cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hệ thống X Window
Các tính năng xuyên dụng mạng của X bao gồm: máy tính nơi mà các chương trình ứng dụng (trình khách) đang chạy có thể khác với máy tính tại chỗ của người dùng (trình phục vụ với nhiệm vụ hiển thị). Cách sử dụng thuật ngữ "trình khách" (client) và "trình phục vụ" (server) của X ngược với cách nghĩ thông thường của nhiều người. X quan niệm "trình phục vụ" là phần hiển thị địa phương của người dùng (trình phục vụ việc hiển thị), chứ không phải nói đến một máy tính ở xa.
X bắt nguồn từ MIT vào năm 1984. Phiên bản giao thức hiện hành của X11 là phiên bản từ năm 1987. Tổ chức lãnh đạo đề án X là X.Org Foundation. Bản cài đặt tham khảo hiện hành, phiên bản X11R7.1, được cung cấp dưới dạng phần mềm tự do theo giấy phép của MIT và các giấy phép tương tự.
Mô hình khách-phục vụ và tính năng xuyên dụng mạng
X sử dụng mô hình client-server: một trình phục vụ X có thể liên lạc với nhiều trình khách khác nhau. Trình phục vụ (hay trình chủ) thu nhận các yêu cầu xuất hiển thị đồ họa (các cửa sổ) và hồi âm thông tin vào của người dùng (từ bàn phím, chuột, hay màn hình cảm ứng (touchscreen)). Trình phục vụ có thể đóng một trong các vai trò sau:
Với thuật ngữ "khách-phục vụ" (client-server) được dùng ở đây phải hiểu theo cách – thiết bị đầu cuối của người dùng là "trình phục vụ", còn các ứng dụng từ xa lại là "trình khách" – quan niệm này thường gây sự khó hiểu cho những người mới dùng X, vì các từ có vẻ như bị đảo ngược. X chọn chỗ đứng của mình từ góc độ của chương trình ứng dụng, hơn là từ góc độ của người dùng, hay từ góc độ của phần cứng. Phần hiển thị địa phương của X cung cấp các dịch vụ hiển thị cho chương trình ứng dụng, và vì vậy nó hành động như một trình phục vụ. Bất cứ một chương trình ứng dụng từ xa nào dùng các dịch vụ này của nó, sẽ hành xử như một trình khách.
frame|Trong thí dụ này, trình phục vụ X nhận dữ liệu từ bàn phím và chuột, hiển thị lên một màn hình. Một [[trình duyệt web|trình duyệt Web và một chương trình mô phỏng thiết bị đầu cuối (terminal emulator) chạy trên máy trạm của người dùng, và một bộ cập nhật hệ thống chạy trên một trình phục vụ ở xa nhưng được điều phối từ máy của người dùng. Nên lưu ý rằng trình ứng dụng ở xa hoạt động như thể nó được chạy tại máy ở địa phương.]]
Giao thức truyền thông giữa trình phục vụ và trình khách vận hành với tính năng xuyên dụng mạng: trình phục vụ và trình khách có thể cùng hoạt động trên cùng một máy tính hoặc trên các máy tính khác nhau với các kiến trúc và hệ điều hành có thể khác nhau. Nhưng trong trường hợp nào chúng cũng vận hành như nhau. Trình phục vụ và trình khách thậm chí còn có thể liên lạc với nhau một cách bảo mật qua Internet bằng cách dùng giao thức đường hầm (tunneling) cho kết nối qua một phiên mạng (network session) được mã hóa.
Để khởi động một trình khách từ xa hiển thị tại một trình phục vụ địa phương, thông thường, người dùng sẽ mở một cửa sổ đầu cuối và dùng telnet hay ssh để kết nối với máy tính ở xa, ra lệnh cho nó hiển thị tại máy của người dùng (ví dụ, gọi câu lệnh export DISPLAY [máy của người dùng] :0 trên màn hình của máy từ xa - máy đang chạy trình bao BASH), sau đó, khởi động trình khách (ở máy tính từ xa). Trình khách khi đó sẽ kết nối với trình phục vụ tại máy địa phương và trình ứng dụng từ xa sẽ hiển thị tại máy địa phương, tiếp nhận dữ liệu vào thu được từ các thiết bị nhập dữ liệu tại địa phương. Một cách khác là, máy địa phương có thể chạy một chương trình giúp đỡ nhỏ để nối tới một máy từ xa và khởi động ứng dụng khách mà người dùng mong muốn tại đó.
Những thí dụ thực tế về các trình khách từ xa bao gồm:
Các nguyên lý thiết kế của X
Vào năm 1984 Bob Scheifler và Jim Gettys đặt ra các nguyên lý ban sơ của X như sau:
Trong thời gian thiết kế X, nguyên lý đầu tiên đã được điều chỉnh thành: Không bổ sung tính năng mới, trừ phi bạn biết một ứng dụng cụ thể nào đó sẽ đòi hỏi tính năng đó.
Từ đó trở đi, X hầu như giữ vững các nguyên lý của mình. Bản cài đặt tham khảo được phát triển với một tầm nhìn hướng tới sự mở rộng và cải thiện cài đặt, trong khi vẫn gần như hoàn toàn tương thích với giao thức nguyên thủy từ năm 1987.
Giao diện người dùng
X cố ý không chứa đặc tả về giao diện người dùng của ứng dụng, chẳng hạn các nút (button), trình đơn (menu), thanh tên cửa sổ (window title bar). Thay vào đó, các chi tiết được cung cấp/xác định bởi các phần mềm người dùng, chẳng hạn các chương trình quản lý cửa sổ (window manager), các bộ công cụ điều khiển giao diện đồ họa (GUI widget toolkit) và các môi trường mặt bàn (desktop environment), hoặc các giao diện đồ họa đặc thù của chương trình ứng dụng, như phần mềm tính hóa đơn bán hàng thường thấy trong siêu thị hay các cửa hiệu lớn. Chính vì vậy mà trong những năm qua, giao diện đặc thù của X đã biến đổi rất nhiều.
Chương trình quản lý cửa sổ là điều hành sự bố trí và hình thức của các cửa sổ ứng dụng. Nó có thể có giao diện gần giống giao diện tương ứng của Microsoft Windows, hoặc của Macintosh (ví dụ Kwin trong KDE và Metacity trong GNOME), hoặc có thể có giao diện khác hẳn, chẳng hạn quản lý cửa sổ theo kiểu lát gạch (tiling window manager). Trình quản lý cửa sổ có thể là một phần mềm rất cơ bản chỉ bao gồm những bộ phận chủ chốt (ví dụ như twn - bộ quản lý cửa sổ cơ bản được cung cấp kèm theo X) hoặc là một phần mềm cung cấp nhiều chức năng gần như một môi trường mặt bàn toàn phần (thí dụ Enlightenment).
Rất nhiều người dùng sử dụng X với môi trường mặt bàn toàn phần, trong đó bao gồm một trình quản lý cửa sổ, nhiều chương trình ứng dụng khác nhau và một giao diện nhất quán. GNOME và KDE là những môi trường mặt bàn được nhiều người ưa chuộng. Môi trường chuẩn Unix là Môi trường mặt bàn chung (Common Desktop Environment - viết tắt là CDE).
Chương trình quản lý cho X
Số lượng chương trình quản lý cho X có rất nhiều hầu hết đều là miễn phí hay tự do. Trong số đó hai chương trình được nhiều người yêu thích và sử dụng nhất (chiếm trên 90% thị phần của các trình quản lý cho X) đó là GNOME và KDE.
GNOME và KDE
Hai đối tượng này đều có đầy đủ các tính năng mặt mạnh và yếu:
KDE:
Hiện nay, hầu hết các hệ điều hành Linux mở đều cho phép người dùng lựa chọn giữa hai trình quản lý này
Xem thêm lịch sử cạnh tranh giữa hai phần mềm này từ trang GNOME vs KDE – the history.
Một số chương trình quản lý X khác
Phần này chỉ giới thiệu một số trình quản lý X nào có giấy phép theo hình thức mở và còn sử dụng bởi nhiều người.
Các cài đặt
Cài đặt tham khảo của X.org được coi là cài đặt chuẩn mực của X. Do việc cấp giấy phép tự do, nhiều biến thể của nó đã xuất hiện, một số tự do và một số có bản quyền. Các nhà cung cấp UNIX thương mại có xu hướng lấy cài đặt tham khảo và chỉnh sửa nó để thích hợp với phần cứng, họ thường biến đổi nó theo tùy thích ở mức độ cao và bổ sung vào đó những phần mở rộng độc quyền của mình.
Cho đến năm 2004, XFree86 cung cấp biến thể phổ biến nhất của X dùng trong các hệ thống với hệ điều hành tựa-UNIX miễn phí. XFree86 khởi đầu là phần mềm chuyển mã (port) của X cho các máy PC tương thích 386 (386-compatible PC), song đến cuối thập niên kỷ 1990, nó trở thành nguồn cải tiến kỹ thuật lớn nhất của X và là vị quản lý "de facto" của việc phát triển X. Tuy vậy, từ năm 2004 đến nay, cài đặt tham khảo của X.Org, một phân nhánh của XFree86, đã chiếm ưu thế.
nhỏ|phải|200px|[[Cygwin/X hoạt động ở chế độ phi nguồn trên hệ điều hành Windows XP của Microsoft. Màn hình cho thấy các chương trình ứng dụng của X (như xeyes, xclock, xterm), cùng tồn tại với các ứng dụng riêng của Windows (Lịch chỉ ngày tháng, Máy tính) trên một màn hình]]
Trong khi những người hâm mộ máy tính thường chỉ xem X như là một phần của Unix, trên thực tế, các trình phục vụ X còn được cung cấp sẵn trong các môi trường đồ họa khác. Hệ điều hành OpenVMS của Hewlett-Packard kèm một phiên bản của X với CDE - còn được gọi là DECwindows - làm môi trường mặt bàn chuẩn của nó. Hệ điều hành Mac OS X phiên bản 10.3 của Apple (còn gọi là Panther - con báo đen), và những phiên bản tiếp theo của nó, đều có kèm các trình ứng dụng X11.app được xây dựng trên nền của XFree86 4.3 và X11R6.6, với sự tích hợp tốt hơn với hệ điều hành Mac OS X. MacX là một trong các trình phục vụ X do các công ty bên ngoài xây dựng cho hệ điều hành Macintosh System phiên bản 7, 8 và 9.
Khi chạy X trong một hệ thống cửa sổ (hệ thống chủ) khác (chẳng hạn Microsoft Windows hay Mac OS), hệ thống X thường chạy trong chế độ "phi nguồn", có nghĩa là môi trường cửa sổ bản địa quản lý cửa sổ nguồn (hình nền và các trình đơn liên quan) và đồng thời quản lý các yếu tố hình học của cửa sổ X đang chạy, tuy một số trình phục vụ (chẳng hạn Exceed) còn có thể tạo cho trình khách ở xa một cửa sổ nguồn để hiển thị tại đó, cửa sổ này là một cửa sổ riêng biệt nằm trong hệ thống chủ.
Thiết bị đầu cuối X
Một thiết bị đầu cuối X (X terminal) bao gồm một phần cứng chuyên dụng chạy một trình phục vụ X dưới dạng thin client. Kiến trúc này đã trở nên phổ biến cho việc xây dựng các khu thiết bị cuối giá rẻ cho nhiều người dùng cùng sử dụng một máy chủ cỡ lớn. Công dụng này rất hợp với chủ ý ban đầu của dự án MIT.
Các thiết bị đầu cuối X có thể thăm dò mạng (broastcast domain địa phương) bằng giao thức XDMCP (X Display Manager Control Protocol - giao thức điều khiển quản lý hiển thị X) để tạo một danh sách những máy chủ hiện có thể chạy trình khách từ đó. Máy chủ khởi đầu cần chạy chương trình quản lý hiển thị X.
Các thiết bị đầu cuối X chuyên dụng (phần cứng) càng ngày càng trở nên ít phổ biến. Một PC với một trình phục vụ X thường cung cấp các chức năng tương tự nhưng với giá thành thấp hơn.
Các hạn chế và các phê phán
Cuốn "UNIX-HATERS Handbook" (Sổ tay những người ghét UNIX) đã dành toàn bộ chương "Thảm họa X Windows - The X-Windows Disaster" để nói về các vấn đề của X vào thời kỳ cuối thập niên 1980 đầu thập niên 1990. Cuốn "Tại sao X không phải là hệ thống cửa sổ lý tưởng - Why X Is Not Our Ideal Window System" (1990) của Gajewska, Manasse và McCormack đã miêu tả chi tiết những trục trặc trong giao thức kèm theo các đề nghị cải tiến.
Thiết bị phần cứng Video
Giới hạn hiệu năng làm việc của đồ họa máy tính hiện nay nằm chủ yếu trong các hàm xử lý đồ họa cao cấp. Các nhà cung cấp thường cài đặt các hàm xử lý đồ họa này trong các phần mềm điều vận độc quyền của mình (proprietary drivers), và họ thường viết cho hệ điều hành Windows trước (vì nó chiếm thị phần cao nhất). XFree86 và X.org Server đã thực hiện kỹ nghệ ngược (reverse engineering) đối với các bộ điều vận phần mềm (sofware drivers) cho nhiều card đồ họa cổ hơn. Tuy nhiên, khi thị trường đồ họa cung cấp các sản phẩm thuộc loại "đỉnh cao kỹ thuật" (state-of-the-art), nhiều nhà cung cấp coi các chi tiết lập trình là bí mật thương mại hay các phát minh có thể cấp bằng sáng chế mà họ không muốn tiết lộ.
Nhiều cài đặt hiện nay của X trực tiếp điều khiển phần cứng đồ họa. Một trình phục vụ hoạt động có lỗi có thể làm cho việc hiển thị trên màn hình lệch lạc đến mức độ không sử dụng được nữa, thậm chí nếu hệ điều hành ở bên dưới vẫn tiếp tục vận hành. Tình huống này có thể cần đến việc khởi động lại máy. Giao diện Hạ tầng cơ sở dựng ảnh trực tiếp (Direct Rendering Infrastructure) làm giảm nhẹ tình trạng này.
Các tính năng giao diện người dùng
X cố tình không chứa đặc tả về giao diện người dùng hay về phần lớn các giao tiếp giữa các trình ứng dụng. Điều này dẫn tới việc một số giao diện rất khác nhau và một số ứng dụng không phải lúc nào cũng hoạt động ổn thỏa với nhau. ICCCM (Inter-Client Communication Conventions Manual - Chỉ dẫn về quy ước giao tiếp giữa các trình khách), đặc tả về sự tương hoạt giữa các trình khách, có tiếng là khó cài đặt một cách đúng đắn. Những cố gắng về tiêu chuẩn sau này như Motif hoặc CDE cũng không giúp giải quyết được vấn đề. Điều này gây chán nản cho người dùng và các lập trình viên trong một thời gian dài. Hiện nay, các lập trình viên đồ họa thường giải quyết vấn đề nhất quán về diện mạo và cảm nhận (look and feel) cũng như về giao tiếp của trình ứng dụng bằng cách lập trình cho một môi trường mặt bàn cụ thể hoặc chỉ dùng một bộ công cụ khiển tố cụ thể. Với cách này, họ còn tránh được việc phải trực tiếp đối mặt với ICCCM.
Giao thức X không cung cấp tiện ích để xử lý âm thanh, nó để cho hệ điều hành tự cung cấp các hỗ trợ cho các phần cứng xử lý âm và chơi nhạc. Do nhu cầu sử dụng âm thanh của người dùng ngày càng tăng, điều đó dẫn đến nhiều hệ thống âm thanh con không tương thích. Trước đây, hầu hết các lập trình viên cố tình lờ đi các vấn đề về mạng mà chỉ dùng các API âm thanh đặc thù của hệ điều hành tại máy địa phương. Thế hệ đầu tiên của các hệ thống âm thanh có tính khách-phục vụ gồm có rplay và NAS (Network Audio System). Những nỗ lực gần đây hơn đã tạo nên EsounD (GNOME) và ARts (KDE). Một hệ thống khác cũng đã bắt đầu được phát triển, đó là MAS (Media Application Server).
Mạng
Hiện nay, không ai có thể tách một trình khách X hay một phiên làm việc X ra khỏi trình phục vụ và nối nó lại với một trình phục vụ khác, như người ta có thể làm với hệ thống mạng ảo VNC (Virtual Network Computing). Người ta đã bắt đầu làm việc để bổ sung tính năng này cho X.
Ở chế độ mặc định, giao thông mạng giữa một trình phục vụ X và một trình khách X ở xa không được mã hóa. Một kẻ tấn công với một phần mềm nghe trộm gói tin (packet sniffer) có thể chặn và đọc thông tin. Hầu hết người dùng giải quyết vấn đề này bằng cách nối X ngầm (tunneling) qua SSH; vì hầu hết các cài đặt của SSH đều hỗ trợ kết nối ngầm cho các trình ứng dụng X, mặc dù, ở chế độ mặc định, tính năng này bị vô hiệu hóa.
nhỏ|phải|250px|Thí dụ của việc kết nối ngầm một trình ứng dụng X11 thông qua SSH
Tính độc lập thiết bị và sự tách biệt giữa trình khách và trình phục vụ gây ra những phụ phí (overhead) về tài nguyên. Tính xuyên dụng mạng của X đòi hỏi các trình khách và trình phục vụ hoạt động biệt lập. Trước đây, ảnh hưởng này gây thiệt hại đáng kể về hiệu năng vận hành đối với các hệ thống vận hành biệt lập (standalone) khi so với những phiên bản cùng thời của Microsoft Windows hay Mac OS, đây là những hệ thống có các điều hành cửa sổ nhúng sâu bên trong hệ điều hành. Những người ủng hộ X đề xuất việc sử dụng từ 4 tới 8 MB RAM để đạt được hiệu năng hoạt động chấp nhận được; cho đến thời điểm giữa thập niên 1990, số lượng này là quá lớn và phí phạm khi so sánh với Windows và Mac OS. (Microsoft Windows phiên bản 3.0 - ra đời tháng 5 năm 1990 vẫn còn có thể chạy được trên những máy chỉ có 640KB dung lượng bộ nhớ, tuy nó đã có tính năng hỗ trợ phần mở rộng của bộ nhớ, và có thể dùng những địa chỉ bộ nhớ ngoài giới hạn 640KB. Năm 1984, máy tính Macintosh dùng giao diện đồ họa, được cài đặt chỉ có 512KB dung lượng bộ nhớ, 1/8 của 4MB, hay 1/16 của 8MB).
Các phiên bản hiện hành của Windows và Quartz của Mac OS X phân tách các hệ thống con nội bộ tương tự như sự phân chia trình khách/trình phục vụ trong X. Hiệu năng hoạt động và lượng tài nguyên sử dụng của chúng cũng tương đương với X khi chạy KDE hay GNOME. Phần lớn những phụ phí là do thời gian trễ trọn vòng (round-trip delay time) trên mạng giữa trình khách và trình phục vụ (do độ trễ mạng chứ không phải do chính giao thức). Các giải pháp tốt nhất cho vấn đề về hiệu suất hoạt động bao gồm việc chú trọng vào thiết kế của trình ứng dụng. Những quan niệm lầm tưởng thường thấy là những quan niệm cho rằng các tính năng mạng của X gây ra sự phức tạp quá mức cần thiết trong trường hợp người ta chỉ sử dụng trên một máy địa phương, và rằng năng lực liên kết mạng của X gây ảnh hưởng không mong muốn lên hiệu năng làm việc; các cài đặt hiện đại của X dùng socket địa phương và bộ nhớ chia sẻ, nên đòi hỏi rất ít phụ phí tài nguyên.
Đối thủ cạnh tranh với X
Hầu hết các hệ thống tựa-UNIX dùng X làm phần đồ họa của mình. Tuy thế, một số người cũng đã cố gắng viết các chương trình khác để thay thế cho X. Trong lịch sử, những phần mềm đó bao gồm NeWS của Sun Microsystems - một phần mềm đã thất bại trên thị trường, và Display PostScript của NeXT - sau này trở thành Quartz của Apple dùng cho Max OS X.
Các cố gắng hiện thời, nhằm khắc phục những nhược điểm đã bị phê phán của X với ý định thay thế nó hoàn toàn, bao gồm Berlin/Fresco và Hệ thống Y window. Tuy nhiên, những phần mềm thay thế này không gây được mấy sự chú ý và nhiều nhà bình luận tỏ thái độ nghi ngờ về khả năng tồn tại của bất cứ một phần mềm thay thế nào không giữ tính tương thích ngược với các phiên bản cũ của X.
Các đối thủ cạnh tranh khác đã cố gắng tránh phụ phí của X bằng cách làm việc trực tiếp với phần cứng. Các đề án như vậy bao gồm thư viện phần mềm DirectFB và FBUI - một thư viện có dụng lượng mã rất nhỏ. Giao thức DRI (Direct Rendering Infrastructure), với mục đích cung cấp một giao diện đáng tin cậy tại mức nhân của hệ điều hành (kernel-level) với vùng đệm khung (framebuffer), có thể biến các cố gắng này trở nên thừa.
Các phương pháp khác được sử dụng nhằm đạt được tính xuyên dụng mạng cho các dịch vụ đồ họa bao gồm:
Các phần mềm tiền bối của X
Trước khi X ra đời, nhiều hệ thống hiển thị đồ họa bitmap đã tồn tại, chẳng hạn như Alto (1973) và Star (1981) của hãng Xerox, Lisa (1983) và Macintosh (1984) của hãng Apple. Trong thế giới Unix thì có Andrew Project (1982) và thiết bị đầu cuối Blit của Rob Pike (1984).
Nguồn gốc và những phát triển ở thời kỳ đầu
Ý tưởng đầu tiên về X bắt nguồn từ MIT vào năm 1984 do sự cộng tác giữa Jim Gettys (từ Dự án Athena) và Bob Scheifler (từ Phòng thí nghiệm Khoa học Máy tính MIT). Lúc đó, Scheifler đang cần có một môi trường hiển thị có thể dùng được để soát lỗi (debug) hệ thống Argus. Dự án Athena (một dự án chung­ giữa DEC (Digital Equipment Corporation), MIT, và IBM nhằm mục đích tạo điều kiện cho tất cả các sinh viên khả năng truy cập dễ dàng các tài nguyên máy tính) cần một hệ thống đồ họa không phụ thuộc hệ nền (platform-independent) - có thể chạy trên các hệ điều hành và các cấu trúc máy khác nhau - để có thể liên kết các hệ thống đa dạng và không đồng nhất của nhiều nhà cung cấp. Hệ thống cửa sổ, lúc đó được phát triển bởi dự án Andrew tại Đại học Carnegie Mellon, không cấp giấy phép ra ngoài và tại thời điểm này không có một phần mềm nào khác có thể thay thế.
Dự án này giải quyết khó khăn trên bằng cách tạo ra một giao thức vừa có thể chạy các trình ứng đụng tại địa phương, vừa có thể sử dụng tài nguyên từ các nguồn ở xa. Vào khoảng giữa năm 1983, một bản chuyển mã đầu tiên của W cho Unix chạy chậm gấp 5 lần so với khi nó chạy trên hệ điều hành V. Đến năm 1984, Scheifler thay thế giao thức đồng bộ của W bằng giao thức không đồng bộ, và thay các danh sách hiển thị (display list - danh sách các lệnh vẽ hình đồ họa, hoặc các hình đồ họa dùng thường xuyên, để có thể dùng lại nếu cần mà không cần phải tính toán) bằng chế độ đồ họa hiển thị trực tiếp (immediate mode graphics - một chế độ trong kỹ thuật đồ họa vi tính cho phép trình ứng dụng thao tác và xử lý dữ liệu đồ họa trực tiếp trong bộ nhớ) để tạo nên phiên bản 1 của X. X trở thành môi trường hệ thống cửa sổ đầu tiên thực sự không phụ thuộc phần cứng và không phụ thuộc nhà cung cấp.
Scheifler, Gettys và Ron Newman tập trung vào việc và X tiến triển một cách nhanh chóng. Vào tháng 1 năm 1985, họ đã cho phát hành phiên bản 6. Khi đó, DEC đang chuẩn bị cho ra trị trường máy trạm Ultrix đầu tiên của mình, DEC phán đoán rằng X sẽ là hệ thống cửa sổ duy nhất có khả năng có sẵn kịp thời gian để sử dụng. Các kĩ sư DEC đã chuyển mã X6 (X phiên bản 6) sang cho hiển thị QVSS của DEC trên máy MicroVAX.
Trong quý 2 năm 1985, X đã được trang bị những hỗ trợ hiển thị màu sắc để hoạt động trên máy VAXstation-II/GPX của DEC, lập nên phiên bản 9 của X. Mặc dù MIT lúc này đã cấp giấy phép phát hành X6 cho một số nhóm bên ngoài với một lệ phí, họ quyết định cấp giấy phép cho X9 và các phiên bản trong tương lai dưới loại giấy phép mà sau này được gọi là giấy phép MIT. Phiên bản 9 của X (X9) ra đời vào tháng 9 năm 1985.
Một nhóm từ Đại học Brown chuyển mã phiên bản 9 của X cho máy IBM RT/PC (RISC Technology Personal Computer - Máy tính cá nhân Công nghệ RISC), song những vấn đề trong việc đọc dữ liệu trên RT đã buộc họ phải thay đổi giao thức một cách không tương thích, dẫn tới phiên bản 10 vào cuối năm 1985. Đến năm 1986, các tổ chức bên ngoài bắt đầu muốn lấy X. X10R2 đã được phát hành vào tháng 1 năm 1986, tiếp theo là X10R3 vào tháng 2 năm 1986. X10R3 trở thành phiên bản đầu tiên được triển khai rộng rãi khi hai công ty DEC và Hewlett-Packard phát hành các sản phẩm dựa trên phiên bản này. Các nhóm khác cũng chuyển mã X10 cho máy tính Apollo và máy trạm Sun, thậm chí cho cả máy IBM PC/AT. Ứng dụng thương mại đầu tiên của X (một hệ thống Thiết kế kỹ thuật cơ khí bằng máy tính (mechanical computer-aided engineering) chạy trên máy VAX và hiển thị trên PC với trình phục vụ X) đã được trình diễn tại triển lãm thương mại Autofact. Phiên bản cuối của X10, X10R4 ra đời vào tháng 12 năm 1986.
Mặc dù X10 cung cấp nhiều chức năng hay và mạnh, nhưng người ta đã thấy rằng đáng ra giao thức X đã có thể được thiết kế lại với tính trung lập phần cứng (hardware-neutral) cao hơn, trước khi nó được triển khai quá rộng rãi; nhưng một mình MIT không có đủ tài nguyên cho một cuộc thiết kế lại hoàn toàn như vậy. Tại thời điểm đó, Phòng thí nghiệm phần mềm miền Tây (Western Software Laboratory - viết tắt là WSL) của DEC đang bận với nhiều dự án. Smokey Wallace, lúc đó đang làm việc tại phòng thí nghiệm trên và Jim Gettys đề xuất rằng DEC WSL sẽ xây dựng X11 và làm cho nó trở thành phần mềm tự do sẵn có cho người dùng, dưới cùng các điều khoản về giấy phép tương tự như X9 và X10. Công trình được bắt đầu từ tháng 5 năm 1986, và đến tháng 8 thì giao thức đã được hoàn tất. Thử nghiệm Alpha của phần mềm được bắt đầu vào tháng 2 năm 1987, thử nghiệm Beta được bắt đầu vào tháng 5, và cuối cùng X11 được phát hành ngày 15 tháng 9 năm 1987.
Công trình thiết kế giao thức X11, được chỉ đạo bởi Scheifler, đã được bàn luận rất sôi nổi trên các danh sách thư mở trên mạng Internet mà lúc đó vẫn còn non trẻ. Do đó, X đại diện cho những dự án phần mềm tự do quy mô lớn đầu tiên.
MIT X Consortium và tập đoàn X Consortium
Năm 1987, khi sự thành công của X càng ngày càng trở nên rõ ràng, MIT có ý định từ bỏ cương vị quản lý X, song trong kỳ họp với 9 nhà cung cấp vào tháng 6 năm 1987, họ đã nói với MIT rằng, để giữ cho X khỏi rơi vào tình trạng bị phân tán thành nhiều các phiên bản lẻ tẻ, không thống nhất trên thị trường, cần có một tổ chức trung lập đứng ra quản lý X. Do kiến nghị này, tháng 1 năm 1988, hội đồng MIT X Consortium đã được thành lập với danh nghĩa một tổ chức phi lợi nhuận của các nhà cung cấp với Scheifler là giám đốc, mục đích là định hướng các [ phát triển trong tương lai của X trong bầu không khí trung lập, vì quyền lợi của cả thương mại lẫn giáo dục. Tháng 1 năm 1988, Jim Fulton tham gia vào tổ chức và tiếp theo là Keith Packard vào tháng 3 năm 1988. Hai người tham gia với vai trò các nhà phát triển cao cấp, Jim tập trung vào Xlib, phông chữ, các trình quản lý cửa sổ, và các bộ công cụ, còn Keith cài đặt lại trình phục vụ. Cuối năm đó, Donna Converse và Chris Peterson cũng gia nhập, họ tập trung vào bộ công cụ và các bộ thành tố điều khiển, phối hợp chặt chẽ với Ralph Swick thuộc dự án Athena của MIT. MIT X Consortium đã tạo nhiều phiên bản quan trọng cho X11, bản đầu tiên (X11R2) vào tháng 2 năm 1988.
nhỏ|phải|250px|DECwindows CDE trên [[OpenVMS 7.3-1]]
Vào năm 1993, tập đoàn X Consortium (một tổ chức phi lợi nhuận) được thành lập với tiền thân là tổ chức MIT X Consortium. Tổ chức này phát hành X11R6 vào 16 tháng 5 năm 1994. Vào năm 1995, nó tiếp nhận quyền quản lý bộ công cụ Motif và của Môi trường mặt bàn chung cho các hệ thống Unix. Cuối năm 1996, sau khi cho ra bản cuối cùng X11R6.3, X Consortium đã giải thể, để lại một di sản là ảnh hưởng thương mại ngày càng trong sự phát triển.
Open Group
Đến giữa năm 1995, X Consortium trao quyền quản lý X cho Open Group (Nhóm Mở), một nhóm các nhà cung cấp hình thành từ đầu 1996 do sự sáp nhập của OSF (Open Software Foundation) và X/Open.
X.Org và XFree86
XFree86 ra đời vào năm 1992, bắt nguồn từ trình phục vụ X386 cho máy PC tương thích IBM phiên bản X11R5 năm 1991. Phiên bản này được viết bởi Thomas Roell và Mark W. Snitily và sau đó được công ty Snitily Graphics Consulting Services tặng cho MIT X Consortium. XFree86 tiến triển theo thời gian, từ chỉ chỗ chỉ là một bản chuyển mã của X cho đến vị trí của một bản cài đặt đứng hàng đầu nổi tiếng nhất và là một quản lý de facto của việc phát triển X.
Tháng 5 năm 1999, tổ chức Open Group thành lập X.Org. X.Org giám sát những phiên bản phát hành của X, từ phiên bản X11R6.5.1 trở đi. Sự phát triển của X tại thời điểm này đã trở nên suy tàn. Kể từ khi X Consortium giải thể, hầu hết các cải tiến kỹ thuật đều đã được thực hiện trong dự án XFree86. . Năm 1999, do sự khuyến khích của nhiều công ty phần cứng quan tâm đến việc sử dụng XFree86 trên hệ điều hành Linux và quan tâm đến vị thế của XFree86 là phiên bản nổi tiếng nhất, nhóm XFree86 đã gia nhập X.Org,   với cương vị là thành viên danh dự (làm việc không có lương).
Đến năm 2003, trong khi danh tiếng của Linux (cơ sở được cài đặt của X) tăng vọt, thì X.Org, tuy vẫn tồn tại, nhưng lại hầu như không hoạt động, và tất cả những nỗ lực phát triển hầu như chỉ xảy ra bên trong XFree86 mà thôi. Tuy vậy, bất đồng đáng kể đã xảy ra trong nội bộ XFree86. Đề án XFree86 bị ảnh hưởng nặng nề bởi mô hình phát triển quá theo kiểu mô hình nhà thờ và tình trạng các lập trình viên không thể truy cập vào CVS (Concurrent Versions System) - một cơ sở dữ liệu lưu trữ các tập mã nguồn cùng chi tiết về những thay đổi của bảng mã nguồn đó - và thực hiện lệnh commit để cập nhật những thay đổi trong bảng mã nguồn của mình , và các nhà cung cấp phải bảo trì một số lượng khổng lồ các bộ điều chỉnh. Tháng 3 năm 2003 tổ chức XFree86 đã khai trừ Keith Packard, người đã tham gia XFree86 sau khi X Consortium giải thể.
X.Org và XFree86 bắt đầu thảo luận về việc tái tổ chức cho phù hợp với việc hướng dẫn sự phát triển của X một cách thích đáng. Từ muộn nhất là năm 2000, Jim Gettys đã cố gắng thuyết phục mọi người về một mô hình phát triển mở. Gettys, Packard, và một vài người nữa đã bắt đầu thảo luận một cách chi tiết các yêu cầu của một hệ thống quản lý hiệu quả (effective governance) cho X đối với sự phát triển mở của nó.
Cuối cùng, vào tháng 2 năm 2004, trong âm hưởng của cuộc tranh cãi về giấy phép của X11R6.4 đã nói ở trên đây, XFree86 đã phát hành phiên bản 4.4 dưới một giấy phép hạn chế hơn trước. Những điều khoản hạn chế này làm cho nhiều đề án đang phụ thuộc vào X cảm thấy không thể chấp nhận được. Những điều khoản mới được thêm vào dựa trên những điều khoản về quảng cáo của giấy phép BSD nguyên trước đây (Berkeley Software Distribution license - Giấy phép phân phối phần mềm của Berkeley), và bị Tổ chức phần mềm tự do (Free Software Foundation) và Debian xem là không tương thích với Giấy phép công cộng GNU (GNU General Public License). Các nhóm khác cũng nhìn nhận rằng những điều khoản hạn chế tiếp theo có tính chất đi ngược lại với tinh thần ban đầu của X (chẳng hạn, OpenBSD đã đe dọa phân nhánh). Vấn đề về giấy phép, cộng với những khó khăn trong việc cập nhật các sửa đổi, làm cho nhiều người cảm thấy rằng thời điểm phải phân nhánh đã chín muồi.
Sáng hội X.Org
Trong Đầu năm 2004 nhiều người từ X.Org và freedesktop.org đã nhóm lại và sáng lập ra Sáng hội X.Org (X.Org Foundation). Tổ chức Open Group trao quyền quản lý tên miền x.org cho hội này. Sự kiện này đã đánh dấu một sự thay đổi căn bản trong việc quản trị X. Trong khi những người quản lý của X từ năm 1988 (bao gồm cả Sáng hội X.Org trước đó) vốn là những tổ chức của các nhà cung cấp, thì Sáng hội X.Org này lại được sự chỉ đạo bởi các nhà phát triển phần mềm, sử dụng sự phát triển cộng đồng dựa trên mô hình chợ Bazaar. Mô hình phát triển này dựa trên sự tham dự của cộng đồng bên ngoài. Tư cách hội viên được mở cho từng cá nhân, và kết hợp cả tư cách hội viên dưới hình thức nhà tài trợ. Một vài tập đoàn lớn như Hewlett-Packard và Sun Microsystems hiện đang tài trợ cho Sáng hội X.Org.
Sáng hội giữ vai trò giám sát đối với sự phát triển của X: các quyết định kỹ thuật được đưa ra trên cơ sở thành tích bằng cách đạt được sự đồng thuận tương đối giữa các thành viên cộng đồng. Ban giám đốc không đưa ra các quyết định kỹ thuật; theo nghĩa đó, nó đã được thực hiện theo hình mẫu của Tổ chức GNOME - tổ chức gồm những người không can thiệp về mặt kỹ thuật. Sáng hội không thuê một nhà phát triển phần mềm nào.
Tháng 4 năm 2004, Sáng hội này đã cho phát hành X11R6.7, tức X.Org Server, dựa trên XFree86 4.4RC2 với các thay đổi được sáp nhập từ phiên bản X11R6.6. Gettys và Packard đã lấy phiên bản cuối cùng của XFree86 dưới giấy phép cũ, và đã đưa nhiều nhà phát triển cũ của XFree86 vào trong nhóm lãnh đạo  bằng cách nhấn mạnh quan điểm về mô hình phát triển mở và việc gìn giữ tính tương thích với GPL.
X11R6.8 được phát hành vào tháng 9 năm 2004. Phiên bản này được bổ sung nhiều tính năng quan trọng, trong đó bao gồm sự hỗ trợ bước đầu đối với các cửa sổ trong suốt, cùng nhiều hiệu ứng hình ảnh tinh xảo khác, các phần mềm dùng để khuếch đại màn hình (magnifiers), các phần mềm dùng để tạo hình đại diện thu nhỏ (thumbnailers), và các tiện ích dùng để tích hợp với các hệ thống hiển thị 3D ấn tượng, như Croquet Project và Project Looking Glass của Sun. Các chương trình ứng dụng bên ngoài (được gọi là các chương trình quản lý tạo hình (compositing managers) cung cấp thể thức và quy cách cho hình ảnh bề ngoài của giao diện người dùng.
Phương hướng trong tương lai
Ngày 21 tháng 12 năm 2005, X.Org đã cho phát hành phiên bản X11R6.9, dùng chi nhánh mã nguồn chính, ít thay đổi, cho những người vẫn còn dùng những sản phẩm cũ trước đây, và phiên bản X11R7.0, được lấy ra từ cùng một dòng mã nguồn như trên, nhưng được phân ra thành nhiều mô-đun (những phần có trách nhiệm giải quyết một vấn đề riêng trong phần mềm), mỗi phần có thể duy trì bởi một đề án riêng. Ngày 22 tháng 5 năm 2006, Sáng hội cho phát hành phiên bản X11R7.1, chỉ bốn tháng sau phiên bản 7.0. Phiên bản này có nhiều tăng trưởng về tính năng đáng quan tâm.
Hầu cho phần mềm có đủ khả năng thích hợp được với nhiều hỗn hợp của phần cứng và hệ điều hành, X.Org dự tính sẽ chỉ cho phần mềm truy cập bộ điều hợp đồ họa thông qua OpenGL, và Hạ tầng cơ sở diễn hình trực tiếp (Direct Rendering Infrastructure - viết tắt là DRI). DRI xuất hiện lần đầu tiên trong phiên bản 4.0 của XFree86 và trở thành tiêu chuẩn từ phiên bản X11R6.7 trở đi. Rất nhiều hệ điều hành bắt đầu cho thêm khả năng thao tác phần cứng trong bộ phận trung tâm của mình (kernel). Công việc này được tiến hành theo một chế độ gia tăng.
Thuật ngữ
Người trong ngành vi tính thường rút ngắn cụm từ "Hệ thống X Window" thành "X11" hay đơn giản hơn là "X". Từ "X Windows" (theo tính cách của "Microsoft Windows") đã bị chính thức loại bỏ, và được coi là không chính xác, mặc dầu nó đã từng là một từ thông dụng trong những ngày đầu của lịch sử của X. Từ này cũng đã được dùng với một chủ tâm gây ấn tượng văn học, chẳng hạn như trong cuốn UNIX-HATERS Handbook''.
Các công cụ thông dụng để phát triển
Các công cụ thông dụng để phát triển có rất nhiều ở đây chỉ đề cập đến những công cụ thường thấy nhất và có thể tải về để dùng từ trang nhà của các công cụ đó. Tùy theo khả năng, ý thích, và yêu cầu cụ thể người lập trình chỉ cần lựa chọn bộ công cụ thích hợp:
Những sự xác lập đáng chú ý
Thể loại:Giao diện lập trình ứng dụng Thể loại:Hệ thống cửa sổ Thể loại:Freedesktop.org Thể loại:Giao thức tầng ứng dụng Thể loại:Phần mềm đồ họa tự do
Prosoplus amboinicus
Prosoplus amboinicus là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Prosoplus
Tetracymbaliella comptonii
Tetracymbaliella comptonii là một loài Rêu trong họ Geocalycaceae. Loài này được (Pearson) Grolle mô tả khoa học đầu tiên năm 1963.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tetracymbaliella Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1963
Glomera angiensis
Glomera angiensis là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được J.J.Sm. mô tả khoa học đầu tiên năm 1917.
Liên kết ngoài
Thể loại:Glomera Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1917
Lasioglossum colatum
Lasioglossum colatum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1904.
Tham khảo
Thể loại:Lasioglossum Thể loại:Động vật được mô tả năm 1904
Grafenau, Freyung-Grafenau
nhỏ|trái|Grafenau Grafenau là một town in the Freyung-Grafenau district, trong bang Bayern, nước Đức. Đô thị Grafenau, Freyung-Grafenau có diện tích 63,79 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 8829 người. Grafeau nằm ở trong rừng Bayern, 32 km về phía bắc Passau.
Gibbula turbinoides
Gibbula turbinoides là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Trochidae, họ ốc đụn.
Tham khảo
Thể loại:Gibbula
Nová Ves u Chýnova
Nová Ves u Chýnova là một làng thuộc huyện Tábor, vùng Jihočeský, Cộng hòa Séc.
Tham khảo
Thể loại:Làng ở huyện Tábor
Nemcia rubra
Nemcia rubra là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được Crisp mô tả khoa học đầu tiên.
Hitterdal, Minnesota
Hitterdal là một thành phố thuộc quận Clay, tiểu bang Minnesota, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thành phố này là 201 người.
Tham khảo
Thể loại:Thành phố của Minnesota Thể loại:Quận Clay, Minnesota
Học thêm
Liên kết ngoài
Thể loại:Áp lực học tập trong văn hóa Á Đông Thể loại:Giáo dục Hàn Quốc Thể loại:Giáo dục Trung Quốc Thể loại:Giáo dục Việt Nam
Cúp quốc gia Scotland 1975–76
Cúp quốc gia Scotland 1975–76 là mùa giải thứ 91 của giải đấu bóng đá loại trực tiếp uy tín nhất Scotland. Chức vô địch thuộc về Rangers khi đánh bại Heart of Midlothian trong trận Chung kết.
Trophis caucana
Liên kết ngoài
Thể loại:Trophis Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1988
Cúp quốc gia Scotland 1975–76
Xem thêm
Thể loại:Mùa giải Cúp quốc gia Scotland Thể loại:Bóng đá Scotland 1975–76
Tillandsia geissei
Tillandsia geissei là một loài thuộc chi Tillandsia. Đây là loài đặc hữu của Chile.
Tham khảo
G Thể loại:Thực vật Chile
Coleophora trifolii
The Trefoil Thick-horned Tinea or Large Clover Case-bearer (Coleophora trifolii) là một loài bướm đêm thuộc họ Coleophoridae. Nó được tìm thấy ở châu Âu, Bắc Phi, Tiểu Á, Afghanistan và Bắc Mỹ.
Sải cánh dài 15–20 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 7. They are day-active.
Ấu trùng ăn the seeds of Melilotus species (bao gồm Melilotus officinalis và Melilotus altissima).
Liên kết ngoài
Thể loại:Coleophora Thể loại:Côn trùng châu Âu
Ocú (huyện)
Huyện Ocú là một huyện (distrito) thuộc tỉnh Herrera ở Panama. Theo điều tra dân số năm 2000, huyện này có dân số 15936 người. Huyện Ocú có diện tích 625 km². Huyện lỵ đóng tại Ocú.
Tham khảo
Thể loại:Huyện của Panama Thể loại:Tỉnh Herrera
Neolimonia tragica
Neolimonia tragica là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.
Tham khảo
Thể loại:Neolimonia Thể loại:Limoniidae ở vùng Neotropic
Freyung, Freyung-Grafenau
Freyung là một thị xã trong bang Bayern, Đức. Đây là thủ phủ huyện Freyung-Grafenau. Thị xã này nằm ở rừng Bayernt, 27 km về phía bắc Passau.
Synothele koonalda
Synothele koonalda là một loài nhện trong họ Barychelidae. Loài này phân bố ờ Nam Úc.
Tham khảo
Thể loại:Synothele Thể loại:Loài đặc hữu của Nam Úc
Hadena claripennis
Hadena claripennis là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Hadena
Prosoplus ammiralis
Prosoplus ammiralis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Prosoplus
Tắc kè lùn Okavango
Tắc kè lùn Okavango hay Tắc kè xanh điện (danh pháp hai phần: Lygodactylus chobiensis) là một loài bò sát thuộc Cận bộ Tắc kè. Loài này được tìm thấy ở Okavango và được Arthur Loveridge phân loại vào năm 1952.
Tham khảo
C Thể loại:Động vật được mô tả năm 1932
Trachyphonus erythrocephalus
Trachyphonus erythrocephalus là một loài chim trong họ Lybiidae.
Iris westii
Iris westii là một loài thực vật có hoa trong họ Diên vĩ. Loài này được Dinsm. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1933.
Liên kết ngoài
Thể loại:Iris Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1933
Chamaebryum pottioides
Chamaebryum pottioides là một loài Rêu trong họ Gigaspermaceae. Loài này được Thér. & Dixon mô tả khoa học đầu tiên năm 1922.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chamaebryum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1922 Thể loại:Gigaspermales
Lasioglossum collegum
Tham khảo
Thể loại:Lasioglossum Thể loại:Động vật được mô tả năm 1905
Serpocaulon gilliesii
Serpocaulon gilliesii là một loài thực vật có mạch trong họ Polypodiaceae. Loài này được (C. Chr.) A.R. Sm. mô tả khoa học đầu tiên năm 2006.
Tham khảo
Thể loại:Serpocaulon Thể loại:Thực vật được mô tả năm 2006
Lithocarpus sphaerocarpus
Lithocarpus sphaerocarpus là một loài thực vật có hoa trong họ Cử. Loài này được (Hickel & A.Camus) A.Camus mô tả khoa học đầu tiên năm 1931.
Gibbula tumida
Gibbula tumida là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Trochidae, họ ốc đụn.
Tham khảo
Thể loại:Gibbula
Lithocarpus sphaerocarpus
Chú thích
Thể loại:Lithocarpus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1931
Sannantha collina
Sannantha collina là một loài thực vật có hoa trong Họ Đào kim nương. Loài này được (A.R.Bean) Peter G.Wilson mô tả khoa học đầu tiên năm 2007.
Liên kết ngoài
Thể loại:Sannantha Thể loại:Thực vật được mô tả năm 2007
Anomochloa marantoidea
Anomochloa marantoidea là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được Brongn. mô tả khoa học đầu tiên năm 1851.
Liên kết ngoài
Thể loại:Anomochloa Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1851
Anomochloa marantoidea
Uzeyir Hajibeyov
Uzeyir bey Abdul Huseyn oglu Hajibeyov (tiếng Azerbaijan: Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyov; ký tự Ả Rập: عزیر حاجی‌بیوو,, Узеир Абдул-Гусейн оглы Гаджибеков, ngày 18 tháng 9 năm 1885 –  ngày 23 tháng 11 năm 1948) là một nhà soạn nhạc, nhạc trưởng, nhà báo, nhà viết kịch và nhân vật xã hội người Azerbaijan. Ông được công nhận là cha đẻ của Azerbaijan trong việc sáng tác nhạc cổ điển và opera. Uzeyir Hajibeyov đã sáng tác nhạc quốc ca của Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan (được tái sử dụng sau khi Azerbaijan giành lại độc lập khỏi Liên Xô vào năm 1991). Ông cũng sáng tác bài quốc ca được sử dụng bởi Azerbaijan trong thời kỳ Xô viết. Ông là nhà soạn nhạc đầu tiên của một vở opera trong thế giới Hồi giáo.
Thời trẻ
Uzeyir Hajibeyov sinh ra ở Shusha thuộc Tỉnh Shusha của Đế quốc Nga, hiện là một phần của Azerbaijan. Cha của ông, Abdul Huseyn Hajibeyov, là thư ký của Khurshidbanu Natavan trong nhiều năm, và mẹ của ông, Shirin, lớn lên trong gia đình Natavan. Lớn lên, Hajibeyov bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi các tác phẩm của Natavan.
Shusha, thường được mệnh danh là cái nôi của âm nhạc và văn hóa của người Azerbaijan, có tiếng về di sản âm nhạc của nó. Thị trấn cũng được gọi là "Nhạc viện Kavkaz" vì có nhiều nhạc sĩ và ca sĩ tài năng. Và việc Hajibeyov lớn lên ở Shusha giải thích như thế nào vào năm ông 22 tuổi (1908) với rất ít sự giáo dục âm nhạc chính thức, ông có khả năng viết một vở opera hoàn chỉnh.
Hajibeyov đã có được sự giáo dục sớm của mình trong một trường Hồi giáo (madrasah), nơi ông đã hoàn thiện tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư của mình. Sau đó, ông học tại một trường Nga-Azerbaijan trong hai năm. Tại đây, với sự giúp đỡ của giáo viên yêu thích Mirza Mehdi Hasanzadeh, ông đã làm quen với di sản của các nhà văn cổ điển nổi tiếng của phương Đông và phương Tây. Sự phong phú của truyền thống biểu diễn âm nhạc của Shusha ảnh hưởng rất lớn đến giáo dục âm nhạc của Uzeyir Hajibeyov. Sau này ông đã suy ngẫm về những trải nghiệm của mình: "Giáo dục âm nhạc đầu tiên tôi có được khi còn là một đứa trẻ ở Shusha đến từ những ca sĩ và người chơi Bağlama hay nhất. Lúc đó tôi hát những mugham và tasnif. Các ca sĩ thích giọng hát của tôi, và họ dạy tôi cùng một lúc." Giáo viên đầu tiên của Uzeyir Hajibeyov là chú của ông, Agalar Aliverdibeyov, một người giỏi về âm nhạc dân gian Azerbaijan. Trong giai đoạn 1897–1898, khi nhà viết kịch người Azerbaijan Abdurrahim Hagverdiyev và ca sĩ Jabbar Garyagdyoglu dàn dựng tập Majnun trên mộ của Leyli từ Leyli và Majnun, Uzeyir đã hát trong dàn hợp xướng khi mới 13 tuổi.
Hajibeyov không xa lạ gì với sự hỗn loạn bi thảm của chiến tranh; ông đã trải qua qua các cuộc cách mạng năm 1905 và 1917, sự sụp đổ của Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan năm 1920 và cả hai cuộc Chiến tranh Thế giới. Những hậu quả chính trị của các cuộc chinh phạt quân sự này thường được thể hiện trong các hình thức hỗn loạn khác. Ví dụ, từ năm 1920 đến 1940, các hệ thống bảng chữ cái để viết tiếng Azerbaijan đã được thay đổi ba lần - từ Ả Rập sang Latinh và từ Latinh sang Cyrill - một quá trình cản trở rất nhiều và làm gián đoạn quá trình giáo dục và văn hóa và cũng có thể là một trong những các yếu tố ảnh hưởng đến Uzeyir Hajibeyov để trình bày ý tưởng của mình bằng lời nói trên sân khấu âm nhạc.
Đóng góp cho âm nhạc
Năm 1908, Hajibeyov đã viết vở opera đầu tiên của mình, Leyli và Majnun, dựa trên câu chuyện tình yêu bi thảm của nhà thơ thế kỷ 15 Fuzûlî. Đây sẽ là tác phẩm đầu tiên trong số 7 vở opera và 3 vở hài kịch âm nhạc mà Hajibeyov sẽ sáng tác trong suốt cuộc đời mình. Ở Leyli và Majnun, sự độc đáo của âm nhạc phương thức truyền thống của mugham đã được đưa vào một thể loại phương Tây với việc sử dụng các nhạc cụ bản địa cho cả hai truyền thống. Vở opera thứ hai của Hajibeyov, Sheikh Sanan được viết vào năm 1909 dưới hình thức hoàn toàn trái ngược với bản đầu tiên. Lần này, Hajibeyov sử dụng phong cách hoàn toàn châu Âu. Sheikh Sanan đã nhận được các bản bình phẩm như một tác phẩm âm nhạc, nhưng nội dung quá tiến bộ trong giai đoạn này. Trong vở opera này, Hajibeyov chủ trương rằng hôn nhân không nên bị ràng buộc bởi quốc tịch hay tôn giáo - về bản chất, đó là một hình thức hội nhập khác. Nhưng lần này, nó phản tác dụng. Người ta nói rằng khi vở opera được biểu diễn, nhiều người đã bị xúc phạm và bước ra ngoài, để lại cho Hajibeyov với nhận thức rằng ông đã vượt qua thế hệ của mình quá nhiều lần này. Kết quả là ông đã đưa ra một quyết định quyết liệt và đốt cháy bản nhạc. Khi được phỏng vấn bởi Ramazan Khalilov, trợ lý của ông, làm thế nào ông có thể làm điều đó, Hajibeyov trả lời: "Tôi đã không phá hủy vở opera của tôi. Đó là sáng tạo của riêng tôi nên nó luôn ở trong đầu tôi." Khalilov nói rằng Hajibeyov đã tiếp tục sử dụng thứ âm nhạc tuyệt vời này 27 năm sau để sáng tác Koroğlu, một vở opera mà nhiều người hoan nghênh là tác phẩm hay nhất của ông.
Năm 1931, Hajibeyov đã giúp thành lập Dàn nhạc cụ dân gian Azerbaijan liên kết với Ủy ban Phát thanh. Dàn nhạc này đã biểu diễn những tác phẩm cổ điển châu Âu, như những tác phẩm của Mikhail Glinka, Wolfgang Amadeus Mozart, Franz Schubert, Georges Bizet và những người khác. Do đó, Hajibeyov là nhạc sĩ đầu tiên thích ứng hệ thống nốt nhạc với các nhạc cụ Azerbaijan truyền thống.
Năm 1936, Hajibeyov hỗ trợ thành lập Ban hợp xướng Nhà nước Azerbaijan trong Hiệp hội Dàn nhạc Azerbaijan. Một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất mà anh gặp phải là các tiết mục đơn điệu của các bài hát dân gian Azerbaijan, cho phép hòa âm phong cách của bài hát và đôi khi, thậm chí thay đổi dòng giai điệu khi nó thay đổi chế độ. Hajibeyov đã giải quyết vấn đề này bằng cách sử dụng đa âm và không nhân đôi - thay vì hát bốn phần trong các phần có vấn đề.
Hajibeyov dành nhiều thời gian cho ý tưởng tích hợp vai trò và địa vị của người phụ nữ vào thế giới do nam giới thống trị. Khái niệm giải phóng phụ nữ chạy qua nhiều tác phẩm của ông thường dưới dạng hài kịch hoặc châm biếm như trong trường hợp ông vui vẻ trong quá trình lựa chọn bạn đời, một quá trình bị cản trở bởi thực tế là phụ nữ vẫn đeo khăn che mặt cho đến những năm 1920 khi chế độ Xô viết cấm họ.
Hoạt động trong ngành báo chí
Từ năm 1919 đến 1920, Hajibeyov là tổng biên tập của tờ báo Azerbaijan, cơ quan truyền thông chính phủ chính của Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan.
Năm 1927, Hajibeyov đã xuất bản Tuyển tập các bài hát dân gian của người Azerbaijan cùng với nhà soạn nhạc Muslim Magomayev. Lần đầu tiên, hơn 300 bản nhạc dân gian Azebaijani đã được ghi lại bằng ký hiệu. Năm 1945, ông xuất bản cuốn sách có tựa đề Cơ sở của âm nhạc dân gian ở Azerbaijan, đã được dịch sang nhiều ngôn ngữ trong đó có tiếng Anh.
"Leyli và Majnun"
Nghệ thuật opera được thành lập nghệ thuật không chỉ ở Azerbaijan, mà còn ở toàn bộ thế giới Hồi giáo phương Đông bằng vở opera "Leyli và Majnun" của Hajibeyov - được công chiếu vào ngày 12 tháng 1 năm 1908, tại nhà hát của Haji Zeynalabdin Taghiyev. Hajibeyov đã viết vở kịch này của vở opera dựa trên bài thơ cùng tên được sáng tác bởi Fizuli. Buổi biểu diễn đầu tiên được thực hiện bởi diễn viên và đạo diễn Hussein Arablinski. Ông chủ ban nhạc là nhà văn - nhà viết kịch Abdurrahim bay Hagverdiyev. Huseynqulu Sarabski trong vai trò của Maj Majunun và Abdurrahim Farajov trong vai trò của Lah Leyli. Trong các buổi biểu diễn tiếp theo, chính ông Hajibeyov và người bạn thân và đồng nghiệp của ông, nhà soạn nhạc Muslim Magomayev đã biểu diễn với tư cách là một ban nhạc. Vai trò này lần đầu tiên được thực hiện bởi Huseyrowlu Sarablinski. Sau đó, những người này - Sidghi Ruhulla, Khanlar Hakhverdiev, Aliovsat Sadıghov, Shirzad Hüseynov, Gulagha Mammadov, Mais Salmanov, Gulu Asgarov, Bakir Hashimov trong vai Majnun tại buổi biểu diễn tiếp theo.
"Vợ chồng"
Bộ phim hài âm nhạc đầu tiên của Hajibeyov là Vợ chồng, bao gồm ba cảnh. Đây là ví dụ đầu tiên của hài kịch âm nhạc của Azerbaijan. Buổi ra mắt đầu tiên của nó là vào năm 1910. H.Sarabski và A.Aghdamski đã thực hiện trong vai Marjan và Trinat. Hajibeyov đã viết bản phác thảo của bộ phim hài.
"O olmasın, bu olsun"
Sau bản opera Vợ chồng, ông bắt đầu viết vở opera thứ hai của mình. Buổi ra mắt đầu tiên của nó là tại nhà hát của anh em Mailovs ở Baku vào năm 1911.
Sau đó, vở opera này đã được dịch sang nhiều ngôn ngữ khác nhau, được biểu diễn ở các nước vùng Kavkaz, Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria và các nước khác.
"Arshin Mal Alan"
Bộ phim truyện đầu tiên dựa trên bộ phim hài Arrin Mal Alan, nó được quay vào năm 1916. Bộ phim này là một bộ phim câm.