cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Focillodes dinawa
Focillodes dinawa là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Focillodes
Eisenberg, Ostallgäu
Eisenberg là một đô thị ở Ostallgäu bang Bayern thuộc nước Đức.
Simijaca
Simijaca là một khu tự quản thuộc tỉnh Cundinamarca, Colombia. Thủ phủ của khu tự quản Simijaca đóng tại Simijaca Khu tự quản Simijaca có diện tích ki lô mét vuông. Đến thời điểm ngày 28 tháng 5 năm 2005, khu tự quản Simijaca có dân số 8150 người.
Xanthesma lucida
Xanthesma lucida là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Exley mô tả khoa học năm 1974.
Simijaca
Tham khảo
Thể loại:Tỉnh Cundinamarca Thể loại:Khu tự quản của Colombia
Xanthesma lucida
Tham khảo
Thể loại:Xanthesma Thể loại:Động vật được mô tả năm 1974
Gladiolus linearifolius
Gladiolus linearifolius là một loài thực vật có hoa trong họ Diên vĩ. Loài này được Vaupel miêu tả khoa học đầu tiên năm 1912.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Lay ơn Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1912
Yevgeni Gavrilov
Yevgeni Aleksandrovich Gavrilov (Евгений Александрович Гаврилов; sinh ngày 28 tháng 11 năm 1998) là một cầu thủ bóng đá người Nga thi đấu cho F.K. Dynamo-2 Sankt Peterburg.
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 1998 Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Cầu thủ bóng đá Nga
Hetschkia gracilis
Hetschkia gracilis là một loài nhện trong họ Theridiidae. Chúng thuộc chi đơn loài Hetschkia và được Eugen von Keyserling miêu tả năm 1886.
Tham khảo
Thể loại:Hetschkia Thể loại:Động vật được mô tả năm 1886
Biển Sulu
thumb|right|Cảnh biển nhìn từ tỉnh [[Palawan]] thumb|Cá mập được tìm thấy ở [[Rạn san hô Tubbataha|Công viên Hải dương Quốc gia Tubbataha, biển Sulu, Philippines]]
Biển Sulu là một biển lớn ở phía tây nam Philippines, được chia tách với Biển Đông ở phía tây bắc bởi đảo Palawan và các đảo nhỏ cận kề (nhóm đảo Calamian, bao gồm các đảo như đảo Busuanga, đảo Coron và đảo Culion), và với biển Celebes ở phía đông nam bằng quần đảo Sulu, bao gồm các đảo lớn như đảo Tawi-Tawi, đảo Jolo, đảo Basilan, đảo Pangutaran. Đảo Borneo nằm ở phía tây nam còn nhóm đảo Visayas ở phía đông bắc, phía đông là Mindanao.
Biển Sulu có nhiều đảo. Quần đảo Cuyo và Cagayan Sulu là thuộc tỉnh Palawan trong khi Cagayan de Tawi-Tawi và quần đảo Turtle là thuộc tỉnh Tawi-Tawi. Biển Sulu là nơi có vườn biển rạn san hô Tubbataha, một trong các di sản thế giới của Philippines.
Vịnh Panay là phần mở rộng của biển Sulu. Các eo biển nằm ngoài biển Sulu là eo biển Iloilo, eo biển Guimaras và eo biển Basilan.
Khu vực biển
Tổ chức Thủy văn Quốc tế (IHO) định nghĩa biển Sulu là một trong những vùng nước thuộc của quần đảo Đông Ấn. IHO xác định các giới hạn của biển như sau:
Biển kéo dài 490 miles từ bắc đến nam và 375 miles từ đông sang tây. Các con sóng có thể trải dài 25 km đến 35 km. Biển có độ sâu 4400 m nhưng ở đầu phía nam quần đảo Sulu đáy biển chỉ sâu 100 m.
Địa lý
Diện tích mặt biển là 260,000 sqkm. Các dòng chảy từ Thái Bình Dương đổ vào biển Sulu ở phía bắc Mindanao và giữa quần đảo Sangihe talaud, Bắc Sulawesi.
Trong văn hóa đại chúng
Tên nhân vật Star Trek Hikaru Sulu được đặt tên theo tên biển Sulu. Theo diễn viên Sulu George Takei, tầm nhìn của "[Gene] Roddenberry đối với Sulu là đại diện cho toàn bộ châu Á, được đặt tên cho biển Sulu thay vì sử dụng một tên quốc gia nào đó cụ thể".
Liên kết ngoài
Sulu Sulu Thể loại:Đông Nam Á hải đảo Thể loại:Biển rìa lục địa Thái Bình Dương Thể loại:Biên giới Malaysia-Philippines Thể loại:Địa lý Mindanao
Stokke
Tham khảo
Thể loại:Đô thị của Vestfold Thể loại:Làng Vestfold
Lecanopteris carnosa
Lecanopteris carnosa là một loài thực vật có mạch trong họ Polypodiaceae. Loài này được (Reinw.) Blume miêu tả khoa học đầu tiên.
Tham khảo
Thể loại:Lecanopteris
Lásenice
Lásenice là một làng thuộc huyện Jindřichův Hradec, vùng Jihočeský, Cộng hòa Séc.
Tham khảo
Thể loại:Huyện Jindřichův Hradec Thể loại:Làng của Cộng hòa Séc
OpenGL
OpenGL (Open Graphics Library ) là một API đa nền tảng, đa ngôn ngữ cho render đồ họa vector 2D và 3D. API thường được sử dụng để tương tác với bộ xử lý đồ họa (GPU), nhằm đạt được tốc độ render phần cứng.
Silicon Graphics, Inc. (SGI) Bắt đầu phát triển OpenGL năm 1991 và phát hành nó vào 30 tháng 6 năm 1992; Nó dùng trong các ứng dụng CAD, thực tế ảo, mô phỏng khoa học, mô phỏng thông tin, video game. Từ năm 2006, OpenGL được quản lý bởi consortium công nghệ phi lợi nhuận Khronos Group. Đối thủ chính của OpenGL là DirectX của Microsoft.
Thiết kế
API được định nghĩa là một tập hợp các hàm có thể được gọi bởi chương trình khách, cùng với một tập hợp các hằng số nguyên được đặt tên (ví dụ, hằng số GL_TEXTURE_2D, tương ứng với số thập phân 3553). Mặc dù các định nghĩa hàm bề ngoài tương tự như các định nghĩa của ngôn ngữ lập trình C, chúng không phụ thuộc vào ngôn ngữ. Vì vậy, OpenGL có nhiều language bindings, một số liên kết đáng chú ý nhất là WebGL ràng buộc JavaScript (API, dựa trên OpenGL ES 2.0, cho render 3D từ trong trình duyệt web); C binding WGL, GLX và CGL; C binding cung cấp bởi iOS; và Java, C bindings cung cấp bởi Android.
Ngoài việc không phụ thuộc vào ngôn ngữ, OpenGL cũng đa nền tảng. Đặc tả kỹ thuật không nói gì về chủ đề lấy và quản lý ngữ cảnh OpenGL, để lại điều này như một chi tiết của windowing system. Vì lý do tương tự, OpenGL hoàn toàn quan tâm đến việc hiển thị, không cung cấp API nào liên quan đến đầu vào, âm thanh hoặc windowing.
Phát triển
OpenGL là một API hiện đang được phát triển. Các phiên bản mới của thông số kỹ thuật OpenGL được Khronos Group phát hành thường xuyên, mỗi phiên bản đều mở rộng API để hỗ trợ nhiều tính năng mới khác nhau. Chi tiết của mỗi phiên bản được quyết định bởi sự đồng thuận giữa các thành viên của Nhóm, bao gồm các nhà sản xuất card đồ họa, nhà thiết kế hệ điều hành và các công ty công nghệ nói chung như Mozilla và Google.
Ngoài các tính năng được yêu cầu bởi API lõi, các nhà cung cấp bộ xử lý đồ họa (GPU) có thể cung cấp thêm chức năng ở dạng tiện ích mở rộng. Các tiện ích mở rộng có thể giới thiệu các chức năng mới và hằng số mới, đồng thời có thể nới lỏng hoặc loại bỏ các hạn chế đối với các chức năng OpenGL hiện có. Các nhà cung cấp có thể sử dụng tiện ích mở rộng để hiển thị các API tùy chỉnh mà không cần sự hỗ trợ từ các nhà cung cấp khác hoặc toàn bộ Nhóm Khronos, điều này làm tăng đáng kể tính linh hoạt của OpenGL. Tất cả các tiện ích mở rộng được thu thập và được xác định bởi OpenGL Registry.
Các tính năng được giới thiệu bởi mỗi phiên bản OpenGL mới thường được hình thành từ các tính năng kết hợp của một số tiện ích mở rộng được triển khai rộng rãi, đặc biệt là các tiện ích mở rộng thuộc loại ARB hoặc EXT.
OpenGL được thiết kế nhằm thỏa mãn mục đích chính sau:
Các thao tác OpenGL cơ bản là nhận các nguyên hàm hình học như điểm, đường thẳng và đa giác rồi chuyển thành các điểm đồ họa (pixel) trên màn hình. Điều này được thực hiện bởi luồng ống dẫn đồ họa (graphics pipeline). Nó còn được gọi là bộ máy trạng thái OpenGL. Đa số các lệnh OpenGL được dùng để tạo ra các hình học cơ bản đã gặp ở trên hoặc là quy định cách chuyển đổi hình học trong bộ máy trạng thái OpenGL.
Liên kết ngoài
Thể loại:Phần mềm năm 1992 Thể loại:API đồ họa 3D Thể loại:Giao diện lập trình ứng dụng Thể loại:Phần mềm đa nền tảng Thể loại:Thư viện đồ họa Thể loại:Tiêu chuẩn đồ họa  Thể loại:Phát triển trò chơi điện tử Thể loại:Phần mềm phát triển trò chơi máy tính Thể loại:Thực tế ảo
Nice-13 (tổng)
Tổng Nice-13 là một tổng của Pháp. Tổng này nằm ở tỉnh Alpes-Maritimes trong vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur.
Các đơn vị hành chính
Tổng Nice-13 bao gồm một phần của:
Các khu phố của Nice nằm trong tổng này:
và 3 xã:
Tham khảo
Nice 13
Tìm vịt hồng sọc
Tìm vịt hồng sọc (tên khoa học: Cacomantis sonneratii) là một loài chim trong họ Cuculidae.
Tham khảo
Thể loại:Chim Ấn Độ Thể loại:Chim Bhutan Thể loại:Chim Nepal Thể loại:Chim Bangladesh Thể loại:Cacomantis Thể loại:Động vật được mô tả năm 1790
Fissidens fauriei
Fissidens fauriei là một loài Rêu trong họ Fissidentaceae. Loài này được Cardot mô tả khoa học đầu tiên năm 1907.
Althepus pum
Althepus pum là một loài nhện trong họ Ochyroceratidae. Loài này phân bố ở Thailand.
Tham khảo
Thể loại:Althepus
Friesenried
Friesenried là một đô thị ở Ostallgäu bang Bayern thuộc nước Đức.
Sân bay Sandspit
Sân bay Sandspit,, là một sân bay cách Sandspit 2,8 km về phía đông bắc, British Columbia, Canada. Sân bay này có 1 đường băng dài 1561 m bề mặt nhựa đường.
Các hãng hàng không và các tuyến bay
Hiện có các hãng hàng không sau đang hoạt động tại sân bay Sandspit:
Liên kết ngoài
Sandspit
Marianna, Pennsylvania
Marianna là một thị trấn thuộc quận Washington, tiểu bang Pennsylvania, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thị trấn này là 494 người.
Tham khảo
Thể loại:Borough của Pennsylvania Thể loại:Quận Washington, Pennsylvania Thể loại:Khởi đầu năm 1907 ở Pennsylvania
Eidenberg
Eidenberg là một đô thị thuộc huyện Urfahr-Umgebung thuộc bang Oberösterreich, Áo. Đô thị có diện tích 29 km², dân số thời điểm năm 2006 là 1954 người.
Histagonia deserticola
Histagonia deserticola là một loài nhện trong họ Theridiidae. Loài này thuộc chi Histagonia en là đặc hữu của Zuid-châu Phi.
Histagonia deserticola được Eugène Simon miêu tả năm 1895.
Tham khảo
Thể loại:Histagonia
Libnotes oralis
Libnotes oralis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai và miền Australasia.
Tham khảo
Thể loại:Libnotes Thể loại:Limoniidae ở vùng Indomalaya Thể loại:Limoniidae ở vùng Australasia
Svelvik
Svelvik là một thị xã và đô thị ở hạt Vestfold, Na Uy. Trung tâm hành chính của đô thị này là thị xã Svelvik. Thị trấn Svelvik đã được tách khỏi đô thị nông nghiệp Strømm để trở thành một đô thị riêng vào năm 1845. Hai thành phố được sáp nhập lại với nhau ngày 1 tháng 1 năm 1964.
Aegopogon solisii
Aegopogon solisii là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được G.A.Levin mô tả khoa học đầu tiên năm 1989.
Liên kết ngoài
Thể loại:Aegopogon Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1989
Homalopoma sangarense
Liên kết ngoài
Thể loại:Homalopoma
Phytoecia griseola
Phytoecia griseola là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Phytoecia
HMS Inconstant
Sáu tàu chiến của Hải quân Hoàng gia Anh từng được đặt, cùng một chiếc khác dự định đặt, cái tên HMS Inconstant:
Xanthesma lukinsiana
Xanthesma lukinsiana là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Exley mô tả khoa học năm 1969.
Tham khảo
Thể loại:Xanthesma Thể loại:Động vật được mô tả năm 1969
Myrcia rubiginosa
Myrcia rubiginosa là một loài thực vật có hoa trong Họ Đào kim nương. Loài này được Cambess. mô tả khoa học đầu tiên năm 1832.
Liên kết ngoài
Thể loại:Myrcia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1832
Catocala irana
Catocala irana là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Catocala
Arthur Erickson
nhỏ|phải|250px|Toà án Robson Square ở Vancouver, Canada Arthur Charles Erickson (14 tháng 6 năm 1924 tại Vancouver, Canada – 20 tháng 5 năm 2009 tại Vancouver) là một kiến trúc sư Hiện đại nổi tiếng thế giới.
Bê tông là vật liệu ưu thích trong các thiết kế của Arthur Erickson, ông từng phát biểu: "Bê tông là đá hoa cương của thế kỉ 20". Công trình Đại sứ quán Canada tại Mỹ của ông được xem là nguồn cảm hứng cho tác phẩm Toà nhà phía Đông, Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia Mỹ của kiến trúc sư I.M Pei.
Năm 1973, ông được nhà nước Canada tặng Huân chương Canada (Order of Canada), bậc Sĩ quan (Officer) và năm 1981 được thăng bậc cao nhất của huân chương này (Companions of the Order of Canada). Năm 1986, ông được tặng thưởng Huy chương vàng AIA. Hiện nay ông đứng đầu hãng Thiết kế kiến trúc Arthur Erickson đặt trụ sở tại Vancouver, Canada và có văn phòng tại nhiều nơi trên thế giới.
Chú thích
Thể loại:Kiến trúc sư Canada Thể loại:Kiến trúc sư Hiện đại Thể loại:Nghệ sĩ đồng tính nam Thể loại:Kiến trúc hiện đại tại Canada
Bad Leonfelden
Bad Leonfelden là một đô thị thuộc huyện Urfahr-Umgebung thuộc bang Oberösterreich, Áo. Đô thị Bad Leonfelden có diện tích 40 km², dân số thời điểm năm 2006 là 4029 người.
Aripuana cullmaniorum
Aripuana cullmaniorum là một loài thực vật có hoa trong họ Long đởm. Loài này được Struwe, Maas & V.A.Albert mô tả khoa học đầu tiên năm 1997.
Çıragediği, Refahiye
Çıragediği là một xã thuộc huyện Refahiye, tỉnh Erzincan, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 39 người.
Icona alba
Icona alba là một loài nhện trong họ Theridiidae.
Loài này thuộc chi Icona. Icona alba được Raymond Robert Forster miêu tả năm 1955.
Tham khảo
Thể loại:Icona
Artocarpus fretessii
Artocarpus fretessii là một loài thực vật có hoa trong họ Moraceae. Loài này được Teijsm. & Binn. ex Hassk. mô tả khoa học đầu tiên năm 1866.
Fissidens fautauae
Fissidens fautauae là một loài Rêu trong họ Fissidentaceae. Loài này được H. Whittier & H.A. Mill. mô tả khoa học đầu tiên năm 1967.
Liên kết ngoài
Thể loại:Fissidens Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1967
Aristeguietia gayana
Aristeguietia gayana là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (Wedd.) R.M.King & H.Rob. mô tả khoa học đầu tiên năm 1975.
Liên kết ngoài
Thể loại:Aristeguietia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1975 Thể loại:Thực vật Peru
Pseudocyclosorus guangxiensis
Pseudocyclosorus guangxiensis là một loài thực vật có mạch trong họ Thelypteridaceae. Loài này được Y.X. Ling miêu tả khoa học đầu tiên năm 1999.
Tham khảo
Thể loại:Pseudocyclosorus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1999
Bảo tàng Đặc công (Việt Nam)
Bảo tàng Đặc công trực thuộc Cục Chính trị, Binh chủng Đặc công, Quân đội nhân dân Việt Nam là một công trình văn hóa nằm ở phía Nam thành phố Hà Nội. Đây là nơi lưu giữ những hình ảnh, hiện vật, tư liệu quý về lịch sử, truyền thống của Bộ đội Đặc công qua các cuộc chiến tranh giải phóng, trong công cuộc bảo vệ Tổ quốc và làm nhiệm vụ quốc tế. Bảo tàng toạ lạc tại thôn Đông Phù, xã Đông Mỹ, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội.
Bảo tàng chỉ cho phép các cán bộ quân đội và các đoàn tham quan của các cơ quan, đoàn thể và trường học đã đặt lịch từ trước vào tham quan. Khách du lịch không được phép vào tham quan bảo tàng.
Khái quát trưng bày
Chủ đề 1: Nguồn gốc cách đánh Đặc công.
Ở phần này bằng một tổ hợp mỹ thuật mô phỏng lại 3 trận đánh, cách đánh của cha ông chúng ta đã mang đậm dáng dấp của cách đánh đặc công đó là trận đánh địch trên sông Bạch Đằng của Yết Kiêu thời Trần thế kỷ 13, trận đánh thành Tam Giang của Trần Nguyên Hãn thế kỷ 15 và cách đánh của Quang Trung, Nguyễn Huệ thế kỷ thứ 18.
Chủ đề 2: Bộ đội Đặc công trước ngày thành lập Binh chủng Đặc công.
Phần này giới thiệu truyền thống của QĐND Việt Nam, các trận đánh tiêu biểu của Bộ đội Đặc công trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ.
Chủ đề 3: Sự kiện thành lập Binh chủng Đặc công.
Trưng bày những hình ảnh, hiện vật trong ngày công bố chính thức thành lập Binh chủng Đặc công tại Trường Cán bộ Dân tộc Trung ương ở xã Phùng Khoang, huyện Từ Liêm, thành phố Hà Nội (nay là Học viện Chính trị Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, phân viện Hà Nội, phường Thanh Xuân Bắc, quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội) và toàn văn bài Huấn thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong ngày công bố chính thức thành lập Binh chủng Đặc công (19/3/1967).
Chú thích
Đặc công Thể loại:Bảo tàng tại Hà Nội Thể loại:Binh chủng Đặc công, Quân đội nhân dân Việt Nam
Laškov
Tham khảo
Thể loại:Khu dân cư ở huyện Prostějov Thể loại:Làng của Cộng hòa Séc
Sân bay Chamonate
Sân bay Chamonate là một sân bay ở Copiapó, Chile. Sân bay này có 1 đường băng dài 1660 m bề mặt nhựa đường. Sân bay này được mở vào tháng 1 năm 2005 và đã thay thế sân bay cũ Chamonate.
Sân bay này có một đường băng dài 2200 m, cho phép phục vụ bay Airbus A319 và máy bay Airbus A320 và một nhà ga 3100 m² và bãi đậu xe cho 170 xe.
Các hãng hàng không và các tuyến điểm
Hiện có các hãng hàng không sau đang hoạt động tại sân bay này:
Tham khảo
Thể loại:Sân bay Chile Thể loại:Vùng Atacama Thể loại:Danh sách sân bay
Roman Kharchenkov
Roman Yuryevich Kharchenkov (Роман Юрьевич Харченков; sinh ngày 19 tháng 1 năm 1996) là một cầu thủ bóng đá người Nga. Anh thi đấu cho F.K. Dynamo-2 Sankt Peterburg.
Sự nghiệp câu lạc bộ
Anh có màn ra mắt tại Giải bóng đá chuyên nghiệp quốc gia Nga cho FC Khimik Novomoskovsk vào ngày 19 tháng 7 năm 2017 trong trận đấu với FC Strogino Moskva.
Bảo tàng Công nghệ Quân sự Ba Lan
Bảo tàng Công nghệ Quân sự Ba Lan (tiếng Ba Lan: Muzeum Arlingtonkiej Techniki Wojskowej) là một bảo tàng quân sự ở quận Mokotów của thủ đô Warsaw, Ba Lan. Nó là một chi nhánh của Bảo tàng Quân đội Ba Lan. Nó nằm trong Pháo đài IX cũ của Pháo đài Warsaw.
Miêu tả
Bảo tàng nằm trong một pháo đài cũ của Nga, được chia bởi Phố Powsińską thành hai phần, phần lớn hơn là bảo tàng và phần nhỏ hơn là Công viên Szczubełka. Vào những năm 1990, với sự bỏ hoang của các thiết bị quân sự lỗi thời, Bảo tàng Quân đội Ba Lan đã xây dựng một nhà kho, sau này mở ra như một chi nhánh triển lãm ngoài trời của bảo tàng.
Do chi nhánh có diện tích lớn hơn bảo tàng chính, nên địa điểm này cũng được sử dụng nhằm mục đích lưu trữ và phục hồi thiết bị.
Triển lãm
thumb|240px|[[7TP]] thumb|240px|[[C2P]] thumb|240px|[[TKS-NKM]] |thumb|240px
Xe tăng
• T-34 model 1942
• T-34/85
• T-55U
• T-55AM
• T-55AM WOŁNA
• T-72
• IS-2m
• IS-3
• PT-76
Phương tiện khác
• ISU-152
• ISU-122
• SU-76
• ASU-85
• TKS được sửa lại
• Universal Carrier, model T-16
• Humber Scout Car
• BRDM
• BRDM-2
• BTR-40
• BTR-60
• BTR-152
• BTR-152W
• TOPAS,
• TOPAS-2AP, /
• FUG,
• SKOT
• SKOT-R3
• SKOT-R6
• SKOT-2
• MT-LB
• BWP
• S-75M Dźwina (SA-2)
• S-125 Newa (SA-3)
• M107 SPG
Máy bay
• MiG-15
• Lim-6 bis
• MiG-23MF
• MiG-21MS
• MiG-21PS
• MiG-21SPS
• MiG-21UM
• Su-20
• Su-7BKŁ
• Su-7U
• Ił-28
• PZL Mi-2R
• PZL Mi-2URN
• mảnh B-17
• mảnh B-24
• An-2
• Jak-23
• TS-8 Bies 1E0409
Sự cố đám đông chèn ép
liên_kết=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/La_catastrophe_du_11_octobre_1711_au_pont_du_Rh%C3%B4ne.jpg/220px-La_catastrophe_du_11_octobre_1711_au_pont_du_Rh%C3%B4ne.jpg|nhỏ|Thảm họa cầu Lyon, 1711 Sự cố đám đông chèn ép (sự cố đám đông đè ép hay đám đông xô đẩy, chen lấn) là một loại sự cố thảm khốc xảy ra khi một khối người tụ tập trở nên quá đông đúc đến mức nguy hiểm. Khi một lượng người đạt đến hoặc vượt quá mật độ từ 4 đến 5 người trên một mét vuông (0,37 đến 0,46/foot vuông), nó sẽ gây áp lực lên mỗi cá nhân, có thể khiến đám đông tự ngã và đè lên chính họ, hoặc trở nên đông đúc đến mức các cá nhân bị nghiền nát và ngạt thở. Với mật độ như thế, một đám đông có thể bắt đầu hành xử như một khối chất lỏng, cuốn theo các cá nhân xung quanh mà không theo chủ ý của họ. Những sự cố như vậy luôn là kết quả của việc tổ chức thất bại, và hầu hết các thảm họa đám đông lớn có thể được ngăn chặn bằng các chiến lược quản lý đám đông đơn giản. Những sự cố như vậy có thể xảy ra tại các cuộc tụ họp lớn như sự kiện thể thao, thương mại, xã hội hoặc tôn giáo, mặc dù yếu tố quan trọng là mật độ đám đông chứ không phải quy mô đám đông. Người ta ước tính rằng khoảng 66.000 người đã bị thương trong các sự cố đổ vỡ và đè bẹp đám đông từ năm 1992 đến 2002, mặc dù một số nhà khoa học về đám đông cho rằng đây là đánh giá thấp hơn thực tế.
Theo chuyên gia về an toàn đám đông, G. Keith Still, đồng thời là giáo sư môn khoa học đám đông tại Đại học Suffolk Anh, loại sự cố này được mô tả là "đám đông chèn ép" (tiếng Anh: crowd crush) hay "đám đông di chuyển nhanh chóng, một cách đột ngột" (surge), nhưng đây không phải là giẫm đạp (stampede).
Lịch sử
Một nghiên cứu đã tính toán rằng có 232 người chết và hơn 66.000 người bị thương trong vòng 10 năm, từ năm 1992 đến năm 2002, và các nhà khoa học tin rằng những sự cố như vậy đều được báo cáo rất ít và tần suất ngày càng tăng. Một ước tính là chỉ có 1/10 thương tích đám đông xảy ra trong các buổi hội chợ giảm giá sốc được báo cáo, trong khi nhiều trường hợp, nếu không muốn nói là hầu hết các trường hợp chấn thương tại các buổi hòa nhạc rock không được báo cáo.
Cơ chế
Một cá nhân trung bình chiếm một diện tích trên mặt sàn có hình bầu dục khoảng 30 x, hoặc 0,14 m2 và ở mật độ từ 1 đến 2 người trên một mét vuông, các cá nhân có thể di chuyển tự do mà không phải tiếp xúc nhau. Ngay cả khi mọi người đang di chuyển nhanh, ở mật độ này vẫn có thể tránh được chướng ngại vật và khả năng xảy ra sự cố liên quan đến đám đông là rất ít. Ngay cả với mật độ 3 đến 4 người trên mét vuông thì rủi ro vẫn còn thấp; tuy nhiên với mật độ từ 5 người trên một mét vuông thì khả năng di chuyển của các cá nhân trở nên hạn chế, trong khi ở mật độ cao hơn nữa (6 đến 7 người trên mét vuông), các cá nhân bắt đầu chèn ép vào nhau và không thể tự di chuyển theo ý muốn của riêng họ. Tại thời điểm này, một đám đông có thể bắt đầu có tính chất giống như một khối chất lỏng, các cá nhân di chuyển bởi áp lực của những người xung quanh, và các làn sóng xung kích có thể truyền qua đám đông khi áp lực trong đám đông thay đổi. Điều này có thể rất nguy hiểm, mặc dù trong một số trường hợp, trải nghiệm này lại được mong muốn xuất hiện, chẳng hạn như tại các buổi hòa nhạc rock hoặc các trận đấu bóng đá, nơi mà sự phấn khích, tình bạn thân thiết với nghĩa đen là "hòa theo dòng chảy" là một một phần thiết yếu của trải nghiệm, và các hoạt động như khiêu vũ và lễ hội Hồi giáo là phổ biến. Mối nguy hiểm vốn có trong những trường hợp này là đám đông sẽ tự ngã ra và đè lên chính họ, hoặc trở nên đông đúc đến mức các cá nhân bị ép bẹp và ngạt thở.
Đám đông ngã đổ
thế=Hiệu ứng domino.|nhỏ|250px|Đám đông ngã xuống theo cơ chế tương tự [[hiệu ứng domino ]] Sự ngã đổ của đám đông xảy ra khi một đám đông quá dày đặc đến mức mỗi cá nhân luôn phải va chạm vào những người khác xung quanh và bị những người xung quanh tác động. Điều này có thể xảy ra cho dù đám đông đang di chuyển hay đứng yên. Nếu một người sau đó bị ngã xuống, một khoảng trống sẽ xuất hiện và sự dựa vào lẫn nhau cho những người xung quanh sẽ mất đi, trong khi áp lực từ những người ở xa hơn vẫn còn, khiến mọi người rơi vào khoảng trống đó. Quá trình này sau đó tiếp tục lặp lại, tạo ra một khoảng trống lớn hơn, và sẽ tiến triển cho đến khi áp lực giảm bớt: trong khi đó những người bị ngã có nguy cơ bị đè bẹp bởi sức nặng của các cơ thể người khác đè lên, hoặc bị giẫm đạp khi đám đông quét qua họ. Một ví dụ về sự ngã đổ liên hoàn của đám đông là vụ giẫm đạp Mina năm 2015 ở Mecca, Ả Rập Saudi trong lễ Hajj, nơi hơn 2.400 người được báo cáo là đã chết.
Đám đông chèn ép
nhỏ|phải|250px|Đám đông với mật độ đặc biệt dày đặc là nguyên nhân chính gây nên sự cố này. Trong ảnh là đám đông trong con hẻm vào buổi tối ngay trước thời điểm xảy ra [[Vụ giẫm đạp Halloween tại Itaewon]] Ở mật độ thậm chí còn cao hơn (lên đến 9 người trên một mét vuông) một đám đông có thể trở nên đông đúc đến mức mọi người bị đè ép vào nhau đến mức không còn thở được và bị ngạt thở. Những đám đông như vậy có thể xảy ra khi một đám đông đang di chuyển bị dồn vào một không gian nhỏ hơn, hoặc khi nó gặp chướng ngại vật (chẳng hạn như ngõ cụt, hoặc cánh cửa bị khóa), hoặc khi một đám đông vốn đã đông đúc lại có thêm một dòng người dồn vào, gây ra một làn sóng áp lực đối với những người đang ở phía trước đám đông. Trong tình huống này, những người mới đi vào có thể không biết ảnh hưởng đến những người phía trước và vẫn tiếp tục chen vào. Ví dụ về sự chèn ép, đè nát đám đông là thảm họa Hillsborough ở Sheffield, South Yorkshire, Anh năm 1989 và thảm họa Love Parade ở Duisburg, North Rhine-Westphalia, Đức năm 2010.
Nguyên nhân gây chết
Trong các sự cố sụp đổ và đè bẹp đám đông, nguyên nhân tử vong phổ biến nhất là ngạt thở, gây ra bởi nhiều người xếp chồng đè lên nhau theo chiều thẳng đứng, hoặc do ép theo chiều ngang, khi mọi người chèn ép nhau hoặc phải chống lại một rào cản kiên cố nào đó. Nạn nhân cũng có thể bị gãy xương do áp lực, hoặc bị chấn thương do giẫm đạp, khi một đám đông tràn qua họ nơi họ đang nằm.
Phòng tránh
Người ta tin rằng hầu hết các thảm họa đám đông lớn có thể được ngăn chặn bằng các chiến lược quản lý đám đông đơn giản. Có thể ngăn chặn các vụ va chạm bằng cách tổ chức và kiểm soát giao thông, chẳng hạn như các rào cản. Mặt khác, các rào cản trong một số trường hợp có thể dồn đám đông đến một khu vực đã chật cứng, chẳng hạn như trong thảm họa Hillsborough. Do đó, rào cản có thể là một giải pháp trong việc ngăn chặn hoặc là yếu tố chính gây ra sự đè nát. Một vấn đề là thiếu phản hồi từ những người bị đè bẹp bởi đám đông đang áp sát phía sau - thay vào đó, phản hồi có thể được cung cấp bởi cảnh sát, nhà tổ chức hoặc những người quan sát khác, đặc biệt là những người quan sát từ trên cao, chẳng hạn như trên sân ga hoặc trên lưng ngựa, những người có thể quan sát đám đông và sử dụng loa để giao tiếp và chỉ đạo một đám đông. Trong một số trường hợp, có thể thực hiện các biện pháp đơn giản như truyền chuyển động ra bên ngoài theo thời gian.
Một yếu tố có thể góp phần gây ra vụ đè nát là các nhân viên an ninh thiếu kinh nghiệm, cho rằng hành vi của mọi người trong một đám đông dày đặc là tự ý và nguy hiểm, và bắt đầu áp dụng vũ lực hoặc ngăn cản mọi người di chuyển theo các hướng nhất định. Trong thảm họa Hillsborough năm 1989, một số cảnh sát và quản lý quá lo lắng về những gì họ cho là có tính chất côn đồ đến mức họ đã có những hành động thực sự khiến vấn đề trở nên tồi tệ hơn.
Có nguy cơ bị nghiền nát khi mật độ đám đông vượt quá khoảng bốn người trên một mét vuông. Đối với một người trong đám đông, một tín hiệu nguy hiểm và một lời cảnh báo hãy ra khỏi đám đông nếu có thể, là cảm giác bị chạm vào cả bốn phía. Cảnh báo muộn hơn, nghiêm trọng hơn, là khi một người cảm thấy sóng xung kích truyền qua đám đông, do những người ở phía sau đẩy về phía trước chống lại những người ở phía trước mà không có nơi nào để đi. Keith Still thuộc Nhóm Kỹ thuật An toàn Phòng cháy, Đại học Greenwich, cho biết “Hãy chú ý đến môi trường xung quanh bạn. Nhìn thẳng. Lắng nghe tiếng ồn của đám đông. Nếu bạn bắt đầu thấy mình nằm trong đám đông đang gia tăng, hãy đợi cho sự gia tăng đó đến, đi cùng với nó và đi ngang. Hãy tiếp tục di chuyển theo nó và dịch sang một bên, tiếp tục theo nó và dịch sang một bên."
Sau Thảm họa Victoria Hall ở Sunderland, Anh vào năm 1883 khiến 183 trẻ em thiệt mạng, một đạo luật đã được thông qua ở Anh yêu cầu tất cả các địa điểm vui chơi giải trí công cộng phải trang bị cửa thoát hiểm luôn mở hướng ra phía ngoài, ví dụ như sử dụng chốt thanh chống va chạm có thể mở khi đẩy ra. Các thanh chống va chạm được yêu cầu bởi các tiêu chuẩn xây dựng khác nhau.
Liên kết ngoài
Thể loại:Giẫm đạp Thể loại:Thảm họa nhân tạo
Immanuel Kant
Immanuel Kant ( Việt hóa : Imanuen Cantơ; ; sinh ngày 22 tháng 4 năm 1724 – mất ngày 12 tháng 2 năm 1804) là một triết gia người Đức có ảnh hưởng lớn đến Kỷ nguyên Khai sáng. Ông được cho là một trong những nhà triết học có ảnh hưởng nhất từ trước đến nay. Trong học thuyết của mình về chủ nghĩa duy tâm siêu việt, ông cho rằng không gian, thời gian và nhân quả đơn thuần là những thứ cảm nhận được; "Những vật tự thể" có tồn tại, nhưng bản chất của chúng lại không thể biết được. Theo quan điểm của ông, tâm trí tạo hình và cấu tạo nên kinh nghiệm, trong đó toàn bộ kinh nghiệm của con người đều chia sẻ các đặc điểm cấu trúc nhất định. Một trong những tác phẩm nổi bật nhất của ông, Phê phán Lý tính Thuần túy (1781; tái bản lần 2 năm 1787), ông đề ra một giả thuyết tương đồng với Cách mạng Copernic trong đó nói rằng các sự vật trên thế giới có thể bị kích thích thông qua một tiên nghiệm ('trước đó'), và rằng do đó trực giác độc lập với thực tế khách quan.
Kant tin rằng lý trí cũng là nguồn gốc của đạo đức, và mỹ học nổi lên từ một nhánh của phê phán không vụ lợi. Quan điểm của Kant tiếp tục ảnh hưởng lớn đến triết học hiện đại, đặc biệt là đối với các lĩnh vực như nhận thức luận, đạo đức, lý luận chính trị và mỹ học hậu hiện đại. Ông cố gắng giải thích mối quan hệ giữa lý trí và kinh nghiệm của con người và đã vượt ra khỏi những sai lầm của triết học và siêu hình học truyền thống. Ông muốn đặt ra dấu chấm hết cho những thứ mà ông coi là kỷ nguyên của những lý thuyết võ đoán và vô ích về kinh nghiệm của con người, đồng thời chống lại sự hoài nghi của các nhà tư tưởng như David Hume. Ông coi mình là người chỉ ra con đường cho những nhà tư tưởng theo chủ nghĩa duy lý và chủ nghĩa kinh nghiệm vượt ra khỏi những bế tắc, trong đó ông kết hợp cả hai phương pháp trong tư tưởng của mình.
Cuộc đời
Năm 1746 Kant tạm đình chỉ chương trình học vì cha mất, và vì tác phẩm "Tư duy về sự cảm kích chân chính các lực có sức sống" (Gedanken von der wahren Schätzung der lebendigen Kräfte) không được vị thầy sùng tín của mình là Knutzen công nhận là luận án tốt nghiệp. Ông rời Königsberg và mưu sinh bằng cách dạy học tại gia, lần đầu tiên đến năm 1750 nơi Daniel Ernst Andersch, một nhà truyền đạo (thời gian hoạt động 1728–1771) tại Judtschen, thuộc Gumbinnen, một thuộc địa Thuỵ Sĩ bao gồm những di dân nói tiếng Pháp. Ông được liệt kê trong sổ sinh tử của giáo khu. Sau đó, đến khoảng năm 1753, ông làm thầy giáo tại gia trên trại điền của thiếu tá Bernhard Friedrich von Hülsen tại Groß-Arnsdorf thuộc thành phố Mohrungen. Chỗ làm việc thứ ba của ông nằm gần Königsberg, tại gia đình Keyserlingk ở lâu đài Waldburg-Capustigall. Gia đình này cũng giúp ông gia nhập giới quý tộc tại Königsberg.
Năm 1754, Kant trở về Königsberg và tiếp tục chương trình đại học của mình (Knutzen lúc đó đã qua đời). Chỉ một năm sau đó, 1755, ông công bố tác phẩm quan trọng đầu tiên của mình với nhan đề Thông sử tự nhiên và Thiên thể luận (Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels); cũng trong năm đó, ông được bổ nhiệm phó giáo sư tại Königsberg và bắt đầu dạy nhiều bộ môn. Ông dạy các môn như Luận lý, Siêu hình, Nhân loại, Triết học đạo đức, Thần học tự nhiên, Toán, Vật lý, Lực, Địa lý, Sư phạm, và Luật tự nhiên. Các giáo trình của ông rất được hâm mộ, và Johann Gottfried Herder, người đã tham dự giáo trình trong những năm 1762–1764 thuật lại như sau: Tôi nhớ lại thời niên thiếu với một niềm vui cảm kích, nhớ dịp làm quen và tham dự những bài dạy của một triết gia, một người thầy nhân đạo chân chính (...) Triết lý của ông đánh thức tư duy, và tôi không hình dung lại được bất cứ một sự kiện nào tinh tế và hiệu nghiệm hơn là bài giảng của ông. nhỏ|phải|250px|Lâu đài Waldburg-Capustigall
Lần nộp đơn đầu tiên xin dạy Luận lý học (Logik) và Siêu hình học (Metaphysik) vào năm 1759 của ông bị khước từ. Ông từ chối lời mời dạy Thi ca năm 1762. Và cũng như thế, ông từ khước những cơ hội nhậm chức giáo sư tại Erlangen năm 1769 và tại Jena năm 1770, trước khi nhận lời mời dạy môn Luận lý học và Siêu hình học tại đại học Königsberg chính trong năm này, đại học tâm đắc nhất của ông. Ông cũng cương quyết từ chối lời mời dạy tại đại học Halle nổi danh với lương bổng cao hơn rất nhiều vào năm 1778, mặc dù bộ trưởng Bộ văn hoá giáo dục bấy giờ là Karl Abraham Freiherr von Zedlitz khẩn khoản thỉnh cầu. Kant là hiệu trưởng đại học Königsberg năm 1786 và 1788. Năm 1787, ông được cử vào Học viện khoa học Phổ (Preußische Akademie der Wissenschaften) tại Berlin. 15 năm cuối đời của ông được đánh dấu bởi sự xung đột với Bộ kiểm tra chế độ (Zensurbehörde) với người đứng đầu là vị bộ trưởng Bộ văn hoá giáo dục mới là Johann Christoph von Wöllner – người kế thừa von Zedlitz – được vua nước Phổ lúc bấy giờ là Friedrich Wilhelm II bổ nhiệm. Kant tiếp tục dạy đến năm 1796, nhưng nhận chỉ thị là không nên công bố các tác phẩm tôn giáo vì chúng hàm dung tư tưởng Thần giáo tự nhiên (deistisch), thuyết Socinus (Sozinianismus, không đồng ý với giáo lý Tam vị nhất thể) và như vậy, không phù hợp với Thánh kinh. Người bạn của ông, nhà phát hành của tờ nguyệt san Berlinischen Monatsschrift tại Berlin Johann Erich Biester, kiến nghị với nhà vua nhưng bị khước từ.
nhỏ|250px|Kant trong một buổi ăn trưa cùng các bạn
Kant thường được miêu tả là một giáo sư cứng nhắc, ép mình vào một thời khoá hằng ngày, luôn tập trung vào công việc vì rất có tinh thần trách nhiệm. Kant là một người chơi bài khá giỏi thời sinh viên, ông thậm chí kiếm thêm tiền học bằng đánh billard. Ở những nơi thường hội họp viếng thăm, ông được xem là một người ga lăng, ăn mặc hợp thời trang và tạo ấn tượng của một người rất am tường sách vở và nhớ được vô số những mẩu truyện ngắn thú vị. Những mẩu truyện đó thường được ông kể một cách tỉnh khô, với một thái độ khôi hài thật sự trong những câu truyện được lặp lại. Johann Gottfried Herder được Kant khuyên là không nên ấp ủ sách vở nhiều quá. Còn Johann Georg Hamann thì lo ngại là Kant không làm việc đủ vì "bị lôi kéo bởi một xoáy lốc phân tán giao lưu" ("einen Strudel gesellschaftlicher Zerstreuungen fortgerißen"). Chỉ khi bước vào tuổi 40 và sau khi nhận thức được là phải gìn giữ sức lực, ông mới giữ thời gian biểu đều đặn: Sáng sớm thức dậy lúc 5:00 giờ và đi ngủ lúc 22:00. Ông thường mời bạn đến ăn trưa cùng và rất thích xã giao, nhưng lại tránh những chủ đề triết học. Ngoài ra, ông đi dạo mỗi ngày vào đúng 4 giờ chiều.
Trong tác phẩm Về Lịch sử tôn giáo và Triết học tại Đức (Zur Geschichte der Religion und Philosophie in Deutschland), Heinrich Heine đã khôi hài gán cho Martin Lampe, người hầu lâu năm của Kant và cũng là một cựu chiến binh, một ảnh hưởng đến triết học của Kant:
Kant sống gần như suốt đời tại Königsberg, một thành phố rộng mở. Ông qua đời năm 1804, thọ gần 80 tuổi. Mộ của ông nằm tại Đại giáo đường Königsberg. Bia tưởng niệm ông nằm phía ngoài của Đại giáo đường.
Trước tác
Năm 1762, sau một vài tiểu luận, Kant công bố luận văn Luận cứ duy nhất khả hữu để thực chứng sự tồn tại của Thượng đế (Der einzige mögliche Beweisgrund zu einer Demonstration des Daseins Gottes) và trong đó, ông tìm cách chứng minh là tất cả những chứng minh sự tồn tại từ trước đến nay không đứng vững và phát triển một cách chứng minh sự tồn tại của Thượng đế mang tính chất bản thể học để cứu chữa những nhược điểm này.
Những năm sau đó được đánh dấu bởi một ý thức ngày càng tăng trưởng về vấn đề phương pháp của Siêu hình học truyền thống, đặc biệt được thể hiện trong tiểu luận có thể nói là giải trí nhất của Kant, Những giấc mơ của người thấy thần linh, được diễn giảng bằng những giấc mơ của siêu hình học (Träume eines Geistersehers, erläutert durch Träume der Metaphysik) năm 1766, được hiểu như một tác phẩm phê phán Emanuel Swedenborg. Trong tác phẩm "De mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis" (Về mô thức và các cơ sở của thế giới cảm tính và thế giới khả niệm), xuất hiện năm 1770, Kant lần đầu tiên phân biệt khắt khe giữa tri thức các hiện tượng (Phaenomena) qua cảm năng (sinnliche Erkenntnis) và tri thức vật thể (Erkenntnis der Dinge) như chúng tự thể (an sich) là, bằng giác tính (Verstand, "Noumena"). Không gian và thời gian được ông xem là những trực quan thuần tuý (reine Anschauungen) thuộc về chủ thể (Subjekt), là tất yếu để sắp xếp các hiện tượng theo trật tự. Và như vậy, hai điểm trọng yếu của triết học phê phán sau này được chuẩn bị mặc dù phương pháp của Kant ở đây vẫn còn mang tính chất giáo điều và ông còn cho rằng, tri thức các vật tự thể bằng giác tính là một việc khả thi. Trong thập niên theo sau, Kant phát triển triết học phê phán mà không công bố của một luận văn quan trọng nào ("những năm yên lặng").
Khi Kant cho ra tác phẩm Phê phán lý tính thuần tuý (Kritik der reinen Vernunft) năm 1781 thì triết học của ông đã trải qua một biến đổi trọng đại – câu hỏi "siêu hình học như thế nào mới có thể là một khoa học" phải được giải đáp trước khi các câu hỏi siêu hình học được xử lý. Luận văn phê phán này xử lý tri thức tiên nghiệm (a priori), có nghĩa là một tri thức khả hữu đi trước tất cả những kinh nghiệm cụ thể, trong ba phần.
Trước hết là các dạng cảm năng tiên nghiệm (Sinnlichkeit a priori) - được xem ở đây là các trực quan thuần tuý (reine Anschauung) không gian và thời gian - đã đặt nền tảng cho toán học như một khoa học tiên nghiệm (apriorische Wissenschaft). Trong phần thứ hai, phần luận lý siêu nghiệm (transzendentale Logik), thì các khái niệm không tuỳ thuộc vào kinh nghiệm (erfahrungsunabhängige Begriffe), tức là các phạm trù (Kategorien), phải được áp dụng vào tất cả các đối tượng của kinh nghiệm một cách tất yếu. Qua việc áp dụng các phạm trù này thì một hệ thống xuất hiện với những nguyên tắc xác tín trên cơ sở tiên nghiệm, ví dụ như sự kết hợp nhân quả của tất cả các hiện tượng cảm năng, và qua đó, trình bày một lĩnh vực hợp lý của tri thức triết học. Các tri thức này phải là cơ sở của các ngành khoa học tự nhiên. Nhưng, với sự xác định các phạm trù này là những quy luật tất nhiên của sự kết hợp dành cho sự đồng nhất của các hiện tượng thì ta lại thấy rằng, những khái niệm này không thể được áp dụng cho các vật như chúng tự thể là (Noumena). Qua sự cố gắng (xuất hiện tất yếu trong lý tính con người) nhận thức được cái vô điều kiện (das Unbedingte) và sự cố gắng vượt qua tri thức cảm năng thì lý tính (Vernunft) sa lạc vào mâu thuẫn bởi vì không còn các tiêu chuẩn cho sự thật nào nữa ở đây. Các chứng minh siêu hình ví dụ như các chứng minh dành cho tính bất tử của linh hồn, tính vô biên của vũ trụ hoặc sự tồn tại của thượng đế là những gì không thể; những quan niệm của lý tính chỉ mang lợi ích trong vai trò khái niệm điều chỉnh và hướng dẫn tri thức kinh nghiệm.
Bị thúc đẩy bởi sự tiếp thụ chậm cũng như hiểu lầm nặng nề bản thứ nhất của Phê phán lý tính thuần tuý, Kant công bố bài Prolegomena với mục đích dẫn nhập triết học phê phán một cách dễ hiểu. Luân lý của ông, chỉ được đề cập sơ qua trong những chương cuối của Phê phán lý tính thuần tuý, được ông phát huy trong tác phẩm Đặt cơ sở cho nhân luân siêu hình học vào năm 1785 (Grundlegung zur Metaphysik der Sitten), với lệnh thức tuyệt đối (kategorischer Imperativ) là nguyên lý của luân lý (Ethik), và quan niệm tự do, cái chưa được chứng minh trong phê phán thứ nhất dành cho lý tính lý thuyết, được biện hộ là điều kiện tiên quyết tất nhiên của lý tính thực tiễn.
Kant cũng quay về những vấn đề triết học tự nhiên và năm 1786, ông cho ra luận văn Những cơ sở sơ khai siêu hình của Khoa học tự nhiên (Metaphysischen Anfangsgründe der Naturwissenschaft), đặt cơ sở cho vật lý Newton bằng nguyên lý phê phán, và như qua đó, đưa ra một ví dụ cụ thể cho việc áp dụng triết học siêu nghiệm.
Sau khi chỉnh lý lại các thành phần của Phê phán lý tính thuần tuý cho lần ấn bản thứ hai vào năm 1787, ông cho ra tác phẩm Phê phán lý tính thực tiễn (Kritik der praktischen Vernunft), giải thích và phát triển phương pháp "lập cơ sở" (Grundlegung) đạo đức triết học và cuối cùng, vào năm 1793, ông công bố luận văn Phê phán năng lực phán đoán (Kritik der Urteilskraft). Trong lời nói đầu của tác phẩm, ông tuyên bố một cách hãnh diện là với luận văn này, công trình phê phán của ông đã được kết thúc và ông có thể "thẳng bước đến học thuyết" ("ungesäumt zum doktrinalen"), tức là phát triển một hệ thống Triết học siêu nghiệm (Transzendentalphilosophie).
Nhưng trước khi thực sự phát triển thì ông còn cho ra tác phẩm Tôn giáo trong phạm vi lý tính đơn thuần (Die Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft). Trong đó, ông nghiên cứu nội dung lý tính của tôn giáo, và giải thích cách tiếp cận của một tôn giáo lý tính mang tính chất đạo đức thực tiễn (Ansatz einer moralisch-praktischen Vernunftreligion) như nó đã được học thuyết giả định trong phê phán thứ hai và thứ ba phát triển. Năm 1797, phần thứ nhất của hệ thống, luận văn Nhân luân siêu hình học (Metaphysik der Sitten), ra đời.
Nhưng công trình phát triển triết học tự nhiên của ông bị gián đoạn. Ngay trong thời gian viết Nhân luân siêu hình học, ông cũng đã khởi công soạn Chuyển biến từ những cơ sở sơ khai siêu hình đến vật lý (Übergang von den metaphysischen Anfangsgründen zur Physik) và theo đuổi nó cho đến khi qua đời năm 1804. Các bản thảo của Kant cho thấy rằng, ông vẫn còn khả năng và sẵn sàng biến chuyển triết học phê phán của mình. Xuất phát từ vấn đề biện hộ những phương châm nghiên cứu mang tính chất quy định đặc thù của Khoa học tự nhiên, Kant tự thấy phải khảo sát kĩ hơn vai trò của thân thể con người trong tri thức. Nhưng vấn đề của công trình nghiên cứu này ngày càng chuyển đến những tầng cấp trừu tượng hơn trong quá trình phác thảo nên Kant đã quay lại tầng cấp hệ thống tương ưng phê phán lý tính thuần tuý, tuy không hẳn tương ưng cách đặt vấn đề trong đó (và chúng cũng khó được nhận ra vì trạng thái của các bản viết tay). Kant phát triển một "học thuyết tự đề cử" (Selbstsetzungslehre), triển khai nó đến lý tính thực tiễn và kết thúc nó với những bản phác thảo cho một "hệ thống triết học siêu nghiệm" (System der Transzendentalphilosophie) được phác hoạch mới; nhưng ông không hoàn tất nó được nữa.
Triết học Kant
Với phong cách tiếp cận phê phán của mình (sapere aude – "hãy can đảm nhận biết"!), Kant được xem là nhà tư tưởng quan trọng nhất của thời đại Khai sáng (Zeitalter der Aufklärung). Thông thường, trong tiến trình triết học của ông, người ta phân biệt hai giai đoạn là giai đoạn tiền phê phán (vorkritische Phase) và giai đoạn phê phán (kritische Phase). Ngay trong những năm thập niên 60, người ta vẫn có thể xem ông là người chủ trương thuyết duy lý theo hệ thống của Leibniz và Wolff. Trong luận án tiến sĩ năm 1770 thì một sự gián đoạn rõ ràng đã xuất hiện. Song song với giác tính (Verstand) thì giờ đây, trực quan (Anschauung) cũng được xem là nguồn gốc của tri thức (Erkenntnisquelle). Luận án tiến sĩ cũng như lời mời dạy đại học dẫn đến "giai đoạn mặc nhiên" nổi tiếng mà trong đó, Kant triển khai Nhận thức luận (Erkenntnistheorie) của mình – được biết dưới tên Chủ nghĩa phê phán (Kritizismus) và vẫn được bàn luận đến ngày nay. Sau 11 năm cực lực ông mới công bố nó trong tác phẩm Phê phán lý tính thuần tuý, năm 1781. Sau khi đã giải minh vấn đề then chốt về những điều kiện của khả năng tri thức (Bedingungen der Möglichkeit der Erkenntnis) thì cuối cũng, với tuổi 60, ông đã hướng đến những chủ đề quan trọng hơn hết trong lĩnh vực triết học thực tiễn.
Bốn nghi vấn của Kant
Kant đề xuất bốn nghi vấn và tìm cách giải đáp chúng:
Nhận thức luận
"Tôi có thể biết được gì?". Là đại biểu của trường phái Duy lý của Leibniz, Kant được đánh thức khỏi "giấc ngủ giáo điều" qua việc nghiên cứu Hume. Ông thừa nhận lời chỉ trích chủ nghĩa duy lý của Hume về mặt phương pháp là đúng, có nghĩa là việc hướng dẫn nhận thức quay về giác tính thuần tuý (reiner Verstand) không có trực quan (sinnliche Anschauung) là một điều không thể đối với ông. Mặt khác, chủ nghĩa kinh nghiệm của David Hume lại dẫn đến lời xác nhận là nhận thức xác tín hoàn toàn không thể có, tức là dẫn đến chủ nghĩa hoài nghi. Kant lại không thừa nhận chủ nghĩa này, bởi vì tính hiển nhiên của một số phán đoán tiên nghiệm - đặc biệt là trong toán học (ví như xác tín tiên nghiệm [apriorische Gewissheit] của đẳng thức 7 + 5 = 12). Và như vậy, ông không những đặt câu hỏi tri thức (Erkenntnis) là gì, mà còn hỏi tiếp nữa là điều kiện tiên quyết cho một tri thức (tiên nghiệm) là gì - bởi vì tri thức tiên nghiệm là một cái gì đó khả hữu, như các kết quả toán học cho thấy. Dưới những điều kiện tiên quyết nào thì có thể đạt tri thức? Hoặc như chính Kant đã đề ra theo hệ thống: "Điều kiện cho khả năng tri thức là gì?" (Was sind die Bedingungen der Möglichkeit von Erkenntnis?)
nhỏ|phải|250px|Hình bìa của Phê phán lý tính thuần tuý, ấn bản 1781
Trong thời gian sau thì Phê phán lý tính thuần tuý (PPLTTT) với nhận thức luận của Kant là một cuộc tranh luận một mặt với triết học duy lý, mặt khác với triết học kinh nghiệm của thế kỉ 18 - hai trường phái đối đầu nhau trước mắt Kant. Nhưng đồng thời, PPLTTT cũng là một tranh luận với Siêu hình học truyền thống về mặt khái niệm và mô hình giải thích thế giới siêu việt nhận thức của con người. Luận cứ phản đối chủ nghĩa giáo điều (Dogmatismus) của những người chủ trương duy lý (ví như Christian Wolff, Alexander Gottlieb Baumgarten) là, nếu không có trực quan cảm năng (sinnliche Anschauung) thì không thể có tri thức. Luận cứ phản đối chủ nghĩa kinh nghiệm là trực quan cảm năng vẫn ở trạng thái vô cấu trúc nếu giác tính (Verstand) không thêm vào những khái niệm và kết nối nó với nhận thức (Wahrnehmung) bằng phán đoán, kết luận – nghĩa là bằng những quy luật nhất định.
Đối với Kant thì việc chưa giải thoát triết học siêu nghiệm ra khỏi tấm màn phỏng đoán (Spekulationen) là một sự nhục nhã cho triết học. Mục đích của ông là đi đến những sự trình bày có khoa học như trong toán học từ thời Thales hoặc như trong khoa học tự nhiên từ thời Galilei. Để được như vậy, Kant phải "gác tri thức qua một bên để có chỗ cho niềm tin" ("das Wissen aufheben, um zum Glauben Platz zu haben"), có nghĩa là vạch ra biên giới của tri thức để xác nhận được là trong những ý tưởng (Vorstellung hoặc Idee) nào thì không còn tri thức nào nữa vì nội dung của nó nằm ngoài tất cả những khả năng tri thức.