cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Henry Hyde
Henry John Hyde (18 tháng 4 năm 1924 - 29 tháng 11 năm 2007) là một chính trị gia người Mỹ, từng là dân biểu Hạ viện Hoa Kỳ của đảng Cộng hòa Hoa Kỳ từ năm 1975 đến năm 2007, đại diện cho khu vực bầu cử 6 của Illinois, một khu vực ngoại ô phía tây bắc của Chicago. Ông là Chủ tịch Ủy ban Tư pháp Hạ viện Hoa Kỳ từ 1995 đến 2001, và Ủy ban Quan hệ Quốc tế Hạ viện Hoa Kỳ từ 2001 đến 2007.
Tiểu sử
Hyde sinh ra ở Chicago, mẹ là Monica (Kelly) và cha là Henry Clay Hyde. Cha ông là người Anh và mẹ anh là Công giáo Ireland. Gia đình anh ủng hộ Đảng Dân chủ. Hyde tốt nghiệp từ Trường trung học St. George năm 1942. Anh theo học Đại học Duke, nơi anh gia nhập Huynh đệ Sigma Chi, tốt nghiệp Đại học Georgetown và có bằng tiến sĩ luật tại Trường Luật Chicago Đại học Loyola. Hyde đã chơi bóng rổ cho Georgetown Hoyas, nơi anh đã giúp đưa đội đến trận đấu tranh chức vô địch 1943. Ông phục vụ trong Hải quân trong thế chiến II. Ông vẫn thuộc lực lượng dự bị từ năm 1946 đến năm 1968, với tư cách là một sĩ quan phụ trách Đơn vị Dự trữ Tình báo Hải quân Hoa Kỳ tại Chicago. Ông đã nghỉ hưu với cấp bậc tư lệnh. Năm 1955, Hyde gia nhập Hiệp sĩ Columbus, và là thành viên của Hội đồng Father McDonald 1911 ở Elmhurst, Illinois.
Tham khảo
Thể loại:Năm 2007 Thể loại:Chính khách Mỹ thế kỷ 20 Thể loại:Chính khách Mỹ thế kỷ 21 Thể loại:Tín hữu Công giáo La Mã Hoa Kỳ Thể loại:Người Mỹ gốc Anh Thể loại:Người Mỹ gốc Ireland Thể loại:Người đoạt Huy chương Tự do Tổng thống Thể loại:Sĩ quan Hải quân Hoa Kỳ
Aneomochtherus monobia
Tham khảo
Thể loại:Aneomochtherus
Notiophygus flexibilis
Notiophygus flexibilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Discolomatidae. Loài này được John miêu tả khoa học năm 1968.
Tham khảo
Thể loại:Notiophygus
22 tháng 3
Ngày 22 tháng 3 là ngày thứ 81 trong mỗi năm thường (ngày thứ 82 trong mỗi năm nhuận). Còn 284 ngày nữa trong năm.
Tham khảo
Thể loại:Tháng ba Thể loại:Ngày trong năm
Megalognatha nigrocastanea
Tham khảo
Thể loại:Megalognatha
Armillaria hinnulea
Armillaria hinnulea là một loài nấm trong họ Physalacriaceae. Loài hiếm này được tìm thấy ở Úc và New Zealand; ở Australia. Một nghiên cứu phát sinh loài năm 2008 của các quần thể ở Úc và New Zealand của loài A. hinnulea đề xuất rằng loài này đã được du nhập vào New Zealand từ Australia trong hai dịp, một dịp khá gần đây và một dịp khác từ lâu hơn nhiều.
Tham khảo
hinnulea Thể loại:Nấm Úc
Quận Lafayette, Louisiana
Lafayette là một quận thuộc bang Louisiana, Hoa Kỳ. Theo ước tính năm 2009, dân số quận này là 210954 người, mật độ 303 người/km².
Tham khảo
Thể loại:Quận của Louisiana
Armillaria limonea
Armillaria limonea là một loài nấm trong họ Physalacriaceae.
Tham khảo
limonea Thể loại:Nấm New Zealand
Megalognatha nigrofasciata
Megalognatha nigrofasciata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1903.
Tham khảo
Thể loại:Megalognatha
Bathygonium moskalevi
Bathygonium moskalevi là một loài chân đều trong họ Paramunnidae. Loài này được Kussakin miêu tả khoa học năm 1984.
Tham khảo
Thể loại:Bathygonium
Hydropsyche intrica
Hydropsyche intrica là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.
Tham khảo
Thể loại:Trichoptera miền Tân bắc Thể loại:Hydropsyche
Frechilla
Frechilla là một đô thị trong tỉnh Palencia, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 249 người.
Notiophygus forestarius
Notiophygus forestarius là một loài bọ cánh cứng trong họ Discolomatidae. Loài này được John miêu tả khoa học năm 1965.
Tham khảo
Thể loại:Notiophygus
Aneomochtherus mundus
Aneomochtherus mundus là một loài ruồi trong họ Asilidae. Aneomochtherus mundus được Loew miêu tả năm 1849.
Tham khảo
Thể loại:Aneomochtherus
Hydropsyche iokaste
Hydropsyche iokaste là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.
Tham khảo
Thể loại:Trichoptera miền Cổ bắc Thể loại:Hydropsyche
Trung Nạp ngôn (Nhật Bản)
Trung Nạp ngôn (中納言), là một chức quan trong hệ thống Thái chính quan tồn tại từ đầu thời phong kiến cho tới năm 1868. Trung Nạp ngôn là chức vụ nằm giữa Đại Nạp ngôn và Thiếu Nạp ngôn xét về mặt chức vụ và quyền hạn. Thông thường, cơ hội phát sinh cho một người nắm tạm thời chức Trung Nạp ngôn, tức Quyền Trung Nạp ngôn (権中納言).
Chức vụ Trung Nạp ngôn cùng với cơ cấu Thái chính quan được thiết lập vào năm 702 theo Thái Bảo Luật lệnh. Theo thời gian, số người nắm giữ chức Trung Nạp ngôn thay đổi, từ ba người năm 705 đến bốn người năm 756, tám người năm 1015 và sau cùng là mười người.
Phẩm vị của Trung nạp ngôn là Tòng tam vị, tương đương Trung tướng; nếu xuất thân từ gia tộc lớn có thể cao hơn.
Liên kết ngoài
Thể loại:Phong kiến Nhật Bản
Tháng ba
Tháng ba là tháng thứ ba theo Lịch Gregorius, với 31 ngày.
Tham khảo
Thể loại:Tháng
Cửa chắn sân ga
nhỏ|Cửa lưới chắn nền trên tuyến Elizabeth tại [[Xã Farrington, Quận Jefferson, Illinois|Farringdon năm 2019]] Cửa chắn sân ga (Tiếng Anh: Platform screen doors, PSDs), còn được gọi là Cửa cạnh sân ga (Tiếng Anh: Platform edge doors, PEDs), được sử dụng tại một số ga xe lửa, tàu điện ngầm và ga chở người để tách sân ga khỏi đường ray xe lửa, cũng như trên một số tuyến buýt nhanh, xe điện mặt đất và các hệ thống đường sắt nhẹ. Chủ yếu được sử dụng để đảm bảo an toàn cho hành khách, chúng là một bổ sung tương đối mới cho nhiều hệ thống tàu điện ngầm trên khắp thế giới, một số đã được trang bị thêm cho các hệ thống đã có sẵn. Chúng được sử dụng rộng rãi trong các hệ thống tàu điện ngầm châu Á, châu Âu và Hệ thống vận chuyển nhanh xe buýt Mỹ Latinh.
Lịch sử
nhỏ|Cửa kiểu "nâng ngang" tại nhà ga Lomonosovskaya trên [[Tàu điện ngầm Sankt-Peterburg|Tàu điện ngầm Saint Petersburg, loại cửa có chắn đầu tiên trên thế giới.]] Ý tưởng về cửa chắn sân ga có từ đầu năm 1908, khi Charles S. Shute ở Boston được cấp bằng sáng chế cho "Hàng rào và cổng an toàn cho sân ga". Sáng chế bao gồm "một hàng rào cho các cạnh của sân ga", bao gồm một loạt các cọc được bắt vít vào mép của sân ga và các cọc có thể di chuyển theo chiều dọc có thể thu vào trong mép của sân ga khi có một đoàn tàu trong nhà ga. Năm 1917, Carl Albert West được cấp bằng sáng chế cho "Cổng dành cho đường sắt ngầm và những thứ tương tự". Sáng chế cung cấp các thanh dẫn cách đều nhau được cố định vào tường bên của đường hầm, với "cổng có các đầu của nó được dẫn hướng trong các thanh dẫn, các đầu và phần trung gian của cổng có các con lăn ăn vào tường bên". Các xi lanh khí nén có pít-tông sẽ được sử dụng để nâng các cổng phía trên sân ga khi một đoàn tàu đang ở trong ga. Không giống như phát minh của Shute, toàn bộ cổng sân ga có thể di chuyển được và có thể rút lên trên.
Các nhà ga đầu tiên trên thế giới có cửa chắn sân ga là mười nhà ga của Tuyến 2 Tàu điện ngầm Saint Petersburg được mở từ năm 1961 đến năm 1972. "Cửa" sân ga thực sự là các lỗ trên tường nhà ga, hỗ trợ trần của sân ga. Các đường hầm tiếp giáp với nền tảng đảo của mười nhà ga được xây dựng bằng máy khoan đường hầm(TBM) và các nền tảng đảo thực sự được đặt trong một hầm riêng biệt giữa hai đường hầm. Thông thường, TBM đào các đường hầm sâu giữa các nhà ga, trong khi các hầm của nhà ga được đào thủ công và chứa cả đường ray và sân ga. Tuy nhiên, trong trường hợp của Tàu điện ngầm Saint Petersburg, các TBM khoan một cặp đường hầm liên tục đi qua mười nhà ga và bản thân các nhà ga được xây dựng trong các hầm chỉ chứa sân ga, với các lỗ nhỏ ở các bên của hầm, trong lệnh cho hành khách tiếp cận các đoàn tàu trong đường hầm.
Các loại
Mặc dù các thuật ngữ này thường được sử dụng thay thế cho nhau, nhưng cửa chắng sân ga có thể đề cập đến cả rào chắn có chiều cao đầy đủ và nửa chiều cao. Cửa lưới chắn toàn bộ chiều cao của nền tảng là toàn bộ rào cản giữa sàn và trần nhà ga, trong khi cửa lưới chắn nửa chiều cao của nền tảng được gọi là cửa cạnh nền tảng hoặc cửa nền tảng tự động, vì chúng không chạm tới trần nhà và do đó không tạo ra một rào cản tổng thể. Cửa sân ga thường chỉ bằng một nửa chiều cao của cửa toàn chắn, là cửa trượt cao ngang ngực ở mép sân ga để ngăn hành khách rơi khỏi mép sân ga xuống đường ray. Nhưng đôi khi chúng đạt đến chiều cao của đoàn tàu. Giống như cửa chắn có chiều cao tối đa, các cổng sân ga này trượt mở hoặc đóng đồng thời với cửa tàu. Hai loại cửa lưới này hiện là loại chính trên thế giới.
Cửa chắn sân ga kín hoàn toàn
Cửa lưới kín hoàn toàn (PSD: Platform Screen Door) là loại cửa lưới ngăn hoàn toàn từ mặt sàn đến trần nhà. Cửa lưới kín hoàn toàn đầu tiên là cửa lưới của Ga Park Pobedi trên Tuyến Tàu điện ngầm St. Petersburg số 2 ở Nga, đây cũng là "cửa lưới" được lắp đặt đầu tiên trên thế giới trong chính nhà ga.
Cửa chắn sân ga nửa kín
thế=파리 메트로 14호선 가레 사인트-라자레 역의 반밀폐형 스크린도어.|nhỏ|200x200px|Cửa lưới nửa kín tại ga Gare Seint-Lazare trên Tuyến 14 của Tàu điện ngầm Paris. thế=양천구청역의 반밀폐형 스크린도어|nhỏ|Cửa lưới nửa kín tại [[Ga văn phòng Yangcheon-gu]] Cửa chắn sân ga dạng nửa kín (PED: Platform Edge Door) được lắp đặt ở độ cao khoảng 2m trở lên, giống như loại kín hoàn toàn nhưng đường chạy và ke ga không tách biệt hoàn toàn, phía trên để hở. Nó chủ yếu được lắp đặt ở các ga mặt đất và ga trên cao, nhưng cũng được lắp đặt từng chút một ở một số ga ngầm. Các ga trên Tuyến 1 và 2 của Tàu điện ngầm Busan gặp khó khăn trong việc lắp đặt các hệ thống kín hoàn toàn 100% do thiếu ngân sách, Các ga trên các tuyến hệ thống giao thông mới của Nhật Bản, Tuyến Namboku của Tàu điện ngầm Tokyo và Tuyến Tozai của Tàu điện ngầm Thành phố Kyoto đã được mở tại Các ga của thập niên 1990 và các ga của Tama Urban Monorail mở cửa vào năm 1998.
Một ga trên đường không có mái che sẽ là nửa kín cho dù nó được lắp đặt ở độ cao nào. Loại đóng hoàn toàn và loại bán đóng được gọi chung là 'loại đóng'.
Cửa lưới bán kín đã được lắp đặt không chỉ ở các nhà ga mà còn ở các bến xe buýt.
Cửa chắn sân ga dạng lan can
thế=핀란드 헬싱키 지하철 부오사린 역의 난간형 스크린도어.|nhỏ|200x200px|Cửa lưới dạng lan can tại Ga Buosarin trên Tàu điện ngầm Helsinki ở Phần Lan. nhỏ|200x200px|Cửa lưới dạng lan can được lắp đặt tại [[Ga Gangbyeon]]
Cửa chắn sân ga dạng lan can (HHPSD: Half Height Platform Screen Door) là một trong những loại cửa lưới và được lắp đặt ở độ cao khoảng một nửa so với loại cửa lưới kèm theo.
Ga Đại học Konkuk và Ga Gangbyeon của Tàu điện ngầm Seoul tuyến 2, Daegu Metro tuyến 3, Ga Tokyo, Ga Shinagawa, Ga Shin -Yokohama, Ga Atami, Ga Nagoya của Nhật Bản đường sắt cao tốc Tokaido Shinkansen Nó được lắp đặt ở tất cả các ga của Kyushu Shinkansen và Nishi Kyushu Shinkansen.
Hầu hết, nó được lắp đặt bằng rất nhiều kính, nhưng có những trường hợp không có kính hoặc rất ít, chẳng hạn như ga đơn giản của kho phương tiện Anpyeong hoặc sân ga của Nhật Bản.
Trong trường hợp của Bangkok Skytrain, quảng cáo video được truyền đi bằng cách lắp đặt các biển báo kỹ thuật số (màn hình) trên tường. Ở JR East, đó là cửa nhà thông minh, cửa lưới có độ mở rộng hơn so với cửa lưới kiểu tay vịn hiện có, có cấu trúc phụ đơn giản và cấu trúc khung nhẹ, giúp giảm trọng lượng của thiết bị và đơn giản hóa các cơ chế hướng dẫn hỗ trợ, và rút ngắn thời gian lắp đặt (Tiếng Nhật : スマートホームドア Smart Asuma~Toho~Mudoa ) đã được phát triển và đang được thí điểm tại Ga Machida trên Tuyến Yokohama và Ga Haijima trên Tuyến Hachiko. Kể từ năm 2018, đã có thông báo rằng cửa nhà thông minh cũng sẽ được giới thiệu tích cực khi lắp đặt cửa lưới ở khu vực Tokyo
Cửa chắn dạng dây thừng
Cửa chắn dạng dây thừng (RSD: Rope Screen Door) là một loại cửa chắn ngăn không gian giữa sân ga và tàu bằng cách di chuyển một sợi dây hoặc thanh chắn lên xuống.
thế=문양역의 로프형 스크린도어|nhỏ|Cửa lưới dạng dây thừng ở [[Ga Munyang|ga Moonyang]]
Các chuyến tàu và tàu điện ngầm thông thường ở khu vực đô thị của Hàn Quốc có chiều dài tàu và vị trí cửa khác nhau nên rất khó vận hành tại các ga có cửa lưới có thể thu vào trái-phải hiện có và chỉ có thể vận hành cửa lưới dạng dây.
Lần đầu tiên trên thế giới, cửa lưới dạng dây thừng được lắp đặt tại ga Nokdong trên tuyến tàu điện ngầm Gwangju số 1 ở Hàn Quốc, nhưng sau đó đã được thay thế bằng loại nửa kín. Ga Munyang trên Tuyến tàu điện ngầm Daegu số 2 và Ga Nonsan trên Tuyến Honam. Tuy nhiên, các đoàn tàu có thông số kỹ thuật khác không được vận hành tại Ga Munyang. Mặt khác, cửa lưới dạng dây thừng, được xuất khẩu sang Nhật Bản và vận hành thử nghiệm, đáp ứng các loại tàu khác nhau.
Sự cố
Trên tàu điện ngầm Thượng Hải năm 2007, một người đàn ông cố gắng lên một đoàn tàu đông đúc đã bị mắc kẹt giữa cửa tàu và cửa sân ga khi chúng đóng lại. Anh ta bị kéo xuống dưới đoàn tàu đang khởi hành và bị giết. Năm 2010, một phụ nữ ở Ga Công viên Trung Sơn của Thượng Hải đã thiệt mạng trong hoàn cảnh tương tự khi cô bị mắc kẹt giữa cửa tàu và sân ga. Một cái chết gần như giống hệt nhau đã xảy ra trên Tàu điện ngầm Bắc Kinh vào năm 2014 ‍—‌cái chết thứ ba liên quan đến cửa sân ga ở Trung Quốc trong vòng vài năm trước đó. Năm 2018, một phụ nữ cũng bị mắc kẹt tương tự giữa cửa sân ga và xe lửa tại ga đường cao tốc Bao'an của Thượng Hải. Cô ấy đã thoát khỏi vết thương bằng cách đứng yên khi đoàn tàu khởi hành. Vào ngày 22 tháng 1 năm 2022, một phụ nữ lớn tuổi đã thiệt mạng khi bị mắc kẹt giữa cửa tàu và cửa chắn sân ga tại Ga đường Qi'an ở Thượng Hải.
Từ năm 1999 đến 2012, các cửa sân ga của Tàu điện ngầm Luân Đôn, tất cả đều nằm trên tuyến Jubilee, là nguyên nhân gây ra 75 vụ thương tích, bao gồm cả những cú va chạm vào đầu và cánh tay của mọi người.
Fresno del Río
Fresno del Río là một đô thị trong tỉnh Palencia, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 190 người.
Tham khảo
Thể loại:Đô thị ở Palencia
Adenin
Adenine (a-đê-nin) là một trong hai loại nucleobase thuộc nhóm purine là thành phần tạo nên các nucleotide trong các nucleic acid (DNA và RNA). Trong chuỗi xoắn kép DNA, thì adenine (A) gắn với thymine (T) qua hai liên kết hiđrô theo nguyên tắc bổ sung, nhờ đó giữ ổn định cấu trúc của DNA. Trong RNA, adenine đôi khi gắn với uracil (U), cũng qua hai liên kết hiđrô, theo nguyên tắc bổ sung, vì RNA không có T mà thay bằng U.
Trong các tài liệu trước đây, adenine đôi khi được gọi là Vitamin B 4 . Tuy nhiên bây giờ nó không còn được xem là một vitamin thực thụ nữa (xem thêmVitamin B).
Một số người cho rằng, trong nguồn gốc của sự sống trên Trái Đất, phân tử adenine đầu tiên được tạo ra do sự polymer hóa của 5 phân tử hiđrô cyanide (HCN). Adenine có thể được hình thành từ ngoài Trái Đất.
Liên kết ngoài
Thể loại:Purine Thể loại:Vitamin Thể loại:Hợp chất carbon
Shaheen-III
Shaheen-III là tên lửa đạn đạo đất đối đất tầm trung do Pakistan sản xuất, nó được thử nghiệm lần đầu tiên vào ngày 9 tháng 3 năm 2015.
Việc phát triển được thực hiện bí mật vào đầu thập niên 2000 nhằm làm đối trọng với tên lửa Agni-III của Ấn Độ, Shaheen-III có tầm bắn 2750 km (1700 dặm) và mang đầu đạn nổ thông thường lẫn đầu đạn hạt nhân.
Shaheen đã được thử nghiệm thành công vào ngày 9 tháng 3 năm 2015 với dải 2750 km (1700 dặm), có thể cho phép mọi góc của Ấn Độ và đi sâu vào các phần của Trung Đông Bắc Phi và Nam Âu. Chương trình Shaheen bao gồm hệ thống nhiên liệu rắn tương phản với chương trình Ghauri chủ yếu dựa trên hệ thống nhiên liệu lỏng. Với sự ra mắt thành công của Shaheen ', nó vượt qua phạm vi của Shaheen-II - do đó nó là tên lửa dài nhất được đưa ra bởi quân đội.
Chữ Nôm
Chữ Nôm (𡨸喃), còn được gọi là Chữ Hán Nôm (𡨸漢喃), Quốc âm (國音) hay Quốc ngữ (國語) là loại văn tự ngữ tố - âm tiết dùng để viết tiếng Việt. Đây là bộ chữ được người Việt tạo ra dựa trên chữ Hán, các bộ thủ, âm đọc và nghĩa từ vựng trong tiếng Việt.
Chữ Nôm bắt đầu hình thành và phát triển từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 20. Sơ khởi, chữ Nôm thường dùng ghi chép tên người, địa danh, sau đó được dần dần phổ cập, tiến vào sinh hoạt văn hóa của quốc gia. Vào thời Nhà Hồ ở thế kỷ 14 và Nhà Tây Sơn ở thế kỷ 18, xuất hiện khuynh hướng dùng chữ Nôm trong văn thư hành chính. Đối với văn học Việt Nam, chữ Nôm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi là công cụ xây dựng nền văn học cổ truyền kéo dài nhiều thế kỷ.
Định nghĩa và tên gọi
Cả hai từ chữ và Nôm trong chữ Nôm đều có gốc Hán. Từ chữ bắt nguồn từ cách phát âm trong tiếng Hán thượng cổ của chữ “tự” 字 (trong "văn tự"). Nôm nghĩa là Nam 南 (trong "phía nam"). Ý của tên gọi chữ Nôm là đây là thứ chữ dùng để ghi chép tiếng nói của người phương Nam (tức người Việt, xưa kia người Việt tự xem mình là người phương Nam, còn người Trung Quốc là người phương Bắc).
Tên gọi Quốc âm (國音) được các thi hào sử dụng để đặt tên cho các tác phẩm bằng chữ Nôm như Quốc âm Thi tập, Hồng Đức Quốc âm Thi tập. Chữ âm 音 có nghĩa là "tiếng" như trong từ âm thanh, âm giọng, liên tưởng đến "tiếng nói" hay "ngôn ngữ", nên có thể Quốc âm còn có nghĩa là "tiếng nói của đất nước", ám chỉ tới tiếng Việt. Một tác phẩm bằng chữ Nôm khác là Bạch Vân quốc ngữ thi tập, sử dụng từ "Quốc ngữ" (國語). Do vậy từ lâu chữ Nôm đã được người đương thời coi là ”chữ viết tiếng Việt”, hay chính là ”chữ Quốc ngữ” của tiếng Việt lúc đó (khác với "chữ Quốc ngữ" hiện nay là chữ Latinh).
Lịch sử phát triển
nhỏ|phải|Bốn trang đầu của sách Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca dùng chữ Nôm để học chữ Nho nhỏ|phải|Truyện Nôm Phan Trần, ấn bản Nhâm dần (1902) triều [[Thành Thái]] nhỏ|phải|Chữ Nôm khảm xà cừ dùng trang trí trên [[điếu ống thế kỷ 19-20 thời Nguyễn]] nhỏ|phải|Một trang từ cuốn [[Nhật dụng thường đàm 1851.]] nhỏ|phải|Đơn khai sinh năm 1938 ở [[Bắc Kỳ hiện diện bốn loại văn tự: chữ Quốc ngữ cùng với chữ Nôm, các con dấu bằng tiếng Pháp và có vài chữ Hán.]] nhỏ|"Nội dung chủ nghĩa anh hùng cách mạng của chúng ta" (4-1966) do [[Hồ Chí Minh|Chủ tịch Hồ Chí Minh viết, dùng hỗn hợp cả chữ Hán-Nôm và chữ Quốc ngữ.]]
Các quan điểm về sự hình thành
Trong một số nghiên cứu vào thập niên 1990, các học giả căn cứ vào đặc điểm cấu trúc nội tại của chữ Nôm, dựa vào cứ liệu ngữ âm lịch sử tiếng Hán và tiếng Việt, so sánh đối chiếu hệ thống âm tiếng Hán và tiếng Hán Việt đã đi tới kết luận rằng âm Hán Việt (âm của người Việt đọc chữ Hán) ngày nay bắt nguồn từ thời nhà Đường-nhà Tống thế kỷ 8-9. Và nếu âm Hán Việt có từ thời Đường, Tống thì chữ Nôm không thể ra đời trước khi cố định cách đọc Hán Việt (nếu xét chữ Nôm với tư cách hệ thống văn tự) và chỉ có thể ra đời sau khoảng thế kỷ thứ 10 khi người Việt thoát khỏi nghìn năm Bắc thuộc với chiến thắng của Ngô Quyền vào năm 938.
Về văn bản thì khi tìm chứng tích trước thời nhà Lý, văn tịch hoàn toàn không lưu lại dấu vết chữ Nôm nào cả. Sang thời Lý thì mới có một số chữ Nôm như trên quả chuông chùa Vân Bản, Hải Phòng (đúc năm 1076), bài bi ký ở chùa xã Hương Nộn, huyện Tam Nông tỉnh Phú Thọ (tạc năm 1173 niên hiệu Chính Long Bảo Ứng thứ 11) hay bia chùa Tháp Miếu, huyện Yên Lãng (nay thuộc Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc (tạc năm 1210 triều vua Lý Cao Tông).
Trước tác thì phải sang thời nhà Trần mới có dấu tích rõ ràng. Hàn Thuyên là người có công lớn phát triển thơ Nôm thời kỳ này với việc mở đầu thể Hàn luật. Ông cũng đặt ra quy luật bằng trắc (平/仄) cho các thanh tiếng Việt trong thơ.
Phát triển
Ban đầu khi mới xuất hiện, chữ Nôm thuần túy mượn dạng chữ Hán y nguyên để ghi âm tiếng Việt cổ (mượn âm Hán để chép tiếng Quốc âm). Phép đó gọi là chữ "giả tá" (假借). Dần dần phép ghép hai chữ Hán lại với nhau, một phần gợi âm, một phần gợi ý được dùng ngày càng nhiều và có hệ thống hơn. Phép này gọi là "hài thanh" hoặc "hình thanh" (形聲) để cấu tạo chữ mới.
Notiophygus fulvipes
Notiophygus fulvipes là một loài bọ cánh cứng trong họ Discolomatidae. Loài này được John miêu tả khoa học năm 1956.
Tham khảo
Thể loại:Notiophygus
Chữ Nôm
Phát triển
Ví dụ về giả tá: từ 别 âm Hán Việt là biệt, nghĩa phân biệt, ly biệt nhưng được dùng để ghi âm từ biết.
Kể từ thời Lê về sau số lượng sáng tác bằng chữ Nôm tăng dần trong suốt 500 năm từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 19. Dồi dào nhất là các áng thi văn có tính cách cảm hứng, tiêu khiển, và nặng phần tình cảm. Những tác phẩm Nôm này rất đa dạng: từ Hàn luật (thơ Nôm (tiếng Việt) theo luật Đường), đến văn tế, truyện thơ lục bát, song thất lục bát, phú, hát nói, tuồng, chèo. Thi ca chữ Nôm đã diễn tả đầy đủ mọi tình cảm của dân tộc Việt, khi thì hào hùng, khi bi ai; khi thì trang nghiêm, khi bỡn cợt. Song sử liệu, nhất là chính sử cùng các văn bản hành chính của triều đình thì gần như toàn phần đều bằng chữ Hán. Ngoại lệ là những năm tồn tại ngắn ngủi của nhà Hồ (thế kỷ 15) và nhà Tây Sơn (thế kỷ 18).
Trước thế kỷ 15
Một số di tích còn lưu lại dấu vết chữ Nôm trước thế kỷ 15 nhưng số lượng không nhiều ngoài một ít văn bia và ghi chép của người đời sau chép lại những bài tương truyền sáng tác từ thời Lý Trần. Một tác phẩm quan trọng là tập Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh (Kinh đại báo phụ mẫu trọng ân) đã ra đời vào thời nhà Lý khoảng thế kỷ 12. Đây cũng là đặc điểm vì tập này là văn xuôi, một thể văn ít khi dùng chữ Nôm.
Nhà Trần cũng để lại một số tác phẩm chữ Nôm như mấy bài phú của vua Trần Nhân Tông: "Cư trần lạc đạo phú" (居塵樂道賦) và "Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca" (得趣林泉成道歌).
Thời Trần tương truyền cũng có lệ làm phú bằng chữ Nôm trong kỳ thi Hội. Lê Tắc ghi lại trong An Nam chí lược rằng đời vua Trần Anh Tông một số bài hát được soạn bằng Nôm.
Sang thời nhà Hồ thì một số sách vở kinh điển Nho học được dịch ra chữ Nôm như thiên Vô dật trong Kinh Thư năm 1395. Nhà vua cũng cho soạn cuốn Thi nghĩa bằng Nôm để giảng giải Kinh Thi.
Thế kỷ 15–17
Trong chính sử thì ghi lại một số văn kiện quan trọng bằng chữ Nôm trong đó có tờ sắc chúa Thanh Đô Vương Trịnh Tráng soạn nhân danh vua Lê Thần Tông gửi cho chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên năm 1627 đòi đất Thuận Hóa nộp thuế. Dụng ý dùng Nôm là để dễ bề diễn tả tình gia tộc của kẻ cả vì Trịnh Tráng với Nguyễn Phúc Nguyên là anh em con cô con cậu.
Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa là cuốn từ điển chữ Hán giải thích bằng chữ Nôm thuộc loại sớm nhất.
Thế kỷ 17 cũng chứng kiến sự xuất hiện nhưng đã sớm nở rộ của văn học Nôm Công giáo, với những tác giả tên tuổi như nhà truyền giáo Girolamo Maiorica (chủ trì biên soạn hơn 45 tác phẩm nhiều thể loại), thầy giảng Gioan Thanh Minh (viết tiểu sử các danh nhân và thánh nhân), thầy giảng Lữ-y Đoan (viết Sấm truyền ca, truyện thơ lục bát phỏng tác từ Ngũ Thư).
Thế kỷ 18–19
Thơ Hàn luật của những thế kỷ kế tiếp càng uyển chuyển, lối dùng chữ càng tài tình, hóm hỉnh như thơ của Hồ Xuân Hương hay Bà Huyện Thanh Quan. Ngược lại thể thơ dài như Ai tư vãn của Ngọc Hân Công chúa cùng thể song thất lục bát trong Chinh phụ ngâm của Đoàn Thị Điểm lưu danh những nữ sĩ biệt tài thời trước. Riêng Chinh phụ ngâm được xem là một tuyệt tác, có phần trội hơn nguyên bản chữ Nho.
Thể song thất lục bát cũng lưu lại tác phẩm Cung oán ngâm khúc, lời văn cầu kỳ, hoa mỹ nhưng thể thơ phổ biến nhất là truyện thơ lục bát, trong đó phải kể Truyện Kiều (Nguyễn Du) và Lục Vân Tiên (Nguyễn Đình Chiểu). Văn từ truyện thơ bình dị hơn nhưng lối hành văn và ý tứ không kém sâu sắc và khéo léo. Những tác phẩm truyện Nôm khuyết danh khác như Thạch Sanh, Trê Cóc, Nhị độ mai, Phan Trần, Tấm Cám, Lưu Bình Dương Lễ, Ngư tiều y thuật vấn đáp, Nữ tú tài, Tô Công phụng sứ, tất cả được phổ biến rộng rãi khiến không mấy người Việt lại không biết vài câu, nhất là Truyện Kiều.
Dưới triều đại nhà Tây Sơn, do sự hậu thuẫn của Quang Trung hoàng đế, toàn bộ các văn kiện hành chính bắt buộc phải viết bằng chữ Nôm trong 14 năm, từ 1788 đến 1802.
Thời kỳ cuối của chữ Nôm xuất hiện nhiều tác phẩm thi ca theo thể hát nói như của Nguyễn Khuyến, Chu Mạnh Trinh, Tú Xương v.v. Những thể cũ song thất lục bát và lục bát (các truyện Nôm) vẫn góp mặt song thêm vào đó là những vở tuồng hoặc chèo dân gian cũng được soạn bằng chữ Nôm như Kim Thạch kỳ duyên, Chàng Lía (Văn Doan diễn ca), Quan Âm Thị Kính.
Đối ngược lại tài liệu văn học thì triết học, sử học, luật pháp, y khoa và ngữ học tuy có được ghi lại bằng chữ Nôm nhưng tương đối ít. Văn vần thì có Đại Nam Quốc sử Diễn ca (thời Nguyễn). Đặc biệt là cuốn từ điển song ngữ Hán Nôm Đại Nam Quốc ngữ do Văn Đa Nguyễn Văn San soạn năm Tự Đức thứ 30 (1877). Trong những văn bản hành chính thường nhật như sổ sách, công văn, giấy tờ, thư từ, khế ước, địa bạ v.v. chỉ đôi khi xen chữ Nôm nếu không thể tìm được một chữ Hán đồng nghĩa để chỉ các danh từ riêng (như tên đất, tên làng, tên người), nhưng tổng thể vẫn là văn bản Hán Việt.
Suy giảm
Dưới chính quyền thuộc địa và bảo hộ của Pháp, vào cuối thế kỷ 19 tại Nam Kỳ và đầu thế kỷ 20 tại Bắc Kỳ và Trung Kỳ, vị thế của chữ Hán và chữ Nôm bắt đầu giảm sút. Chữ Quốc ngữ được chính quyền thuộc địa bảo hộ qua các nghị định được người Pháp ban ra với mục đích xóa bỏ chữ Hán và chữ Nôm, để tiếng Việt đồng văn tự với tiếng Pháp, giúp phổ biến tiếng Pháp và dễ bề cai trị. Kỳ thi Hương cuối cùng tại Nam Kỳ được tổ chức vào năm 1864, tại Bắc Kỳ là năm 1915, tại Trung Kỳ là năm 1918 và kỳ thi Hội sau cùng được tổ chức vào năm 1919. Trong chừng mực nào đó, chữ Hán vẫn tiếp tục được dạy trong thời Pháp thuộc. Học chính Tổng quy (Règlement général de l'Instruction publique) do Toàn quyền Albert Sarraut ban hành năm 1917 quy định ở cấp tiểu học, mỗi tuần dạy Hán tự một giờ rưỡi và dạy tiếng Pháp (lớp nhì và lớp nhất) ít nhất 12 giờ. Ở cấp trung học, mỗi tuần quốc văn (gồm Hán tự và quốc ngữ) dạy 3 giờ trong khi Pháp văn và lịch sử Pháp dạy 12 giờ. Bên cạnh bộ Quốc-văn giáo-khoa thư của nhóm Trần Trọng Kim, Nha Học chính Đông Pháp còn tổ chức và cho sử dụng bộ Hán-văn tân giáo-khoa thư xuất bản lần đầu năm 1928 do Lê Thước và Nguyễn Hiệt Chi biên soạn, đều được dùng rộng rãi cho tới trước năm 1949.
Tại miền Nam, Giáo dục Việt Nam Cộng hòa quy định dạy chữ Hán cho học sinh trung học đệ nhất cấp. Tại miền Bắc, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa không chủ trương dạy chữ Hán và chữ Nôm, nhưng có sử dụng chữ Hán với chữ Nôm ở một số thời điểm (đồng tiền lưu hành của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa có in chữ Hán). Khi đất nước thống nhất, chương trình giáo dục phổ thông của nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam không giảng dạy chữ Hán và chữ Nôm.
Hiện tại
Chữ Nôm và chữ Hán hiện nay không được giảng dạy đại trà trong hệ thống giáo dục phổ thông Việt Nam, tuy nhiên nó vẫn được giảng dạy và nghiên cứu trong các chuyên ngành về Hán-Nôm tại bậc đại học. Chữ Nôm và chữ Hán cũng được một số hội phong trào tự dạy và tự học, chủ yếu là học cách đọc bằng tiếng Việt hiện đại, cách viết bằng bút lông kiểu thư pháp, học nghĩa của chữ, học đọc và viết tên người Việt, các câu thành ngữ, tục ngữ và các kiệt tác văn học như Truyện Kiều.
Để giúp chữ Nôm cũng được hiển thị trên máy tính và di động như chữ Hán, các nhà ngôn ngữ học về Hán Nôm đã và đang cố gắng chuẩn hoá chữ Nôm toàn diện hơn về mặt chữ, cách viết và âm đọc, đồng thời nỗ lực đưa chữ Nôm được mã hoá lên bộ mã Unicode. Điều này giúp cho chữ Nôm được bảo tồn lâu dài, dễ dàng tìm kiếm, tra cứu và thông hiểu hơn. Tính đến nay, đã có gần 12.000 chữ Nôm được cấp mã Unicode.
Người Kinh ở Trung Quốc hiện nay vẫn sử dụng chữ Hán và chữ Nôm làm văn tự chính thức cho dạng tiếng Việt mà họ đang nói hàng ngày (tiếng Kinh Trung Quốc) thay vì chữ Latinh mà tại Việt Nam gọi là chữ Quốc ngữ.
Do các vấn đề chính trị nhạy cảm về quan hệ Việt Nam - Trung Quốc (như thời kỳ bắc thuộc, những cuộc chiến tranh trong hàng nghìn năm của lịch sử, tranh chấp chủ quyền Hoàng Sa và Trường Sa,...), khiến nhiều người Việt hiện nay mang tư tưởng của Chủ nghĩa bài Trung Quốc, không phân biệt được chữ Nôm, chữ Hán với tiếng Trung (tức không phân biệt được "chữ viết" và "tiếng nói"), nên thường có hành động đả kích vô cớ những người học chữ Nôm, chữ Hán hay người viết các văn tự ngữ tố này trong tiếng Việt (ví dụ như đả kích người viết thư pháp chữ Hán Nôm thay vì viết chữ Latinh/ chữ Quốc ngữ, vì cho rằng viết chữ Hán Nôm là viết tiếng Trung). Điều này gây khó khăn lớn trong thời hiện đại cho việc bảo tồn và phát huy các giá trị mà chữ Nôm cũng như chữ Hán đã mang lại cho tiếng Việt và văn học cổ truyền Việt Nam.
Chữ Nôm, chữ Hán và chữ Quốc ngữ
285x285px|nhỏ|Từ điển song ngữ [[Nam Việt–Dương Hiệp Tự vị giải nghĩa tiếng Việt (ghi bằng chữ Nôm và chữ Quốc ngữ) bằng tiếng Latinh.|thế=]] Chữ Quốc ngữ Latinh và chữ Nôm cùng chữ Hán là hai hệ chữ dùng để viết tiếng Việt, chúng có vai trò khác nhau nhưng bổ trợ cho nhau trong dòng lịch sử và văn hóa Việt Nam. Chữ Quốc ngữ được các nhà truyền giáo Dòng Tên tại Việt Nam sáng chế dựa trên ký tự Latinh vào nửa đầu thế kỷ 17 và cho tới cuối thế kỷ 19 chỉ được lưu hành trong giới Công giáo. Tuy nhiên, trái với nhiều người lầm tưởng, trong thời kỳ này lượng văn thư Kitô giáo chữ Nôm vượt xa chữ Quốc ngữ, và sách chữ Nôm vẫn được người Công giáo sử dụng cho đến giữa thế kỷ 20. Việc sử dụng chữ Quốc ngữ trong giai đoạn này cũng được đặt trong mối liên hệ với chữ Nôm và văn chương tiếng Việt nói chung.
Đến thời Pháp thuộc, chính quyền thuộc địa muốn tăng cường ảnh hưởng của tiếng Pháp (cũng dùng chữ Latinh) và hạn chế ảnh hưởng của Hán học cùng với chữ Hán. Chính quyền thuộc địa ban hành các nghị định để bảo hộ cho việc sử dụng chữ Quốc ngữ:
Những cách tạo chữ Nôm
nhỏ|phải|Ba câu lục bát đầu của [[Truyện Kiều]]
Dùng âm chữ Hán, không dùng nghĩa (giả tá)
Mượn chữ Hán đồng âm hoặc cận âm để ghi âm tiếng Việt. Âm mượn có thể là âm Hán Việt tiêu chuẩn, âm Hán Việt cổ hoặc âm Hán Việt Việt hoá. Khi đọc có thể đọc giống với âm mượn hoặc đọc chệch đi. Ví dụ:
Dùng nghĩa chữ Hán, không dùng âm (huấn đọc)
Mượn chữ Hán đồng nghĩa hoặc cận nghĩa để ghi lại âm tiếng Việt. Ví dụ: chữ "dịch" 腋 có nghĩa nghĩa là "nách" được dùng để ghi lại từ "nách" trong "hôi nách", chữ "năng" 能 có nghĩa là "có tài, có năng lực" được dùng để ghi lại từ "hay" trong "văn hay chữ tốt".
Chữ ghép (tạo tự)
Chữ ghép, còn gọi chữ là chữ hợp thể, là chữ được tạo ra bằng cách ghép hai hoặc nhiều hơn chữ khác thành một chữ. Các chữ cấu thành nên chữ ghép có thể đóng vai trò là thanh phù (bộ phận biểu thị âm đọc của chữ ghép) hoặc nghĩa phù (bộ phận biểu thị ý nghĩa của chữ ghép) hoặc vừa là thanh phù vừa là nghĩa phù hoặc dùng làm phù hiệu chỉnh âm chỉ báo cho người đọc biết chữ này cần phải đọc chệch đi. Chúng có thể được viết nguyên dạng hoặc bị viết tỉnh lược mất một phần hoặc thay bằng chữ giản hóa. Thanh phù luôn có âm đọc giống hoặc gần giống với âm đọc của chữ ghép. Phù hiệu chỉnh âm được dùng trong chữ Nôm là bộ "khẩu" 口 (đặt ở bên trái chữ ghép), dấu "cá" 亇 (bắt nguồn từ chữ "cá" 个 viết theo thể thảo thư, đặt ở bên phải chữ ghép), dấu nháy "𡿨" (đặt ở bên phải chữ ghép), bộ "tư" 厶 (đặt ở bên trên hoặc bên phải chữ ghép), dấu "冫" (đặt bên trái chữ ghép, chỉ thấy dùng trong các bản văn bản Nôm ở vùng Nam Bộ Việt Nam).
Một số ví dụ về chữ ghép:
Tiếng Việt hiện đại không có phụ âm kép nhưng trong tiếng Việt từ giai đoạn trung đại trở về trước thì lại có phụ âm kép. Trong chữ Nôm hợp thể để biểu thị các phụ âm kép người ta dùng một hoặc hai chữ làm thanh phù. Nếu dùng hai chữ làm thanh phù thì một chữ sẽ dùng để biểu thị phụ âm thứ nhất của phụ âm kép, chữ còn lại biểu thị phụ âm thứ hai của phụ âm kép. Ví dụ:
Lược bớt nét của chữ Hán để biểu thị phải đọc chệch đi
Lược bớt ít nhất là một nét của một chữ Hán nào đó để gợi ý cho người đọc biết rằng chữ này phải đọc chệch đi. Ví dụ:
Mượn âm của chữ Nôm có sẵn
Dùng chữ Nôm có sẵn để ghi lại từ tiếng Việt đồng âm hoặc cận âm nhưng khác nghĩa hoặc đồng nghĩa nhưng khác âm với chữ được mượn. Khi đọc có thể đọc giống với âm đọc của chữ được mượn hoặc đọc chệch đi. Ví dụ:
Ký tự đặc biệt
Có thể có nguồn gốc từ chữ "又" (hựu) (có nghĩa là "lại") hoặc chữ "吏" (lại) (có nghĩa là "quan lại"). Nó có tác dụng làm lặp lại âm tiết trong từ láy, tương tự như dấu "々" trong tiếng Nhật. Có thể có nguồn gốc từ chữ "個" (cá) (có nghĩa là "cái"). Nó có tác dụng làm thay đổi âm đọc của chữ Hán từ âm Hán (được coi là cách phát âm đúng của chữ Hán, tương tự Go-on và Kan-on tiếng Nhật) thành âm Nôm (cách phát âm sai của chữ Hán, tương tự Kan'yō-on tiếng Nhật).
Kiểu viết
Cũng giống như các kiểu chữ của tiếng Trung, tiếng Hàn, tiếng Nhật, chữ Nôm là dạng ký tự mà mỗi chữ chỉ cần viết trong một phạm vi ô vuông không đổi, nên vừa có thể viết dọc kiểu truyền thống và viết ngang kiểu phương tây.
Viết dọc
Kiểu viết dọc truyền thống Đông Á gọi là Tung Thư (縱書), viết từ trên xuống dưới, hàng đọc từ phải sang trái, là kiểu viết mà người Việt xưa sử dụng. Có thể thấy ở các văn bản hay di tích cổ xưa như Bia tiến sĩ, Truyện Kiều bản gốc,... hay các biển hiệu xưa như Văn Miếu Môn (dựng ngang nên viết từ phải sang trái). Kiểu viết này giống kiểu viết của tiếng Nhật trong manga (nguyên nhân chính khiến manga có bản quyền ở Việt Nam đọc từ phải sang trái) và truyện chữ như light novel. Một bộ sớ cầu siêu rất dài bằng chữ Nôm được viết năm 1953 được tìm thấy ở Kon Tum, cho thấy rõ kiểu viết này.
Dấu chấm câu trong văn bản chữ Nôm cổ
nhỏ|phải|Trang chữ Nôm trong Dialogues Cochinchinois in năm 1871 tại Paris, có phiên giải ra các tiếng [[tiếng Anh|Anh, Pháp và Latinh, liệt kê những sản vật giá trị Nam Kỳ có thể bán cho thương thuyền ngoại quốc như da trâu, quế, gỗ mun, ngà voi... đổi lấy mua súng ống các loại]]
Thư tịch tiếng Hán và tiếng Việt viết bằng chữ Nôm thời xưa thường không có dấu chấm câu. Nếu trong sách in có dấu chấm câu thì thường là do người đọc sách viết thêm vào. Trong văn bản, ở những chữ nào mà người xưa cảm thấy cần phải dừng lại một chút khi đọc đến chữ đó thì chữ đó cùng những chữ đứng trước nó được xem là một “câu” 句. “Câu” theo quan niệm thời xưa nhiều khi không xem được là câu theo quan niệm về câu thời nay. Việc thêm ký hiệu vào trong văn bản để chỉ ra ranh giới của các “câu” gọi là chấm câu 點句. Việc chấm câu cho sách gọi là chấm sách 點冊.
Hai loại dấu chấm câu thường dùng trong thư tịch cổ tiếng Hán và tiếng Việt viết bằng chữ Nôm là vòng “. ” và dấu chấm “、”. Khi vòng và dấu chấm được dùng cùng nhau để chấm câu thì vòng được dùng tương tự như dấu chấm “.” trong chữ Quốc ngữ, dấu chấm “、” được dùng tương tự như dấu phẩy “,” trong chữ Quốc ngữ. Cũng có khi chỉ có vòng “. ” hoặc dấu chấm “、” được dùng để chấm câu. Việc chấm câu bằng vòng gọi là vòng câu 𥿺句. Trong thư tịch cổ tiếng Việt viết bằng chữ Hán và chữ Nôm, chữ được viết kiểu Tung Thư (viết dọc từ phải sang trái) chứ không viết theo hàng ngang như chữ Latinh, vòng và dấu chấm thường nằm ngoài hàng chữ, bên phải chữ cuối cùng của “câu”.
Chuẩn hóa
Năm 1867, nhà cải cách Nguyễn Trường Tộ đã đề xuất chuẩn hóa chữ Nôm (cùng với việc bãi bỏ Hán văn), nhưng hệ thống mới mà ông gọi là Quốc âm Hán tự (國音漢字) đã bị vua Tự Đức bác bỏ.
Năm 2022, Ủy ban Phục sinh Hán Nôm Việt Nam đã công bố Bảng chữ Hán Nôm Chuẩn Thường dùng , với tổng số 5.524 ký tự chuẩn, chiếm khoảng 98% lượng sử dụng hàng ngày của tiếng Việt hiện đại.
Nhược điểm
Được tạo ra dựa trên chữ Hán, các bộ thủ, âm đọc và nghĩa từ vựng trong tiếng Việt, do vậy chữ Nôm không phải là bộ chữ đơn giản cho người mới học (không tính trẻ em học vỡ lòng).
Với việc viết chữ, nếu đã quen các nét và cách viết chữ Hán (ít nhất là Hành thư hoặc Khải thư), việc viết chữ Nôm không phải là điều khó khăn. Tuy nhiên sẽ cần phải lưu ý kích thước các nét chữ do chữ Nôm thường nhiều nét hơn chữ Hán, nên nếu không định lượng được kích thước nét chữ, sẽ dễ làm cho chữ Nôm to hơn so với chữ Hán cùng dòng. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc khai triển thư pháp, đảm bảo tính mỹ thuật.
Với việc đọc hiểu, về cơ bản để đọc được chữ Nôm thì đòi hỏi người đọc phải có sự hiểu biết chữ Hán và vốn từ vựng tiếng Việt ở một mức độ nhất định. Am hiểu chữ Hán về nghĩa và âm Hán-Việt sẽ giúp ghi nhớ và đọc hiểu chữ Nôm dễ hơn.
Hệ chữ Nôm cũng không có sự thống nhất do chưa được quan tâm chuẩn hoá toàn diện: có thể có nhiều chữ dùng để ghi cùng một âm tiết, hoặc ngược lại, một chữ có thể có nhiều cách đọc khác nhau. Tình trạng này còn do "tam sao thất bản", phần vì trình độ người thợ khắc chữ ngày xưa, phần vì khâu in mộc bản có chất lượng không cao (chữ bị nhòe, mất nét). Do đó có người nói "chữ Nôm phải vừa đọc vừa đoán", "nôm na là cha mách qué".
Ưu điểm
Tuy không tiện dụng như chữ Quốc ngữ (chữ Latinh) về khả năng viết và phát âm, chữ Nôm cũng có ưu điểm riêng mà chữ Quốc ngữ không thể có được:
Chữ Nôm của các dân tộc khác
Ở Việt Nam, không chỉ có dân tộc Kinh chế tạo ra chữ Nôm, một vài dân tộc thiểu số khác như Tày, Dao,...và cả người Tráng ở Trung Quốc cũng tạo ra chữ Nôm dựa trên chữ Hán để lưu lại ngôn ngữ của họ.
Chữ Nôm Tày
Chữ Nôm Tày là một sáng tạo tập thể của nhiều thế hệ trí thức người Tày, được ra đời từ khoảng thế kỷ XV - XVI, phát triển mạnh trong thời kỳ nhà Mạc cát cứ ở Cao Bằng và tồn tại cho đến ngày nay. Cũng như những dân tộc khác hiện đang sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam, cư dân Tày Bắc Kạn từ lâu đời đã biết sử dụng hệ thống ký tự chữ Hán để ghi âm tiếng Tày và được các nhà nghiên cứu gọi là chữ Nôm Tày.
Về loại hình, chữ Nôm Tày là chữ khối vuông, thuộc thể loại chữ tượng hình, kế tục và phát triển từ chữ Hán của dân tộc Hán ở phương Bắc. Là thể chữ tượng hình, chữ khối vuông nên trong cách viết, chữ Nôm Tày cũng phải tuân thủ trình tự, cách thức viết chữ của chữ Hán đó là: Trên trước, dưới sau; trong trước, ngoài sau; trái trước, phải sau; viết từ trái sang phải, từ trên xuống dưới (theo hàng dọc); sử dụng bộ thủ chữ Hán để nhận biết ngữ nghĩa, mặt chữ.
Chữ Nôm Ngạn
Người Ngạn là một nhóm cư dân ở tỉnh Cao Bằng được xếp vào nhóm dân tộc Tày nhưng về mặt ngôn ngữ thì gần với người Giáy, từng sử dụng chữ Nôm Ngạn trộn với chữ Hán trong các bài mo (khấn cúng).
"Chữ Nôm" của các nước khác
Do 喃 nôm = 口 khẩu + 南 nam nên chữ "喃 nôm" trong tên gọi "chữ Nôm" thường được hiểu với ý nghĩa là "ngôn ngữ của người Nam". Tuy nhiên, nếu mở rộng khái niệm "chữ nôm" ra cho tất cả các hệ chữ được sáng tạo dựa trên chữ Hán thì có người còn gọi những chữ được các dân tộc phương bắc như Nhật Bản, Triều Tiên là "chữ nôm Nhật", "chữ nôm Triều", hay gọi những hệ thống chữ của các dân tộc thuộc Trung Quốc như Tráng, Đồng, v.v. là "chữ nôm Choang", "chữ nôm Đồng", v.v.
Tuy nhiên, cũng nên phân biệt những "chữ nôm" này với những bộ chữ biểu âm như Kana và Hangul trong tiếng Nhật và tiếng Hàn hiện đại.
Bộ gõ chữ Nôm và chữ Hán bằng chữ Quốc ngữ
Có nhiều phần mềm máy tính tạo ra ký tự chữ Nôm và chữ Hán bằng cách gõ chữ Quốc ngữ.
Phông chữ Nôm nằm trong cơ sở dữ liệu Unihan. VietUnicode là phông Unicode chứa các ký tự chữ Nôm. Nó là một dự án trên SourceForge. Phông TrueType có thể tải về từ.
Một số từ điển chữ Nôm trên mạng Internet có Từ điển ở Viện Việt học (tiếng Việt) Nom character index (Tiếng Anh).
Liên kết ngoài
Nôm Nôm Nôm Thể loại:Phát minh của Việt Nam
Armillaria melleorubens
Armillaria melleorubens là một loài nấm trong họ Physalacriaceae. Loài này phân bố ở miền trung America.
Xem thêm
List of Armillaria species
Tham khảo
melleorubens
Trần Định Định
Trần Định Định (tiếng Trung: 陈定定; bính âm: Chén Dìngdìng) là một nhà khoa học chính trị Trung Quốc có sở thích nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Trung Quốc, an ninh châu Á, chính trị Trung Quốc và nhân quyền. Ông là Giáo sư về Quan hệ quốc tế và Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con đường Tơ lụa Thế kỷ 21 tại Đại học Tế Nam, Quảng Châu, Trung Quốc. Ông là thành viên không thường trú tại Viện Chính sách Công Toàn cầu (GPPi), nhà nghiên cứu thỉnh giảng tại Đại học Johns Hopkins SAIS, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Toàn cầu hóa, Đại học Thanh Hoa, và là giám đốc sáng lập của Viện Intellisia (海国图智研究院 ), một think tank độc lập của Trung Quốc tập trung vào các vấn đề quốc tế. Kể từ năm 2014, Trần Định Định là cộng tác viên hàng tuần cho tạp chí The Diplomat.
Ông có bằng cử nhân Kinh tế Quốc tế của Đại học Nhân dân Trung Quốc và bằng Thạc sĩ và Tiến sĩ khoa học chính trị của Đại học Chicago. Từ năm 2005 đến 2006, ông là giảng viên thỉnh giảng tại Bộ Chính trị tại Đại học Dartmouth. Từ năm 2006 đến 2007, ông là Nghiên cứu sinh tại Đại học Harvard. Từ năm 2009 đến 2016, Trần Định Định là trợ lý giáo sư tại Đại học Ma Cao, giảng dạy Chính trị Trung Quốc và quan hệ quốc tế. Từ năm 2014 đến 2018, ông là phó chủ tịch Hiệp hội Nghiên cứu Quốc tế (khu vực Châu Á Thái Bình Dương).
Ông cũng là một dịch giả học thuật. Ông đã dịch cuốn Why Nations Fight của Richard Ned Lebow, Destined for War của Graham Allison và The Grand Strategy of the Byzantine Empire của Edward N. Luttwak sang tiếng Trung Giản thể.
Tham khảo
Thể loại:Nhà khoa học chính trị Trung Quốc Thể loại:Cựu sinh viên Đại học Chicago
Bathygyge grandis
Bathygyge grandis là một loài chân đều trong họ Bopyridae. Loài này được Hansen miêu tả khoa học năm 1897.
Tham khảo
Thể loại:Bathygyge
Aneomochtherus ochriventris
Aneomochtherus ochriventris là một loài ruồi trong họ Asilidae. Aneomochtherus ochriventris được Loew miêu tả năm 1854.
Thymine
Thymine (C5H6N2O2) hay còn gọi là 5-methyluracil, là tên của một nucleobase thuộc nhóm pyrimidine. Trong tiếng Việt phổ thông, thuật ngữ "thymine" đã dùng dưới tên gọi phổ biến là timin. có trong nucleic acid DNA. Trong RNA thymine được thay thế bởi uracil trong hầu hết các trường hợp. Trong DNA, thymine(T) gắn với adenine (A) qua hai liên kết hiđrô giúp cho cấu trúc của DNA được giữ ổn định.
Thymine kết hợp với deoxyribose tạo nên nucleoside deoxythymidine, cũng đồng nghĩa với thuật ngữ thymidine. Thymidine có thể được phosphoryl hóa với một, hai hoặc ba nhóm phosphate, tạo nên lần lượt TMP, TDP và TTP (thymidine mono- di- và triphosphate).
Liên kết ngoài
Thể loại:Pyrimidine Thể loại:Hợp chất carbon Thể loại:Dị vòng nitơ thơm Thể loại:Hợp chất dị vòng (1 vòng)
Megalognatha nodicornis
Megalognatha nodicornis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1927.
Tham khảo
Thể loại:Megalognatha
GLONASS-K
nhỏ|GLONASS GLONASS-K là vệ tinh thế hệ mới nhất được thiết kế nhằm phục vụ hệ thống định vị toàn cầu GLONASS của Nga. Được phát triển bởi Reshetnev Information Satellite Systems và nó được phóng lên không gian vào ngày 26 tháng 2 năm 2011, với mục tiêu nâng cấp chủ yếu thế hệ vệ tinh thứ hai GLONASS-M. Thế hệ GLONASS-K có tuổi thọ lâu hơn và độ chính xác cao hơn các thế hệ vệ tinh định vị trước của Nga.
Lịch sử
Chương trình mục tiêu liên bang "Global Navigation System" 2002–2011, đề xuất năm 2001, hướng tới mục tiêu phát triển và xây dựng thế hệ vệ tinh định vị thứ ba, gọi là GLONASS-K, như là một phần trong chương trình nâng cấp GLONASS trong giai đoạn 2005–2011. Vệ tinh mới là sự nối tiếp của GLONASS-M, được giới thiệu năm 2003. Cơ quan Vũ trụ Liên bang (Roscosmos) ban đầu đặt hàng 27 vệ tinh GLONASS-K từ Reshetnev Information Satellite Systems, công ty đã phát triển các thế hệ vệ tinh GLONASS trước đó. Ngày 7 tháng 12 năm 2010, công ty thông báo đã hoàn thành việc thử nghiệm vệ tinh GLONASS-K đầu tiên. Vệ tinh này được đưa lên quỹ đạo ngày 26 tháng 2 năm 2011.
Tham khảo
Thể loại:Chương trình vũ trụ Nga Thể loại:Vệ tinh nhân tạo Thể loại:GLONASS Thể loại:Vệ tinh
Quận Lafourche, Louisiana
Dân số
Biến động dân số qua các từ 1900-2010:
Tham khảo
Thể loại:Quận của Louisiana
Hydropsyche irroratella
Hydropsyche irroratella là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.
Tham khảo
Thể loại:Hydropsyche
Megalognatha nyassensis
Megalognatha nyassensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1926.
Tham khảo
Thể loại:Megalognatha
Notiophygus fulvus
Notiophygus fulvus là một loài bọ cánh cứng trong họ Discolomatidae. Loài này được John miêu tả khoa học năm 1929.
Tham khảo
Thể loại:Notiophygus
Aneomochtherus perplexus
Aneomochtherus perplexus là một loài ruồi trong họ Asilidae. Aneomochtherus perplexus được Becker miêu tả năm 1923.
Tham khảo
Thể loại:Aneomochtherus
Shaheen-II
Shaheen-II là tên lửa đạn đạo đất đối đất tầm trung do Pakistan chế tạo, nó được thử nghiệm thành công lần đầu tiên vào ngày 9 tháng 3 năm 2004. Shaheen-II có tầm bắn 1500 - 2000 km, nó có thể được trang bị cả đầu đạn thông thường lẫn đầu đạn hạt nhân.
Shaheen-II được thiết kế và phát triển bởi NESCOM và Khu Liên hợp Quốc phòng (NDC) của Pakistan. Loạt tên lửa Shaheen được đặt tên theo tên một con chim ưng sống ở vùng núi Pakistan. Tên lửa được coi là của Pakistan tương đương với Mỹ Pershing II.
Tham khảo
Thể loại:Tên lửa đạn đạo
Armillaria montagnei
Armillaria montagnei là một loài nấm trong họ Physalacriaceae.
Xem thêm
List of Armillaria species
Tham khảo
montagnei Thể loại:Nấm châu Âu Thể loại:Nấm Úc Thể loại:Nấm Nam Mỹ Thể loại:Nấm New Zealand
Frómista
nhỏ|phải|300px|Church of San Martín of Fròmista nhỏ|phải|300px|Plan of church of San Martín of Frómista Frómista là một đô thị trong tỉnh Palencia, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 928 người.
Tham khảo
Thể loại:Đô thị ở Palencia
Công suất đơn vị
Công suất đơn vị là mức công suất trên một đơn vị khối lượng của phương tiện cơ động; được tính bằng tỉ số giữa công suất hữu ích lớn nhất của động cơ với khối lượng toàn bộ hoặc khối lượng chiến đấu.
Công suất đơn vị là một chỉ tiêu quan trọng đánh giá khả năng cơ động của phương tiện cơ giới, thường dùng cho xe tăng, xe thiết giáp, xe chiến đấu bộ binh và ô tô quân sự. Đơn vị tính thường là kW/t (hoặc cv/t).
Xe tăng TYPE 90 MITSUBISHI do Nhật Bản chế tạo (sử dụng động cơ điêzen tăng áp tuabin công suất 1.500 hp (1118,55 kW)) có công suất đơn vị lớn nhất là 22,37 kW/t.
Xe tăng STRV 103 do Thụy Điển chế tạo (sử dụng động cơ có công suất 240 hp (178,9 kW)) có công suất đơn vị nhỏ nhất là 4,51 kW/t; trong khi đó khối lượng chiến đấu của xe là 39,7 tấn, mặc dù để giảm khối lượng chiến đấu của loại xe này người ta đã không sử dụng tháp pháo và vận tốc tối đa chỉ đạt 50 km/h.
Các thế hệ xe sản xuất gần đây, do có sự phát triển vượt bậc của khoa học, công nghệ, các vật liệu mới được sử dụng trong chế tạo động cơ cũng như vỏ giáp của xe tăng, xe thiết giáp, nên công suất đơn vị có xu hướng tăng nhờ việc tăng công suất động cơ và giảm khối lượng chiến đấu.
Để có được công suất đơn vị cao, các xe thường sử dụng động cơ công suất lớn đặc biệt là động cơ tuabin khí, đồng thời sử dụng vật liệu chế tạo vỏ giáp mới như composite, các hợp kim nhẹ nhằm giảm khối lượng chiến đấu.
Các xe tăng hạng nhẹ hiện đại có công suất đơn vị 15-18 kW/t (20-21 hp/t). Các xe tăng chủ lực, xe chiến đấu bộ binh hiện đại có công suất đơn vị 22-25 kW/t (khoảng 30 hp/t).
Chú thích
Thể loại:Công suất
Hydropsyche isip
Hydropsyche isip là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.
Tham khảo
Thể loại:Trichoptera miền Cổ bắc Thể loại:Hydropsyche
Cơ số đạn
Cơ số đạn là lượng đạn tiêu chuẩn (phát bắn) được quy định cho một đơn vị vũ khí (súng, pháo, cối, bệ phóng tên lửa...), xe chiến đấu (xe tăng, xe bọc thép...) hay máy bay, tàu thuyền...; được dùng làm đơn vị tính toán cấp phát, bảo đảm đạn cho một nhiệm vụ chiến đấu nhất định.