thể loại:Cá Seychelles Thể loại:Cá Maldives Thể loại:Cá Myanmar Thể loại:Cá Thái Lan Thể loại:Động vật được mô tả năm 1973
Conus coffeae
Conus coffeae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.
Giống như tất cả các loài thuộc chi Conus, chúng là loài săn mồi và có nọc độc. Chúng có khả năng "đốt" con người, do vậy khi cầm chúng phải hết sức cẩn thận.
Tham khảo
Thể loại:Động vật được mô tả năm 1791 Thể loại:Conus
Mesochorus coartatus
Mesochorus coartatus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Mesochorus
Dionysia aretioides
Dionysia aretioides là một loài thực vật có hoa trong họ Anh thảo. Loài này được (Lehm.) Boiss. mô tả khoa học đầu tiên năm 1846.
Liên kết ngoài
Thể loại:Dionysia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1846
Archiearis extrema
Archiearis extrema là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Kilimli, Sason
Kilimli là một xã thuộc huyện Sason, tỉnh Batman, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 83 người.
22450 Nové Hrady
22450 Nové Hrady là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1609.0869790 ngày (4.41 năm).
Nó được phát hiện ngày 3 tháng 11 năm 1996.
Tham khảo
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1996
Valence-d'Albigeois
Valence-d'Albigeois là một xã thuộc tỉnh Tar trong vùng Occitanie ở phía nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 464 mét trên mực nước biển.
Oltrona di San Mamette
Oltrona di San Mamette là một đô thị ở tỉnh Como trong vùng Lombardia, có cự ly khoảng 35 km về phía tây bắc của Milano và khoảng 12 km về phía tây nam của Como. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.190 người và diện tích là 2,7 km².
Valence-d'Albigeois
Tham khảo
Thể loại:Xã của Tarn
Oltrona di San Mamette
Đô thị Oltrona di San Mamette có các frazioni (các đơn vị trực thuộc, chủ yếu là các làng) Cerc and Gerbo.
Pirot
Pirot (tiếng Serbia:) là một thành phố Serbia. Thành phố Pirot có diện tích km², dân số là 57.922 người  (theo điều tra dân số Serbia năm 2011) còn dân số cả khu tự quản là người. Đây là thủ phủ hành chính của quận
Oltrona di San Mamette
Oltrona di San Mamette giáp các đô thị: Appiano Gentile, Beregazzo con Figliaro, Lurate Caccivio, Olgiate Comasco.
Pirot
Tham khảo
Thể loại:Pirot Thể loại:Khu dân cư ở Serbia
Oltrona di San Mamette
Tham khảo
Thể loại:Đô thị tỉnh Como Thể loại:Thành phố và thị trấn ở Lombardia
Elatostema robustum
Elatostema robustum là loài thực vật có hoa trong họ Tầm ma. Loài này được Hallier f. mô tả khoa học đầu tiên năm 1896.
Liên kết ngoài
R Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1896
Elatostema robustum
Hosahalli, Sira
Tham khảo
Thể loại:Tumkur (huyện)
Gymnogramma billardierei
Gymnogramma billardierei là một loài dương xỉ trong họ Pteridaceae. Loài này được Kaulf. mô tả khoa học đầu tiên năm 1827. Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Liên kết ngoài
Thể loại:Gymnogramma Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1827 Thể loại:Unresolved names
Gymnogramma billardierei
Cerotoma facialis
Cerotoma facialis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Erichson miêu tả khoa học năm 1847.
Tham khảo
Thể loại:Cerotoma
Gyretes torosus
Gyretes torosus là một loài bọ cánh cứng trong họ van Gyrinidae. Loài này được Babin miêu tả khoa học vào năm 2004.
Hieracium melandetum
Hieracium melandetum là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Omang mô tả khoa học đầu tiên năm 1912.
Liên kết ngoài
M Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1912
Bầu cử Lập pháp Liên Xô, 1989
Bầu cử Đại hội Đại biểu Nhân dân Liên Xô năm 1989 (Выборы народных депутатов СССР 1989), là cuộc bầu cử tự do một phần đầu tiên của cơ quan lập pháp Liên Xô, được tổ chức theo luật Bầu cử Đại biểu Nhân dân được thông qua ngày 1/12/1988.
Bối cảnh
Vào tháng Giêng năm 1987, Mikhail Gorbachev, Tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô (CPSU), công bố chính sách mới demokratizatsiya (dân chủ hóa). Theo chính sách này, cử tri sẽ có sự lựa chọn giữa nhiều ứng cử viên cho mỗi khu vực bầu cử, mặc dù tất cả các ứng cử viên vẫn phải là thành viên của CPSU. Khái niệm này được Gorbachev đưa ra để cho phép ông loại bỏ những người bảo thủ trong Đảng, những người chống lại các chiến dịch cải cách perestroika và glasnost của ông, trong khi vẫn duy trì Liên Xô là một nhà nước Cộng sản độc Đảng.
Vào tháng 12 năm 1988, Hiến pháp Liên Xô năm 1977 đã được sửa đổi để thành lập một cơ quan lập pháp mới, Đại hội Đại biểu Nhân dân (CPD), để thay thế cho Xô viết Tối cao cũ của Liên Xô. Đại hội đại biểu nhân dân gồm có 2,250 đại biểu, 750 đại biểu (một phần ba) được dành cho Đảng Cộng sản Liên Xô và các tổ chức liên kết của Đảng, tuy nhiên, hai phần ba còn lại sẽ được bầu theo nguyên tắc demokratizatsiya, với 750 theo hệ thống của Xô viết Liên bang (một đại biểu đại diện cho 300,000 cử tri) và 750 theo hệ thống của Xô viết Quốc gia (một số lượng đại biểu tương đương từ mỗi nước Cộng hòa Liên bang). Cuộc bầu cử cho cơ quan lập pháp mới được thiết lập vào tháng 3 năm 1989.
Nguyên tắc phân bổ
Các đại biểu được bầu cử dựa theo nguyên tắc phân bổ sau đây:
Bầu cử
Ban đầu, 7,531 ứng cử viên được đề cử vào 1,500 ghế.
Cuộc bầu cử tổ chức từ 7 giờ đến 20 giờ (giờ địa phương) ngày 26/3/1989, và cuộc bỏ phiếu lần thứ hai diễn ra ngày 9/4 cùng năm. Cuộc bầu cử tái diễn ngày 14/5 và tiếp tục tái diễn trong ngày 18-21/5. Với cuộc bỏ phiếu các tổ chức công cộng diễn ra từ ngày 11-23/3 (một số tổ chức bầu cử vào tháng 4).
Các cuộc bầu cử chủ yếu diễn ra là lựa chọn (có 399 trong 1,500 khu vực không lựa chọn), cạnh tranh (các ứng cử viên có cơ hội nói chuyện với cử tri với các chương trình trên sóng truyền hình, gồm cả trực tiếp), và bỏ phiếu bí mật. Bất cứ sự làm nhục việc đề cử các ứng viên cho từng ghế đều bị nghiêm cấm. Đồng thời Đảng Cộng sản Liên Xô vẫn duy trì quyền lực theo số lượng phân bổ từ các tổ chức công cộng.
Ở giai đoạn thiết lập khu vực bầu cử, đã xảy ra sự vi phạm điều 17 Luật bầu cử Đại biểu Nhân dân, theo đó phải thiết lập các khu vực bầu cử với số lượng cử tri ngang nhau. Điều này không thực tế vì một số khu vực có tỉ lệ cử tri cao hơn các khu vực khác. Việc này đã không được Ủy ban ủy quyền phản hồi. Số lượng đại biểu cũng không theo tỉ lệ như trường hợp dân số quốc gia Baltic trong Liên Xô chỉ chiếm 2.1% nhưng số lượng đại biểu trong Quốc hội lại chiếm 7%.
Kết quả
Phần lớn các ứng cử viên Đảng Cộng sản Liên Xô đều trúng cử (chiếm 87% đại biểu Quốc hội). Hơn 300 ứng viên tự ứng cử không được Đảng Cộng sản Liên Xô giới thiệu cũng trúng cử, Yeltsin nằm trong số này, ông đã chiến thắng ứng cử viên do Đảng Cộng sản Liên Xô giới thiệu tại khu vực bầu cử Moskva với 89% phiếu bầu. Ở cấp độ Cộng hòa Liên bang, Yeltsin cũng đưoc bầu vào Đại hội Đại biểu Nhân dân Nga Xô và sau đó bầu gián tiếp vào Xô viết Tối cao Liên Xô.
Một số nhân vật nổi tiếng khác cũng chiến thắng tương tự như Yeltsin như: Công tố viên Telman Gdlyan trong vụ án tham nhũng bông, nghệ sĩ xiếc Valentin Dikul, nhà dân tộc học Galina Starovoytova, luật sư Anatoly Sobchak, nhà vật lý Andrei Sakharov, vận động viên cử tạ Yury Vlasov, vận động viên khúc côn cầu Anatoli Firsov.
Trong khi ấy một ủy viên Bộ Chính trị và năm ủy viên Trung ương Đảng, 35 lãnh đạo Đảng Cộng sản Liên Xô đã bị thất cử khi không được bầu. Gorbachev ca ngợi cuộc bầu cử là một chiến thắng cho perestroika và cuộc bầu cử đã được ca ngợi trên các phương tiện truyền thông nhà nước như TASS và Izvestia, bất chấp sự phản đối mạnh mẽ của những người bảo thủ trong Bộ Chính trị và Trung ương Đảng.
Thống kê
Trong số các đại biểu nhân dân, có 1,957 đại biểu Đảng Cộng sản Liên Xô (87%) và 292 đại biểu không Đảng phái (13%).
Đại hội Đại biểu
Phiên họp đầu tiên của Đại hội Đại biểu Nhân dân mới khai mạc vào cuối tháng 5 năm 1989. Mặc dù những người bảo thủ vẫn giữ quyền kiểm soát lưỡng viện, các nhà cải cách đã sử dụng cơ quan lập pháp như một nền tảng để tranh luận và chỉ trích hệ thống Liên Xô, với việc truyền thông nhà nước phát đi những bình luận trực tiếp của họ và không bị kiểm duyệt trên truyền thanh. Yeltsin đảm bảo một vị trí trong Xô viết Tối cao được tái lập ở Liên Xô, và vào mùa hè đã hình thành phe đối lập đầu tiên, Nhóm đại biểu liên khu vực, được thành lập từ những người theo Chủ nghĩa dân tộc và tự do Nga. Những người được bầu năm 1989 đã đóng một vai trò quan trọng trong việc tiếp tục cải cách và dẫn tới việc sụp đổ Liên Xô sụp đổ hai năm sau đó.
Liên kết ngoài
Thể loại:Liên Xô Thể loại:Bầu cử Liên Xô Thể loại:Bầu cử độc Đảng Thể loại:Perestroika Thể loại:Mikhail Gorbachev Thể loại:Boris Yeltsin
Taraxacum pingue
Taraxacum pingue là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Schischk. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1937.
Xã Richland, Quận Fairfield, Ohio
Xem thêm
Thể loại:Xã thuộc tiểu bang Ohio Thể loại:Quận Fairfield, Ohio
Taraxacum pingue
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Bồ công anh Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1937
Pandercetes plumipes
Pandercetes plumipes là một loài nhện trong họ Sparassidae.
Loài này thuộc chi Pandercetes. Pandercetes plumipes được Carl Ludwig Doleschall miêu tả năm 1859.
Tham khảo
Thể loại:Pandercetes
Stelis triangularis
Stelis triangularis là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Barb.Rodr. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1881.
Liên kết ngoài
T Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1881
Công giáo tại Việt Nam
Công giáo Việt Nam là một bộ phận của Giáo hội Công giáo, dưới sự lãnh đạo tinh thần của các giám mục tại Việt Nam, hiệp thông với giáo hoàng. Với số tỉ lệ 7,21% và số giáo dân trên 7,2 triệu người (2022 ), Việt Nam là quốc gia có tỉ lệ người Công giáo trong tổng dân số xếp thứ năm ở châu Á (sau Đông Timor, Philippines, Liban và Hàn Quốc). Về số lượng người Công giáo, Việt Nam cũng đứng thứ năm châu Á (sau Philippines, Ấn Độ, Trung Quốc và Indonesia). Công giáo Việt Nam từng được mệnh danh là "Trưởng nữ của Giáo hội tại Á châu".
Công giáo có mặt tại Việt Nam từ thế kỷ 16 và được thiết lập vững chắc bởi các thừa sai Dòng Tên Bồ Đào Nha và Ý vào đầu thế kỷ 17. Nền tảng truyền giáo do các tu sĩ Dòng Tên xây dựng được tiếp nối bởi Hội Thừa sai Paris Pháp và Dòng Đa Minh Tây Ban Nha. Các linh mục người Việt đầu tiên được thụ phong vào năm 1668. Hai giám mục người Việt tiên khởi là Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng và Đa Minh Hồ Ngọc Cẩn được bổ nhiệm vào thập niên 1930. Năm 1960 chứng kiến sự hình thành Hàng Giáo phẩm Việt Nam. Hội đồng Giám mục Việt Nam thống nhất được thành lập năm 1980. Theo số liệu điều tra dân số chính thức của Nhà nước năm 2019, Công giáo là một trong những tôn giáo lớn nhất tại Việt Nam, với 5,9 triệu người, chiếm khoảng 44,6% tổng số người theo tôn giáo và chiếm 6,1% tổng dân số cả nước. Theo thông tin từ trang Ban Tôn giáo Chính phủ Việt Nam, tính đến năm 2021, Công giáo tại Việt Nam có 47 Giám mục, hơn 6000 linh mục; khoảng 200 dòng tu, với hơn 31.000 nam nữ tu sĩ, trên 7 triệu tín hữu Công giáo, hơn 10.000 cơ sở thờ tự (tính đến năm 2010) thuộc về ba Giáo tỉnh là Hà Nội, Huế, và Sài Gòn. Theo thông tin từ Bản Tổng kết Tiền Thượng Hội đồng Giám mục công bố vào tháng 8 năm 2022, số giáo dân của tôn giáo này đạt mức 7.294.713 người, tỉ lệ 7,21% dân số Việt Nam.
Những vùng tập trung đông giáo dân nhất là tại các tỉnh duyên hải miền Bắc (Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình,...), các tỉnh miền Trung (Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Khánh Hòa, Bình Thuận,...), Tây Nguyên và phía Nam (Đồng Nai, Tp.HCM, Bà Rịa - Vũng Tàu,...).
Tên gọi
Trong tiếng Việt, thuật ngữ Công giáo được dùng để dịch chữ καθολικος, catholicus hoặc catholique, với ý nghĩa đó là "đạo chung, đạo phổ quát" đón nhận mọi người, chứ không riêng cho dân tộc hay quốc gia nào. Các văn kiện tiếng Việt của Giáo hội hoặc Hội đồng Giám mục Việt Nam đều dùng chữ "Công giáo", Ban Tôn giáo Chính phủ Việt Nam cũng dùng chữ "Công giáo". Tuy nhiên, trong ngữ cảnh không chính thức thì "Công giáo" cũng được gọi là "Kitô Giáo" hay "đạo Thiên Chúa".
Ngoài ra, Giáo hội Công giáo (hoặc Hội Thánh Công giáo) mang tính chất thống nhất và chỉ có một trên toàn cầu, cộng đồng người Công giáo tại Việt Nam (hoặc các nơi khác) là một bộ phận của nó, gọi là "giáo hội địa phương". Giáo hội Công giáo không thành lập giáo hội riêng cho từng quốc gia, cho nên thuật ngữ "Giáo hội Công giáo Việt Nam" là không đúng vì gây hiểu nhầm về việc có một tổ chức Công giáo riêng tại Việt Nam.
Những tiếp xúc ban đầu
Cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17, Việt Nam đã bắt đầu giao thương với các nước phương Tây như Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp và với Nhật Bản ở châu Á để trao đổi hàng hóa và vũ khí quân sự. Thời gian này, Công giáo cũng mở rộng truyền giáo đến khắp nơi trên thế giới, trong đó có miền Viễn Đông Á châu.
Bấy giờ là thời kỳ hoàng kim của 2 cường quốc Phục Hưng Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha. Đều là những quốc gia Công giáo kỳ cựu, cả hai nước cạnh tranh nhau quyết liệt trong địa hạt kinh tế và tìm kiếm Vùng đất Mới hay Tân Thế giới. Các mâu thuẫn lớn đến mức, cả hai nước phải cùng xin Giáo hoàng làm trọng tài giải quyết. Do đó, Giáo hoàng Alexandre VI đã ban Sắc chỉ "Inter Caetera" ngày 4 tháng 5 năm 1493, phân chia theo hướng Đông Tây quả địa cầu cho hai vương quốc Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, theo đó vùng đất bờ phía Tây Phi Châu và vùng Đông Ấn, bao quát từ Ấn Độ, Xiêm La, Malacca, Sumatra, Java, Đại Việt, Trung Hoa và Nhật Bản, được đặt dưới chế độ bảo trợ của Bồ Đào Nha. Phần lại của thế giới mới được đặt dưới chế độ bảo trợ của Tây Ban Nha.
Do sự phân chia này, các thừa sai Bồ Đào Nha hay các quốc tịch khác đều phải tập trung, bị kiểm soát tại hải cảng Lisbõa để xuống tàu lên đường truyền giáo vùng Đông Ấn. Sử liệu Pháp ghi lại rằng vào năm 1516 có một nhà hàng hải Bồ Đào Nha tên là Fernao Perez de Andrade đã đến tận bờ biển Việt Nam. Trong bộ Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục được Quốc sử quán triều Nguyễn soạn thảo dưới triều Tự Đức có nói đến chỉ dụ cấm đạo Công giáo (khi đó gọi là đạo Gia-tô, phiên âm từ chữ Giê-su trong tiếng Hán) chú thích như sau:
Gia-tô, dã lục, Lê Trang Tông, Nguyên Hoà nguyên niên, tam nguyệt nhật, Dương nhân I-nê-khu tiềm lai Nam Chân chi Ninh Cường, Quần Anh, Giao Thủy chi Trà Lũ âm dĩ Gia-tô tả đạo truyền giáo" (Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục, quyển XXXIII, tờ 5-6).
Dịch nghĩa: "Đạo Gia-tô, theo bút ký của tư nhân, tháng 3 năm Nguyên Hoà thứ nhất (1533) đời Lê Trang Tông, có người Tây dương tên I-nê-khu, lén đến truyền đạo Gia-tô ở làng Ninh Cường và Quần Anh, huyện Nam Chân và làng Trà Lũ, huyện Giao Thủy".
Các làng trên lần lượt thuộc các huyện Trực Ninh, Hải Hậu và Xuân Trường, tỉnh Nam Định ngày nay. Tuy nhiên những chi tiết liên hệ tới I-nê-khu (có thể là phiên âm của Inácio trong tiếng Bồ Đào Nha, Ignacio hoặc Íñigo trong tiếng Tây Ban Nha) ngày nay không còn được ghi nhớ, và do đó không ai biết rõ về tông tích, cũng như về công cuộc truyền đạo của vị thừa sai thứ nhất này. Mặc dù vậy, với dấu tích đầu tiên trong tài liệu sử chính thống, nhiều nhà sử học Công giáo Việt Nam đã chọn năm 1533 là năm khởi đầu cho đạo Công giáo tại Việt Nam.
Theo linh mục Marcos Gispert, O.P., nhà sử học Dòng Anh Em Giảng Thuyết (thường gọi là Dòng Đa Minh) đã sống tại Việt Nam 34 năm, sau I-nê-khu còn một số nhà truyền giáo khác như:
Để thuận lợi hơn trong vấn đề truyền giáo, ngày 3 tháng 11 năm 1534, Giáo hoàng Phaolô III ban Sắc chỉ "Aequum Reputamus" thiết lập Giáo phận Goa (Hạt Đại diện Tông tòa Goa) khởi từ mũi Hảo Vọng (Nam Phi) đến Nhật Bản, bao gồm quốc gia Đại Việt. Ngày 4 tháng 2 năm 1557, Giáo hoàng Phaolô IV ký Sắc chỉ "Pro Exellenti Praeminentia" thiết lập Giáo phận Malacca, bao gồm lãnh thổ Indonesia, Malaysia, Xiêm, Cam Bốt, Chàm, Đại Việt, Trung Hoa và Nhật Bản. Năm 1558, giáo sĩ Jorge da Santa Lucia, Dòng Đa Minh Bồ Đào Nha, được phong Giám mục tiên khởi Giáo phận Malacca. Đến ngày 23 tháng 1 năm 1576, Giáo hoàng Grêgôriô XIII ban Sắc chỉ "Super Specula Militantis Ecclesiae", thành lập Giáo phận Macao, tách ra từ Giáo phận Malacca, gồm lãnh thổ Trung Hoa, Đại Việt và Nhật Bản.
Mặc dù cả hai giáo phận Malacca và Macao đều thuộc quyền bảo trợ của Bồ Đào Nha, tuy nhiên đã có rất nhiều nhà truyền giáo thuộc nhiều dòng tu và hội thừa sai khác đã đến Việt Nam. Năm 1596 thầy dòng người Tây Ban Nha tên là Don Diego d’Averte đã đặt chân đến Huế, nhưng bị đuổi đi ngay. Năm 1614 những nhà truyền giáo dòng Tên theo chân các thương nhân người Bồ Đào Nha từ Macao, qua phía nam Trung Hoa, để đến Việt Nam. Các bề trên Dòng Tên còn thành lập hẳn một tổ chức truyền giáo tại Đàng Trong (la Mission de Cochinchine) năm 1615.
Các cộng đoàn tiên khởi
Những nỗ lực truyền giáo đầu tiên đã không đạt được thành tựu thường trực. Sang thế kỷ 17, các vị thừa sai Dòng Tên thuộc nhiều quốc tịch dưới quy chế bảo trợ của Bồ Đào Nha đã thiết lập nền tảng Công giáo vững chắc tại Đại Việt. Giai đoạn này kéo dài từ năm 1615 tới năm 1659, vào cùng thời điểm lãnh thổ Việt Nam bị chia cắt thành hai miền, lấy sông Gianh làm ranh giới. Phía Nam gọi là Đàng Trong, do các chúa Nguyễn cai quản. Phía Bắc gọi là Đàng Ngoài do vua Lê, chúa Trịnh nắm quyền.
Paepalanthus jordanensis
Paepalanthus jordanensis là một loài thực vật có hoa trong họ Eriocaulaceae. Loài này được Silveira mô tả khoa học đầu tiên năm 1928.
Công giáo tại Việt Nam
Các cộng đoàn tiên khởi
Các linh mục Dòng Tên theo chân Thánh Phanxicô Xaviê truyền giáo tại Nhật Bản từ năm 1549, bị Mạc chúa Tokugawa Hidetada ra sắc lệnh trục xuất khỏi đất Phù Tang năm 1614, đã tập trung tại Macao (được xem như một đầu cầu thành lập từ năm 1564). Từ kinh nghiệm truyền giáo ở Trung Quốc và Nhật Bản, các thừa sai rất quan tâm đến việc học ngôn ngữ, phong tục Việt Nam và giảng đạo bằng tiếng Việt. Các linh mục Dòng Tên ở lại Việt Nam cho tới năm 1788. Vắng bóng đi trong một thời gian 169 năm (1788-1957).
Ngày 18 tháng 1 năm 1615, hai linh mục Francesco Buzomi và Diogo Carvalho cùng các trợ sĩ đến Cửa Hàn, Đà Nẵng. Tiếp theo các linh mục khác như Francisco de Pina, Christoforo Borri, Alexandre de Rhodes, Girolamo Maiorica đều đến Đàng Trong trước. Năm 1626, linh mục Giuliano Baldinotti và tu huynh Julius Piani ra Đàng Ngoài tìm hiểu tình hình, được chúa Trịnh Tráng tiếp đãi nồng hậu. Ngày 19 tháng 3 năm 1627, hai linh mục de Rhodes và Pedro Marques cập bến Cửa Bạng, Thanh Hóa, khởi đầu công cuộc truyền giáo tại Đàng Ngoài. Vì nhu cầu học hỏi tiếng Việt (lúc đó mới chỉ được viết bằng chữ Nôm, ngoài việc chữ Hán được dùng làm văn tự chính thức), các giáo sĩ bắt đầu ghi lại âm tiết tiếng Việt dưới dạng chữ Latinh. Các giáo sĩ đã có gắng tổ chức giáo hội bằng cách tập trung khắp nơi những thanh thiếu niên và cả người đã đứng tuổi thiện chí, sống đời độc thân và cùng với các linh mục trong giáo xứ hay là trong các nơi xa xôi hẻo lánh để chia sẻ việc truyền đạo, nhất là chuyện dạy giáo lý cho dân chúng và cũng giúp nâng cao đời sống xã hội của người dân; họ được gọi là các Kẻ giảng và Thầy giảng.
Paepalanthus jordanensis
Liên kết ngoài
Thể loại:Paepalanthus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1928
Công giáo tại Việt Nam
Các cộng đoàn tiên khởi
Chữ Quốc ngữ được dùng để ghi âm tiếng Việt theo chữ cái Latinh nhưng song hành với đó, kho tàng văn chương Hán-Nôm Công giáo còn lớn hơn nữa. Chỉ riêng giáo sĩ Girolamo Maiorica, trong khoảng 1632-1656, đã viết 45 tác phẩm lớn nhỏ bằng chữ Nôm, nổi tiếng nhất là cuốn Các Thánh Truyện viết năm 1646. Nhiều tác phẩm bị hư hỏng và mất mát do thời gian, chiến tranh và bách hại tôn giáo.
Việc truyền đạo được vua chúa Việt Nam cho phép trong một số nơi với nhiều hạn chế của các quan lại địa phương, nên các tín đồ gặp nhiều khó khăn trong việc giữ đạo, có nơi phải bị giết chết như trường hợp thầy giảng Anrê Phú Yên ở Quảng Nam ngày 26 tháng 7 năm 1644. Ngày 3 tháng 7 năm 1645, linh mục Alexandre de Rhodes rời Việt Nam về Roma để báo cáo cho Tòa Thánh về những tiến triển mau chóng trong việc truyền đạo tại Việt Nam, nhất là xin gửi một số Giám mục đến truyền giáo tại Việt Nam, nơi mà ông gọi là "cánh đồng truyền giáo phì nhiêu" để củng cố nền móng cho Giáo hội tại nước này. Ông được Tòa Thánh cho phép đi khắp nước Pháp đi tìm kiếm những linh mục sẵn sàng xung phong và tiếp tục công việc đã khởi sự với nhiều thành quả tốt đẹp. Hai linh mục Pallu và de la Motte được bổ nhiệm làm giám mục và đặt làm Đại diện Tông tòa tới Viễn Đông năm 1658. Hội Thừa sai Paris (Missions Étrangères de Paris) được thành lập năm 1663 dưới thời Giáo hoàng Alexanđê VII.
Thời kỳ phát triển (1659 – 1820)
nhỏ|phải|200px|Thánh giá khảm xà cừ thế kỷ 19 theo nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Ngày 9 tháng 9 năm 1659, Giáo hoàng Alexanđê VII qua Sắc chỉ Super Cathedram quyết định thiết lập ở Việt Nam hai giáo phận tách ra từ giáo phận Macao, và chọn hai người thừa sai thuộc Hội Thừa sai Paris làm Đại diện Tông Tòa. Giáo phận Đàng Trong từ sông Gianh trở vào Nam do Giám mục Pierre Lambert de la Motte cai quản. Giáo phận Đàng Ngoài từ sông Gianh trở ra Bắc do Giám mục François Pallu cai quản.
Năm 1669, Lambert tới Phố Hiến (Hưng Yên) và đầu năm 1670, ông truyền chức linh mục cho 7 thầy, chủ toạ công đồng đầu tiên ở Phố Hiến, lập Dòng Mến Thánh Giá tại Kiên Lao (Bùi Chu) và Bái Vàng (Hà Tây).
Hội Thừa sai Paris có công lớn với giáo hội Việt Nam bằng cách:
Theo lời mời của Giám mục Phanxicô Pallu vì những đòi hỏi rất khẩn trương tại Việt Nam, số tín hữu tân tòng tiếp tục gia tăng, linh mục giám tỉnh Dòng Anh Em Giảng Thuyết là Felipe Pardo, O.P., từ Manila đã phái hai linh mục Juan de Santa Cruz và Juan Arjona đi lối Trung Linh (Bùi Chu) lên Phố Hiến (Hưng Yên) ngày 7 tháng 7 năm 1676. Nhưng sự bất hoà giữa các thừa sai Dòng Tên và các Giám mục thuộc Hội Thừa sai Paris, cùng với các sắc chỉ cấm đạo của vua chúa Việt Nam khi ấy khiến các vị thừa sai đã đi tìm một giải pháp mới, mà người ta cho rằng, đã tạo cơ hội người Pháp có điều kiện can thiệp và xâm chiếm Việt Nam bằng vũ lực sau này.
Năm 1679, Giáo hoàng Innôcentê XI lại chia giáo phận Đàng Ngoài thành hai giáo phận: Tây Đàng Ngoài (từ sông Hồng tới ranh giới Ai Lao) trao cho Hội Thừa sai Paris dưới quyền quản nhiệm của Giám mục Bourges, và Đông Đàng Ngoài (từ tả ngạn sông Hồng chạy ra biển), ban đầu cũng do Giám mục Deydier của Hội Thừa sai Paris phụ trách nhưng năm 1693, Giám mục Deydier qua đời, Giám mục De Bourges xin Tòa Thánh trao giáo phận này cho Dòng Đa Minh, vì từ 20 tháng 8 năm 1679 tất cả số nhân sự của dòng đó đã tập trung về đây.
Đồng thời, linh mục Tổng quyền Dòng Anh Em Giảng Thuyết sáp nhập các cơ sở truyền giáo của Hội Dòng tại miền Bắc hồi đó vào Tỉnh dòng Đức Mẹ Mân Côi tại Philippines. Từ Nhà Tổng quyền S. Sabina (tại Roma) cha Raimondo Lezoli, O.P., được Thánh bộ Truyền giáo đề cử sang tiếp tay với linh mục Juan de Santa Cruz (lúc đó đang ở Trung Linh), về sau Tòa Thánh yêu cầu ông chính thức lãnh trách nhiệm tất cả miền Đông. Ngày 2 tháng 2 năm 1702, tại Kẻ Sặt linh mục Raimondo Lezoli được thụ phong Giám mục tiên khởi của Dòng Đa Minh tại miền Bắc. Dòng Đa Minh tiếp tục có nhiều vai trò tại Đông Đàng Ngoài tới hơn 250 năm sau đó. Một trong những hạt giống mà Dòng Giảng Thuyết đã gieo sâu trong lòng dân tộc bản xứ là sự tôn sùng tràng hạt Đức Mẹ Mân Côi vẫn còn tồn tại cho tới ngày nay. Tại Nam Bộ, người Công giáo cũng sớm hiện diện và góp phần làm nên khuôn mặt vùng đất mới này.
Các thừa sai tại Việt Nam trong hai thế kỷ 17, 18 là những người thuộc Dòng Tên, Hội Thừa sai Paris, Dòng Đa Minh, Dòng Âu Tinh Chân đất, Dòng Phan Sinh, hoặc do Bộ Truyền bá Đức Tin trực tiếp phái tới. Tới cuối thế kỷ 18, Công giáo đã trở thành một phần vững chãi trong khung cảnh tâm linh và xã hội Việt Nam, đặc biệt là tại Đàng Ngoài. Chính quyền Đàng Trong thì dùng nhiều giáo sĩ phương Tây vì tài năng khoa học của họ.
Tâm định của các vị thừa sai và của Giám mục Bá Đa Lộc là muốn cho người Công giáo Việt Nam được an thân giữ đạo và đạo Chúa được mở rộng. Ông đã nuôi dạy Hoàng tử Cảnh ở dinh Tân Xá. Sau khi ở Pháp về năm 1789, hoàng tử Cảnh không chịu làm lễ bái trước bàn thờ chư vị tiên đế khiến Gia Long rất bực tức. Bá Đa Lộc cũng đã khuyên hoàng tử Cảnh phải tôn trọng tục lệ thờ kính ông bà và lễ bái trước bàn thờ chư vị tiên đế. Đây cũng là một trong những nguyên nhân sâu xa khiến vua Gia Long không chọn hoàng tôn Đán mà lại chọn người con thứ là hoàng tử Đảm sau này.
Bá Đa Lộc chết ngày 9 tháng 10 năm 1799 và hoàng tử Cảnh chết năm 1801, hi vọng của người Công giáo Việt Nam về một thời kì tự do truyền đạo trở nên mờ nhạt. Năm 1802, Nguyễn Phúc Ánh lên ngôi vua, lấy hiệu là Gia Long, triều đại đầu tiên của nhà Nguyễn đóng đô ở Phú Xuân, Huế. Nhớ ơn Giám mục Bá Đa Lộc, Gia Long cho phép tự do truyền bá đạo Công giáo. Thời kỳ này, Giáo hội Công giáo Việt Nam có 3 giáo phận như sau:
Một số người nhận định rằng nhà vua có thiện cảm với đạo nhưng không muốn theo đạo vì thấy luật lệ đạo quá nghiêm khắc đối với tục đa thê và việc thờ cúng tổ tiên. Ông nói: "Đạo Thiên Chúa rất hợp với đạo lý nhưng quá nghiêm khắc với tục đa thê. Đối với ta, không thể chỉ lấy một vợ, mặc dù ta thấy là trị cả nước còn dễ dàng và ít mệt mỏi hơn là giữ cho gia đình ta được yên ấm".
Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng, vua Gia Long không có thiện cảm với Công giáo, và chủ trương hạn chế sự phát triển của tôn giáo này trong thời kỳ mà mình cai trị. Chỉ dụ năm Gia Long thứ 3 (1804) về chấn chỉnh các hoạt động tôn giáo có ghi: "...Từ nay về sau, dân gian người nào có bệnh tật, chỉ được mời thầy chữa thuốc, không được nghe nhảm những việc yêu tà, cầu cúng càn dở, thấy phù thủy, kẻ đồng cốt, không được thờ phụng đèn hương, để trừ tà, chữa bệnh cho người. Nếu còn quen giữ thói cũ, tất phải trị tội nặng. Lại như Gia tô là giáo phái ở phương xa, lưu hành vào trong nước, đặt ra tên địa ngục quỷ quái, nêu ra thuyết thiên đường thần kỳ, dần dần kẻ ngu phu, ngu phụ theo đuổi điên cuồng, tiêm nhiễm thành thói mà mà không biết. Từ nay, phàm các xã dân có nhà thờ Gia tô đổ nát, phải làm đơn trình lên quan ở trấn mới được sửa chữa. Còn làm nhà thờ mới đều cấm. Nếu quen giữ thói làng, can phạm phép nước, khi phát giác ra, xã trưởng phải lưu đày châu xa, còn dân làng ai tội nặng thì sung cấp làm phu sai dịch, ai tội nhẹ thì phân biệt phạt tội xuy tội trượng."Với nhân số năm 1802 là 320.000 người, số tín hữu Công giáo chiếm khoảng 3% dân số cả nước.
Thời kỳ thử thách (1820 – 1885)
Năm 1844, Giáo hoàng Grêgôriô XVI chia giáo phận Đàng Trong thành hai giáo phận mới: Tây Đàng Trong (trung tâm là Sài Gòn) gồm sáu tỉnh Nam Kỳ và Cao Miên do Giám mục Dominique Lefèbvre Ngãi cai quản, Đông Đàng Trong (trung tâm là Quy Nhơn) do Giám mục E.T. Cuénot Thể cai quản.
Năm 1846, giáo phận Tây Đàng Ngoài được chia làm hai: Tây Đàng Ngoài (trung tâm là Hà Nội) do Giám mục P.A. Retord Liêu cai quản và Nam Đàng Ngoài (trung tâm là Vinh) do Giám mục Gauthier Hậu cai quản.
Năm 1848, giáo phận Đông Đàng Ngoài lại chia thành Đông Đàng Ngoài (trung tâm là Hải Phòng) và Trung Đàng Ngoài (trung tâm là Bùi Chu). Cũng trong năm này, Tự Đức lên ngôi vua và ra dụ cấm đạo, cũng vì sự cấm đạo tàn nhẫn này dẫn tới thực dân Pháp lấy làm cớ xâm chiếm Việt Nam. Sách Việt Nam sử lược có chép: ''Việc cấm đạo thì từ năm mậu thân (1848) là năm Tự Đức nguyên niên, vua Dực Tông mới lên ngôi, đã có dụ cấm đạo. Lần ấy trong dụ nói rằng những người ngoại quốc vào giảng đạo, thì phải tội chết, những người đạo trưởng ở trong nước mà không chịu bỏ đạo, thì phải khắc chữ vào mặt, rồi phải đày đi ở chỗ nước độc. Còn những ngu dân thì các quan phải ngăn cấm, đừng để cho đi theo đạo mà bỏ sự thờ cúng cha ông, chứ đừng có giết hại ... Đến năm tân hợi (1851) là năm Tự Đức thứ 4, lại có dụ ra cấm đạo. Lần này, cấm nghiệt hơn lần trước, và có mấy người giáo sĩ ngoại quốc phải giết.
Ba năm sau đó, năm 1851, sự khoan dung này dành cho các linh mục bản xứ đột nhiên bị bãi bỏ. Từ đó dụ cấm đạo càng khắt khe hơn trước. Trong năm đó và năm kế tiếp, bốn vị giáo sĩ truyền đạo người Pháp đã bị chém đầu và thi thể bị ném trôi sông hay ra biển. Báo chí Công giáo tại Pháp kêu la trong sự kinh hoàng, và sự khích động đã thu nhận được một cảm tình nơi Hoàng Hậu Pháp Eugenie, nhất là khi trong số các nạn nhân sau này có tên một vị tu sĩ Tây Ban Nha mà khi còn là thiếu nữ, hoàng hậu này có quen biết tại Andalusia.
Phó đô đốc Bonard, tổng chỉ huy quân đội viễn chinh Pháp ở Nam kỳ, trong một bức thư gửi cho hầu tước Chasseloup Laubat, Bộ trưởng Hải quân và thuộc địa đã mô tả tình hình phức tạp hơn về mâu thuẫn của Công giáo Việt Nam và triều đình trước khi nổ ra Chiến tranh Pháp–Đại Nam: "Chiến tranh Nam kỳ, không ai có thể chối cãi, sinh ra phần lớn là do những yêu cầu của các thừa sai Pháp và Tây Ban Nha, họ than phiền về những đàn áp bất chính của phía Chính phủ Huế mà họ phải chịu. Nhưng sau đây là cách qui định và tinh thần của những giáo sĩ ấy. Nam kỳ được chia thành hai giáo khu, mỗi giáo khu có một vị giám mục điều khiển; có lẽ, tôi không biết, cả hai giám mục đó đều nhận một sự lãnh đạo chung của Hội trung ương tại châu Âu, nhưng trong giáo khu mình, mỗi người gần như cứ làm điều gì mình muốn và giữ bo bo không cho người bên cạnh can dự tí nào trong địa hạt mênh mông mà mình được coi như là người lãnh đạo tinh thần.