cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Giải vô địch bóng đá thế giới 2022
Cáo buộc tham nhũng khi đấu thầu chọn nước chủ nhà
Qatar đã phải đối mặt với áp lực ngày càng tăng trong việc đăng cai World Cup liên quan đến những cáo buộc về vai trò của cựu quan chức bóng đá hàng đầu Mohammed bin Hammam trong việc bảo đảm quyền tham dự. Một cựu nhân viên của đội thầu Qatar cáo buộc rằng một số quan chức châu Phi đã được Qatar trả 1,5 triệu USD. Cô đã rút lại yêu cầu của mình, nhưng sau đó nói rằng cô đã bị các quan chức đấu thầu Qatar ép làm như vậy. Vào tháng 3 năm 2014, người ta phát hiện ra rằng cựu chủ tịch CONCACAF bị thất sủng là Jack Warner và gia đình của ông đã được trả gần 2 triệu đô la từ một công ty có liên quan đến chiến dịch thành công của Qatar. Cục Điều tra Liên bang (FBI) đang điều tra Warner và các mối liên hệ bị cáo buộc của ông với giá thầu tại Qatar.
Năm trong số sáu nhà tài trợ chính của FIFA gồm Sony, Adidas, Visa, Hyundai và Coca-Cola đã kêu gọi FIFA nên điều tra các cáo buộc tham nhũng ấy. Tờ Sunday Times đã công bố các cáo buộc hối lộ dựa trên việc rò rỉ hàng triệu tài liệu bí mật. Jim Boyce, phó chủ tịch của FIFA, đã tuyên bố rằng ông sẽ ủng hộ một cuộc bỏ phiếu lại để tìm ra người đăng cai mới nếu các cáo buộc tham nhũng được chứng minh. FIFA đã hoàn thành một cuộc điều tra kéo dài về những cáo buộc này và một báo cáo đã chứng minh Qatar về bất kỳ hành vi sai trái nào. Bất chấp những tuyên bố trên, người Qatar khẳng định rằng các cáo buộc tham nhũng là do sự đố kỵ và ngờ vực thúc đẩy trong khi Sepp Blatter nói rằng nó được thúc đẩy bởi sự phân biệt chủng tộc trên các phương tiện truyền thông Anh.
Trong vụ tham nhũng năm 2015 của FIFA, các quan chức Thụy Sĩ, hoạt động theo thông tin từ Bộ Tư pháp Hoa Kỳ, đã bắt giữ nhiều quan chức cấp cao của FIFA ở Zurich, Thụy Sĩ. Họ cũng thu giữ hồ sơ vật lý và điện tử từ trụ sở chính của FIFA. Các vụ bắt giữ quan chức tiếp tục diễn ra ở Hoa Kỳ, nơi một số quan chức FIFA bị bắt, và các tòa nhà của FIFA bị đột kích. Vụ bắt giữ được thực hiện dựa trên thông tin về một vụ bê bối tham nhũng và hối lộ ít nhất trị giá 150 triệu đô la Mỹ.
Vào ngày 7 tháng 6 năm 2015, Phaedra Almajid, cựu nhân viên truyền thông của nhóm đấu thầu Qatar, tuyên bố rằng những cáo buộc sẽ dẫn đến việc Qatar không thể đăng cai World Cup. Trong một cuộc phỏng vấn được công bố cùng ngày, Domenico Scala, người đứng đầu Ủy ban Kiểm toán và Tuân thủ của FIFA, đã nói rằng "nếu có bằng chứng cho thấy các giải thưởng cho Qatar và Nga chỉ đến vì những lá phiếu đã mua, thì giải thưởng có thể bị hủy bỏ."
Khủng hoảng ngoại giao ở Qatar
Ngày 5 tháng 6 năm 2017, các nước Ả Rập Xê Út, Ai Cập, Bahrain, UAE và Yemen chấm dứt quan hệ ngoại giao với Qatar, cáo buộc nước này gây mất ổn định khu vực và hỗ trợ các nhóm khủng bố. Những nước như Ả Rập Xê Út, Yemen, Mauritania, UAE, Bahrain và Ai Cập đã cùng nhau viết thư yêu cầu FIFA thay Qatar làm chủ nhà của World Cup, gọi nước này là "căn cứ của những vụ khủng bố". Tháng 10 năm 2017, Trung tướng Dhahi Khalfan Tamim, Phó cục trưởng Cục Cảnh sát và An ninh Tổng hợp Dubai, đã viết về cuộc khủng hoảng trên Twitter bằng tiếng Ả Rập, nói rằng "Nếu World Cup không có Qatar đăng cai, cuộc khủng hoảng của Qatar sẽ kết thúc, chính vì cuộc khủng hoảng được tạo ra để thoát khỏi nó".
Cấm Nga tham dự giải đấu
Ngày 9 tháng 12 năm 2019, Cơ quan phòng chống doping thế giới (viết tắt là WADA) đã trao cho Nga lệnh cấm 4 năm đối với tất cả các sự kiện thể thao lớn, sau khi Cơ quan phòng chống doping Liên bang Nga (viết tắt là RUSADA) bị phát hiện không tuân thủ thực hiện vì đã giao dữ liệu phòng thí nghiệm bị thao túng cho các nhà điều tra. Đội tuyển bóng đá quốc gia Nga vẫn được phép tham dự vòng loại, vì lệnh cấm chỉ áp dụng cho giải đấu cuối cùng quyết định của các nhà vô địch thế giới. Một đội đại diện cho Nga, đội sử dụng quốc kỳ và quốc ca của Nga, không thể tham gia theo quyết định của WADA trong khi lệnh cấm còn hiệu lực. Quyết định này đã bị kháng cáo lên Tòa án Trọng tài Thể thao và vào ngày 17 tháng 12 năm 2020, các đội Nga bị cấm thi đấu tại các giải vô địch thế giới do một bên ký kết WADA tổ chức hoặc xử phạt cho đến ngày 16 tháng 12 năm 2022, một ngày trước trận đấu tranh hạng ba.
Sự tham gia của Nga càng bị nghi ngờ sau cuộc xâm lược Ukraine năm 2022 của Nga. Vào ngày 24 tháng 2, ba đội trên con đường vòng play-off tham dự World Cup của Nga gồm Cộng hòa Séc, Ba Lan và Thụy Điển đã bày tỏ họ không muốn chơi bất kỳ trận đấu nào trên lãnh thổ Nga. Sự tẩy chay đã được Ba Lan và Thụy Điển mở rộng sang bất kỳ trận đấu vòng loại nào vào ngày 26 tháng 2, và Cộng hòa Séc cũng vậy, họ đã thực hiện điều này chỉ một ngày sau đó.
Ngày 27 tháng 2 năm 2022, FIFA đã công bố một số lệnh trừng phạt ảnh hưởng đến sự tham gia của Nga vào bóng đá quốc tế. Nga bị cấm đăng cai các giải đấu quốc tế, và đội tuyển bóng đá quốc gia Nga đã được lệnh phải thi đấu tất cả các trận đấu trên sân nhà không khán giả ở các nước trung lập. Theo các lệnh trừng phạt này, Nga sẽ không được phép thi đấu dưới tên, quốc kỳ hoặc quốc ca của đất nước, tương tự như việc các vận động viên Nga tham gia các sự kiện như Thế vận hội, đội sẽ thi đấu dưới tên viết tắt của liên đoàn quốc gia của họ, Liên đoàn bóng đá Nga ("RFU"), thay vì là đội tuyển Nga thông thường. Tuy nhiên, ngày hôm sau, FIFA đã quyết định đình chỉ Nga tham gia các giải đấu quốc tế cho đến khi có thông báo mới, bao gồm cả việc Nga cấm tham dự giải đấu này. Quyết định này đã vấp phải hàng loạt phản ứng dữ dội từ nhiều nơi trên thế giới, trong đó có cả Liên đoàn bóng đá Nga, họ sẵn sàng kiện hai liên đoàn UEFA và FIFA lên Tòa án Trọng tài Thể thao để phản đối quyết định của cả hai liên đoàn này về việc cấm các đội tuyển quốc gia và các câu lạc bộ của Nga tham gia các giải đấu quốc tế vì chiến dịch quân sự đặc biệt của Nga ở Ukraine.
Về quyền lợi của phụ nữ
nhỏ|Một cổ động viên Iran mang biểu ngữ với khẩu hiệu "[[Woman, Life, Freedom"]] Trong quá trình tổ chức World Cup, một nhân viên người Mexico của Ban tổ chức World Cup đã bị tố cáo quan hệ tình dục ngoài hôn nhân. Người phụ nữ trước đó đã khai báo là bản thân mình bị hiếp dâm. Tuy nhiên, người bị cáo khai rằng anh ta có quan hệ tình cảm với cô, sau đó người nhân viên nữ này bị điều tra về tội quan hệ tình dục ngoài hôn nhân. Nhiều phụ nữ nước ngoài lo ngại rằng ở Qatar, nơi luật đạo Hồi Sharia là cơ sở chính của pháp luật, họ sẽ phải đối mặt với án phạt bằng roi và 7 năm tù nếu bị kết tội quan hệ tình dục ngoài hôn nhân. Vụ án hình sự chống lại nhân viên của Ban tổ chức đã được hủy bỏ vài tháng sau khi cô được phép rời Qatar.
Về cộng đồng LGBT
Một số người đã lo lắng về quyền của các thành viên trong cộng đồng LGBT khi tham dự giải đấu, vì đồng tính là bất hợp pháp ở Qatar và cũng có thể bị trừng phạt bằng việc tử hình đối với những người theo đạo Hồi dưới luật đạo Hồi Sharia. Sau khi Qatar được chọn làm chủ nhà, Blatter đã bị chỉ trích vì nói đùa với một phóng viên đang hỏi về những lo ngại rằng những người tham dự đồng tính "nên hạn chế bất kỳ hoạt động tình dục nào". Để thứ lỗi khán giả về sự cố này, Blatter đảm bảo rằng FIFA không dung thứ cho sự phân biệt đối xử và tuyên bố rằng "những gì chúng tôi muốn làm là mở giải đấu này cho tất cả mọi người, và mở nó cho tất cả các nền văn hóa, và đây là những gì chúng tôi đang làm vào năm 2022." Năm 2013, Hassan al-Thawadi tuyên bố rằng các khán giả sẽ được chào đón tại giải đấu, nhưng lưu ý rằng họ không nên thể hiện tình cảm nơi công cộng vì chúng "không phải là một phần của văn hóa và truyền thống của chúng tôi".
Tháng 11 năm 2021, cầu thủ bóng đá người Úc Josh Cavallo, người đã công khai là đồng tính vào tháng 10 năm 2021, nói rằng anh sợ đến Qatar để thi đấu. Nasser Al Khater, trưởng ban tổ chức giải đấu, trả lời rằng Cavallo sẽ được thi đấu tại Qatar.
Tháng 12 năm 2020, các quan chức Qatar ban đầu tuyên bố rằng theo chính sách của FIFA, họ sẽ không hạn chế việc hiển thị hình ảnh ủng hộ LGBT (chẳng hạn như cờ cầu vồng) tại các trận đấu trong thời gian diễn ra World Cup. Tuy nhiên, vào tháng 4 năm 2022, một quan chức an ninh cấp cao giám sát giải đấu đã tuyên bố rằng có kế hoạch tịch thu cờ cầu vồng từ khán giả - được cho là một biện pháp an toàn để bảo vệ họ khỏi sự xen kẽ với những khán giả chống LGBT. Cộng đồng mạng bóng đá chống phân biệt chủng tộc ở châu Âu (viết tắt là Fare) đã lên tiếng chỉ trích bản báo cáo, cho rằng các hành động chống lại cộng đồng LGBT của nhà nước là mối quan tâm của những người tham dự World Cup hơn là hành động của các cá nhân của các quan chức. Tuy nhiên, Thiếu tướng Abdulaziz Abdullah Al Ansari, lãnh đạo cấp cao giám sát an ninh cho giải đấu, đã tuyên bố trong một cuộc phỏng vấn rằng những người mang theo cờ LGBT sẽ được chào đón trên toàn quốc trong thời gian diễn ra giải đấu
An ninh
Chính phủ Qatar đã tuyển dụng khoảng 50.000 nhân viên an ninh bao gồm các đơn vị cảnh sát và lực lượng quân đội từ ít nhất mười ba quốc gia, bao gồm Ba Lan, Đức, Pháp, Kuwait, Jordan, Ý, Palestine, Tây Ban Nha, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Hoa Kỳ, Saudi Arabia và Vương quốc Anh.
Thổ Nhĩ Kỳ
Thổ Nhĩ Kỳ đã cung cấp khoảng 3.000 nhân viên cảnh sát chống bạo động.
Pakistan
Pakistan đã cung cấp khoảng 4.500 binh lính Quân đội cho Qatar để đảm bảo an ninh sự kiện.
Liên kết ngoài
2022 Thể loại:Bóng đá năm 2022 Thể loại:Bóng đá Qatar 2022–23 FIFA 2022 Thể loại:Tranh cãi bóng đá
Đặc tính (lập trình)
Đặc tính (tiếng Anh: property), trong một số ngôn ngữ lập trình hướng đối tượng, là một loại đặc biệt của thành viên lớp, trung gian chức năng giữa một trường (hay thành viên dữ liệu) và một phương thức. Cú pháp để đọc và viết các đặc tính thì giống như của trường, nhưng thường được chuyển thành lời gọi phương thức 'getter' và 'setter'. Cú pháp giống như trường khiến nó dễ đọc và viết hơn nhiều so với việc gọi phương thức, và xen lẫn bên trong giữa gọi phương thức cho phép xác nhận dữ liệu, cập nhật chủ động (ví dụ như, cho các phần tử của giao diện đồ họa người dùng), hay để hiện thực của các trường "chỉ đọc" (read-only).
Xem ví dụ về bài học cho ngôn ngữ C # bên dưới.
C++, Microsoft & C++Builder
Ví dụ này được lấy từ MSDN Trang tài liệu.
D
Ở phiên bản thứ hai của D, mỗi phương thức truy cập và thay đổi phải được đánh dấu với @property:
Objective-C 2.0
Ví dụ trên có thể được sử dụng trong một phương thức tùy ý như vầy:
Tham khảo
Thể loại:Lập trình hướng đối tượng
Isocladus mimetes
Isocladus mimetes là một loài chân đều trong họ Sphaeromatidae. Loài này được Barnard miêu tả khoa học năm 1955.
Tham khảo
Thể loại:Isocladus
Eden Prairie, Minnesota
Eden Prairie là một thành phố ngoại ô nằm cách 12 mi về phía tây nam của đô thị Minneapolis thuộc Quận Hennepin và là thành phố lớn thứ 12 trong tiểu bang Minnesota. Thành phố nằm trên bờ phía bắc của sông Minnesota, dòng sông nằm phía bắc bắt nguồn từ ngã ba sông với sông Mississippi. Eden Prairie là vùng ngoại ô lớn thứ bảy, Eden Prairie và các ngoại ô khác nằm phía tây nam của Minneapolis-St. Paul hoặc còn gọi là thành phố sinh đôi, là vùng đô thị lớn thứ 16 trong Hoa Kỳ, với 3.5 triệu dân. Theo Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ thì thành phố gồm có 60,797 dân cư trong năm 2010.
Thành phố có nhiều hồ va ao lớn nhỏ, thành phố có 170 mi đường ray xe lửa, 2250 acre diện tích của các khu công viên công cộng, 1300 acre diện tích còn lại. Vào những năm 1960 thành phố còn rất vắng vẻ nhưng bây giờ thành phố đã thu hút hơn 2,200 có các đầu tư, kinh doanh. Thành phố còn là hành dinh chính của các công ty và đội thể thao lớn như Digital River, SuperValu, Alliant Techsystems, C.H. Robinson Worldwide, MTS Systems Corporation, và Minnesota Vikings. Trung tâm của Eden Prairie là Eden Prairie Center, nó cũng là trung tâm chủ yếu của SouthWest Transit, là một hệ thống đường liên kết các ngoại ô với nhau. Eden Prairie được nhắc tới như là một trong những thành phố "Best Place to Live" (tạm dịch là chỗ tốt nhất để sống) trên Hoa Kỳ do tờ báo Money Magazine's bình chọn từ năm 2006 ; vào năm 2010, thì Eden Prairie là "hạng nhất" trong danh sách "Best Place to Live" của tờ báo Money bình chọn. .
Tham khảo
Thể loại:Thành phố của Minnesota Thể loại:Thành phố thuộc Quận Hennepin, Minnesota Thể loại:Eden Prairie, Minnesota Thể loại:Thành phố có người ở từ năm 1858
Vương quốc Nabatea
Vương quốc Nabatea (نبطية; còn đọc thành Nabataea), là một quốc gia Ả Rập của người Nabataea tồn tại trong thời kỳ cổ đại và bị Đế quốc La Mã sáp nhập vào năm 106 CN.
Địa lý
Nằm giữa bán đảo Sinai và bán đảo Ả Rập, phía bắc là Vương quốc Judea và phía tây nam là Ai Cập của nhà Ptolemaios. Thủ đô là thành phố Petra nay thuộc Jordan bao gồm các thị trấn Bostra, Mada'in Saleh và Nitzana. Petra là một thành phố thương mại giàu có, nằm tại nơi hội tụ của nhiều tuyến đường thương mại quan trọng. Một trong số đó là Tuyến đường Hương liệu dựa trên việc sản xuất cả hai chất mộc dược và nhủ hương ở miền nam Ả Rập và vượt qua Mada'in Saleh để tới Petra. Từ đây các chất thơm được phân phối trên khắp vùng Địa Trung Hải.
Lịch sử
Nguồn gốc của Nabataea có niên đại từ thời điểm họ vẫn còn là dân du mục ở Negev và bán đảo Sinai dưới thời kỳ thống trị của nhà Achaemenid Ba Tư, vào khoảng thế kỷ IV TCN.
Nabatea và Hasmoneus
nhỏ| Di tích [[Petra, được cho là thủ phủ của vương quốc]] Người Nabataea là đồng minh đầu tiên của người Hasmoneus trong cuộc đấu tranh chống lại các triều vua Seleukos. Sau đó, họ trở thành đối thủ của triều đại Judaea và là một yếu tố chính trong các rối loạn dẫn đến sự can thiệp của Pompey ở Judea. Nhiều người Nabataea còn được đích thân vua Hasmoneus là Alexander Jannaeus mạnh dạn cải sang đạo Do Thái. Vị vua này cũng là người đã dập tắt một cuộc nổi dậy địa phương, xâm lược và chiếm đóng các thị trấn Moab và Gilead của người Nabataea rồi áp đặt một khoản cống nộp không xác định. Obodas I thừa biết rằng Alexander sẽ tấn công, do đó đã phục kích lực lượng của Alexander ở gần Gaulane (Golan) tiêu diệt quân đội Judea vào năm 90 TCN.
Dưới triều đại của Aretas III (87-62 TCN) lãnh thổ của vương quốc này được mở mang đến tột đỉnh nhưng đã bị một đạo quân La Mã dưới sự chỉ huy của Marcus Aemilius Scaurus đánh bại. Quân đội của Scaurus thậm chí còn tiến hành vây hãm thủ đô Petra nhưng cuối cùng một sự thỏa hiệp đã được đàm phán giữa hai bên. Aretas III phải đồng ý nộp cống mới được Cộng hòa La Mã chính thức công nhận vị thế của mình. Vương quốc Nabatea tự nhận thấy đang bị Đế quốc La Mã bao quanh từ từ với lãnh thổ ngày càng mở rộng từ việc chinh phục Ai Cập cho đến sự sáp nhập Hasmoneus Judea vào trong bản đồ đế chế. Trong khi Vương quốc Nabatea tìm cách nhằm duy trì nền độc lập chính thức của nó thì nước này trên thực tế đã trở thành một vương quốc phụ thuộc dưới ảnh hưởng của Roma.
Đế quốc La Mã sáp nhập
thumb| 320px| Bản đồ [[Đế quốc La Mã vào thời kỳ đỉnh cao năm 117, cho thấy lãnh thổ Nabatea bị Traianus chinh phục nằm ở phía đông nam.]] Năm 106 CN, dưới thời trị vì của Hoàng đế La Mã Traianus, vị vua cuối cùng của Vương quốc Nabatea là Rabbel II Soter qua đời vì bạo bệnh. Sự kiện này có thể đã thúc đẩy sự sáp nhập chính thức Nabatea vào Đế quốc La Mã, dù cho lý do chính thức và cách thức sáp nhập chính xác vẫn chưa được biết. Một số bằng chứng trong văn khắc đã đưa ra giả thuyết là một chiến dịch quân sự dưới sự chỉ huy của Cornelius Palma, thống đốc Syria. Quân đội La Mã xem chừng đến từ Syria và cũng từ Ai Cập. Rõ ràng là vào năm 107 CN, các binh đoàn lê dương La Mã đã đồn trú tại khu vực xung quanh Petra và Bostra, như sự thể hiện trong một tờ giấy cói được tìm thấy ở Ai Cập. Vương quốc được sáp nhập vào đế chế và trở thành tỉnh Arabia Petraea. Thương mại dường như phần lớn vẫn tiếp tục nhờ vào tài năng buôn bán không hề suy giảm của người Nabataea.
Dưới thời Hadrianus, limes Arabicus bỏ qua hầu hết các lãnh thổ Nabatea và chạy về phía đông bắc từ Aila (nay là Aqaba) ở đầu vịnh Aqaba. Một thế kỷ sau, dưới thời trị vì của Alexander Severus, vấn đề địa phương về việc đúc tiền đã kết thúc. Tại đây chẳng có nhiều ngôi mộ xa hoa được xây dựng nữa, rõ ràng là có sự thay đổi đột ngột trong đường lối chính trị, chẳng hạn như một cuộc xâm lược của cường quốc Ba Tư mới nổi dưới thời Đế quốc Sassanid. Thành phố Palmyra từng có lúc là thủ đô của Đế quốc Palmyra ly khai (khoảng năm 130–270), dần dần trở nên quan trọng và thu hút được nền thương mại của bán đảo Ả Rập tách ra khỏi Petra.
Danh sách vua Nabatea
{| border=1 style="border-collapse: collapse" ! width="15%"| Triều đại ! width="15%"| Tên gọi !! width="20%"| Chú thích
Liên kết ngoài
Thể loại:Năm 168 TCN Thể loại:Khởi đầu thập niên 160 TCN Thể loại:Nabataea Thể loại:Lịch sử Ả Rập Xê Út Thể loại:Lịch sử Palestine Thể loại:Lịch sử cổ đại Jordan Thể loại:Syria cổ đại Thể loại:Chư hầu La Mã Thể loại:Chấm dứt thập niên 100
Lâm Tây, Hình Đài
Lâm Tây (chữ Hán giản thể: 临西县, âm Hán Việt: Lâm Tây huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Hình Đài, tỉnh Hà Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 542 ki-lô-mét vuông, dân số 320.000 người. Mã số bưu chính Lâm Tây là 054900. Chính quyền Lâm Tây đóng ở trấn Lâm Tây. Huyện Lâm Tây được chia thành 4 trấn và 5 hương.
Tham khảo
Thể loại:Đơn vị cấp huyện Hà Bắc Thể loại:Hình Đài
Đơn vị thiên văn
Đơn vị thiên văn (ký hiệu: au hoặc ua ) là một đơn vị đo chiều dài, xấp xỉ bằng khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời. Tuy nhiên, bởi vì khoảng cách này thay đổi khi Trái Đất quay quanh Mặt Trời, từ khoảng cách lớn nhất (điểm viễn nhật) đến khoảng cách nhỏ nhất (điểm cận nhật) và quay trở lại trong chu kỳ một năm. Ban đầu đơn vị thiên văn được xác định bằng trung bình giữa khoảng cách theo vị trí cận nhật và viễn nhật của Trái Đất, cho tới nay nó được định nghĩa chính xác bằng 149,597,870,700 mét (khoảng 150 triệu kilômét, hay 93 triệu dặm). Đơn vị thiên văn được sử dụng do nó là đơn vị đo thuận tiện sử dụng chủ yếu trong phạm vi hệ Mặt Trời hoặc xung quanh các ngôi sao khác. Tuy thế, nó cũng là một thành phần cơ bản trong định nghĩa của đơn vị độ dài thiên văn khác, đơn vị parsec.
Sử dụng ký hiệu
Đơn vị thiên văn đã từng có nhiều ký hiệu và cách viết tắt được sử dụng. Trong quyết định năm 1976, hiệp hội Thiên văn học quốc tế (IAU) đã sử dụng ký hiệu A cho đơn vị thiên văn. Trong các xuất bản phẩm về thiên văn học, ký hiệu AU đã từng và vẫn còn được sử dụng phổ biến. Năm 2006, tổ chức Cân đo quốc tế (BIPM) đề nghị sử dụng ua cho đơn vị thiên văn. Trong phụ lục C (mang tính chất cung cấp thông tin) của ISO 80000-3 (2006), hiệu đơn vị thiên văn là "ua". Năm 2012, tổ chức IAU, chú ý tới "nhiều ký hiệu hiện nay đang được sử dụng cho đơn vị thiên văn", khuyến nghị sử dụng chung một ký hiệu là "au". Trong bản sửa đổi năm 2014 của hệ SI, tổ chức BIPM sử dụng ký hiệu "au".
Quá trình phát triển đơn vị
Quỹ đạo của Trái Đất quanh Mặt Trời là một hình elíp. Bán trục lớn của quỹ đạo elip được xác định bằng một nửa đoạn thẳng trục lớn nối hai điểm cận nhật và viễn nhật. Mặt Trời nằm trên đoạn thẳng này, nhưng không nằm ở trung điểm của nó. Bởi vì elip là một hình xác định một cách tường minh, việc biết được các điểm nằm trên nó cho phép xác định chính xác hình dạng toán học của quỹ đạo elip, từ đó có thể tính toán ra quỹ đạo cũng như dự đoán cho các quan sát trong tương lai. Thêm vào đó, khoảng cách lớn nhất trong một năm Trái Đất quay quanh Mặt Trời (điểm viễn nhật) sẽ biết được, cho phép xác định được thời điểm và vị trí để quan sát thị sai (sự dịch chuyển vị trí biểu kiến của vật thể trên bầu trời) cực đại đối với các ngôi sao ở gần. Biết được chuyển động của Trái Đất và thị sai của một ngôi sao cho phép ước lượng khoảng cách đến ngôi sao đó. Nhưng mọi phép đo đều có sai số và độ bất định, và các độ bất định trong độ dài đơn vị thiên văn chỉ làm tăng độ bất định của khoảng cách đến ngôi sao. Việc nâng cao độ chính xác luôn là một điều quan trọng nhằm nâng cao hiểu biết thiên văn đối với các nhà khoa học. Trong thế kỷ 20, các lần đo đã ngày càng chính xác và phức tạp hơn, và sự phụ thuộc vào độ chính xác trong quan sát thiên văn đối với các hiệu ứng miêu tả bởi thuyết tương đối của Einstein cũng như vào công cụ toán học mà nó sử dụng.
Nâng dần độ chính xác trong đo lường liên tục được kiểm tra và kiểm tra chéo bởi kiến thức của các nhà thiên văn về các định luật của cơ học thiên thể mà chi phối chuyển động của các vật thể trong không gian. Vị trí và khoảng cách dự đoán của vật thể ở một thời điểm nhất định được tính toán (theo AU) từ các định luật này, và được ghi lại thành một tập hợp dữ liệu gọi là lịch thiên văn (ephemeris). Phòng Thí nghiệm Sức đẩy Phản lực (JPL) của NASA cung cấp một số dịch vụ tính toán lịch thiên văn.
Năm 1976, để thiết lập một phép đo chính xác hơn cho đơn vị thiên văn, tổ chức IAU đã chính thức chấp nhận một định nghĩa mới của đơn vị thiên văn. Mặc dù dựa trực tiếp trên những đo lường quan sát chính xác nhất cho đến thời điểm đó, định nghĩa này được viết lại theo các số hạng toán học phù hợp nhất rút ra từ cơ học thiên thể và các dữ liệu hành tinh. Phát biểu của định nghĩa "đơn vị thiên văn là độ dài (A) mà hằng số hấp dẫn Gauss (k) có giá trị 0.017 khi các đơn vị đo lường là đơn vị thiên văn của độ dài, khối lượng và thời gian". Một cách tương đương, theo định nghĩa này, 1 AU là bán kính của quỹ đạo tròn Newton không bị nhiễu loạn của một hạt có khối lượng vô cùng nhỏ với tâm là Mặt Trời, chuyển động với tần số góc bằng 0.017 radian trên một ngày; hoặc một cách khác nó là độ dài mà hằng số hấp dẫn nhật tâm (heliocentric gravitational constant) (tích của GM14px) bằng (0.017)2 AU3/d2, khi độ dài được sử dụng để miêu tả vị trí của vật thể trong hệ Mặt Trời.
Những cuộc thám hiểm hệ Mặt Trời về sau bằng các tàu thăm dò không gian cho phép thực hiện các phép đo chính xác hơn về vị trí tương đối của các hành tinh bên trong hệ Mặt Trời và những vật thể khác bằng cách sử dụng ra đa và đo lường từ xa (telemetry). Như đối với mọi phép đo bằng ra đa, các phương pháp này dựa trên kết quả đo thời gian mà các photon được phản xạ từ vật thể. Bởi vì mọi photon chuyển động bằng tốc độ ánh sáng trong chân không, một hằng số cơ bản trong vũ trụ, khoảng cách của một vật thể đến tàu không gian sẽ bằng tích của tốc độ ánh sáng và thời gian đo được. Tuy nhiên, để tính toán chính xác cần phải kể tới một số ảnh hưởng như chuyển động của tàu thăm dò và của vật thể trong thời gian các photon truyền đi. Thêm vào, phép đo thời gian cũng phải được quy về một hệ quy chiếu tiêu chuẩn khi tính tới ảnh hưởng của hiệu ứng giãn thời gian tương đối tính (relativistic time dilation). So sánh các vị trí trong lịch thiên văn với kết quả đo thời gian trong hệ thời gian phối hợp động lực khối tâm (Barycentric Dynamical Time, TDB) cho giá trị của tốc độ ánh sáng theo đơn vị thiên văn trên một ngày (của 86,400 s). Năm 2009, tổ chức IAU đã cập nhật các phép đo tiêu chuẩn để phản ánh những cải tiến, và tính toán tốc độ ánh sáng bằng 173.145 AU/ngày (TDB).
Năm 1983, Ủy ban Quốc tế về Cân đo (CIPM) hiệu chỉnh hệ đo lường SI (hay hệ đo lường "hiện đại") để cho phép định nghĩa mét hoàn toàn độc lập với một thực thể nào đó, bởi vì các phép đo khác đã trở lên quá chính xác để có thể tham chiếu đến thanh mét chuẩn làm bằng platin vẫn còn được sử dụng đến lúc đó. Thay thế cho nó, đơn vị mét được định nghĩa lại theo tốc độ của ánh sáng trong chân không, mà khi cần thiết có thể xác định một cách độc lập. Tốc độ ánh sáng được định nghĩa chính xác bằng c0 = 299,792,458 m/s, một giá trị số chuẩn cũng được công nhận bởi Tổ chức dịch vụ quốc tế các hệ thống tham chiếu và sự xoay Trái Đất (International Earth Rotation and Reference Systems Service, IERS). Từ định nghĩa này và tiêu chuẩn của 2009, thời gian ánh sáng truyền qua 1 AU bằng τA = 499.005 s, hay hơn 8 phút. Bằng cách nhân ngược lại, ước lượng tốt nhất của IAU 2009 bằng A = c0τA = 149,597,870,700 m, dựa trên so sánh lịch thiên văn của JPL và của Viện hàn lâm khoa học Nga IAA–RAS.
Năm 2006, Văn phòng Cân đo Quốc tế BIPM báo cáo một giá trị sử dụng đơn vị thiên văn là 1.496 m. Năm 2014 trong tài liệu sửa đổi SI, BIPM công nhận định nghĩa lại của IAU năm 2012 với giá trị của đơn vị thiên văn bằng 149,597,870,700 m.
Ước lượng trên vẫn được rút ra từ các quan sát và đo đạc thực nghiệm và do vậy chịu ảnh hưởng bởi sai số, và dựa trên những kỹ thuật vẫn chưa chuẩn hóa được mọi hiệu ứng tương đối tính, và do đó không bất biến đối với mọi quan sát viên. Năm 2012, nhận thấy việc kết hợp với thuyết tương đối khiến định nghĩa trở lên quá phức tạp, IAU đã sử dụng định nghĩa đơn giản năm 2009 để xác định lại đơn vị thiên văn như là một đơn vị chiều dài thuận tiện gắn liền trực tiếp với mét (giá trị chính xác bằng 149,597,870,700 m). Định nghĩa mới cũng nhận ra một hệ quả đó là đơn vị thiên văn hiện giờ đóng vai trò ít quan trọng hơn, và nó chỉ được sử dụng giới hạn cho thuận tiện trong một số trường hợp.
Định nghĩa trên đặt tốc độ ánh sáng, được định nghĩa chính xác bằng 299,792,458 m/s, bằng chính xác 299,792,458 × 86,400 ÷ 149,597,870,700 hay khoảng 173.145 AU/d, nhỏ hơn 60 phần nghìn tỷ giá trị ước lượng năm 2009.
Sử dụng và mức độ quan trọng
Với các định nghĩa được sử dụng trước năm 2012, đơn vị thiên văn phụ thuộc vào hằng số hấp dẫn nhật tâm, một hằng số bằng tích của hằng số hấp dẫn G và khối lượng Mặt Trời M14px. Cả G lẫn M14px không thể đo với độ chính xác cao khi tách biệt nhau, nhưng giá trị tích của chúng thu được rất chính xác từ kết quả quan sát vị trí tương đối của các hành tinh (định luật 3 Kepler biểu diễn theo hằng số hấp dẫn Newton). Chỉ có giá trị của tích được đòi hỏi để tính vị trí của các hành tinh cho một lịch thiên văn, do đó lịch thiên văn được tính theo đơn vị thiên văn và không theo hệ đơn vị SI.
Việc lập lịch thiên văn cũng đòi hỏi phải xét tới ảnh hưởng của các hiệu ứng trong thuyết tương đối rộng. Đặc biệt, khoảng thời gian đo tại bề mặt Trái Đất (thời gian địa cầu, terrestrial time, TT) là không cố định khi so sánh ở những thời điểm khác nhau bởi chuyển động Trái Đất: giây địa cầu (TT) trở lên dài hơn trong mùa đông ở Bán cầu bắc và ngắn hơn trong mùa hè ở Bán cầu nam khi so với "giây hành tinh" (đo quy ước trong hệ thời gian phối hợp động lực khối tâm, TDB). Nguyên nhân do khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời không phải là bất biến (nó thay đổi từ 0.983 đến 1.017 AU) và, khi Trái Đất ở gần Mặt Trời hơn (điểm cận nhật), trường hấp dẫn của Mặt Trời mạnh hơn và Trái Đất chuyển động nhanh hơn trên quỹ đạo của nó. Khi mét được xác định theo các số hạng giây và tốc độ ánh sáng là hằng số cho mọi quan sát viên, độ dài mét trên địa cầu sẽ thay đổi độ dài so với "độ dài hành tinh" trên một cơ sở tuần hoàn.
Mét được xác định là đơn vị của độ dài riêng (proper length), nhưng định nghĩa SI không chỉ rõ tenxơ mêtric nào được sử dụng để xác định nó. Quả vậy, Ủy ban Quốc tế về Cân đo (CIPM) lưu ý rằng "định nghĩa chỉ áp dụng cho những khoảng cách đủ nhỏ mà hiệu ứng của trường hấp dẫn không đều có thể bỏ qua được". Như vậy, mét không xác định được chính xác cho những mục đích đo khoảng cách trong phạm vi hệ Mặt Trời. Định nghĩa 1976 cho đơn vị thiên văn là chưa hoàn thiện bởi vì nó không nêu cụ thể thời gian được đo trong hệ quy chiếu nào, nhưng nó mang lại phương thức tính toán lịch thiên văn: một định nghĩa đầy đủ hơn nhất quán với thuyết tương đối rộng đã được đề xuất, và trải qua "tranh cãi phức tạp" cho đến tận tháng 8 năm 2012 khi IAU chấp nhận định nghĩa hiện nay của 1 đơn vị thiên văn = 149,597,870,700 mét.
Đơn vị thiên văn chủ yếu được sử dụng cho các khoảng cách trong phạm vi một hệ sao, kích thước của một đĩa tiền hành tinh hay khoảng cách đến Mặt Trời của một tiểu hành tinh, trong khi các đơn vị khác được sử dụng ở những mức khoảng cách thiên văn học khác nhau. Đơn vị thiên văn là quá nhỏ để có thể sử dụng thuận tiện cho khoảng cách liên sao và lớn hơn, nơi mà đơn vị parsec và năm ánh sáng được sử dụng. Parsec (thị sai giây cung) được xác định theo đơn vị thiên văn, là khoảng cách của một vật thể với thị sai bằng 1 giây cung. Năm ánh sáng thường được sử dụng trong phổ biến khoa học, nhưng không phải là đơn vị SI được phê chuẩn và hiếm khi các nhà thiên văn chuyên nghiệp sử dụng.
Lịch sử
Theo Archimedes viết trong tiểu luận đếm số hạt cát (2.1), Aristarchus của Samos ước tính khoảng cách đến Mặt Trời xấp xỉ 10,000 lần bán kính của Trái Đất (giá trị thực sự vào khoảng 23,000). Tuy nhiên, trong cuốn Về kích thước và khoảng cách đến Mặt Trời và Mặt Trăng, cuốn sách được cho là do Aristarchus viết, nói rằng ông tính khoảng cách đến Mặt Trời từ 18 đến 20 lần khoảng cách đến Mặt Trăng, trong khi tỉ số thực sự vào khoảng 389,174. Ước lượng về sau dựa trên góc giữa pha bán nguyệt và Mặt Trời, mà ông ước tính bằng 87° (giá trị thực sự nằm gần 89,853°). Phụ thuộc vào khoảng cách này, Van Helden giả thiết Aristarchus đã sử dụng khoảng cách này đến Mặt Trăng, ông tính toán khoảng cách đến Mặt Trời bằng từ 380 đến 1,520 lần bán kính Trái Đất.
Theo như Eusebius thành Caesarea trong Praeparatio Evangelica (Sách XV, chương 53), Eratosthenes tìm thấy khoảng cách đến Mặt Trời khi ông viết "σταδιων μυριαδας τετρακοσιας και οκτωκισμυριας" (dịch nghĩa "bằng của 400 vạn và 80,000 stadia") nhưng có thêm lưu ý là trong văn tự Hy Lạp sự tương hợp về ngữ pháp (grammatical agreement) giữa vạn (không phải stadia) trên một vế và cả 400 và 80,000 trên vế kia, như trong tiếng Hy Lạp, không giống như tiếng Anh, cả ba từ (hoặc cả bốn từ nếu gộp cả stadia) đã bị biến tố (inflection). Do vậy có thể dịch là 4,080,000 stadia (dịch bởi Edwin Hamilton Gifford năm 1903), hoặc bằng 804,000,000 stadia (bởi Édouard des Places giai đoạn 1974–1991). Sử dụng sân vận động Hy Lạp kích thước 185 đến 190 mét, khoảng cách theo cách dịch đầu tiên tương ứng với độ dài 754,800 km đến 775,200 km, mà quá nhỏ so với thực tế, trong khi cách dịch thứ hai tương ứng với 148,7 đến 152,8 triệu kilômét (độ chính xác trong phạm vi 2%). Hipparchus cũng thử tính khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời, mà như Pappus nói rằng ông tính ra bằng 490 lần bán kính Trái Đất. Theo như phỏng đoán tái dựng lại bởi Noel Swerdlow và G. J. Toomer, Hipparchus thu được kết quả này từ quan sát thị sai Mặt Trời với giá trị bằng 7 cung phút.
Ở thế kỷ 2, Ptolemy ước tính khoảng cách trung bình đến Mặt Trời bằng 1,210 lần bán kính Trái Đất. Để xác định giá trị này, Ptolemy bắt đầu bằng cách đo thị sai của Mặt Trăng, ông tìm thấy thị sai Mặt Trăng theo đường chân trời bằng 1° 26′, một giá trị quá lớn. Sau đó ông dẫn ra khoảng cách lớn nhất đến Mặt Trăng bằng 641⁄6 lần bán kính Trái Đất. Bởi vì các sai số loại bỏ nhau trong cách tính toán của ông về thị sai, lý thuyết của ông về quỹ đạo Mặt Trăng, và những yếu tố khác, kết quả ông thu được giá trị xấp xỉ. Tiếp theo ông đo kích thước biểu kiến của Mặt Trời và Mặt Trăng và đi đến kết luận là đường kính biểu kiến của Mặt Trời bằng đường kính biểu kiến của Mặt Trăng khi Mặt Trăng ở vị trí xa Trái Đất nhất, và từ những tài liệu về nguyệt thực còn lưu lại, ông ước tính ra đường kính biểu kiến này, cũng như đường kính biểu kiến của nón bóng tối của Trái Đất quét qua Mặt Trăng trong thời gian xảy ra nguyệt thực. Dựa trên những dữ liệu này, khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời có thể tính bằng lượng giác và cho giá trị bằng 1,210 lần bán kính Trái Đất. Kết quả này cho tỷ số khoảng cách đến Mặt Trời và Mặt Trăng xấp xỉ bằng 19, khớp với con số của Aristarchus. Mặc dù thủ tục tính của Ptolemy có thể thực hiện được về mặt lý thuyết, nó rất nhạy với một sự thay đổi nhỏ trong dữ liệu, do vậy chỉ một phép đo cho sai số vài phần trăm sẽ dẫn tới khoảng cách đến Mặt Trời có thể lớn vô hạn.
Sau khi kiến thức về thiên văn học của người Hy Lạp cổ đại truyền đến thế giới Hồi giáo ở trung đông, các nhà thiên văn đã thay đổi mô hình của Ptolemy về vũ trụ, nhưng đã không thay đổi nhiều về ước tính của ông cho khoảng cách Trái Đất - Mặt Trời. Ví dụ, trong cuốn sách viết về thiên văn học Ptolemy, al-Farghānī đưa ra khoảng cách trung bình bằng 1,170 lần bán kính Trái Đất, trong khi ở cuốn zij, al-Battānī sử dụng khoảng cách trung bình đến Mặt Trời bằng 1,108 lần bán kính Trái Đất. Các nhà thiên văn học về sau, như al-Bīrūnī cũng sử dụng giá trị tương tự. Sau này ở châu Âu, Copernicus và Tycho Brahe cũng đã sử dụng các con số tương tự (1,142 và 1,150 lần bán kính Trái Đất), do vậy kết quả tính khoảng cách Trái Đất - Mặt Trời của Ptolemy tồn tại cho đến tận thế kỷ 16.
Johannes Kepler là người đầu tiên nhận ra rằng ước lượng của Ptolemy cho giá trị quá thấp (mà theo như Kepler, ít nhất nhỏ hơn 3 lần) khi ông nêu trong cuốn Rudolphine Tables (1627). Những định luật của Kepler cho phép các nhà thiên văn tính được khoảng cách tương đối của các hành tinh đến Mặt Trời, và làm khơi lại mối quan tâm đến việc xác định giá trị chính xác khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời (mà có thể áp dụng cho các hành tinh khác). Với phát minh ra kính thiên văn cho phép đo lường chính xác hơn góc thị sai bé mà mặt người không nhận ra được. Nhà thiên văn Godefroy Wendelin đã lặp lại các phép đo của Aristarchus vào năm 1635, và ông nhận thấy giá trị của Ptolemy thấp hơn ít nhất 11 lần.
Ước lượng chính xác hơn có thể thu được thông qua quan sát sự đi qua của Sao Kim. Bằng cách đo sự đi ngang qua ở hai nơi khác nhau, các nhà thiên văn có thể tính chính xác thị sai của Sao Kim và khoảng cách tương đối từ Trái Đất và Sao Kim đến Mặt Trời, cũng như tính được thị sai Mặt Trời α (mà không thể đo được một cách trực tiếp ). Jeremiah Horrocks đã nỗ lực ước tính dựa trên quan sát của ông vào lần Sao Kim đi ngang qua Mặt Trời vào năm 1639 (công bố năm 1662), ông thu được thị sai Mặt Trời là 15 giây cung, tương tự với con số của Wendelin. Thị sai Mặt Trời liên hệ với khoảng cách Mặt Trời - Trái Đất đo theo đơn vị bán kính Trái Đất bằng Thị sai Mặt Trời nhỏ hơn, thì khoảng cách Trái Đất đến Mặt Trời lớn hơn: thị sai Mặt Trời 15" tương đương với khoảng cách Trái Đất - Mặt Trời bằng 13,750 lần bán kính Trái Đất.
Christiaan Huygens tin rằng khoảng cách này thậm chí phải lớn hơn: bằng cách so sánh kích thước biểu kiến của Sao Kim với Sao Hỏa, ông ước tính giá trị này vào khoảng 24,000 lần bán kính Trái Đất, tương ứng với giá trị thị sai Mặt Trời bằng 8,6". Mặc dù ước tính của Huygens là khá gần với giá trị hiện đại, các nhà lịch sử thiên văn học thường không kể tới tính toán của ông do ông đặt ra nhiều giả thiết không được chứng minh (và không đúng) để có thể tính toán kết quả; độ chính xác trong giá trị của ông dường như có sự may mắn hơn là một phép đo tốt, với rất nhiều sai số loại trừ nhau.
thumb|right|Quan sát sự đi qua của Sao Kim qua đĩa Mặt Trời, trong một thời gian dài, đây là phương pháp tốt nhất để xác định đơn vị thiên văn, mặc dù có những khó khăn (như ở đây là "hiệu ứng giọt đen") và sự hiếm có của hiện tượng này. Jean Richer và Giovanni Domenico Cassini đã đo thị sai của Sao Hỏa ở hai nơi Paris và Cayenne ở Guyane thuộc Pháp khi Sao Hỏa nằm gần Trái Đất nhất vào năm 1672. Họ thu được thị sai Mặt Trời bằng 91⁄2", tương đương khoảng cách Trái Đất - Mặt Trời bằng 22,000 lần bán kính Trái Đất. Họ cũng là những nhà thiên văn học đầu tiên sử dụng giá trị chính xác và tin cậy của bán kính Trái Đất, mà do đồng nghiệp của họ là Jean Picard đo được vào năm 1669 với bán kính Trái Đất bằng 3,269 lần toise. Một nhà thiên văn khác, Ole Rømer, đã phát hiện ra ánh sáng có tốc độ hữu hạn vào năm 1676: tốc độ rất lớn mà nó thường được viết là thời gian cần thiết để ánh sáng di chuyển từ Mặt Trời đến Trái Đất, hoặc "thời gian ánh sáng trên một đơn vị khoảng cách", một cách dùng thuận tiện mà các nhà thiên văn vẫn còn sử dụng cho đến ngày nay.
Phương pháp tốt hơn để quan sát Sao Kim đi qua Mặt Trời được nhà thiên văn James Gregory đưa ra và công bố trong Optica Promata (1663). Phương pháp này được Edmond Halley ủng hộ mạnh mẽ và ông đã áp dụng để quan sát Sao Kim trong hai lần nó đi qua Mặt Trời vào các năm 1761 và 1769. Sau đó các nhà thiên văn đã lập lại phương pháp này trong lần quan sát năm 1874 và 1882. Hiện tượng Sao Kim đi qua Mặt Trời xuất hiện theo từng cặp, nhưng mỗi thế kỷ nhiều nhất chỉ có một cặp, và lần quan sát trong các năm 1761 và 1769 là một hoạt động khoa học quốc tế chưa từng có đến thời điểm đó. Mặc dù trong thời gian diễn ra chiến tranh Bảy Năm, hàng tá các nhà thiên văn đã đi đến các điểm quan sát trên thế giới với chi phí lớn và sự nguy hiểm tới tính mạng: một vài người thiệt mạng trong cuộc hành trình này. Các kết quả khác nhau được Jérôme Lalande tập hợp và so sánh để cho ra giá trị của thị sai Mặt Trời bằng 8,6″.
Một phương pháp khác bao gồm việc xác định hằng số quang sai. Simon Newcomb tập trung chủ yếu vào phương pháp này và dẫn ra giá trị được công nhận rộng rãi bằng 8,80″ của thị sai Mặt Trời (gần bằng với giá trị hiện đại 8.794″), mặc dù Newcomb cũng sử dụng dữ liệu từ lần Sao Kim đi qua Mặt Trời. Newcomb cũng hợp tác với A. A. Michelson để đo tốc độ ánh sáng bằng các thiết bị trên mặt đất; kết hợp với hằng số quang sai (mà được liên hệ với thời gian ánh sáng trên một đơn vị khoảng cách), phương pháp này đưa ra phép đo trực tiếp đầu tiên về khoảng cách Trái Đất - Mặt Trời theo ki lô mét. Giá trị của Newcomb cho thị sai Mặt Trời (và cho hằng số quang sai và hằng số hấp dẫn Gauss) được đưa vào hệ thống hằng số thiên văn quốc tế đầu tiên vào năm 1896, mà được sử dụng để tính toán lịch thiên văn cho đến tận năm 1964. Tên gọi "đơn vị thiên văn" xuất hiện lần đầu và được sử dụng từ năm 1903.
Sự khám phá ra tiểu hành tinh gần Trái Đất 433 Eros và thời điểm nó bay đến gần Trái Đất năm 1900–1901 đã cho phép cải thiện đáng kể phép đo thị sai. Cũng vì vậy mà một dự án quốc tế khác được tổ chức để đo thị sai của 433 Eros thực hiện vào năm 1930–1931.
Các đo đạc trực tiếp bằng ra đa về khoảng cách đến Sao Kim và Sao Hỏa bắt đầu từ thập kỷ 1960. Cùng với các đo lường cải thiện về tốc độ ánh sáng, các kết quả cho thấy giá trị đo của Newcomb về thị sai Mặt Trời và hằng số quang sai khớp với các số liệu về sau.
Phát triển
Khoảng cách đơn vị A (giá trị của đơn vị thiên văn đo bằng mét) được biểu diễn theo các hằng số thiên văn: với G là hằng số hấp dẫn Newton, M14px là khối lượng Mặt Trời, k là giá trị số của hằng số hấp dẫn Gauss và D là chu kỳ thời gian một ngày. Mặt Trời liên tục mất khối lượng do bức xạ năng lượng và gió Mặt Trời, do đó quỹ đạo của các hành tinh dần dần mở rộng ra ngoài khỏi Mặt Trời. Một trong những điều này dẫn tới việc không thể sử dụng đơn vị thiên văn như là đơn vị cơ bản trong lĩnh vực thiên văn chuyên nghiệp.
Do tốc độ ánh sáng được định nghĩa chính xác trong hệ đơn vị SI và hằng số hấp dẫn Gauss k được cố định trong hệ thống các đơn vị thiên văn, việc đo thời gian ánh sáng trên đơn vị khoảng cách tương đương chính xác với việc đo giá trị của tích GM14px trong hệ SI. Từ đây, có thể lập lịch thiên văn hoàn toàn dựa trên hệ đơn vị SI, mà đã dần trở thành một tiêu chuẩn.
Phân tích đo lường bức xạ thực hiện năm 2004 đối với các hành tinh vòng trong hệ Mặt Trời cho thấy biến thiên thế kỷ (secular variation) trong khoảng cách đơn vị lớn hơn nhiều so với ảnh hưởng từ bức xạ Mặt Trời, bằng +15 mét trên thế kỷ.
Đo lường biến thiên thế kỷ của đơn vị thiên văn chưa được xác nhận bởi các nhà thiên văn khác và vẫn còn là một chủ đề tranh cãi. Hơn nữa, từ năm 2010, đơn vị thiên văn vẫn chưa được ước tính bởi lịch hành tinh.
Liên kết ngoài
Thể loại:Thuật ngữ thiên văn học Thể loại:Đơn vị đo chiều dài (thiên văn học) Thể loại:Cơ học thiên thể
Phổ điện từ
nhỏ|330px|Biểu đồ phổ điện từ, chỉ ra các thuộc tính khác nhau trên dải tần số và bước sóng khác nhau
Phổ điện từ, hay còn được gọi là quang phổ, là dải tất cả các tần số có thể có của bức xạ điện từ. "Phổ điện từ" của một đối tượng là phân bố đặc trưng của bức xạ điện từ phát ra hoặc hấp thụ bởi các đối tượng cụ thể.
[[Tập tin:Light spectrum.svg|phải|frame|Chú thích
Lịch sử
Trong lịch sử, ánh sáng chỉ được biết đến là một phần của phổ điện từ. Người Hy Lạp cổ đại công nhận ánh sáng truyền theo đường thẳng và nghiên cứu một số thuộc tính của nó, bao gồm cả phản xạ và khúc xạ. Qua nhiều năm nghiên cứu liên tục về ánh sáng và trong thế kỷ 16, 17 đã có những lý thuyết mâu thuẫn coi ánh sáng có tính chất sóng hay hạt. Ánh sáng lần đầu tiên được liên kết với điện từ vào năm 1845 khi Michael Faraday nhận thấy ánh sáng phản ứng với từ trường. Phát hiện đầu tiên về tính chất sóng điện từ của ánh sáng là vào năm 1800, khi William Herschel phát hiện ra ánh sáng hồng ngoại. Ông đã nghiên cứu nhiệt độ màu sắc khác nhau bằng cách di chuyển một nhiệt kế qua ánh sáng bị chia qua một lăng kính. Ông nhận thấy rằng nhiệt độ cao nhất là khi vượt quá màu đỏ. Ông đưa ra giả thuyết có 'ánh sáng' mà mắt người không thể nhìn thấy. Năm 1801, Johann Ritter nghiên cứu ở phía đầu kia của quang phổ và thấy rằng có 'các tia hóa học' cũng có hành vi tương tự, nhưng xa hơn nữa, tia sáng có thể nhìn thấy màu cực tím. Sau đó họ đổi tên thành bức xạ cực tím. Trong thập niên 1860 James Maxwell nghiên cứu trường điện từ và phát hiện chúng truyền ở gần vận tốc ánh sáng. Ông đã đưa ra 4 phương trình vi phân để giải thích mối tương quan này. Những phương trình này dự đoán nhiều tần số của sóng điện từ truyền với vận tốc ánh sáng. Để chứng minh các phương trình của Maxwell, năm 1886 Heinrich Hertz đã chế tạo một cỗ máy để tạo và phát hiện sóng vô tuyến. Ông có thể quan sát thấy chúng truyền ở vận tốc ánh sáng và có thể bị phản xạ và khúc xạ. Trong một thí nghiệm sau đó, ông đã tạo ra và đo được vi sóng. Những sóng mới này đã mở đường cho các phát minh như điện báo không dây và vô tuyến. Năm 1895 Wilhelm Röntgen phát hiện một loại bức xạ mới khi đang làm một thí nghiệm. Ông gọi đó tia X và nhận thấy chúng có thể truyền xuyên qua cơ thể người, nhưng lại bị các vật chất đặc phản xạ, ví dụ như xương. Sau này tia X được ứng dụng rất nhiều trong lĩnh vực y học. Phần cuối cùng của phổ điện từ được điền đầy với việc phát hiện ra tia gamma. Năm 1900 Paul Villard nghiên cứu phóng xạ. Đầu tiên ông nghĩ rằng chúng là các hạt tương tự như các hạt alpha và beta. Tuy nhiên, năm 1910 Ernest Rutherford đo bước sóng của chúng và thấy rằng chúng là sóng điện từ.
Dải phổ
Sóng điện từ thường được mô tả bởi ba tính chất vật lý bất kỳ sau: tần số f, bước sóng λ, hoặc năng lượng photon E. Dải tần số từ 2.4 Hz (1 GeV tia gamma) xuống tần số plasma cục bộ của môi trường giữa các nguyên tử bị ion hóa (~1 kHz). Bước sóng tỉ lệ nghịch với tần số, do đó tia gamma có bước sóng rất ngắn là phân số của kích thước nguyên tử, trong khi các bước sóng có thể dài bằng vũ trụ. Năng lượng photon tỉ lệ thuận với tần số sóng, do đó tia gamma có năng lượng cao nhất (khoảng một tỉ electronvolt) và sóng vô tuyến có năng lượng rất thấp (khoảng một femtô electronvolt). Các mối quan hệ được minh họa bằng các phương trình sau:
ở đây:
Bất cứ khi nào sóng điện từ tồn tại trong một môi trường vật chất, thì bước sóng của chúng sẽ giảm. Bước sóng của bức xạ điện từ, không bị ảnh hưởng bởi môi trường mà chúng truyền qua, thường được trích dẫn về mặt bước sóng chân không, mặc dù điều này không phải lực nào cũng quy định rõ ràng.
Nói chung, bức xạ điện từ được phân loại thành các bước sóng với: sóng vô tuyến, vi ba, bức xạ terahertz (hay dưới mm), hồng ngoại, vùng ánh sáng nhìn thấy, cực tím, tia X và tia gamma. Việc bức xạ EM phụ thuộc vào bước sóng của nó. Khi bức xạ EM tương tác với một nguyên tử và phân tử, hành vi của nó cũng phụ thuộc vào năng lượng trên mỗi lượng tử (photon) mà nó mang theo.
Quang phổ có thể phát hiện một vùng lớn phổ EM hơn dải ánh sáng nhìn thấy từ 400 nm đến 700 nm. Một phòng thí nghiệm quang phổ thông thường có thể phát hiện bước sóng từ 2 nm tới 2500 nm. Thông tin chi tiết về tính chất vật lý của đối tượng, khí hay thậm chí ngôi sao cũng có thể thu được nhờ loại thiết bị này. Kính quang phổ được dùng rộng rãi trong vật lý học thiên thể. Ví dụ, rất nhiều nguyên tử hydro phát ra một photon sóng vô tuyến có bước sóng 21,12 cm. Ngoài ra, tần số 30 Hz và thấp hơn có thể tạo ra và rất quan trọng trong nghiên cứu các sao tinh vân nhất định và tần số cao như 2.9 Hz đã được phát hiện từ các nguồn vật lý thiên văn.
Cơ sở lý luận
Bức xạ điện từ tương tác với vật chất theo những cách khác nhau trong các phần khác nhau của phổ. Các kiểu tương tác có thể khác nhau mà nó có vẻ là hợp lý để tham chiếu tới các kiểu bức xạ khác nhau. Đồng thời, có một sự liên tục gồm tất cả các "loại khác nhau" của bức xạ điện từ. Vì vậy chúng ta xem xét phổ, nhưng phân chia dựa trên sự tương tác với vật chất khác nhau.
Các kiểu bức xạ
nhỏ|300px| Phổ điện từ Các kiểu bức xạ điện từ được sắp xếp thành các lớp sau:
Sự phân loại này theo thứ tự tăng dần của bước sóng, đó là đặc trưng của kiểu bức xạ. Trong khi đó nói chung, điểu đồ phân loại là chính xác, trong thực tế thường có một số chồng chéo giữa các kiểu năng lượng điện từ lân cận. Ví dụ, sóng vô tuyến SLF ở tần số 60 Hz có thể thu được và nghiên cứu bởi các nhà thiên văn học, hoặc có thể đưa vào dây như dòng điện. Phân biệt tia X và tia gamma dựa vào nguồn bức xạ: tia gamma được tạo ra từ sự phân rã hạt nhân hoặc hạt nhân khác và các quá trình hạt/dưới hạt nhân, trong khi tia X được tạo bởi quá trình chuyển đổi điện tử liên quan đến các electron bên trong nguyên tử có năng lượng cao. Nói chung, chuyển đổi hạt nhân có nhiều năng lượng hơn chuyển đổi điện tử, tia gamma có nhiều năng lượng hơn tia X, nhưng có những trường hợp ngoại lệ vẫn tồn tại. Bằng cách tương tự với chuyển đổi điện tử, chuyển đổi hạt nhân ngoại lai cũng tạo ra tia X, dù năng lượng của chúng có thể vượt quá 6 MeV, trong khi nhiều chuyển đổi hạt nhân khác (77 chuyển đổi có năng lượng 10 keV) lại có năng lượng thấp (ví dụ chuyển đổi hạt nhân của thorium-229 sinh ra năng lượng là 7,6 eV) và năng lượng ít hơn 1 triệu lần so với tia X ngoại lai, các photon phát ra vẫn được gọi là tia gamma do nguồn gốc hạt nhân của chúng.
Ngoài ra các vùng quang phổ của bức xạ điện từ cụ thể phụ thuộc hệ quy chiếu (do hiệu ứng Doppler đối với ánh sáng), nên bức xạ EM mà một quan sát nằm trong một vùng của quang phổ có thể xuất hiện tới một quan sát chuyển động với một phần đáng kể vận tốc ánh sáng đối với quan sát đầu tiên cũng là một phần khác của quang phổ. Ví dụ, hãy xem xét bức xạ phông vi sóng vũ trụ. Nó được tạo ra khi vật chất và bức xạ tách riêng, bằng cách kích thích nguyên tử hydro tới trạng thái cơ bản. Những photon từ chuyển đổi chuỗi Lyman, được đặt trong phần tia cực tím (UV) của phổ điện từ. Bây giờ bức xạ này đi qua đủ dịch chuyển đỏ vũ trụ để đưa nó vào vùng vi ba của quan phổ, rồi quan sát chuyển động chậm (so với vận tốc ánh sáng) đối với vũ trụ. Tuy nhiên, với các hạt chuyển động cận vận tốc ánh sáng, bức xạ này sẽ có chuyển dịch xanh trong phần còn lại. Các proton tia vũ trụ năng lượng cao nhất di chuyển như vậy, trong phần còn lại của hệ quy chiếu, bức xạ này được dịch chuyển xanh thành tia gamma năng lượng cao, tương tác với proton để tạo ra cặp ràng buộc quark-phản quark (pion). Đây là giới hạn GZK.