cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Liêu Thái Tông
Thân thế
Đầu năm 925, trong lúc đại quân của vương quốc Bột Hải (đời vua Đại Nhân Soạn) đang tấn công vào lãnh thổ của Đại Khiết Đan quốc (đời hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ), một tướng của vương quốc Bột Hải tên là Thần Đức (Sindeok) đã dẫn quân đội của mình từ Nam Hải phủ của vương quốc Bột Hải đến Cao Ly quy hàng vua Cao Ly Thái Tổ.
Lúc này nước Tân La (đời vua Tân La Cảnh Ai Vương) đang bị nước Hậu Bách Tế (đời vua Chân Huyên) liên tục tấn công áp đảo. Suy nghĩ về việc tìm kiếm liên minh từ bên ngoài để chống lại Hậu Bách Tế, vua Tân La Cảnh Ai Vương đã chọn Đại Khiết Đan quốc (đời hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ) và phái sứ giả sang Đại Khiết Đan quốc để lập liên minh giữa hai nước trong đầu năm 925. Tuy nhiên Đại Khiết Đan quốc đang bị quân đội của vương quốc Bột Hải (đời vua Đại Nhân Soạn) tấn công mãnh liệt. Toàn bộ Liêu Hà và vùng phía tây Liêu Hà của Đại Khiết Đan quốc đã rơi vào tay vương quốc Bột Hải. Kinh đô Lâm Hoàng (臨潢, nay thuộc Xích Phong, Nội Mông, Trung Quốc) của Đại Khiết Đan quốc đang trong tình trạng báo động. Vua Tân La Cảnh Ai Vương liền phái một đạo quân Tân La theo đường biển đi lên phía đông bắc đánh phá Nam Hải phủ và Long Nguyên phủ của vương quốc Bột Hải và phái một đạo quân Tân La đi đường biển lên phía tây bắc hỗ trợ Đại Khiết Đan quốc chống lại quân đội của vương quốc Bột Hải đang xâm lược.
nhỏ|phải|300px|[[Thiên Trì (núi Trường Bạch)|Thiên Trì thuộc núi Trường Bạch - Hõm chảo núi lửa lớn nhất thế giới.]] Núi Trường Bạch (Baekdu, Bạch Đầu trong tiếng Triều Tiên) thuộc Áp Lục phủ trong lãnh thổ vương quốc Bột Hải (đời vua Đại Nhân Soạn) đã phun trào núi lửa một cách khủng khiếp vào thế kỷ thứ X (có khả năng là trong thời gian từ đầu năm 925 đến năm 947),  ngọn núi khi đó nằm ở trung tâm của vương quốc Bột Hải. Núi Trường Bạch hiện vẫn còn một trong các hõm chảo núi lửa lớn nhất thế giới là Thiên Trì. Tro tàn của vụ phun trào này có thể tìm thấy trên một khu vực rộng lớn, thậm chí là trong lớp trầm tích tại miền bắc Nhật Bản (đời Thiên hoàng Daigo). Vụ nổ đã tạo ra một số lượng rất lớn tro núi lửa, gây thiệt hại nông nghiệp và tính ổn định của xã hội Bột Hải.
Do hậu quả của thiên tai này quá lớn nên vua Đại Nhân Soạn đã cho rút toàn bộ quân đội Bột Hải ra khỏi lãnh thổ Đại Khiết Đan quốc để về khắc phục hậu quả thiên tai của vương quốc Bột Hải. Sau đó, các chiến binh Tân La đã được hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ khen thưởng nhờ công lao giúp ông ta đánh đuổi quân Bột Hải xâm lược. Vua Đại Nhân Soạn đã bố trí đại quân Bột Hải ở Liêu Đông phủ để ngăn quân Khiết Đan thừa cơ Bột Hải đang gặp khó khăn sau thiên tai mà tấn công.
Trong khi đó, hoàng đế Lý Tồn Úc của nhà Hậu Đường lên kế hoạch tiến công Tiền Thục (đời vua Vương Diễn). Lý Tồn Úc định lấy Lý Thiệu Khâm làm tướng chỉ huy, nhưng Quách Sùng Thao không đồng tình. Khi Lý Tự Nguyên được người ta tiến cử, Quách Sùng Thao tấu rằng ông ta cần phải ở Thành Đức ở ngăn chặn quân Khiết Đan của hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ xâm lấn. Thay vào đó, Lý Tự Nguyên đề nghị hoàng trưởng tử là Lý Kế Nghiệp thống lĩnh tam quân. Lý Tồn Úc đồng tình và đến cuối năm 925, ông ta biến các kế hoạch thành hành động. Lý Kế Nghiệp được Lý Tồn Úc phong làm Tây Xuyên tứ diện hành doanh đô thống, còn Quách Sùng Thao (郭崇韜) được Lý Tồn Úc phong làm Đông bắc diện hành doanh đô chiêu thảo chế trí đẳng sứ và là người chỉ huy chiến dịch trên thực tế. Quân Hậu Đường dưới trướng Lý Kế Nghiệp và Quách Sùng Thao chinh phục Tiền Thục, buộc hoàng đế Vương Diễn đầu hàng cuối năm 925. Lãnh thổ Tiền Thục rơi vào tay nhà Hậu Đường.
Cũng trong cuối năm 925 Gia Luật A Bảo Cơ cùng thái tử Gia Luật Bội và Gia Luật Đức Quang xuất quân đi xâm lược vương quốc Bột Hải (đời vua Đại Nhân Soạn). Để tránh tuyến phòng thủ của đại quân Bột Hải ở Liêu Đông phủ, quân Khiết Đan đã đi con đường vòng đến bao vây và tấn công Phù Dư phủ của vương quốc Bột Hải.
Thành Phù Châu (nay là Khai Nguyên, Liêu Ninh, Trung Quốc) thuộc Phù Dư phủ của vương quốc Bột Hải nhanh chóng rơi vào tay quân Khiết Đan. Phù Dư vương chạy đến trọng thành Phù Dư (夫餘, nay thuộc Tứ Bình, Cát Lâm, Trung Quốc) thuộc Phù Dư phủ của vương quốc Bột Hải. Vào ngày 21 tháng 12 âm lịch năm Ất Dậu (năm 925), tức là ngày 7 tháng 1 dương lịch năm Bính Tuất (năm 926), quân Khiết Đan do Gia Luật Bội (con trưởng của Gia Luật A Bảo Cơ) và Gia Luật Đức Quang (con thứ hai của Gia Luật A Bảo Cơ) chỉ huy tiến hành bao vây trọng thành Phù Dư của vương quốc Bột Hải. Hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ đích thân chỉ huy đại quân Khiết Đan trực chỉ kinh đô Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang, Trung Quốc) thuộc Long Tuyền phủ của vương quốc Bột Hải, nhằm bắt sống kẻ thù không đội trời chung suốt 20 năm qua là vua Đại Nhân Soạn.
Từ ngày 23 tháng 12 âm lịch năm Ất Dậu (năm 925) - tức là ngày 9 tháng 1 năm Bính Tuất (năm 926) đến ngày 2 tháng 1 âm lịch năm Bích Tuất - tức là ngày 18 tháng 1 năm 926, hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ đã dẫn quân Khiết Đan lần lượt đánh chiếm 4 thành của vương quốc Bột Hải là Túc Châu (nay là Cửu Đài, Cát Lâm, Trung Quốc) thuộc Túc Châu phủ, Mạc Châu (nay là A Thành, Hắc Long Giang, Trung Quốc) thuộc Mạc Hiệt phủ, Trung Kinh (nay là Hòa Long, Cát Lâm, Trung Quốc) thuộc Hiển Đức phủ và Đồng Châu (nay là Uông Thanh, Cát Lâm, Trung Quốc) thuộc Đồng Châu phủ. Túc Châu vương, Mạc Hiệt vương, Hiển Đức vương và Đồng Châu vương đều quy hàng quân Khiết Đan. Đến ngày 3 tháng 1 âm lịch năm Bích Tuất, tức là ngày 19 tháng 1 năm 926, trọng thành Phù Dư (夫餘, nay thuộc Tứ Bình, Cát Lâm, Trung Quốc) thuộc Phù Dư phủ bị quân Khiết Đan do Gia Luật Bội và Gia Luật Đức Quang chỉ huy đánh chiếm. (Điều này được xem là dấu chấm hết cho vương quốc Bột Hải, ngay cả khi vào lúc đó Gia Luật A Bảo Cơ vẫn chưa chiếm được kinh thành Thượng Kinh thuộc Long Tuyền phủ của vương quốc Bột Hải) Phù Dư vương quy hàng quân Khiết Đan. Vậy là chỉ trong vòng 10 ngày mà 5 thành trì quan trọng nhất của vương quốc Bột Hải là Túc Châu, Mạc Châu, Trung Kinh, Đồng Châu và trọng thành Phù Dư đều bị thất thủ trước đại quân Khiết Đan.
Vua Đại Nhân Soạn khẩn trương cử 30.000 quân Bột Hải đến hỗ trợ cho một lão tướng (老相) để ngăn cản bước tiến của quân Khiết Đan. Tuy nhiên lão tướng ấy cùng 30.000 quân Bột Hải đã gục ngã trước đội kỵ binh của người Khiết Đan do hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ chỉ huy.
Sau vài tháng đánh Bột Hải, quân Khiết Đan đã tràn ngập khắp đất nước Bột Hải. Những người Khiết Đan sinh sống trên lãnh thổ vương quốc Bột Hải từ thời Bột Hải Cao Vương cũng cầm vũ khí lên hỗ trợ quân đội Khiết Đan tiêu diệt vương quốc Bột Hải này. Mười bốn phủ còn lại của vương quốc Bột Hải là Long Tuyền phủ, Long Nguyên phủ, Nam Hải phủ, Áp Lục phủ, Trường Lĩnh phủ, Liêu Đông phủ, Định Lý phủ, An Biên phủ, Súy Tân phủ, Đông Bình phủ, Thiết Lợi phủ, Hoài Viễn phủ, An Viễn phủ và Doanh Châu phủ đều bị người Khiết Đan và quân đội Khiết Đan tấn công. Kinh đô Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang, Trung Quốc) nằm trên đồng cỏ rộng lớn thuộc Long Tuyền phủ của vương quốc Bột Hải bị quân Khiết Đan bao vây vào ngày 9 tháng 1 âm lịch năm Bính Tuất, tức là ngày 25 tháng 1 dương lịch năm 926.
Mười ba đại vương cai trị 13 phủ còn lại của vương quốc Bột Hải là Long Nguyên vương, Nam Hải vương, Áp Lục vương, Trường Lĩnh vương, Liêu Đông vương, Định Lý vương, An Biên vương, Súy Tân vương, Đông Bình vương, Thiết Lợi vương, Hoài Viễn vương, An Viễn vương và Doanh Châu vương đều quy hàng đại quân Khiết Đan của hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ. Vương quốc Bột Hải bị diệt vong sau 228 năm tồn tại với 15 đời vua.
Hoàng đế Gia Luật A Bảo Cơ đổi tên kinh đô Thượng Kinh (nay là Ninh An, Hắc Long Giang, Trung Quốc) thành pháo đài Hốt Hãn. Đại Nhân Soạn cùng toàn bộ hoàng tộc Bột Hải bị áp giải đến Đại Khiết Đan quốc, trong khi nhiều người dân của vương quốc Bột Hải bao gồm nhiều quý tộc Bột Hải đã chạy trốn đến Cao Ly (đời vua Cao Ly Thái Tổ) ở phía nam.
Đại Nhân Soạn bị bắt giải về Đại Khiết Đan quốc, song thế tử Đại Quang Hiển (khi đó hơn 30 tuổi) đã tập hợp được một đội quân gồm 300 người đào thoát khỏi Thượng Kinh. Vương quốc Bột Hải bị diệt vong sau 228 năm tồn tại với 15 đời vua.
Gia Luật A Bảo Cơ thiết lập ra Vương quốc Đông Đan trên lãnh thổ cũ của Bột Hải, đặt quốc đô ở Phù Dư, phong anh trai của Gia Luật Đức Quang là Gia Luật Bội làm Đông Đan vương, với danh hiệu: "Nhân Hoàng vương", và dùng danh xưng cho chính mình là "Thiên hoàng đế" và vợ là Thuật Luật Bình là "Địa hoàng hậu". Ông phong cho Gia Luật Đức Quang làm "Thái tử Đại Nguyên soái", phụ trách kinh đô Khiết Đan là Lâm Hoàng ), nơi mà trước đây Gia Luật Bội từng phụ trách. Gia Luật A Bảo Cơ luôn có ý đồ nam hạ Trung Nguyên,
Tuy nhiên không lâu sau khi chiếm được Phù Dư, Gia Luật A Bảo Cơ lâm bệnh và đột ngột qua đời vào ngày 6 tháng 9 năm 926 khi vẫn còn ở Phù Dư, thọ 55 tuổi. Thuật Luật hoàng hậu chiếm lấy đại quyền, bà và Gia Luật Bội hộ tống di thể Thái Tổ về Lâm Hoàng, cử em trai của nhà vua là Gia Luật An Đoan làm phụ chính tạm thời cai quản Đông Đan. Khi trở lại Lâm Hoàng, bà muốn truất tư cách kế vị của Gia Luật Bội, vì mà yêu thương Đức Quang hơn. Tuy nhiên, theo truyền thống, bà triệu tập các tù tưởng, cùng với Gia Luật Bội và Gia Luật Đức Quang. Hoàng hậu nói với họ: ''Ta thương yêu cả hai đứa con trai này, nhưng không biết nên chọn ai trong số chúng làm hoàng đế. Các người nếu quyết định chọn ai thì cứ chạy đến ôm đứa đó.'' Các tù trưởng biết rằng bà thương Đức Quang, bèn chạy đến ôm chân ông. Do đó hoàng hậu lập Đức Quang làm hoàng đế, là Liêu Thái Tông. Gia Luật Bội tức giận trước âm mưu của mẹ mình, bèn dẫn mấy trăm quân sĩ chạy trốn đến Hậu Đường (triều đại kế tục nước Tấn), nhưng bị người Khiết Đan bắt lại được. Thuật Luật hoàng hậu không trừng phạt ông ta, mà đưa về Đông Đan.
Những năm đầu
Liêu Thái Tông tôn mẹ là Thuật Luật hoàng hậu làm hoàng thái hậu, tấn phong phu nhân là Thuật Luật Ôn, cháu của Thuật Luật thái hậu, làm hoàng hậu. Sử cũ ghi rằng ông rất hiếu kính với thái hậu, khi thái hậu ốm đau và không muốn ăn uống, thì ông cũng không ăn uống, và nếu thái hậu không hài lòng với ông vì một điều gì đó, thì ông cũng không dám đến gặp bà đến khi bà nguôi giận.
Năm 930, Liêu Thái Tông lập em trai mình là Gia Luật Lỳ Hồ làm Hoàng thái đệ. Mặc dù Gia Luật Bội tự nguyện từ bỏ quyền kế vị hoàng vị, song Thái Tông vẫn xem anh trai là một mối đe dọa. Gia Luật Bội vẫn giữ chức Đông Đan hoàng vương, và trở lại Đông Đan sau khi từ bỏ quyền kế vị hoàng vị. Để ngăn cản Gia Luật Bội tạo lập quyền lực riêng tại Đông Đan, Gia Luật Đức Quang hạ lệnh rằng thủ đô của Đông Đan và toàn bộ dân trong thành phải dời đến khu vực nay là Liêu Dương để dễ bề giám sát. Gia Luật Bội lo sợ và bỏ trốn sang Hậu Đường.
Năm 935, Thuật Luật hoàng hậu sau khi hạ sinh đứa con trai thứ hai là Gia Luật Yêm Triệt Cát, thì lâm bệnh và qua đời. Thái Tông sau đó không lập thêm hoàng hậu nào nữa.
Giúp Hậu Tấn khai quốc
Năm 936, Hậu Đường lâm vào cuộc tranh chấp nội bộ, vì hoàng đế Lý Tùng Kha nghi ngờ em rể là tiết độ sứ Hà Đông ), âm mưu chống lại ông ta. Theo lời khuyên của các học sĩ Lý Tống và Lã Kỳ, Lý Tùng Kha suy tính đến việc liên minh với Khiết Đan để ngăn khả năng Khiết Đan sẽ trợ giúp Thạch Kính Đường. Tuy nhiên khi một học sĩ khác là Tiết Văn Ngộ phản đối vì cho rằng Hoàng đế Khiết Đan sẽ đòi hỏi gả công chúa, Lý Tùng Kha đổi ý và quyết định không liên minh.
Trong khi đó, Trương Kính Đức bao vây thủ phủ của Hà Đông là Thái Nguyên. Thái Nguyên lâm vào tình trạng thiếu lương, song không thể bị hạ ngay lập tức. Cuối mùa thu, Liêu Thái Tông đích thân dẫn 5 vạn quân (nhưng tuyên bố là 30 vạn), thẳng tiến Thái Nguyên. Khi ông đến ngoại thành Thái Nguyên, Kính Đường gửi thư nói phải tiến quân một cách thận trọng và chưa nên giao chiến ngay, nhưng Liêu Thái Tông không nghe. Ông ngay lập tức đánh tan tác quân của Trương Kính Đức, dồn họ vào Tấn An trại gần Thái Nguyên, chính thức giải vây cho Thái Nguyên. Rồi Liêu Thái Tông đưa quân vào thành, tuyên bố phong Kính Đường làm hoàng đế, đặt quốc hiệu là Đại Tấn (sử Trung Quốc gọi là nhà Hậu Tấn). Thạch Kính Đường đồng ý cắt nhượng Lư Long và một phần Hà Đông, gồm 16 châu cho Khiết Đan, và mỗi năm nộp vàng và lụa làm tiền triều cống cho Khiết Đan.
Lý Tùng Kha sai Triệu Đức Quân, Tiết độ sứ Lư Long, dẫn quân đến Tấn An cứu Trương Kính Đức, nhưng bản thân Đức Quân cũng muốn làm hoàng đế Trung Nguyên và tìm cách kiếm sự ủng hộ của Liêu Thái Tông, vì thế ông ta cho quân đóng trại ở một nơi khá xa Tấn An là Đoàn Bách Cốc ), và cử sứ giả đến chỗ Liêu Thái Tông, đề nghị liên minh. Đức Quân hối lộ vàng và lụa cho Liêu Thái Tông, hứa sẽ kết làm anh em với Khiết Đan và vẫn để Thạch Kính Đường làm tiết độ sứ Hà Đông, Thái Tông ban đầu có ý bằng lòng. Thạch Kính Đường biết tin thất kinh, sai thân tín là Tang Duy Hàn đến thuyết phục rằng tình thế đang có lợi, không nên theo lời Triệu Đức Quân. Cuối cùng Liêu Thái Tông nghe lời của Duy Hàn.
Sau khi Tấn Dương bị bao vây ba tháng và hết lương thực, phó tướng của Trương Kính Đức là Dương Quang Viễn giết chủ tướng và đầu hàng liên quân Khiết Đan - Hậu Tấn. Liêu Thái Tông trao hàng binh cho Thạch Kính Đường, rồi chuẩn bị tiến đến quốc đô Hậu Đường là Lạc Dương. Với việc Dương Quang Viễn đầu hàng, quân của Triệu Đức Quân cũng nhanh chóng bị phá tan, và ông ta cũng phải đầu hàng. Khi đó, Lý Tùng Kha, đang dẫn quân chi viện cho chiến trường phía bắc, quyết định trở về Lạc Dương, nhưng khi về đến nơi thì được tin đại thế đã mất, các tướng lũ lượt dắt nhau đầu hàng liên quân Khiết Đan - Hậu Tấn. Liêu Thái Tông cùng Kính Đường đến đóng ở Lộ châu ), và ông nghĩ rằng khi quân Khiết Đan tiến vào Lạc Dương sẽ khiến người Hán hoảng sợ, nên ở lại Lộ châu, để Thạch Kính Đường dẫn quân đến Lạc Dương. Lý Tùng Kha, trong tình thế tuyệt vọng, cùng gia quyến tự thiêu. Nhưng trước khi tự thiêu, Tùng Kha lệnh giết anh của Liêu Thái Tông là Gia Luật Bội. Thạch Kính Đường vào kinh, kết thúc triều Hậu Đường. Ông ta cho hộ tống quan tài của Gia Luật Bội về Khiết Đan.
Hậu Tấn thống trị Trung Hoa
Liêu Thái Tông đem theo các tướng Hậu Đường mà mình bắt được trở về Khiến Đan. Ông cho đổi thủ phủ trấn Lư Long là U Châu thành Nam Kinh, để dễ bề cai trị 16 châu mới giành được. Ông dành sự tôn trọng đối với viên quan bị bắt là Trương Lệ và nghe theo nhiều lời khuyên của anh ta.
Năm 937, Từ Tri Cáo, nhiếp chính nước Ngô ở miền nam Trung Quốc, gửi sứ giả đến Khiết Đan gửi sứ giả đến kết minh với Khiết Đan. Liêu Thái Tông cũng gửi sứ giả đáp lễ. Cuối năm đó, Liêu Thái Tông đổi quốc hiệu Đại Khiết Đan thành Đại Liêu. Ông học theo chế độ của triều đình Trung Quốc, cho con trai của Triệu Đức Quân là Triệu Diên Thọ làm Khu mật sứ, nắm quyền như thủ tướng. Sau đó, khi Từ Tri Cáo cướp ngôi nước Ngô, xưng là hoàng đế Nam Đường, ông ta tiếp tục giữ quan hệ thân thiện với Liêu, nhưng một lần Tri Cáo sai giết chết sứ thần nước Liêu đang đi qua lãnh thổ Hậu Tấn, nhằm đổ lỗi cho Hậu Tấn để hai bên bất hòa với nhau.
Cuối năm 938, Thạch Kính Đường lo sợ rằng Tiết độ sứ Thiên Hùng Dương Quang Viễn khó bề kiểm soát, vì thế chia Thiên Hùng làm hai phần và dời Quang Viễn làm Tiết độ sứ Hà Dương, và lưu thủ Lạc Dương. Sử sách ghi nhận là sau sự chuyển đổi này, Quang Viễn bằng đầu bất mãn với triều đình Hậu Tấn và bí mật gửi thư từ với nước Liêu.
Năm 939, lo sợ An Trọng Vinh, Tiết độ sứ Thành Đức ) sẽ khởi loạn, Hậu Tấn Cao Tổ dời đồng minh của Trọng Vinh là Hoàng Phủ Ngộ, Tiết độ sứ Nghĩa Vũ ) đến trấn Chiêu Nghĩa. Liêu Thái Tông thừa cơ hội này muốn kiểm soát Nghĩa Vũ, sai triều thần nhà Liêu là Vương Uy, con trai của cố Tiết độ sứ Vương Xử Trực dưới thời Hậu Đường, đến làm tiết độ sứ Nghĩa Vũ. Hậu Tấn Cao Tổ tìm cách thoái thác vì cho rằng Vương Uy chưa qua rèn luyện nên chưa đủ kinh nghiệm để làm Tiết độ sứ. Liêu Thái Tông giận dữ đáp lại rằng: Nhà người qua bao nhiêu lớp đào tạo để từ Tiết độ sứ mà lên làm thiên tử?. Vua Tấn thất kinh, gửi biểu tạ tội và hứa sẽ phong cho cháu của Vương Xử Trực là Vương Đình Dận làm Tiết độ sứ để xoa dịu Liêu Thái Tông.
An Trọng Vinh, lúc này đang có ý định chống lại Hậu Tấn, và rất căm hận nước Liêu. Khi sứ nhà Liêu đi ngang qua Thành Đức, ông ta thường nguyền rủa và đôi khi còn giết chết họ. Năm 940, Trọng Vinh bắt giam sứ giả Bắc triều, và dâng biểu lên triều đình Hậu Tấn nói rằng không nên thuần phục người Khiết Đan nữa vì người Khiết Đan coi thường người Trung Quốc. Tang Duy Hàn thuyết phục Hậu Tấn Cao Tổ rằng liên minh với Liêu chỉ có lợi không có hại, và khi nhắc đến Liêu Thái Tông, ông ta nói rằng nhà vua thông minh và trí dũng hơn người. Theo lời Duy Hàn, vua Hậu Tấn tìm cách thuyết phục Trọng Vinh ngưng ý định chống Liêu. Ông cũng cử Dương Ngạn Tuân, Tiết độ sứ An Quốc làm sứ giả đến bắc để giải thích với Liêu Thái Tông đang nổi cơn thịnh nộ vì vụ giết sứ giả, rằng những hành động của Trọng Vinh không phải là do ý của triều đình Trung Nguyên.
Mùa đông năm 941, đồng minh của An Trọng Vinh là An Tòng Tiến, Tiết độ sứ Sơn Nam Đông đạo nổi dậy chống Hậu Tấn. An Trọng Vinh nghe được tin đó cũng nổi dậy. Quân Hậu Tấn dưới sự chỉ huy của anh rể Thạch Kính Đường là Đỗ Trọng Uy nhanh chóng đánh bại An Trọng Vinh, và Trọng Vinh bị thủ hạ giết chết. Hậu Tấn Cao Tổ đem thủ cấp của An Trọng Vinh gửi cho nhà Liêu (tuy nhiên An Tòng Tiến không bị đánh bại đến sau khi Thạch Kính Đường chết).
Mặc dù An Trọng Vinh đã chết, Liêu Thái Tông tiếp tục gửi sứ thần đến Tấn, trách cứ việc người dân bộ tộc Thổ Dục Hồn sống trong đất mà Hậu Tấn đã dâng cho Liêu, thường rủ nhau trốn khỏi Liêu chạy về phía nam. Có ý kiến cho rằng Thạch Kính Đường lo lắng và ngã bệnh vì việc này. Mùa hạ năm 942, ông ta qua đời. Sau cuộc tranh luận giữa Phùng Đạo và tướng Thị vệ mã bộ Đô ngu hầu Cảnh Diên Quản, họ quyết định rằng đất nước cần một ông vua trưởng thành, vì thế bỏ qua đứa con nhỏ của Thạch Kính Đường là Thạch Trọng Duệ và lập con người anh của Hậu Tấn Cao Tổ (được ông ta nhận nuôi) là Thạch Trọng Quý làm hoàng đế Hậu Tấn.
Mâu thuẫn ban đầu
Không lâu sau khi Thạch Trọng Quý nối ngôi, quan hệ giữa Liêu và Hậu Tấn trở nên tồi tệ, vì Thạch Trọng Quý nghe theo lời khuyên của Cảnh Diên Quảng và bác bỏ kiến nghị của Lý Tung, không dâng thệ biểu cho hoàng đế Khiết Đan mà đổi gọi là quốc thư bố cáo việc lên ngôi, nội dung thư bày tỏ việc quan hệ giữa hai bên là bình đẳng. Hơn thế nữa, trong thư ông ta không xưng "thần" mà xưng là "cháu". Liêu Thái Tông tức giận, quẳng thư xuống đất mà nói rằng, Tại sao lên ngôi rồi mà không báo cho Quả nhân biết trước? Thay mặt Thạch Trọng Quý, Cảnh Diên Quảng đáp lại Liêu Thái Tông với lời lẽ xấc xược, khiến ông càng tức giận. Sau đó Triệu Diên Hựu, Tiết độ sứ Lư Long của Liêu, muốn Liêu Thái Tông đánh Tấn và hi vọng sẽ được lập lên ngôi thay cho họ Thạch. Liêu Thái Tông bắt đầu suy tính đến việc đó.
Trong khi đó, Diên Quảng tiếp tục gây căng thẳng khi bắt giữ đại sứ nước Liêu ở Khai Phong là Kiều Vinh và tịch biên những hàng hóa từ nước Liêu. Hơn thế nữa, các thương nhân nước Liêu lần lượt bị bắt giết. Cuối năm đó, Kiều Vinh được thả ra và đưa trở về Liêu quốc, Cảnh Diên Quảng bảo ông ta nhắn lại với Liêu đình như sau:
"Nói với chủ của nhà ngươi: tiên hoàng đế (chỉ Hấu Tấn Cao Tổ) là do Bắc triều (nhà Liêu) lập nên, nên ông ta phải xưng thần và dâng biểu cho các ngươi. Tân hoàng đế là do người Trung Nguyên lập nên. Lý do mà ngài phải phụ thuộc vào Bắc triều ta là do chưa quên liên minh của tiên hoàng đế vẫn còn ở đó. Nay chỉ xưng là cháu là quá đủ rồi; không có lý do gì phải xưng thần. Hoàng đế Bắc triều đừng nên nghe lời cám dỗ của Triệu Diên Hựu mà xâm phạm Trung Quốc. Các người đã nhìn thấy quân mã của Trung Quốc rồi. Nếu như hoàng tổ phụ tức giận, ông ta có thể đến đây và giao phong với chúng ta. Đứa cháu có 10 vạn thanh gươm nhọn để đợi ông ta. Nếu ông ta bị cháu nội của mình đánh bại, thì sẽ là trò cười cho thiên hạ. Đừng quên chuyện đó!"
Todd Novak
Tham khảo
Thể loại:Sinh năm 1965 Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Chính khách đồng tính nam
Liêu Thái Tông
Mâu thuẫn ban đầu
Vì Kiều Linh lo sợ Liêu Thái Tông sẽ trách phạt ông ta vì cớ làm mất hàng hóa của nước Liêu, nên yêu cầu Cảnh Diên Quảng viết lại những lời nói trên ra giấy. Diên Quảng sai người thư ký viết lại và đưa nó cho Kiều Vinh. Khi Kiều Vinh bẩm tấu lại, Liêu Thái Tông nổi cơn thịnh nộ, nhất quyết chinh phạt Hậu Tấn. Ông sai bắt giam sứ thần Trung Nguyên ở U châu và không chịu tiếp kiến họ. Mặc dù Tang Duy Hàn nhiều lần khuyên Hậu Tấn Xuất Đế nên thần phục nước Liêu để tránh cảnh chiến tranh, nhưng Cảnh Diên Quảng lại một mực chủ chiến.
Mùa đông năm 943, Dương Quang Viễn, Tiết độ sứ Bình Lư của nhà Hậu Tấn, đang có mẫu thuẫn với triều đình Hậu Tấn, và, dù ông ta chưa sẵn sàng khởi nghĩa, nhưng đã viết thư cho Liêu Thái Tông đề nghị phạt Tấn để trừng phạt những hành vi ngạo mạn của Thạch Trọng Quý. Liêu Thái Tông trao cho Triệu Diên Thọ 5 vạn quân từ Lư Long đến trấn Đại Đồng ) yêu cầu ông ta chỉ huy các chiến dịch công đánh Trung Nguyên, bảo rằng, "Nếu nhà ngươi chiếm được, ta sẽ phong cho làm hoàng đế." Ông cũng thường nói với bọn người Hán về Diên Thọ, "Hắn là chủ của các ngươi."
Đánh Tấn
Mùa xuân năm 944, Liêu Thái Tông đặt chân vào lãnh thổ Tấn, dùng Triệu Diên Thọ và Triệu Diên Chiếu làm tiên phong. Quân Liêu nhanh chóng lấy được Bối Châu và sau đó tiến đến gần Nghiệp Đô (鄴都), trị sở Thiên Hùng quân. Thạch Trọng Quý tìm đường nghị hòa, song sứ giả của ông ta không thể vượt qua được quân đội Liêu đang án ngữ để đến chỗ Liêu Thái Tông. Ông ta cũng cử các tướng ra tiền tuyến để đối phó với quân Liêu, chỉ huy là Cảnh Diên Quảng, bản thân Trọng Quý cũng quyết định thân chinh. Cánh quân thứ hai của Liêu, do Gia Luật An Đoan chỉ huy thẳng tiến đến Hà Đông, tuy nhiên bị quân của Tiết độ sứ Hà Đông Lưu Tri Viễn đẩy lùi. Tướng giữ Bác Châu của Hậu Tấn là Chu Nho bí mật liên lạc với Dương Quang Viễn, dâng Bối Châu hàng Liêu, và khuyến khích quân Liêu mau chóng vượt sông Hoàng Hà theo đường Mã Gia Khẩu (thuộc Liêu Thành), để hội quân với Quang Viễn.
Cảnh Diên Quảng bị Tiết độ lưu hậu của Thiên Bình Nhan Khản thuyết phục rằng nếu quân Liêu vượt sông, sẽ là đại họa, nên quân Hậu Tấn dàn trận ở Mã Gia Khẩu để ngăn chặn quân Liêu vượt sông, và họ đã thành công. Quân Liêu trong cơn giận dữ đã tàn sát những người Hán mà họ bắt được, dẫn đến việc dân chúng càng kháng cự quyết liệt. Cuối mùa năm 944, quân đội do hai vị hoàng đế chỉ huy giáp mặt nhau ở Nghiệp Đô, nhưng chưa chính thức giao chiến. Cuối cùng, quân Liêu rút đi và tiến hành cướp bóc khắp nơi ở bờ bắc Hoàng Hà. Dương Quang Viễn trong khi đó đưa quân từ thủ phủ Bình Lư là Thanh châu về phía tây để hội quân với người Liêu, nhưng khi ông ta đến nơi thì Liêu đã rút quân rồi. Thạch Trọng Quý bèn sai đại tướng Lý Thiệu Chân đi đánh Bình Lư, đến mùa đông năm 944, con trai của Quang Viễn là Dương Thừa Huân bắt giam cha ông ta và đầu hàng quân Tấn (Quang Viễn sau đó bị bí mật thủ tiêu theo lệnh của Hậu Tấn Xuất Đế).
Mùa đông năm 944, Liêu Thái Tông một lần nữa dẫn binh nam họ, lấy Triệu Diên Thọ làm tiên phong. Thạch Trọng Quý có ý thân chinh, nhưng bỗng nhiên ngã bệnh. Ông ta cử các tướng quân chặn đánh quân Liêu, tuy nhiên vì họ lo sợ lực lượng hùng hậu và thiện chiến của Liêu, nên lại lui về giữ Nghiệp Đô, để cho quân Liêu có cơ hội thẳng tiến đến Nghiệp Đô mà không gặp trở ngại gì. Tuy nhiên, sau khi cướp bóc một hồi, quân Liêu rút đi vào mùa xuân năm 945. Sau cuộc tấn công đó, Tấn Xuất Đế sai Đỗ Uy (tức Đỗ Trọng Uy, vì kiêng húy Thạch Trọng Quý nên đổi tên) và Lý Thiệu Chân dẫn quân theo truy kích. Họ tiến vào lãnh thổ của Liêu, chiếm đất hai châu Kỳ, Thái (nay đều thuộc Bảo Định), nhưng sau đó được tin quân Liêu đã quay trở lại và sẵn sàng đối đầu với họ. Họ tìm cách thối lui, nhưng cuối cùng bị vây ở Dương Thành. Đỗ Uy hoảng sợ và giao chiến với quân Liêu một cách miễn cưỡng, nhưng các tướng khác như Dược Nguyên Phúc và Hoàng Phủ Ngộ chống trả quyết liệt và đánh bại quân Liêu. Quân Liêu hoảng sợ bỏ chạy; mãi sau Liêu Thái Tông mới có thể tập hợp tàn quân ở U Châu, ông bỏ tù các tướng tham gia chiến dịch đó, chỉ có Triệu Diên Thọ là không bị phạt.
Vào thời điểm đó, quân Liêu không ngừng gây chiến ở vùng biên giới với Hậu Tấn và quân Hậu Tấn phải chống đỡ rất vất vả, vùng bờ bắc Hoàng Hà khói bếp tiêu điều lạnh lẽo. Về phía Liêu cũng chịu nhiều tổn thất về người và súc vật trong chiến dịch, và người Khiết Đan đã tỏ ra chán ngán. Thuật Luật thái hậu tìm cách khuyên giải Liêu Thái Tông nên nghị hòa với Hậu Tấn. Trong khi đó, Tang Duy Hàn, lúc này đã thay thế Cảnh Diên Quảng, cũng khuyên Hậu Tấn Xuất Đế nên nghị hòa. Mùa hạ năm 945, Hậu Tấn Xuất Đế phái Trương Huy đến Liêu đình tạ lỗi. Liêu Thái Tông đáp rằng: Đưa Tang Duy Hàn và Cảnh Diên Quảng tới yết kiến bọn ta, cắt hai vùng Trấn (tức Thành Đức, vì thủ phủ của Thành Đức là Trấn Châu, lúc này Thành Đức đổi tên là Thuận Quốc), Định (tức Nghĩa Vũ, vì Định Châu là thủ phủ của Nghĩa Vũ) cho ta, thì có thể nghị hòa. Tấn Xuất Đế cảm thấy đây là một sự sỉ nhục, và lại tuyệt giao với Liêu. Ông ta cũng tìm cách liên minh với Cao Ly Thái Tổ cùng nhau kháng Liêu, nhưng sau đó nhận thấy Cao Ly không đủ lực lượng để chống Liêu, nên từ bỏ ý định.
Tiêu diệt Hậu Tấn
Năm 946, có tin đồn rằng Triệu Diên Thọ đang tính kế đào tẩu sau Hậu Tấn. Các tể tướng của Hậu Tấn là Lý Tung và Phùng Ngọc. Họ sai Đỗ Uy viết thư thuyết phục Diên Thọ quy phục nam triều, và cử Triệu Hành Thực, người trước kia từng phục vụ dưới trướng Triệu Diên Thọ, làm người đưa thư. Triệu Diên Thọ, nghĩ ra kế dụ người Tấn vào một cái bẫy, viết thư đáp lại, ''Tôi bôn ba nơi xứ khác đã nhiều năm, cũng muốn trở về Trung Quốc. Mong các vị đưa quân đến hỗ trợ, tôi sẽ theo về''. Sau đó, theo lệnh của Liêu Thái Tông, tướng giữ Doanh Châu của Liêu là Lưu Diên Tộ đem đất đai trong châu hàng Tấn. Thạch Trọng Quý sai Đỗ Uy và Lý Thiệu Chân dẫn quân bắc phạt, nêu khẩu hiệu thu phục lại các châu quận trước kia đã dâng cho Liêu, thậm chí là diệt Liêu.
Tuy nhiên giữ lúc quân Tấn đang hừng hực khí thế bắc phạt thì gặp phải đội quân Liêu do đích thân Liêu Thái Tông chỉ huy. Quân Liêu bao vây quân Hậu Tấn tại cầu Trung Độ. Liêu Thái Tông hứa hẹn sẽ phong cho Đỗ Uy làm hoàng đế nếu ông ta đầu hàng, thế là hai tướng bên Tấn đầu hàng. Liêu Thái Tông sai Triệu Diên Thọ úy lạp quân Tấn và nói với ông ta rằng quân Tấn bây giờ là của ông ta, và sau đó chuẩn bị nam xâm. Hầu như toàn bộ lực lượng Tấn đã đi theo Đỗ Uy và Lý Thiệu Chân trong chiến dịch này, vì thế sau khi hai tướng đầu hàng, cả Trung Nguyên như trống không. Kinh thành Đại Lương của Tấn không còn khả năng tự vệ, Tấn Xuất Đế buộc phải đầu hàng, kết thúc triều Hậu Tấn. Liêu Thái Tông ca khải hoàn vào Đại Lương.
Xưng đế ở Trung Nguyên
Liêu Thái Tông bèn tự xưng là hoàng đế Trung Quốc, phủi sạch mọi lời hứa mà ông từng hứa với Triệu Diên Thọ và Đỗ Trọng Uy. Ông phong cho Thạch Trọng Quý làm Phụ Nghĩa hầu (một danh hiệu mang ý nghĩa bêu xấu) và dời nhà họ Thạch lên một nơi hoang vắng nằm sâu trong nội địa nước Liêu, cách xa Trung Nguyên. Gần như hầu hết các quan lại Hậu Tấn và các tiết độ sứ đều quy phục ông, công nhận ông là hoàng đế, ngoại trừ hai trấn ở biên giới phía tây, Sử Khuông Uy và Hà Trọng Kiến từ chối sự thống trị của người Liêu. Lo sợ thế lực của quân đội Tấn vẫn còn tồn tại, Liêu Thái Tông có ý giết hết quân sĩ Hậu Tấn, nhưng Triệu Diên Thọ ngăn lại, chỉ ra rằng nếu là như vậy chẳng khác gì mở cửa Trung Nguyên cho Hậu Thục và Nam Đường tiến vào. Ông bắt các tiết độ sứ của triều Tấn đến Đại Lương xưng thần với ông, trong khi đưa các tướng Liêu (có cả người Khiết Đan và người Hán, đến thống lĩnh các phủ tiết độ. Tin tưởng rằng nền cai trị của ông ở Trung Nguyên là vững vàng, ông dành nhiều thời gian tiệc tùng chè chén, và nói với các quan lại Trung Nguyên rằng:"Chúng ta biết rất nhiều về Trung Quốc, nhưng bọn chúng mày chả biết gì về nước tao đâu." Để chúc mừng đại thắng vang dội của ông, Thuật Luật thái hậu cho gửi rượu, trái cây và món ăn ngon từ Khiết Đan đến Đại Lương. Mỗi khi uống rượu của Thái hậu đem đến, ông đều đứng mà uống, nói: "Những thứ này do thái hậu ban cho. Quả nhân không dám ngồi mà dùng."
Tuy nhiên, trong khi đang ngất ngây trong chiến thắng, Liêu Thái Tông dần xa lánh với người dân ở vùng đất mà ông mới chinh phạt được. Triệu Diên Thọ dâng biểu xin thu thuế để có quân lương cho quân sĩ viễn chinh, Liêu Thái Tông đáp rằng, "Ở nước ta không có chế độ đó". Rồi ông cho quân Liêu cướp phá các làng mạc, gọi đó là "đả thảo cốc". Điều này dẫn đến việc người Hán bị giết với số lượng lớn, từ già đến trẻ phải dắt díu nhau trốn trong hầm mong thoát nạn. Chẳng được bao lâu, những vùng đất nổi tiếng nhộn nhịp trù phú bao gồm Đại Lương và Lạc Dương, cùng với các châu Trịnh, Hứa, Tào, và Bộc đều trở nên điêu tàn. Ông cũng ra lệnh buộc dân cư ở các châu quân nơi mà quân Liêu đi qua phải ra khỏi thành gọi là để nghênh đón quân Liêu, nhưng thực chất là bắt dân về phương bắc. Điều này dẫn đến sự oán giận của người Hán ngày càng tăng, họ quyết tâm đánh đuổi quân Liêu.
Một trong số các tiết độ sứ của triều Tấn, mặc dù đã quy phục triều Liêu, nhưng không đến Đại Lương yết kiến Liêu Thái Tông, chính là Tiết độ sứ Hà Đông Lưu Tri Viễn. Ông ta tìm cớ để ở lại Thái Nguyên nhưng chưa ra mặt chống đối người Liêu. Liêu Thái Tông cố gắng buộc ông ta thần phục bằng cách sai sứ đến chỗ Thái Nguyên và ban cho ông ta một cây roi (thứ này Liêu Thái Tông trước kia chỉ ban cho một người là chú của ông, Gia Luật An Đoan) và sai nhắn với ông ta là, "Người không phụng sự cho Nam triều (tức Hậu Tấn, vì khi Liêu nam hạ, Lưu Tri Viễn đã không có hành động gì để cứu triều đình), mà nay cũng không thần phục Bắc triều. Ngươi đang có ý gì?" Trong khi đó, Cao Tùng Hối, người cai trị trên thực tế của Kinh Nam, dâng biểu thần phục Liêu Thái Tông, và dâng cống phẩm. Liêu Thái Tông cũng gửi ngựa để đáp lại, nhưng mặt khác Tùng Hối cùng gửi thư cho Tri Viễn, khuyến tiến. Hoàng đế Nam Đường là Lý Cảnh cũng sai sứ đến chỗ Liêu Thái Tông chúc mừng, và xin được cử người đến trông nom tu sửa lăng tẩm triều Đường (vì Lý Cảnh tự xưng là con cháu và người thừa kế hợp pháp của Nhà Đường). Liêu Thái Tông không theo, nhưng cũng cử sứ đến đáp tạ hoàng đế Nam Đường.
Trong khi đó, với việc các tiết độ sứ bị triệu tập đến Đại Lương, nhiều trấn bắt đầu nổi dậy chống Liêu, khởi đầu là Bảo Nghĩa ), quân lính giết chết tiết độ phó sứ Lưu Nguyện, ủng hộ người của họ là Triệu Huy lên thay và tuyên bố kháng Liêu. Không lâu sau, Lưu Tri Viễn xưng đế ở Hà Đông, ban đầu chưa đặt quốc hiệu, sau mới đặt là Hán. Nghe được tin đó, nhiều tiết độ sứ có tư tưởng kháng Liêu đã tuyên bố thần phục Lưu Tri Viễn. Các cuộc nổi dậy càng ngày càng quyết liệt, Liêu Thái Tông phải than rằng, Quả nhân không biết là người Trung Quốc khó trị đến vậy. Ông cử một vài tiết độ sứ trở về trấn của họ cùng với quân Liêu hộ tống phía sau, nhưng không thể dập tắt được các cuộc nổi dậy.
Cuối mùa xuân năm 947, vì mệt mỏi khi phải đối phó với những cuộc nổi loạn, Liêu Thái Tông triệu tập các quan đến Đại Lương, nói với họ: ''Trời đã sắp vào hạ. Quả nhân khó mà có thể ở lại. Hãy cho ta trở về đại quốc [tức nước Liêu] để trọn đạo hiếu với Thái hậu. Quả nhân sẽ để lại một người đáng tin làm tiết độ sứ''. Ông chuẩn bị đưa toàn bộ các cựu thần nhà Hậu Tấn theo ông lên miền bắc, nhưng có người khuyên ông rằng làm như vậy sẽ khiến Đại Lương rơi vào tình trạng mất kiểm soát, vì thế ông chỉ đưa theo những quan chức cao cấp, còn lại vẫn để họ ở Đại Lương. Ông bổ nhiệm anh rể (anh trai của Thuật Luật hoàng hậu) là Thuật Luật Hàn (hay Tiêu Hàn) làm Tiết độ sứ Tuyên Vũ, và để Tiêu Hàn phụ trách phòng ngự Đại Liêu, trong khi bản thân ông rút quân khỏi Trung Nguyên.
Trở về nước Liêu
Khi Liêu Thái Tông rút lui, đến bờ sông Hoàng Hà, ông than thở rằng: ''Khi Quả nhân ở đại quốc, Quả nhân thích săn bắn. Nhưng khi ở đây thì lại thất vọng vì không có những thứ đó. Nay nếu trở về đại quốc, ta có chết cũng không hối hận''. Khi ông đi ngang qua một tòa thành từng bị quân của ông tàn sát chẳng còn một ai, ông lại than rằng: Trẫm làm những điều tệ hại này đối người Trung Nguyên đều là do Yên vương [tức Triệu Diên Hựu]. Ông cũng cho rằng trách nhiệm cũng thuộc về Trương Lệ.
Việc Liêu Thái Tông rời khỏi Đại Lương chỉ làm cho quân nổi dậy người Hán thêm vững tin, và không lâu sau đó, cửa ngõ án trước sông Hoàng Hà là thành Hà Dương thất thủ. Được tin báo từ Hà Dương, nhà vua khóc rằng:
"Quả nhân có ba lỗi khiến cho dân chúng chống lại ta! Thứ nhất, ta hao phí tiền của ở các trấn. Thứ hai, ta cho quân đại quốc làm cỏ những nơi chúng đi qua. Thứ ba, ta không để cho các Tiết độ sứ trở lại trấn của chúng sớm hơn."
Trong khi đó, khi Liêu Thái Tông về đến Lâm Thành thì ngã bệnh. Khi đến Loan Thành ), bệnh tình trở nặng. Ông vẫn hành quân trong tình trạng sốt cao, ông đắp nước đá lên ngựa, bụng và tay chân, miệng lại nhai nước đá, để hi vọng hạ sốt. Bởi vậy không lâu sau đó, ông qua đời.
Tham khảo
Thể loại:Sinh năm 902 Thể loại:Mất năm 947 Thể loại:Vua nhà Liêu
Trung học cơ sở (Việt Nam)
Trung học cơ sở (THCS hay cấp 2) là một bậc học trong hệ thống giáo dục ở Việt Nam, sau Tiểu học (cấp 1) và trước Trung học phổ thông (cấp 3). Trung học cơ sở kéo dài 4 năm (từ lớp 6 đến lớp 9). Độ tuổi học sinh ở trường trung học cơ sở là từ 11 tuổi đến 15 tuổi. Sau khi học hết bậc Trung học cơ sở, học sinh sẽ được xét công nhận tốt nghiệp Trung học cơ sở.
Trường Trung học cơ sở được bố trí tại từng xã, phường, thị trấn. Tuy nhiên, trong thực tế, vẫn có một số xã không có trường Trung học cơ sở. Đó thường là các xã ở vùng sâu, vùng xa hoặc hải đảo. Theo quy định trong Luật Ngân sách Nhà nước, đầu tư xây dựng trường Trung học cơ sở cũng như trường Tiểu học thuộc trách nhiệm của chính quyền cấp quận, huyện.
Ngày 15 tháng 9 năm 2020, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT về Điều lệ trường trung học cơ sở, trường trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học chính thức có hiệu lực từ 01/11/2020. Trường trung học cơ sở và trường phổ thông có nhiều cấp học có cấp học cao nhất là trung học cơ sở do Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện quyết định thành lập, Ủy ban nhân dân cấp huyện quản lý.
Tham khảo
Thể loại:Hệ thống giáo dục Việt Nam Thể loại:Giáo dục theo giai đoạn Thể loại:Phương pháp giáo dục Thể loại:Giáo dục trung học
Bildungssystem in den Vereinigten Staaten Onderwijs in de Verenigde Staten
Liên hoan phim quốc tế Warszawa
nhỏ|250x250px|Liên hoan phim quốc tế Warsaw (2009) Liên hoan phim quốc tế Warsaw (tiếng Ba Lan: Warszawski Międzynarodowy Festiwal Filmowy, tiếng Anh: Warsaw Film Festival hoặc Warsaw International Film Festival, viết tắt: WFF) là một liên hoan phim thường niên nổi tiếng ở Warsaw. Vào đầu tháng 10 hàng năm, Liên hoan này là nơi giới thiệu những bộ phim mới nhất thuộc mọi thể loại (bao gồm phim tài liệu) của thế giới, Châu Âu và Ba Lan.
Năm 2000, Liên hoan được FIAPF (Liên đoàn quốc tế các Hiệp hội các nhà sản xuất phim) công nhận và được đổi tên thành Liên hoan phim quốc tế Warsaw. Năm 2008, Liên hoan được FIAPF xếp hạng vào cùng nhóm với các liên hoan phim quốc tế khác (Canne), Berlin, Venice, Locarno, San Sebastian, Mar del Plata, Karlovy Vary, Montreal, Cairo, Moskva, Tokyo và Thượng Hải).
Liên hoan phim quốc tế Warsaw lần thứ 36 diễn ra từ ngày 09/10/2020 đến ngày 18/10/2020.
Tham khảo
Thể loại:Liên hoan phim quốc tế Thể loại:Lễ hội Ba Lan Thể loại:Sự kiện tại Warszawa Thể loại:Sự kiện định kỳ thành lập năm 1985
Luka (bài hát)
"Luka" là một bài hát được viết và thu âm bởi Suzanne Vega, phát hành dưới dạng đĩa đơn vào năm 1987. Nó là bài hát của cô được xếp hạng cao nhất ở Mỹ, được vị trí số 3 trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100. Nhờ bài "Luka", Vega được đề cử cho Giải Grammy năm 1988, bao gồm Thu âm của năm, Bài hát của năm và Nữ ca sĩ trình diễn pop xuất sắc nhất.
Nội dung
Bài hát liên quan đến vấn đề ngược đãi trẻ em. Trên một chương trình truyền hình đặc biệt của Thụy Điển năm 1987, Vega tiết lộ cảm hứng của mình về việc viết nó:
Cách đây vài năm, tôi từng nhìn thấy nhóm trẻ em đang chơi trước tòa nhà của tôi, và có một trong số họ, tên là Luka, người có vẻ hơi khác biệt với những đứa trẻ khác. Tôi luôn ghi nhớ tên, và tôi luôn nhớ khuôn mặt của em ấy, và tôi không biết nhiều về em ấy, nhưng em ấy dường như tách ra khỏi những đứa trẻ khác mà tôi thấy đang chơi. Và cá tính của em ấy là những gì tôi dựa vào để viết bài hát Luka. Trong bài hát, cậu bé Luka là một đứa trẻ bị ngược đãi - trong cuộc sống thực tôi không nghĩ là như vậy. Tôi nghĩ em ấy chỉ khác biệt.
Liên kết ngoài
Thể loại:Bài hát năm 1987 Thể loại:Đĩa đơn năm 1987 Thể loại:Đĩa đơn năm 1989 Thể loại:Giải thưởng video âm nhạc của MTV cho video xuất sắc nhất của nữ nghệ sĩ Thể loại:Đĩa đơn của A&M Records
Saint-Pierre-de-Mézoargues
Saint-Pierre-de-Mézoargues là một xã ở tỉnh Bouches-du-Rhône, thuộc vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur ở miền nam nước Pháp.
Tham khảo
Saintpierredemezoargues
Maya Horgan Famodu
Maya Horgan Famodu là một doanh nhân, người sáng lập và đối tác người Mỹ gốc Nigeria tại Ingressive, một công ty cung cấp dịch vụ gia nhập thị trường, nghiên cứu công nghệ và vận hành thị trường cho các công ty và doanh nghiệp mở rộng sang châu Phi. Cô cũng thành lập Ingressive Capital, một quỹ đầu tư mạo hiểm đầu tư vào các công ty công nghệ có trụ sở tại châu Phi. Cô đồng sáng lập Hội nghị thượng đỉnh châu Phi tăng trưởng cao, một hội nghị kéo dài hai ngày về cách khởi động một doanh nghiệp châu Phi tăng trưởng cao và thành lập Tech Meets Entertainment Summit, một sự kiện tập trung cho các công ty công nghệ và công nghệ nổi tiếng châu Phi để xây dựng quan hệ đối tác tạo doanh thu.
Cuộc sống ban đầu và giáo dục
Maya Horgan Famodu đến từ một người cha Nigeria và một người mẹ Mỹ. Cô đã dành phần lớn tuổi trẻ của mình ở Minnesota, Hoa Kỳ. Cô theo học trường Pomona College và tốt nghiệp Cử nhân Nghệ thuật về khoa học môi trường và hoàn thành Chương trình Prelaw tại Đại học Cornell.
Sự nghiệp
Sau khi tốt nghiệp ra trường, Horgan Famodu làm việc tại JPMorgan Chase, trước khi bắt đầu Ingressive vào năm 2014 và Ingressive Capital vào năm 2017. Cô khởi động Ingressive Capital là kết quả của những thách thức mà bạn bè phải đối mặt trong việc nhận hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp của họ. Chương trình Đại sứ Khu trường Ingressive (ICA) là một sáng kiến khác của Ingressive trong các tổ chức đại học ở Nigeria, Kenya, Ghana, Nam Phi, Rwanda và Congo cung cấp tài trợ, tài nguyên và cố vấn cho sinh viên khoa học máy tính. Chương trình này có các trung tâm tại Đại học Port Harcourt, Đại học Uyo, Đại học Bách khoa Kwara, Đại học Công nghệ Ladoke Akintola, Đại học Babcock, Đại học Rivers State, Đại học Công nghệ Cross River, Đại học Tài nguyên Dầu khí Liên bang Effurun, Đại học Bêlarut ra mắt tại Ghana năm 2018. Năm 2016, cô đồng sáng lập Hội nghị thượng đỉnh châu Phi tăng trưởng cao, một hội nghị hai ngày về cách ra mắt, mở rộng quy mô và tài trợ cho một doanh nghiệp châu Phi tăng trưởng cao.
Giải thưởng và giấy chứng nhận
Maya Horgan Famodu xuất hiện trên Forbes Châu Phi 30 Under 30 năm 2018 trong hạng mục công nghệ.
Cuộc sống cá nhân
Maya thích đi xe máy, du lịch, khiêu vũ và vũ đạo. Cô là một blogger với Huffington Post từ năm 2012 đến 2015.
Tham khảo
Thể loại:Sinh năm 1991 Thể loại:Nhân vật còn sống
Moutier (huyện)
nhỏ|phải|300px|Huyện Moutier nhỏ|300px|phải| Các đô thị ở huyện Moutier
Thể loại:Huyện của Thụy Sĩ
Hyles livornica
Hyles livornica là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Chúng được tìm thấy ở châu Phi, Nam châu Âu, Ba Lan, Trung và Đông châu Á.
Sải cánh dài 60–80 mm. Mùa giao phối của chúng vào ở tháng 2 đến tháng 10 tùy theo địa điểm.
Ấu trùng ăn các loài thực vật Galium, Gossypium và Rumex.
Tham khảo
Thể loại:Hyles Thể loại:Côn trùng châu Âu Thể loại:Động vật được mô tả năm 1780
Ophrys fusca
Ophrys fusca, thường được gọi là lan ong tối hoặc lan ong đen, là một loài lan có nguồn gốc từ Địa Trung Hải từ tây nam Châu Âu và Bắc Phi đến Tây Á. Đa số các phân loài của Ophrys fusca được thụ phấn bởi những con đực của ong chi Andrena.
Phân loài
Năm phân loài hiện được công nhận (tháng 5 năm 2014):
Tham khảo
fusca Thể loại:Thực vật Algérie Thể loại:Thực vật Hy Lạp Thể loại:Thực vật România Thể loại:Thực vật Thổ Nhĩ Kỳ Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1800 Thể loại:Thực vật Bắc Phi Thể loại:Thực vật Tây Á Thể loại:Thực vật Tây Nam Âu
Aracanidae
Aracanidae     là một họ cá xương có quan hệ họ hàng gần với cá nóc hòm (Ostraciidae) nên đôi khi được coi là phân họ Aracaninae trong họ Ostraciidae.
Chúng dường như là hơi nguyên thủy hơn so với cá nóc hòm thật sự, nhưng cũng có lớp che phủ bảo vệ tương tự là các tấm vảy dày. Chúng là cá biển, sinh sống trong khu vực Ấn Độ Dương và tây Thái Bình Dương. Không giống như cá nóc hòm thật sự, chúng sinh sống ở độ sâu tới trên 200 m.
Các loài
Họ này chứa khoảng 12-13 loài trong 6 chi, trong đó 3 chi đơn loài.
Hóa thạch
Họ này có đại diện trong hồ sơ hóa thạch là chi đã tuyệt chủng Proaracana với loài duy nhất đã biết là P. dubia có từ Trung Eocen ở Italia.
Antichloris marginata
Antichloris marginata là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Antichloris
Thống nhất Samoa
Liên hiệp chính trị giữa hai lãnh thổ ở quần đảo Samoa là Samoa (một quốc gia độc lập, còn gọi là Tây Samoa) và Samoa thuộc Mỹ (một lãnh thổ của Hoa Kỳ, còn được gọi là Đông Samoa), đã được đề xuất kể từ khi tình trạng hiện tại của chúng được thiết lập vào nửa đầu thế kỷ 20, theo Công ước ba bên và thậm chí sớm hơn. Năm 1919, Tây Samoa bày tỏ mong muốn hợp nhất với Samoa thuộc Mỹ. Người Samoa ở cả Tây Samoa và Samoa thuộc Mỹ có chung sắc tộc và văn hóa, nhưng các hòn đảo của họ vẫn bị chia cắt về mặt chính trị. Các đảo phía tây được hợp nhất thành Lãnh thổ ủy thác Tây Samoa do Anh quản lý từ năm 1920–1946, và New Zealand quản lý từ năm 1946 đến năm 1962. Ủy ban Tư vấn Liên Samoa được thành lập năm 1955 để thúc đẩy hợp tác giữa hai bên. Richard Barrett Lowe, Thống đốc Samoa thuộc Mỹ nhiệm kỳ 1953–1956, cho biết Ủy ban đã quyết định rằng việc thống nhất với Tây Samoa sẽ không được thảo luận trong nhiệm kỳ của mình. Năm 1969, một ủy ban chính trị ở Samoa thuộc Mỹ bác bỏ đề xuất thống nhất với Tây Samoa.
Lycosa moulmeinensis
Lycosa moulmeinensis là một loài nhện trong họ Lycosidae.
Loài này thuộc chi Lycosa. Lycosa moulmeinensis được Frederick Henry Gravely miêu tả năm 1924.
Tham khảo
Thể loại:Lycosa
Suzuka Gentaro
Gentaro Suzuka (sinh ngày 10 tháng 8 năm 1986) là một cầu thủ bóng đá người Nhật Bản.
Sự nghiệp câu lạc bộ
Gentaro Suzuka đã từng chơi cho YSCC Yokohama.
Cầu Bà
Cầu Bà là một xã thuộc huyện Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam.
Xã Cầu Bà có diện tích 19,63 km², dân số năm 1999 là 1993 người, mật độ dân số đạt 102 người/km².
Malaxis pabstii
Malaxis pabstii là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được (Schltr.) Pabst mô tả khoa học đầu tiên năm 1967.
Liên kết ngoài
Thể loại:Malaxis Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1967
Limbodessus usitatus
Limbodessus usitatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Watts & Humphreys miêu tả khoa học năm 2006.
Tham khảo
Thể loại:Bọ nước Thể loại:Limbodessus
Chrysocoma hantamensis
Chrysocoma hantamensis là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được J.C.Manning & Goldblatt mô tả khoa học đầu tiên năm 2005.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chrysocoma Thể loại:Thực vật được mô tả năm 2005
Exoneurella setosa
Exoneurella setosa là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Houston mô tả khoa học năm 1976.
Tham khảo
Thể loại:Exoneurella Thể loại:Động vật được mô tả năm 1976
Phytometra luna
Phytometra luna là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Phytometra
Cheilolejeunea fukiensis
Liên kết ngoài
Thể loại:Cheilolejeunea Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1990
Pentacalia viridi-alba
Pentacalia viridi-alba là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (Cuatrec.) Cuatrec. mô tả khoa học đầu tiên năm 1981.
Tham khảo
Thể loại:Pentacalia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1981
Ventilago africana
Ventilago africana là một loài thực vật có hoa trong họ Táo. Loài này được Exell miêu tả khoa học đầu tiên năm 1927.
Liên kết ngoài
Thể loại:Ventilago Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1927
BBC Tiếng Ả Rập
BBC tiếng Ả Rập là kênh truyền hình vệ tinh của BBC bằng Tiếng Ả Rập. Trang web BBC Tiếng Ả rập đóng vai trò cung cấp quyền truy cập trực tuyến vào cả chương trình truyền hình TV và radio. Chủ yếu thường nhắm tới các khán giả ở Trung Đông. BBC Tiếng Ả Rập (truyền hình TV) đã lên sóng lần đầu tiên vào ngày 11 tháng 3 năm 2008.
Lejeunea dimorpha
Lejeunea dimorpha là một loài Rêu trong họ Lejeuneaceae. Loài này được T. Kodama mô tả khoa học đầu tiên năm 1976.
4449 Sobinov
4449 Sobinov (1987 RX3) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 3 tháng 9 năm 1987 bởi L. I. Chernykh ở Nauchnyj.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1987
Bellur, Hosanagara
Bellur là một làng thuộc tehsil Hosanagara, huyện Shimoga, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Shimoga (huyện)
Bellur
Sa la
Phân bố
nhỏ|phải| Những chiếc lá non với nụ hoa tại [[Jayanti trong Khu bảo tồn hổ Buxa ở huyện Jalpaiguri của Tây Bengal, Ấn Độ. ]]
Loài cây này là loài bản địa Tiểu lục địa Ấn Độ, nằm ở phía nam Himalaya, từ Myanmar ở phía đông đến Nepal, Ấn Độ và Bangladesh. Ở Ấn Độ, nó kéo dài từ Assam, Bengal, Orissa và Jharkhand về phía tây đến đồi Shivalik ở Haryana, phía đông của Yamuna. Phạm vi cũng kéo dài qua Ghats Đông và đến phía đông Vindhya và Satpura của miền trung Ấn Độ. Nó thường là cây chiếm ưu thế trong các khu rừng nơi nó xảy ra. Ở Nepal, nó được tìm thấy chủ yếu ở khu vực terai từ đông sang tây, đặc biệt, ở dãy Churia (Đồi Shivalik Phạm vi Churia) ở vùng khí hậu cận nhiệt đới. Có nhiều khu vực được bảo vệ, chẳng hạn như vườn quốc gia Chitwan, vườn quốc gia Bardiya vườn quốc gia Bardia, vườn quốc gia Shuklaphanta, v.v., nơi có những rừng cây rậm rạp khổng lồ. Loài cây này cũng được tìm thấy ở vành đai dưới của vùng đồi núi và terai bên trong.
Miêu tả
Sal có tốc độ phát triển từ trung bình đến chậm và có thể đạt chiều cao từ 30 đến 35 m và đường kính thân lên tới 2-2,5 m. lá dài 10–25 cm và rộng 5–15 cm. Trong các khu vực ẩm ướt hơn, nó là thường xanh; ở những vùng khô hơn, đó là mùa khô rụng lá, rụng hầu hết các lá vào giữa tháng Hai đến tháng Tư, lại ra lá vào tháng Tư và tháng Năm.
Tôn giáo
nhỏ|trái|[[Hoàng hậu Maya|Hoàng hậu Māyā sinh ra Tất-đạt-đa Cồ-đàm]] Theo truyền thống Hindu, cây sala được cho là được ưa chuộng bởi Vishnu.