cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bệnh dại
Dấu hiệu và triệu chứng
Chứng sợ nước (hydrophobia) là tên gọi khác ít phổ biến hơn của bệnh dại đề cập đến loạt triệu chứng giai đoạn sau mà ở đó bệnh nhân có biểu hiện khó nuốt, tỏ ra sợ hãi khi được cho nước để uống, và không thể làm hết cơn khát. Tất cả động vật có vú bị nhiễm virus đều có thể biểu hiện chứng sợ nước. Lượng nước bọt sản ra tăng lên nhiều và nỗ lực hoặc thậm chí ý định, gợi ý uống nước hay nuốt nước bọt có thể gây co thắt đau đớn dữ dội ở cổ họng và thanh quản. Có thể điều này là do thực tế virus sinh sôi và tích lũy trong tuyến nước bọt của động vật bị nhiễm vì mục đích lây truyền thông qua hành vi cắn. Khả năng truyền virus sẽ giảm đi đáng kể nếu cá thể bị nhiễm có thể nuốt nước bọt và nước. Chứng sợ nước thường đi với thể dại cuồng, loại chiếm 80% số ca người mắc. 20% còn lại có thể trải qua thể dại câm với đặc điểm yếu cơ, mất cảm giác, và liệt; thể này không mấy khi gây ra chứng sợ nước.
Tác nhân
thumb|Ảnh 3D mô tả cấu trúc virus dại. thumb|Ảnh [[kính hiển vi điện tử truyền qua|TEM cho thấy nhiều hạt virus (nhỏ, hình que, đen xám) và tiểu thể Negri (các thể vùi tế bào bệnh lý lớn)]] Tác nhân gây bệnh dại là một số loại Lyssavirus bao gồm virus dại và lyssavirus dơi Úc.
Virus dại là loài điển hình của chi Lyssavirus thuộc họ Rhabdoviridae, bộ Mononegavirales. Các hạt lyssavirus hoàn chỉnh (lyssavirion) có cấu trúc xoắn ốc cân đối, dài khoảng 180 nm, bề ngang khoảng 75 nm, có vỏ ngoài bao bọc và một bộ gen RNA sợi đơn âm. Thông tin di truyền được gói gém dưới dạng tổ hợp ribonucleoprotein, ở đó RNA được bọc chặt bởi nucleoprotein virus. Bộ gen RNA mã hóa năm gen của virus mà trình tự của chúng rất được bảo tồn: nucleoprotein (N), phosphoprotein (P), matrix protein (M), glycoprotein (G), và RNA polymerase (L).
Khi đã vào cơ thể, virus dại bắt đầu quá trình nhân bản. Các gai tam phân ở phần ngoài màng virus tương tác với một thụ thế tế bào đặc hiệu mà nhiều khả năng là acetylcholine. Màng tế bào lõm xuống trong một quá trình gọi là ẩm bào cho phép virus xâm nhập tế bào. Virus sau đó tập hợp thành những thể nội bào lớn, dung hợp màng virus với màng thể nội bào rồi giải phóng năm protein và RNA sợi đơn vào tế bào chất.
Khi đã có đủ protein virus, polymerase của virus sẽ bắt đầu tổng hợp các sợi RNA âm mới từ khuôn sợi RNA dương. Các sợi RNA âm này sẽ tạo nên những tổ hợp với protein N, P, L, M rồi di chuyển tới màng trong tế bào, nơi protein G bị gắn vào. Tiếp đó protein G quấn quanh tổ hợp N-P-L-M đồng thời lấy đi một phần màng tế bào chủ tạo ra vỏ ngoài mới của hạt virus. Virus sau đó chui ra khỏi tế bào.
Từ lúc vào cơ thể, virus nhắm đến tế bào thần kinh, đi theo những con đường để đến hệ thần kinh trung ương. Virus thường nhiễm vào tế bào cơ gần điểm xâm nhập trước, ở đó chúng có thể nhân bản mà không bị hệ miễn dịch của vật chủ chú ý. Khi đã đủ số lượng, virus bắt đầu bám vào thụ thể acetylcholine tại ngã giao thần kinh cơ. Virus tiếp theo nghịch chuyển qua sợi trục tế bào thần kinh khi protein P của nó tương tác với dynein, một protein có trong tế bào chất của tế bào thần kinh. Khi đã đến thân bào virus di chuyển nhanh đến hệ thần kinh trung ương, nhân bản trong nơron vận động và cuối cùng lên não. Sau khi nhiễm vào não, virus lần lượt phân tán đến hệ thần kinh ngoại biên và hệ thần kinh tự chủ, sau đó tới tuyến nước bọt, nơi chúng sẵn sàng để nhiễm sang vật chủ kế tiếp.
Lây truyền
thumb|Hai con chó mắc bệnh dại thể liệt Mọi loài máu nóng, bao gồm con người, đều có thể bị nhiễm virus dại và khởi phát triệu chứng. Chim bị con người truyền virus dại lần đầu vào năm 1884 nhưng hầu hết những con chim bị nhiễm đều không có triệu chứng và sau đó đã bình phục. Ngoài ra còn có những loài chim được biết là đã xuất hiện kháng thể dại sau khi ăn động vật có vú mắc bệnh dại.
Virus còn thích nghi để sinh trưởng trong tế bào của động vật có xương sống máu lạnh. Có nhiều loại động vật có thể nhiễm virus và truyền bệnh cho người. Dơi, khỉ, gấu mèo, cáo, chồn hôi, bò, sói xám, sói đồng cỏ, chó, mèo, cầy lỏn, mang đến rủi ro cao cho con người.
Gấu, gia súc, macmot châu Mỹ, chồn, và những loại động vật ăn thịt khác cũng có thể làm lây nhiễm dại. Thỏ và những loại gặm nhấm nhỏ như sóc chuột, chuột nhảy, chuột lang, hamster, chuột nhắt, chuột đồng, sóc, gần như không bao giờ bị dại và không được biết là truyền dại cho người. Vết cắn từ chuột hay sóc ít khi cần đề phòng vì những loại gặm nhấm này thường bị giết khi đụng độ động vật dại lớn. Opossum Virginia có nhiệt độ cơ thể thấp hơn mức phù hợp cho virus dại nên đề kháng nhưng không miễn nhiễm căn bệnh.
Virus thường có trong dây thần kinh và nước bọt của động vật dại biểu hiện triệu chứng. Con đường truyền chủ yếu là qua vết cắn. Ở nhiều trường hợp, con vật dại cực kỳ hung dữ, có thể tấn công vô cớ và biểu hiện hành vi lạ thường khác. Đây là ví dụ về việc virus điều chỉnh hành vi của vật chủ để tạo thuận lợi cho lây truyền sang vật chủ khác. Sau khi vào cơ thể, virus đi vào hệ thần kinh ngoại biên rồi theo dây thần kinh hướng tâm đến hệ thần kinh trung ương. Thời gian này, virus không thể dễ dàng bị phát hiện trong vật chủ và vắc-xin vẫn có thể ban miễn dịch trung gian tế bào. Khi đã đến não, virus nhanh chóng gây viêm não, khởi động những triệu chứng. Khi triệu chứng đã xuất hiện, việc chữa trị gần như vô dụng và tỷ lệ tử vong là trên 99%. Bệnh dại còn có thể gây viêm tủy sống và viêm tủy ngang.
Lây từ người sang người là cực hiếm, mới chỉ ghi nhận vài trường hợp qua phẫu thuật cấy ghép. Mặc dù trên lý thuyết người bị dại có thể truyền bệnh cho người khác qua hành vi cắn hay gì khác nhưng thực tế chưa ghi nhận trường hợp nào như vậy vì bệnh nhân thường được đưa đi bệnh viện và có những biện pháp đề phòng cần thiết. Chạm vào người bị dại hay tiếp xúc với mô hoặc dịch không nhiễm (nước tiểu, phân, máu) không gây phơi nhiễm và không cần dự phòng sau phơi nhiễm. Tuy nhiên nếu virus có trong tinh dịch hoặc dịch tiết âm đạo, khả năng lây qua đường tình dục là có thể.
Chẩn đoán
Cách thức tham khảo là xét nghiệm kháng thể huỳnh quang (FAT), một thủ tục hóa mô miễn dịch được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo. FAT dựa vào khả năng của một phân tử dò (thường là FITC) kết hợp với kháng thể dại tạo ra liên hợp ràng buộc cho phép quan sát kháng nguyên dại nhờ kỹ thuật hiển vi huỳnh quang. Phân tích hiển vi mẫu là phương pháp trực tiếp duy nhất giúp nhận biết kháng nguyên đặc hiệu trong thời gian ngắn với chi phí thấp, bất kể nguồn gốc địa lý và tình trạng vật chủ. Đây có thể được xem là bước đầu tiên trong thủ tục chẩn đoán đối với mọi phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, các mẫu tự phân có thể làm giảm độ nhạy và độ đặc hiệu của FAT. Xét nghiệm RT-PCR tỏ ra hiệu quả cho chẩn đoán thông thường, nhất là những mẫu phân hủy và mẫu lưu trữ. Chẩn đoán mẫu não lấy từ vật chủ đã chết có thể chắc chắn. Chẩn đoán còn có thể thực hiện với nước bọt, nước tiểu, và các mẫu dịch não tủy, song không nhạy hoặc độ tin cậy thấp hơn mẫu não. Các thể vùi não gọi là tiểu thể Negri là dấu hiệu 100% bệnh dại nhưng chỉ thấy ở 80% số ca. Con vật gây ra vết cắn nên được khám nghiệm nếu có thể.
Một số kỹ thuật hiển vi quang học cũng có thể được dùng để chẩn đoán bệnh dại với chi phí bằng một phần mười kỹ thuật hiển vi huỳnh quang truyền thống, phù hợp cho các nước kém phát triển. LN34 là xét nghiệm dễ dàng thực hiện trên não động vật chết và có thể giúp xác định xem có cần dự phòng sau phơi nhiễm không. Xét nghiệm này do CDC phát triển vào năm 2018.
Chẩn đoán phân biệt dại nghi ngờ ở người lúc đầu có thể bao gồm mọi nguyên nhân gây viêm não, cụ thể nhiễm virus như herpesvirus, enterovirus, và arbovirus như virus Tây sông Nile. Virus quan trọng nhất cần loại trừ là herpes đơn dạng loại một, varicella zoster, enterovirus bao gồm coxsackievirus, echovirus, poliovirus, và enterovirus 68 đến 71.
Các nguyên nhân mới gây viêm não do virus cũng có thể, như đợt bùng phát 300 ca viêm não ở Malaysia năm 1999 có tỷ lệ tử vong 40% do virus Nipah, một paramyxovirus mới được công nhận. Tương tự, virus đã biết có thể xuất hiện ở địa bàn mới, như đợt viêm não do virus Tây sông Nile ở miền đông Hoa Kỳ. Yếu tố dịch tễ như mùa, vị trí địa lý, tuổi bệnh nhân, lịch sử du lịch, khả năng phơi nhiễm, có thể hữu ích trong quá trình chẩn đoán.
Phòng ngừa
Gần như mọi ca dại ở người đều dẫn đến tử vong cho đến khi Louis Pasteur và Émile Roux tìm ra vắc-xin vào năm 1885. Vắc-xin ban đầu thu từ thỏ bệnh, ở đó virus trong mô thần kinh bị làm yếu bằng cách để khô 5 đến 10 ngày. Những vắc-xin có nguồn gốc từ mô thần kinh tương tự hiện vẫn được dùng ở một số nước do chi phí rẻ hơn nhiều vắc-xin nuôi cấy tế bào hiện đại.
Vắc-xin dại tế bào lưỡng bội người được khởi động năm 1967. Vắc-xin tế bào phôi gà và vắc-xin tế bào vero tinh khiết rẻ hơn hiện sẵn có. Một vắc-xin tái tổ hợp gọi là V-RG được dùng ở Bỉ, Pháp, Đức, Mỹ để ngăn bệnh dại bùng phát trong động vật không thuần hóa. Chủng ngừa tiền phơi nhiễm được áp dụng cả ở người và động vật trong những hoàn cảnh được cho là cần thiết.
thumb|Một bé gái bị động vật nghi dại cắn chuẩn bị được dự phòng sau phơi nhiễm
Các hành động sau có thể giúp làm giảm nguy cơ mắc dại:
Ở châu Á và một phần châu Mỹ, châu Phi, chó vẫn là vật chủ chính. Tiêm phòng bắt buộc động vật ít hiệu quả ở vùng nông thôn. Ở các nước đang phát triển, chó hay được thả rông và người dân không chấp nhận tiêu hủy chúng. Vắc-xin đường miệng có thể được phân phát an toàn trong mồi, cách làm đã giảm trừ bệnh dại thành công ở những vùng nông thôn của Canada, Pháp, Mỹ. Bởi lẽ, các chiến dịch vắc-xin có thể gây tốn kém và dùng mồi là phương pháp hiệu quả chi phí. Ở Ontario, bệnh dại được ghi nhận giảm mạnh khi một chiến dịch thả mồi chứa vắc-xin từ trên không được phát động.
Số người tử vong do bệnh dại ở Mỹ đã giảm từ 100 hoặc hơn mỗi năm hồi đầu thế kỷ 20 xuống một hoặc hai hiện tại nhờ tiêm phòng chó mèo diện rộng và sự phát triển của phương pháp điều trị globulin miễn dịch cũng như vắc-xin ở người. Hầu hết ca tử vong hiện giờ có nguyên nhân do dơi cắn, điều có thể khiến nạn nhân không chú ý và do đó không điều trị.
Sau phơi nhiễm
Rửa kỹ vết thương càng sớm càng tốt bằng xà phòng và nước trong năm phút có tác dụng làm giảm số hạt virus. Tiếp theo, khuyến cáo nên dùng povidon-iod hoặc cồn nhằm làm giảm thêm lượng virus. Không làm dập nát thêm vết thương hoặc làm tổn thương rộng hơn, tránh khâu kín ngay vết thương. Nếu bắt buộc phải khâu thì nên trì hoãn khâu vết thương sau vài giờ đến ba ngày và nên khâu ngắt quãng/bỏ mũi sau khi đã tiêm huyết thanh kháng dại vào tất cả các vết thương. Tùy trường hợp cụ thể có thể sử dụng kháng sinh và tiêm phòng uốn ván.
Điều trị sau phơi nhiễm có thể ngăn ngừa bệnh nếu thực hiện kịp thời, nhìn chung là trong vòng 10 ngày từ lúc nhiễm. Vắc-xin dại hiệu quả 100% nếu áp dụng sớm và vẫn có cơ hội thành công trong trường hợp chậm trễ. Mỗi năm có hơn 15 triệu người được chủng ngừa sau khi nghi nhiễm virus. Công tác chữa trị tuy hiệu quả song chi phí là đáng kể. Ở Mỹ, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Bệnh tật (CDC) khuyên người dân nên nhận một liều globulin miễn dịch (hay huyết thanh kháng, HRIG) và bốn liều vắc-xin trong 14 ngày. HRIG đắt và chiếm phần lớn chi phí điều trị sau phơi nhiễm (lên đến vài ngàn đô-la). Liều này nên được tiêm nhiều nhất quanh vết cắn, phần còn lại tiêm sâu vào bắp cách xa nơi tiêm vắc-xin.
Người mà trước đó đã từng được nhận vắc-xin không cần dùng đến globulin miễn dịch, chỉ cần dùng vắc-xin sau phơi nhiễm vào ngày 0 và 3. Tác dụng phụ của vắc-xin tế bào hiện đại giống vắc-xin cúm. Vắc-xin mô thần kinh cũ đòi hỏi tiêm nhiều lần vào bụng với mũi kim lớn ít tốn kém song dần ít dùng và bị thay thế bởi chế độ vắc-xin trong da cũng ít tốn kém của Tổ chức Y tế Thế giới. Tiêm bắp thì nên tiêm vào cơ delta, không tiêm cơ mông vì vắc-xin có thể không tác dụng do mũi tiêm đi vào mỡ chứ không vào cơ. Với trẻ sơ sinh, khuyến cáo là nên tiêm ở vị trí đùi bên.
Sau phát bệnh
Một phương pháp điều trị gọi là giao thức Milwaukee, bao gồm việc làm cho người bệnh hôn mê và dùng thuốc chống virus từng được đề xuất nhưng về sau bị phát hiện là không có tác dụng. Con người lần đầu đưa phương pháp này vào sử dụng năm 2003 sau khi Jeanna Giese, một thiếu niên từ Wisconsin, trở thành người đầu tiên được biết qua khỏi bệnh dại mà không nhận điều trị dự phòng trước khi triệu chứng khởi phát. Tuy nhiên lúc tới bệnh viện Giese đã có sẵn kháng thể chống bệnh dại trong người. Cách chữa này đã được thử nghiệm thêm nhiều lần nhưng không lần nào thành công. Kể từ đó nó được đánh giá là không hiệu quả đi kèm với vấn đề chi phí và đạo đức.
Tiên lượng
Với người không dùng vắc-xin, bệnh dại gần như luôn gây tử vong sau khi triệu chứng thần kinh biểu hiện. Sử dụng vắc-xin sau phơi nhiễm (PEP) rất thành công trong ngừa bệnh nếu thực hiện phù hợp.
Dịch tễ
thumb|upright=1.3|Số ca tử vong vì bệnh dại mỗi triệu người năm 2012 {{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ff9a20|1}}{{legend|#f08015|2–4}}{{legend|#e06815|5–9}}{{legend|#d85010|10–17}}{{legend|#d02010|18–69}} thumb|upright=1.3|Bản đồ các quốc gia và lãnh thổ không có bệnh dại (màu xanh). Trong năm 2010 trên thế giới ước tính có khoảng 26.000 người tử vong vì bệnh dại, giảm từ 54.000 năm 1990. Đa số ca tử vong xảy ra ở châu Á và châu Phi. Tính đến năm 2015, Ấn Độ kế đến là Trung Quốc và Cộng hòa Dân chủ Congo là những nước có nhiều ca nhất. Vào năm 2015 Tổ chức Y tế Thế giới, Tổ chức Sức khỏe Động vật Thế giới, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc, và Liên minh Kiểm soát Bệnh dại Toàn cầu đã hợp tác vì mục tiêu đến năm 2030 không còn ca tử vong vì bệnh dại.
Ấn Độ
Ấn Độ là nước có tỷ lệ người mắc bệnh dại cao nhất thế giới, chủ yếu vì chó đi lạc với số lượng gia tăng nhiều kể từ đạo luật cấm giết chó năm 2001. Công tác kiểm soát và điều trị bệnh dại một cách hiệu quả ở Ấn Độ bị cản trở bởi một kiểu điên loạn đám đông gọi là hội chứng mang thai chó con. Người bị hội chứng này, cả nam lẫn nữ, mà bị chó cắn sẽ tin rằng chó con đang lớn lên trong người họ và thường đi tìm sự trợ giúp từ những người chữa bệnh bằng niềm tin thay vì dịch vụ y tế. Ước tính mỗi năm ở Ấn Độ có 20.000 người chết vì bệnh dại, chiếm hơn một phần ba tổng số toàn cầu.
Mỹ
Tại Mỹ, trong khi bệnh dại ở người có nguyên nhân từ chó đã được loại bỏ, mỗi năm lại có khoảng một trăm con chó bị nhiễm bệnh từ loài hoang dã khác. Dơi, gấu mèo, chồn hôi, và cáo là vật chủ mang virus ở hầu hết các ca báo cáo (98% năm 2009). Dơi dại được tìm thấy ở tất cả 48 bang tiếp giáp. Những ổ chứa khác bị hạn chế hơn về mặt địa lý, ví dụ người ta chỉ tìm thấy biến thể virus dại gấu mèo ở một dải đất tương đối hẹp dọc Đông Duyên hải.
Do nhận thức công chúng cao về virus, nỗ lực chủng ngừa cho động vật nuôi, việc hạn chế quần thể hoang dã, và tính sẵn có của dự phòng sau phơi nhiễm, trường hợp người mắc dại ở Mỹ là rất hiếm. Giai đoạn 1960–2018, nước Mỹ ghi nhận tổng cộng 125 ca bệnh dại ở người, 36 (28%) trong đó được cho là do bị chó cắn trong lúc du lịch quốc tế. Trong số 89 ca nhiễm ở lãnh thổ Mỹ, 62 (70%) có nguồn gốc từ dơi.
Mexico
Vào năm 2019, Mexico được Tổ chức Y tế Thế giới chứng nhận là không có bệnh dại lây truyền từ chó sang người vì không có trường hợp lây truyền nào được ghi nhận trong vòng 2 năm.
Châu Âu
Hàng năm không có hoặc có rất ít ca bệnh dại được báo cáo ở châu Âu. Những người bị mắc bệnh có thể mắc trong thời gian du lịch ở nơi khác và tại châu Âu.
Ở Thụy Sĩ căn bệnh hầu như bị xóa sổ sau khi các nhà khoa học đặt đầu gà tẩm vắc-xin sống đã làm yếu ở vùng Alps Thụy Sĩ. Cáo Thụy Sĩ, nguồn dại chính ở nước này, ăn đầu gà và có được sự miễn dịch.
Ý sau khi tuyên bố không còn bệnh dại từ 1997 đến 2008 đã chứng kiến căn bệnh quay trở lại trong động vật hoang dã ở Triveneto (Trentino-Alto Adige/Südtirol, Veneto và Friuli-Venezia Giulia) do sự lây lan của một đợt dịch ở Balkan mà cũng tác động đến Áo. Một chiến dịch chủng ngừa động vật hoang dã diện rộng đã một lần nữa diệt trừ virus khỏi Ý và nước này lại đạt trạng thái không bệnh dại vào năm 2013. Ca dại cuối cùng được báo cáo là ở một con cáo đỏ hồi đầu năm 2011.
Anh đã không còn bệnh dại từ đầu thế kỷ 20 ngoại trừ một virus giống dại ở một vài con dơi Daubenton. Có một ca lây truyền sang người gây tử vong. Kể từ năm 2000 ghi nhận bốn ca tử vong do bệnh dại nhiễm từ nước ngoài bởi chó cắn. Ca nhiễm cuối cùng tại Anh xảy ra năm 1922 và ca tử vong cuối cùng do bệnh dại bản địa là vào năm 1902. Khác với những quốc gia châu Âu khác Anh được bảo vệ bởi việc là một hòn đảo cộng thêm những thủ tục kiểm dịch nghiêm ngặt.
Việt Nam
Tại Việt Nam, bệnh dại có mặt ở hầu hết các tỉnh thành. Vào đầu thập niên 1990 mỗi năm có 350-500 ca tử vong vì bệnh dại. Giai đoạn 1996-2007 nhờ tích cực tiến hành các biện pháp phòng chống nên số ca tử vong đã giảm 75%. Tuy nhiên sau đó căn bệnh lại có chiều hướng gia tăng. Cụ thể trong thập niên 2010, mỗi năm Việt Nam có 70-110 người mắc bệnh và tử vong. Kể từ năm 1992 trung bình mỗi năm có khoảng 440.000 người phải đi tiêm phòng. Chó là động vật truyền bệnh chủ yếu, chiếm 96-97%, tiếp đến là mèo 3-4%. Chưa ghi nhận trường hợp người mắc dại từ động vật khác. Trong khoảng 2005 đến 2014, tổn thất kinh tế do bệnh dại là hơn 719 triệu USD, chủ yếu là chi phí liên quan đến điều trị sau phơi nhiễm.
Những nguyên nhân chủ yếu khiến bệnh xuất hiện trong cộng đồng bao gồm tỷ lệ tiêm phòng dại cho chó thấp, người dân thiếu kiến thức, khó tiếp cận vắc-xin hay huyết thanh kháng dại ở nhiều nơi. Hầu hết trường hợp tiêm phòng là sau khi bị chó cắn và tham khảo ý kiến bác sĩ, rất ít khi bệnh được xác định qua phòng thí nghiệm. Chi phí dự phòng sau phơi nhiễm tại Việt Nam ước tính từ một đến hai triệu VND, con số quá lớn đối với những cộng đồng thiểu số miền núi. Theo Bộ Y tế Việt Nam thì 80% số ca tử vong vì bệnh dại xảy ra ở những địa bàn miền núi phía bắc do dân trí thấp và điều kiện y tế thiếu thốn. Đa số trường hợp bị chó hay mèo cắn ở đây không đi tiêm phòng. Giai đoạn 2005-2015, tỷ lệ dự phòng sau phơi nhiễm (PEP) giảm và tổng quan thì không có sự gia tăng số ca bệnh đáng kể. Một nghiên cứu khác chỉ ra mặc dù PEP sẵn có ở nhiều nơi song tỷ lệ hoàn thành là thấp, hay nói cách khác người nghi mắc bệnh thường bỏ dở tiến trình tiêm vắc-xin.
Virus dại ở Việt Nam và Thái Lan có quan hệ gần gũi và khả năng khởi nguồn từ một tổ tiên chung.
Lịch sử
thumb|Một bức khắc gỗ từ thời Trung Cổ có hình ảnh một con chó dại. Con người đã biết đến bệnh dại từ khoảng năm 2000 trước Công Nguyên. Tài liệu chữ viết đầu tiên về bệnh dại là Bộ luật Eshnunna của Lưỡng Hà (khoảng 1930 TCN) trong đó ra lệnh cho chủ sở hữu của chó biểu hiện triệu chứng dại cần có biện pháp ngăn ngừa chó cắn. Nếu một người khác bị chó dại cắn và chết sau đó, chủ chó sẽ bị phạt nặng.
Những phương thuốc dân gian vô dụng đầy rẫy trong tài liệu y khoa của thế giới cổ đại. Bác sĩ Scribonius Largus kê đơn thuốc gồm có một mảnh vải và da linh cẩu, còn Antaeus thì đề nghị chuẩn bị đầu lâu của một người bị treo cổ.
Bệnh dại xem ra có nguồn gốc ở Cựu Thế giới, đợt dịch trên động vật đầu tiên ở Tân Thế giới xảy ra ở Boston năm 1768. Căn bệnh từ đó lây lan trong những năm tiếp theo đến nhiều bang khác cũng như Tây Ấn thuộc Pháp và cuối cùng trở nên phổ biến khắp Bắc Mỹ.
Con người xem bệnh dại như tai họa vì sự phổ biến của nó trong thế kỷ 19. Ở Pháp và Bỉ, nơi người ta sùng kính Thánh Hubert, chìa khóa của Thánh Hubert được nung nóng và đặt vào chỗ vết thương. Ứng dụng tư duy ma thuật, con người in dấu chìa khóa vào chó với hy vọng điều đó bảo vệ chúng khỏi bệnh dại. Nỗi sợ bệnh dại quá lớn đến phi lý do số lượng vật truyền (chủ yếu là chó dại) đông và việc không hề có phương pháp chữa trị hiệu quả. Chuyện một người bị chó chỉ nghi ngờ là mắc dại cắn tự sát hoặc bị người khác giết không phải là hiếm.
Vào thời cổ đại phần gắn lưỡi (hãm lưỡi, một màng nhầy) bị cắt và loại bỏ vì người ta nghĩ đó là khởi nguồn của bệnh dại. Hành vi này chấm dứt khi nguyên nhân gây bệnh thực sự được phát hiện. Vắc-xin mô thần kinh 1885 của Louis Pasteur đã thành công và dần dần được cải thiện nhằm làm giảm những tác dụng phụ nghiêm trọng.
Cho đến thời hiện đại, nỗi sợ bệnh dại vẫn không biến mất và căn bệnh cùng những triệu chứng của nó (nhất là kích động) như một nguồn cảm hứng cho một số tác phẩm về xác sống hay hư cấu cùng đề tài, thường miêu tả virus dại là đã đột biến thành một virus mạnh hơn gây bệnh không thể chữa hoặc biến con người thành cuồng sát, mang đến một đại dịch tàn phá rộng khắp.
Hòa Tiến, Hưng Hà
Hòa Tiến là một xã thuộc huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình, Việt Nam.
Xã Hòa Tiến có diện tích 8,18 km², dân số năm 1999 là 10510 người, mật độ dân số đạt 1285 người/km².
(7733) 1979 MH4
(7733) 1979 MH4 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Eleanor F. Helin và Schelte J. Bus ở Đài thiên văn Siding Spring gần Coonabarabran, New South Wales, Úc, ngày 25 tháng 6 năm 1979.
Liên kết ngoài
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1979 Thể loại:Được phát hiện bởi Eleanor F. Helin Thể loại:Được phát hiện bởi Schelte J. Bus Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Kolontár
Kolontár là một thị trấn thuộc hạt Veszprém, Hungary. Thị trấn này có diện tích 21,72 km², dân số năm 2010 là 769 người, mật độ 35 người/km².
Tham khảo
Thể loại:Hạt Veszprém Thể loại:Thị trấn của Hungary
Guioa normanbiensis
Guioa normanbiensis là một loài thực vật thuộc họ Sapindaceae. Đây là loài đặc hữu của Papua New Guinea.
Tham khảo
Thể loại:Thực vật Papua New Guinea Thể loại:Guioa Thể loại:Thực vật dễ tổn thương
Belterra
Belterra là một đô thị thuộc bang Pará, Brasil. Đô thị này có diện tích 4398,346 km², dân số năm 2007 là 13096 người, mật độ 2,98 người/km².
Liên kết ngoài
Thể loại:Đô thị bang Pará Thể loại:Lưu vực Amazon Thể loại:Nhân loại học
Tetraloniella eriocarpi
Tetraloniella eriocarpi là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1898.
Tham khảo
Thể loại:Tetraloniella Thể loại:Động vật được mô tả năm 1898 Thể loại:Phân họ Ong mật
Taverniera albida
Liên kết ngoài
Thể loại:Taverniera
Guioa myriadenia
Guioa myriadenia là một loài thực vật thuộc họ Sapindaceae. Đây là loài đặc hữu của Philippines.
Tham khảo
Thể loại:Thực vật Philippines Thể loại:Guioa
Ceroctis seydeli
Ceroctis seydeli là một loài bọ cánh cứng trong họ Meloidae. Loài này được Kaszab miêu tả khoa học năm 1958.
Tham khảo
Thể loại:Ceroctis
Polytela florigera
Polytela florigera là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Polytela
Kung Fu Tiểu Anh Hùng
Kung Fu Tiểu Anh Hùng (tiếng Anh: The Kungfu Kids, tiếng Trung: 功夫小英雄) là một bộ phim võ thuật Trung Quốc sản xuất năm 2008.
Nội dung
Mạnh Lương từ nhỏ đã luyện Phách quải quyền ở Bình Dao được Văn Võ đưa đến Thái Nguyên để học Taekwondo, vì anh cần phải giành được 3 giải đầu trong giải đấu toàn tỉnh cộng thêm học văn hóa mới đủ tiêu chuẩn để thi vào đại học Trung Bắc. Ở đây, anh đã gặp thêm nhiều người bạn mới cũng như đối thủ Đại Sơn - đệ nhất cao thủ Karate võ quán Cương Nghị. Liệu Mạnh Lương có vượt qua được các thử thách hay cam chịu thất bại?
Liên kết ngoài
Thể loại:Phim truyền hình Trung Quốc
Tetraloniella fasciata
Tetraloniella fasciata là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được LaBerge mô tả khoa học năm 1970.
Tham khảo
Thể loại:Tetraloniella Thể loại:Động vật được mô tả năm 1970
Văn Phong, An Dương (Hà Nam)
Văn Phong (chữ Hán giản thể: 文峰区, Hán Việt: Văn Phong khu) là một quận thuộc địa cấp thị An Dương (chữ Hán giản thể: 安阳市), tỉnh Hà Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận Bắc Quan có diện tích 179 km2, dân số năm 2002 là 340.000 người, mã số bưu chính là 455000. Quận lỵ đóng ở đại lộ Văn Minh.
Quận này được chia ra thành các đơn vị hành chính gồm 13 nhai đạo: Điềm Thủy Tỉnh, Đầu Nhị Tam, Đông Đại Nhai, Đông Quan, Nam Quan, Tây Quan, Tây Đại Nhai, Sài Si Đại Đạo, Trung Hoa Lộ, Vĩnh Minh Lộ, Quang Hoa và Bắc Đại Nhai; 1 trấn Bảo Liên Tự và 1 hương Cao Trang.
Liên kết ngoài
Thể loại:Đơn vị cấp huyện Hà Nam (Trung Quốc) Thể loại:An Dương, Hà Nam
Graphidipus abraxaria
Graphidipus abraxaria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Graphidipus
Corryocactus cuajonesensis
Corryocactus cuajonesensis là một loài thực vật có hoa trong họ Cactaceae. Loài này được F.Ritter mô tả khoa học đầu tiên năm 1981.
Liên kết ngoài
Thể loại:Corryocactus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1981
(5271) 1979 MH7
(5271) 1979 MH7 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Eleanor F. Helin và Schelte J. Bus ở Đài thiên văn Siding Spring gần Coonabarabran, New South Wales, Úc, ngày 25 tháng 6 năm 1979.
Liên kết ngoài
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1979 Thể loại:Được phát hiện bởi Eleanor F. Helin Thể loại:Được phát hiện bởi Schelte J. Bus Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Cousinia tenuispina
Cousinia tenuispina là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Rech.f. mô tả khoa học đầu tiên năm 1972.
Liên kết ngoài
Thể loại:Cousinia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1972
Xã Sandwich, Quận DeKalb, Illinois
Xã Sandwich (Sandwich Township) là một xã thuộc quận DeKalb, tiểu bang Illinois, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 7.709 người.
Xem thêm
Thể loại:Xã của Illinois Thể loại:Quận DeKalb, Illinois
Phù Lưu (làng cổ)
Phù Lưu là ngôi làng cổ ở Đông Ngàn, thị xã Từ Sơn, Bắc Ninh. Làng còn có tên gọi là làng Giầu (Trầu ) hay Chợ Dầu, là nơi có truyền thống buôn bán và văn hóa lâu đời, quê hương của nhiều trí thức, văn nghệ sĩ nổi tiếng thời kỳ cận hiện đại. Nơi đây còn tồn tại di tích đình, đền, chùa đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa, cũng như những di chỉ khảo cổ thuộc thời kỳ đồ đá mới.
Làng buôn bán
Làng Phù Lưu cách thủ đô Hà Nội 16 km về phía bắc, nằm bên Quốc lộ 1, gần kề với thị trấn Từ Sơn. Nơi đây có đầm Phù Lưu, được coi là nơi khởi đầu sông Tiêu Tương, con sông truyền thuyết đã gắn liền với sự tích Trương Chi - Mỵ Nương cũng như trong văn hóa dân gian của vùng Kinh Bắc. Do thuận lợi về vị trí, cũng như phong thủy, Phù Lưu đã sớm hình thành nghề buôn bán từ xa xưa.
Trong những thế kỷ XV, XVI, Phù Lưu đã từng là một chợ mang tên Thị Thôn. Cuối thế kỷ XV, chợ chùa Phù Lưu trở thành là một chợ nổi tiếng, thu hút nhiều thương khách đến buôn bán. Chợ ngày càng phát triển sầm uất mở rộng cả vào khu đình làng. Chợ Giàu đã trở thành trung tâm buôn bán không những của huyện Đông Ngàn xưa mà là của cả tỉnh Bắc Ninh trước kia. Chợ buôn bản mặt hàng chính là trầu cau, cùng nhiều loại khác: hàng xén, tơ lụa, vải vóc, gốm sứ, hàng quà và hàng hoá phục vụ nhà nông...
Từ năm 1937, phố Phủ Từ Sơn được thành lập, trung tâm văn hóa nơi đây được chuyển dần ra thị trấn. Năm 1958, chính quyền địa phương quyết định chuyển chợ trong thôn Phù Lưu ra vị trí mới, đặt tên là chợ Bách hoá Từ Sơn. Đến tận năm 2000, chợ mới được đầu tư, xây dựng lại, lấy tên cũ là Chợ Giầu (Chợ Giàu).
Trải qua nhiều năm tháng, những người dân Phù Lưu vẫn giữ được truyền thống buôn bán xưa. Trong thời kỳ bao cấp, những hộ buôn bán chủ yếu tham gia hợp tác xã mua bán. Khi Đổi mới, thương nghiệp Phù Lưu lại càng phát triển. Ước tính vào năm 2005, người Phù Lưu tham gia buôn bán tại chỗ là khoảng 3000 người, ở Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 2000, Hà Nội khoảng 2000, các tỉnh khác khoảng 1000, ở nước ngoài khoảng 1000. Dân Phù Lưu thường tự hào rằng ở đâu có chợ, ở đó có người Phù Lưu.
Đình, đền, chùa
Đình Phù Lưu là ngôi đình cổ có diện tích 426,7 m², được xây dựng vào cuối thế kỷ XVI. Cuối thế kỷ XVIII, đình được mở rộng và tu sửa lại. Ngôi đình có kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc gỗ độc đáo, mang tính cách điệu hóa cao. Đình thờ Thành hoàng làng và ông Lê Trần Cổ, người khởi dựng đình .Ngay bên phải đình là Pháp Quang tự - một ngôi chùa có kiến trúc độc đáo. Văn bia năm 1697 còn dòng chữ "Pháp Quang quán hưng công thủy tạo thạch trụ kính thiên đài" (nghĩa là: Bắt đầu làm trụ đá kính thiên của Pháp Quang quán). Điều này đưa đến giả thiết chùa trước là đạo quán. Tiếc rằng không có thêm tư liệu để khẳng định. Đền thờ Đức Thánh Tam Giang tức hai anh em Trương Hống - Trương Hát, thần tích ghi là hai danh tướng của Triệu Quang Phục chống quân Lương vào thế kỷ VI. Theo nhiều tài liệu, đây là truyền thống thờ thủy thần (ông Cộc ông Dài) của rất nhiều làng quê Kinh Bắc, đặc biệt các làng quê dọc bờ con sông Tiêu Tương cổ.
Không gian ngôi đình được miêu tả như sau:
Đình có cấu trúc kiểu chữ "đinh". Đại đình gồm bảy gian, hai chái, hai dĩ. Gian giữa rộng 4 m, sáu gian bên mỗi gian rộng 3,65 m, hai gian chái mỗi gian rộng 1,5 m, hai dĩ mỗi dĩ rộng 1,1m. Kết cấu gồm sáu vì gồm 70 cột lớn nhỏ. Mái lợp ngói mũi hài, bờ dải gắn gạch hộp hoa chanh, bốn đầu đao uốn cong thanh thoát.
Hầu hết các đầu dư, cốn, ván nong, cửa võng... đều được chạm trổ. Đặc biệt, trên ván nong chạm nổi hình rồng chầu mặt nguyệt, trên lưng có hình tiên nữ cánh phượng, hình người đánh đàn, hình tiên nữ ngồi trên đầu nghê ở trụ cốn, đoàn người đua thuyền, cảnh đấu vật trong ngày hội. Các mảng chạm khắc đều có niên đại khoảng thế kỷ XVII.
Bức cửa võng chạm đôi rồng chầu mặt nguyệt, dưới có năm chữ Hán: "Thánh cung vạn vạn tuế". Hai riềm ở hai cột cũng là đôi rồng, đầu chúc xuống dưới. Phần dưới cũng là đôi rồng chầu mặt nguyệt, có xen hoa lá và chim muông
Đình, đền, chùa làng Phù Lưu đã được Nhà nước công nhận di tích lịch sử văn hóa.
Lễ hội
Hội làng Phù Lưu được tổ chức vào mồng 8 tháng 3 âm lịch hàng năm. Hội thờ Phật và Thành hoàng. Thành hoàng của làng là Đức thánh Tam Giang. Tên gọi Tam Giang xuất phát từ tên gọi mà các triều đại Phong kiến Việt Nam phong cho hai ông: Tam Giang thượng đẳng thần. "Tam Giang" còn bắt nguồn từ cách gọi chung của ba con sông là sông Cầu, sông Thương, sông Đuống - nơi có nhiều đền thờ hai ông. Hai anh em ngài được đánh giá, đều là bậc tướng, trí dũng song toàn, "sinh vi dũng tướng, tử vi minh thần".Trương Hống, Trương Hát sinh ra trong một gia đình gồm năm anh em, bốn trai, một gái. Ba người còn lại trong gia đình là Trương Lừng, Trương Lẫy, và người con gái là Trương Đạm Nương. Năm anh em sinh ngày 15, tháng Giêng, năm Nhâm Ngọ (502), người làng Vân Mẫu, xã Vân Mẫu, huyện Quế Dương (sau là Võ Giàng), quận Vũ Ninh, xứ Kinh Bắc, (nay là thôn Hai Vân, phường Vân Dương, thành phố Bắc Ninh). Hưởng ứng lời kêu gọi của Triệu Quang Phục các ngài đã nhập nghĩa quân và gúp Triệu Quang Phục đánh đuổi giặc Lương. Sau khi chiến thắng giặc Lương, Triệu Việt Vương kéo quân về Long Biên sang sửa đô thành.Nước nhà độc lập, Triệu Quang Phục lên ngôi vua, phong thưởng cho các tướng có công đánh giặc. Vua Triệu phong thực ấp cho hai anh em họ Trương ở Kinh Bắc, Trương Hống ở làng Tiên Tảo, huyện Kim Anh (nay là thôn Tiên Tảo, xã Việt Long, huyện Sóc Sơn), Trương Hát ở làng Tam Lư, huyện Đông Ngàn (nay là thôn Tam Lư, Từ Sơn, Bắc Ninh) là nơi dấy binh cũ.
Được tin Triệu Quang Phục lên ngôi vua, Lý Phật Tử (người họ Lý Nam Đế) đã đem quân đánh lại nhưng không thắng, bèn dùng kế cầu hôn gả con. Trương Hống và Trương Hát đã can Triệu Việt Vương đừng gã Cảo Nương cho Nhã Lang. Nhưng Triệu Quang Phục không nghe, mắc mưu của Lý Phật tử, rồi bị đánh úp. Lý Phật tử lên ngôi vua tự xưng là Hậu Lý Nam Đế và biết các ông là tướng tài giỏi bèn cho người vời ra làm quan. Song các ông nhất lòng trung quân không theo Lý Phật tử, thưa lại rằng: Tôi trung chẳng thờ hai vua, gái trinh chẳng đổi hai chồng, huống hồ ngươi là người bội nghĩa mà còn muốn khuất cái tiết bất di dịch này ư? Biết không thể khuất phục được, Lý Phật tử lệnh truy bắt các ông khắp nơi. Các ông trốn vào ở núi Phù Long; Nam Đế nhiều lần cho người đến truy nã không được, mới treo ngàn vàng cầu người bắt. Các ông bàn nhau cùng đem gia quyến xuôi dòng sông Cầu, uống thuốc độc để giữ trọn tấm lòng trung với vua. Nhân dân dọc theo sông Cầu và các nơi các ông từng đóng quân đánh giặc đã vô cùng khâm phục, thương tiếc, lập đền thờ làm Thần.
Lễ hội làng Phù Lưu - Chợ Giàu thể hiện lối sinh hoạt văn hóa của các cư dân nông nghiệp nói chung và người Kinh Bắc nói riêng. Hội có những trò vui: đánh cờ, đấu vật, bơi, rước ngựa chiến, chọi gà, cầu lông, bóng chuyền... Các cuộc thi như thi thổi xôi, làm cỗ gà, làm bánh vừng, chè đu đủ, dệt vải, bình thơ, xướng đối... Ngoài ra còn có các điếm hát quan họ ở ngoài đồi, trong nhà, trên thuyền.
Khảo cổ
Năm 1962, ở khu vực Bãi Mịn đã phát hiện nhiều di chỉ khảo cổ thuộc thời đại đồ đá mới. Quá trình khảo cổ tại Phù Lưu đã cho thấy dấu vết của một công xưởng chế tạo đá (Bãi Tự) có quy mô khá lớn. Ở đây, người ta đã tìm thấy hàng trăm lưỡi cưa và mũi khoan đá, cùng rất nhiều phế vật, phác vật. Di chỉ này trải rộng và lan cả đến địa phận xã Tương Giang. Đặc biệt di chỉ ở đây còn mang nhiều yếu tố của văn hoá sơ kỳ thời đại đồng thau của Việt Nam, thuộc giai đoạn Phùng Nguyên muộn - Đồng Đậu sớm.
Con người
Phù Lưu là quê hương của nhiều người thành danh trước và sau Cách mạng tháng 8. Người đỗ đạt khoa bảng có Tiến sĩ, nhà thơ Hoàng Văn Hoè, đã tham gia phong trào Cần Vương hay Nguyễn Đức Lân, đỗ Phó bảng năm Nhâm Dần (1842).
Họ Hoàng còn có Cử nhân Hoàng Tích Phụng, từng là tri phủ và tham gia Đông Kinh nghĩa thục, cùng những người con như nhà báo Hoàng Tích Chu, người mở đầu cách tân báo chí Việt Nam; họa sĩ Hoàng Tích Chù, đã nhận giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2000; nhà viết kịch Hoàng Tích Linh cùng nhà biên kịch nổi tiếng Hoàng Tích Chỉ.
Văn nghệ sĩ
Nhiều văn nghệ sĩ, trí thức khác cũng xuất thân từ Phù Lưu, như các nhà văn Kim Lân, Nguyễn Địch Dũng, Hoàng Hưng, nhà quay phim, Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Đăng Bẩy, nhạc sĩ Hồ Bắc, dịch giả Hoàng Thúy Toàn, họa sĩ Nguyễn Thành Chương.
Trong văn học nghệ thuật
Truyền thống buôn bán của người Phù Lưu cũng như hình ảnh chợ Giàu đã đi vào nhiều câu ca dao:
hay:
Người Bắc Ninh còn lưu truyền câu hát "Gan: Sặt/ Mặt: Đình Bảng/ Dáng: Chợ Giầu/ Đầu: Cẩm Giang" hay "mặt Báng, dáng Giầu". "Dáng Giầu" ý chỉ những người phụ nữ của chợ Giầu xinh đẹp, đảm đang, giỏi buôn bán. Phù Lưu và Đình Bảng cũng là hai làng buôn cổ nổi tiếng ở đất Kinh Bắc xưa.
Phù Lưu cũng chính là ngôi làng Chợ Dầu được nói đến truyện ngắn Làng (1948) của nhà văn Kim Lân (cũng là một người gốc làng chợ Giầu). Tác phẩm này đã khắc họa lại hình ảnh con người Phù Lưu qua nhân vật ông Hai, một người chợ Giầu có tình yêu làng tha thiết, nhưng lại quyết tâm từ bỏ làng mình khi nghe tin làng theo quân Pháp, để rồi cuối cùng lại vui sướng khi biết rằng làng mình đã chiến đấu chống Tây và bị địch đốt cháy.
Tham khảo
Thể loại:Làng cổ Bắc Ninh Thể loại:Từ Sơn
Osmoxylon globulare
Osmoxylon globulare là một loài thực vật có hoa trong Họ Cuồng cuồng. Loài này được Philipson mô tả khoa học đầu tiên năm 1976.
Liên kết ngoài
Thể loại:Osmoxylon Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1976
The Grinch (phim)
The Grinch (hay là Dr. Seuss' The Grinch) là phim điện ảnh hoạt hình 3D do hãng Illumination Entertainment sản xuất năm 2018. Phim dựa trên cuốn sách How the Grinch Stole Christmas! (1957, tác giả Dr. Seuss), đây là phiên bản phim thứ ba làm từ tác phẩm này, sau phim truyền hình năm 1996 và phim điện ảnh năm 2000.
Liên kết ngoài
Thể loại:Phim hoạt hình Mỹ thập niên 2010 Thể loại:Phim hài thập niên 2010 Thể loại:Phim kỳ ảo thập niên 2010 Thể loại:Phim năm 2018 Thể loại:Phim 3D Mỹ Thể loại:Phim Giáng sinh Mỹ Thể loại:Phim hoạt hình máy tính Mỹ Thể loại:Phim tưởng tượng hài hước của Mỹ Thể loại:Phim Mỹ Thể loại:Phim hài hoạt hình Thể loại:Phim tiếng Anh Thể loại:Phim với các sự vật được nhân hoá Thể loại:Nhạc nền phim của Danny Elfman Thể loại:Phim IMAX Thể loại:Phim hoạt hình hãng Illumination Entertainment Thể loại:Phim hoạt hình hãng Universal Pictures Thể loại:Phim của Universal Pictures
Englos
Population
Growth in the population of Englos.
Liên kết ngoài
Thể loại:Xã của Nord
Pandemis cerasana
The Barred Fruit-tree Tortrix (Pandemis cerasana) là một loài bướm đêm thuộc họ Tortricidae. Nó được tìm thấy ở châu Âu. nhỏ|trái|200px nhỏ|trái|200px|Pupa
Sải cánh dài 16–25 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 8. .
Ấu trùng ăn various trees và shrubs bao gồm apple và pear.
Liên kết ngoài
Thể loại:Động vật được mô tả năm 1786 Thể loại:Pandemis Thể loại:Côn trùng châu Âu Thể loại:Bướm đêm Châu Á Thể loại:Bướm đêm Bắc Mỹ
Hòa Tiến, Hòa Vang
Hòa Tiến là một xã thuộc huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng, Việt Nam.
Xã có diện tích 14,49 km², dân số năm 2018 là 17.351 người, mật độ dân số đạt 1.197 người/km².
Địa lý
Hòa Tiến nằm về phía Đông Nam huyện Hòa Vang, cách trung tâm hành chính huyện Hòa Vang khoảng 5,1 km và trung tâm thành phố Đà Nẵng khoảng 13 km.
Phía Đông giáp xã Hòa Châu
Phía Tây giáp các xã Hòa Phong, Hòa Khương
Phía Bắc giáp phường Hòa Thọ Tây, quận Cẩm Lệ
Địa hình
Với tổng diện tích 1.394 ha, trong đó đất nông nghiệp là 807 ha, Hòa Tiến bao gồm hầu như tất cả các loại hình: núi, đồi, sông lạch, đồng quê, nỗng cát... Hòa Tiến được bao bọc bởi sông Yên hợp lưu của sông Vu Gia và sông Túy Loan, chảy qua các thôn An Trạch, Bắc An, Thạch Bồ, Cẩm Nê rồi theo sông Hàn đổ ra biển, ngoài ra còn có sông Tây Tịnh rẽ nhánh sông Yên, từ An Trạch chảy qua Lệ Sơn, La Bông, Yến Nê và quay lại hòa vào sông mẹ tại cửa khẩu Cẩm Nê, trở thành nguồn nước tưới tiêu cho các cánh đồng trù phú đồng thời làm dịu bớt cơn nóng mùa hè của những cồn cát, xóm rừng cằn cỗi. Nhiều cánh đồng màu mỡ, phì nhiêu như: An Trạch, La Bông, Cẩm Nê, Lệ Sơn, Bắc An, Thạch Bồ... không chỉ là những cánh đồng lúa cao sản, mà còn là những cách đồng rau tươi tốt.
Lịch sử
Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, địa phận Hòa Tiến ngày nay thuộc tổng Thanh An huyện Hòa Vang tỉnh Quảng Nam, gồm các xã Lệ Sơn, An Trạch, La Bông, Dương Sơn, Yến Nê, Cẩm Nê, Thạch Bồ, An Thới. Cuối tháng 2 năm 1946, thực hiện chủ trương hợp xã lần thứ nhất của Chính phủ, xã Thanh Sơn được hợp nhất từ các xã Lệ Sơn, An Trạch, La Bông và Dương Sơn; xã Thanh Thái được hợp nhất từ các xã Yến Nê, Cẩm Nê, Thạch Bồ, An Thới, cả hai đều thuộc huyện Hòa Vang. Đầu năm 1948 theo chủ trương hợp xã lần hai của Chính phủ, hai xã Thanh Sơn và Thanh Thái được hợp nhất thành xã Hòa Thanh. Đầu năm 1950, thực hiện chủ trương thực hiện hợp xã lần ba của Chính phủ, Huyện ủy và Ủy ban Kháng chiến Hành chính huyện đã tiến hành hợp nhất 17 xã được thành lập từ lần hợp nhất đầu năm 1948 thành 8 xã lớn: Hòa Mỹ, Hòa Ninh, Hòa Quý, Hòa Vân, Hòa Thắng, Hòa Nhơn, Hòa Khương và Hòa Tiến. Xã Hòa Tiến được hợp nhất từ ba xã là Hòa Thanh, Hòa Xuân và Hòa Tân, bao gồm địa phận bốn xã Hòa Xuân, Hòa Phước, Hòa Châu và Hòa Tiến ngày nay.
Đầu năm 1955, chính quyền Việt Nam Cộng hòa (thời Tổng thống Ngô Đình Diệm) chia nhỏ Hòa Tiến thành 5 xã: Hòa Thái (gồm Yến Nê, Cẩm Nê, Thạch Bồ, An Thới, Dương Sơn), Hòa Lợi (gồm Lệ Sơn, An Trạch, La Bông), Hòa Châu, Hòa Phước và Hòa Đa (đổi tên xã Hòa Xuân thành xã Hòa Đa). Tất cả 5 xã Hòa Thái, Hòa Lợi, Hòa Châu, Hòa Phước và Hòa Đa (tức toàn bộ địa phận của Thanh An trước năm 1945, của xã Hòa Tiến giai đoạn 1950-1954) đều thuộc Khu Hành chính Quá Giáng quận Hòa Vang do chính quyền Việt Nam Cộng hòa quản lí. Như vậy thời chống Mỹ, trên địa bàn xã Hòa Tiến hiện nay có hai xã Hòa Thái và Hòa Lợi.
Ngày 2 tháng 9 năm 1975, nhân kỷ niệm quốc khánh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Đảng và Nhà nước có chủ trương hợp nhất hai xã Hòa Thái và Hòa Lợi thành xã Hòa Tiến gồm 7 thôn: An Trạch, Lệ Sơn, La Bông, Yến Nê, Cẩm Nê, Thạch Bồ và Dương Sơn (sau khi tách Tây An và Dương Sơn dưới về trực thuộc xã Hòa Châu; còn thôn Bắc An hiện nay thì đến năm 1977 khi vào HTX NN mới tách ra từ An Trạch).
Văn hóa - Xã hội
Theo thống kê dân số đến tháng 12 năm 2012, Hòa Tiến có 4.151 hộ với 16.522 nhân khẩu. Về tín ngưỡng tôn giáo, người Hòa Tiến chủ yếu thờ cúng ông bà và các đạo Thiên chúa giáo, Phật giáo, Tin lành.
Hòa Tiến không phải là đất học như Gò Nổi hay Cẩm Toại và một số địa phương khác ở Quảng Nam, nhưng Hòa Tiến cũng có nhiều người thành đạt trên con đường học vấn, biết đem hết sở học của mình để phụng sự dân tộc, phụng sự cộng đồng, không ít người đã trở thành học giả nổi tiếng như Nhà nghiên cứu Văn học Đặng Tiến (sinh ngày 30 tháng 3 năm 1940 tại làng An Trạch), Tiến sĩ Ngô Khóa (Tổng cục Khí tượng Thủy văn)... nhỏ|trái|270px|Mộ Tiền hiền làng An Trạch Thuở mới dựng làng lập ấp hầu hết cư dân ở đây đều sống bằng nghề nông. Nông nghiệp ở Hòa Tiến phát triển khá mạnh và sớm có ý thức làm ăn tập thể, trong đều kiện nền kinh tế tự túc tự chỗ, một số ngành nghề tiểu thủ công nghiệp và thương mại dịch vụ cũng bắt đầu xuất hiện. Ẩn mình dưới lũy tre làng là các làng nghề truyền thống: dệt chiếu Cẩm Nê, đan tre Yến Nê, chằm nón La Bông, nhuộm chàm An Thới... Hầu hết người Hòa Tiến đều dĩ nông vi bản, lấy nghề nông làm chính và lúc nông nhàn mới làm thêm một số nghề phụ như đan lát, dệt chiếu, chằm nón rồi trực tiếp mang sản phẩm của mình đi bán khắp nơi.
Để có thể tồn tại và phát triển trước một thiên nhiên đầy khắc nghiệt và một xã hội luôn biến động người Hòa Tiến hết sức coi trọng truyền thống cố kết cộng đồng theo thứ tự tôn ty của tộc họ, theo hương ước của làng xã và tất nhiên theo luật vua phép nước. Ngoài việc thừa hưởng cốt cách đậm đặc từ những tiên dân Thanh-Nghệ đi mở cõi thì hoàn cảnh mới đã tạo thêm cho người Hòa Tiến những tính cách mới: chăm chỉ siêng năng, chịu thương chịu khó trong lao động; rất bao dung phóng khoáng trong giao tiếp nhưng lại thẳng thắng bộc trực đôi khi đến nóng nảy.
Để ghi nhận thành tích của Đảng bộ và nhân dân Hòa Tiến trong thời kỳ đổi mới, nhân kỷ niệm 55 năm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2 tháng 9, Chủ tịch Nước cùng lúc tặng thưởng xã Hòa Tiến danh hiệu Anh hùng Lao động và Công an xã Hòa Tiến danh hiệu Đơn vị Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân.
Wurfbainia testacea
Wurfbainia testacea là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Henry Nicholas Ridley mô tả khoa học đầu tiên năm 1899 dưới danh pháp Amomum testaceum. Năm 2018 Jana Leong-Škorničková và Axel Dalberg Poulsen chuyển nó sang chi Wurfbainia.
Phân bố
Loài này có tại Borneo, Malaysia bán đảo, Thái Lan, Trung Quốc (trung nam, đông nam), Việt Nam.
Tên gọi
Tại Việt Nam nó được gọi là bạch đậu khấu.
Mô tả
Thân cao khoảng 3,66 m (12 ft), hình dùi cui ở gốc, mập. Lá hình mũi mác nhọn đầu thu hẹp dần về phía đáy, dài hơn 61 cm (2 ft) và rộng 10 cm (4 inch), nhẵn nhụi; lưỡi bẹ rất ngắn. Cụm hoa hình bông, một vài bông, hình trụ hoặc hình thoi dài 7,6-10 cm (3-4 inch) trên các cuống dài 15 cm (6 inch) được bao phủ trong các bẹ màu xanh lục. Lá bắc có sọc, dạng giấy, màu nâu nhạt, thuôn dài, gần nhọn, dài 4 cm (1,5 inch), rộng 1,3 cm (0,5 inch) có lông tơ mịn như luạ. Lá bắc con hình ống màu nâu vàng, 2 thùy, dài 1,3 cm (0,5 inch). Đài hoa màu nâu vàng, 3 thùy, các thùy thuôn tròn, mịn như luạ. Ống tràng hoa dài hơn một chút, các thùy thuôn dài thẳng, màu trắng, tù, dài 1,3 cm (0,5 inch). Môi hình thìa, nguyên, dài hơn cánh hoa một chút, màu trắng, đỉnh màu vàng, có một vạch carm ngắn ở đáy ở mỗi bên, thanh trung tâm dày lên. Nhị lép thuôn dài, cắt cụt, màu vàng da bò. Chỉ nhị rộng, rộng hơn bao phấn, bao phấn ngắn, dày và các góc trên vuông tạo hình tù thuôn dài, mào nguyên, thuôn dài, tù, uốn ngược. Vòi nhụy dày lên phía trên bao phấn. Đầu nhụy rất lớn, thuôn dài, to hơn nhiều so với mào, bầu nhụy mịn như lụa. Selangor, hang động Kwala Lumpur (8173) Pulau Tioman. Một loại cây xỉn màu với các lá bắc màu nâu vàng nhạt và hoa màu trắng không rõ nét. Ra hoa tháng 12.
Chú thích
T Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1899 Thể loại:Thực vật Malaysia Thể loại:Thực vật Thái Lan Thể loại:Thực vật Trung Quốc Thể loại:Thực vật Việt Nam
Intel 8088
Intel 8088 là một biến thể của vi xử lý 8086, với bus dữ liệu ngoài 8 bit thay vì 16 bit. Các thanh ghi 16 bit được giữ nguyên và giới hạn không gian địa chỉ là 1 MB RAM. 8088 ra mắt vào ngày 1 tháng 7 năm 1979,   và được sử dụng trong máy IBM PC và các máy tính sao chép nó.
Lịch sử và mô tả
nhỏ|[[Die (integrated circuit)|Die of AMD 8088]] Đích đến của 8088 là hướng tới các hệ thống tiết kiệm tiền sử dụng thiết kế 8-bit. Bus lớn với chiều rộng chu vi của bảng mạch vẫn còn đắt khi nó ra mắt. Bộ đệm chờ của 8088 là 4 byte, trái ngược với của 8086 6 byte.
Biến thể của 8088 với tốc độ đồng hồ tối đa hơn 5 MHz, bao gồm 8088-1 trong HMOS và 80C88-2 trong CMOS, cả hai có tốc độ đồng hồ tối đa là 10 MHz.
Một chip tráo đổi chân cắm, V20, sản xuất bởi NEC tăng hiệu năng lên khoảng 20%.
Những khác biệt so với 8086
8088 có kiến trúc rất giống với 8086. Điểm khác biệt chính là chỉ có 8 đường dữ liệu so với 16 đường của 8086. Tất cả các chân còn lại của 8088 có chức năng gần như y hệt như ở 8086, trừ trường hợp của chân thứ 34, và sự đảo ngược tín hiệu của chân /M thành IO/.
Sử dụng trong máy tính cá nhân IBM
IBM PC là máy vi tính nổi bật nhất sử dụng 8088. Nó có xung nhịp 4.77 MHz. Các kỹ sư của IBM muốn sử dụng Motorola 68000, nhưng IBM đã từng có kinh nghiệm với chip của Intel và ngoài ra đã có quyền sản xuất 8086.
IBM chọn 8088 thay cho 8086 với lý do từ Intel là giá thành thấp hơn và sản lượng cao hơn. Một yếu tố nữa đó là 8088 cho phép máy tính sử dụng thiết kế dựa trên 8085.
Hậu duệ của 8088 bao gồm 80188, 80186, 80286, 80386, và 80486 và các vi xử lý tương thích khác cho đến tận ngày nay.
Liên kết ngoài
8088 80386DX Thể loại:Bộ vi xử lý x86 Thể loại:CPU
Nấm ma
Nấm ma hay nấm độc ma (Danh pháp khoa học: Omphalotus nidiformis) là một loài nấm độc có chứa hợp chất illudin là một chất phát quang hay còn gọi là chất lân tinh (phát sáng trong bóng tối) gây ngộ độc cho con người khi ăn phải. Loài nấm này thường gặp ở các tỉnh miền Bắc Việt Nam và đã gây ra nhiều vụ ngộ độc tại các tỉnh Bắc Kạn, Sơn La…
Đặc điểm
Nấm ma là dạng nấm thể quả, mũ nấm hình quạt hoặc hình phễu, màu trắng hoặc màu kem hoặc xám hoặc hơi vàng (phụ thuộc vào nấm mọc trên loài cây gỗ mục nào), giữa mũ nấm thường có màu thậm hơn, khi già mép mũ nấm thường cuốn xuống, đường kính mũ 2–10 cm (tùy theo nấm non hay trưởng thành và tùy theo chất dinh dưỡng trong gỗ mục), phiến nấm màu trắng đến hơi vàng, hơi xám; cuống nấm thường đính lệch vào mũ, dài 2 – 4 cm, thịt nấm màu trắng. Nấm thường mọc trên cây gỗ mục trong rừng thành từng đám lớn. Đặc biệt, loài nấm này phát sáng trong đêm khi trời ẩm, sau cơn mưa.
Cơ chế tác động
Loài nấm này gây rối loạn tiêu hóa và không gây chết người. Sau khi ăn nấm khoảng 30 phút đến ba giờ sẽ có biểu hiện buồn nôn, nôn mửa, đau bụng, tiêu chảy, nôn ra máu.
Khi bị ngộ độc nấm cần sơ cứu, gây nôn, rửa dạ dày (tại tuyến y tế cơ sở hoặc ở tuyến bệnh viện nếu bệnh nhân đến sớm). Cho bệnh nhân uống than hoạt (1g/kg thể trọng) kèm 4 gói sorbitol (5g/gói); truyền dịch hoặc uống oresol; điều trị triệu chứng. Thông thường bệnh nhân sẽ khỏi trong vòng 3 – 5 ngày.
Tham khảo
N Thể loại:Nấm được mô tả năm 1994 N I N N I I Thể loại:Nấm phát quang Thể loại:Nấm châu Á
Pyrenestes sanguineus
Pyrenestes sanguineus là một loài chim trong họ Estrildidae.
Tham khảo
Thể loại:Pyrenestes Thể loại:Chim Tây Phi
Guioa multijuga
Guioa multijuga là một loài thực vật thuộc họ Sapindaceae. Đây là loài đặc hữu của Indonesia.