cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Người Campuchia gốc Việt
Cộng đồng người Campuchia gốc Việt là dân tộc thiểu số lớn nhất tại Campuchia. Theo RFA, năm 2016 cộng đồng người Campuchia gốc Việt có khoảng 156.000 người, chủ yếu sinh sống ở các tỉnh phía Đông giáp với VN, tại thủ đô PhnomPenh và tỉnh SiamReap nhưng theo CIA thì người Việt ở Campuchia chỉ khoảng 0,1% tức khoảng 16.000 người. Mặc dù có những tranh chấp sâu đậm giữa hai dân tộc Khmer và Việt trải dài qua mấy thế kỷ nhưng trên đất nước Campuchia hai nhóm vẫn chung sống cận kề nhau.
Phân bố
Người Campuchia gốc Việt tập trung ở những đô thị như Phnôm Pênh, song một số đáng kể sống dọc theo sông Mê Kông, sông Bassac và vùng Biển Hồ mưu sinh bằng nghề chài lưới. Dưới thời Pháp thuộc, phần lớn phu phen trong các đồn điền cao su của Pháp là người Việt được mộ sang làm lao công. Người Việt cũng là thành phần công chức cấp dưới trong chính quyền thuộc địa Đông Pháp cùng những tư chức trong các hãng xưởng.
Theo ước tính của học giả người Mỹ Donald J. Steinberg thì vào thời điểm năm 1950 có 291.596 người Việt (chiếm hơn 7% tổng dân số Campuchia) sinh sống trên đất Campuchia. Họ tập trung ở Phnôm Pênh và các tỉnh miền đông như Prey Veng, Kandal, Kampong Cham và Kampong Chhnang.
Trước thế kỷ 19
Thư tịch cổ ghi rằng người Việt và người Khmer đã có tiếp xúc từ thế kỷ 13. Sau khi Champa bị Đại Việt thôn tính thì dân Việt tiến vào đến khu vực Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long thuộc Thủy Chân Lạp. Từ khoảng giữa thế kỷ 17 trở đi Chân Lạp suy yếu vì nội chiến và bị Xiêm xâm lược, các chúa Nguyễn đã dùng nhiều cách như hôn nhân chính trị, áp lực ngoại giao cùng thế mạnh quân sự, để dần dần sáp nhập vùng Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long vào xứ Đàng Trong, đặt ra phủ Gia Định. Cùng lúc đó, đội quân của chúa Nguyễn cũng đụng độ với quân Xiêm để tranh giành ảnh hưởng lên đất Chân Lạp. Về cơ bản, Campuchia bị kiềm kẹp giữa 2 nước lớn là Xiêm và Việt.
Thời nhà Nguyễn
Sang thế kỷ 19, nhà Nguyễn dưới triều vua Minh Mạng đã sáp nhập toàn phần lãnh thổ phía Đông Campuchia, gọi là Trấn Tây Thành, vào nước Đại Nam. Mọi thể chế từ việc cai trị đến phong tục đều có lệnh phải bỏ lề lối bản xứ mà theo cách của người Việt. Việc triều chính thì quan lại Cao Miên phải thay cả phẩm phục và lễ nghi. Đối với dân chúng Campuchia thì không những nền độc lập bị xóa bỏ mà cả sự tồn vong của dân tộc cũng lâm nguy. Do đó, người dân Campuchia liên tục nổi dậy, lại có thêm triều đình Xiêm hậu thuẫn các lực lượng chống chính quyền nhà Nguyễn. Quan quân nhà Nguyễn sau cùng phải rút khỏi Campuchia sau mấy năm chinh chiến, bỏ phép trực trị mà chấp nhận lệ triều cống như cũ.
Thời Pháp thuộc
Đến giữa thế kỷ 19, Pháp xâm lăng rồi chiếm đất Nam Kỳ. Người Pháp sau đó thuyết phục vua Campuchia chấp nhận chế độ bảo hộ của Pháp trên đất nước Campuchia. Dù vậy, ảnh hưởng của người Việt ở Campuchia thay vì thuyên giảm dưới sự can thiệp của Pháp, lại càng tăng khi chính quyền bảo hộ thường tuyển mộ dùng người Việt làm nhân sự trong bộ máy hành chính. Công nhân người Việt cũng sang làm phu đồn điền cao su ở Campuchia.
Năm 1874 khi người Pháp mở cuộc điều tra dân số tại Campuchia thì có 4.452 người Việt trên tổng số 746.424 dân cư. Đến năm 1911 thì có 79.050 và năm 1921 thì tăng lên là 140.225 người gốc Việt. Riêng tại thủ đô Nam Vang thì có 18.990 người gốc Việt, chiếm 61% dân số thủ đô.
Sang năm 1936 chính phủ bảo hộ ghi nhận có 191.000 người Việt sinh sống trên đất Campuchia..
Vương quốc Cao Miên 1953-70
Quan điểm của các chính quyền Campuchia đối với thiểu số người dân gốc Việt bị chi phối bởi quan hệ ngoại giao với cả hai chính thể miền Bắc và Miền Nam Việt Nam và địa vị Campuchia trong cán cân chiến tranh Việt Nam.
Dưới thời vua Sihanouk, dân gốc Việt bị liệt là ngoại kiều. Người Campuchia theo chủ nghĩa dân tộc cực đoan thì xem người Việt thiểu số là đặc công thi hành âm mưu thôn tính Campuchia của Việt Nam. Chính quyền cũng ra chính sách cấm đoán và ngược đãi người gốc Việt, ép họ phải nhập tịch.
Cộng hòa Khmer 1970-75
Sau khi Sihanouk bị truất phế, người Việt thiểu số lại bị hai chế độ Cộng hòa Cao Miên của Lon Nol (1970-1975) và Cao Miên dân chủ của Pol Pot (1975-1979) ra tay sát hại. Ngay sau cuộc đảo chính lật đổ Sihanouk của Lon Nol, chính quyền mở nhiều đợt tàn sát hàng nghìn người Việt diễn ra ngay ở Phnôm Pênh. Lon Nol còn ban luật chỉ cho phép người gốc Việt đi lại từ 7 giờ sáng đến 11 giờ sáng, cùng cấm đoán người Việt làm một số nghề phổ thông, khiến sinh hoạt của cộng đồng người Việt bị tê liệt. Lon Nol còn ra lệnh thiết lập một số trại tập trung cho người dân gốc Việt, giam giữ hơn 30.000 người. Con số này sau tăng lên đến 90.000. Họ bị ép hồi hương. Theo thống kê của Hội Hồng thập tự Việt Nam Cộng hòa năm 1970 thì có 33.570 gia đình gồm 167.630 người Việt hồi hương được hội thiện nguyện này cứu giúp. Tính đến Tháng Tám, 1971 thì con số người tỵ nạn tăng lên hơn 250.000 người đã bỏ Campuchia về Việt Nam Cộng hòa. Dân số người Việt ở Nam Vang, một thời lên đến 350.000 (50% cư dân Nam Vang), tụt xuống chỉ còn khoảng 30.000. Một số bị giết hại, hàng trăm xác, có thể lên đến 3.000-4.000 thả trôi sông xuôi dòng Bassac về Việt Nam. Sau vì áp lực quốc tế, Lon Nol chấp nhận để Hải quân Việt Nam Cộng hòa đưa tàu lên đón số người bị giam giữ hồi hương. Tính đến năm 1975, ước tính là 400.000 người Việt đã rời Cao Miên về Việt Nam, còn lại chỉ khoảng 200.000.
Vương quốc Campuchia
Năm 1993 qua trung gian Liên hiệp quốc chính quyền chuyển tiếp Campuchia (United Nations Transitional Authority in Cambodia) tổ chức tổng tuyển cử, cho phục hồi vương triều Campuchia và đổi quốc hiệu là Vương quốc Campuchia. Sôi động chính trị Campuchia sau đó lại châm ngòi nổ ra mấy đợt tàn sát dân gốc Việt khiến 25.000-40.000 người vượt biên giới lánh nạn ở Việt Nam, tập trung ở hai tỉnh An Giang và Đồng Tháp.
Tình trạng người dân gốc Việt vào thế kỷ 21 vẫn còn nhiều khó khăn. Cho dù đã sinh sống trên đất Campuchia nhiều đời, luật pháp vẫn cấm không cấp cho họ giấy tờ tùy thân, không cho sở hữu ruộng đất, khiến họ chỉ mỗi có nghề chài để sinh nhai. Khoảng 90% dân gốc Việt sinh sống cuộc đời trôi nổi trên xuồng bè sông nước. Kết quả là trẻ con không được ghi danh nhập học, không được đi thi, người lớn thì không có quyền bỏ phiếu. Trong đợt tuyển cử năm 2013, người gốc Việt bị uy hiếp, ngăn cản không được đến phòng phiếu. Họ còn bị nhà chức trách địa phương sách nhiễu, bắt bớ làm tiền mà không có cách nào khiếu nại.
Trước năm 1996, trẻ em thuộc gia đình có một phụ huynh sinh trên đất Campuchia có thể ghi danh chính thức để nhập học. Nhưng sau đó, luật pháp thay đổi, đòi hỏi cả cha lẫn mẹ phải chứng minh đã sinh ra trên đất Campuchia và có quyền cư trú hợp pháp thì con em mới được đi học, khiến cho nhiều trẻ em gốc Việt không thể hưởng quyền công dân và hội nhập xã hội Campuchia.
Vào thế kỷ 21, nhiều người gốc Việt ở Campuchia không có giấy tờ nên không thể tiếp cận việc làm, học hành và các nguồn lực quốc gia. Họ bị cô lập và sống hết sức nghèo khổ qua nhiều thế hệ. Vì không có giấy tờ, nên họ không có quyền sở hữu đất, nên không được bồi thường khi bị thu hồi đất. Việc học hành của con em Việt kiều cũng hết sức khó khăn, đa phần các em chỉ được học trong những ngôi trường VN, từ lớp 1 đến lớp 5 thôi, nếu muốn học tiếp thì phải về VN.
Ngoài ra, đảng đối lập của Sam Rainsy thường lấy lập trường bài Việt để kích động cử tri dồn phiếu cho đảng mỗi khi bầu cử.
Ngoài hành vi chống người gốc Việt không những được công khai cổ võ bởi đảng đối lập may ngay đảng cầm quyền của Hun Sen cũng theo đuổi. Trường hợp này diễn ra cuối năm 2017 khi chính phủ ra lệnh thu hồi giấy tờ tùy thân của 70.000 người mà hầu hết là người gốc Việt, coi như tước quyền công dân và không công nhận quyền thường trú hợp pháp của họ trên đất xứ Cam.
Văn hóa
thumb|Nhà thờ của người Việt ở Kompong Luong. Hai ngôn ngữ Việt và Khmer đều thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khmer. Dù vậy, người gốc Việt không hội nhập hài hòa như người Chăm hay người Hoa với người Khmer, phần vì khác biệt văn hóa và lịch sử giữa 2 dân tộc.
Về mặt văn hóa thì tục lệ ăn Tết Nguyên Đán vào khoảng tháng Giêng hay tháng Hai dương lịch do cộng đồng người Việt tham gia đông đảo đã trở thành một ngày lễ quan trọng ở Campuchia. Họ cũng du nhập đạo Cao Đài, một tôn giáo lớn ở Việt Nam vào Campuchia.
Riêng đối với Giáo hội Công giáo ở Campuchia thì cộng đồng gốc Việt là nòng cốt. Người gốc Việt chiếm đại đa số giáo dân Công giáo ở Campuchia. Khi chính quyền Campuchia ra chính sách truy nã người Việt vào thập niên 1970 thì cộng đồng giáo dân coi như bị tiêu diệt, và chỉ khôi phục lại vào đầu thập niên 1990 với một nhóm người Khmer. Ước đoán vào năm 2013 thì số giáo dân gốc Việt nay lại tăng dần, chiếm khoảng 2/3 giáo dân Công giáo ở Campuchia. Năm 1970, giáo xứ gốc Việt Russeykeo ở Phnôm Pênh lánh nạn về Việt Nam và định cư tại Đồng Nai, nay thuộc Giáo phận Xuân Lộc.
Ngày nay, vì tỉ lệ thất nghiệp cao ở Việt Nam mà nhiều người Việt sang Campuchia tìm việc làm, trong khi nhiều người khác mưu cầu một cuộc sống tốt đẹp hơn cho dù chỉ một số ít đạt được ý muốn. Vì cho là cạnh tranh kinh tế, nên người Campuchia không có thiện cảm với giới di dân này.
Thái độ của dân bản xứ
So với hai cộng đồng thiểu số người gốc Hoa hay gốc Thái ở Campuchia thì dân Khmer nói chung không có thiện cảm với người thiểu số gốc Việt. Nhiều sự kiện lịch sử đã góp phần tạo nên mối nghi kỵ nếu không nói là hiềm thù dai dẳng giữa hai dân tộc Khmer-Việt.
Trong khi người Việt coi cuộc Nam tiến là mở mang bờ cõi đất nước thì người Khmer coi đó là sự mất mát lớn cho dân tộc họ. Hậu quả là xứ Thủy Chân Lạp bao gồm đồng bằng sông Cửu Long bị người Việt sáp nhập.
Trái lại, đối với Thái Lan, tuy cũng có thời chiếm đóng và đô hộ Campuchia (nhiều hơn Việt Nam) nhưng phần lãnh thổ có đông người Campuchia sinh sống vẫn tương đối được giữ nguyên vẹn. Các tỉnh bị chiếm đóng trước đó đã được thực dân Pháp giúp Campuchia giành lại từ nước Xiêm (Battambang, Xiêm Riệp).
Chú thích
Việt Thể loại:Việt kiều  Campuchia
Genianthus macrophyllus
Genianthus macrophyllus là một loài thực vật có hoa trong họ La bố ma. Loài này được (Blume) Boerl. mô tả khoa học đầu tiên năm 1899.
Liên kết ngoài
Thể loại:Genianthus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1899
Tropidophis maculatus
Tropidophis maculatus là một loài rắn trong họ Tropidophiidae. Loài này được Bibron mô tả khoa học đầu tiên năm 1843.
Tham khảo
Thể loại:Tropidophis Thể loại:Động vật được mô tả năm 1843
Hymenidium
Hymenidium là chi thực vật có hoa trong họ Apiaceae.
Siparuna velutina
Siparuna velutina là một loài thực vật có hoa trong họ Siparunaceae. Loài này được (C. Presl) Moldenke miêu tả khoa học đầu tiên năm 1937.
Liên kết ngoài
Thể loại:Siparuna Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1937
Glenea colenda
Glenea colenda là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Glenea
Majjanahalli, Channarayapatna
Majjanahalli là một làng thuộc tehsil Channarayapatna, huyện Hassan, bang Karnataka, Ấn Độ.
Eudonia anthracias
Eudonia anthracias là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.
Majjanahalli, Channarayapatna
Tham khảo
Thể loại:Hassan (huyện)
Thủy điện Đam'Bri
Thủy điện Đam'Bri hay thủy điện Đa M'bri là thủy điện xây dựng trên dòng Đa M'bri tại vùng đất xã Lộc Tân huyện Bảo Lâm, xã Phước Lộc huyện Đạ Huoai, xã Triệu Hải huyện Đạ Tẻh, tỉnh Lâm Đồng, Việt Nam.
Liên kết ngoài
Đam'Bri Đam'Bri
Dryopteris logavensis
Dryopteris logavensis là một loài dương xỉ trong họ Dryopteridaceae. Loài này được Rosenst. mô tả khoa học đầu tiên năm 1912. Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Liên kết ngoài
Thể loại:Dryopteris Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1912 Thể loại:Unresolved names
Dryopteris logavensis
Salvia eriocalyx
Salvia eriocalyx là một loài thực vật có hoa trong họ Hoa môi. Loài này được Bertero ex Roem. & Schult. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1817.
Liên kết ngoài
E Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1817
Cattleya herbacea
Cattleya herbacea là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Rojas Acosta mô tả khoa học đầu tiên năm 1897.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Cát lan Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1897
Ngoại giao khẩu trang của Đài Loan
Ngoại giao khẩu trang của Đài Loan đề cập tới việc trao đổi khẩu trang giữa Đài Loan và các quốc gia khác nhằm giúp ứng phó đại dịch COVID-19.
Bối cảnh
Vào tháng 7 năm 2021, Đài Loan đã quyên tặng 150.000 chiếc khẩu trang cho bang Goiás, Brasil.
Tài trợ ngoại giao
Vào ngày 1 tháng 4 năm 2020, Tổng thống Đài Loan Thái Anh Văn tuyên bố nước này sẽ tặng 10 triệu chiếc khẩu trang cho các nước đang trải qua tình hình dịch bệnh phức tạp, bao gồm một số nước châu Mỹ, châu Âu và những nước đã thiết lập quan hệ ngoại giao với Đài Loan.
Theo Bộ Ngoại giao Đài Loan, tính đến tháng 7 năm 2021, hơn 54 triệu khẩu trang đã được nước này gửi tặng cho hơn 80 quốc gia kể từ đầu năm 2020.
Phản ứng của EU
Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã gửi một thông điệp trên Twitter cảm ơn những đóng góp của Đài Loan.
Tham khảo
Thể loại:Quan hệ ngoại giao của Trung Hoa Dân Quốc
Calophaca pskemica
Calophaca pskemica là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được Gorbunova miêu tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Calophaca
Banana (định hướng)
Banana là từ tiếng Anh của chuối.
Ngoài ra Banana còn có thể là:
Genianthus maingayi
Genianthus maingayi là một loài thực vật có hoa trong họ La bố ma. Loài này được Hook.f. mô tả khoa học đầu tiên năm 1883.
Liên kết ngoài
Thể loại:Genianthus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1883
Eupithecia trigenuata
Eupithecia trigenuata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Liên kết ngoài
T Thể loại:Bướm đêm Nam Mỹ
Davutlar, Karabük
Davutlar là một xã thuộc thành phố Karabük, tỉnh Karabük, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 91 người.
Glenea collaris
Glenea collaris là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Glenea
Tiếng Tulu
Tiếng Tulu (Tulu: ತುಳು ಭಾಷೆ Tulu bāse തുളു ) là một ngôn ngữ Dravida được nói chủ yếu ở Karnataka, tây nam Ấn Độ, và ở huyện Kasaragod của Kerala. Người Tulu tự gọi mình là người Tuluva, còn khu vực họ sống được gọi là Tulu Nadu.
Theo điều tra dân số Ấn Độ năm 2011 đã ghi nhận có tổng cộng 1.846.427 người bản ngữ tiếng Tulu ở Ấn Độ. Cuộc điều tra dân số năm 2001 ghi nhận có tổng cộng 1.722.768 người bản ngữ. Theo ước tính được báo cáo năm 2009, tiếng Tulu hiện được nói bởi 3-5 triệu người trên toàn thế giới. Có một số khó khăn trong việc điều tra những người nói tiếng Tulu đã di cư từ vùng bản địa của họ vì họ thường được tính là người nói tiếng Kannada trong các cuộc Điều tra dân số Ấn Độ.
Do sớm tách ra từ ngôn ngữ Dravida Nam nguyên thủy, tiếng Tulu có một số đặc điểm không được tìm thấy trong nhóm ngôn ngữ Tamil–Kannada. Ví dụ, nó có thì đại quá khứ và tương lai hoàn thành, như tiếng Pháp hoặc tiếng Tây Ban Nha, nhưng dưới dạng không có trợ động từ.
Trong tác phẩm tiên phong A Comparative Grammar of the Dravidian or South-Indian family of languages, Robert Caldwell đã gọi ngôn ngữ này là "kỳ dị và rất thú vị". Theo ông, "Tiếng Tulu là một trong những ngôn ngữ phát triển nhất của ngữ hệ Dravida. Nó trông như thể nó được tạo nên vì mục đích riêng vậy."
Tiếng Tulu là ngôn ngữ chính được nói ở Kanara, một khu vực bao gồm các huyện Dakshina Kannada và Udupi, ở mạn tây bang Karnataka và Kasaragod Taluk. Những thành phần dân tộc khác sống trong vùng tiếng Tulu bao gồm người nói tiếng Beary, phương ngữ Havyaka và Gowda của Kannada, tiếng Konkan, tiếng Koraga. Ngoài Kanara, có số lượng đáng kể người di cư nói tiếng Tulu được tìm thấy ở Maharashtra, Bangalore, Chennai, các nước nói tiếng Anh và các quốc gia vùng Vịnh.
Có các bản khắc thời trung cổ tiếng Tulu từ thế kỷ 15 viết bằng chữ Tigalar. Hai tập sử thi tiếng Tulu có tên Sri Bhagavato và Kaveri từ thế kỷ 17 cũng được viết theo cùng một chữ viết. Tuy nhiên, trong thời hiện đại, tiếng Tulu chủ yếu được viết bằng chữ Kannada. Tiếng Tulu được biết đến với văn học dân gian truyền miệng dưới dạng những bài thơ sử thi có tên là Paddana. Sử thi Siri và huyền thoại Koti và Chennayya thuộc thể loại văn học Tulu này.
Phân loại
Tiếng Tulu thuộc nhánh phía nam của ngữ hệ Dravida. Nó phát triển từ ngôn ngữ Dravida Nam nguyên thủy và ngôn ngữ Dravida nguyên thủy. Tiếng Tulu bắt nguồn từ miền nam Ấn Độ.
Tình trạng chính thức
Tiếng Tulu hiện không phải là ngôn ngữ chính thức của Ấn Độ hoặc bất kỳ quốc gia nào khác. Những nỗ lực đang được thực hiện để đưa Tulu vào Danh mục thứ 8 của Hiến pháp. Vào tháng 8 năm 2017, một chiến dịch trực tuyến đã được tổ chức để đưa Tulu vào Danh mục thứ 8 và vào tháng 10 năm 2017, khi thủ tướng Narendra Modi đến thăm chùa Dharmasthala, có một yêu cầu được đưa ra trước mặt ông. Tương tự, năm 2018, Thành viên Nghị viện của khu vực bầu cử Kasargod P. Karunakaran cũng đối mặt với yêu cầu đưa tiếng Tulu vào Danh mục thứ 8 của hiến pháp.
Phân bố địa lý
nhỏ|Bản đồ Vương quốc Tulu cổ đại của Alva Kheda Theo các tác phẩm tiếng Malayalam như Keralolpath và văn học Sangam tiếng Tamil, khu vực trải dài từ sông Chandragiri (hiện là một phần của huyện Kasaragod), Kerala, đến Gokarna (hiện là một phần của huyện Uttara Kannada của Karnataka), một thời được cai trị bởi Alupas, dưới cái tên Alva Kheda. Vương quốc này là quê hương của người nói tiếng Tulu. Tuy nhiên, khu vực của ngôn ngữ Tulu ngày nay chỉ giới hạn ở khu vực Tulu Nadu, bao gồm các huyện thuộc Dakshina Kannada và Udupi ở bang Karnataka của Ấn Độ và mạn bắc huyện Kasaragod của Kerala đến sông Payaswani (còn gọi là Chandragiri). Các thành phố Mangalore, Udupi và Kasaragod là trung tâm văn hóa Tulu.
Thậm chí ngày nay tiếng Tulu còn được sử dụng rộng rãi ở Dakshina Kannada, một phần ở huyện Udupi, bang Karnataka và ở một mức độ nào đó ở Kasaragod của Kerala. Những nỗ lực cũng đang được thực hiện để đưa tiếng Tulu vào danh sách các ngôn ngữ chính thức của Ấn Độ. Nhìn chung, người Tulu phần lớn sống ở phía nam Ấn Độ. Bang Karnataka của Ấn Độ là nơi ngôn ngữ phát triển mạnh thời nay. Một số thành phố lớn nằm trong vùng văn hóa Tulu là Mangalore và Kasaragod.[1 ] Những người nói ngôn ngữ này đã phản ánh sự quan tâm đến việc lan rộng sang các quốc gia hiện đại hơn như Hoa Kỳ.
Hệ thống chữ viết
thế=tigalari script.|phải|nhỏ|215x215px|Chữ Tigalari. Những bản khắc lịch sử tiếng Tulu khác nhau được tìm thấy xung quanh Barkur và Kundapura viết bằng chữ Tigalar. Chữ Kannada đang dần trở thành chữ viết cho tiếng Tulu chính đương đại. Tất cả các tác phẩm và văn học đương đại được viết bằng chữ Kannada. Người Brahmin ở Tulu Nadu và Havyaka Brahmin đã từng sử dụng chữ Tigalari để viết kinh Vệ đà và các tác phẩm tiếng Phạn khác. Chữ Tigalari bắt nguồn từ chữ Brahmi thông qua chữ Grantha. Đây là một hệ chữ viết chị em của chữ Malayalam.
Phương ngữ
Ngôn ngữ Tulu có bốn phương ngữ, hầu như chúng tương tự nhau, với các biến đổi nhẹ.
Liên kết ngoài
Thể loại:Ngôn ngữ chắp dính Thể loại:Ngôn ngữ tại Ấn Độ Thể loại:Ngữ hệ Dravida
Tropidophis melanurus
Tropidophis melanurus là một loài rắn trong họ Tropidophiidae. Loài này được Schlegel mô tả khoa học đầu tiên năm 1837.
Dryopteris loheriana
Dryopteris loheriana là một loài dương xỉ trong họ Dryopteridaceae. Loài này được C.Chr. mô tả khoa học đầu tiên năm 1905. Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Tropidophis melanurus
Tham khảo
Thể loại:Tropidophis Thể loại:Động vật được mô tả năm 1837
Dryopteris loheriana
Liên kết ngoài
Thể loại:Dryopteris Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1905 Thể loại:Unresolved names
Dryopteris loheriana
Elaeocarpus montanus
Elaeocarpus montanus là một loài thực vật có hoa trong họ Côm. Loài này được Thwaites mô tả khoa học đầu tiên năm 1858.
Xã Center, Quận Union, Indiana
Xã Center (Center Township) là một xã thuộc quận Union, tiểu bang Indiana, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 3.048 người.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Indiana Thể loại:Quận Union, Indiana
Giải quần vợt vô địch quốc gia Úc 1950 – Đơn nam
Hạt giống số 5 Frank Sedgman đánh bại Ken McGregor 6–3, 6–4, 4–6, 6–1 trong trận chung kết để giành chức vô địch Đơn nam tại Giải quần vợt vô địch quốc gia Úc 1950.
Hạt giống
Các tay vợt xếp hạt giống được liệt kê bên dưới. Frank Sedgman là nhà vô địch; các tay vợt khác biểu thị vòng mà họ bị loại.
Chú thích
=
Liên kết ngoài
Giải quần vợt vô địch quốc gia Úc - Đơn nam Thể loại:Giải quần vợt vô địch quốc gia Úc theo năm – Đơn nam Thể loại:Quần vợt Úc năm 1950
Mật mã Null
Mật mã null (null cipher), còn được gọi là mật mã che giấu, là một dạng mã hóa cổ xưa trong đó thông điệp được trộn với một lượng lớn "vật liệu" không phải là mật mã. Ngày nay nó được coi là một dạng mật mã đơn giản, có thể được sử dụng để ẩn thông tin hay bản mã.
Cách thức sử dụng
Trong mật mã cổ điển, các giá trị rỗng (null) nhằm mục đích gây nhầm lẫn cho người phá mã. Trong mật mã null, thông điệp được bao gồm trong bản mã và người ta cần loại bỏ các ký tự nhất định để giải mã. Hầu hết các ký tự trong một bản mật mã như vậy là rỗng, chỉ một số là quan trọng và một số ký tự khác có thể được sử dụng làm chìa khóa đến các ký tự quan trọng.
Đây là một ví dụ về triển khai mật mã null. Việc xâu chuỗi chữ cái đầu tiên của mỗi ba từ trong văn bản sau lại với nhau cho thấy "Wikipedia" là thông điệp ẩn:
Một kỹ thuật tương tự là ẩn toàn bộ các từ, chẳng hạn như trong thông điệp có vẻ bình thường này được viết bởi một tù nhân nhưng đã được FBI giải mã:
Các tùy chọn khác bao gồm định vị các chữ cái quan trọng bên cạnh hoặc ở những khoảng cách nhất định từ các dấu câu hoặc các ký tự cụ thể.
Trong lịch sử, khi người ta che giấu thường sẽ sử dụng mật mã thay thế và chuyển vị trên dữ liệu trước khi che giấu. Ví dụ, Đức Hồng y Richelieu được cho là đã sử dụng mật mã ô lưới để viết các thông điệp bí mật, sau đó các khoảng trống được lấp đầy bằng các từ và chữ cái không liên quan để tạo ra ấn tượng về một văn bản liên tục.
Công dụng
Nói chung, rất khó và tốn thời gian để tạo ra những văn bản mã có vẻ tự nhiên và không gây nghi ngờ. Nếu không có chìa khóa hoặc mã hóa thực tế nào được sử dụng, thì tính bảo mật của thông điệp hoàn toàn dựa vào tính bí mật của phương pháp che giấu. Các mật mã Null trong thời hiện đại được sử dụng bởi các tù nhân trong nỗ lực trao đổi thông tin với nhau.
Liên kết ngoài
Thể loại:Mật mã học Thể loại:Mật mã cổ điển Thể loại:Kĩ thuật giấu thư
Công viên tự nhiên quốc gia Uzhanian
Công viên tự nhiên quốc gia Uzhanian (Ужанський національний природний парк) là một khu vực được bảo vệ ở Ukraina. Nó nằm ở huyện Velykyy Bereznyi, thuộc tỉnh Zakarpatsk tại biên giới với Ba Lan và Slovakia. Được thành lập vào ngày 5 tháng 8 năm 1999, công viên có diện tích 39.159,3 ha. Kể từ năm 2017, nó trở thành một phần của Di sản thế giới Các khu rừng sồi nguyên sinh trên dãy Carpath và các khu vực khác của châu Âu được UNESCO công nhận. Nó cũng là một phần của Khu dự trữ sinh quyển Đông Carpath. Công viên được thành lập để bảo vệ những cánh rừng sồi nguyên sinh của dãy Carpath.
Lịch sử
Năm 1908, khu vực xuyên Carpath vẫn là một phần lãnh thổ của Đế quốc Áo-Hung, một khu bảo tồn thiên nhiên ở thung lũng phía trên sông Stuzhychanka được thành lập để bảo vệ cảnh quan rừng sồi. Diện tích của khu bảo tồn là 331,8 ha. Đồng thời, một khu bảo tồn rừng có diện tích 14,9 ha đã được thành lập ở thung lũng phía trên của sông Uzh. Từ năm 1919 đến 1938, khu vực xuyên Carpath thuộc về Tiệp Khắc và cả hai khu bảo tồn đều được mở rộng đáng kể về diện tích. Một khu bảo tồn khác đã được thành lập trên khu vực núi Yavirnyk. Sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai, khu vực này đã hoàn toàn bị lãng quên và việc khai thác gỗ hàng loạt bắt đầu. Vào năm 1974, trong thời kỳ Xô Viết, khu bảo vệ cảnh quan rừng Stuzhitsia được thành lập với diện tích 2542 ha. Năm 1995, nó được nâng lên thành công viên cảnh quan và đến năm 1999 nó trở thành một công viên tự nhiên quốc gia.
Tham khảo
Uzhanian Uzhanian Uzhanian Uzhanian
Tuyển hầu xứ Bayern
Tuyển hầu quốc Bayern (tiếng Đức: Kurfürstentum Bayern) là một lãnh địa cha truyền con nối độc lập của Đế chế La Mã thần thánh từ năm 1623 đến 1806, khi Vương quốc Bayern kế nhiệm.
Triều đại Wittelsbach cai trị Công quốc Bavaria là nhánh nhỏ của gia đình cũng cai trị lãnh địa Tuyển hầu quốc. Người đứng đầu nhánh cao tuổi là một trong bảy vương công tuyển hầu quốc của Đế chế La Mã theo Goldene Bulle (Sắc chỉ Vàng) năm 1356, nhưng Bavaria đã bị loại khỏi phẩm giá bầu cử. Năm 1621, Đại tuyển hầu của lãnh địa Frederick V bị đặt dưới lệnh cấm của đế quốc trong cuộc nổi dậy của người Hồi giáo chống lại Hoàng đế Ferdinand II, và phẩm giá bầu cử và lãnh thổ của Thượng Pfalz được trao cho người anh em trung thành của ông, Công tước Maximilian I Joseph xứ Bayern. Mặc dù hòa ước Westfalen tạo ra một danh hiệu tuyển hầu mới cho con trai của Frederick V, ngoại trừ một thời gian ngắn trong chiến tranh kế vị Tây Ban Nha, hậu duệ của Maximilian sẽ tiếp tục giữ chức tuyển hầu ban đầu cho đến khi chấm dứt vào năm 1777. Vào thời điểm đó, hai dòng đã được tham gia vào liên minh cá nhân cho đến khi kết thúc Đế chế La Mã thần thánh. Năm 1805, sau Hòa bình Pressburg, đại cử tri lúc đó, Maximilian Joseph, đã tự nâng mình lên phẩm giá của Vua xứ Bavaria và Đế chế La Mã thần thánh đã bị bãi bỏ vào năm sau đó.
Tham khảo
Thể loại:Lịch sử Bayern Thể loại:Lịch sử cận đại Đức Thể loại:Cựu quốc gia châu Âu Thể loại:Khởi đầu năm 1623 Thể loại:Chấm dứt năm 1806 Thể loại:Đức thế kỷ 17 Thể loại:Đức thế kỷ 18 Thể loại:Đức thế kỷ 19 Bayern
Discoverer 32
left|75px|thumb|Phóng tàu Nhà Thám Hiểm 32 Nhà Thám Hiểm 32, còn gọi là Corona 9025, là vệ tinh do thám quang học của Mĩ được phóng vào năm 1961. Corona 9025 là một vệ tinh KH-3 Corona thuộc chương trình do thám Corona, gắn trên tên lửa đẩy Agena-B.
Vụ phóng tàu "Người thám hiểm 32" diễn ra vào lúc 19:22 UTC ngày 13 tháng 10 năm 1961 bằng tên lửa đẩy Thor DM-21 Agena-B, từ tổ hợp 75-3-4 tại Căn cứ không quân Vandenberg. Sau khi được phóng thành công lên quỹ đạo, Corona 9025 được đổi tên thành "1961 Alpha Gamma 1" thuộc hệ thống đánh số Harvard.
Nhà thám hiểm 32 hoạt động tại quỹ đạo tầm thấp Trái đất, với cận điểm 233 km, viễn điểm 350 km, độ nghiêng 81.6 độ và chu kì 90.3 phút. Vệ tinh có khối lượng 1150 kg, và được trang bị camera toàn cảnh với tiêu cự 61 cm, độ phân giải tối đa 7,6 m. Ảnh chụp của nó được ghi lại trên một thước phim 70 mm, và được thu hồi bởi bộ phận SRV (satellite recovery vehicle), rời khỏi quỹ đạo một ngày sau khi phóng. Thiết bị SRV sử dụng trong Nhà Thám Hiểm 32 là loại SRV-555. Sau khi gửi trở về những thước phim đã chụp được, Nhà thám hiểm 32 bị bỏ lại trên quỹ đạo cho đến khi mất độ cao vào ngày 13 tháng 11 năm 1961. Tuy nhiên, phần lớn những bức ảnh nó chụp được đều không rõ nét.
Tham khảo
Thể loại:Du hành không gian 1961
Bolero Việt Nam
Bolero Việt Nam là một điệu nhạc có nguồn gốc từ Tây Ban Nha, du nhập sang Mỹ Latinh rồi du nhập vào Việt Nam khoảng đầu thập niên 1950. Điệu Bolero được sử dụng phổ biến nhất trong các bài nhạc vàng tại miền Nam Việt Nam.
Nhầm lẫn
Vì được sử dụng phổ biến nhất trong các ca khúc dòng nhạc vàng, điệu Bolero Việt Nam bị nhầm lẫn với khái niệm nhạc vàng.
Đặc điểm
Điệu Bolero trên thế giới được các nhạc sĩ áp dụng sáng tác trong cả nhạc cổ điển lẫn nhạc đại chúng/nhạc nhẹ.
Ở Việt Nam, nó thường được áp dụng sáng tác cho nhạc nhẹ. Đặc trưng của Bolero khi vào Việt Nam, được Việt hóa, là nó rất hợp với lối nói phát âm của người Việt, đặc trưng hát theo kiểu truyền thống, ngân rung đổ hột, làm cho bài hát vừa dễ hát vừa dễ thuộc. Ngoài ra nó còn rất hợp với chất cải lương, để hát tân cổ giao duyên.
Đặc điểm quan trọng của những bài hát viết bằng điệu Bolero Việt Nam là:
Các đặc điểm khác như tính quần chúng, tính khái quát, tính tự sự, tính buồn cũng thường thấy, nhưng không phải đặc trưng.
Bolero Việt Nam không chỉ có trong nhạc vàng, mà cũng xuất hiện ở các thể loại khác. Vài sáng tác của một số nhạc sĩ nhạc đỏ như Thế Hiển, Trần Hoàn, Thuận Yến, Vũ Hoàng... là theo điệu Bolero, ví dụ Miền Trung nhớ Bác của Thuận Yến.
Sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975, nhạc nhẹ bị cấm đến 1979 mới được chính quyền cho sáng tác trở lại, lúc đó gọi là "ca khúc chính trị". Một số nhạc sĩ chế độ cũ lại sáng tác Bolero theo phong cách mới, như Trần Thiện Thanh với Chiếc áo bà ba, Tô Thanh Tùng với Tình cây và đất, Trúc Phương với Chín dòng sông hò hẹn... Các sáng tác này đậm chất dân ca Nam Bộ. Vài năm gần đây, xuất hiện các sáng tác theo điệu Bolero dựa trên nền ví giặm Nghệ Tĩnh. Một số bài Bolero về sau thậm chí có thể hát theo lối Bel Canto.
Ở hải ngoại, nhạc sĩ Đức Huy có một số bài Bolero chất Tây phương nhẹ nhàng, trẻ trung.
Nguồn gốc du nhập
200px|trái|nhỏ|Ca sĩ [[Chế Linh biểu diễn trước 1975.]] Tại Việt Nam, điệu Bolero du nhập vào Việt Nam vào khoảng thập niên 1950, lúc phong trào tân nhạc Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ; nhiều nhạc sĩ bắt đầu sử dụng giai điệu phương Tây thay cho giai điệu truyền thống. Một số bài hát sử dụng điệu Bolero đầu tiên là Nắng chiều của Lê Trọng Nguyễn, Trăng phương Nam của Anh Hoa, Chiều trong rừng thẳm của Anh Việt sáng tác trước 1954.
Về bài hát đầu tiên sử dụng giai điệu Bolero, nhạc sĩ Vũ Đức Sao Biển cho rằng bài Duyên quê của Hoàng Thi Thơ có thể là bài đầu tiên. Trong khi đó, nhà nghiên cứu Trần Thị Vĩnh Tường lại cho rằng bài Boléro đầu tiên ở Việt Nam là bài Xóm đêm của Phạm Đình Chương. Còn theo nhạc sĩ Nguyễn Ánh 9 thì "người đầu tiên nghĩ ra Bolero là Lam Phương rồi Trúc Phương". Tuy nhiên, chưa có tài liệu nào cho biết chính xác bài đầu tiên là bài gì.
Cứ thế, nhiều ca khúc miền Nam viết theo điệu Bolero Việt Nam lần lượt ra đời. Từ thập niên 1960 đến thập niên 1970 là những năm đỉnh cao của giai điệu này với phong trào "Thời trang nhạc tuyển" mà những bài nhạc được được thâu một cách đại trà vào băng cassette hoặc đĩa vinyl. Một số ca khúc tiêu biểu là Những đồi hoa sim (Dzũng Chinh, phổ thơ Hữu Loan), Tàu đêm năm cũ, Nửa đêm ngoài phố (Trúc Phương), Thành phố sau lưng (Hàn Châu), Áo em chưa mặc một lần (Hoài Linh), Xuân này con không về (Trịnh Lâm Ngân), Đêm buồn tỉnh lẻ (Bằng Giang - Tú Nhi), Vòng nhẫn cưới, Đêm lang thang, Không giờ rồi (Vinh Sử), Hoa sứ nhà nàng của Hoàng Phương.
Sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975 cho đến nay, Bolero Việt Nam vẫn đang được nhiều tầng lớp dân chúng yêu thích và phát triển. Nhiều nhạc sĩ sáng tác trước 1975 tiếp tục sáng tác mạnh như Anh Bằng, Đài Phương Trang, Giao Tiên, Nhật Ngân, Thanh Sơn, Tú Nhi (Chế Linh), Vinh Sử... Bên cạnh đó các nhạc sĩ trẻ cũng đang tiếp nối với chủ đề tình yêu âm hưởng dân ca Nam Bộ. Sự sáng tạo chủ yếu nằm trong lối hát hay hòa âm. Đôi khi các bài Bolero hay được hòa âm và hát theo phong cách nhạc Jazz, Pop hay theo phong cách thính phòng, cổ điển.
Từ năm 2013 đến năm 2018, hàng loạt chương trình truyền hình hát nhạc theo điệu Bolero hay nhạc có nguồn gốc điệu Bolero xuất hiện. Tuy nhiên có chương trình dù rõ ràng mang tên Bolero nhưng lại lồng ghép nhạc dân ca, nhạc Làn Sóng Xanh, thậm chí cả... nhạc đỏ. Những nhà sản xuất có khi quy chụp tất cả nhạc vàng là "nhạc Bolero" (mặc dù có bài "nhạc vàng" có khi viết theo điệu khác). Điều này gây nhầm lẫn trầm trọng tới người xem.
Liên kết ngoài
Thể loại:Âm nhạc Việt Nam Thể loại:Nhạc vàng
Trần Thị Lan
Trần Thị Lan (? - 1802) là một nữ tướng dưới triều Tây Sơn, bà là tùy tướng của Bùi Thị Xuân, cùng các nữ tướng khác được gọi là Tây Sơn ngũ phụng thư. Sau này bà trở nên giàu có, lấy danh tướng Nguyễn Văn Tuyết làm chồng
Sự nghiệp
Trần Thị Lan là người thôn Trường Định, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn (nay là thôn Trường Định, xã Bình Hòa, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định), con Trần Kim Báu, cháu nội danh sư Trần Kim Hùng.
Bà có người chị Trần Thị Huệ là hoàng hậu của Nguyễn Nhạc.
Khi Trần Thị Lan lên ba thì mẹ bà qua đời, ông Trần Kim Báu buồn gởi hai con cho ông bà nội Trần Kim Hùng, một thân dấn bước giang hồ. Lớn lên, Thị Huệ theo bà nội học nữ công, Thị Lan theo ông nội học võ nghệ, có tài về kiếm thuật và luyện thân lanh lẹ như chim én nên tự hiệu là Ngọc Yến. Võ sư Trần Kim Hùng rất yêu quý, đi đâu cũng đem theo.
Trần Kim Báu vào đến Bình Khương (tức Khánh Hòa sau này) mở trường dạy võ tại huyện Quảng Phước (tức Vạn Ninh) cưới vợ địa phương sanh được một trai tên là Trần Kim Sư. Khi lên hai thì cha mất. Kim Sư sống cùng với mẹ.
Võ sư Kim Hùng được tin con mất đem hai cháu vào thọ tang. Lúc ấy Thị Huệ đã mười bảy, Thị Lan lên mười hai. Tang lễ xong lão sư đem hai cháu gái về xứ. Lúc về cũng như lúc đi, lão sư bày việc mãi võ để vừa nghỉ chân vừa kiếm tiền lệ phí.
Về đến Gò Chàm lão sư gặp Nguyễn Văn Tuyết. Biết Tuyết là người có tài, lão sư về nhà giao hai cháu cho vợ rồi cùng Tuyết đi vân du.
Sau đó Trần Thị Huệ kết duyên cùng Nguyễn Nhạc. Nghe tiếng Bùi Thị Xuân võ nghệ cao cường, Thị Lan theo chị lên kết bạn cùng Bùi nữ tướng. Bà làm quen với nữ tướng Bùi Thị Xuân qua một dịp cứu giúp một nữ kỵ sĩ của bà Xuân khỏi con ngựa phát cuồng trong lúc tập luyện cưỡi ngựa bắn cung:
Trên một vùng gò rộng rãi, dưới sự giám sát của nữ tướng Bùi Thị Xuân, toán nữ binh đang phi ngựa bắn vào hồng tâm các tấm bia cách đó chừng 30 thước. Cuộc tập dợt đang độ sôi nổi thì bỗng nhiên một con ngựa dở chứng lồng lên mang nữ kỵ sĩ chạy quanh võ trường. Dù tìm đủ mọi cách, người cưỡi ngựa không thể nào kìm nổi con ngựa chứng.
Đột nhiên trong đám người đứng xem chạy vụt ra một bóng người áo trắng, nhẹ nhàng nhảy lên ngồi phía sau người kỵ mã, tay cướp lấy dây cương, chân kẹp chắc vào bụng ngựa. Ngựa bỗng chồm hai chân trước, đứng thẳng lưng hòng hất hai người xuống đất nhưng dây cương đã siết chặt hông ngựa như bị kiềm sắt khóa cứng. Cuối cùng, ngựa cuồng đành phải ngoan ngoãn đứng yên. Từ đó bà ở lại cùng Bùi Thị Xuân huấn luyện nữ binh.
Nguyễn Văn Tuyết, sau khi theo thầy Trần Kim Hùng học thành tài, trở về Tuy Viễn, những mong cứu đồng bào ra khỏi ách chuyên chế của chúa Nguyễn, song không biết làm cách nào đành ôm ấp mộng mà chờ người đồng khí đồng phương.
Năm 1771, Kịp nghe tin Tây Sơn Vương chiêu mộ hào kiệt, Tuyết liền lên sơn trại đầu quân. Tại đây Tuyết gặp lại cô cháu gái của Trần sư phụ là Trần Thị Lan và kết hôn với cô.
Năm 1778, Nguyễn Nhạc xưng đế. Trần Thị Lan chỉ huy 1 trong 4 lữ đoàn nữ binh thì do nữ tướng Bùi Thị Xuân tổ chức và điều khiển. Trần Thị Lan song kiếm tuyệt luân, côn quyền cũng xuất chúng. Ngày ngày lo huấn luyện nữ binh. Giảng dạy rất kỹ, thưởng phạt rất nghiêm. Võ nghệ của chị em ai nấy đều tinh luyện. Đứng xa nhìn chị em tập thì chẳng khác nhìn cánh đồng hoa trước gió nồm. Nhưng nếu bước đến gần thì sát khí đằng đằng đến lạnh mình dựng tóc.
Năm 1789, Trong trận chiến với quân Thanh, bà chiến đấu cùng đại đô đốc Nguyễn Văn Tuyết.
Năm 1792, Vua Quang Trung qua đời, bà và chồng đại đô đốc Tuyết phò tá vua Cảnh Thịnh. Sau này, bà cùng chồng ra Thăng Long phụ trách tuần phòng cho đến khi quân Nguyễn tấn công ra Bắc Hà.
Đoàn Ngự giá đến Xương giang, đêm nghỉ ngơi nhà dân địa phương, bị kẻ bất lương đi cáo giác. Quân nhà Nguyễn kéo đến vây đánh. Hai ông bà Đô Đốc Tuyết phá được vòng vây, phò xa giá chạy được mươi dặm nữa thì quân nhà Nguyễn do Lê Chất chỉ huy đuổi kịp. Đô Đốc Tuyết truyền phu nhân phò Ngự giá chạy trước, còn mình thì kịch chiến cùng Lê Chất. Một mình tả xông hữu đột, một phát súng bắn trúng, Đô Đốc Tuyết tử trận.
Quân Nguyễn liền đuổi theo Ngự giá. Trần phu nhân hết sức chống cự, nhưng ít không thắng nổi đông, cả đoàn đều bị bắt. Không thể để địch làm nhục, phu nhân liền tự sát cùng với Thái Hậu Bùi Thị Nhạn.
Điều trị và kiểm soát COVID-19
Hầu hết các ca mắc COVID-19 đều chỉ mức nhẹ hoặc vừa. Trong những trường hợp này, chăm sóc hỗ trợ bao gồm sử dụng thuốc như paracetamol hoặc NSAID để giảm các triệu chứng (sốt, đau nhức cơ thể, ho) cũng như thực hiện hiệu quả các biện pháp như bổ sung dịch lỏng, nghỉ ngơi và thở bằng mũi. Vệ sinh cá nhân tốt và một chế độ ăn uống lành mạnh cũng được khuyến khích. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) khuyến cáo những ai nghi ngờ mình mang virus nên tự cách ly ở nhà và đeo khẩu trang.
Một số phương pháp điều trị thử nghiệm đang được tích cực nghiên cứu trong các thử nghiệm lâm sàng. Có một số phương pháp từng được cho là có triển vọng sớm trong đại dịch, chẳng hạn như sử dụng hydroxychloroquine hay lopinavir/ritonavir, nhưng các nghiên cứu sau đó chỉ ra rằng chúng không thực sự hiệu quả, thậm chí là có thể gây hại. Mặc dù các nghiên cứu đang được tiến hành, vẫn chưa có đủ bằng chứng chất lượng tốt để khuyến nghị điều trị sớm. Tuy vậy, tại Hoa Kỳ, hai liệu pháp dựa trên kháng thể đơn dòng đã có sẵn để sử dụng sớm trong những ca mắc được cho là có nguy cơ cao tiến triển thành bệnh nặng. Remdesivir với khả năng kháng virus hiện đã có sẵn ở Hoa Kỳ, Canada, Úc và một số quốc gia khác, với các hạn chế sử dụng khác nhau; tuy nhiên, loại thuốc không được khuyến khích cho những người cần thở máy và hoàn toàn không được khuyến khích bởi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), do bằng chứng hạn chế về tính hiệu quả của nó.
Một số người có thể gặp các triệu chứng dai dẳng hoặc tàn tật sau khi phục hồi sau phơi nhiễm; tình trạng này được gọi là hội chứng COVID kéo dài. Những thông tin về cách kiểm soát và phục hồi tốt nhất cho những trường hợp này vẫn còn rất hạn chế.
WHO, Ủy ban Y tế Quốc gia Trung Quốc, Viện Quốc gia về Y tế và Chăm sóc Xuất sắc Vương quốc Anh, và Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, cùng với các cơ quan và tổ chức khác trên toàn thế giới, đều đã công bố các khuyến nghị và hướng dẫn chăm sóc người bị COVID‑19. Các nhà nghiên cứu triệu chứng và các bác sĩ chuyên khoa phổi ở Hoa Kỳ đã tổng hợp các khuyến nghị điều trị từ các cơ quan khác nhau thành một nguồn tài liệu miễn phí, có tại IBCC.
Các thuốc chữa trị
phải|nhỏ|320x320px| Một bác sĩ gây mê kiệt sức ở [[Pesaro, Ý, tháng 3 năm 2020]] Đã có một số lượng lớn các thuốc được xem xét để sử dụng cho bệnh nhân COVID-19. Tính đến tháng 2 năm 2021, tại Hoa Kỳ, remdesivir đã được FDA chấp thuận cho sử dụng trên một số bệnh nhân COVID-19, và đã có giấy phép sử dụng khẩn cấp cho các thuốc như baricitinib, bamlanivimab, bamlanivimab/etesevimab, và casirivimab/imdevimab. Vào ngày 16 tháng 4 năm 2021, FDA đã thu hồi giấy phép sử dụng khẩn cấp (EUA) đối với liệu pháp sử dụng một mình kháng thể đơn dòng bamlanivimab để điều trị COVID-19 cho bệnh nhân nhiễm COVID-19 ở mức nhẹ đến trung bình ở người lớn và một số bệnh nhân nhi. Tại liên minh Châu Âu, việc sử dụng dexamethasone đã được xác nhận và thuốc remdesivir được cấp giấy phép lưu hành có điều kiện. Dexamethasone cho thấy lợi ích lâm sàng trong điều trị COVID-19, được xác định trong các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng. Nghiên cứu ban đầu cho thấy tác dụng của remdesivir trong việc ngăn ngừa tử vong và rút ngắn thời gian bị bệnh, nhưng điều này không được chứng minh bởi các thử nghiệm sau đó. Một số các thuốc khác như budesonide và tocilizumab có cho thấy một số kết quả đáng hứa hẹn nhưng vẫn đang được nghiên cứu kỹ hơn.
Trong những tháng đầu của đại dịch, nhiều bác sĩ ở khoa hồi sức tích cực khi đối mặt với tính chất chết người của virus đã mạo hiểm kê đơn các phương pháp điều trị bằng phỏng đoán vì hoàn cảnh chưa từng có của đại dịch. Tuy nhiên, tiêu chuẩn quan tâm cho hầu hết các bệnh khó chữa là khi căn bệnh tồn tại qua nhiều năm, các bác sĩ sẽ xây dựng một khối lượng nghiên cứu để kiểm tra các lý thuyết khác nhau, so sánh và đối chiếu liều lượng cũng như xem xét hiệu quả của một loại thuốc này so với một loại thuốc khác.
Một số loại thuốc kháng virus đang được xem xét để sử dụng đối với COVID-19, mặc dù chưa có loại thuốc nào được chứng minh là có hiệu quả rõ ràng trên tỷ lệ tử vong trong các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đã được công bố. Việc sử dụng huyết tương hồi phục như một lựa chọn điều trị đã được nghiên cứu nhưng không cho thấy hiệu quả. Các thử nghiệm khác đang điều tra xem liệu các loại thuốc hiện có có thể được sử dụng hiệu quả để chống lại phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với việc nhiễm SARS-CoV-2 hay không. Nghiên cứu về các phương pháp điều trị tiềm năng đã bắt đầu từ tháng 1 năm 2020, và một số loại thuốc kháng virus đang được thử nghiệm lâm sàng. Mặc dù có thể cần đến tận năm 2021 để phát triển các loại thuốc mới, một số loại thuốc đang được thử nghiệm đã được phê duyệt cho các mục đích sử dụng khác hoặc đã đang trong quá trình thử nghiệm nâng cao. Thuốc kháng virus có thể được thử ở những người bị bệnh nặng. WHO khuyến khích các tình nguyện viên tham gia vào các cuộc thử nghiệm về tính hiệu quả và an toàn của các phương pháp điều trị tiềm năng.
Các phương pháp kháng thể đơn dòng như bamlanivimab/etesevimab và casirivimab/imdevimab đã được quan sát là giúp giảm số ca nhập viện, số ca cấp cứu và số ca tử vong. Hai loại thuốc kết hợp này đã được cho phép sử dụng khẩn cấp bởi FDA.
Sử dụng một số loại thuốc không kê đơn như paracetamol hay ibuprofen cũng như uống đủ nước và nghỉ ngơi hợp lý có thể giúp làm giảm các triệu chứng. Tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của bệnh, liệu pháp oxy và tiêm tĩnh mạch cũng có thể là cần thiết.
Một số phương pháp điều trị thay đổi bệnh (disease-modifying) đã được nghiên cứu và phát hiện ra là không hiệu quả hoặc không an toàn, do đó không được khuyến khích sử dụng; chúng bao gồm baloxavir marboxil, lopinavir /ritonavir, ruxolitinib, chloroquine, hydroxychloroquine, interferon β-1a và colchicine. Favipiravir và nafamostat đã cho ra các kết quả khác nhau nhưng vẫn đang trong quá trình thử nghiệm lâm sàng ở một số quốc gia.
Hỗ trợ hô hấp
nhỏ| Một bệnh nhân nguy kịch đang được thông khí xâm nhập trong phòng chăm sóc đặc biệt của Viện Tim, Đại học São Paulo, trong [[Đại dịch COVID-19 tại Brasil|đại dịch COVID-19 ở Brazil . Do thiếu máy thở, máy thở cầu đang được sử dụng để tự động kích hoạt mặt nạ van túi .|315x315px]]
Thở máy
Hầu hết các ca mắc COVID-19 không nghiêm trọng tới mức cần thở máy hoặc các phương pháp hô hấp hay thế, nhưng vẫn có một tỷ lệ các ca cần đến những biện pháp này. và đặc biệt là những người trên 80 tuổi). Kiểu hỗ trợ hô hấp cho những người bị suy hô hấp liên quan đến COVID-19 đang được tích cực nghiên cứu cho những người trong bệnh viện, với một số bằng chứng cho thấy: việc đặt nội khí quản có thể được tránh bằng cách thông khí lưu lượng cao qua mũi hoặc thông khí áp lực dương hai mức. Hai phương pháp này có mang lại lợi ích như nhau cho những người bị bệnh nặng hay không là một điều vẫn còn chưa sáng rõ. Một số bác sĩ chọn duy trì thở máy xâm nhập khi có thể vì kỹ thuật này giúp hạn chế sự lan truyền của các giọt sol khí nếu so với thông khí lưu lượng cao.
Việc thở máy đã được thực hiện ở 79% người bệnh nặng đang nằm viện, trong đó 62% đã nhận được các phương pháp điều trị khác trước đó. Tỉ lệ tử vong ở nhóm này là 41%, theo một nghiên cứu ở Hoa Kỳ.
Trao đổi oxy qua màng ngoài cơ thể
Trao đổi oxy qua màng ngoài cơ thể (Extracorporeal membrane oxygenation, viết tắt: ECMO) là công nghệ phổi nhân tạo được áp dụng từ những năm 1980 để điều trị suy hô hấp và hội chứng suy hô hấp cấp khi thở máy thông thường không thành công. Trong phương pháp phức tạp này, máu được lấy ra khỏi cơ thể qua các ống thông lớn, được chuyển qua một máy trao đổi oxy dạng màng để phân phối oxy và loại bỏ carbon dioxide (vốn là các chức năng của phổi), rồi được đưa trở lại cơ thể. Tổ chức Hỗ trợ Sự sống Ngoài cơ thể (ELSO) có lưu lại một số kết quả có liên quan đến công nghệ này, ECMO đã được sử dụng cho hơn 120.000 bệnh nhân tại 435 trung tâm ECMO trên toàn thế giới với tỷ lệ tử vong là 40% đối với bệnh nhân hô hấp người lớn.
Việc sử dụng ECMO trên bệnh nhân COVID-19 từ Trung Quốc trong giai đoạn sớm của đại dịch thu lại các kết quả tương đối kém, với tỷ lệ tử vong là trên 90%. Vào tháng 3 năm 2020, bộ phận dữ liệu của ELSO bắt đầu thu thập dữ liệu về việc sử dụng ECMO trên toàn thế giới cho bệnh nhân mắc COVID-19 và báo cáo dữ liệu này trên trang web ELSO theo thời gian thực. Vào tháng 9 năm 2020, kết quả của 1.035 bệnh nhân COVID-19 được hỗ trợ ECMO từ 213 trung tâm có kinh nghiệm ở 36 quốc gia khác nhau đã được công bố trên tạp chí The Lancet, cho thấy tỷ lệ tử vong là 38%, tương tự như nhiều bệnh hô hấp khác được điều trị bằng ECMO. Tỷ lệ tử vong cũng tương tự như tỷ lệ tử vong 35% được thấy trong thử nghiệm EOLIA, thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên lớn nhất đối với ECMO trên bệnh nhân có hội chứng suy hô hấp cấp. Các dữ liệu đa cơ sở, đa quốc gia này cung cấp những bằng chứng ủng hộ cho việc sử dụng tạm thời ECMO cho những bệnh nhân suy hô hấp cấp do giảm oxy máu liên quan đến COVID-19. Do đây là một công nghệ phức tạp và có thể gây tốn nhiều tài nguyên, các hướng dẫn sử dụng ECMO trong đại dịch COVID-19 được công bố và phổ biến.
Ngăn ngừa lây truyền tiếp
nhỏ| [[Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (Hoa Kỳ)|Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) khuyến nghị bốn bước để áp dụng PPE. ]] Tự cách ly là biện pháp được khuyến nghị đối với những người mắc COVID-19 nhẹ hoặc nghi ngờ mình đã bị nhiễm virus, cả với những người đã biểu hiện các triệu chứng không đặc hiệu, nhằm ngăn ngừa sự lây truyền của virus và giúp làm giảm gánh nặng bệnh nhân cho các cơ sở y tế. Tại Vương quốc Anh, việc thực hiện những biện pháp tự cách ly này được quy định bằng luật. Các chỉ dẫn tự cách cách ly là khác nhau giữa các quốc gia; CDC Hoa Kỳ và Dịch vụ Y tế Quốc gia Vương quốc Anh đã ban hành các hướng dẫn cụ thể về vấn đề này, cũng như nhiều cơ quan địa phương có thẩm quyền khác.
Thông khí đầy đủ, làm sạch và khử trùng, và xử lý chất thải cũng rất cần thiết để ngăn ngừa chuỗi lây nhiễm của bệnh.
Các dụng cụ bảo vệ cá nhân
Các biện pháp phòng ngừa phải được thực hiện để giảm thiểu nguy cơ lây truyền virus, đặc biệt là trong các cơ sở y tế khi thực hiện các biện pháp có thể tạo ra giọt bắn, chẳng hạn như đặt nội khí quản hoặc thông khí bằng tay. Đối với các chuyên gia chăm sóc sức khỏe đang hỗ trợ cho những bệnh nhân mắc COVID-19, CDC khuyến nghị nên đặt người đó vào Phòng cách ly bệnh lây nhiễm qua đường thở (AIIR) bên cạnh việc sử dụng các biện pháp phòng ngừa tiêu chuẩn, phòng ngừa tiếp xúc và phòng ngừa lây bệnh trong không khí.