cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tết mừng lúa mới (Người M'Nông)
Đặc điểm
Các gia đình thường chuẩn bị từ 2 đến 7 chóe rượu cần tùy điều kiện kinh tế của mỗi gia đình và nuôi gà hoặc heo chờ ngày lúa chín. Gần đến ngày thu hoạch lúa, những chóe rượu cần qúy nhất sẽ được xếp hàng dãy dọc giữa nhà. Những cây cần đã được làm thêm để tiếp nhiều khách đến thưởng thức.
Bộ chiêng với nhiều kích cỡ cũng được đem ra kỳ cọ và đánh thử để kiểm tra âm thanh. Nếu gặp vụ mùa bội thu, có đến hàng trăm gùi lúa thì người M’Nông còn làm thêm cả kèn Riết, chuẩn bị hội đâm trâu để hiến tạ thần linh và ăn mừng.
Khi lúa chín, các nghi lễ cúng lúa sẽ rộn lên trong các gia đình. Từ lễ tuốt lúa đến cúng hồn lúa từ rẫy về kho sẽ được tổ chức nhộn nhịp. Nếu vụ lúa của chủ nhà nào chín rộ thì mọi người sẽ cùng đi tuốt hộ. Sau đó mỗi người ra tuốt một nắm lúa bỏ vào trong bồ gọi là rước lúa về nhà. Khách sẽ quay ra chúc chủ nhà những câu tốt lành, rồi chủ nhà mời tất cả ngồi xung quanh đống lửa ăn uống. Sau khi ăn uống xong, mọi người nổi Cồng chiêng, nhảy múa cho tới khuya, có khi tới sáng hôm sau.
Lúa thu hoạch được chia làm ba: một phần để ăn, một phần để sắm đồ đạc, một phần dành cho trâu bò cùng những con vật góp công cùng con người làm ra hạt lúa.
Vào dịp tết mừng lúa mới, người M’Nông sẽ trang trí kho lúa bằng các loại cây hoa, được làm từ những que tre vót thành nhiều cành tượng trưng hình bông lúa, gọi là “Hừn du”. Theo cách nghĩ mộc mạc của người M’Nông, với cách trang trí này có thể hấp dẫn, lưu giữ hồn lúa ở trong kho.
Ý nghĩa
Trong quan niệm của người M’Nông, thần Lúa là linh hồn của mọi vật, là vị thần đáng tôn thờ nhất. Tôn vinh hạt thóc của Giàng ban cho dân làng và tập tục cúng Giàng, cúng các vị thần linh như: cúng trời đất, các thần sông suối, thần núi, thần mưa, thần sấm, thần mùa màng để cầu cho mưa thuận gió hòa.
Bình Phước
Có Người M'Nông Đíp, Người M'Nông Biat và Người M'Nông Bu Dêh cư trú trên địa bàn Bình Phước. Không như nhiều nhóm M’Nông ở các địa phương khác, người M’Nông ở Bình Phước không có lệ ăn Tết Nguyên Đán cùng với Người Kinh mà chỉ tổ chức lễ Tết mừng lúa mới hay còn gọi Lễ Cơm mới vào đầu vụ thu hoạch, sớm hay muộn là tùy vào mùa lúa chín (thường vào cuối tháng 7 hay đầu tháng 8). Việc ăn tết có nơi kéo dài cả tháng, lần lượt từ nhà nọ đến nhà kia.
Tham khảo
Thể loại:Bình Phước Thể loại:Văn hóa Việt Nam
Adelognathus dealbatus
Liên kết ngoài
Thể loại:Adelognathus
Hycleus kersteni
Hycleus kersteni là một loài bọ cánh cứng trong họ Meloidae. Loài này được Gerstaeker miêu tả khoa học năm 1871.
Tham khảo
Thể loại:Hycleus
Xylocopa perkinsi
Tham khảo
Thể loại:Chi Ong bầu Thể loại:Động vật được mô tả năm 1901
Sveltia lyrata
Sveltia lyrata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cancellariidae.
Tham khảo
Thể loại:Sveltia
Nagyváty
Nagyváty là một thị trấn thuộc hạt Baranya, Hungary. Thị trấn này có diện tích 12,67 km², dân số năm 2010 là 352 người, mật độ 28 người/km².
Lâu đài Zvíkov
Zvíkov (Hrad Zvíkov, Klingenberg), thường gọi là "vua của các lâu đài Séc", là một lâu đài ở Cộng hòa Séc. Lâu đài này nằm ở ngã ba của sông Vltava và Otava, khoảng 15 km về phía Bắc Písek, trong Vùng Nam Bohemia, Cộng hòa Séc, bên cạnh làng Zvíkovské Podhradí. Nó được xây trên một doi đất khó tiếp cận ở trên hợp lưu của sông Vltava và sông Otava. Lâu đài này là một trong những lâu đài theo phong cách Gothic sớm vùng đất Séc.
Nagyváty
Tham khảo
Thể loại:Hạt Baranya Thể loại:Thị trấn của Hungary
Lâu đài Zvíkov
Khu vực này là nơi sinh sống sớm nhất là thời tiền sử khi người Celt xây dựng một pháo đài ở đây trong khoảng thời gian của Chúa Giêsu. Lâu đài hiện tại được xây dựng vào nửa đầu thế kỷ 13, có lẽ hầu hết theo lệnh của vua Přmysl Otakar I, nhưng ngày chính xác chưa được biết. Việc đề cập bằng văn bản đầu tiên về lâu đài là từ năm 1234 và thuộc sở hữu của các vua của Bohemia. Ban đầu là một công trình nhỏ, lâu đài đã liên tục mở rộng cho đến 1278. Sau khi triều đại Přemyslid thoái trào tại Zvíkov năm 1306, lâu đài đã trở thành tài sản của gia đình Rožmberk. Sau 1337 khu định cư thuộc tòa lâu đài đã được tăng cường, như một phần của việc sửa chữa triệt để. Công sự của nó đã rất mạnh mẽ mà ngay cả những người Hussite, trong các cuộc chiến tranh Hussite, bao vây lâu đài này trong bốn tháng năm 1429, nhưng khó mà phá thủng nó. Để bảo vệ chống lại các bức tường pháo hạng nặng của nó đã được tăng cường hơn nữa.
Tham khảo
Thể loại:Lâu đài Cộng hòa Séc Thể loại:Điểm tham quan ở vùng Nam Bohemia Thể loại:Huyện Písek Thể loại:Lâu đài vùng Nam Bohemia Thể loại:Di tích Văn hóa Quốc gia Cộng hòa Séc
Chimonocalamus burmaensis
Chimonocalamus burmaensis là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được (C.S.Chao & Renvoize) D.Z.Li mô tả khoa học đầu tiên năm 1994.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chimonocalamus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1994
Paraamblyptilia eutalanta
Paraamblyptilia eutalanta là một loài bướm đêm thuộc họ Pterophoridae. Nó được tìm thấy ở Argentina và Chile.
Sải cánh dài 15–16 mm. Con trưởng thành bay vào tháng 11 và tháng 12.
Liên kết ngoài
Thể loại:Paraamblyptilia
Bertholdia flavodorsata
Bertholdia flavodorsata là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Bertholdia
Leucochlaena luteosignata
Leucochlaena luteosignata là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Leucochlaena
Japira
Japira là một đô thị thuộc bang Paraná, Brasil. Đô thị này có diện tích 189,139 km², dân số năm 2007 là 4810 người, mật độ 26,2 người/km².
Liên kết ngoài
Thể loại:Đô thị bang Paraná
Krystal Bodie
nhỏ|Krystal Bodie tại Giải vô địch thế giới thiếu niên 2008 Krystal Bodie (ngày 3 tháng 1 năm 1990) là một vận động viên chạy vượt rào người Bahamas, từng học tại các trường cao đẳng ở Hoa Kỳ, đặc biệt là Đại học Auburn.
Tham khảo
Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Sinh năm 1990
Isolepis inconspicua
Isolepis inconspicua là loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được (Levyns) J.Raynal mô tả khoa học đầu tiên năm 1977.
Liên kết ngoài
Thể loại:Isolepis Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1977
Bắt ruồi lá hình thìa
Drosera spatulata là danh pháp khoa học của một loài bắt ruồi lá hình thìa, các tên gọi khác có thể là mao cao lá hình thìa hay thi diệp mao cao (phiên âm từ tiếng Trung).
Đặc điểm
Đây là một loài cây thân thảo với các lá hình cái thìa và mọc thành hình một cái nơ, đường kính 12–25 mm. Rễ là loại rễ chùm, đường kính mỗi sợi rễ tới 0,2 mm. Cuống lá phẳng và hẹp, dài 5–12 mm, rộng 2–3 mm. Mặt dưới của lá có các lông áp ép. Lá kèm có 3 thùy, thùy trung tâm hình tam giác, dài tới 1 mm. Các thùy bên hình tam giác hẹp, dài tới 3 mm. Hoa mọc thành chùm với 3-20 hoa nhỏ, cuống hoa dài khoảng 2–30 cm, phủ đầy lông dài khoảng 0,04–1 mm. Các cánh hoa màu tím hồng. Hạt hình elip-trụ hoặc elip-trứng, màu từ nâu sẫm đến đen, dài 0,4 mm, đường kính 0,06-0,12 mm.
Tham khảo
S Thể loại:Thực vật Đài Loan Thể loại:Thực vật Nhật Bản Thể loại:Thực vật Palau Thể loại:Thực vật Papua New Guinea Thể loại:Thực vật Philippines Thể loại:Thực vật Trung Quốc Thể loại:Thực vật Hồng Kông Thể loại:Thực vật New South Wales Thể loại:Thực vật Queensland Thể loại:Thực vật ăn thịt châu Á Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1804 Thể loại:Thực vật Borneo Thể loại:Thực vật New Guinea Thể loại:Thực vật Tasmania
(65683) 1990 QW5
(65683) 1990 QW5 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henry E. Holt ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 29 tháng 8 năm 1990.
Tham khảo
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1990 Thể loại:Được phát hiện bởi Henry E. Holt Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Tổng thống Sri Lanka
Tổng thống nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa dân chủ Sri Lanka (Sinhalese: ශ්‍රී ලංකා ජනාධිපති Śrī Laṃkā Janādhipathi; Tamil: இலங்கை சனாதிபதி Ilankai janātipati) là người đứng đầu chi nhánh điều hành của nhà nước và người đứng đầu chính phủ Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Dân chủ Sri Lanka và chỉ huy - Lực lượng vũ trang Sri Lanka. Chức vụ này được thành lập năm 1972 với tư cách là người đứng đầu tiểu bang và trở thành người đứng đầu chính phủ vào năm 1978, do đó tổng thống vẫn là văn phòng chính trị thống trị nhất trong cả nước. Quyền Tổng thống hiện tại là Ranil Wickremesinghe thuộc phe cánh hữu.
Nguồn gốc
Năm 1978, sửa đổi thứ hai của Hiến pháp chuyển từ một hệ thống Westminster thành một hệ thống tổng thống với Tổng thống phục vụ với tư cách là nguyên thủ quốc gia và là người đứng đầu chính phủ. Một chức vụ tổng thống được bầu với một nhiệm kỳ dài hơn và độc lập từ Quốc hội đã thiết lập. Tổng thống là tổng tư lệnh lực lượng vũ trang, người đứng đầu nội các bộ trưởng và có thể giải tán quốc hội (sau một năm đã trôi qua kể từ khi triệu tập quốc hội sau cuộc bầu cử quốc hội). Thủ tướng là phó tổng thống và người kế nhiệm.
Tổng thống Sri Lanka có liên quan đến mọi khía cạnh của chính phủ và có thể giữ các chức vụ bộ trưởng, hoặc có thể bỏ qua các chức vụ nội các bằng cách ủy thác các quyết định cho Văn phòng Tổng thống.
Việc sửa đổi hiến pháp lần thứ 17 năm 2001 đã giảm bớt quyền hạn nhất định của Tổng thống đặc biệt liên quan đến việc bổ nhiệm các ủy ban tư pháp và độc lập cao như ủy ban bầu cử hay ủy ban hối lộ và tham nhũng.
Sửa đổi hiến pháp thứ mười chín thực hiện các hạn chế về quyền hạn của chức vụ tổng thống bằng cách loại bỏ nhiều thay đổi được thực hiện bởi sửa đổi hiến pháp thứ mười tám. Nó giới hạn nhiệm kỳ tổng thống thành hai nhiêm kỳ, mỗi nhiệm kỳ năm năm. Việc sửa đổi quy định rằng tổng thống sẽ tham khảo ý kiến ​​của Thủ tướng về các bổ nhiệm cán bộ cấp bộ. Nó làm giảm khả năng miễn trừ của bất kỳ tổng thống nào bằng cách khiến ông phải chịu trách nhiệm về các vụ kiện về quyền cơ bản đối với bất kỳ hành động chính thức nào.
Tham khảo
Thể loại:Chính phủ Sri Lanka
Hedychium biflorum
Hedychium biflorum là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Sirirugsa & K.Larsen mô tả khoa học đầu tiên năm 1995.
Liên kết ngoài
Thể loại:Hedychium Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1995
Araneus mamillanus
Araneus mamillanus là một loài nhện trong họ Araneidae.
Loài này thuộc chi Araneus. Araneus mamillanus được Eugen von Keyserling miêu tả năm 1887.
Tham khảo
M
Schefflera glabra
Schefflera glabra là một loài thực vật có hoa trong Họ Cuồng cuồng. Loài này được Merr. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1915.
Liên kết ngoài
G Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1915
Tôn Lượng
Tôn Lượng (chữ Hán: 孫亮, bính âm: Sun Liang (243 - 260) tự là Tử Minh (子明), là vị hoàng đế thứ hai của nhà Đông Ngô trong thời kỳ Tam Quốc của lịch sử Trung Quốc.
Thân thế
Tôn Lượng là con trai út của Ngô Đại đế Tôn Quyền, vua đầu tiên của nhà Đông Ngô. Trong số những người anh của ông thì Tôn Đăng, Tôn Lự mất sớm, thái tử Tôn Hòa bị phế truất, hoàng tử thứ tư là Tôn Bá do có âm mưu tạo phản nên cũng bị ép tự tử, do đó Tôn Lượng được lập làm thái tử. Mẹ ông là Phan thị cũng được phong làm hoàng hậu.
Năm 252, Phan hoàng hậu bị một ả cung nữ sát hại, ít lâu sau Tôn Quyền cũng qua đời. Tôn Lượng lúc đó mới 10 tuổi được lập làm hoàng đế.
Xử án mật mơ
Tục truyền có lần Tôn Lượng đi thưởng ngoạn trong vườn, muốn ăn một quả mơ xanh. Ông bèn sai viên hoàng môn đi lấy mật mơ. Khi hoàng môn đem mật đến, Tôn Lượng thấy trong chén mật có mấy viên phân chuột, bèn gọi quan giữ kho đến hỏi lý do. Quan giữ kho kiên quyết chối không nhận. Để tìm ra thủ phạm, Tôn Lượng hỏi
Gia Cát Khác nắm quyền
Từ sau khi Tôn Lượng lên nối ngôi thì tuổi của ông vẫn còn nhỏ, quyền hành trong triều do các đại thần là Gia Cát Khác, Đằng Dận, Lã Đại phụ chính.
Những năm đầu tiên thời Tôn Lượng, Gia Cát Khác ra lệnh thủ tiêu chế độ giám sát dân, bỏ chức quan Giám sát, xóa bỏ thuế còn nợ của dân và xóa bỏ thuế quan. Do đó nhân dân trong nước Đông Ngô rất ca ngợi Gia Cát Khác.
Tháng chạp năm đó, nhân Tôn Quyền mới mất, đại thần nước Ngụy Tư Mã Sư chia quân thành ba cánh tiến công vào Đông Ngô. Gia Cát Khác nghe tin, bèn mang 4 vạn quân đi ngày đêm tới Đông Hưng cứu viện. Hồ Tôn lệnh cho quân sĩ làm cầu nổi vượt qua hồ, tiến gần vào đập, chia quân làm 2 đường. Gia Cát Khác bèn cắt đặt Đinh Phụng cùng Lã Cứ, Lưu Tán đi trước. Đinh Phụng hành quân khẩn cấp đến chiếm cứ Từ Đường, nhân lúc Hồ Tôn trễ nải canh phòng vì trời đang tuyết, phát lệnh tấn công. Quân tiên phong của Tào Ngụy bị đánh tan tành, cùng lúc cánh quân Lã Cứ tiến đến trợ chiến, quân Ngụy đại bại, rơi xuống sông chết rất nhiều.
Quân Ngô đại thắng, giết hơn 1 vạn quân Ngụy và thu nhiều xe cộ, trâu ngựa. Do chiến công này, Tôn Lượng phong cho Gia Cát Khác làm Dương Đô hầu, cai quản Kinh châu và Dương châu, nắm toàn quyền trong quân đội.
Đầu năm 253, Gia Cát Khác muốn thừa thắng diệt Ngụy, bèn hạ lệnh triệu tập toàn bộ thanh niên trai tráng trong nước, tiến hành bắc phạt, bất chấp sự phản đối của các triều thần khác. Tháng 3 năm đó, hơn 20 vạn quân Ngô tiến quân lên phía bắc, tiến đánh Tân Thành. Tướng Ngụy là Trương Đặc cố thủ thành trì, khiến Gia Cát Khác đánh mãi không hạ được. Quân Ngô sinh ra mệt mỏi, chán nản, nhiều người mắc bệnh. Gia Cát Khác cho rằng họ lười biếng nên dọa giết, vì vậy từ đó không ai dám báo cáo về tình hình quân sĩ mang bệnh. Quân tướng bất mãn với Gia Cát Khác, nhiều người bỏ sang hàng Ngụy. Giữa lúc đó tướng Ngụy Vô Khâu Kiệm và Văn Khâm phát động tấn công, quân Ngô thua tan tác, rút về Kiến Nghiệp.
Sau khi về kinh, Gia Cát Khác lại tiến hành thanh trừng và chém giết những người không phục mình và chuẩn bị đánh Ngụy lần nữa. Điều này khiến Gia Cát Khác mất lòng người dân Đông Ngô.
Đảo chính cung đình
Thấy Gia Cát Khác ngang ngược, tông thất nước Ngô là Tôn Tuấn quyết định tiến hành đảo chính để lật đổ ông ta. Tôn Tuấn tâu với Tôn Lượng việc này và được ông đồng tình. Tháng 10 năm đó, Tôn Tuấn bày tiệc rượu trong cung và mời Gia Cát Khác đến. Gia Cát Khác không nghe lời Trương Ước, tự mình vào cung mà không đề phòng gì
Khi Gia Cát Khác đang uống rượu, Tôn Lượng đi ra theo kế hoạch từ trước, Tôn Tuấn cũng lấy cớ ra nhà tiêu, thay bộ quần áo ngắn rồi bất ngờ ra lệnh cho quân đao phủ vào bắt Gia Cát Khác theo chiếu lệnh. Gia Cát Khác không kịp trở tay, bị Tôn Tuấn chém cùng với Trương Ước. Triều đình ra lệnh tru di toàn bộ họ Gia Cát.
Tôn Lâm chuyên chính
Sau khi diệt xong Gia Cát Khác, Tôn Lượng phong cho Tôn Tuấn làm thừa tướng. Nhiều người không phục Tôn Tuấn thường sai người ám sát ông ta khiến triều chính rối loạn. Tôn Tuấn cho thanh trừng dã man những người chống đối mình.
Năm 255, Tôn Tuấn đem quân đánh Ngụy, giao chiến ở Hoài Hà và giành thắng lợi, buộc tướng Ngụy Văn Khâm đầu hàng. Từ đó quyền lực của Tôn Tuấn lớn mạnh. Năm sau, Tuấn sai Lã Cử đem quân đánh Ngụy lần thứ hai, nhưng khi chiến tranh đang diễn ra thì Tôn Tuấn qua đời. Em là Tôn Lâm lên kế nhiệm chức thừa tướng, giữ chức Thị trung vũ vệ tướng quân, nắm quyền trong triều.
Triều đình vẫn có nhiều người không phục Tôn Lâm chuyên quyền. Tướng quân Lã Cứ và Văn Khâm dâng biểu xin phong Đằng Dận làm thừa tướng để chống lại Tôn Lâm. Tôn Lâm biết chuyện bèn giết chết cả hai người. Sau đó Tôn Lâm lại thanh trừng tướng chống đối khác là Chu Dị, ngày càng trở nên kiêu căng hống hách.
Năm 258, tướng Ngụy là Gia Cát Đản khởi binh chống quyền thần Tư Mã Chiêu, đề nghị Đông Ngô hợp tác. Tôn Lâm sai Toàn Dịch cùng Văn Khâm mang quân vượt sông giúp Gia Cát Đản, còn mình cũng khởi đại binh theo sau đóng ở xa Thọ Xuân. Trong khi Gia Cát Đản bị Tư Mã Chiêu vây hãm trong thành, Tôn Lâm không đến ứng cứu, cuối cùng Gia Cát Đản bị diệt.
Bị phế và qua đời
Năm 257, Tôn Lượng lên 14 tuổi, bắt đầu tự quyết việc triều chính và tự thiết lập cho mình một đội hộ vệ riêng gồm những thanh niên cùng tuổi với mình. Tôn Lâm thấy không còn chuyên quyền được như trước và tỏ ra lo lắng về sự trưởng thành của ông.
Năm 258, sau thất bại ở miền Bắc, Tôn Lâm thấy vua không bằng lòng với mình, bèn không về Kiến Nghiệp, và sai những người thân tín vào làm túc vệ bên cạnh Tôn Lượng, thay những người Tôn Lượng đã lựa chọn. Tôn Lượng càng tức giận, bèn sai tướng Lưu Thừa (劉丞) và cha vợ là Toàn Thượng (全尚) cùng anh rể Toàn Ký (全記) chuẩn bị lật đổ Tôn Lâm.
Tuy nhiên, Toàn Thượng lại lộ chuyện với vợ. Vợ Toàn Thượng là chị họ Tôn Lâm nên báo cho Tôn Lâm biết. Tôn Lâm lập tức ra tay trước, mang quân bắt giữ Toàn Thượng, giết Lưu Thừa, rồi mang quân vào bao vây cung điện, lấy cớ Tôn Lượng bị điên, ép các quan phế truất ông, giáng ông làm Cối Kê vương.
Tôn Lâm lập anh ông là Tôn Hưu lên ngôi tức là Ngô Cảnh đế. Mấy tháng sau, Tôn Hưu tiến hành đảo chính lật đổ và giết chết Tôn Lâm. nhưng Hưu vẫn lo ông sẽ có âm mưu chống lại mình.
Năm 260, ở Cối Kê xuất hiện bài đồng dao, đại ý nói Tôn Lượng sẽ có thể trở về Kiến Nghiệp. Sau có lại có người tố cáo ông dùng phép thuật chống lại Tôn Hưu. Tôn Hưu tức giận, sai giải Tôn Lượng đến điều tra, cuối cùng ông bị giáng làm Hầu quan hầu và bị đày đến Hầu Quan, giữa đường thì ông qua đời. Tam quốc chí cho rằng có thể Tôn Lượng tự sát, song cũng có thuyết nói cái chết của ông là do Tôn Hưu sai người đầu độc. Năm đó Tôn Lượng 18 tuổi.
Chú thích
Thể loại:Hoàng đế Đông Ngô Thể loại:Sinh năm 243 Thể loại:Mất năm 260
Hycleus kirgisicus
Hycleus kirgisicus là một loài bọ cánh cứng trong họ Meloidae. Loài này được Aksentjev & Sadykova miêu tả khoa học năm 1990.
Tham khảo
Thể loại:Hycleus
Nho
300px|nhỏ|phải|Một chùm nho xanh
Nho là một loại quả mọng lấy từ các loài cây thân leo thuộc chi Nho (Vitis). Quả nho mọc thành chùm từ 6 đến 300 quả, chúng có màu đen, lam, vàng, lục, đỏ-tía hay trắng. Khi chín, quả nho có thể ăn tươi hoặc được sấy khô để làm nho khô, cũng như được dùng để sản xuất các loại rượu vang, thạch nho, nước quả, mật nho, dầu hạt nho. Trong tiếng Trung, nó được gọi là bồ đào (葡萄) và khi người ta nói đến rượu bồ đào tức là rượu sản xuất từ quả nho. Tuy nhiên, các loài nho dại lại bị coi là một loại cỏ dại gây nhiều phiền toái, do chúng che phủ các loài thực vật khác với tốc độ tăng trưởng rất nhanh của mình. Nho bị ấu trùng của một số loài côn trùng thuộc bộ Lepidoptera phá hại - xem thêm tại Danh sách các loài cánh vẩy phá hại nho.
Lịch sử
Việc trồng nho thuần hóa đã bắt đầu vào 6.000–8.000 năm trước ở Cận Đông. Bằng chứng khảo cổ xa xưa nhất về vị trí làm rượu vang của con người cách nay 8.000 năm trước ở Gruzia.
Nấm men, một trong những vi sinh vật được thuần hóa sớm nhất, xuất hiện trong tự nhiên trên vỏ nho, đã dẫn đến sự đổi mới các thức uống có cồn như rượu vang. Việc sản xuất rượu vang sớm nhất đã được biết đến vào khoảng 8.000 năm trước thuộc lãnh thổ của Gruzia. Trong một dự án lập bản đồ gen mở rộng, các nhà khảo cổ học đã phân tích di sản của hơn 100 giống nho hiện đại, và thu hẹp nguồn gốc của chúng vào vùng Gruzia, nơi dư lượng rượu vang cũng đã được phát hiện trên bề mặt bên trong của bình gốm lưu trữ 8.000 tuổi. Các nhà máy rượu vang lâu đời nhất được tìm thấy ở Armenia, có niên đại khoảng 4000 trước Công nguyên. Vào thế kỷ thứ 9 thành phố Shiraz đã được biết đến đã sản xuất một số loại rượu vang tốt nhất ở Trung Đông. Do đó, người ta cho rằng rượu vang đỏ Syrah được đặt tên theo Shiraz, một thành phố ở Ba Tư nơi nho đã được sử dụng để làm rượu Shirazi. Chữ viết tượng hình Ai Cập cổ đại đã ghi lại việc trồng nho tím, và lịch sử minh chứng rằng người Hy Lạp, Phoenicia và La Mã cổ đại đã trồng nho tím để ăn và sản xuất rượu vang. Việc trồng nho sau đó lan sang các khu vực khác ở châu Âu, cũng như Bắc Phi, và cuối cùng ở Bắc Mỹ.
Các giống nho
nhỏ|Thu hoạch nho tại một [[vườn nho ở Argentina]] nhỏ|Thu hoạch nho làm rượu ở [[nam Úc]] Nho mọc thành từng chùm có khoảng 15 đến 300 quả, và có nhiều màu sắc khác nhau như đen, xanh thẫm, vàng, lục, cam và tím. Nho "trắng" thực chất là có màu lục, và có nguồn gốc tiến hóa từ nho tía. Đột biến ở hai gen quy định của nho trắng làm mất sự sản xuất anthocyanin, một chất tạo màu tía của nho. Anthocyanin và các chất tạo màu khác trong họ polyphenol tạo màu tía giúp tạo ra sắc tía trong rượu vang đỏ.
Phần lớn nho được thu hoạch từ loài được trồng là Vitis vinifera, loài làm rượu vang châu Âu bản địa của vùng Địa Trung Hải và Trung Á. Một lượng nhỏ trái và rượu có nguồn gốc từ các loài châu Mỹ và châu Á như:
Diện tích trồng
Theo số liệu của FAO, 75.866 km² trên thế giới được dùng để trồng nho. Khoảng 71% sản lượng nho được dùng sản xuất rượu vang, 27% để ăn dưới dạng quả tươi và 2% làm nho khô. nhỏ|[[Vườn nho ở bang Genève, Thụy Sĩ.]] Danh sách dưới đây liệt kê 11 quốc gia sản xuất rượu vang nho hàng đầu thế giới với diện tích trồng nho tương ứng cho việc sản xuất rượu vang vào năm 2007:
Rượu vang đỏ
Các nhà nghiên cứu, chẳng hạn như Marty Mayo, đã so sánh khẩu phần dinh dưỡng ở các quốc gia phương Tây và đã phát hiện ra rằng mặc dù người Pháp có xu hướng ăn nhiều chất béo động vật hơn, nhưng tỷ lệ mắc bệnh tim mạch ở người Pháp lại khá thấp. Họ gọi hiện tượng này là nghịch lý Pháp. Nhiều người cho rằng nguyên nhân là người Pháp tiêu thụ nhiều rượu vang đỏ hơn. Các chất có trong quả nho đã làm nồng độ cholesterol trong cơ thể thấp hơn và vì thế làm chậm lại quá trình tích lũy trong động mạch. Các hợp chất như resveratrol (chất chống oxy hóa polyphenol) đã được tìm thấy có trong nho và chúng có liên quan đến việc phòng chống ung thư, các bệnh tim mạch, làm suy hóa các bệnh liên quan đến thần kinh và các bệnh tật khác. Các bác sĩ không khuyến cáo dùng nhiều rượu vang đỏ, nhưng việc sử dụng từ 3-4 cốc trong một tuần là có lợi cho sức khỏe và được khuyến khích.
Một nhận thức sai lầm khác là người ta cho rằng rượu vang trắng được sản xuất từ các giống nho có vỏ màu xanh. Trên thực tế, nó có thể được sản xuất từ bất kỳ giống nho nào. Vang đỏ được sản xuất từ các giống nho vỏ đỏ, nhưng sự tạo màu là kết quả của việc thêm cả vỏ vào trong quá trình ngâm ủ (lên men).
Các loại nho khô
nhỏ|Phơi để làm [[nho khô trên đảo Crete, Hy Lạp]] Nho khô là bất kỳ loại quả nho được làm khô nào. Nho khô Zante (currant) hay còn gọi là nho Hy Lạp, là nho khô của vùng Zakynthos, tên gọi này là sự sửa đổi sai lạc của từ trong tiếng Pháp raisin de Corinthe (nho Corinth). Nho sultana (nho xuntan) nguyên thủy là nho khô sản xuất từ một giống nho không hạt có nguồn gốc Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng hiện nay nó được dùng để chỉ bất kỳ thứ nho khô nào được xử lý bằng hóa chất để giống như nho sultana truyền thống.
Chất chiết từ hạt nho
Hạt nho có chứa các procyanidolic oligomer, viết tắt là PCO. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra kết luận là các PCO củng cố các mạch máu và cải thiện sự lưu thông máu. Các chất chiết từ hạt nho có thể giúp chống lão hóa, giảm các bệnh tim mạch, cản trở các tế bào ung thư, giảm bớt các triệu chứng dị ứng và trạng thái căng thẳng của mắt cũng như giúp phòng chống một số bệnh da liễu. Trong các nghiên cứu gần đây, các chất chiết từ hạt nho cũng có chức năng giảm bớt xellulit (một chứng bệnh do mỡ lồi ra hạ bì, tạo thành các vệt lồi lõm trên da) và hạ thấp mức cholesterol và huyết áp. Các chất chiết từ hạt nho có ở ba dạng sau: lỏng, viên nén và viên nang. nhỏ|Nho không hạt Thompson
Nho không hạt
Nho không hạt là một đặc điểm được đánh giá cao khi đem dùng ở dạng quả tươi và các giống không hạt hiện nay đã chiếm một tỷ lệ áp đảo trong số các giống nho trồng để ăn quả tươi. Do việc trồng nho có thể bằng các cành giâm, cho nên việc không có hạt không tạo ra vấn đề cho việc tái sinh sản nho. Tuy nhiên, nó là vấn đề cho những người nhân giống, họ hoặc phải sử dụng các giống có hạt làm cây mẹ hoặc lấy ra các phôi mầm từ sớm trong quá trình phát triển bằng các kỹ thuật nuôi cấy mô.
Liên kết ngoài
Thể loại:Quả Thể loại:Họ Nho Thể loại:Nghề trồng nho Thể loại:Bài cơ bản dài trung bình Thể loại:Nho
Xylocopa perpunctata
Xylocopa perpunctata là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được LeVeque mô tả khoa học năm 1928.
Tham khảo
Thể loại:Chi Ong bầu Thể loại:Động vật được mô tả năm 1928
Sveltia rocroii
Sveltia rocroii là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cancellariidae.
Tham khảo
Thể loại:Sveltia
Sybra nigroobliquelineata
Sybra nigroobliquelineata là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Sybra
Gymnocalycium taningaense
Gymnocalycium taningaense là một loài thực vật có hoa trong họ Cactaceae. Loài này được Piltz mô tả khoa học đầu tiên năm 1990.
Liên kết ngoài
Thể loại:Gymnocalycium Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1990
Chorizanthe wheeleri
Chorizanthe wheeleri là một loài thực vật có hoa trong họ Rau răm. Loài này được S.Watson mô tả khoa học đầu tiên năm 1877.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chorizanthe Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1877 Thể loại:Thực vật California
Hemipterodes subvinacea
Hemipterodes subvinacea là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Hemipterodes
Diphemanil metilsulfate
Diphemanil metilsulfate là một thuốc kháng muscarinic.
Thermopsis lupinoides
Thermopsis lupinoides là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được (L.) Link miêu tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Thermopsis
Xã Burnside, Quận Webster, Iowa
Xã Burnside (Burnside Township) là một xã thuộc quận Webster, tiểu bang Iowa, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 316 người.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Iowa Thể loại:Quận Webster, Iowa
Channaiahgaripalli, Srinivaspur
Channaiahgaripalli là một làng thuộc tehsil Srinivaspur, huyện Kolar, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Kolar (huyện)
Paraamblyptilia ridouti
Paraamblyptilia ridouti là một loài bướm đêm thuộc họ Pterophoridae. Nó được tìm thấy ở Costa Rica và Peru.
Sải cánh dài 17–18 mm. Con trưởng thành bay vào tháng 8 và tháng 9.
Liên kết ngoài
Thể loại:Paraamblyptilia
(37576) 1990 QW9
(37576) 1990 QW9 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henry E. Holt ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 24 tháng 8 năm 1990.
Prognorisma costata
Prognorisma costata là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Prognorisma
Adelognathus difformis
Adelognathus difformis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Adelognathus
Sveltia splendidula
Sveltia splendidula là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cancellariidae.
Tham khảo
Thể loại:Sveltia
Hycleus lacteus
Hycleus lacteus là một loài bọ cánh cứng trong họ Meloidae. Loài này được Marseul miêu tả khoa học năm 1870.
Tham khảo
Thể loại:Hycleus
Herpetacanthus stenophyllus
Chú thích
Thể loại:Herpetacanthus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1991
Bertholdia fumida
Bertholdia fumida là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Bertholdia
Nagyvázsony
Nagyvázsony là một thị trấn thuộc hạt Veszprém, Hungary. Thị trấn này có diện tích 76,29 km², dân số năm 2010 là 1759 người, mật độ 23 người/km².
Tham khảo
Thể loại:Hạt Veszprém Thể loại:Thị trấn của Hungary
Trương Lỗi
Trương Lỗi (chữ Hán: 张耒, 1054 – 1114), tự Văn Tiềm, hiệu Kha Sơn hay Uyển Khâu, nhà văn, nhà thơ, nhà làm từ đời Bắc Tống. Ông được xếp vào nhóm học trò xuất sắc nhất của anh em Tô Thức, Tô Triệt, tề danh với Tần Quan, Hoàng Đình Kiên, Triều Bổ Chi, người đời gọi là Tô môn tứ học sĩ (苏门四学士).
Thiếu thời
Tổ tiên của Lỗi là người Tiếu Quận, Bạc Châu, dời nhà đến Hoài Âm, Sở Châu.
Sự nghiệp
Năm Hi Ninh thứ 6 (1073) thời Tống Thần Tông, Lỗi đỗ tiến sĩ, được trải qua các chức vụ Lâm Hoài chủ bộ, Thọ An úy, Hàm Bình huyện thừa.
Đầu thời Tống Triết Tông, Lỗi về kinh làm Thái Học lục, nhờ Phạm Thuần Nhân tiến cử tham gia kỳ thi của Quán Các, lần lượt được thăng làm Bí thư tỉnh Chánh tự, Trứ tác tá lang, Bí thư thừa, Trứ tác lang, Sử quán kiểm thảo. Lỗi ở Tam quán 8 năm, giữ vững chức trách, sanh hoạt đạm bạc. Sau đó Lỗi được cất nhắc làm Khởi cư xá nhân. Đầu niên hiệu Thiệu Thánh (1094 – 1098), Lỗi xin ra quận, được lấy quan Trực Long Đồ các nhận chức Tri Nhuận Châu. Tống Triết Tông thân chánh, phe biến pháp đắc thế, Lỗi bị xem là thành viên vào đảng Nguyên Hữu, chịu dời đi Tuyên Châu. Năm Thiệu Thánh thứ 4 (1097), Lỗi lại chịu biếm trích làm Giám Hoàng Châu tửu thuế, rồi dời đi Phục Châu.
Tống Huy Tông nối ngôi (1101), Lỗi được khởi làm Thông phán Hoàng Châu, Tri Duyện Châu, triệu làm Thái Thường thiếu khanh; sau vài tháng, được ra làm Tri Dĩnh Châu, Nhữ Châu. Tại Dĩnh Châu, Lỗi nghe tin Tô Thức mất, bèn làm lễ cử ai cho ông ta. Năm Sùng Ninh đầu tiên (1102), triều đình tiếp tục đàn áp đảng Nguyên Hữu, có người bới móc việc Lỗi cử ai cho Tô Thức, khiến ông bị khôi phục đảng tịch, chịu biếm làm Phòng Châu biệt giá, an trí Hoàng Châu. Năm thứ 5 (1106), Lỗi được trả tự do, bèn ngụ cư ở Trần Châu.
Lỗi nhàn rỗi đã lâu, nhà ngày càng nghèo, quận thủ Trạch Nhữ Văn muốn mua giúp ruộng công; ông cảm ơn không nhận. Cuối đời Lỗi được nhận quan Giám Nam Nhạc miếu, Chủ quản Sùng Phúc cung. Năm Chánh Hòa thứ 4 (1114), Lỗi mất, hưởng thọ 61 tuổi. Đầu thời Tống Cao Tông, Lỗi được tặng quan Tập Anh điện tu soạn.
Lỗi có ba con trai: Cự, Kiết, Hòa, đều đỗ tiến sĩ. Cự, Kiết cũng định cư ở Trần Châu, chết vì chiến loạn. bấy giờ Hòa đang làm Giáo quan ở phủ Thiểm Tây, quay về chịu tang 2 anh thì bị cướp giết chết.
Quan niệm
Bấy giờ Nhị Tô cùng Tần Quan, Hoàng Đình Kiên, Triều Bổ Chi nối nhau qua đời, chỉ còn một mình Lỗi, kẻ sĩ tìm đến theo học rất nhiều, cứ cách ngày lại bày rượu thịt để chè chén với ông. Lỗi dạy học trò làm văn, lấy Lý làm chủ, từng lý luận rằng: “''Từ Lục kinh trở xuống, cho đến luận thuật của tao nhân biện sĩ thuộc chư tử bách thị, đại để đều nhờ vào Lý mà trình bày đấy. Nên đầu mối của học làm văn, là gấp sáng tỏ Lý, nếu chỉ muốn hay khéo, thì đời chưa từng có vậy! Ôi tháo nước ở Giang, Hà, Hoài, Hải, xuôi dòng mà làm, mênh mông cuồn cuộn, ngày đêm không nghỉ, xô Chỉ Trụ, cắt Lữ Lương , nương theo sông hồ mà chảy vào bể, thư thái gây sóng gợn, khua khoắng gây sóng cả, khích động gây gió bão, giận dữ gây sấm chớp, khiến thuồng luồng ba ba phun bọt chìm nổi, là biến hóa của nước vậy. Nước ở đầu nguồn, há như vậy sao! Xuôi dòng mà tháo ra, nhân những cuộc gặp gỡ mà thay đổi cuộc đời đấy. Còn như ngòi rãnh đông tháo thì tây cạn, dưới đầy thì trên rỗng, ngày đêm khích động, muốn tỏ gì Kỳ, đến bên kia kìa, ếch và đĩa đang đùa bỡn. Nước của Giang, Hà, Hoài, Hải cũng như văn đạt được Lý, không tìm Kỳ mà đến nơi. Khích động ngòi rãnh mà tìm Kỳ của nước, việc này không tỏ được Lý, còn muốn lấy lời lẽ câu cú làm Kỳ, sẽ nuốt ngược trở vào, rốt cục không có gì, là kém cỏi của văn đấy.''” Người có học đều xem lời này là chí ngôn.
Lỗi còn nói: “Văn chương là do người, có đầy tâm sự mà phát ra, buột miệng mà nên, không cần nghĩ ngợi mà khéo, không cần đẽo gọt mà đẹp, đều là tự nhiên của thiên lý mà cũng là đạo của bản tính đấy.”
Araneus mammatus
Araneus mammatus là một loài nhện trong họ Araneidae.
Trương Lỗi
Tác phẩm
Sáng tác của Lỗi còn lưu giữ đến ngày nay được hậu thế tập hợp vào 4 bộ sách:
Cả bốn bộ sách nói trên tồn tại nhiều khác biệt, vì thế năm 1999, Trung Hoa thư cục lấy Lý Dật An làm tổng biên, tiến hành thẩm định, tổng hợp sáng tác của Lỗi mà mà soạn ra Trương Lỗi tập (张耒集), hiện lưu hành bản in tháng 3 năm 2005, ISBN 9787101004557, 1090 trang.
Araneus mammatus
Loài này thuộc chi Araneus. Araneus mammatus được miêu tả năm 1951 bởi Archer.
Isolepis inundata
Isolepis inundata là loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được R.Br. mô tả khoa học đầu tiên năm 1810.
Trương Lỗi
Tác phẩm
Ngoài ra, có nhiều tuyển tập của hậu thế đã lựa chọn tác phẩm của Lỗi:
Chú thích
Thể loại:Nhà thơ Trung Quốc thời Tống Thể loại:Người Giang Tô Thể loại:Người An Huy Thể loại:Năm 1054 Thể loại:Mất năm 1114
Xylocopa peruana
Xylocopa peruana là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Pérez mô tả khoa học năm 1901.
Tham khảo
Thể loại:Chi Ong bầu Thể loại:Động vật được mô tả năm 1901
Hemistola acyra
Hemistola acyra là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Hemistola
Hedychium bijiangense
Hedychium bijiangense là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được T.L.Wu & S.J.Chen mô tả khoa học đầu tiên năm 1978.
Liên kết ngoài
Thể loại:Hedychium Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1978
Tái bút: Anh yêu em
Tái bút: Anh yêu em (tựa gốc tiếng Anh: P.S. I Love You) là phim điện ảnh lãng mạn của Mỹ năm 2007 do Richard LaGravenese đạo diễn. Kịch bản phim được chắp bút bởi LaGravenese và Steven Rogers, dựa trên cuốn tiểu thuyết cùng tên năm 2004 của Cecelia Ahern. Phim có sự tham gia của Hilary Swank, Gerard Butler, Lisa Kudrow, Gina Gershon, James Marsters, Harry Connick Jr. và Jeffrey Dean Morgan. Phim khởi chiếu vào đúng dịp lễ Valentine - 14 tháng 2 năm 2008 tại Việt Nam.
Liên kết ngoài
Thể loại:Phim năm 2007 Thể loại:Phim tiếng Anh Thể loại:Phim chính kịch thập niên 2000 Thể loại:Phim Mỹ Thể loại:Phim lãng mạn Mỹ Thể loại:Phim chính kịch lãng mạn Mỹ Thể loại:Phim lấy bối cảnh ở thành phố New York Thể loại:Phim của Summit Entertainment Thể loại:Phim của Warner Bros.
Gymnocalycium uebelmannianum
Gymnocalycium uebelmannianum là một loài thực vật có hoa trong họ Cactaceae. Loài này được Rausch mô tả khoa học đầu tiên năm 1972.
Liên kết ngoài
Thể loại:Gymnocalycium Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1972
Leucochlaena machylum
Leucochlaena machylum là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Leucochlaena
Yalnız, Elâzığ
Yalnız là một xã thuộc thành phố Elâzığ, tỉnh Elâzığ, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 115 người.
Piptocarpha ramiflora
Liên kết ngoài
Thể loại:Piptocarpha Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1873
Xã Burr Oak, Quận Mitchell, Iowa
Tham khảo
Thể loại:Xã của Iowa Thể loại:Quận Mitchell, Iowa
Nervilia lilacea
Nervilia lilacea là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Jum. & H.Perrier mô tả khoa học đầu tiên năm 1911.
Liên kết ngoài
Thể loại:Nervilia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1911
Mông Cổ chinh phục Tây Hạ
Mông Cổ chinh phục Tây Hạ hay Chiến tranh Mông - Hạ là một loạt các cuộc xung đột giữa Đế quốc Mông Cổ và vương quốc Tây Hạ của người Đảng Hạng. Với sự trỗi dậy và tham vọng bành trướng lãnh thổ, Đại hãn Mông Cổ là Thành Cát Tư Hãn đã chỉ huy một số cuộc đột kích đầu tiên chống lại Tây Hạ trước khi phát động một cuộc xâm lược toàn diện vào năm 1209. Điều này đánh dấu cả một cuộc xâm lược lớn đầu tiên do Thành Cát Tư Hãn thực hiện và cuộc xâm lược lớn đầu tiên của người Mông Cổ vào khu vực Trung Quốc ngày nay.
Sau một cuộc bao vây thủ đô Ngân Xuyên kéo dài gần một năm, mặc dù dòng sông chuyển hướng vô tình làm ngập trại của người Mông Cổ, vua Tây Hạ Tương Tông đã phải đầu hàng vào tháng 1 năm 1210. Trong gần một thập kỷ, Tây Hạ thần phục và hỗ trợ Mông Cổ trong Chiến tranh Mông-Kim, nhưng khi Thành Cát Tư Hãn xâm lược nhà Khwarezm-Shah Hồi giáo vào năm 1219, Tây Hạ đã cố gắng ly khai khỏi Đế quốc Mông Cổ và liên kết đồng minh với các nước Kim và Tống. Tức giận vì sự phản bội này, năm 1225, Thành Cát Tư Hãn gửi một đạo quân chinh phạt thứ hai vào Tây Hạ. Thành Cát Tư Hãn có ý định tiêu diệt toàn bộ nền văn hóa Tây Hạ, và chiến dịch của ông ta đã phá hủy một cách có hệ thống các thành thị và nhiều vùng nông thôn Tây Hạ, đỉnh điểm là cuộc bao vây kinh đô năm 1227 cùng với các cuộc tấn công vào lãnh thổ nước Kim. Tuy nhiên, khi cuộc bao vây bước vào giai đoạn cuối, Thành Cát Tư Hãn bất ngờ chết vì một nguyên nhân không rõ ràng vào tháng 8 năm 1227, mặc dù một số tài liệu nói rằng ông đã bị tử thương trong một trận chiến với quân Tây Hạ. Sau khi ông qua đời, Ngân Xuyên rơi vào tay người Mông Cổ và phần lớn dân số ở đây bị tàn sát.
Bối cảnh
Vương quốc Tây Hạ, còn được gọi là Tangut, hoặc Minya, nổi lên vào năm 1038, với cương thổ rộng nhất bao phủ các tỉnh Tây bắc Trung Quốc ngày nay như Ninh Hạ, Cam Túc, đông Thanh Hải, bắc Thiểm Tây, đông bắc Tân Cương, tây nam Nội Mông, và cực nam Ngoại Mông. Là một quốc gia khá nhỏ so với bấy giờ, Tây Hạ phải vật lộn chống lại các nước láng giềng lớn hơn và hùng mạnh hơn, như nhà Liêu ở phía Đông và Đông Bắc, nhà Tống ở phía Đông Nam. Khi nhà Kim nổi lên vào năm 1115 và thay thế nhà Liêu, Tây Hạ cuối cùng chấp nhận địa vị chư hầu cho đế quốc Kim mới nổi lên. Trong cuộc chiến tranh chống Tống, Tây Hạ tham chiến hỗ trợ quân Kim và nhờ đó đã đoạt được hàng ngàn dặm vuông của đất Tống.
Các cuộc đột kích thăm dò
Thành Cát Tư Hãn sau đó bắt đầu chuẩn bị cho một cuộc xâm lược toàn diện. Bằng cách xâm lược Tây Hạ, ông ta sẽ có thêm được một chư hầu thần phục, và cũng sẽ nắm quyền kiểm soát các tuyến đường lữ hành dọc theo "Con đường tơ lụa" để mang lại cho người Mông Cổ nguồn thu quý giá. Hơn nữa, từ Tây Hạ ông ta có thể tiến hành các cuộc tấn công vào nước Kim thậm chí còn giàu có hơn.
Cuộc chinh phạt đầu tiên
nhỏ|350x350px|Mông Cổ xâm lược Tây Hạ năm 1209 Năm 1209, Thành Cát Tư Hãn tiến hành chiến dịch thực sự chinh phục Tây Hạ. Lý An Toàn yêu cầu viện trợ từ nước Kim, nhưng hoàng đế mới của Kim là Hoàn Nhan Doãn Tế đã từ chối viện trợ. Sau khi đánh bại một lực lượng do Cao Lương Huệ chỉ huy bên ngoài Lạt Hài Thành (剌孩城), quân Mông Cổ đã chiếm được thành phố và tiến lên dọc theo sông Hoàng Hà, công phá một số thành trì trên đường tiến quân, đến pháo đài Khắc Di Môn (克夷門), nơi bảo vệ con đường duy nhất qua dãy núi Hạ Lan để đến kinh đô Ngân Xuyên của Tây Hạ. Với lực lượng đồn trú lên đến 7 vạn, cộng với 5 vạn quân tiếp viện, tòa thành tỏ ra quá khó để chiếm giữ, và sau hai tháng bế tắc, quân Mông Cổ quyết định dùng kế nghi binh, giả cách rút lui, dụ quân đồn trú do Ngụy Danh Linh Công (嵬名令公) đuổi theo rồi dễ dàng tiêu diệt họ trong một trận phục kích. Con đường thương mại đã rộng mở, Thành Cát Tư Hãn tiến về kinh đô Tây Hạ.
Được phòng thủ một cách vững chắc, kinh đô Ngân Xuyên của Tây Hạ có binh lực khoảng 15 vạn quân, gần gấp đôi quân Mông Cổ. Một trong những lợi thế của quân Tây Hạ trong cuộc chiến phòng thủ, là quân Mông Cổ thiếu trang bị và kinh nghiệm thích hợp để chiếm thành trì. Quân Mông Cổ đã tiếp cận kinh thành từ tháng 5, nhưng đến tận tháng 10 vẫn không thành công trong việc công phá thành. Thành Cát Tư Hãn đã cố gắng làm ngập lụt Ngân Xuyên bằng cách chuyển dòng sông và mạng lưới kênh tưới của nó vào tòa thành, và đến tháng 1 năm 1210, các bức tường thành của Ngân Xuyên gần như bị phá vỡ. Tuy nhiên, con đê dùng để chuyển dòng sông đã bị vỡ, và trận lụt sau đó đã quét sạch trại của người Mông Cổ, buộc quân Mông Cổ phải chiếm lấy vùng đất cao hơn. Bất chấp sự thất bại này, người Mông Cổ vẫn gây ra mối đe dọa đối với Tây Hạ. Do mùa màng bị phá hủy và không có sự viện trợ nào từ nước Kim, Lý An Toàn đành đồng ý phục tùng sự cai trị của người Mông Cổ, thể hiện lòng trung thành của mình bằng cách gả con gái của ông là Chaka cho Thành Cát Tư Hãn, chịu cống lạc đà, chim ưng và hàng dệt may cho Mông Cổ.
Tây Hạ làm chư hầu của Mông Cổ
Năm 1210, Tây Hạ tấn công nước Kim để trả thù cho việc từ chối viện trợ chống lại quân Mông Cổ. Năm sau, quân Mông Cổ tiến quân qua Tây Hạ và bắt đầu chiến tranh Mông-Kim kéo dài 23 năm. Cùng năm đó, Lý An Toàn thoái vị và sau đó qua đời, sau khi Tây Hạ Thần Tông lên ngôi.
Tiemonium iodide
Tiemonium iodide là một thuốc kháng muscarinic. Nó được hấp thụ kém từ ruột. Các dạng hoạt động là tiemonium, một cation amoni bậc bốn.
Mông Cổ chinh phục Tây Hạ
Tây Hạ làm chư hầu của Mông Cổ
Tuy nhiên, mặc dù đã hỗ trợ người Mông Cổ chống lại Kim, vào năm 1217 khi Thành Cát Tư Hãn yêu cầu họ giúp đỡ cho các chiến dịch Trung Á của ông nhưng Tây Hạ từ chối giao quân. Để đe dọa, quân Mông Cổ đã bao vây kinh đô Ngân Xuyên trước khi rút lui như một lời cảnh báo. Năm 1219, Thành Cát Tư Hãn phát động chiến dịch chinh phạt Khwarazmian ở Trung Á và một lần nữa yêu cầu viện quân từ Tây Hạ. Tuy nhiên, hoàng đế Tây Hạ lại từ chối tham gia chiến dịch, nói rằng nếu Thành Cát Tư Hãn có quá ít quân để tấn công Khwarazm thì ông ta không có tư cách là Đại hãn. Tức giận, Thành Cát Tư Hãn đã thề báo thù Tây Hạ, rồi dẫn quân đánh Khwarazm, trong khi đó Tây Hạ cố gắng liên minh với Kim và Tống để chống lại người Mông Cổ.
Cuộc chinh phạt thứ hai
nhỏ|350x350px|Mông Cổ xâm lược Tây Hạ, 1226-1227 Sau khi đánh bại Khwarazm vào năm 1221, Thành Cát Tư Hãn đã chuẩn bị quân đội của mình để trừng phạt Tây Hạ vì sự phản bội của họ. Trong khi đó, Thần Tông thoái vị vào năm 1223, nhường ngôi cho con trai là Tây Hạ Hiến Tông. Năm 1225, Thành Cát Tư Hãn tấn công Tây Hạ với lực lượng xấp xỉ 18 vạn quân. Sau khi chiếm Khara-Khoto, quân Mông Cổ bắt đầu một cuộc tiến quân về phía nam. Chỉ huy quân Tây Hạ là A Sa (阿沙) không đủ khả năng để đối đầu với quân Mông Cổ vì phải hành quân mệt mỏi về phía tây từ kinh đô Ngân Xuyên băng qua 500 km sa mạc. Không có đội quân đủ mạnh để giao chiến ngăn chặn, quân Mông Cổ đã chọn những mục tiêu tốt nhất để tấn công và khi mỗi thành phố thất thủ, quân Mông Cổ sẽ chiêu nạp tù binh, người đào tẩu, tiếp tế và vũ khí để đánh tiếp.
Tức giận trước sự kháng cự quyết liệt của Tây Hạ, Thành Cát Tư Hãn đã ra lệnh triệt hạ tất cả các vùng nông thôn và phá hủy một cách có hệ thống các thành phố khi quân Mông Cổ đi qua. Hai tháng sau khi chiếm được Khara-Khoto, quân Mông Cổ tiến đến Kỳ Liên Sơn đóng quân bên bờ đông của dòng sông Etsin, cách Khara-Khoto khoảng 300 km về phía nam. Lúc này, Thành Cát Tư Hãn phân chia các cánh quân, cử tướng Tốc Bất Đài phụ trách các thành phố ở cực tây, trong khi quân chủ lực tiến về phía đông vào trung tâm của Tây Hạ. Sau đó, Thành Cát Tư Hãn cho vây hãm Túc Châu và chiếm được thành này sau 5 tuần. Sau đó, ông chuyển đến Trương Dịch, quê hương của vị tướng Sát Hãn của ông. Cha của Sát Hãn khi đó là tướng thủ thành, vì vậy Sát Hãn đã cố gắng đàm phán với cha mình. Tuy nhiên, vị phó tướng trong thành đã tổ chức binh biến, giết cha của Sát Hãn và không chịu đầu hàng. Thành trì cầm cự được 5 tháng trước khi thất thủ, và mặc dù Thành Cát Tư Hãn đang tức giận và đe dọa báo thù, Sát Hãn thuyết phục ông ta chỉ giết 35 kẻ âm mưu đã giết cha của mình.
Tháng 8 năm 1226, Thành Cát Tư Hãn cho quân tránh nóng ở dãy núi Kỳ Liên Sơn trong khi một cánh quân khác của ông tiếp cận Vũ Uy, thành trì lớn thứ hai của Tây Hạ. Vì không có quân cứu viện từ kinh thành, Vũ Uy quyết định đầu hàng nhờ đó tránh bị tàn phá phần nào. Bấy giờ, Hiến Tông băng hà, để lại Mạt chủ đối phó với tình trạng sụp đổ khi quân Mông Cổ đánh chiếm kinh đô. Vào mùa thu, Thành Cát Tư Hãn hội quân, chiếm Lương Châu, băng qua sa mạc Hạ Lan Sơn, đến tháng 11, bao vây Linh Vũ, chỉ cách Ngân Xuyên 30 km. Tại đây diễn ra trận Hoàng Hà, Tây Hạ tiến hành một cuộc phản công với binh lực khoảng 30 vạn quân, giao tranh quân Mông Cổ dọc theo bờ sông và hệ thống kênh rạch bị đóng băng. Quân Mông Cổ tiêu diệt đông đảo quân Tây Hạ, được cho là đã đếm được 30 vạn xác lính Tây Hạ sau trận chiến.
Khi đến Ngân Xuyên vào năm 1227 và bao vây kinh đô này, Thành Cát Tư Hãn đã chuẩn bị xâm lược nước Kim để vô hiệu hóa bất kỳ mối đe dọa nào từ việc nhà Kim gửi quân cứu viện cho Tây Hạ cũng như tạo tiền đề cho một cuộc chinh phục cuối cùng. Thành Cát Tư Hãn đã cử một đạo quân dưới quyền con trai ông là Oa Khoát Đài và tướng Sát Hãn tiến về biên giới phía nam. Họ đã đẩy lùi quân Kim dọc theo Vị Hà và nam Thiểm Tây, thậm chí gửi một số quân vượt qua Tần Lĩnh đe dọa Khai Phong, kinh đô của Kim. Thành Cát Tư Hãn sau đó lại hội quân với Tốc Bất Đài và đi về phía tây nam đến một khu vực thuộc Ninh Hạ và Cam Túc ngày nay. Tốc Bất Đài đã vượt qua các phần phía bắc của dãy núi Lục Bàn, tiến quân ngoằn ngoèo từ thị trấn này sang thị trấn khác trong suốt tháng 2 và tháng 3, và chinh phục thung lũng sông Thao và vùng Lan Châu. Trong khi đó, Thành Cát Tư Hãn dẫn quân về phía nam, dọc theo sông Thanh Thủy.
Trở lại Tây Hạ, Ngân Xuyên bị bao vây trong khoảng 6 tháng, và Thành Cát Tư Hãn dù đang bận chỉ đạo một cuộc bao vây Long Đức, đã cử Sát Hãn đến thương thảo. Sát Hãn báo rằng vua Tây Hạ đồng ý đầu hàng, nhưng muốn một tháng để chuẩn bị cống phẩm. Thành Cát Tư Hãn tỏ vẻ đồng ý, nhưng lại bí mật lên kế hoạch giết vua Tây Hạ. Trong khi hòa đàm diễn ra, Thành Cát Tư Hãn vẫn tiếp tục các hoạt động quân sự xung quanh dãy núi Lục Bàn gần Cố Nguyên, từ chối lời cầu hòa từ nước Kim, và chuẩn bị đánh Kim ở biên giới cùng với quân Tống. Tuy nhiên, vào tháng 8 năm 1227, Thành Cát Tư Hãn băng hà vì một nguyên nhân lịch sử không chắc chắn, và để không gây nguy hiểm cho chiến dịch đang diễn ra, cái chết của ông được giữ bí mật. Tháng 9 năm 1227, Tây Hạ Mạt chủ đầu hàng quân Mông Cổ và nhanh chóng bị xử tử. Quân Mông Cổ sau đó đã cướp bóc không thương tiếc Ngân Xuyên, tàn sát dân cư của thành phố, cướp bóc các lăng mộ của hoàng gia ở phía tây thành phố, và hoàn thành việc tiêu diệt nhà nước Tây Hạ.
Cái chết của Thành Cát Tư Hãn
Tháng 8 năm 1227, trong khi Ngân Xuyên gần kề thất thủ, Thành Cát Tư Hãn qua đời. Nguyên nhân chính xác cái chết của ông vẫn còn là một bí ẩn, và có nhiều nguyên nhân khác nhau được đưa ra, như do trọng thương trong một trận chiến với quân Tây Hạ, bị ngã ngựa, bệnh tật hoặc vết thương do săn bắn hoặc chiến đấu. Biên niên sử Galician-Volhynian cho rằng ông đã bị giết bởi quân Tây Hạ trong trận chiến, trong khi Marco Polo viết rằng ông chết sau khi bị nhiễm trùng bởi một vết thương do tên bắn trúng trong chiến dịch cuối cùng của mình. Các biên niên sử của người Mông Cổ sau này liên kết cái chết của Thành Cát Tư Hãn với một công chúa Tây Hạ bị lấy làm chiến lợi phẩm. Một biên niên sử từ đầu thế kỷ 17 thậm chí còn kể lại truyền thuyết rằng công chúa giấu một con dao găm nhỏ và đâm ông ta, mặc dù một số tác giả người Mông Cổ đã nghi ngờ phiên bản này và nghi ngờ nó là một giả thuyết do đối thủ Oirads tạo ra.
Hậu quả
nhỏ|191x191px|Đế chế Mông Cổ vào thời điểm Thành Cát Tư Hãn băng hà năm 1227. Sự tàn phá của Tây Hạ trong chiến dịch thứ hai gần như là sự diệt chủng. Theo John Man, Tây Hạ ít được ai biết đến ngoài các chuyên gia trong lĩnh vực này chính vì chính sách của Thành Cát Tư Hãn là xóa sổ hoàn toàn. Ông cho rằng "Có một trường hợp được đưa ra rằng đây là ví dụ đầu tiên được ghi nhận về hành động diệt chủng cố ý. Đó chắc chắn là một cuộc diệt chủng rất thành công."
Bất chấp cái chết của Thành Cát Tư Hãn, Đế chế Mông Cổ cuối cùng đã thành công trong việc đánh bại Tây Hạ. Giờ đây, những người kế vị Thành Cát Tư Hãn tập trung vào việc thống nhất phần còn lại của Trung Quốc. Nhà Kim, vốn đang quay cuồng với những tổn thất lớn về đất đai và quân đội do chiến dịch Mông Cổ đang diễn ra kể từ năm 1211, cuối cùng đã sụp đổ vào năm 1234. Vương quốc Đại Lý ở tây nam Trung Quốc bị xâm lược vào năm 1253 và Nhà Tống ở miền nam Trung Quốc, sau hơn 4 thập kỷ xung đột bắt đầu vào năm 1235, đã đầu hàng vào năm 1279. Vó ngựa Mông Cổ chỉ thất bại tại Đại Việt năm 1258, và nhà Nguyên sau đó còn nếm mùi thất bại tại đây thêm 2 lần nữa vào các năm 1285 và 1288.
Nguồn
Thể loại:Trung Quốc thế kỷ 13 Thể loại:Tây Hạ Thể loại:Chiến tranh Tống–Nguyên
(204966) 1990 QX3
Tham khảo
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1990 Thể loại:Được phát hiện bởi Henry E. Holt Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính