cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Triết học phương Tây
Triết học thế kỷ 19
Rất khó để tóm lược những tư tưởng của triết học trong thế kỷ 19 thành một chủ đề chủ đạo xuyên suốt, cụ thể. Triết học thời kỳ này giống như nhiều nhánh suối tỏa ra từ một con sông chính và con sông đó chính là hệ thống triết học đồ sộ và phức tạp mà Kant để lại. Nhiều nhà triết học vào thời kỳ sau-Kant tiếp tục nghiên cứu và phát triển một số những tư tưởng chọn lọc trong các công trình của ông, trong khi loại bỏ hoặc giải quyết các mâu thuẫn trong hệ thống này.
Những người trực tiếp kế thừa di sản của Kant là các nhà triết học duy tâm Đức. Nhìn tổng thể, chủ nghĩa duy tâm muốn đề cập lý thuyết rằng mọi vật phải được hiểu trong sự phụ thuộc vào một thực thể tâm trí hoặc ý thức nào đó. Dù tiếp thu ảnh hưởng của Kant, nhiều nhà duy tâm người Đức không đồng tình với những giới hạn nghiêm ngặt mà Kant đặt ra cho tâm trí con người cũng như quan điểm cho rằng con người không thể trải nghiệm được thế giới đích thực. Một số nhà triết học thuộc vào trường phái này có thể kể đến như Fichte, Schelling nhưng nổi bật hơn cả là Hegel. Schopenhauer lại chối bỏ hệ thống triết học của Hegel và đưa ra cách giải thích hệ thống triết học Kant có kết hợp với các yếu tố từ các tôn giáo phương Đông. Vài chục năm sau khi Hegel qua đời, phái Hegel trẻ xuất hiện, họ nghiên cứu và phát triển những di sản theo những hướng khác nhau. Người nổi bật nhất trong số họ là Karl Marx, một nhà triết học theo đường lối duy vật chứ không phải duy tâm.
Thế kỷ 19 cũng ghi dấu sự ra đời của chủ nghĩa hiện sinh. Chủ nghĩa này xuất hiện với hai nhánh hoàn toàn khác nhau, một bên là Kierkegaard với chủ nghĩa hiện sinh tôn giáo và bên kia là Nietzsche, ông tổ của hiện sinh vô thần. Cả hai triết gia này đều sử dụng và triển khai một khía cạnh trong hệ thống triết học của Kant để phát triển những tư tưởng của mình. Dù rất khác biệt trong cách tiếp cận, triết học của họ đều có điểm chung là tập trung vào chính con người và cuộc sống của con người chứ không phải là "hiện thực tối hậu" hay những thứ xa xôi, trừu tượng. Với gốc rễ từ thế kỷ 19, chủ nghĩa hiện sinh dần sinh trưởng và thực sự nở rộ vào thế kỷ 20, trở thành một trào lưu triết học có ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều mặt của xã hội.
Ở phía bên kia eo biển Manche, nổi bật trong nền triết học Anh Quốc vào thời kỳ này là chủ nghĩa công lợi, tiếp nối những giá trị từ chủ nghĩa duy nghiệm. Hai đại diện nổi tiếng nhất cho chủ nghĩa triết học này là Jeremy Bentham và John Stuart Mill. Dù có thể không chịu ảnh hưởng trực tiếp, họ ít nhiều cũng đã tiếp nhận những giá trị triết học từ Kant. Trong thời kỳ mà Cách mạng Pháp và Cách mạng công nghiệp vẫn đang để lại những dư chấn mạnh mẽ, Bentham và Mill mong muốn cải tổ xã hội bằng hệ thống triết học của mình.
Fichte
Mâu thuẫn này có thể được giải quyết như thế nào? Một cách giải quyết là cho phép mối quan hệ về nhân quả có thể vượt quá thế giới khả giác và cho phép các vật tự thể gây nên trải nghiệm của chúng ta. Đây là con đường của chủ nghĩa giáo điều (en. Dogmatism), cho rằng nền móng cho những kinh nghiệm của ta là một hiện thực ngoại tại, độc lập (giống như những vật tự thể của Kant). Cách giải quyết thứ hai là gạt bỏ các vật tự thể và cho rằng kinh nghiệm được tạo ra bởi chính tâm thức. Lúc này, nền móng cho những trải nghiệm của ta sẽ được tìm thấy ở trong bản thể của chính mình chứ không ở một hiện thực ngoại tại nào khác. Đây là con đường của chủ nghĩa duy tâm. Fichte đã chọn cách giải quyết thứ hai và đưa ông trở thành cha đẻ của chủ nghĩa duy tâm Đức.
Fichte giải thích rõ hơn tại sao ông đưa bản thể (hay bản ngã) trở thành nền tảng cho kinh nghiệm. Đằng sau tất cả trải nghiệm mà ta có đều là bản ngã. Khi tiếp xúc với thế giới, ta không chỉ đơn thuần chụp lại những chi tiết, thông tin vô hồn một cách thụ động; ngược lại, ta phân tích và nhào nặn thế giới theo một cách để nó có ý nghĩa với ta (điều này cũng tương tự như ta gán các Phạm trù của Kant khi tri nhận về thế giới). Fichte cho rằng toàn thể thế giới này là sản phẩm của một Tinh thần vũ trụ hoặc Bản ngã tuyệt đối duy nhất, còn ý chí hay tâm thức của mỗi người chính là biểu hiện của Tinh thần tuyệt đối này. Thế giới do vậy không phải là tập hợp của những thứ cứng đờ được tổ chức trong không-thời gian mà là một quá trình năng động, có tính tinh thần với sự tham gia của cả con người.
Hegel
nhỏ|240x240px|Chân dung [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel vẽ bởi Bürkner. Đây là một trong những bức chân dung hiếm hoi thể hiện sự tự tin của nhà triết học.]] Georg Wilhelm Friedrich Hegel sinh ra tại Stuttgart vào năm 1770, cũng là năm mà Beethoven ra đời và Kant được bổ nhiệm làm giáo sư ở đại học Königsberg. Hegel theo học thần học tại trường Đại học Tübingen. Những giáo sư từng dạy Hegel nhận xét rằng ông chỉ là một học sinh trung bình và khả năng nắm bắt triết học thì cũng khá tầm thường. Thú vị thay, các học giả ngày nay đều công nhận rằng Hegel là một trong những nhà triết học xuất sắc nhất trong thời kỳ hiện đại. Năm 1807, Hegel xuất bản công trình để đời, Hiện tượng học tinh thần, tác phẩm đã nâng tầm ông lên vị trí thống trị trong nền triết học Đức. Năm 1816, Hegel được bổ nhiệm làm giáo sư tại trường Đại học Heidelberg; trong thời gian này, ông cũng xuất bản một công trình lớn khác là Khoa học Logic. Năm 1818, Hegel nhận giảng dạy triết học tại trường Đại học Berlin, vị trí vốn đã trống kể từ khi Fichte qua đời năm 1814. Năm 1829, Hegel được bổ nhiệm làm hiệu trưởng của trường và giữ chức vụ này cho đến khi qua đời một năm sau đó vì dịch bệnh. Tương truyền, lời nói cuối cùng của ông trước khi ra đi là: "Chỉ có một người hiểu tôi, và người ấy cũng không hiểu tôi nốt."
Schopenhauer
nhỏ|Bức biếm họa vẽ Schopenhauer và chú chó [[Chó săn vịt|poodle của ông, đây là tác phẩm của Wilhelm Busch.]] Schopenhauer sinh năm 1788 trong một gia đình khá giả ở Danzig, nay là Gdansk thuộc đất nước Ba Lan, và được kỳ vọng là sẽ trở thành một thương nhân giống như cha mình. Năm 1805, cha của ông qua đời, Schopenhauer dừng làm viêc và theo học đại học ngành triết học và tâm lý học. Trong khoảng giữa năm 1814 và 1818, ông xây dựng tác phẩm triết học để đời của mình, Thế giới như là Ý chí và Biểu hiện (en. "The World as Will and Representation", de. "Die Welt als Wille und Vorstellung"). Năm 1820, ông có được vị trí giảng dạy tại Berlin; tin tưởng vào sự thiên tài của mình, Schopenhauer nhất quyết sắp xếp thời gian bài giảng của ông trùng với Hegel. Đây không phải là một ý tưởng hay, Hegel vốn đã nổi tiếng đối với các học sinh và trong khi giảng đường của Hegel chật kín người thì không ai tới dự các buổi giảng bài của Schopenhauer. Ông sau đó rời khỏi trường đại học và sống phần đời còn lại bằng số tiền thừa kế. Schopenhauer qua đời năm 1860.
Thế giới của "Biểu hiện" là thế giới mà ta đang trải nghiệm mỗi ngày. Tất cả những vật mà ta nhìn thấy hay cảm nhận được, chẳng hạn như bàn ghế, cây cối hay âm thanh bên ngoài, đều là những biểu hiện của thế giới được đem lại qua các giác quan của ta. Nhưng giống như Kant, Schopenhauer tin rằng thế giới này ẩn chứa một hiện thực bí ẩn hơn đằng sau. Ông gọi đó là "Ý chí", một loại "năng lượng" có chứa trong tất cả các thực thể trên thế gian này. Nhờ Ý chí này mà thực vật và động vật có thể sinh trưởng, nam châm luôn luôn chỉ về hướng Bắc, các tinh thể mọc thành những kết cấu của mình và còn nhiều hơn nữa; Ý chí đơn giản là tồn tại ở mọi nơi trong thế giới này. Dù thế giới mà ta trải nghiệm là thế giới của Biểu hiện, ta cũng có thể thoáng cảm nhận được thế giới của Ý chí này. Một ví dụ đơn giản là ta hãy thử dừng đọc và đặt tay lên trán; chuyển động của cánh tay là hiện tượng có thể quan sát được (giống như thế giới Biểu hiện) nhưng bên trong, chính ý chí (hay ý muốn) của ta gây mới nên chuyển động như vậy (giống như thế giới Ý chí). trái|nhỏ|196x196px|Schopenhauer đã nghiên cứu tác phẩm [[Bhagavad Gita ("Chí tôn ca") của Ấn Độ.]] Nhưng ta cần nhớ rằng, Ý chí (viết hoa) mà Schopenhauer nói đến khác với "ý chí" theo nghĩa ta thường hiểu, nó không hề có phương hướng hay mục đích gì cả. Và tại điểm này, chủ nghĩa bi quan của ông được thể hiện: Schopenhauer cho rằng con người hoàn toàn vô vọng trước một lực vô hướng và vô mục đích như vậy. Ông cho rằng chính Ý chí này đứng sau những ham muốn của con người và thôi thúc ta phục vụ nó. Chúng ta ra sức tìm kiếm hạnh phúc, nếu may mắn thì ta có thể cảm thấy thỏa mãn nhưng nếu không, ta sẽ chìm vào trong đau khổ và tuyệt vọng; hành trình này không tốt cũng không xấu, nó vô nghĩa.
Lối thoát cho vòng xoáy luẩn quẩn này, theo Schopenhauer, là ta hãy buông bỏ cái ý chí mong muốn thỏa mãn và kiếm tìm. Thêm vào đó, ta có thể tìm kiếm niềm vui trong cái đẹp, đặc biệt là âm nhạc vì đây là dạng nghệ thuật không trực tiếp khắc họa thế giới. Cũng từ siêu hình học của mình, ông cũng xây dựng một hệ thống đạo đức rất đáng ngạc nhiên nếu xét đến tính cách chán ghét con người của ông: chính vì tất cả con người và vạn vật đều là một phần của một Ý chí phổ quát rộng lớn, chúng ta cần đồng cảm và có lòng trắc ẩn khi đối xử với nhau và với muôn vật: sự thiện hảo sẽ nảy sinh khi ta nhận ra mình là một phần của khối đại đồng này. Đến đây, ta thấy rằng triết học của Schopenhauer có những điểm tương đồng với cấc tư tưởng và tôn giáo phương Đông (đặc biệt là Phật giáo và lòng từ bi); đây không phải là một sự trùng hợp vì khác với các triết gia khác, Schopenhauer đọc rất kỹ về triết học phương Đông. Trên bàn làm việc của Schopenhauer, bên dưới bức chân dung vẽ Kant, chính là một bức tượng Phật.
Nhà duy vật biện chứng
Trong cuộc cách mạng ấy, những người vô sản chẳng mất gì hết, ngoài những xiềng xích trói buộc họ. Họ sẽ giành được cả thế giới. Vô sản tất cả các nước, đoàn kết lại!nhỏ|330x330px|Triết học về chính trị của Marx ra đời khi nghiên cứu về cuộc [[Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất|Cách mạng Công nghiệp đang diễn ra tại nước Anh.]] Karl Marx sinh vào năm 1818 trong một gia đình tại Trier, nay thuộc nước Đức. Năm 18 tuổi, Marx đến học luật tại Đại học Bonn, nơi ông gặp người vợ tương lai là Jenny von Westphalen; sau đó, ông tiếp tục theo học tại Đại học Berlin. Marx sống phần lớn cuộc đời trong nghèo khổ, phải di chuyển chỗ ở đến Paris, Brussel và cuối cùng là Luân Đôn. Người bạn thân của ông là Friedrich Engels luôn hỗ trợ kinh tế cho gia đình Marx song họ hiếm khi có đủ tiền để sống. Gia đình Marx luôn ở trong tình trạng thiếu thốn, lạnh và không đủ ăn; bi kịch hơn cả là ba đứa con của ông đã mất trước khi đến tuổi trưởng thành. Trong hoàn cảnh cùng cực như vậy, Karl Marx vẫn cho ra đời một lượng đồ sộ các bài viết, sách, báo (tương đương với khoảng 50 quyển sách dày) với tác phẩm nổi tiếng nhất là bộ Tư bản. Marx qua đời trong cảnh không quê hương ở tuổi 64, đám tang của ông chỉ có 11 người đến dự. Hiếm người vào thời điểm đó có thể tưởng tượng được rằng, tư tưởng của Marx rồi sẽ làm chấn động thế giới một thế kỷ sau.
Phần nổi bật và có lẽ được nhiều người biết đến nhất trong triết học của Marx là phần ông nói về chính trị và các động lực biến đổi của lịch sử. Triết học chính trị của Marx ra đời khi ông xem xét đến những hậu quả mà cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất đang gây ra cho người lao động. Làn khói đen kịt từ nhà máy che đi bầu trời và phủ lên khắp nơi một lớp bồ hóng; trong các tòa nhà này, đàn ông, phụ nữ và trẻ em phải làm việc trong khoảng 14 giờ đồng hồ với điều kiện lao động hết sức nguy hiểm. Điều kiện y tế tại những nơi này chỉ ở mức tối thiểu và người làm việc cũng chỉ nhận được mức lương bèo bọt, có lẽ chỉ đủ để giữ cho bản thân không chết đói. Trong khi đó, chủ của các nhà máy này ngày càng giàu lên; họ thu được thêm tiền vốn (hay tư bản, capital) và tiếp tục sử dụng nó để làm tăng lợi nhuận. Những ông chủ sở hữu đất đai, máy móc và một mặt nào đó là cả con người lao động, còn các công nhân thì không có trong tay bất cứ thứ gì.
Từ quan sát hiện thực này, Marx đã đưa ra một khái niệm quan trọng, giai cấp, để nói về những nhóm người khác nhau về lợi ích kinh tế-xã hội, được định hình bởi mối quan hệ với tài sản và phương thức sản xuất của họ. Kế thừa những tư tưởng kinh tế của Adam Smith, Marx cho rằng, trao đổi hàng hóa đã định hình con người trong xã hội: chuyên môn (hay vị trí) của một người trong chuỗi buôn bán này (ông chủ, công nhân,...) sẽ quyết định đến nơi ở, đồ ăn, cái mặc của một người; nó cũng quyết định luôn là họ sẽ có chung lợi ích với ai và xung đột với ai trong xã hội. Sau cùng, điều này sẽ dẫn đến sự hình thành của các giai cấp khác biệt, gắn chặt trong những mâu thuẫn với nhau. Marx cho rằng có hai giai cấp là giai cấp tư sản và giai cấp vô sản: trong khi giai cấp tư sản nắm giữ của cải, công cụ, nhà máy và các công việc làm ăn (như đã nhắc tới ở trên) thì giai cấp vô sản hầu như không nắm giữ được gì. nhỏ|219x219px|[[Cách mạng Tháng Mười|Cách mạng Tháng Mười Nga là một bước chuyển lớn của lịch sử. Sự thành lập nhà nước Liên bang Xô Viết được cho là đã một phần hiện thực hóa xã hội mà Marx đã chỉ ra.]] "Lịch sử của mọi xã hội từng có cho đến nay", Marx nói: "là lịch sử đấu tranh giai cấp." Tới đây, ta sẽ cần nhắc đến Hegel, vì Marx kế thừa một lượng không nhỏ những lý luận của Hegel khi ông xây dựng lý thuyết về sự phát triển của thế giới. Song có một điểm khác biệt quan trọng giữa hai người, nếu như Hegel cho rằng tiến trình của lịch sử qua vô số chu kỳ biện chứng là hiện thân cho sự phát triển của Tinh thần thế giới (Geist) thì Marx phủ định hoàn toàn mặt tinh thần này và cho rằng: tiến trình lịch sử là sự phát triển thực sự của thế giới, gắn liền với hiện thực vật chất. Chính vì vậy mà Marx được gọi là một nhà duy vật biện chứng. Và giống như mâu thuẫn chính đề-phản đề sẽ tạo nên một hợp đề hoàn thiện hơn như ta đã nói trong biện chứng Hegel, mâu thuẫn giữa hai giai cấp sẽ dẫn đến một sự kiện lớn, một cuộc cách mạng. Từ cuộc cách mạng này, chế độ tư bản và những ách áp bức lên người dân sẽ chấm dứt, một xã hội mới sẽ được sinh ra.
Xã hội mới mà Marx hình dung ra là một xã hội lý tưởng và có phần tương đồng với Utopia của More. Xã hội mới này sẽ không còn các giai cấp đối đầu với nhau và sẽ không cần một "nhà nước" để kiểm soát những cư dân tại đây. Mọi người dân sẽ là người chủ đích thực và được sở hữu công tài sản cũng như công cụ sản xuất, họ sẽ cống hiến hết mình cho xã hội và xã hội sẽ chu cấp các nhu cầu của họ; "làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu" là tầm nhìn của Marx. "Các nhà triết học mới chỉ nghiên cứu về thế giới, vấn đề là phải thay đổi nó", Marx viết. Và quả thực, triết học của Marx đã làm thay đổi thế giới. Tư tưởng của ông là nguồn cảm hứng cho cách mạng vô sản trên toàn cầu, với phát súng mở màn là Cách mạng tháng Mười tại Nga, và là một lực quan trọng trong việc định hình thế giới vào thế kỷ 20 sắp đến.
Kierkegaard
trái|nhỏ|253x253px|[[Tôn giáo (đặc biệt là Ki-tô giáo) đóng một vai trò quan trọng trong cuộc đời và triết học của Kierkegaard.]] Nhà triết học người Đan Mạch Søren Kierkegaard (1813–1855) thường được coi là cha đẻ của chủ nghĩa hiện sinh. Giống như Schopenhauer, ông không thích hệ thống triết học của Hegel. Kierkegaard cho rằng, việc gắn toàn bộ nhân loại trong một tiến trình bất khả kháng của lịch sử khiến là coi nhẹ vai trò của từng cá nhân. Kierkegaard phác thảo ra một hành trình tâm linh cho mỗi người, nhưng khác với Schopenhauer: hành trình này không phải để ta buông bỏ cá tính, hòa nhập vào Ý chí chung mà hoàn toàn đối nghịch, đây là con đường để ta khẳng định tính cá nhân của mình.
Ở mức độ thấp nhất, mỗi cá nhân chỉ tồn tại vô danh trong đám đông, bị cuốn theo cảm xúc, ý kiến và mục đích của khối người này. Bước đầu tiên trong hành trình thấu tỏ bản thân là bước vào thời kỳ hiếu mỹ (en. aesthetic stage). Trong giai đoạn này, con người có xu hướng theo đuổi những thú vui để thỏa mãn bản thân. Niềm vui có thể có ở nhiều dạng khác nhau, nhưng điểm chung của những người thuộc thời kỳ này là sự thiếu ràng buộc, dù là với cá nhân hay xã hội, và luôn bị cuốn theo thứ gì hấp dẫn. Kierkegaard cho rằng: những người hiếu mỹ nghĩ rằng cuộc sống của họ là tự do, nhưng trên thực tế, thế giới của họ là vô cùng chật hẹp. Những người này giống như đang lang thang trong căn hầm khoái cảm mà không chịu đi lên để khám phá phòng khách tuyệt đẹp của một căn nhà. Song, không sớm thì muộn, những người trong thời kỳ hiếu mỹ này sẽ cảm thấy không thỏa mãn với sự vô bổ của những thú vui giải trí này. Họ có thể đối mặt với tuyệt vọng hoặc đưa bản thân đến thời kỳ đạo đức (en. ethical stage).
Thời kỳ đạo đức đưa một cá nhân vào trong xã hội và chấp nhận những khuôn khổ của nó. Ví dụ như, những người thuộc thời kỳ này sẽ từ bỏ những tháng ngày vui chơi để đi làm việc, từ bỏ các mối quan hệ thoáng qua để đến với một cuộc hôn nhân lâu dài và bền vững. Những cá nhân thuộc về giai đoạn đạo đức khác với những người khác trong đám đông, họ không ở trong xã hội một cách vô thức mà ngược lại, họ đã chủ động đưa ra những lựa chọn và cam kết với bản thân và xã hội. Nhưng một cuộc đời đạo hạnh vẫn chưa phải là kết thúc cho hành trình làm hiển lộ bản thân, những người thuộc thời kỳ này vẫn còn một nấc thang nữa. Họ sẽ cần phải thực hiện "bước nhảy niềm tin" để lên đến thời kỳ tôn giáo (en. religious stage).
Thời kỳ tôn giáo là giai đoạn khó hiểu nhất trong triết học của Kierkegaard. Nếu như trong thời kỳ đạo đức, con người vẫn còn sống trong những đạo lý thông thường của xã hội, thời kỳ tôn giáo đôi khi yêu cầu con người phải vượt lên trên những luân lý này (điển hình như câu chuyện Abraham hiến tế con trai Issac) và tin tưởng trọn vẹn vào Thiên Chúa. Thêm vào đó Kierkegaard cho rằng, con người cần phải tiến lên thời kỳ tôn giáo thì mới khôi phục được giá trị nhân vị của mình. Bởi vì, khi còn ở trong đời sống đạo đức, ta vẫn phần nào rời xa chính bản thân mình, sống như mọi người khác trong xã hội; nhưng đến giai đoạn tôn giáo thì ta có thể tìm được đời sống độc đáo của chính mình, đến gần hơn với cội nguồn Thiên Chúa. Không còn bị trói buộc bởi luân thường, con người tôn giáo đã thấu tỏ bản thân và khôi phục được giá trị nhân vị của mình.
Như vậy, có thể nói Kierkegaard đã khai mở ra một loại triết thuyết mới, nó không bàn về những điều trừu tượng hay những thứ cao vời mà tập trung vào chính con người. Triết học của ông là triết học về đời sống và cách sống, sống sao để ra một con người thực sự. Chính sự tập trung vào sự hiện hữu của con người này mà triết của Kierkegaard được gọi là triết học hiện sinh (en. Existentialism) và ông được coi là ông tổ của chủ nghĩa này.
Nietzsche
nhỏ|Chân dung Friedrich Nietzsche, được vẽ bởi danh họa [[Edvard Munch.]] Hệ thống của Kierkegaard có thể gây ấn tượng với một số người nhưng chắc chắn là không phải với triết gia người Đức mà ta sắp nhắc tới đây. Friedrich Nietzsche (1844–1900) đã phủ định triết học của Kierkegaard theo những cách quyết liệt nhất. Khác với các nhà triết học thông thường, các tác phẩm của Nietzsche sẽ không làm người ta phải buồn chán (vì kinh viện hay khó hiểu), ngược lại, chúng chứa đầy nội lực và sức mạnh làm lay chuyển người đọc. Độc giả có thể thấy say mê hoặc căm phẫn trước hệ thống triết học của Nietzsche nhưng hiếm ai cảm thấy tẻ nhạt khi đọc ông. Các tư tưởng mà Nietzsche để lại cũng chứa đầy những giày vò và giông tố như chính cuộc sống của ông vậy.
Một trong những khía cạnh được biết đến nhiều nhất của triết học Nietzsche là cách ông đã "đảo ngược tất cả các giá trị", đặc biệt là trong lĩnh vực luân lý, đạo đức. Nietzsche tin rằng, tồn tại hai kiểu luân lý trong lịch sử: luân lý chủ ông và luân lý nô lệ. Luân lý chủ ông là luân lý của tầng lớp thống trị, quý tộc: những giá trị gắn liền với họ được coi là những giá trị "tốt đẹp" (như dòng dõi cao quý, giàu sang, hào hoa) còn những gì liên quan đến bọn phàm dân hoặc sinh hoạt của nhóm này được coi là "xấu xa" (như thiển cận, hèn đớn và dối trá). Luân lý nô lệ thì ngược lại, vì họ là những người bị chèn ép, bị ức hiếp và sống trong đau khổ nên họ cũng lập ra những giá trị riêng cho mình. Kẻ nô lệ sợ cái oai phong của những chủ ông, cho nên họ chỉ yêu thích những gì có khả năng xoa dịu nỗi khổ của họ, vì thế nên những điều "tốt đẹp" trong hệ luân lý này là các đức tính như nhẫn nại, khiêm tốn và từ bi, ngược lại, các thứ có tính chất hùng mạnh gắn liền với chủ ông đều bị coi là "xấu xa".
Việc phân chia hai loại luân lý này có lẽ cũng khiến người đọc biết Nietzsche chuẩn bị làm gì. Ông viết: "Dân La Mã và một nửa loài người trên thế giới đã phủ phục trước những giá trị Do Thái". Đế quốc La Mã hùng mạnh đã chấp nhận một thứ luân lý của nhóm dân hèn kém và bị trị, tức dân Do Thái; tại Roma, nơi từng là viên ngọc của những giá trị quý tộc, người ta giờ đây cúi phục trước một người Do Thái: chúa Jesus. Nietzsche coi việc người phương Tây theo đạo Ki-tô là bước chuyển của lịch sử, là dấu chấm hết cho thời kỳ của những giá trị vĩ đại. Nếu muốn phục dựng lại tinh thần anh dũng và hùng cường của người Hy Lạp xưa, nhân loại phải gột rửa cho bằng sạch thứ đạo lý nô lệ kia. Không mấy ngạc nhiên khi Nietzsche căm thù tôn giáo, nhất là Do Thái giáo, Ki-tô giáo và Phật giáo. Ông cho rằng, tôn giáo là sản phẩm của những kẻ bệnh tật, hèn yếu; chỉ những kẻ không thể tận hưởng được hạnh phúc đích thực của kiếp này nên mới nghĩ ra các hạnh phúc của "kiếp sau", "đời sau". Nhà triết học viết:"Chính những người bệnh cùng những kẻ hấp hối đã khinh bỉ thân xác và mặt đất, đã tạo ra những sự vật thiên đình cùng những giọt máu cứu thế..." nhỏ|287x287px|Xây dựng hình tượng Siêu nhân hiên ngang, hùng cường là một trong những phần quan trọng nhất trong triết học Nietzsche. Nietzsche chỉ trích tôn giáo vì nó làm con người ta xa rời với cuộc sống hiện tại, xa rời với cuộc hiện sinh. Ông chỉ trích những người sống như ngồi chờ chết, sống để đợi đến một "thiên đường" hay một "kiếp sau" nào đó; ông chỉ trích tôn giáo và nền luân lý cổ điển vì không những không phát triển được những phẩm chất của con người mà còn làm họ quay lưng với cuộc sống đích thực. Sống mà không chân nhận được những giá trị thực sự của đời sống tại thế thì thà đừng sống nữa, sống như vậy là sống thừa.
Nhưng triết học Nietzsche không chỉ có những "đập bỏ" mà còn có những phần "xây dựng", đó là ông xây dựng triết học về một con người mới: "Ta sẽ rao giảng ngươi về Siêu nhân (en. Overman, de. Übermensch), con người là cái gì cần phải được vượt qua". "...Con người là cái gì cần phải được vượt qua.." là một câu được nhắc đi nhắc lại nhiều lần dưới ngòi bút của Nietzsche. Làm người là một nhịp bước, là một quá trình đi lên. Một người sống đích thực, một người hiện sinh phải thấy xấu hổ khi trông lại bản thân, để mà cứ thế nhắc mình phải vươn lên, vươn lên mãi. Làm cách nào để có thể vươn lên được như thế? Đó là hãy lấy mặt đất này làm nơi phát triển những nghị lực và những hoài bão cao cả nhất của một con người. Người hiện sinh phải dám đi con đường của mình, phải dám nghĩ, dám làm, dám sáng tạo. Dầu mọi người có khuyên sống an phận, "chờ chết", người Siêu nhân đã ý thức một cách đau đớn rằng: con người là thứ phải bị vượt qua, họ đổ dồn nghị lực vào "cuộc hiện sinh", để làm cho cuộc sống thật sự "có ý nghĩa", đó là "ý nghĩa của mặt đất" mà Nietzsche luôn luôn nhắc đến.
Con người Siêu nhân đã tự bước lên từ quần chúng, họ đã vượt qua những giới hạn thông thường. Họ không còn nhắm mắt tin theo những đạo lý mà người đời truyền dạy, họ đã được giải phóng, họ đã tự giác, trách nghiệm và tỉnh táo. Họ đã tự chủ và giác ngộ. Nietzsche dành không ít lời thơ để ca ngợi con người Siêu nhân, một con người hiên ngang, tự do và là một người hiện sinh thực sự:"[Hỡi những người thượng đẳng] Hãy như ngọn gió khi phóng đi từ những hang sâu trên núi; gió muốn khiêu vũ trên tiếng kêu rít của chính mình. Các đại dương rền rĩ náo động khi gió thổi qua."
Jeremy Bentham
nhỏ|276x276px|Chân dung [[Jeremy Bentham, được vẽ bởi Henry William Pickersgill.]] Jeremy Bentham (1748–1832) sống trong một thời kỳ tương đối khủng hoảng về mặt chính trị: ông đã chứng kiến cuộc Cách mạng Mỹ, Cách mạng Pháp, Chiến tranh Napoleon và những cải tổ quyền lực tại nước Anh. Ông cho rằng, căn nguyên của những bất ổn chính trị này là sự hỗn loạn trong hệ thống luật pháp và cấu trúc xã hội. Mong muốn giải quyết vấn đề này, Bentham tạo ra một hệ thống triết học đạo đức và chính trị mới, nay được biết đến với tên gọi: chủ nghĩa Công lợi (en. Utilitarianism).
Bentham viết: "Tự nhiên đã đặt con người ta vào sự quản lý của hai chúa tể vĩ đại nhất: đau khổ và hạnh phúc." Đau khổ và hạnh phúc, theo ông, chính là hai động lực chi phối hành vi của con người. Nếu ta đào đủ sâu vào động cơ trong mọi hành động, ta có thể thấy rằng: con người luôn tìm cách đạt đến hạnh phúc và né tránh đau khổ. Từ đây, Bentham xây dựng học thuyết đạo đức của ông: tính đúng đắn (về mặt đạo đức) của một hành động được đánh giá dựa trên lượng hạnh phúc hoặc đau khổ mà nó tạo ra.
Khi lấy hạnh phúc và đau khổ làm chuẩn mực như vậy, một hành động sẽ được đánh giá dựa trên kết quả (hoặc hậu quả, hệ quả) mà nó mang lại. Điều này làm cho luân lý kiểu Công lợi thuộc vào nhóm luân lý hệ quả luận (en. Consequentialism) hay mục đích luận, trái với luân lý nghĩa vụ luận giống như của Kant. Nếu như những người theo kiểu luân lý nghĩa vụ cho rằng: có những hành vi về bản chất là sai trái và không được thực hiện dù bất cứ hoàn cảnh nào thì luân lý hệ quả đánh giá mọi hành động dựa trên tác động của chúng và không có gì nằm ngoài quy tắc này. Một ví dụ để làm rõ hơn sự khác nhau giữa hai hệ đạo đức này, trước một thông tin: "hoàng đế Nero có thể đã giết hàng nghìn công dân vô tội", những người theo hệ đạo đức tuyệt đối (nghĩa vụ) có thể ngay lập tức khẳng định: đó là một "hành động xấu xa và độc ác", còn những người ở đạo đức hệ quả sẽ tiếp tục hỏi thêm các thông tin như là: "Hệ quả của cuộc thảm sát này là gì? Nếu những người đó tiếp tục sống thì sẽ có chuyện gì xảy ra?..." trước khi đánh giá hành động này.
Để hỗ trợ cho việc định lượng hạnh phúc nhằm đánh giá hành động, Bentham đã đề ra một thuật toán hạnh phúc (en. Felicific Calculus). Theo đó hạnh phúc sẽ được đánh giá theo bảy tiêu chí là: cường độ, thời lượng, sự xác định hoặc bất định, khoảng cách, độ phong phú, độ thuần khiết và phạm vi lan tỏa. Dù chủ nghĩa vị lợi của ông thoạt nghe có vẻ giống với chủ nghĩa khoái lạc nhưng thực tế thì không hẳn là vậy, chẳng hạn: nếu một cậu sinh viên quyết định đi chơi và tiệc tùng trong vòng một tuần trước ngày thi, anh ta có thể đạt được sự vui vẻ tức thời, nhưng anh ấy (rất nhiều khả năng) sẽ bị trượt bài kiểm tra và do vậy sẽ gặp nhiều đau khổ hơn trong thời gian dài hơn. Nếu tuân thủ theo phép tính của Bentham, ta cũng phải xét cả những yếu tố bổ sung, không tức thì (như "trượt kiểm tra" trong ví dụ ở trên, thứ sẽ gây ra rất nhiều đau khổ) trước khi đưa ra quyết định. Sau khi hoàn thành phép tính, giá trị hạnh phúc mà ta thu được sẽ là thước đo duy nhất để đánh giá một hành động, Bentham nói:"Gạt đi tất cả các định kiến, trò chơi đính ghim của trẻ con cũng có giá trị ngang bằng với nghệ thuật và khoa học của âm nhạc và thi ca. Nếu trò đính ghim tạo ra nhiều hạnh phúc hơn, nó còn mang nhiều giá trị hơn hai thứ kia."Bentham đã nỗ lực xây dựng một hệ thống luân lý đơn giản hơn, thực tế hơn và có tính định lượng. Sử dụng thuật toán của ông, nếu có đầy đủ dữ kiện thì ta có thể đưa ra quyết định một cách chính xác và hợp lý nhất. Mặc dù nguyên lý căn bản là đúng như Bentham đã chỉ ra, mọi chuyện trong cuộc sống xem ra không đơn giản như ông nghĩ.
John Stuart Mill
nhỏ|255x255px|Chân dung của [[John Stuart Mill, được vẽ bởi George Frederic Watts năm 1873.]] Một trong những người quan trọng tiếp nối tư tưởng của Bentham là John Stuart Mill (1806–1873). Mill được giáo dục một cách cẩn thận từ khi còn rất nhỏ và ông cũng tỏ ra là một thần đồng thực sự. Ông học tiếng Hy Lạp cổ lúc 3 tuổi, viết lịch sử thành Rome lúc 6 tuổi, học tiếng La-tinh lúc 8 tuổi và đến lúc 12 tuổi thì ông đã thông hiểu lịch sử, kinh tế, chính trị cũng như có thể giải các bài tập toán học và khoa học phức tạp. Chính Bentham cũng rất gần gũi và góp công không nhỏ trong việc dạy dỗ ông. Không mấy ngạc nhiên sau này khi Mill trở thành một nhà báo, chính trị gia và là một nhà triết học lớn của thế kỷ 19.
Dưới ảnh hưởng của người thầy mình, Mill cũng đi theo con đường của chủ nghĩa Công lợi. Tuy nhiên, ông cảm thấy rằng cách tính toán hạnh phúc của Bentham là khá thô nên ông đã tự phát triển một lý thuyết mới. Khác với Bentham, lý thuyết của Mill có phân biệt hạnh phúc ở các cấp độ khác nhau. Ông viết, là một con người buồn bã thì tốt hơn làm một con lợn hạnh phúc. Những vui thú mà con lợn có thể tận hưởng (chẳng hạn như vầy mình trong bùn), dù nhiều nhưng cũng không thể so sánh với những niềm vui có tính trí tuệ mà con người tận hưởng (chẳng hạn như đọc sách và nghe giao hưởng). Mill cũng nói, là một Socrates bất mãn thì tốt hơn làm một tên ngốc đắc chí. Việc phân biệt hạnh phúc ở các cấp độ khác nhau này tuy hợp lý song lại khiến cho việc tính toán hạnh phúc trở nên khó khăn hơn nhiều nếu so với hệ thống đơn giản và tiện lợi của Bentham. Mill cũng không đưa ra một cách quy đổi định lượng nào cho hạnh phúc giữa các cấp bậc khác nhau.
Mill áp dụng nguyên lý vị lợi của ông vào hầu hết các khía cạnh của sự sống. Mill cho rằng, mỗi cá nhân nên được cung cấp đủ không gian để họ có thể phát triển theo cách mà họ muốn. Mỗi người, nếu được đặt vào đúng vị trí và môi trường, sẽ phát triển những tiềm năng của mình và đạt được những thành quả nhất định; điều này không những làm từng cá nhân hạnh phúc mà con mang lại giá trị cho xã hội - hạnh phúc sẽ được nhân lên và lan tỏa đúng như tôn chỉ của nguyên lý Công lợi. Bàn về tự do là cuốn sách mà Mill viết về chủ đề này, dù tương đối ngắn nhưng nó chứa đầy cảm hứng và vẫn được đọc rộng rãi cho đến ngày nay.
Thông điệp của Mill khá đơn giản: những người trưởng thành được tự do làm những điều mà họ muốn, miễn là không làm thương tổn đến những người khác. Sự kiểm sát các cá nhân không chỉ đến từ các cơ quan chính phủ mà còn đến từ "quyền lực quần chúng", tức những áp lực xã hội khiến cho một người không thể làm những điều mà họ mong muốn. Mill cho rằng, hạnh phúc là lớn hơn nếu như mỗi người được tự do sống cuộc đời của họ và để một người tự mắc sai lầm còn tốt hơn là sống theo những khuôn mẫu mà người khác áp đặt. Một cách nổi tiếng, Mill nói, mỗi cá nhân có toàn quyền với thể xác và tinh thần của mình.
Một điều táo bạo khác mà Mill thực hiện được trong cuộc đời của mình là thúc đẩy cho chủ nghĩa nữ quyền. Ông cho rằng, cả hai giới tính phải được đối xử bình đẳng trước pháp luật và trong xã hội. Trước đó, Mary Wollstonecraft (1759–1797) đã công bố tác phẩm Bào chữa cho các quyền lợi của phụ nữ với thông điệp rằng, phụ nữ không hề kém cạnh so với nam giới mà họ chỉ không nhận được giáo dục đầy đủ. Mill là một trong những người đầu tiên đấu tranh cho quyền bầu cử của phụ nữ. Đến năm 1906, Phần Lan là nước đầu tiên cho phép tất cả những người trưởng thành có quyền bầu cử.
Triết học thế kỷ 20
Bước sang thế kỷ 20, nhân loại chứng kiến những sự thay đổi khổng lồ trên tất cả các phương diện. Đèn sợi đốt, một trong những phát minh lớn nhất của thế kỷ 19, đã được hoàn thiện và sử dụng rộng rãi, mở đường cho các thiết bị sử dụng điện sau này. Ngay đầu thế kỷ, hai anh em nhà Wright đã thành công trong việc sử dụng mày bay để di chuyển trên bầu trời; chỉ hơn nửa thế kỉ sau đó, con người đã bay được vào vũ trụ. Quả thực, sẽ không sai nếu gọi thế kỷ 20 là "Kỷ nguyên của Công nghệ". Nhưng cũng trong chính thế kỷ này, bóng ma của hai cuộc chiến tranh thế giới đã phủ đen trên tất cả các châu lục. Thảm khốc hơn cả là cuộc thế chiến lần thứ hai với ước tính số người chết vào khoảng 70-85 triệu người, tương đương với 3% dân số thế giới vào thời điểm đó. Các xáo trộn và hỗn loạn cũng liên tục xảy ra trong suốt thế kỷ này như đe dọa về chiến tranh hạt nhân, khủng hoảng kinh tế, bất tuân dân sự, các vấn đề môi trường cùng rất nhiều thách thức khác nữa. Vì vậy, thế kỷ 20 cũng còn một cái tên phổ biến khác: "Kỷ nguyên Lo sợ" (en. Age of Anxiety). Với một bối cảnh phức tạp như vậy, nền triết học thế kỷ 20 mang trong mình rất nhiều những điểm nổi bật và bứt phá.
Tại lục địa trẻ nhất (hay Tân Thế giới), các nhà triết học tại Hoa Kỳ đã ghi dấu ấn bằng chủ nghĩa thực dụng (hoặc chủ nghĩa hành động). Chủ nghĩa thực dụng ra đời từ sự kế thừa nhiều quan điểm triết học của Cựu Thế giới như chủ nghĩa hoài nghi (nghi ngờ về một chân lý mang tính khách quan), triết học Bacon (đề cao sức mạnh của tri thức và sự hiệu quả), khía cạnh thực tiễn trong triết học Kant, chủ nghĩa công lợi... Kết quả của sự kế thừa này là một học thuyết triết học mang đầy "chất Mỹ", đề cao kinh nghiệm, hành động và hiệu quả thực tiễn. Các nhà triết học thực dụng cổ điển mà ta sẽ xem xét là C. S. Peirce, William James và John Dewey. Chủ nghĩa thực dụng vẫn tiếp tục được phát triển cho đến ngày hôm nay và mang đến nhiều ảnh hưởng đến xã hội hiện đại.
Một trong những phát triển quan trọng bậc nhất của triết học thế kỷ 20 là sự ra đời của logic toán. Truy tìm nền tảng và bản chất logic của toán học là một trong những mối quan tâm của các nhà triết học vào thế kỷ này. Hai nhà toán học và triết học có đóng góp lớn trong lĩnh vực này là Gottlob Frege và Betrand Russel. Một diễn biến triết học rất quan trọng khác trong giai đoạn này là bước ngoặt ngôn ngữ (en. Linguistic turn). Dựa trên sự thật rằng: tất cả những gì chúng ta có thể miêu tả hoặc nghĩ về thế giới đều phải sử dụng đến ngôn ngữ, làm sáng tỏ cấu trúc của ngôn ngữ trở thành một vấn đề triết học cần giải quyết hàng đầu. Trường phái triết học này được gọi là triết học ngôn ngữ với đại biểu nổi bật hàng đầu là Ludwig Wittgenstein. Việc sử dụng các phương pháp toán học, logic hình thức để phân tích khái niệm và ngôn ngữ này tạo nên hướng tiếp cận triết học phân tích đặc trưng của thế kỷ 20.
Nếu rời khỏi trường phái triết học phân tích đang thịnh hành tại nước Anh và Mỹ để đến với lục địa châu Âu, ta sẽ thấy một bộ mặt rất khác của triết học tại đây. Mảnh đất này đang là nơi phát triển của hiện tượng luận và chủ nghĩa hiện sinh. Các nhà triết học thuộc các trường phái không phân tích khái niệm để trả lời những câu hỏi như: "Nhận thức là gì?" hay "Làm người thì có ý nghĩa gì?" mà họ nhìn sâu vào trải nghiệm của mỗi cá nhân với tư cách là một con người. Dù gốc rễ của chủ nghĩa hiện sinh bắt nguồn từ Kierkegaard và Nietzsche, nền móng cho trào lưu triết học thế kỷ 20 này được đặt bởi Husserl với các tác phẩm về hiện tượng học. Các ý tưởng này sau đó được phát triển bởi triết gia Đức Martin Heidegger. Tại Pháp, chủ nghĩa hiện sinh phát triển thành một phong trào sâu rộng và thời thượng nhờ công của các cây bút như Simone de Beauvoir, Albert Camus và, nổi bật hơn cả, Jean-Paul Sartre.
Chủ nghĩa thực dụng
Nhà văn Pháp Alexis de Tocqueville (1805–1859) từng phàn nàn trong cuốn sách "Dân chủ tại Hoa Kỳ" của ông rằng không có nơi nào trên thế giới mà triết học bị coi nhẹ hơn tại Hoa Kỳ. Khẳng định này của ông có vẻ hơi bất công vì ngay từ thời thuộc địa, mảnh đất này vẫn có một số các triết gia và triết học cũng đóng một vai trò quan trọng trong đời sống trí thức tại đây; dù đúng là nền triết học Mỹ chủ yếu là hình ảnh phản chiếu của triết học châu Âu. Nhưng đến cuối thế kỷ 19 thì các nhà triết học Mỹ đã đóng góp vào dòng chảy trí tuệ thế giới một hệ thống triết học đặc thù và độc đáo, chủ nghĩa thực dụng.
Charles Sanders Pierce
"Làm thế nào để tư tưởng của ta trở nên rõ ràng" là một câu hỏi mà triết gia người Mỹ quan tâm. Pierce từ chối cách giải thích theo kiểu duy lý khi cho rằng ta có thể hiểu rõ được ý nghĩa của một khái niệm chỉ bằng cách suy luận trong tâm tưởng. Thay vào đó, ông hướng đến một phương pháp cụ thể và có tính thực tiễn hơn. Ông nói rằng:"Hãy xem xét [hoặc hình dung] những hệ quả nào, vốn có thể hình dung là có những phương diện quan hệ thực tế, mà chúng ta quan niệm đối tượng của quan niệm của chúng ta sẽ có. Thế thì, quan niệm của chúng ta về những hệ quả này là toàn bộ quan niệm của ta về đối tượng."Ta hãy thử áp dụng phương pháp mà Pierce đặt ra vào một trường hợp cụ thể. Khi ta nói rằng: "thủy tinh thì dễ vỡ", điều ta muốn ngụ ý là: "nếu lấy búa đập vào một tấm thủy tinh thì chắc chắn nó sẽ vỡ", không có gì gọi là đặc tính "dễ vỡ" vô hình tồn tại trong thủy tinh mà tách rời khỏi những kết quả thực tiễn cả. Tương tự như vậy, ta nói: "thủy tinh thì trong suốt" vì ta có thể nhìn xuyên qua được nó chứ không nhờ một lý do bí ẩn nào khác. Pierce rất ghét những lý thuyết mà không tạo ra được khác biệt nào trong thực tế (chẳng hạn như: "thủy tinh là mềm trước khi chạm vào" hay "tồn tại một thế giới khác mà ta không thể trải nghiệm được"), với ông, tất cả những lý thuyết như vậy đều là vô nghĩa.
Pierce mong muốn chỉ ra được rằng, nhiều cuộc tranh luận trong khoa học, triết học và thần học là vô nghĩa, theo ông, chúng đa phần là những tranh luận về mặt ngôn từ chứ không có ý nghĩa thực tiễn, hay nói cách khác, chúng không đem lại được hệ quả thực tế nào. Ý tưởng cho rằng "chân lý" là cách lý giải hiện thực có hiệu quả nhất đối với ta trở thành nguyên lý khai sáng cho chủ nghĩa thực dụng.
William James
nhỏ|290x290px|Ý tưởng rằng [[Trái Đất phẳng đã thực hiện tốt vai trò là "chân lý" trong nhiều thế kỷ, dù thực sự Trái Đất có dạng gần cầu. Với James, độ hữu dụng quyết định tính đúng đắn của một ý tưởng.]] Theo sau Pierce, đại biểu thứ hai của triết học thực dụng là William James (1842–1910). Ông sinh ra trong một gia đình trí thức tại New York và đã theo học nhiều ngành khác nhau như sinh lý học, phân tâm học trước khi chuyển hẳn sang triết học. Dù James và Pierce có cùng một hướng tiếp cận với triết học, giữa họ có những điểm khác biệt quan trọng khi nói về chủ nghĩa thực dụng. Khi Peirce nói về "hệ quả thực tiễn" và "độ hữu dụng" của những niềm tin của con người, ông sử dụng các từ này theo hướng thực nghiệm, phổ quát và hy vọng có thể phân tích chúng bằng khoa học. Trái lại, James cho rằng, hệ quả của những niềm tin phải được hiểu trong góc nhìn của mỗi cá nhân và mức độ hữu dụng ở đây cũng là đối với cuộc sống của từng người.
Một trong những tuyên bố nổi tiếng nhất của James là: "Chân lý xảy đến với một ý tưởng. Một ý tưởng trở nên đúng, trở thành hiện thực thông qua các sự kiện". Quan điểm này đối lập hoàn toàn với các tư tưởng trước đó về chân lý khi cho rằng: ý tưởng mới là thứ chạm đến chân lý. James nêu ra một số ví dụ để làm rõ cho tư tưởng của mình. Giả sử như ta đang bị lạc ở trong rừng, nếu như ta tin rằng mình có thể tìm được lối ra ngoài, ta sẽ bắt đầu hành động và cuối cùng ta có thể sẽ ra khỏi khu rừng thật; điều ngược lại sẽ xảy ra nếu ta nghĩ mình sẽ bị kẹt mãi ở trong đó. Như vậy, dù trong trường hợp nào, niềm tin của ta đã trở thành hiện thực. James đúc kết: "Hãy hành động như thể hành động của ta tạo nên sự khác biệt." với sự hóm hỉnh đặc trưng, ông viết tiếp: "Mà đúng là như vậy."
John Dewey
nhỏ|[[Benjamin Franklin đoạt sấm sét từ Trời, tranh vẽ vào khoảng năm 1816. Sự xuất hiện và phát triển của khoa học đã giúp ích rất nhiều cho cuộc sống con người, John Dewey hy vọng triết học cũng có thể hữu ích như vậy.|307x307px]] Nếu như coi Charles Sander Pierce là người sáng lập chủ nghĩa thực dụng, thì William James là người đã nâng tầm hệ thống triết học này sáng ngang với các phong trào đương thời, còn John Dewey (1859–1952) là người đã tổng kết và hệ thống hóa nó. Không chỉ là một nhà triết học, Dewey còn là một nhà xã hội học, nhà sư phạm học hàng đầu của nước Mỹ và thế giới. Năm 1988, UNESCO xếp ông là một trong bốn nhà tư tưởng lớn đã định hình tư duy giáo dục thế kỷ 20, bên cạnh Kerschensteiner, Montesorri và Makarenko.
Cũng giống như hai nhà triết học thực dụng mà ta đã nhắc đến, triết học của Dewey lấy đời sống kinh nghiệm và hoạt động của con người làm trung tâm. Dewey gọi triết học của ông là "chủ nghĩa công cụ" (en. instrumentalism). Giống như cái tên đã gợi ý, Dewey cho rằng: các tư tưởng của ta phải trở thành các "công cụ" để giải quyết vấn đề và cải tạo môi trường. Chẳng hạn, "khoa học" có thể được coi là một loại hộp chứa những "công cụ" (các khái niệm, học thuyết...) mà từ đó ta có thể lựa chọn cái gì tiện lợi, có hiệu quả trong mỗi hoàn cảnh nhất định. Ông gạt bỏ quan điểm cho rằng tâm trí con người là một căn phòng khép kín, tách biệt và cố gắng mô tả lại thế giới. Theo Dewey, những suy nghĩ của ta cần bám sát thực tế, khắc phục những nghi ngờ và xử lý những vấn đề cụ thể.
Cốt lõi trong "phương pháp công cụ" của Dewey được tìm thấy trong lý thuyết của ông trong giải quyết những nghi vấn. Theo ông, những nghi vấn (hay "hoài nghi") xuất hiện khi hệ thống mà ta vốn hay sử dụng để tương tác với môi trường gặp trục trặc. Việc giải quyết những nghi vấn đi qua hai giai đoạn, "một tính huống phức tạp, rắc rối và khó hiểu lúc đầu và một tình huống tường minh, thống nhất, được giải quyết ở cuối". Dewey nêu ra một ví dụ sinh động để làm rõ cho ý tưởng của ông. Tưởng tượng rằng ta đang đi đến một địa điểm mới trên một con đường xa lạ: trên đường đi, ta sẽ không cần suy nghĩ nhiều vì những thói quen của ta vẫn đang hoạt động tốt. Đột nhiên, trước mặt ta xuất hiện một con mương. Để giải quyết vấn đề nảy sinh này, ta dự định nhảy qua con mương (lên phương án giải quyết) nhưng lại nhận thấy bờ bên kia quá xa và quá trơn (quan sát, thu thập thông tin) nên ta phải tìm cách khác. Trong lúc đang suy nghĩ, ta tìm thấy một khúc gỗ (quan sát, thu thập) và ta nghĩ có thể dùng nó để bắc một cây cầu (lại lên ý tưởng). Ta thấy phương án đó khả thi, ta thực hiện và vượt qua được vấn đề đặt ra. Dewey cho rằng, tất cả các nghi vấn của con người đều được giải quyết theo một mô hình giống như vậy. Mọi suy nghĩ của con người đều bắt đầu từ một vấn đề cụ thể, đi qua các bước như quan sát, lên kế hoạch và kết thúc ở việc thử nghiệm và kiểm chứng giả thiết mà ta đặt ra.
Triết học phân tích
Đúng như tên gọi của mình, triết học phân tích, dù rất đa dạng, lấy việc phân tích đối tượng làm cách tiếp cận triết học cho mình và một trong những đối tượng cần phân tích nhất chính là ngôn ngữ. Sử dụng các phương pháp logic mới phát triển, các nhà triết học thẩm tra và xét lại những vấn đề triết học đã tồn tại từ lâu. Dù có thể khác nhau trong cách tiếp cận, các nhà triết học phân tích đều đồng thuận với ba nguyên lý: 1) các vấn đề triết học không nằm ở thế giới, mà nằm trong cách ta nói về thế giới; 2) các vấn đề này có thể được làm rõ và giải mã bằng cách phân tích và tái cấu trúc ngôn ngữ và 3) bất cứ vấn đề nào không giải quyết được theo cách này đều là vấn đề ngụy tạo và không cần quan tâm.
Gottlob Frege
nhỏ|284x284px|Một trang trong tác phẩm Begriffsschrift của Frege. Cách ký hiệu logic của Frege nay đã được thay bằng hệ thống ký hiệu khác tiện lợi hơn. Sự phát triển quan trọng bậc nhất trong triết học thời kỳ này chính là sự ra đời của logic toán hay logic hình thức. Bước tiến này không chỉ cung cấp nền tảng mới cho khoa học logic, mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển của triết học toán học, triết học ngôn ngữ và đặt ra những câu hỏi về bản chất của chính triết học. Một trong số những người có công lớn trong việc đặt nền móng cho logic toán chính là Gottlob Frege.
Tác phẩm nổi bật nhất của Frege là Begriffschrift (tạm dịch: Hệ ghi ý). Trong tác phẩm này, ông đưa ra các biểu tượng để làm rõ các mối quan hệ logic ẩn dưới những lời nói hàng ngày. Cách ký hiệu của Frege, dù khá đẹp và trang nhã, nay đã được thay bằng hệ thống ký hiệu mới tiện lợi hơn. Đóng góp lớn nhất cho logic của ông chính là phát minh ra thuyết định lượng, tức phương pháp để biểu diễn những suy luận mà giá trị chân lý (giá trị đúng/sai) phụ thuộc vào các lượng từ như "tất cả" và "một số", "mọi", "bất cứ", "không có gì"…Điều này cho phép ông có thể tái cấu trúc phương pháp tam đoạn luận cổ điển.
Frege viết lại cách suy luận trên như sau: "Nếu x là người, thì x sẽ chết". Lập luận này sẽ đúng nếu ta thay tên của bất cứ ai vào vị trí của x; nếu ta thay x bằng một thứ không phải là người (ví dụ, "thần Mặt trời") thì mệnh đề "nếu x là người" sẽ sai nhưng toàn bộ lập luận vẫn sẽ đúng. Vậy theo cách của Frege, ta có thể thể hiện mệnh đề "Mọi người đều sẽ chết" như sau:
Frege đã mang những thuật ngữ từ đại số vào bộ môn logic học. Trong toán học, cách viết "x/2+1" được gọi là một hàm số phụ thuộc biến số x hay nói cách khác, giá trị của hàm này phụ thuộc vào x. Nếu x = 2 thì hàm có giá trị là 2, còn nếu x = 4 thì hàm có giá trị là 3. Tương tự như vậy, mệnh đề "nếu x là người" nhận giá trị đúng với x = "Socrates" và nhận giá trị sai với x = "thần Mặt trời". Cụm từ "với mọi x" đi trước thể hiện rằng: toàn bộ những gì phía sau ("nếu x là người, x sẽ chết") sẽ đúng với mọi giá trị (en. argument) thay vào vị trí của x. Đây được gọi là một hàm chân lý (en. truth-function) và là cách Frege lượng hóa logic. Phương pháp mới của Frege đã thay thế tam đoạn luận truyền thống, vốn đã được sử dụng trong hàng thế kỷ với vai trò là công cụ logic duy nhất.
Frege áp dụng phương pháp logic của ông vào chính toán học. Khác với Kant, Frege không đồng ý với quan điểm rằng các kiến thức đại số có tính tổng hợp tiên nghiệm; ông cho rằng chúng phải có tính phân tích vì có thể rút ra từ các phương pháp logic thông thường. Ông bắt đầu xây dựng từ số "0" với phương pháp logic của mình. Theo logic, số "0" được định nghĩa là: "tập hợp (class) của tất cả các tập hợp tương đương với tập hợp của các đối tượng không giống chính nó". Không có đối tượng nào mà lại không giống chính mình, nên một tập hợp như trên sẽ không có phần tử nào; chỉ có một tập hợp duy nhất không có phần tử nào, đó là "tập hợp rỗng". Điều này sẽ tiếp tục được dùng để xây dựng nên số "1": "là tập hợp của các tập hợp tương đương với tập hợp rỗng". Tiếp tục, số "2" được định nghĩa là tập hợp với "0" và "1" là phần tử, số "3" là tập hợp với "0", "1" và "2" là phần tử, cứ như vậy đến vô cùng. Đáng tiếc thay, khi Frege đang xây dựng công trình vĩ đại của mình thì một lỗi sai chí tử đã được tìm thấy ngay trong nền móng của nó.
Bertrand Russell
nhỏ|254x254px|[[Bertrand Russell, ảnh chụp năm 1954.]] Hãy tưởng tượng rằng: trong một ngôi làng nọ, có một người thợ cạo râu sẽ cạo (và chỉ cạo) cho tất cả những người không tự cạo râu trong ngôi làng này. Câu hỏi được đặt ra là: anh ta có cạo râu cho chính mình hay không? Nếu anh tự cạo râu cho mình, anh ta đã vi phạm quy tắc ("chỉ cạo râu cho những người không tự cạo"); nhưng nếu không làm thế, anh ta lại trở thành khách hàng cho chính mình (vì "không tự cạo râu"). Dù có làm gì thì tình huống khó khăn này cũng không thể giải quyết một cách hợp logic được, nghịch lý nổi tiếng này được gọi là nghịch lý Russell. Russell đã nêu ra nghịch lý này để chỉ ra lỗ hỏng trong hệ thống logic của Frege.
Bertrand Russell sinh ra trong một dòng họ quý tộc nổi tiếng tại Anh Quốc. Là một trong những gương mặt trí thức nổi bật nhất thế kỷ 20, tiếng nói của ông chứa đựng uy quyền đạo đức to lớn. Russell chưa bao giờ ngần ngại nói ra những tư tưởng của mình, dù những quan điểm của ông về chính trị và đạo đức hôn nhân thường gây nên những tranh cãi lớn. Ngay cả đến khi 88 tuổi, ông vẫn cứng rắn và bị bắt giam vì dẫn đầu một cuộc biểu tình ủng hộ giải trừ hạt nhân. Russell được trao giải thưởng Nobel Văn học năm 1950 vì "các tác phẩm đầy ý nghĩa mà trong đó ông đã đề cao các tư tưởng nhân đạo và tự do về tư tưởng". Ông qua đời năm 1970, chỉ hai năm trước khi sống trọn vẹn một thế kỷ.
Nghịch lý Russell giúp ông trở thành một nhà logic học với tầm cỡ lớn. Nghịch lý này có thể được trình bày lại một cách toán học như sau: