cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frédéric Etsou-Nzabi-Bamungwabi
Frédéric Etsou-Nzabi-Bamungwabi, C.I.C.M. (1930–2007) là một Hồng y người Cộng hòa Dân chủ Congo của Giáo hội Công giáo Rôma. Ông từng đảm nhận vai trò Hồng y Đẳng Linh mục Nhà thờ S. Lucia a Piazza d’Armi, Tổng giám mục đô thành Tổng giáo phận Kinshasa trong suốt 17 năm, từ năm 1990 đến năm 2007.
Vốn là một giáo sĩ trong vai trò lãnh đạo giáo hội địa phương, ông từng đảm trách nhiều vai trò trước khi tiến đến trở thành Tổng giám mục đô thành Kinshasa, như Tổng giám mục Phó Tổng giáo phận Mbandaka–Bikoro (1976–1977), Tổng giám mục đô thành Tổng giáo phận Mbandaka–Bikoro (1977–1990), Giám quản Tông Tòa Tổng giáo phận Mbandaka–Bikoro (1990–1991). Ngoài lãnh đạo các giáo phận được bổ nhiệm, ông còn đảm nhận nhiều vị trí quan trong tại Hội đồng giám mục quốc gia như: Chủ tịch Hội đồng Giám mục Congo (2000–2004). Ông được vinh thăng Hồng y ngày 28 tháng 6 năm 1991, bởi Giáo hoàng Gioan Phaolô II.
Tiểu sử
Hồng y Frédéric Etsou-Nzabi-Bamungwabi sinh ngày 3 tháng 12 năm 1930 tại Mazalonga, Congo. Sau quá trình tu học dài hạn tại các cơ sở chủng viện theo quy định của Giáo luật, ngày 13 tháng 7 năm 1958, Phó tế Etsou-Nzabi-Bamungwabi, 28 tuổi, tiến đến việc được truyền chức linh mục. Cử hành nghi thức truyền chức cho tân linh mục là giám mục François Van den Berghe, C.I.C.M., giám mục phó Đại diện Tông Tòa Hạt Đại diện Tông Tòa Lisala. Tân linh mục là thành viên linh mục đoàn Dòng Dòng Trái Tim Vô Nhiễm Mẹ Maria.
Sau 18 năm thi hành các công việc mục vụ với thẩm quyền và cương vị của một linh mục, ngày 8 tháng 7 năm 1976, Tòa Thánh loan tin Giáo hoàng đã quyết định tuyển chọn linh mục Frédéric Etsou-Nzabi-Bamungwabi, 46 tuổi, gia nhập Giám mục đoàn Công giáo Hoàn vũ, với vị trí được bổ nhiệm là Tổng giám mục Phó Tổng giáo phận Mbandaka–Bikoro, Tổng giám mục Hiệu tòa Menefessi. Lễ tấn phong cho vị giám mục tân cử được tổ chức sau đó vào ngày 7 tháng 11 cùng năm, với phần nghi thức chính yếu được cử hành cách trọng thể bởi 3 giáo sĩ cấp cao, gồm chủ phong là Hồng y Joseph-Albert Malula, Tổng giám mục đô thành Tổng giáo phận Kinshasa; hai vị giáo sĩ còn lại, với vai trò phụ phong, gồm có Tổng giám mục Pierre Wijnants, M.S.C., Tổng giám mục đô thành Tổng giáo phận Mbandaka-Bikoro và Giám mục Albert Tshomba Yungu, giám mục chính tòa Giáo phận Tshumbe. Tân giám mục chọn cho mình khẩu hiệu UN SEUL CŒUR, UN SEUL ESPRIT. Một năm sau khi được truyền chức, ông nhanh chóng kế vị trở thành Tổng giám mục đô thành, kể từ ngày 11 tháng 11 năm 1977.
Sau khoảng thời gian 13 năm làm Tổng giám mục Mbandaka–Bikoro, Tổng giám mục Etsou-Nzabi-Bamungwabi được Tòa Thánh thuyên chuyển đến nhiệm sở mới, Tổng giáo phận Kinshasa, đảm nhận vị trí tương đương nhiệm sở cũ là Tổng giám mục đô thành. Thông báo về việc bổ nhiệm này được công bố cách rộng rãi vào ngày 7 tháng 7 năm 1990. Cùng tin chuyển nhiệm sở, ông cũng được bổ nhiệm làm Giám quản Tông Tòa Tổng giáo phận Mbandaka–Bikoro và giữ chức vụ này đến ngày 11 tháng 10 năm 1991.
Bằng việc tổ chức công nghị Hồng y năm 1991 được cử hành chính thức vào ngày 28 tháng 6, Giáo hoàng Gioan Phaolô II đưa ra quyết định vinh thăng Tổng giám mục Frédéric Etsou-Nzabi-Bamungwabi tước vị danh dự của Giáo hội Công giáo, Hồng y. Tân Hồng y thuộc Đẳng Hồng y Linh mục và Nhà thờ Hiệu tòa được chỉ định là Nhà thờ S. Lucia a Piazza d’Armi.
Ông qua đời ngày 6 tháng 1 năm 2007, thọ 77 tuổi.
Fotella
Fotella là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Hadeninae
Leucosyrinx exulans
Tham khảo
Thể loại:Leucosyrinx
Loxodocus orizabensis
Loxodocus orizabensis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Loxodocus
Scelolophia fragmentata
Scelolophia fragmentata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Scelolophia
Moulayrès
Moulayrès là một xã trong tỉnh Tarn thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 150 mét trên mực nước biển.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Tarn
Bhutaniella kronestedti
Loài này thuộc chi Bhutaniella. Bhutaniella kronestedti được miêu tả năm 2005 bởi Vedel & Peter Jäger.
Tham khảo
Thể loại:Bhutaniella
Ophthalmolabus parilis
Ophthalmolabus parilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Attelabidae. Loài này được Voss miêu tả khoa học năm 1956.
Tham khảo
Thể loại:Ophthalmolabus
Adesmus brunneiceps
Adesmus brunneiceps là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Adesmus
Astilbe glaberrima
Astilbe glaberrima là một loài thực vật có hoa trong họ Saxifragaceae. Loài này được Nakai miêu tả khoa học đầu tiên năm 1922.
Liên kết ngoài
Thể loại:Astilbe Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1922
Wittendörp
Wittendörp là một đô thị ở huyện Ludwigslust bang Mecklenburg-Vorpommern, Đức. Đô thị này có diện tích 104,37 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 là 3057 người. Đô thị này có khoảng cách khoảng 25 km về phía tây của Schwerin và giáp huyện Nordwestmecklenburg về phía bắc. Sông Schilde chảy qua Wittendörp.
Tham khảo
Thể loại:Xã của bang Mecklenburg-Vorpommern Thể loại:Xã và đô thị ở huyện Ludwigslust-Parchim
20768 Langberg
20768 Langberg (2000 QO54) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 25 tháng 8 năm 2000 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 2000
Stelis biserrula
Liên kết ngoài
B Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1859
Aphilopota partilis
Aphilopota partilis là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Tham khảo
Thể loại:Aphilopota
Vriesea hainesiorum
Vriesea hainesiorum là một loài thực vật có hoa trong họ Bromeliaceae. Loài này được L.B.Sm. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1963.
Liên kết ngoài
Thể loại:Vriesea Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1963
Andira carvalhoi
Andira carvalhoi là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được R.T.Penn. & H.C.Lima miêu tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Andira
Fotopsis
Fotopsis là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.
Moulin-Mage
Moulin-Mage là một xã trong tỉnh Tarn thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 880 mét trên mực nước biển.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Tarn
Psychotria jinotegensis
Psychotria jinotegensis là một loài thực vật có hoa trong họ Thiến thảo. Loài này được C.Nelson & al. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1980.
Liên kết ngoài
J Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1980
Hirebommanhal, Koppal
Hirebommanhal là một làng thuộc tehsil Koppal, huyện Koppal, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Koppal (huyện)
Loxodocus pallidus
Loxodocus pallidus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Selaginella cryptogaea
Liên kết ngoài
Thể loại:Selaginella Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1883 Thể loại:Unresolved names
Selaginella cryptogaea
Leucosyrinx falklandica
Leucosyrinx falklandica là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.
Tham khảo
Thể loại:Leucosyrinx
Scelolophia gerocoma
Scelolophia gerocoma là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Scelolophia
Charmois-devant-Bruyères
Liên kết ngoài
Charmois-devant-Bruyeres
Stelis bivalvis
Stelis bivalvis là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Luer mô tả khoa học đầu tiên năm 2002.
Liên kết ngoài
B Thể loại:Thực vật được mô tả năm 2002
Ophthalmolabus ruber
Ophthalmolabus ruber là một loài bọ cánh cứng trong họ Attelabidae. Loài này được Legalov miêu tả khoa học năm 2007.
Tham khảo
Thể loại:Ophthalmolabus
Spilosoma heylartsi
Spilosoma heylartsi là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Spilosoma
Bhutaniella rollardae
Bhutaniella rollardae là một loài nhện trong họ Sparassidae.
Loài này thuộc chi Bhutaniella. Bhutaniella rollardae được Peter Jäger miêu tả năm 2001.
Tham khảo
Thể loại:Bhutaniella
Ardisia storkii
Ardisia storkii là một loài thực vật có hoa trong họ Anh thảo. Loài này được Lundell mô tả khoa học đầu tiên năm 1968.
Liên kết ngoài
S Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1968
Xã Jackson, Quận Knox, Ohio
Xem thêm
Thể loại:Xã thuộc tiểu bang Ohio Thể loại:Quận Knox, Ohio
Montvalen
Montvalen là một xã trong tỉnh Tarn thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 198 mét trên mực nước biển.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Tarn
Wittenburg
Liên kết ngoài
Thể loại:Xã và đô thị ở huyện Ludwigslust-Parchim Thể loại:Khởi đầu thập niên 1230 ở Đế quốc La Mã Thần thánh
Adesmus calca
Adesmus calca là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Adesmus
Achudemia japonica
Achudemia japonica là loài thực vật có hoa trong họ Tầm ma. Loài này được Maxim. mô tả khoa học đầu tiên năm 1877.
Liên kết ngoài
Thể loại:Achudemia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1877
Achudemia japonica
Khối lượng cơ thể người
Khối lượng cơ thể con người đề cập đến khối lượng của một người. Khối lượng cơ thể được đo bằng kilogam, thước đo khối lượng chung trên toàn thế giới, mặc dù ở một số quốc gia như Hoa Kỳ, nó được đo bằng pound, hoặc như ở Vương quốc Anh, stone và pound. Hầu hết các bệnh viện, ngay cả ở Hoa Kỳ, hiện sử dụng kilôgam để tính toán, nhưng sử dụng kilôgam và bảng Anh cho các mục đích khác.
Nói một cách chính xác, khối lượng cơ thể là số đo khối lượng cơ thể mà không có gì trên người. Thực tế, khối lượng cơ thể có thể được đo khi mặc quần áo, nhưng không có giày hoặc phụ kiện nặng như điện thoại di động và ví và sử dụng cân tay hoặc cân kỹ thuật số. khối lượng cơ thể dư thừa hoặc giảm được coi là một chỉ số xác định sức khỏe của một người, với phép đo thể tích cơ thể cung cấp thêm một chiều bằng cách tính toán phân bố khối lượng cơ thể.
Ước tính ở trẻ em
Có một số phương pháp để ước tính cân nặng ở trẻ em trong các trường hợp (như trường hợp khẩn cấp) khi cân nặng thực tế không thể đo được. Hầu hết liên quan đến cha mẹ hoặc nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe đoán cân nặng của trẻ thông qua các công thức ước tính cân nặng. Những công thức này dựa trên những phát hiện về tuổi của trẻ và hệ thống ước lượng cân nặng dựa trên băng. Trong số nhiều công thức đã được sử dụng để ước tính khối lượng cơ thể, một số công thức bao gồm công thức APLS, công thức Leffler và công thức Theron. Ngoài ra còn có một số loại hệ thống dựa trên băng để ước tính khối lượng của trẻ em, trong đó nổi tiếng nhất là băng Broselow. Băng Broselow dựa trên chiều dài với khối lượng đọc từ vùng màu thích hợp. Các hệ thống mới hơn, chẳng hạn như băng PAWPER, sử dụng quy trình hai bước đơn giản để ước tính khối lượng: ước tính khối lượng theo chiều dài được sửa đổi theo thói quen cơ thể của trẻ để tăng độ chính xác của dự đoán cân nặng cuối cùng.
Tham khảo
Thể loại:Khối lượng cơ thể người Thể loại:Toán học trong y học
Callispa galinae
Callispa galinae là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được L Medvedev miêu tả khoa học năm 1992.
Tham khảo
Thể loại:Callispa
Foveades
Tham khảo
Thể loại:Erebidae
Taraxacum alaskanum
Taraxacum alaskanum là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Rydb. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1901.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Bồ công anh Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1901
20772 Brittajones
20772 Brittajones (2000 QL182) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 31 tháng 8 năm 2000 by the Lewis Daly thuộc Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 2000
Hyptis elegans
Hyptis elegans là một loài thực vật có hoa trong họ Hoa môi. Loài này được Briq. ex Micheli mô tả khoa học đầu tiên năm 1897.
Sơn dương núi Pakistan
Sơn dương núi Pakistan, thường được gọi là Sơn dương Markhor, tiếng Anh: Markhor (Capra falconeri; مرغومی marǧūmi; Ba Tư/Urdu: ) là một loài dê lớn hoang dã sinh sống tại đông bắc Afghanistan, bắc và trung Pakistan, Kashmir, nam Tajikistan, nam Uzbekistan và trên dãy núi Himalaya.
Loài này được IUCN xếp vào nhóm loài nguy cấp mãi cho đến năm 2015, Sơn dương núi Pakistan được liệt kê xuống nhóm loài sắp bị đe dọa. Số lượng của loài đã tăng lên trong những năm gần đây với ước tính tăng 20% trong một thập kỷ qua. Sơn dương núi Pakistan là động vật biểu tượng quốc gia của Pakistan.
Nguyên từ
Tên thông dụng của loài này được cho khởi nguồn 2 từ trong tiếng Ba Tư là mar, nghĩa là con rắn, và khor, nghĩa là "ăn". Đôi khi tên gọi được hiểu theo 2 nghĩa, hoặc là mô tả khả năng giết rắn của loài này, hoặc là ám chỉ đến cặp sừng sơn dương có hình xoắn như dụng cụ mở nút chai, hình xoắn đó được liên tưởng chút ít đến hình dạng con rắn cuộn xoắn.
Theo truyền thuyết dân gian (giải thích bởi Shah Zaman Gorgani), Sơn dương núi Pakistan có khả năng giết chết một con rắn và ăn nó. Sau đó, trong lúc nhai lại con rắn, sơn dương nôn một chất bọt ra khỏi miệng, nhỏ giọt trên mặt đất và hong khô. Chất bọt này được người địa phương tìm kiếm, họ tin rằng đó là thần dược hữu ích để hút nọc độc rắn từ vết rắn cắn.
Kích thước
Sơn dương núi Pakistan khi đứng bờ vai cao khoảng 65–115 cm (26–45 in), chiều dài thân khoảng 132–186 cm (52–73 in) và nặng khoảng 32–110 kg (71-243 lb), đuôi dài khoảng 8 – 20 cm (3.2 – 8 in). Đây là loài có chiều cao bờ vai tối đa giữa các loài thuộc chi Capra, vượt qua chiều cao và trọng lượng của sơn dương Siberia.
Lông
Bộ lông sơn dương có màu sắc và chiều dài thay đổi theo mùa. Vào mùa hè, bộ lông có màu nâu nhạt, xám, hoặc xám pha đỏ hung, lông mịn và ngắn. Đến mùa đông lạnh giá, bộ lông chuyển sắc xám hơn, mọc rậm rạp và dài hơn. Lông dưới bụng có màu trắng. Lông ở ống chân có màu đen và trắng. Sơn dương núi Pakistan là loài lưỡng hình giới tính, con đực có bộ lông bờm trắng hoặc sẫm màu (giống như bờm của loài ngựa hoặc sư tử), mọc dài thòng xuống trên cằm, cổ, ngực và ống chân. Con cái có bộ lông ngắn, màu đỏ hung, trông có vẻ mảnh mai, râu đen ngắn và không có bờm.
Sừng
Sơn dương đực sở hữu cặp sừng xoắn tuyệt mỹ và ngoạn mục, cùng kích thước to lớn, đây là một trong những loài nổi bật nhất, ấn tượng nhất thuộc cả họ loài dê (Capra spp.). Sơn dương cái cũng có sừng, nhưng sừng nhỏ và ngắn. Cặp sừng xoắn cân xứng theo hình dụng cụ mở nút chai, chụm lại nhau trên đỉnh đầu, nhưng căng ra theo phía hướng lên đỉnh sừng. Sừng con đực có thể phát triển dài đến 160 cm (64 inch) , nhưng sừng con cái nhỏ, ngắn chỉ dài khoảng 25 cm (10 inch). Cặp sừng có thể thẳng hoặc xòe rộng ra phía ngoài tùy theo từng phân loài. Con đực có khứu giác tinh nhạy, hơn hẳn các loài dê nhà.
Môi trường sống
right|thumb|300px|Bầy đàn sơn dương thích nghi tại vùng núi cao
Giống như nhiều loài dê hoang dã khác, Sơn dương núi Pakistan leo trèo rất khéo léo và nhanh nhẹn, chúng có thể đứng được trên vách đá dốc đứng; thậm chí còn có thể nhảy qua địa hình núi đá dễ dàng. Sơn dương núi Pakistan thích nghi địa hình đồi núi, tìm được khoảng từ giữa 600 đến 3.600 mét so với mực nước biển, tùy theo mùa, mùa hè sống ở độ cao cao hơn, mùa đông sống ở độ cao thấp hơn. Loài này thường sinh sống nơi rừng cây bụi, mọc chủ yếu cây sồi (Quercus ilex), thông (Pinus gerardiana), bách xù (Juniperus macropoda). Sơn dương cũng thích nghi bên vách đá khô cằn, hẻm núi dốc ở miền núi thưa thớt cây cối thuộc phía tây dãy Hymalaya ở Trung Á.
Vào mùa hè, Sơn dương núi Pakistan thường nằm ở những nơi thông thoáng, trong bóng mát của ngọn núi hoặc dưới những bụi cây nhỏ, chúng không bao giờ nằm trên đá hay chỗ bằng phẳng. Sơn dương thường nghỉ ngơi vào ngày nóng bức.
Vào mùa đông, Sơn dương núi Pakistan thường di chuyển hằng ngày khoảng 2–5 km, đến sườn núi phía nam hoặc những khu vực ấm áp của ngọn núi. Nhằm tránh vùng tuyết sâu, rơi dày đặc, tránh những sông băng hà ở độ cao lớn. Sơn dương sẽ trú ẩn dưới các vòm đá gần chân vách núi, nơi trú ẩn thường có tầm nhìn tốt.
Đây là loài ban ngày, hoạt động cả ngày, cao điểm vào sáng sớm và chiều tối.
Khẩu phần
Khẩu phần của Sơn dương núi Pakistan thay đổi theo mùa: trong thời kỳ mùa xuân và mùa hè, chúng ăn cỏ, lá xanh, thảo mộc, trái cây, hoa, rau, củ, nhưng chuyển sang ăn chồi non, lá khô, cành cây trong mùa đông, đôi khi sơn dương còn đứng bằng hai chân sau để với tới ăn trên những cành cây cao. Trung bình, con cái trưởng thành tiêu thụ khoảng 7–11 kg thức ăn (trọng lượng tươi), con non tiêu thụ khoảng 2,4–4 kg. Sơn dương dành khoảng 8-12 giờ hàng ngày để gặm thức ăn. Loài này thường hoạt động cả ngày trừ trong vài giờ vào giữa ngày, khi đó chúng nằm và nhai lại thức ăn. Sơn dương cần uống nhiều nước trong mùa hè, thường đến những nơi nhiều nước hai lần một ngày.
Sinh sản
right|thumb|300px|Con cái và con non
Mùa giao phối diễn ra trong mùa đông, thời kỳ động dục bắt đầu khoảng tháng 9, trong thời gian đó những con đực đánh nhau giành bạn tình bằng cách hất đá, khóa sừng và xô đẩy quật ngã đối phương. Thai kỳ của loài kéo dài 135-170 ngày, và kết quả là sinh khoảng một hoặc hai con non, mặc dù hiếm khi sinh ba. Thời điểm sinh vào khoảng tháng 4 đến giữa tháng 6 năm sau. Con non sẽ được cai sữa khi được 6 - 8 tháng tuổi. Sơn dương bắt đầu động dục vào khoảng 18-30 tháng tuổi, khi đó các cá thể trưởng thành sẽ bắt đầu tách khỏi bầy. Tuổi thọ của Sơn dương núi Pakistan khoảng 12-13 năm.
Bầy đàn
Sơn dương núi Pakistan sống theo bầy, thường khoảng chín cá thể, bao gồm những con cái trưởng thành và con non do con cái đó sinh ra. Con đực trưởng thành là phần lớn sống đơn độc. Con cái trưởng thành và con non chiếm bao gồm phần lớn số lượng Sơn dương núi Pakistan, với con cái trưởng thành chiếm 32% số lượng và con non chiếm 31%. Con đực trưởng thành chiếm 19%, trong khi cá thể gần trưởng thành (con đực tuổi từ 2-3 năm) chiếm 12%, và cá thể 1 tuổi (con cái từ 12-24 tháng) chiếm 9% số lượng. Tiếng kêu báo động của Sơn dương núi Pakistan tương tự với tiếng kêu be be của dê nhà. Đầu mùa, con đực và con cái có thể tìm được nhau trên các đồng cỏ xanh hoặc những sườn dốc giữa rừng. Trong suốt mùa hè, các con đực vẫn ở trong rừng, trong khi con cái thường leo lên các đỉnh núi đá cao nhất ở phía trên.
Phân loài và phạm vi
Hiện nay, chỉ 3 phân loài của Sơn dương núi Pakistan được công nhận bởi IUCN:
Astor markhor
Trong phạm vi Afghanistan, phân loài Astor markhor được giới hạn về phía đông vùng rừng cao và miền núi gió mùa thuộc 2 tỉnh Laghman và Nuristan. Tại Ấn Độ, phân loài này được giới hạn tại một phần dãy núi Pir Panjal ở tây nam Jammu và Kashmir. Trong suốt phạm vi này, quần thể Astor markhor phân bố rải rác, bắt đầu từ phía đông đèo Banihal (50 km từ sông Chenab) trên đường cao tốc Jammu-Srinagar về hướng tây đến vùng biên giới tranh chấp với Pakistan. Các cuộc điều tra gần đây cho thấy phân loài vẫn còn sinh sống ở lưu vực sông Limber và sông Lachipora tại ranh giới rừng thung lũng Jhelum, và xung quanh Shupiyan đến phía nam Srinagar. Tại Pakistan, phân loài Astor markhor được giới hạn tại vùng sông Ấn và các nhánh sông, cũng như sông Kunar (Chitral) và các nhánh sông. Dọc theo sông Ấn, chúng sinh sống dọc 2 bên bờ từ Jalkot (quận Kohistan) ngược dòng lên gần làng Tungas (Baltistan), được giới hạn từ phía tây Gakuch lên đến sông Gilgit, Chalt lên sông Hunza, và thung lũng Parishing lên sông Astore. Chúng được cho là sống bên phải thung lũng Yasin (quận Gilgit), mặc dù điều này chưa được xác nhận. Sơn dương sừng xoắn markhor cũng được tìm thấy xung quanh thủ phủ Chitral và vùng biên giới giáp Afghanistan, nơi chúng sống ở một số thung lũng dọc sông Kunar (quận Chitral), từ Arandu bên bờ tây và thị trấn Drosh bên bờ phía đông, lên đến Shoghor dọc theo sông Lutkho, và xa hơn là Barenis dọc theo sông Mastuj. Số lượng lớn nhất hiện nay được tìm thấy tại công viên quốc gia Chitral ở Pakistan.
Bukharan markhor
Mặc dù phân loài Bukharan markhor (Capra falconeri heptneri) trước đây sống tại hầu hết các ngọn núi trải dọc theo bờ bắc của vùng Thượng Amu Darya và sông Pyanj từ Turkmenistan đến Tajikistan, hai đến ba phần số lượng cá thể phân tán hiện nay trong sự phân bố giảm đáng kể. Phân loài được giới hạn đến khu vực giữa vùng hạ Pyanj và sông Vakhsh gần thành phố Kulyab tại Tajikistan (khoảng 70" đông và 37’40’ đến 38" bắc), và trong dãy Kugitangtau ở Uzbekistan và Turkmenistan (khoảng 66’40’ đông và 37’30’ bắc). Phân loài này có thể tồn tại ở bán đảo Darwaz của miền Bắc Afghanistan gần biên giới với Tajikistan. Trước năm 1979, hầu như không có gì được biết đến về phân loài này hoặc phân phối của chúng ở Afghanistan, và không có thông tin mới được tìm ra tại Afghanistan kể từ thời điểm đó.
Kabul markhor
Phân loài Kabul markhor (Capra falconeri megaceros) có sừng với 1 vòng xoắn mảnh khảnh, giống như 1 vòng cuộn. Danh pháp đồng nghĩa là Capra falconeri jerdoni.
Đến năm 1978, sơn dương Kabul markhor sống sót ở Afghanistan duy chỉ tại vùng Kabul Gorge và Kohe Safi thuộc Kapissa, trong một số khu vực bị cô lập ở giữa. Chúng hiện đang sống tại vùng không thể tiếp cận, hầu hết là những dãy núi rộng lớn tại Kapissa và tỉnh Kabul, sau khi bị loại ra khỏi môi trường sống nguyên thủy do săn bắn. Tại Pakistan, phạm vi hiện tại của phân loài chỉ bao gồm các khu vực biệt lập nhỏ ở Baluchistan, bang Khyber Pakhtunkhwa (KPK) và tại quận Dera Ghazi Khan (bang Punjab). Cục lâm nghiệp KPK nhận xét rằng vùng miền thuộc Mardan và Sheikh Buddin vẫn còn là nơi sinh sống của phân loài. Ít nhất 100 cá thể được cho sống bên sườn dãy núi Safēd Kōh thuộc Pakistan (quận Kurram và Khyber).
Mối quan hệ với dê nhà
Một số nhà khoa học mặc nhiên công nhận Sơn dương núi Pakistan là tổ tiên vài giống dê nhà. Dê Angora được một số đánh giá là hậu duệ trực tiếp của Sơn dương núi Pakistan tại Trung Á. Charles Darwin mặc nhiên công nhận dê hiện đại phát sinh do lai giống Sơn dương núi Pakistan với dê hoang dã. Bằng chứng cho Sơn dương núi Pakistan lai tạo giống với dê nhà đã được tìm thấy. Một nghiên cứu cho thấy 35,7% số lượng Sơn dương núi Pakistan nuôi nhốt khi phân tích (từ ba vườn thú khác nhau) tìm được DNA ty thể từ dê nhà. Các nhà khoa học khác đưa ra khả năng sơn dương Markhor có thể là tổ tiên vài giống dê Ai Cập, do cặp sừng cùng hình dáng của chúng, mặc dù thiếu một đường sống ở phía trước trên sừng sơn dương Markhor ngược lại với bất kỳ mối quan hệ gần gũi nào. Giống dê nhà Changthangi tại vùng Ladakh và Tây Tạng có thể có nguồn gốc từ Sơn dương núi Pakistan. Giống dê Girgentana tại Sicily được xét rằng phát sinh nguồn gốc từ Sơn dương núi Pakistan, cũng như giống dê Bilberry tại Ireland. Đàn hoang dã Kashmir khoảng 200 cá thể trên mũi đất đá vôi Great Orme tại xứ Wales bắt nguồn từ một đàn thuần dưỡng ở công viên Windsor lớn thuộc sở hữu nữ hoàng Victoria của Anh.
Những mẫu phân lấy từ Sơn dương núi Pakistan và dê nhà chỉ ra mức độ nghiêm trọng trong sự cạnh tranh thức ăn giữa hai loài. Sự tranh giành thức ăn giữa những loài ăn cỏ được cho đã làm giảm đáng kể nhiều vụ mùa ứ đọng của thức ăn gia súc tại dãy núi Himalaya-Karkoram-Hindukush. Vật nuôi nội địa có lợi thế hơn động vật ăn cỏ hoang dã vì mật độ đàn gia súc này thường đẩy đối thủ cạnh tranh ra khỏi khu vực mọc cỏ tươi tốt nhất. Giảm nguồn thức ăn sẵn có đã ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng sinh sản của con cái.
Kẻ thù
Con người là kẻ thù săn thịt chính của Sơn dương núi Pakistan. Bởi vì Sơn dương núi Pakistan sống tại môi trường miền núi rất dốc và không thể tiếp cận, một số cụm sinh sống của sơn dương mà loài người rất ít khi được tiếp cận. Đại bàng vàng (Aquila chrysaetos) đã được báo cáo từng săn thịt sơn dương non. Trong số các loài ăn thịt hoang dã, linh miêu Himalaya (Felis lynx), mèo báo (Felis bengalensis), báo tuyết (Panthera uncia), sói xám (Canis lupus), và gấu ngựa (Ursus thibetanus) là những kẻ thù chính săn thịt sơn dương. Bởi vì nhiều mối đe dọa, Sơn dương núi Pakistan có thị lực tốt và một khứu giác tinh nhạy để phát hiện những kẻ săn mồi gần đó. Sơn dương núi Pakistan rất ý thức về môi trường xung quanh và đề cao cảnh giác đối với những kẻ săn mồi. Loài này thể hiện phản ứng nhanh và trốn thoát nhanh chóng khi tiếp xúc với động vật ăn thịt.
Sự đe dọa
right|thumb|150px|Sơn dương núi Pakistan bị săn lùng bởi cặp sừng xoắn ấn tượng Sơn dương núi Pakistan là con mồi của nhiều loài động vật ăn thịt như báo tuyết, gấu, linh miêu, chó rừng, sói xám và đại bàng vàng. Trong khi không trực tiếp gây ra sự đe dọa cho loài, nhưng số lượng nhỏ sơn dương đang bị đe dọa bởi động vật săn mồi quen thuộc. Săn bắt động vật như một phương tiện sinh sống hoặc kinh doanh động vật hoang dã đã bổ sung thêm vào các vấn đề phát triển cho giới chức quản lý động vật hoang dã ở nhiều nước. Săn bắt, với nhiều tác động gián tiếp như làm xáo trộn, tăng khoảng cách trốn chạy và kết quả làm giảm không gian sống hiệu quả, là những yếu tố quan trọng nhất đe dọa sự sống còn của Sơn dương núi Pakistan. Những loại săn trộm phổ biến nhất dường như là cư dân địa phương, bảo vệ biên giới tiểu bang, sau này thường dựa vào hướng dẫn săn bắt địa phương, và người Afghan, vượt biên trái phép. Săn trộm gây ra sự phân mảnh số lượng và phân bố khu vực sống thành những đảo nhỏ gồm nhiều quần thể còn lại dễ bị tuyệt chủng. Sơn dương núi Pakistanđược xem như là giải thưởng chiến tích săn bắn trị giá nhằm lấy cặp sừng xoắn ốc cực kỳ hiếm có của loài, điều này đã trở thành mối đe dọa cho loài sơn dương này. Chiến lợi phẩm săn bắn được cho là khi loài quý hiếm hàng đầu bị săn lùng, lúc mà vượt qua cả việc săn thịt làm thực phẩm. Thợ săn nước ngoài có nhu cầu lớn về cặp sừng tuyệt mỹ của sơn dương Markhor, giống như một danh hiệu giải thưởng. Trong những năm 1960 và 1970, sơn dương bị đe dọa nghiêm trọng bởi cả thợ săn nước ngoài và người Pakistan có thế lực. Mãi cho đến những năm 1970, Pakistan đã thông qua một đạo luật bảo tồn và phát triển ba loại khu vực bảo vệ. Thật không may, tất cả các biện pháp bảo vệ sơn dương Markhor đã thực hiện không đúng. Sự suy giảm liên tục của quần thể sơn dương cuối cùng đã được cộng đồng quốc tế chú ý và trở thành một mối quan tâm. Ngoài săn bắt, Sơn dương núi Pakistan cũng bị đe dọa nghiêm trọng do mất môi trường sống, xung đột vũ trang và cạnh tranh thức ăn với vật nuôi bản địa.
Săn bắt
Thời kỳ Ấn Độ thuộc Anh, săn bắt Sơn dương núi Pakistan được xem là trò chơi đầy thử thách nhất, do bởi sự nguy hiểm luôn rình rập khi rình rập và đuổi theo con vật trên địa hình núi cao hiểm trở. Theo Arthur Brinckman, trong cuốn The Rifle in Cashmere của ông, "một người đàn ông là người đi bộ tốt sẽ không bao giờ muốn cho bất kỳ môn thể thao tuyệt hơn so với việc săn bắn sơn dương Siberia hoặc Sơn dương núi Pakistan. Elliot Roosevelt đã viết rằng ông bắn hai con Sơn dương núi Pakistan năm 1881, lần thứ nhất vào ngày 8 tháng bảy, lần thứ nhì vào ngày 1 tháng tám. Mặc dù săn Sơn dương núi Pakistan là bất hợp pháp ở Afghanistan, chúng vẫn bị săn bắt một cách truyền thống tại các tỉnh Nuristan và Laghman, và hoạt động đó có thể đã được tăng cường trong thời gian chiến tranh Afghanistan (2001–nay). Tại Pakistan, săn bắt Sơn dương núi Pakistan là phạm pháp. Tuy nhiên gần đây, như là một phần của một quá trình bảo tồn, giấy phép săn bắn đắt tiền được cấp từ chính phủ Pakistan cho phép cho săn bắn những con sơn dương già không còn khả năng sinh sản tốt. Tại Ấn Độ, bất hợp pháp khi săn bắt sơn dương nhưng loài này vẫn bị săn làm thực phẩm và lấy sừng, được cho là có đặc tính chữa bệnh. Sơn dương núi Pakistan cũng đã được giới thiệu thành công cho các trại chăn nuôi tư nhân ở Texas. Không giống như các loài cừu Barbary, linh dương đen Ấn Độ, linh dương bò lam, sơn dương Siberia, và hươu đốm, tuy nhiên, Sơn dương núi Pakistan đã không thoát khỏi số lượng đủ để thành lập bãi rộng các quần thể hoang dã ở Texas.
Tình trạng bảo tồn
Từ giữa những năm 1990, Sơn dương núi Pakistan được liệt kê trong Phụ lục I của Công ước CITES, theo đó nghiêm cấm tất cả hoạt động buôn bán loài này mà không có giấy phép. Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế đã phân loại Sơn dương núi Pakistan vào loài nguy cấp, có nghĩa loài đang phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tương lai gần nếu những nỗ lực bảo tồn không được duy trì. Đã có những ước tính khác nhau cho là nhiều Sơn dương núi Pakistan còn tồn tại nhưng một ước tính toàn cầu thống kê rằng số lượng ít hơn 2.500 cá thể trưởng thành, với mỗi tiểu quần thể ít hơn 250 cá thể. Có nhiều khu bảo tồn ở Tajikistan để bảo vệ Sơn dương núi Pakistan. Năm 1973, hai khu bảo tồn đã được thành lập. Khu bảo tồn Dashtijum Strict (còn gọi là Zapovednik bằng tiếng Nga) bảo vệ Sơn dương núi Pakistan trên diện tích 20.000 ha. Khu dự trữ Dashtijum (gọi là Zakasnik bằng tiếng Nga) bao phủ diện tích 53.000 ha. Mặc dù những khu dự trữ tồn tại để bảo vệ và bảo tồn quần thể sơn dương, nhưng quy định được thực thi kém làm nạn săn trộm nói chung vẫn diễn ra cũng như hủy hoại môi trường sống. Mặc dù, loài này vẫn phải đối mặt nhiều mối đe dọa đang diễn ra, nhưng những nghiên cứu gần đây cho thấy một vài thành công đáng kể từ các phương pháp bảo tồn. Phương pháp này bắt đầu vào năm 1900 khi một thợ săn địa phương đã bị thuyết phục bởi một khách du lịch săn thú nhằm ngăn chặn nạn săn trộm Sơn dương núi Pakistan. Người thợ săn địa phương thành lập một uỷ ban bảo vệ phối hợp với hai tổ chức khác ở địa phương gọi là Morkhur và Muhofiz. Hai tổ chức này hy vọng rằng những cuộc đàm luận của họ sẽ không chỉ giúp bảo vệ, mà còn cho phép họ cứu sống loài sơn dương này. Cộng đồng địa phương được khuyến khích bảo tồn Sơn dương núi Pakistan thông qua nhiều ưu đãi kinh tế. Cách thức này khá hiệu quả so với các vùng đất bảo vệ thiếu thực thi và bảo mật. Tại Ấn Độ, Sơn dương núi Pakistanđược bảo vệ (Mục I) theo luật bảo vệ thiên nhiên hoang dã Jammu và Kashmir năm 1978.
Trong văn hóa
Sơn dương núi Pakistan là loài động vật biểu tượng quốc gia của Pakistan. Chúng là một trong số 72 loài động vật được ghi trong danh sách WWF Conservation Coin Collection năm 1976. Nghệ thuật con rối Markhor được trình diễn trong các chương trình múa rối Afghan gọi buz-baz.
Liên kết ngoài
F Thể loại:Động vật được mô tả năm 1839 Thể loại:Động vật có vú Pakistan Thể loại:Động vật có vú châu Á
Montrosier
Montrosier là một xã trong tỉnh Tarn thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 137 mét trên mực nước biển.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Tarn
Stelis bogotensis
Stelis bogotensis là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Schltr. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1924.
Liên kết ngoài
B Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1924
Loxodocus palloranus
Loxodocus palloranus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Loxodocus
Vriesea haltonii
Vriesea haltonii là một loài thực vật có hoa trong họ Bromeliaceae. Loài này được H.E.Luther miêu tả khoa học đầu tiên năm 1984.
Leucosyrinx hemimeres
Leucosyrinx hemimeres là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.
Tham khảo
Thể loại:Leucosyrinx
Pin Li-ion
Pin Li-ion hay pin lithi-ion / pin lithium-ion, có khi viết tắt là LIB, là một loại pin sạc. Trong quá trình sạc, các ion Lithi chuyển động từ cực dương sang cực âm, và ngược lại trong quá trình xả (quá trình sử dụng). LIB thường sử dụng điện cực là các hợp chất mà cấu trúc tinh thể của chúng có dạng lớp (layered structure compounds), khi đó trong quá trình sạc và xả, các ion lithi sẽ xâm nhập và điền đầy khoảng trống giữa các lớp này, nhờ đó phản ứng hóa học xảy ra. Các vật liệu điện cực có cấu trúc tinh thể dạng lớp thường gặp dùng cho cực âm là các hợp chất oxide kim loại chuyển tiếp như LiCoO2, LiMnO2, v.v….; dùng cho điện cực dương là graphite. Dung dịch điện ly của pin cho phép các ion lithi chuyển dịch từ cực này sang cực khác, nghĩa là có khả năng dẫn ion lithi. Tuy nhiên, yêu cầu là dung dịch này không được dẫn điện. nhỏ|400px| Khi xả (quá trình sử dụng), pin phóng điện qua mạch ngoài, electron từ anode (cực âm) di chuyển sang cathode (cực dương). Ion ithi di chuyển trong pin, cũng từ cực âm sang cực dương. Khi sạc, dưới điện áp sạc, electron di chuyển đến anode (lúc này trở thành cực dương), để cân bằng điện, trong lòng pin, ion lithi di chuyển từ cathode (lúc này trở thành cực âm) sang anode.
LIB thường được dùng cho những thiết bị điện di động, phổ biến nhất là pin sạc cho các thiết bị điện tử cầm tay. Pin Li-ion có mật độ năng lượng cao, hiệu ứng nhớ rất nhỏ, và ít bị tự xả. Hiện nay ở các nước phát triển, LIB đang được chú trọng phát triển trong quân đội, ứng dụng cho các phương tiện di chuyển chạy điện và kĩ thuật hàng không. Nó được kì vọng sẽ thay thế cho ắc quy chì trong ô tô, xe máy và các loại xe điện. Hơn nữa, việc thay thế cho ắc quy chì còn hứa hẹn việc đảm bảo môi trường sạch, nâng cao an toàn sử dụng do tránh được việc sử dụng dung dịch điện ly chứa acid, và hạn chế phát thải kim loại nặng ra môi trường, trong khi pin Li-ion vẫn đảm bảo một điện thế ngang với ắc quy.
Thành phần hóa học, hiệu năng, giá thành và độ an toàn là các yếu tố cơ bản quy định các loại LIB khác nhau. Các thiết bị điện cầm tay (như điện thoại di động, laptop) hiện nay hầu như sử dụng LiCoO2 (viết tắt LCO) lithium cobalt oxide làm cực âm. Chất này có mật độ năng lượng cao, nhưng kém an toàn, đặc biệt nguy hiểm khi pin bị rò rỉ. Lithium sắt phosphat (LiFePO4, hay LFP), lithi mangan oxide (LiMn2O4, Li2MnO3, hay gọi chung là LMO) và lithi nickel mangan cobalt oxide (LiNiMnCoO2, hay NMC) là các vật liệu dương cực phổ biển khác, tuy nhiên chúng có mật độ năng lượng thấp hơn LCO, nhưng lại có vòng đời lâu hơn và an toàn hơn. Những pin dùng các vật liệu này thường được dùng trong các thiết bị điện y tế. Đặc biệt NMC hiện nay là ứng viên hàng đầu cho pin ứng dụng trong xe chạy điện. Lithi nickel cobalt nhôm oxide (LiNiCoAlO2 hay NCA) và lithi titanat (Li4Ti5O12 hay LTO) được sử dụng trong những mục đích đặc biệt. Pin lithi-lưu huỳnh hay pin lithi-sulfide là loại pin mới được phát triển, mang nhiều triển vọng nhờ hiệu năng cao và khối lượng nhỏ.
Do pin lithi-ion chứa dung dịch điện ly dễ cháy, nên nó trở nên đặc biệt nguy hiểm khi áp suất bên trong cell pin tăng cao khi được sạc và xả với cường độ dòng điện lớn. Nếu như một viên pin được sạc quá nhanh, nó có thể gây đoản mạch dẫn đến cháy nổ. Do nguy cơ này, các quy chuẩn kiểm tra dành cho LIB nghiêm ngặt hơn cho các loại pin dung dịch điện ly acid rất nhiều. Một ví dụ về lỗi pin gây ra những thiệt hại nghiêm trọng là sự cố về pin của Samsung Galaxy Note 7 năm 2016.
Selaginella cuernosensis
Selaginella cuernosensis là một loài dương xỉ trong họ Selaginellaceae. Loài này được Hieron. mô tả khoa học đầu tiên năm 1913. Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Pin Li-ion
Các lĩnh vực nghiên cứu về pin lithium-ion bao gồm kéo dài vòng đời pin, mật độ năng lượng, an toàn và giảm chi phí cho pin.
Selaginella cuernosensis
Liên kết ngoài
Thể loại:Selaginella Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1913 Thể loại:Unresolved names
Selaginella cuernosensis
Pin Li-ion
Phát minh và phát triển
thumb|[[Varta lithium-ion battery, Museum Autovision, Altlussheim, đức]] Pin Lithium đã được nhà hóa học người Anh M. Stanley Whittingham, hiện tại dạy cho Đại học Binghamton, khi ông làm việc cho Exxon vào những năm 1970. Whittingham đã sử dụng titan (IV) sulfide và kim loại lithi làm điện cực. Tuy nhiên, pin sạc lithium này không bao giờ có thể đưa ra thực tế. Titan disulfide là một lựa chọn tồi, vì nó phải được tổng hợp trong điều kiện chân không hoàn toàn. Điều này là cực kỳ tốn kém (~ 1000 USD cho mỗi kilogram titan disulfide trong những năm 1970). Khi tiếp xúc với không khí, titan disulfide phản ứng tạo thành các hợp chất hydro sulfide có mùi khó chịu. Vì lý do này và các lý do khác, Exxon đã ngưng sản xuất pin titan disulfide - lithium này của Whittingham. Pin có điện cực lithium kim loại đã cho thấy các vấn đề về an toàn, vì lithium là một chất phản ứng mạnh; Nó cháy trong điều kiện khí quyển bình thường vì có nước và oxy trong không khí. Do vậy việc nghiên cứu đã chuyển qua phát triển pin không sử dụng kim loại lithi, mà sử dụng các hợp chất hóa học của lithium, với khả năng chấp nhận và giải phóng các ion lithium.
Pin Li-ion lần đầu được thương mại hóa nhờ Sony Energitech năm 1991. Ngày nay, pin li-ion đã trở thành loại pin thống trị thị trường pin dành cho thiết bị di động trên thế giới.
Nguyên tắc hoạt động
Các chất phản ứng trong phản ứng điện hóa ở pin lithi-ion là nguyên liệu điện cực âm và dương, dung dịch điện ly cung cấp môi trường dẫn cho ion lithi dịch chuyển giữa 2 điện cực. Dòng điện chạy ở mạch ngoài pin khi pin chạy.
Ion lithi di chuyển ở trong cả hai điện cực trong quá trình phản ứng. Đa phần các nguyên liệu điện cực hiện nay là các vật liệu cho phép ion lithi xâm nhập và giữa mạng tinh thể, mà không hoặc ít làm xáo trộn vị trí các nguyên tử còn lại trong mạng trong quá trình xâm nhập lithi (lithiation, intercalation/intercalation/insertion process), và ngược lại ion lithi rời khỏi mạng tinh thể (deintercalation/delithiation/extraction process).
Khi xả, ion lithi (mang điện dương) di chuyển từ cực âm (anode), thường là graphite, C6 trong phản ứng dưới đây, qua dung dịch điện ly, sang cực dương, tại đây vật liệu dương cực sẽ phản ứng với ion lithi. Để cân bằng điện tích giữa 2 cực, cứ mỗi ion Li dịch chuyển từ cực âm sang cực dương (cathode) trong lòng pin, thì ở mạch ngoài, lại 1 electron chuyển động từ cực âm sang cực dương, nghĩa là sinh ra dòng điện chạy từ cực âm sang cực dương (vì hạt mang điện lúc này là các electron mang điện tích âm)
Khi sạc diễn ra quá trình ngược lại, dưới điện áp sạc, electron bị buộc chạy từ điện cực dương của pin (nay trở thành cực âm), ion Li tách khỏi cực dương di chuyển trở về điện cực âm của pin (nay đã đóng vai trò cực dương). Như vậy, pin đảo chiều trong quá trình sạc và xả. Tên gọi điện cực dương hay âm cần được xác định dựa theo bản chất của phản ứng và quá trình xảy ra phản ứng mà ta đang theo dõi. Trong bài viết này (và trong đa phần các bài báo khoa học), cực âm (anode) và cực dương (cathode) của pin luôn là tên gọi dựa trên trạng thái xả.
Bán phản ứng tại cực dương (cathode) trong vật liệu dạng lớp LCO được viết như sau (chiều thuận là sạc, chiều nghịch là xả):
Bán phản ứng tại cực âm (anode) trong vật liệu dạng lớp graphite (chiều thuận là sạc, chiều nghịch là xả):
C6 + Li+ + e- LiC6
Phản ứng của cả pin (chiều thuận là sạc, chiều nghịch là xả)
C6 + LiCoO2 LiC6 + CoO2
Như vậy khi sạc, C60 (anode) bị khử thành C61-, Co3+ bị oxy hóa thành Co4+, và ngược lại khi xả.
Về cơ bản các phản ứng luôn có giới hạn. Nếu như xả quá mức (nhét thừa ion lithi) một lithi cobalt oxide đã bão hòa sẽ dẫn đến hình thành lithi oxide, theo phản ứng một chiều sau:
LiCoO2 + Li+ + e- → Li2O + CoO
LiCoO2 → Li+ +e- + CoO2
Điện cực dương (Cathode)
Vật liệu dùng làm điện cực dương thường từ LiCoO2 và LiMnO4. Vật liệu trên cơ sở là cobalt mở rộng cấu trúc pseudo-tetrahedral (tứ diện giả), cho phép khuếch tán ion lithium theo 2 chiều. Đây là những vật liệu lí tưởng do nhiệt dung riêng cao, dung tích lớn, khả năng tự xả thấp, có điện thế xả cao và hiệu suất chu trình tốt. Hạn chế của nó là giá cao do chứa cobalt là một kim loại hiếm, và kém bền nhiệt. Vật liệu cơ sở là mangan có hệ tinh thể lập phương, cho phép ion lithi khuếch tán theo cả ba chiều. Vật liệu này đang được quan tâm bởi mangan rẻ và phổ biến hơn cobalt, có hiệu năng cao hơn, vòng đời dài hơn, nếu như một vài hạn chế khác của nó được khắc phục. Những hạn chế này bao gồm khả năng hòa tan vật liệu mangan trong dung dịch điện ly, làm điện cực kém bền và giảm công suất pin. Vật liệu cực dương chứa cobalt là loại phổ biến nhất, tuy nhiên những vật liệu khác hiện đang được đầu tư nghiên cứu nhằm hạ giá thành, và tăng công suất pin. Đến năm 2017, LiFePO4 được kì vọng đem lại ứng dụng cao cho pin kích thước lớn như các pin dùng cho xe điện nhờ giá rẻ, công suất cao, dù vật liệu này kém dẫn điện và việc dùng chất phụ gia dẫn điện cacbon là bắt buộc.
Điện cực Âm (Anode)
Vật liệu điện cực âm thường dùng là graphite và các vật liệu cacbon khác. Chúng rất rẻ và phổ biến cũng như có độ dẫn điện tốt và có cấu trúc cho phép ion lithi xen kẽ vào giữa các lớp trong mạng cacbon, nhờ đó có thể dự trữ năng lượng trong khi cấu trúc tinh thể có thể phình ra tới 10%. Silicon cũng được dùng như vật liệu âm cực bởi nó cũng có thể chứa ion lithi, thậm chí nhiều hơn cacbon, tuy nhiên khi "chứa" ion lithi, silicon có thể phình ra đến hơn 400% thể tích ban đầu, vì thế phá vỡ kết cấu pin.
Silicon có thể dùng làm điện cực âm tuy nhiên phản ứng của nó với Li có thể gây nứt gãy vật liệu. Vết nứt này làm những lớp Si bên trong tiếp xúc trực tiếp với dung dịch điện ly nên có thể bị phân hủy hình thành lớp điện ly rắn giao pha solid electrolyte interphase (SEI) trên bề mặt Si mới hình thành. Lớp SEI này có thể dày lên ngăn chặn quá trình khuếch tán của Li+ và làm giảm dung lượng của điện cực cũng như công suất pin và giảm độ bền của âm cực. Nhiều nỗ lực được thực hiện nhằm giảm thiểu sự biến đổi cấu trúc do nứt gãy của Si, như tổng hợp Si dưới dạng sợi nano, ống nano, dạng khối cầu rỗng, hạt nano, các cấu trúc xốp nano.
Dung dịch điện ly (electrolyte)
Để hạn chế sự rò rỉ của dung dịch điện ly với dung môi hữu cơ, và tăng tính an toàn cũng như giảm thiểu khả năng bắt cháy khi dung môi này gặp không khí, dung môi gel, polymer, hay các chất điện ly dạng rắn từ ceramic đang được chú trọng phát triển.
Khi sử dụng chất điện ly dạng rắn (solid electrolyte), ta thu được một pin li-ion dạng rắn, khi đó, có thể loại bỏ lớp màng ngăn, đơn giản hóa quá trình lắp ráp, tăng tín an toàn cho pin.
Cơ chế sạc và xả
Quá trình điều tiết sạc/xả một tế bào pin Li-ion và một hệ pin Li-ion hoàn chỉnh, bao gồm nhiều tế bào pin lắp nối tiếp, tương đối khác biệt.
1 – Chế độ dòng điện không đổi: constant current (CC)
2 – Chế độ điện thế không đổi: constant voltage (CV)
Đối với một hệ pin Li-ion hoàn chỉnh, cần 3 giai đoạn
2 – Cân bằng
3 – Chế độ điện thế không đổi: constant voltage (CV)
Ở chế độ dòng điện không đổi, bộ sạc sẽ áp một dòng điện không đổi lên pin thông qua một điện thế ổn định tăng dần cho đến khi đạt đến điện thế tới hạn của pin. Ở chế độ cân bằng, bộ sạc giảm dần dòng điện sạc lên pin, hoặc điều tiết bật tắt dòng điện sạc để trạng thái sạc cho từng tế bào pin đạt trạng thái cân bằng trong cả mạch, cho đến khi tất cả các tế bào trong mạch đều cân bằng. Một số thiết bị sạc điều tiết cân bằng bằng cách sạc lần lượt từng tế bào pin, tuy nhiên điều này kéo dài thời gian sạc, việc tạo thuật toán tối ưu hóa quá trình cân bằng này có thể tăng hiệu năng và tối ưu hóa thời gian sạc pin. Ở chế độ điện thế cân bằng, bộ sạc áp một điện thế bằng với điện thế tới hạn của mỗi tế bào nhân với số tế bào lắp nối tiếp lên toàn bộ pin, đây chính là quá trình xả, vì thế dòng điện sẽ giảm về 0, đến khi dòng điện dưới ngưỡng 3% giá trị ban đầu của dòng điện sạc, thì pin ngừng hoạt động. Nếu như sạc/xả vượt ngưỡng thế năng và dòng điện cho phép, có thể dẫn đến nổ pin.
Nhiệt độ hoạt động
Nhiệt độ giới hạn của pin khi sạc quan trọng hơn nhiệt độ xả (nhiệt độ lúc sử dụng). Các nhà khoa học nhận thấy rằng chính việc hoạt động ở nhiệt độ quá cao làm giảm tuổi thọ pin. Pin sẽ hoạt động tốt nhất khi sạc ở 5-45oC, lúc này có thể sạc tốc độ cao. Nhiệt độ thấp hơn, tức 0-5 oC có thể sạc được nhưng dòng điện sẽ giảm, dù trong quá trình sạc, nhiệt độ của pin sẽ tăng lên đôi chút do điện trở trong của pin. Hiện tượng tăng nhiệt độ trong quá trình sạc là nguyên nhân làm giảm hiệu năng pin, khi nhiệt độ tăng lên trên 45 oC pin sẽ bị chai nhanh chóng. Mặc dầu vậy khi sạc ở nhiệt độ thấp, điện trở trong của pin lại tăng và làm giảm tốc độ và tăng thời gian sạc.
Pin LIB không nên sạc ở nhiệt độ dưới 0 oC. Ở nhiệt độ này, tuy hệ pin đang được sạc bình thường, nhưng do ở nhiệt độ thấp, độ dẫn của vật liệu điện cực kém sẽ làm giảm khả năng phản ứng của ion lithi với vật liệu điện cực, khi đó lithi sẽ được mạ lên bề mặt điện cực thay vì khuếch tán vào sâu bên trong vật liệu và tham gia phản ứng trong điều kiện sạc lạnh, lớp mạ này bám chặt trên điện cực dù có tiếp tục sạc hay xả. Vì thế hầu hết các pin đều không thể hoạt động ngoài khoảng 0-45 oC vì yếu tố an toàn.
Liên kết ngoài
Thể loại:Pin Lithi Thể loại:Pin sạc
Scelolophia gustaria
Liên kết ngoài
Thể loại:Scelolophia
Aphilopota patulata
Aphilopota patulata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Tham khảo
Thể loại:Aphilopota
Ardisia subanceps
Ardisia subanceps là một loài thực vật có hoa trong họ Anh thảo. Loài này được K.Schum. & Lauterb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1900.
Liên kết ngoài
S Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1900
Callispa gracilicornis
Callispa gracilicornis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1910.
Tham khảo
Thể loại:Callispa
Eduardo Carvalho
Eduardo dos Reis Carvalho (sinh 19 tháng 9 năm 1982), thường được gọi là Eduardo, là một cựu cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp người Bồ Đào Nha thi đấu ở vị trí thủ môn.
Anh có 134 trận ra sân tại Primeira Liga trong 11 mùa giải, phần lớn trong số đó trong màu áo câu lạc bộ Braga. Anh cũng từng thi đấu chuyên nghiệp tại Ý, Thổ Nhĩ Kỳ, Croatia, Anh và Hà Lan.
Ở cấp độ đội tuyển quốc gia, Eduardo ra sân 36 trận đấu cho Bồ Đào Nha. Anh là thành viên của đội tuyển giành chức vô địch EURO 2016.
Đội tuyển quốc gia
Sau EURO 2008, Eduardo được huấn luyện viên Carlos Queiroz triệu tập lên tuyển để dự bị cho thủ môn Quim trong các trận gặp và  tại vòng loại World Cup 2010.
Ngày 11 tháng 2 năm 2009, anh chính thức ra mắt đội tuyển quốc gia khi bắt chính trong trận đấu giao hữu với Phần Lan. Anh trở thành thủ môn số 1 của tuyển Bồ Đào Nha tại vòng chung kết World Cup 2010 trên đất Nam Phi, giữ sạch lưới cả 3 trận vòng bảng gặp Bờ Biển Ngà, và. Anh chỉ để lọt lưới 1 bàn trước nhà vô địch giải năm đó là ở vòng 16 đội.
Sau khi mất suất bắt chính ở câu lạc bộ, Eduardo cũng phải đối mặt với tình trạng tương tự tại đội tuyển quốc gia khi phải dự bị cho thủ thành Rui Patrício. Anh có tên trong danh sách tham dự World Cup 2014 của đội tuyển Bồ Đào Nha, nhưng chỉ ra sân 5 phút cuối trong trận đấu cuối cùng vòng bảng gặp để thay thế cho thủ môn Beto bị chấn thương.
Eduardo là thủ môn thứ 3 trong đội hình Bồ Đào Nha vô địch EURO 2016. Ngày 1 tháng 9 năm 2016, anh có trận đấu quốc tế cuối cùng khi giữ sạch lưới trong chiến thắng 5–0 trước Gibraltar.