cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thuyết tương đối hẹp
Biểu đồ không thời gian
Công thức tương đối tính cho thấy thời gian riêng dọc theo quỹ đạo cong ngắn hơn thời gian riêng dọc theo quỹ đạo của hệ tọa độ Descartes (ở đây biểu diễn thời gian trên Trái Đất). Hiện tượng này là cơ sở để giải thích nghịch lý anh em sinh đôi. Một người lên tàu vũ trụ đi đến một nơi xa rồi quay trở lại với vận tốc gần bằng tốc độ ánh sáng (mặc dù thực tế khó đạt được, nhưng có thể tưởng tượng bằng thí nghiệm suy tưởng) trong khi người kia ở lại Trái Đất. Khi trở về đến nhà, người du hành có tuổi trẻ hơn người ở trên Trái Đất.
Công thức cộng vận tốc
Một tên lửa chuyển động với tốc độ \vec v\, so với Trái Đất và từ Trái Đất bắn lên quả pháo với tốc độ \vec w\, đo bởi tên lửa. Vậy vận tốc \vec w'\, của đạn pháo đo từ Trái Đất bằng bao nhiêu ?
sử dụng phép biến đổi Lorentz và thay Δx vào dễ dàng tìm được vận tốc của quả đạn pháo đo trong hệ quy chiếu gắn với Trái Đất:
Và thu được công thức cộng vận tốc.
Mối liên hệ này cho thấy định luật cộng vận tốc trong thuyết tương đối hẹp không còn là phép cộng thuần túy hai vận tốc và vận tốc ánh sáng c là lớn nhất dù đo được trong hệ tọa độ bất kỳ nào (dễ dàng xác nhận được rằng khi cộng hai vec tơ vận tốc có giá trị nhỏ hơn hoặc bằng c thì kết quả thu được vẫn là vận tốc có giá trị nhỏ hơn hoặc bằng c).
Tuy nhiên, công thức trên áp dụng trong trường hợp hai vận tốc \vec v\, và \vec w\, song song với nhau. Công thức cộng vận tốc hai vec tơ cho trường hợp song song có thể thực hiện thêm một cách nữa như sau. Có thể biến đổi vec tơ v thành dạng tham số vec tơ vận tốc góc θ như đã nêu ở trên, áp dụng phương pháp rapidity.
Lúc này định luật cộng vận tốc trở thành định luật cộng các tham số vận tốc góc.
Đặt ; ; và sử dụng công thức cộng trong các hàm hypebolic, ta tìm được
Tham số góc tương ứng với vận tốc c bằng vô cùng vì artanh (x), hàm tang hypebolic của đối số x, tiến đến vô cùng khi x tiến đến 1. Từ đây chúng ta tìm được vận tốc c là vận tốc giới hạn lớn nhất độc lập với hệ tọa độ. Tốc độ này là giới hạn không thể đạt tới bởi hạt có khối lượng, chỉ những hạt có khối lượng bằng zero, như photon, mới có thể chuyển động với tốc độ ánh sáng.
Tưởng tượng một quả đạn pháo được bắn ra với vận tốc w'  = 0,75c trong hệ quy chiếu của tên lửa chuyển động với vận tốc v = 0,75c so với Trái Đất. Vậy vận tốc của quả đạn pháo so với Trái Đất bằng bao nhiêu? Rõ ràng giá trị 1,5c tìm theo công thức cộng vận tốc của Galileo là không đúng bởi vì giá trị nhận được lớn hơn vận tốc ánh sáng trong chân không. Trong trường hợp này ta phải áp dụng công thức cộng vận tốc tương đối tính. Tham số vận tốc góc của tên lửa bằng
Tương tự tham số vận tốc góc của tên lửa so với Trái Đất bằng
Theo công thức cộng vận tốc tham số vận tốc góc của quả đạn pháo so với Trái Đất bằng, hay vận tốc của nó đo theo hệ quy chiếu Trái Đất bằng
Có thể tìm được giá trị w bằng trực tiếp thay vào công thức ở trên với w ’ và v.
Véctơ-4
Trong cơ học Newton, chúng ta nghiên cứu chuyển động của một hạt bằng vec tơ vị trí của nó \vec{r} như là hàm của thời gian t, thời gian này là thời gian tuyệt đối, độc lập với mọi đồng hồ đo nó. Trong thuyết tương đối, chúng ta từ bỏ quan niệm này bằng cách coi chuyển động của một hạt như là một chuỗi các sự kiện \mathcal{P} nối tiếp nhau, đường cong miêu tả sự kiện này trong không gian bốn chiều (ba chiều không gian, một chiều thời gian) được gọi là "tuyến thế giới".
Giống như trong cơ học cổ điển chúng ta định nghĩa vận tốc của một hạt bằng cách lấy đạo hàm của vị trí theo thời gian, và tương tự trong cơ học tương đối tính chúng ta định nghĩa vec tơ vận tốc bốn chiều (hay vận tốc-4)
với \tau\, là thời gian riêng của hạt.
Bằng cách viết các thành phần của vec tơ vận tốc-4 này theo một hệ quy chiếu ta có được trong đó xuất hiện hệ số c cho phép đồng nhất giữa các tọa độ.
Do tính bất biến của bình phương khoảng không-thời gian sau mỗi lần thay đổi hệ tọa độ quy chiếu, bình phương của chuẩn vec tơ-bốn cũng là một đại lượng bất biến dưới sự thay đổi hệ quy chiếu. Và trong hệ quy chiếu gắn với hạt (theo hướng tiếp tuyến với tuyến thế giới và ở thời điểm tức thì), chỉ có thành phần tọa độ thời gian của vận tốc-bốn của hạt là khác 0 và bằng c (bởi vì thời gian trong hệ quy chiếu này bằng thời gian riêng của chính hạt và vận tốc theo không gian của nó bằng 0): vận tốc-bốn có các thành phần (c, 0, 0, 0). Do đó trong bất kỳ hệ quy chiếu Galile chúng ta có liên hệ
Dựa trên bất biến của chuẩn này cho phép coi vận tốc-bốn của một hạt là một đại lượng độc lập với hệ tọa độ.
Véctơ-4 của năng lượng và động lượng
Động lượng của một hạt là tích của khối lượng và vận tốc của hạt, giống như tích m\mathbf{u} của vectơ-4 « \mathbf{u} với khối lượng m của hạt trở thành động lượng-4. Nó thường được gọi là vec tơ năng lượng-động lượng, với ý nghĩa biểu diễn rằng năng lượng và động lượng (ít nhất đối với chuyển động) được thống nhất thành một khái niệm vật lý không tách rời, giống như không gian và thời gian kết hợp lại thành không-thời gian. Quả thực nếu các thành phần không gian của véctơ-4 này được đồng nhất với các thành phần của khái niệm động lượng cổ điển, thì các nhà vật lý mà dẫn đầu là Einstein đã đồng nhất thành phần thời gian của véctơ-4 chính là năng lượng của hạt.
Trong một hệ quy chiếu quán tính (ví dụ, hệ quy chiếu gắn với Trái Đất trong xấp xỉ bậc nhất, mà từ đây về sau gọi là hệ quy chiếu gắn với phòng thí nghiệm), các tọa độ của sự kiện liên hệ với quỹ đạo của hạt và (t, x, y, z) là các thành phần tọa độ trong hệ quy chiếu này. Véctơ-4 của năng lượng và động lượng của hạt là:
Vì véctơ-4 này tỉ lệ với vận tốc-4 bởi hệ số bất biến đối với bất kỳ sự thay đổi hệ quy chiếu quán tính nào, chúng ta có mối liên hệ sau:
Ứng dụng của phép biến đổi Lorentz
Định nghĩa véctơ-4 năng lượng-động lượng, sử dụng các phần tử và thời gian riêng \ d \tau cùng tính bất biến dưới sự thay đổi hệ tọa độ, cho phép áp dụng phép biến đổi Lorentz đối với sự thay đổi hệ quy chiếu quán tính \ p_x song song với \ V vận tốc tương đối giữa hai hệ quy chiếu :
Biểu thức năng lượng tương đối tính
Từ định nghĩa của véctơ-4 năng lượng-động lượng, đặc biệt là tọa độ thời gian của nó, chúng ta thu được biểu thức của tổng năng lượng của hạt trong hệ quy chiếu phòng thí nghiệm, mà trong đó hạt chuyển động với vận tốc \vec{v} (bởi vì năng lượng phụ thuộc vào hệ quy chiếu mà nó tính toán trên đó) trong dạng của:
Biểu thức động lượng tương đối tính
Mặt khác thành phần vận tốc của hạt trong hệ quy chiếu phòng thí nghiệm là:
Tính đến hệ số giãn thời gian giữa dt và d\tau, chúng ta thu được công thức quan trọng của động lượng trong hệ quy chiếu phòng thí nghiệm:
Sự tương đương giữa năng lượng và khối lượng nghỉ
Véc tơ-4 năng lượng-động lượng có đặc trưng ở chuẩn của nó, hoặc bình phương vô hướng (hay bình phương của khoảng không-thời gian), là đại lượng bất biến dưới phép thay đổi hệ tọa độ. Viết ngắn gọn đại lượng: là độc lập với hệ quy chiếu được tính toán. Khi chuyển sang hệ quy chiếu của hạt thì vận tốc của nó bằng 0, và tương ứng động lượng bằng 0, do vậy chuẩn của đại lượng bất biến này trở thành (m c)2. Trong hệ quy chiếu bất kỳ chúng ta có mối liên hệ sau: hoặc: Các hệ số c được đưa vào trong công thức nhằm đảm bảo tính đồng nhất giữa các hệ tọa độ, p có độ lớn (mv), và E có độ lớn (mv2).
Có một số nhận xét như sau:
Sự tương đương khối lượng năng lượng được cho theo công thức nổi tiếng E=mc2. Để chứng tỏ sự tương đương này là một bước tiến quan trọng, bởi vì khái niệm vật chất và năng lượng được coi là hai khái niệm tách biệt cho đến thời điểm đấy, một số nhà khoa học, như Poincaré và Lorentz, đã độc lập với nhau thử xấp xỉ nguyên lý này trong thuyết điện từ học. Chú ý rằng trong khi khối lượng là chuẩn của véc tơ-4 năng lượng-động lượng, năng lượng chỉ là một trong các "thành phần" của véc tơ-4 này. Khối lượng cho bởi: là bất biến dưới sự thay đổi hệ tọa độ (nó là như nhau trong mọi hệ quy chiếu). Năng lượng, ngược lại giá trị của nó phụ thuộc vào hệ quy chiếu lựa chọn, rõ ràng là nếu vận tốc của hệ quy chiếu thay đổi, thì động năng cũng thay đổi theo.
Sự bảo toàn của véc tơ-4 năng lượng-động lượng trong một hệ kín
Trong vật lý cổ điển, tổng động lượng và động năng của một hệ kín được bảo toàn theo thời gian, ít nhất khi va chạm là đàn hồi. Nó là một tính chất tương thích độc lập với nguyên lý tương đối Galile. Khi chuyển hệ quy chiếu Galile sẽ cho giá trị thay đổi của năng lượng và động lượng nhưng tổng năng lượng và động lượng trong hệ mới này cũng được bảo toàn theo thời gian. Trong thuyết tương đối hẹp, véc tơ-4 năng lượng-động lượng tổng cộng của hệ kín cũng là đại lượng bảo toàn, và cũng là một tính chất tương thích và độc lập với nguyên lý tương đối của Einstein. Các hệ tọa độ của véc tơ bốn chiều này được nhóm thành của năng lượng và động lượng, được bảo toàn bởi bất kỳ tương tác nào giữa các phần tử trong hệ kín. Trong vật lý phi tương đối tính, một sự thay đổi hệ quy chiếu cho ra một giá trị mới của tọa độ năng lượng (tọa độ thời gian) và tọa độ động lượng (các tọa độ không gian), và trong hệ quy chiếu mới này sự bảo toàn của các hệ tọa độ, theo thời gian, vẫn còn đúng.
Nguyên lý bảo toàn phát biểu như sau:
nhỏ|Tính bảo toàn của véc tơ-4 năng lượng-xung lượng trong một va chạm
Hai hạt va chạm theo hướng ngược chiều nhau. Hạt A khối lượng bằng 8 (cho theo đơn vị tổng quát) chuyển động với vận tốc v/c bằng 15/17 hướng về bên phải trong khi có một hạt khối lượng 12 chuyển động theo hướng ngược lại với vận tốc v/c bằng 5/13 (các số được chọn để phép tính cho đơn giản). Sau va chạm, A bật trở lại theo hướng khác và truyền một phần động lượng cho B. Tổng năng lượng, cộng năng lượng của các hạt A và B là đại lượng bảo toàn, và tương tự cho tổng động lượng. Đại lượng E và p biểu diễn thay cho các giá trị thực tế (E/c2) và (p/c) được biểu diễn theo đơn vị khối lượng bất kỳ. Với các khối lượng này chúng ta có liên hệ sau E2 = p2 + m2. Hệ số γ luôn luôn xác định bằng γ = [1 - (v/c)2]-1/2.
Va chạm đàn hồi
Trong máy gia tốc hạt một hạt có năng lượng rất cao va chạm với một hạt đứng yên và chuyển một phần động năng của nó cho hạt kia. Nếu chỉ coi năng lượng được chuyển hoàn toàn là động năng (và bảo toàn động lượng của hệ), chúng ta nói rằng va chạm này là va chạm đàn hồi. Công thức miêu tả sự bảo toàn của véc tơ-4 của hệ chứa hai hạt này cho phép phân tích xa hơn của quá trình va chạm. Trong cơ học Newton, hướng của hai hạt có cùng khối lượng sau va chạm đàn hồi tạo thành một góc vuông. Giá trị góc này không còn đúng trong trường hợp va chạm đàn hồi giữa hai hạt tương đối tính, nơi góc tạo bởi hai hạt sau va chạm tạo thành một góc nhọn. Hiện tượng này đã được ghi lại rõ ràng bằng buồng bọt từ các vụ chạm hạt cơ bản. nhỏ|Va chạm đàn hồi của hai hạt có cùng khối lượng.
Xét một hạt electron khối lượng m có năng lượng rất lớn va chạm với một electron đứng yên. Các véc tơ động lượng của hai hạt được vẽ ra ở hình bên cạnh. Trước khi va chạm, véc tơ động lượng của electron đến là \vec{p}. Sau va chạm, véc tơ động lượng của hai hạt lần lượt là \vec{p}_1 và \vec{p}_2. Bằng cách viết năng lượng của electron bằng tổng của năng lượng nghỉ mc2 và động năng K, tổng năng lượng của hệ trước va chạm bằng: Tương tự, năng lượng của mỗi hạt sau va chạm Theo định luật bảo toàn năng lượng E = E1 + E2 và do vậy công thức trên cho thấy động năng cũng được bảo toàn (trong va chạm đàn hồi).
Theo định luật bảo toàn động lượng và do vậy nếu ta gọi θ là góc tạo bởi hai véc tơ \ \vec{p}_1 và \ \vec{p}_2 dẫn đến liên hệ từ đây chúng ta rút ra được
Bằng cách lấy bình phương động lượng của mỗi electron như là hàm theo năng lượng và khối lượng, áp dụng công thức ở trên ta nhận được cho electron đến trước va chạm và cho các electron sau va chạm.
Công thức trên cho thấy cos θ có giá trị dương và do đó hướng của hai electron sau va chạm tạo thành một góc nhọn.
Có thể dễ dàng tìm thấy trong các sách về thuyết tương đối có xét trường hợp va chạm đối xứng, với hai electron có cùng năng lượng K1 = K2 = K/2. Trong trường hợp đặc biệt này, công thức trên trở thành:
Tán xạ Compton
Một ứng dụng vật lý của định luật bảo toàn động lượng và năng lượng đối với hệ hạt được sử dụng làm công cụ phân tích quá trình va chạm giữa một photon năng lượng cao với một electron ở trạng thái nghỉ hoặc có vận tốc rất nhỏ, hay còn gọi là quá trình tán xạ Compton.
Hệ quy chiếu khối tâm và khối lượng của hệ hạt
Giả sử một hệ gồm các hạt không có tương tác với nhau nằm trong hệ quy chiếu R: với năng lượng và động lượng  của hệ này trong hệ quy chiếu này đã biết và không đổi theo thời gian.
Trong vật lý cổ điển, định nghĩa khối tâm, và hệ quy chiếu quán tính mà ở trong nó khối tâm này bất động, đối mặt với một vấn đề: đó là chúng ta sử dụng véc tơ khoảng cách và khối lượng của các hạt trong hệ để định nghĩa khối tâm. Trong cơ học tương đối tính, một định nghĩa tương tự gặp phải khó khăn trong việc tìm ra hệ quy chiếu phù hợp (và chúng ta phải chọn khối lượng hay năng lượng?) mà không có một tiêu chuẩn quyết định.
Bằng cách sử dụng định nghĩa sau mà có thể áp dụng cho mọi trường hợp tương đối tính: nếu lấy tổng động lượng theo "khối tâm" trong hệ quy chiếu  R*  mà động lượng tổng cộng bằng 0, hay
Trong hệ quy chiếu này, năng lượng E* của hệ thỏa mãn bởi vì đây chỉ là sự thay đổi hệ quy chiếu, do vậy
Vận tốc tương đối giữa hai hệ quy chiếu R và R*, ký hiệu \ v^*, thỏa mãn , nhưng vận tốc này hiếm khi được sử dụng trong tính toán.
Giá trị của khối lượng tổng  M*  của hệ do vậy nhận được là độc lập với hệ quy chiếu dùng để xác định nó:
Bất biến này không ảnh hưởng bởi sự thay đổi tọa độ, và là sự xác nhận cho công thức véc tơ-4 động lượng của hệ có nghĩa rằng định nghĩa này thỏa mãn mọi tính chất dự định cho khối lượng.
Theo định luật bảo toàn năng lượng, và trong hệ không có tương tác qua lại giữa các hạt (do đó không phát sinh năng lượng ảnh hưởng tới năng lượng tổng cộng), chúng ta có:
Năng lượng Ej* của mỗi hạt j (trong hệ quy chiếu R*) là tổng của năng lượng nghỉ mj c2 tương ứng với khối lượng nghỉ mj của mỗi hạt với động năng Kj* của hạt đó (tính trong hệ quy chiếu R*), hay:. Từ đây ta có:
Điều này chứng tỏ rằng: khối lượng tổng cộng của một hệ hạt lớn hơn tổng khối lượng từng hạt trong hệ.
Phân rã tự phát của một hạt
Giả sử một hạt đứng yên có khối lượng M,phân rã tức thời thành các hạt nhỏ hơn (khối lượng nghỉ) tương ứng \ m_1 và \ m_2: như đã chứng minh được rằng khối lượng M lớn hơn khối lượng cộng tổng và sự chênh lệch này được tính vào động năng của các hạt.
Định luật bảo toàn năng lượng cho bởi vì  và do
Trong sự kiện mà, sự phân rã này không thể xảy ra tự phát, và nó chỉ xảy ra nếu được cung cấp một lượng năng lượng ít nhất bằng "năng lượng liên kết" và bằng
Định luật bảo toàn động lượng cho, do , từ đó rút ra
Cuối cùng, các đẳng thức và  xác định năng lượng của hai hạt mới:  và
Sự chênh lệch khối lượng biến đổi thành động năng của hai hạt mới, với năng lượng lần lượt là \ E_1 và \ E_2.
Có thể tính được "chuẩn" của véc tơ động lượng của hai hạt, và do đó là vận tốc của từng hạt.
Sự phân rã của hạt cũng tuân theo các định luật bảo toàn khác của cơ học lượng tử: bảo toàn số lượng tử, điện tích, spin...
Trường hợp hạt khối lượng zero
Theo biểu thức cho E và p như là các hàm của m và v dẫn đến công thức Nếu vận tốc của hạt bằng với tốc độ ánh sáng (tức là, nếu v=c), do vậy p=E/c bằng cách tính chúng ta thấy rằng khối lượng của hạt phải bằng 0 và khi ấy p=E/c và do vậy v=c.
Ví dụ tia vũ trụ và muon
Trong thiên văn học đã phát hiện được các hạt với năng lượng rất cao: đó là các tia vũ trụ. Mặc dù cơ chế sản sinh ra các tia này vẫn còn là bí ẩn, nhưng các nhà thiên văn vật lý có thể đo được năng lượng của chúng. Kết quả đo được cho thấy giá trị năng lượng rất cao chứng tỏ phải áp dụng các công thức của thuyết tương đối hẹp để phân tích quá trình thiên văn vật lý này. Và do vậy tia vũ trụ cung cấp phương tiện lý tưởng để kiểm chứng thuyết tương đối của Einstein.
Năng lượng đo được của các hạt lớn tới cỡ 1020 electronvolt, hay bằng một trăm triệu lần TeV. Nếu giả sử tia vũ trụ là những hạt proton mang năng lượng cỡ 1020 eV, vậy thì vận tốc của những hạt này bằng bao nhiêu?
Trong biểu thức viết cho năng lượng E, số hạng m c2 biểu diễn cho năng lượng ứng với khối lượng nghỉ của hạt. Đối với của proton bằng khoảng 1 GeV, hay 109 eV. Tỉ số giữa E và m c2 là bằng 1020/109=1011 và do đó tính được hệ số. Vậy vận tốc của proton bằng bao nhiêu? Viết chúng ta tìm được Nói cách khác vận tốc của proton rất cao và xấp xỉ tốc độ ánh sáng. Nó chỉ nhỏ hơn cỡ 10−22 (nhưng vẫn không thể bằng).
Hãy xem giá trị này hàm ý hệ số tương đối tính giữa hệ quy chiếu của hạt và hệ quy chiếu trên Trái Đất bằng bao nhiêu. Thiên hà của chúng ta, với đường kính 100.000 năm ánh sáng, hay ánh sáng mất 100.000 năm để đi từ rìa bên này sang rìa bên kia. Đối với một quan sát viên trên Trái Đất, hạt proton băng qua thiên hà trong thời gian gần bằng như thế. Trong hệ quy chiếu tương đối tính của proton, khoảng thời gian này tương ứng nhỏ hơn 1011 lần, hay chỉ 30 giây (một năm Trái Đất xấp xỉ 3×107 giây). Hạt băng qua Ngân Hà trong vòng 30 giây đo trong hệ quy chiếu gắn với hạt trong khi đối với quan sát viên trên Trái Đất thời gian để nó băng qua là hơn 100.000 năm.
nhỏ|250px|Một luồng các hạt từ các sự kiện thứ cấp sau khi một proton va vào khí quyển Trái Đất. Khi các tia vũ trụ va chạm với các nguyên tử ôxi hoặc nitơ trong khí quyển Trái Đất ở độ cao 20 đến 50 kilômét so với mặt đất, hình thành ra một luồng các hạt thứ cấp năng lượng cao bắn ra, bao gồm các hạt muon. Một số hạt chuyển động với vận tốc gần bằng vận tốc ánh sáng hướng xuống mặt đất, xấp xỉ bằng 300.000 kilômét trên giây so với hệ quy chiếu gắn với Trái Đất. Do vậy các hạt này vượt qua 30 kilômét bề dày của lớp khí quyển trong thời gia 10−4 giây (hay 100 micro giây).
Trong hệ quy chiếu mà một hạt muon đứng yên, nửa thời gian sống của hạt bằng 2 μs (2 micro giây, hay 2x10−6 s). Điều này có nghĩa là, đối với một tập hợp hạt muon tạo ra trên tầng cao của khí quyển, một nửa sẽ biến đổi thành hạt khác sau thời gian 2 micro giây. Sau đó một nửa số hạt còn lại tiếp tục biến đổi thành hạt khác sau 2 micro giây tiếp theo và cứ như thế. Nếu nửa thời gian sống của hạt (2 micro giây) cũng là giá trị đo được trên Trái Đất, thì trong thời gian 10−4 giây hạt đi qua lớp khí quyển số lượng hạt muon sẽ giảm đi và đến được Trái Đất bằng 10−4 / 2×10−6 = 50 nửa thời gian sống. Do đó số hạt đến được mặt đất giảm xuống bởi hệ số (1/2)50 hay khoảng 10−15 và do vậy trong thực tế không thể phát hiện được các muon đến từ tầng cao của khí quyển.
Nhưng số lượng đo được xấp xỉ 1/8, vào khoảng (1/2)3, số lượng muon ban đầu đến được bề mặt Trái Đất, chứng tỏ rằng chúng chỉ bị biến đổi 2/3 so với 2/50. Có nghĩa rằng thời gian hạt đi qua lớp khí quyển có nửa thời gian sống bằng 3 chứ không phải 50, chỉ 6 micro giây (và không phải 100 micro giây). Kết quả này ủng hộ mạnh mẽ cho độ chính xác của thuyết tương đối hẹp đặc biệt là hiện tượng giãn thời gian và co độ dài (ở đây là cho muon) khi thực hiện đo lường từ một hệ quy chiếu khác (ở đây là trên Trái Đất). Trong ví dụ bằng số hệ số giãn thời gian bằng và bằng 100/6.
Có thể tính được vận tốc và năng lượng của muon, quả thực giống như tính toán ở mục trên mà dẫn đến
Vì khối lượng của muon vào khoảng 100 MeV, năng lượng của hạt bằng 100/6 lần lớn hơn, hay bằng 2000 MeV hoặc 2 GeV.
Điện từ học trong thuyết tương đối
Trong không gian 3 chiều của cơ học Newton, một hạt mang điện tích q nằm trong điện trường \vec{E} và từ trường \vec{B} chịu tác động bởi lực Lorentz và phương trình chi phối chuyển động của hạt là
Để đưa công thức trên vào trong cơ học tương đối tính, chúng ta phải xét véc tơ-4 năng lượng-động lượng \mathbf{p} thay vì véc tơ \vec{p} và xác định sự biến thiên của véc tơ-4 này không phải là trong hệ quy chiếu Galileo bất kỳ mà là trong hệ quy chiếu riêng của chính hạt. Thành phần vế trái có dạng, với \tau là thời gian riêng của hạt. Trên vế phải là đại lượng độc lập với việc lựa chọn hệ quy chiếu và là một hàm tuyến tính của vận tốc \vec{v} của hạt. Thật vậy thành phần không gian của phương trình động lực là tuyến tính trong \,\vec{v}\, do nó được viết
Trong biểu thức này \,u_0\, và \vec{u} là các thành phần trong hệ quy chiếu của vectơ-4 có thể được viết thành:
Viết lại phương trình trên thành dạng tường minh với ba phương trình theo ba trục không gian:
Đối với thành phần thời gian của phương trình động lực (tương ứng với luật biến thiên của năng lượng) được viết thành trong đó W là công sinh bởi lực q\vec{E}
Bằng cách nhóm bốn phương trình trên như là các thành phần của không-thời gian bốn chiều, tốc độ thay đổi của véc tơ-4 năng lượng-động lượng viết thành
Phương trình ma trận chúng ta vừa viết ở trên cho thấy trong thuyết tương đối hẹp điện trường và từ trường cấu thành lên một thực thể duy nhất. Thực sự là cách trình bày chia nhỏ ở trên theo các trục tọa độ đôi khi không chính xác khi bỏ qua những ưu điểm mạnh của thuyết tương đối hẹp và cần phải sử dụng và biểu diễn bằng công cụ phép tính tensor. Phương trình ma trận ở trên là diễn giải thành các thành phần của phương trình tensor, có tính chất không phụ thuộc vào hệ tọa độ miêu tả quá trình vật lý
\mathbf{F} là tensor của điện từ trường (tensor Maxwell hoặc tensor Faraday). Nó là đại lượng biểu diễn cho tính chất vật lý của điện từ trường. Các thành phần của nó biểu diễn theo hệ tọa độ cụ thể được viết ở phương trình ma trận bên trên.
Mô phỏng các hệ quả của thuyết tương đối hẹp
Thể loại:Khái niệm vật lý Thể loại:Albert Einstein
Jan Ceulemans
Jan Ceulemans (sinh 28 tháng 2 năm 1957 tại Lier, Bỉ) là một cầu thủ bóng đá người Bỉ chơi ở vị trí tiền vệ.
Ông là cầu thủ giữ kỉ lục khoác áo đội tuyển quốc gia Bỉ với 96 lần. Phần lớn thời gian Ceulemans chơi cho tuyển Bỉ dưới sự huấn luyện của huấn luyện viên Guy Thys và đó là giai đoạn mạnh nhất trong lịch sử của Bỉ. Họ vào đến chung kết Euro 80. Tại World Cup 1982, họ thắng đương kim vô địch Argentina 1-0 ngay ở trận khai mạc. Thành tích đáng nhớ nhất của Ceulemans là đội trưởng đội tuyển Bỉ xếp thứ tư tại World Cup 1986. Ông ghi 3 bàn trong giải này, trong đó có pha đánh đầu đẹp mắt vào lưới Tây Ban Nha ở tứ kết. Màn trình diễn ở giải này giúp Ceulemans có biệt danh "Đội trưởng dũng cảm". Ông giã từ sự nghiệp bóng đá quốc tế sau World Cup 1990. Ceulemans ghi bàn thắng thứ 3 trong trận thắng Uruguay ở giải này trước khi bị Anh loại ở vòng 2.
Sau khi giải nghệ cầu thủ vì chấn thương đầu gối, Ceulemans trở thành huấn luyện viên cho K.S.C. Eendracht Aalst năm 1992. Ông đưa được đội bóng thăng hạng, tham dự Jupiler League và thậm chí còn giành suất tham dự Cúp UEFA. Ông chuyển tới huấn luyện K.V.C. Westerlo năm 1998, cũng giúp đội bóng dự Cúp UEFA. Năm 2005 Ceulemans tới Club Brugge huấn luyện trong 3 năm, trước khi bị sa thải vì thành tích kém tháng 4 năm 2006. Mùa bóng 2007-2008, ông quay trở lại dẫn dắt K.V.C. Westerlo. Hiện Ceulemans sống tại Kessel.
Ông là một trong 3 cầu thủ Bỉ Pelé đưa vào danh sách 125 cầu thủ còn sống vĩ đại nhất vào tháng 3 năm 2004.
Tham khảo
Thể loại:Cầu thủ bóng đá Bỉ Thể loại:Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Bỉ Thể loại:Cầu thủ bóng đá Club Brugge Thể loại:Huấn luyện viên bóng đá Bỉ Thể loại:Huấn luyện viên bóng đá Club Brugge Thể loại:FIFA 100 Thể loại:Tiền đạo bóng đá
Thể loại:Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 1986
Thể loại:Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 1990
Kuyucak
Kuyucak là một huyện thuộc tỉnh Aydın, Thổ Nhĩ Kỳ. Huyện có diện tích 497 km² và dân số thời điểm năm 2007 là 30534 người, mật độ 61 người/km².
Xem thêm
Thể loại:Huyện thuộc tỉnh Aydın
Tipula sparsipila
Tipula sparsipila là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.
Tham khảo
Thể loại:Chi Ruồi hạc
Ratzwiller
Ratzwiller là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Bas-Rhin
Chlorophonia flavirostris
Tham khảo
Thể loại:Chlorophonia
Eburneoclerus ater
Eburneoclerus ater là một loài bọ cánh cứng trong họ Cleridae. Loài này được Pic miêu tả khoa học đầu tiên năm 1950.
Tham khảo
Thể loại:Eburneoclerus
Tipula spinicauda
Tipula spinicauda là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.
Tham khảo
Thể loại:Chi Ruồi hạc
Ranrupt
Ranrupt là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Bas-Rhin
Megachile konowiana
Tham khảo
K Thể loại:Động vật được mô tả năm 1903
Danh sách phim Tây Ban Nha thập niên 1930
Danh sách các bộ phim được sản xuất tại Tây Ban Nha, được sắp xếp theo năm phát hành trong thập niên 1930. Để xem danh sách các bài viết về phim Tây Ban Nha theo thứ tự bảng chữ cái, xem Thể loại:Phim Tây Ban Nha.
Liên kết ngoài
Thể loại:Danh sách phim thập niên 1930 1930 Phim
Caloptilia prismatica
Caloptilia prismatica là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Sri Lanka.
Tham khảo
Thể loại:Caloptilia
Caloptilia porphyretica
The Blueberry Leafminer (Caloptilia porphyretica) là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Hoa Kỳ (North Carolina, New Jersey).
Ấu trùng ăn Rhododendron species, bao gồm Rhododendron occidentale. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.
Liên kết ngoài
Thể loại:Caloptilia
Megachile kohtaoensis
Megachile kohtaoensis là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1927.
Tham khảo
K Thể loại:Động vật được mô tả năm 1927
Phaseolus harmsianus
Phaseolus harmsianus là một loài rau đậu thuộc họ Fabaceae. Loài này chỉ có ở Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Laçin
Laçin là một huyện thuộc tỉnh Çorum, Thổ Nhĩ Kỳ. Huyện có diện tích 262 km² và dân số thời điểm năm 2007 là 7058 người, mật độ 27 người/km².
Xem thêm
Thể loại:Huyện thuộc tỉnh Çorum
Ampulicidae
Ampulicidae, hay Tò vò gián, (khoảng 200 loài) nhỏ, chủ yếu là nhóm nhiệt đới nhóm của tò vò sphecoid, tất cả đều sử dụng nhiều loài gián khác nhau làm con mồi cho ấu trùng của chúng. Họ có xu hướng có hàm dài, eo như cổ ở phía sau đầu, bụng có petiolate mạnh mẽ, và rãnh sâu trên ngực. Nhiều con có bề ngoài giống kiến, mặc dù một số rực rỡ màu xanh kim loại hoặc màu xanh lá cây.
Hầu hết các loài chích con gián nhiều hơn một lần và trong một cách cụ thể. Cú chích đầu tiên được hướng vào các hạch thần kinh ở phần ngực của con gián, tạm thời làm tê liệt các nạn nhân cho 2-5 phút - nhiều hơn thời gian đủ cho ong để cung cấp một cú chích thứ nhì. Cú chích thứ nhì được hướng vào một khu vực não của gián điều khiển phản xạ thoát trong số những thứ khác. Khi các con gián đã phục hồi từ cú chích đầu tiên, nó không cố gắng chạy trốn. Con tò vò xén râu con gián bằng hàm dưới và uống haemolymph trước khi đi ngược trở lại và kéo râu con gián đã bị xén bớt của về hang mình, nơi mà một quả trứng sẽ được đẻ vào con gián. Ấu trùng sẽ ăn con gián còn sống nhưng đã bị chế ngự.
Egenocladiscus fragilis
Egenocladiscus fragilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cleridae. Loài này được Corporaal & van der Wiel miêu tả khoa học đầu tiên năm 1949.
Tham khảo
Thể loại:Egenocladiscus
Cách trở thành bạo chúa
Cách trở thành bạo chúa (tựa tiếng Anh: How to Become a Tyrant) là một loạt phim tài liệu của Netflix, được dẫn chuyện bởi Peter Dinklage.
Sản xuất
Cách trở thành bạo chúa do David Ginsberg, Jake Laufer, Jonas Bell Pasht, Peter Dinklage và Jonah Bekhor đồng điều hành sản xuất. Nó được phát hành trên Netflix vào ngày 9 tháng 7 năm 2021. Ủy ban phân loại điện ảnh Vương quốc Anh đã cấp chứng chỉ '15' cho loạt phim.
Liên kết ngoài
Thể loại:Phim truyền hình Mỹ ra mắt năm 2021
Ampulex thoracica
Ampulex thoracica là một loài côn trùng cánh màng trong họ Ampulicidae, thuộc chi Ampulex. Loài này được F. Smith miêu tả khoa học đầu tiên năm 1856.
Tham khảo
Thể loại:Ampulex
Đi về nhà
"Đi về nhà" là một bài hát được trình bày bởi nam ca sĩ Việt Nam JustaTee và rapper Đen Vâu. Ca khúc được sáng tác bởi Hứa Kim Tuyền với phần phối khí do Machiot, Jase đảm nhận. "Đi về nhà" thuộc thể loại hip hop và rap. Thông điệp chính của ca khúc là để "mọi người hiểu rằng chính những điều nhỏ bé, đơn giản mới là những gì gần gũi, mang lại hạnh phúc cho bản thân mình".
Video âm nhạc của ca khúc được thực hiện bởi đạo diễn Hoàng Thành Đồng. Nội dung của video kể về tâm trạng của một đứa con xa quê, luôn mong ngóng giây phút trở về nhà để làm một đứa trẻ trong vòng tay của ba mẹ. Đen Vâu và JustaTee đã trình diễn trực tiếp ca khúc tại Live Special Show Series do Honda Việt Nam tổ chức vào tháng 1 năm 2022.
Sau 24 giờ ra mắt, video âm nhạc của ca khúc đã đạt vị trí dẫn đầu trong bảng xếp hạng Trending YouTube Việt Nam với hơn 10 triệu lượt xem. Cùng thời điểm, "Đi về nhà" cũng đạt vị trí thứ 39 trên top trending toàn cầu. Bản audio của ca khúc cũng giữ thứ hạng đầu trên iTunes Việt Nam. Tại lễ trao giải Làn Sóng Xanh 2021, "Đi về nhà" đã lọt vào nhóm 10 bài hát được yêu thích nhất và giành chiến thắng tại ba hạng mục khác.
Sáng tác
"Đi về nhà" do nam ca sĩ Việt Nam JustaTee và rapper Đen Vâu trình bày và sáng tác bởi Hứa Kim Tuyền với phần phối khí do Machiot, Jase đảm nhận. Đây là lần thứ 4 Đen Vâu hợp tác cùng JustaTee trong một sản phẩm âm nhạc. Trước đó, cả hai nghệ sĩ đã tham gia sản phẩm "Đố em biết anh đang nghĩ gì", "Làm gì phải hốt" và "Vì yêu cứ đâm đầu". Bài hát được mô tả là một bản nhạc hiphop pha trộn với thể loại rap, mang lại "cảm giác nhớ thương và thấm đượm tình cảm gia đình", bài hát được kỳ vọng sẽ "tạo đồng cảm với nhiều người trẻ". Trong quá trình thực hiện thực hiện việc lên ý tưởng, Đen Vâu, JustaTee và đội ngũ sản xuất đã thống nhất một bài hát chủ yếu là "để gửi gắm thông điệp về gia đình và thổi bừng không khí Tết" với việc tổ ấm là nơi "rời đi để bước chân vào đời tìm kiếm thành tựu", và "ở đó vẫn sẽ luôn có người đợi mình quay trở về".
Về phần ca từ, Đen Vâu có nhiều điểm để viết về chủ đề gia đình, anh đã cô đọng chủ đề lại thành "những gì đúng với cuộc sống hiện tại nhất". Những ca khúc trước của Đen Vâu thường được viết 70 - 80 câu, tuy nhiên đối với "Đi về nhà", anh đã "chắt lọc khá nhiều vì viết thừa hay viết thiếu đều mất đi độ hay". Phần nhịp của bài hát được JustaTee chỉnh sửa trong thời gian ngắn.
Video âm nhạc
Video âm nhạc "Đi về nhà" được thực hiện bởi đạo diễn Thành Đồng, một người từng đồng hành cùng Đen Vâu trong nhiều bản nhạc trước đó. Đen Vâu cũng đã xác nhận nhiều diễn viên phụ, diễn viên bản địa trong video âm nhạc đều làm công việc đó trong đời thực.
Video âm nhạc kéo dài khoảng 3 phút mở đầu với hình ảnh Đen Vâu trên chiếc xe về thăm quê của mình. Sau khi trở về, anh đưa mẹ đi chợ Tết, tham gia các trò chơi dân gian cùng hàng xóm, và trải nghiệm những giây phút làng quê yên bình cùng gia đình với các hình ảnh bánh chưng, hoa mai, hoa đào. Trong khi đó, JustaTee đang hát karaoke phục vụ văn nghệ cùng lũ trẻ. Những ngày cuối cùng, Đen Vâu trở về làm việc bên cạnh bức thư gửi gắm của mẹ anh.
Phát hành
Bài hát được phát hành lần đầu trên nền tảng YouTube, iTunes, và Apple Music 18 tháng 12 năm 2020. "Đi về nhà" ra mắt trên Spotify vào ngày 22 tháng 12. Vào tháng 1 năm 2022, Đen Vâu và JustaTee đã trình diễn ca khúc trong Live Special Show Series do Honda Việt Nam tổ chức. Trong Xuân Hạ Thu Đông, rồi lại Xuân mùa 2, Hứa Kim Tuyền đã thể hiện lại "Đi về nhà" trong tập 6. Đen Vâu đồng thời cũng biểu diễn trong chương trình Hoa xuân ca tháng 1 năm 2023.
Hiệu suất thương mại
Chỉ sau một ngày lên sóng, ca khúc "Đi về nhà" đã cán mốc 10 triệu lượt xem và dẫn đầu vị trí Top 1 Trending YouTube Việt Nam. Theo ghi nhận của báo điện tử VTV, ca khúc còn lọt vào Top Trending của YouTube Đài Loan, đứng thứ 39 toàn cầu sau 37 giờ phát hành. Đồng thời, ca khúc cũng đã giữ thứ hạng #1 trên nền tảng iTunes Việt Nam. Sau 9 tháng ra mắt, video âm nhạc "Đi về nhà" đã đạt mốc 100 triệu lượt nghe trên YouTube.
Khi hai bảng xếp hạng Billboard Việt Nam ra mắt, "Đi về nhà" đã xuất hiện ngay từ tuần đầu tiên ra mắt khi ở vị trí á quân. Tính đến nay, ca khúc chưa từng rời khỏi Top Vietnamese Songs và 48 tuần nằm trong Billboard Vietnam Hot 100. Trong dịp cận Tết Nguyên Đán năm 2023, ca khúc đã có dấu hiệu thăng hạng trở lại.
Trong văn hóa đại chúng
Sau khi video âm nhạc được ra mắt trong bối cảnh đại dịch COVID-19 đang diễn ra tại Việt Nam, nhiều khán giả cũng đã để lại bình luận, "Nhớ nhà, nhớ mọi người, mong hết dịch để còn đi về nhà", "Bây giờ đi làm xa nhà và dịch không về được mới bắt đầu cảm được từng câu",... Sau khi ra mắt, báo Thanh Niên cũng đã nhắc ca khúc "Đi về nhà" của Đen Vâu và JustaTee xuất hiện từ trung tâm thương mại, tiệm cà phê,... Bài báo này cũng đã bình luận một đoạn lời trong bài hát là "Hạnh phúc đi về nhà, thất bại đi về nhà". Ngay sau đó khoảng vài tháng (đầu năm 2021), rapper Đen Vâu đã chia sẻ và chỉnh sửa lại thông điệp của ca khúc thành "khoan hãy về" trước diễn biến dịch COVID-19 tại Việt Nam khi cần phải giãn cách xã hội.
Vào đầu năm 2021, mạng xã hội đã lan truyền hình ảnh đề thi cuối kỳ học kỳ 1 năm học 2020 - 2021 của học sinh lớp 12, trường Trung học phổ thông Nguyễn Văn Linh (thị xã Đông Hòa, tỉnh Phú Yên) đã sử dụng một đoạn trong lời bài hát "Đi về nhà" để đặt câu hỏi trong phần đọc hiểu 3 điểm. Nhà trường ngay sau đó, cũng đã nhận được nhiều phản hồi tích cực vì cách đưa đề thực tế và không văn mẫu. Đến giữa năm 2021, ca khúc "Đi về nhà" của Đen Vâu tiếp tục xuất hiện trong đề thi thử lớp 12 của trường Trung học phổ thông Bùi Thị Xuân ở thành phố Hồ Chí Minh cũng trong phần đọc hiểu 3 điểm. Trong đó có một câu hỏi, "Anh/Chị hãy nhận xét về tình cảm của tác giả đối với gia đình được thể hiện trong lời bài hát".
Xem thêm
Thể loại:Đĩa đơn năm 2020 Thể loại:Bài hát năm 2020 Thể loại:Bài hát tiếng Việt Thể loại:Bài hát Việt Nam Thể loại:Ca khúc nhạc trẻ
Tipula sternohirsuta
Tipula sternohirsuta là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.
Tham khảo
Thể loại:Chi Ruồi hạc
Caloptilia pterostoma
Caloptilia pterostoma là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Ấn Độ (Assam và Meghalaya).
Tham khảo
Thể loại:Caloptilia
Rangen
Rangen là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Bas-Rhin
Nigersaurus
Nigersaurus (nghĩa là "thằn lằn Niger") là một chi khủng long thuộc họ Rebbachisauridae sống vào thời kỳ kỷ Creta, từ 115 đến 105 triệu năm trước. Nó được phát hiện ở thành hệ Elrhaz tại một vùng có tên Gadoufaoua, thuộc Niger. Hóa thạch của khủng long này được khai quật năm 1976, nhưng chỉ được mô tả vào năm 1999 sau khi nhiều hóa thạch hơn được tìm thấy. Chi này gồm một loài duy nhất, Nigersaurus taqueti, đặt theo tên nhà cổ sinh vật học người Pháp Philippe Taquet, người phát hiện ra hóa thạch đầu tiên.
Chú thích
Thể loại:Khủng long Thể loại:Nigersaurus Thể loại:Động vật tuyệt chủng Thể loại:Động vật được mô tả năm 1999 Thể loại:Khủng long kỷ Phấn Trắng Thể loại:Khủng long châu Phi Thể loại:Khủng long Creta muộn Châu Phi Thể loại:Dự án Khủng long/Theo dõi Thể loại:Rebbachisauridae
Megachile krebsiana
Megachile krebsiana là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Strand mô tả khoa học năm 1911.
Sẻ mặt vàng
Sẻ mặt vàng (danh pháp hai phần: Spinus yarrellii) là một loài chim thuộc họ Fringillidae.
Môi trường sống
Chúng được tìm thấy ở Brasil và Venezuela. Môi trường sống tự nhiên của chúng là các vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các vùng cây bụi, đất trồng và đô thị nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Clevudine
Theo giấy phép từ Bukwang, Pharmasset đang phát triển loại thuốc này, nhưng thử nghiệm lâm sàng giai đoạn III (nghiên cứu quốc tế, đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi, 96 tuần) đã bị chấm dứt do một số trường hợp bệnh cơ ở bệnh nhân. Sự chấp thuận của nó ở Hàn Quốc đã bị thu hồi sau những phát hiện này. Các nhà nghiên cứu ở Hàn Quốc đang thử nghiệm clevudine với liều thấp hơn kết hợp với adefovir để tiếp tục sử dụng.
Nó là một chất tương tự nucleoside.
Ekisius vitreus
Ekisius vitreus là một loài bọ cánh cứng trong họ Cleridae. Loài này được Winkler miêu tả khoa học đầu tiên năm 1987.
Tham khảo
Thể loại:Ekisius
Megachile kruegeri
Megachile kruegeri là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1923.
Tham khảo
K Thể loại:Động vật được mô tả năm 1923
Ladik
Ladik là một huyện thuộc tỉnh Samsun, Thổ Nhĩ Kỳ. Huyện có diện tích 465 km² và dân số thời điểm năm 2007 là 18394 người, mật độ 40 người/km².
Xem thêm
Thể loại:Huyện thuộc tỉnh Samsun Thể loại:Pontus
Ampulex timulloides
Ampulex timulloides là một loài côn trùng cánh màng trong họ Ampulicidae, thuộc chi Ampulex. Loài này được Gess miêu tả khoa học đầu tiên năm 1984.
Tham khảo
Thể loại:Ampulex
Tipula subarmata
Tham khảo
Thể loại:Chi Ruồi hạc
Phaseolus rimbachii
Phaseolus rimbachii là một loài rau đậu thuộc họ Fabaceae. Nó chỉ được tìm thấy ở Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của nó là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Tham khảo
rimbachii Thể loại:Thực vật Ecuador Thể loại:Thực vật cực kỳ nguy cấp
Cựu Đường thư
Cựu Đường thư (tiếng Trung phồn thể: 舊唐書, giản thể: 旧唐书; bính âm: Jiù táng shū) là bộ sách lịch sử nằm trong 24 bộ chính sử Trung Quốc do sử quan Lưu Hú triều Hậu Tấn biên soạn. Bắt đầu vào năm Thiên Phúc thứ sáu (941) Tấn Cao Tổ Thạch Kính Đường đời Hậu Tấn lệnh cho Trương Chiêu Viễn và Giả Vĩ phụ trách việc biên soạn sách sử về nhà Đường, dưới sự giám sát sửa chữa của tể tướng Triệu Oánh. Đến năm Khai Vận thứ hai đời Tấn Xuất Đế (Thạch Trọng Quý), (945) thì sách viết xong, ban đầu sách có tên là Đường thư (唐書/唐书). Do khi đó Lưu Hú là tể tướng giám sát việc tu sửa, xuất bản nên người ta coi sách này là do ông chủ biên.
Các sách như Quận trai độc thư chí, Trực trai thư lục giải đề, Tống sử, thiên Nghệ văn chí cùng các bản khắc thời Nam Tống đều đề tên là Đường thư, về sau để phân biệt với bộ chính sử khác là Tân Đường thư do Âu Dương Tu thời Bắc Tống biên soạn mà đổi tên thành Cựu Đường thư. Tổng cộng sách có 200 quyển, bao gồm bản kỷ 20 quyển, chí 30 quyển và liệt truyện 150 quyển. Toàn sách ghi chép về lịch sử nhà Đường từ thời Đường Cao Tổ năm Vũ Đức nguyên niên (618) cho tới thời Đường Ai Đế năm Thiên Hữu thứ tư (907).
Thời gian biên soạn và khái quát nội dung
Nội dung của Cựu Đường thư trước thời Trường Khánh (niên hiệu vua Đường Mục Tông) đa phần đều dựa vào các sách sử cũ thời Đường do các học giả Ngô Căng, Vi Thuật, Liễu Phương, Vu Hưu Liệt và Lệnh Hồ Hoàn viết nên, nguồn tài lệu khá phong phú, nhưng nội dung từ sau thời Trường Khánh tương đối giản lược sơ sót, khiến cho nội dung khá rườm rà và rối rắm. Gây không ít khó khăn cho các nhà nghiên cứu lịch sử nhà Đường khi muốn tiếp cận nội dung của bộ sách.
Thời gian biên soạn Cựu Đường thư khá ngắn ngủi. Học giả Nghiêm Lệ thời Bắc Tống từng phê bình bộ chính sử này như sau: "Kỷ cương và thứ bậc không theo đúng phép tắc, bỏ qua tính kỹ lưỡng và giản lược, làm cho văn tài không được rõ ràng, khiến cho sự thật rơi rụng dần", thậm chí có khi sắp xếp tình huống của hai truyện, như quyển 101, 187 Trung nghĩa truyện đã có Vương Cầu Lễ, quyển 59 Khâu Hòa phụ truyện, quyển 186 thượng Khốc lại truyện đã có Khâu Thần Tích, quyển 102 Vi Thuật phụ truyện, quyển 190 hạ Văn uyển truyện đã có Tiêu Dĩnh Sĩ, lại như quyển 99 phụ truyện, quyển 171 đã có Trương Trọng Phương, quyển 198 thượng Tào Hiến phụ truyện, quyển 190 trong Lý Ung truyện có kèm thêm phần truyện Lý Thiện. Về cơ bản thì bộ Cựu Đường thư chỉ là sao chép lại các sách sử về nhà Đường, vốn có liên quan đến các bộ văn kiện và trích dẫn khác như Quốc sử, Thực lục cùng các tài liệu và công văn cuối thời Đường, rất nhiều chữ như "Đại Đường", "Bản Triều", "Kim Thượng" vẫn được giữ nguyên; từ sau Đường Vũ Tông là các vua Tuyên Tông, Ý Tông, Hy Tông, Chiêu Tông và Ai Đế thời Ngũ Đại, nhưng không để dưới Thực Lục, mà chỉ bắt chước chọn những cái tạp nhạp đều nghe tin gia truyền từ các sách như Đường niên bổ lục và Đường mạt tam triều văn kiến lục. Nguồn sử liệu bảo tồn trong Cựu Đường thư đều mang giá trị nhất định. Ví như bài Thảo Tùy Dạng đế hịch văn của Lý Mật trong Tùy thư và Lý Mật truyện trong Tân Đường thư đều không ghi chép, chỉ có trong Cựu Đường thư thì vẫn còn giữ nguyên. Nhưng vì tài liệu văn kiện thời trước Cựu Đường thư đã hoàn chỉnh, tài liệu tỉ mỉ xác thực, tự sự chi tiết rõ ràng, chữ viết ngắn gọn có hồn, rất được đời sau xem trọng, như Quách Tử Nghi truyện đã có lời khen như sau: đầu đuôi gọn gàng, không một từ thừa, do đó có thể biết được bậc kỳ tài của sử quan nhà Đường là ở văn học vậy. Giả Đam truyện được chọn đưa vào trong sách Lũng Hữu sơn nam đồ và Hải nội hoa di đồ, là nguồn tư liệu quý giá nhất trong mảng địa lý Trung Quốc. Cựu Đường thư còn được xem như một kho sử liệu đồ sộ ghi chép về các dân tộc thiểu số Trung Quốc, như chuyện Văn Thành Công chúa và Kim Thành Công chúa vào đất Tây Tạng đã được đưa vào kho tàng di tích lịch sử Trung Quốc, Bên cạnh đó còn cung cấp một số tài liệu về các dân tộc ngoài Trung Hoa khi đó như Đột Quyết, Hồi Hột, Thổ Phiên, Khiết Đan.
Tham khảo
Thể loại:Các văn bản lịch sử Trung Quốc Thể loại:Thể kỷ truyện Thể loại:Nhị thập tứ sử Thể loại:Nhà Đường
Ningyuansaurus
Ningyuansaurus là một chi khủng long, được Ji Q. Lü Wei & Wang X. R. mô tả khoa học năm 2012.
Chú thích
Thể loại:Khủng long Thể loại:Ningyuansaurus Thể loại:Động vật tuyệt chủng Thể loại:Động vật được mô tả năm 2012 Thể loại:Khủng long kỷ Phấn Trắng Thể loại:Khủng long châu Á Thể loại:Dự án Khủng long/Theo dõi
Quatzenheim
Quatzenheim là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.
It grew up along an old Roman road leading from Strasbourg to Saverne.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Bas-Rhin
Caloptilia pulchella
Caloptilia pulchella là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Canada (Nova Scotia và Québec) Hoa Kỳ (Vermont).
Ấu trùng ăn Alnus incana và Alnus rugosa. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.
Tham khảo
Thể loại:Caloptilia
Tipula subaymara
Tipula subaymara là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.
Tham khảo
Thể loại:Chi Ruồi hạc
Cannon Beach, Oregon
Cannon Beach là một thành phố trong Quận Clatsop, Oregon, Hoa Kỳ. Đây là nơi đến nghỉ ngơi vui chơi phong phú của du khách. Vì khá gần Portland, Oregon nên nó được đặc biệt được biết đến như là nơi vui chơi ngắn cuối tuần của người dân thành phố Portland. Dân số là 1.588 người vào lần điều tra dân số năm 2000. Ước tính cho năm 2007 là 1.680 cư dân.
Theo sách Các địa danh Oregon, Cannon Beach ban đầu được gọi tên Ecolathe, là tên của con lạch đổ vào Thái Bình Dương ở phía bắc thành phố. Năm 1922, nó được đổi tên thành Cannon Beach (theo tên của bãi biển kéo dài về phía nam lạch Ecola khoảng 8 dặm Anh và kết thúc tại Mũi Arch) theo ý của Bưu điện Hoa Kỳ vì cái tên củ thường hay bị nhầm lẫn với Eola.
Địa lý
Cannon Beach nằm ở vị trí °N, °W (45.889155, -123.960738).
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, thành phố có tổng diện tích là 1,5 dặm vuông Anh (3,9 km²), tất cả đều là mặt đất.
Cannon Beach nằm gần các vết nứt lớn của vỏ đất. Trong vụ động đất Scotts Mills tại Oregon năm 1993, hệ thống cảnh báo sóng thần của Cannon Beach đã kích hoạt ngay lập tức theo sau vụ rung chuyển được cảm ứng tại đây trong những giờ đầu tiên của buổi sáng hôm đó.
Liên kết ngoài
Thể loại:Thành phố của Oregon Thể loại:Quận Clatsop, Oregon
Neuquén, Argentina
Neuquén là một thành phố thủ phủ tỉnh Neuquén của Argentina. Dân số thành phố theo điều tra năm 2010 là 255.000 người, là thành phố lớn thứ 18 quốc gia này. Neuquén nằm ​​ở phía đông của tỉnh, tại hợp lưu của sông Limay và Neuquen. Đây là thành phố lớn nhất ở Patagonia.
Liên kết ngoài
Thể loại:Thành phố của Argentina Thể loại:Tỉnh Neuquén Thể loại:Khu dân cư ở tỉnh Neuquén, Argentina Thể loại:Neuquén, Argentina
Megachile kuehni
Megachile kuehni là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1903.
Tham khảo
K Thể loại:Động vật được mô tả năm 1903
Lê Thanh Hải (chính khách)
Lê Thanh Hải (sinh 1950) là một chính khách Việt Nam. Ông nguyên là Ủy viên Bộ Chính trị khóa X, XI, nguyên Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, nguyên Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIII. Ông có bằng Cao cấp lí luận chính trị, Cử nhân Kinh tế, Cử nhân Văn chương.
Thân thế và Sự nghiệp
Ông sinh ngày 20 tháng 2 năm 1950, tại Tam Hiệp, Châu Thành, Mỹ Tho (nay là Tiền Giang).
Năm 1966, ông lên Sài Gòn làm thợ hàn và tham gia vào Đội võ trang tuyên truyền thuộc Khu Đoàn Sài Gòn Gia Định với bí danh Hai Nhựt.
Ngày 17 tháng 4 năm 1968, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam, chính thức ngày 17 tháng 1 năm 1969.