cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Justinianus I
Các mối đe dọa ở vùng Balkan
Trong các năm 548 và 550, người Xla-vơ lần đầu tiên thâm nhập vào sâu trong bán đảo Balkan đến tận vịnh Corinth, Adriatic và bờ biển Aegea sau khi vượt sông Danube. Sự xâm nhập của các bộ tộc Slav sẽ càng trở nên rõ rệt trong những thập kỷ sau đó, và là kết quả của chính sách của Justinianus dẫn đến một sự xáo trộn nhân khẩu cũng như xã hội hoàn toàn mới trên bán đảo Balkan và kết quả là để quốc phải thực hiện các chiến dịch quân sự tốn kém và cũng như những cạnh tranh trong hoạt động truyền giáo với giáo hội Công giáo trong suốt nhiều thế kỷ. Vào năm 559, những kẻ xâm lược người "Hung" (có lẽ là người Kutrigur) dưới sự chỉ huy của Thiền vu Zabergan đã thâm nhập đến vùng lân cận của Constantinopolis và đã đe doạ kinh đô của đế quốc. Tuy nhiên, họ đã bị Belisarius đánh bại. Tuy nhiên, Alexander Sarantis, trong một nghiên cứu toàn diện gần đây đã đánh giá lại chính sách Balkan của Justinianus tích cực hơn so với các nghiên cứu khác trong quá khứ; Việc đánh mất vùng Balkan về sau này dường như là không thể tránh khỏi.
Một vài năm sau khi Justinianus qua đời, pháo đài chủ chốt Sirmium (ngày nay Sremska Mitrovica) đã thất thủ trước sự tấn công của người Avar và bộ tộc Slav vào năm 582. Mặc dù một trong những người thừa kế của Justinianus, hoàng đế Mauricius, đã dành rất nhiều tâm huyết cho các chiến dịch nhằm củng cố tình hình. Tuy nhiên, ông cuối cùng cũng chỉ có thể trì hoãn cuộc chinh phục Balkan của người Xla-vơ, bởi vì những người kế vị ông đã đều không dành cho sự phòng thủ tại khu vực Balkan sự chú ý cần thiết. Từ kết quả của sự di cư của người Xla-vơ vào thế kỷ thứ VI và hoạt động truyền giáo của giáo hội Chính thống giáo Đông La Mã sau này, vòng văn hóa Đông La Mã có biên giới tự nhiên là sông Drina và Sava.
Chiến tranh với người Vandal
Chiến thắng bất ngờ, nhanh chóng trước vương quốc Vandal đã đánh dấu bước tiến đầu tiên trong triều đại của Justinianus. Vị hoàng đế đã không chỉ đã đạt được một hòa bình dường như lâu dài với người Ba Tư, mà đã lấy lại một khu vực cốt lõi của Đế quốc La Mã bằng một cách dễ dàng. Trong lời tựa của phần cuối của bộ Codex Iustinianus, ông tự tin gọi mình vào tháng 12 năm 534 là IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANUS ALAMANNICUS GOTHICUS FRANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS VANDALICUS AFRICANUS PIUS FELIX INCLITUS VICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS ("Imperator Caesar Flavius Justinianus, Người chiến thắng người người Alemanni, người Goth, người Frank, người Giéc-manh, người Antes, người Alan, người Vandal và người Phi châu, người khôn ngoan, người may mắn, người nổi tiếng, người chiến thắng (VICTOR) và người chiến thắng (TRIUMPHATOR), Augustus của mọi thời đại“).
Những thuận lợi ban đầu (535-540)
nhỏ|Diễn biến của cuộc chiến tranh Gothic Không lâu sau chiến thắng trước người Vandal, Justinianus phát động một cuộc chiến mới ở phương Tây. Qua cuộc chinh phục Bắc Phi, tình hình chiến lược căn bản đã thay đổi, và trong nhiều thập kỷ, lần đầu tiên một cuộc tấn công vào bán đảo Ý đã hứa hẹn thắng lợi. Lý do cụ thể cho sự can thiệp của Đông La Mã tại bán đảo là các cuộc đấu đá nội bộ, tranh giành ngai vàng sau cái chết của vua Ostrogoth Theoderic Đại đế năm 526. Con gái Amalasuntha của ông tìm kiếm sự ủng hộ từ phía đông trong khi người cháu trai của Theodoric là Theodahad lại muốn củng cố vị trí của mình. Sau cái chết của Athalarich, con trai nhỏ của Amalasuntha, vào ngày 2 tháng 10 năm 534, Theodahad đã thành công trong việc tìm kiếm sự ủng hộ và đã được tôn lên làm rex (vua). Sau khi lên ngôi, Theodahad lập tức bắt nhốt Amalasuntha trên một hòn đảo mang tên là Martana trong hồ Bolsena ở miền trung nước Ý ngày nay. Amalasuntha bị giết và Justinianus đã lấy đó làm cơ hội để động binh. Những căng thẳng cuối cùng đã khiến chiến tranh nổ ra vào cuối năm 535, nhưng cuộc chiến chống lại những Ostrogoth kiên cường đã kéo dài hơn dự kiến. Một cuộc tấn công của Đông La Mã vào khu vực Dalmatia thất bại, trong khi Belisarius đã sớm chiếm được Sicilia và Napoli. Do liên tiếp gặp thất bại, Theodahad bị quân đội lật đổ, và tôn Witichis lên làm tân vương. Witichis đã tổ chức cuộc kháng chiến khá thành công, nhưng đã đánh mất Roma vào cuối năm 536 vào tay Belisarius. Những nỗ lực tái chinh phục thành phố vốn vẫn còn khoảng 100.000 dân đã thất bại. Những cuộc giao tranh dữ dội, biến động liên tục là một gánh nặng cho người Ý. Thành Milano vừa mới bị Đông La Mã chiếm được, đã nhanh chóng bị người Ostrogoth tái chiếm một cách tàn nhẫn năm 538. Ngoài ra, nạn đói bùng nổ trên khắp bán đảo. Năm 538, Narses, một đối thủ cạnh tranh của Belisarius, được phái đến Ý tiếp viện với một đội quân nhỏ. Tuy nhiên, sự bất đồng giữa hai viên chỉ huy đã khiến các cuộc tấn công chống lại người Goth thất bại và Narses sớm bị gọi về Constantinopolis. Ngoài ra, những cuộc tấn công của người Merovinger Frank dưới sự chỉ huy của vua Theudebert I vào miền bắc Ý đã tàn phá triệt để khu vực này, gây nên vô vàn thương vong. Người Frank đã giao chiến chống lại Goth cũng như chống lại người Đông La Mã, mặc dù trước đó họ đã được cả hai bên xem như là một đồng minh có thể.
Thành Ravenna bị Belisarius bao vây thất thủ vào tháng 5 năm 540. Các quý tộc Ostrogoth tỏ ý tôn Belisarius là Hoàng đế Tây La Mã và Belisarius đã chấp thuận. Witichis bị bắt giam, nơi mà ông ta có thể đã chết với tư cách của một patricius vào năm 542. Liệu Belisarius có giả vờ nhận tước vị Hoàng đế Tây La Mã hay không, thì không rõ, nhưng chắc chắn điều này đã đánh thức lòng nghi kỵ của Justinianus, một người không bao giờ tin tưởng các tướng tá của mình trong bất kỳ trường hợp nào và chắc chắn nhất quyết sẽ không bao giờ dung tha cho vị Augustus thứ hai. Điều chắc chắn là Belisarius đã làm một điều quá quyền hạn của mình khi ông bắt giam Witichis trong khi Justinianus đã hứa với người Ostrogoth là sẽ cho họ định cư ở bắc Ý như là foederatus. Belisarius không đồng tình với điều này; Và có lẽ lịch sử đã đi theo một hướng khác nếu như ông tuân theo lời hoàng đế, một vương quốc Ostrogoth ở phía bắc sông Po có thể đã hoạt động như một nước phên dậu làm vùng đệm chống lại sự xâm lăng của người Lombard, người Frank và Ý có thể đã thoát được giai đoạn thứ hai, đẫm máu hơn của cuộc chiến tranh Gothic.
Sự phản kháng của người Goth và cuộc chinh phạt cuối cùng (541-555)
Tình hình ở Ý đã bị đảo ngược và trở nên tồi tệ hơn trong khi chiến sự ở biên giới Ba Tư lại nổ ra. Dưới sự lãnh đạo của các vị vua Ildibad và Eraric (cả hai đều bị sát hại năm 541) và đặc biệt là Totila, người Ostrogoth đã nhanh chóng đảo ngược tình thế. Sau khi dành chiến thắng tại Faenza năm 542, họ đã phục hồi lại các thành phố lớn ở miền nam Ý và nhanh chóng tái chiếm gần như toàn bộ bán đảo. Belisarius đã được gửi trở lại Ý vào cuối năm 544, nhưng chỉ với lượng quân ít ỏi, một phần là do hoàng đế không còn tin tưởng vị tướng giỏi nhất của mình, mặt khác là do đại quân Đông La Mã phải đóng ở phía đông để chống cự người Ba Tư. Giai đoạn hai của cuộc chiến tranh Gothic tỏ ra còn khó khăn hơn lần trước. Cuối năm 546, thành Rômathất thủ vào tay Totila, nhưng lại đánh mất không lâu sau đó. Chiến trường kéo dài khắp bán đảo Ý và đi kèm với sự tàn nhẫn. Không làm được gì để có thể làm tiến triển tình hình, Belisarius bị gọi về và được thay thế bởi Germanus. Germanus đột ngột qua đời chỉ 1 năm sau đó và quyền chỉ huy lại rơi vào tay Narses. Trong khi đó, Totila lần thứ hai chiếm được Rômavào cuối năm 549, nhưng cũng không thể khẳng định mình tại đây. Cuộc chiến này cũng hủy hoại nền quý tộc Nguyên lão Tây La Mã, thứ mà đến khi đó là những người gìn giữ nền văn hoá cổ đại. Vào cuối thế kỷ thứ VI, viện nguyên lão mang truyền thống lâu đời đã biến mất khỏi tất cả các ghi chép. nhỏ|Trận Mons Lactarius, trận đánh quyết định cuối cùng của người Goth, tranh của [[Alexander Zick]] Chỉ khi một hiệp ước đình chiến đã được ký kết với người Ba Tư vào năm 551 lại, Justinianus mới có thể dời binh sĩ từ mặt trận phía đông sang phía Tây. Cuối cùng, Justinian phái một đội quân gồm khoảng 35.000 người (2.000 người đã được tách ra và gửi sang xâm lăng miền nam Hispania đang nằm dưới sự kiểm soát của người Visigoth) dưới sự chỉ huy của Narses. Quân đội đến Ravenna vào tháng 6 năm 552 và đánh bại quân đội người Ostrogoth dưới sự chỉ huy của, nơi Totila một cách quyết định chỉ trong vòng một tháng trong trận Busta Gallorum trên dãy Apennini. Totila tử trận, khiến người Goth mất một nhà chiến lược tài ba. Sau trận đánh thứ hai tại Mons Lactarius gần núi Vesuv vào tháng 10 năm đó, cuộc kháng chiến của người Ostrogoth cuối cùng đã bị phá vỡ. Năm 554, một cuộc xâm lăng quy mô lớn của người Frank đã bị Narses đánh bại tại Casilinum và đế quốc đã có thể bảo vệ Ý, mặc dù Narses sẽ phải mất vài năm để phá hết các thành trì còn lại của người Goth. Vào cuối cuộc chiến, một đội quân khoảng 16.000 người ở lại đóng tại Ý. Cuộc tái chinh phục Ý đã gây tốn kém khoảng 300.000 cân Anh vàng của Đế quốc.
Cũng giống như Châu Phi, Ý cũng nằm dưới sự quản lý của một viên praefectus praetorio (Pháp quan thái thú); tuy nhiên, đất nước đã bị tàn phá nghiêm trọng. Theo sắc lệnh được Justinianus ban ra năm 554, Ý trở thành một phần của Imperium Romanum. Các chức vụ trước đây vốn được nắm giữ bởi các nghị sĩ Tây La Mã đều bị bãi bỏ, qua đó góp phần không nhỏ vào sự biến mất của tầng lớp quý tộc này. Ý đánh mất vị trí đặc biệt của nó và chỉ được quản lý như một tỉnh bình thường từ Constantinopolis; tuy vùng đất lõi cốt cũ của Đế quốc đã được phục hồi sau hàng thập kỷ, nhưng đã không còn như xưa nữa. Ở một mức độ nhất định, đế quốc Tây La Mã cũng đã cáo chung bằng việc bãi bỏ triều đình La Mã ở Ravenna. Chỉ có Roma là còn nhận được từ Hoàng đế một số đặc ân, bao gồm việc phục hồi các khoản hiến tặng ngũ cốc miễn phí (annona civica) cho dân số đang bị tàn phá nghiêm trọng. Ban đầu, Narses nhận lệnh xây dựng lại hệ thống cơ sở hạ tầng ở bán đảo. Tuy nhiên, không lâu sau cái chết của Justinianus, người Lombard tràn vào Ý năm 568 (có thể là sau một nỗ lực thất bại của Narses để người Lombard định cư ở Ý như là foederates) và chiếm một lượng lớn đất đai trên bán đảo. Genova còn tồn tại như là một phần của đế quốc cho đến năm 650, khu vực xung quanh Ravenna (Trấn Ravenna) đến năm 751, Sicilia đến thế kỷ thứ IX và khu vực ở miền nam bán đảo Ý cho đến năm 1071.
Các chính sách đối ngoại khác
trái|nhỏ|Đồng tremissis của Visigoth mang tên Justinianus nhỏ|Bản đồ tỉnh Spania của Đông La Mã ở phía nam [[bán đảo Iberia.]] Cuộc viễn chinh xa nhất về phía Tây nhất dưới thời trị vì của Justinianus là việc đưa quân đến Tây Ban Nha. Tỉnh cũ này của đế quốc La Mã kể từ thế kỷ thứ V là nơi cư ngụ của người Visigoth. Vào thời kỳ đầu trong triều đại của Justinianus, cai trị vương quốc Visigoth là vua Theudis. Trong cuộc chiến tranh Vandalic, ông từ chối hỗ trợ vua Vandal Gelimer, nhưng chiếm đoạt pháo đài Septem (Ceuta), nằm trên bờ biển châu Phi của eo biển Gibraltar. Tuy nhiên, vào năm 534, pháo đài này đã được Belisarius chiếm được và người Đông La Mã đã có thể bảo vệ được pháo đài bất chấp cuộc tấn công của người Visigoth vào năm 547. Justinianus sau đó đã lợi dụng xung đột nội bộ trong vương quốc Visigoth để can thiệp. Một quý tộc Visigoth là Athanagild đã nổi dậy chống lại vị vua mới Agila nên đã yêu cầu sự hỗ trợ của hoàng đế La Mã. Hoàng đế đã gửi vị patricius Tây La Mã Liberius đã hơn 80 tuổi đến Tây Ban Nha vào năm 552 cùng 2.000 quân. Điều này cho thấy rằng Justinianus không có tham vọng tái chiếm toàn bộ Tây Ban Nha. Với sự giúp đỡ này, Athanagild đã có thể đánh bại đối thủ của mình và lên làm vua, trong khi người La Mã nhân cơ hội để chiếm lấy một khu vực tương ứng hoặc nhỏ hơn Andalucía ngày nay, bao gồm các thành phố Cartagena, Málaga hay Córdoba, chỉ với nguồn nhân lực và chi phí thấp. Tuy nhiên, người Đông La Mã đã thể tiến sâu hơn nữa ở Tây Ban Nha. Với cái chết của Justinianus, nỗ lực để tạo thành một đầu cầu ở Tây Ban Nha này dần dần biến mất. Những lãnh thổ cuối cùng của đế quốc dường như đã biến mất vào năm 624. Tuy người Đông La Mã không xuất hiện lâu ở Tây Ban Nha, nhưng vẫn có những ảnh hưởng ở mức độ hạn chế, ví dụ như đối với tập quán của vương quốc Visigoth, chẳng hạn như sự gần gũi giữa giáo hội và triều đình cũng như trong đời sống văn hóa địa phương (nhà truyền giáo Martín de Braga nói rất giỏi tiếng Hy Lạp).
Ngoài ra, Justinianus đã thành công trong việc thiết lập quan hệ với các vương quốc Kitô giáo Aksum (Ethiopia ngày nay, xem thêm bài Kaleb của Axum). Vào năm 525, vương quốc Aksum đã can thiệp chống lại người Himyar ở Yemen, gây ít nhiều phiền toái cho nhà Sassanid vốn đang theo đuổi lợi ích riêng trong khu vực này và đã chinh phục bờ biển phía nam của vịnh Ba Tư ngay sau khi hoàng đế La Mã qua đời. Tại biên giới phía Nam của tỉnh Ai Cập luôn xảy ra những cuộc chiến với người Blemmer. Dưới thời Justinianus, tằm tơ đã được đưa về từ Trung Quốc, giúp người La Mã có thể tự mình sản xuất lụa, làm giảm sự phụ thuộc vào hàng nhập khẩu. Ngay cả ở những khu vực Địa Trung Hải không nằm dưới sự kiểm soát của Đông La Mã, sự nổi trội của Hoàng đế thời kỳ đó nhìn chung đã được thừa nhận.
Kết quả
nhỏ|Tác phẩm trung hưng của Justinianus: Ông đã tái chiếm được nhiều lãnh thổ đã mất của đế quốc Tây La Mã Tham vọng đưa đế chế La Mã về với vinh quang cũ của nó của Justinianus chỉ được thực hiện một phần. Ở phía Tây, những thành công rực rỡ trong những năm 530 đã được tiếp nối bởi giai đoạn trì trệ kéo giài hàng năm trời. Cuộc chiến tranh trường kỳ với người Goth là một thảm hoạ cho Ý, mặc dù các hiệu ứng lâu dài của nó có thể ít nghiêm trọng hơn đôi khi được nghĩ đến. Các loại thuế nặng mà chính quyền áp đặt lên dân chúng của họ đã hứng chịu những phản đối sâu sắc. Thắng lợi cuối cùng ở Ý, cuộc chinh phục Bắc Phi và bờ biển Nam Hispania đã mở rộng đáng kể cương thổ và đế quốc có thể phô trương sức mạnh của mình và loại bỏ tất cả các mối đe dọa trên biển của nó. Mặc dù Đông La Mã đánh mất phần lớn nước Ý chỉ không lâu ngay sau cái chết của Justinianus, nó vẫn giữ lại được một số thành trì quan trọng, bao gồm Rôma, Napoli và Ravenna, khiến người Lombard chỉ trở thành mối đe dọa trong khu vực. Tỉnh Spania mới thành lập giữ người Visigoth như là một mối đe dọa đối với chỉ riêng Hispania mà không phải phía tây Địa Trung Hải và châu Phi. Những sự kiện trong những năm cuối của triều đại của Justinianus cho thấy rằng chính Constantinopolis cũng không an toàn trước những kẻ xâm lược người rợ từ phía bắc và thậm chí cả nhà sử học khá rộng lượng Manander Protector cũng cảm thấy cần phải thừa nhận sự thất bại của Hoàng đế để bảo vệ thủ đô bằng sự yếu đuối của thân thể lúc tuổi già. Vớ những nỗ lực nhằm trung hưng đế quốc La Mã của mình, Justinianus đã kéo căng nguồn lực quốc gia một cách nguy hiểm trong khi không tính đến những thực tế đã thay đổi của châu Âu thế kỷ thứ VI.
Tổng quan
Ông được biết đến như là "vị Hoàng đế không ngủ" trong các ghi chép về thói quen làm việc của mình. Justinianus rất hiếm khi rời khỏi kinh đô và do đó ông được xem là một „nhà đối nội“ thực thụ. Nhưng cũng không thể không nói rằng ông là một người rất may mắn khi ông có những cố vấn có tài phò tá, qua đó cho phép ông có thể thực thực hiện các dự án quy mô lớn. Để thực hiện tham vọng phục hồi các lãnh thổ đã mất của mình và thậm chí nếu cho dù ông không có sáng kiến gì để canh tân triều đình, thì ông vẫn có thể ngồi chơi xơi nước, để mặc chuyện đại sự cho các tướng lĩnh của ông lo liệu. Nổi tiếng nhất trong số đó là Belisarius, người chinh chiến trên mọi mặt trận khi cần thiết. Tương tự như vậy, các tướng như Germanus, Mundus, hay viên thái giám Narses cũng đóng một vai trò quyết định trong cuộc tái chinh phục bán đảo Ý, trong khi Ioannes Troglita nắm vai trò quyết định trong công cuộc bình định xứ Africa. Về mặt đối nội, Justinianus cũng sở hữu nhưng viên cố vấn chất lượng như Tribonianus, nhân vật chủ chốt đằng sau bộ "Corpus Juris Civilis". Tương tự như vậy, Ioannes xứ Cappadocia cũng đã cho thấy rằng ông là một pháp quan thái thú nhiệt tình và hiệu quả.
Giai đoạn đầu của triều đại Justinianus là không thể tách rời với mối quan hệ với người vợ tên là Theodora, một người phụ nữ có xuất thân là kỹ nữ và bị giáo hội khinh miệt. Trước đó, Justinianus không thể kết hôn với bà bởi vì sự khác biệt tầng lớp của bà, nhưng người bác của ông, Hoàng đế Justinus I trước đó đã thông qua một đạo luật cho phép kết hôn giữa những tầng lớp xã hội khác nhau. Cả hai người kết hôn cùng nhau vào năm 525. Justinianus chắc chắn đã dành rất nhiều tình cảm dành cho bà, việc bà qua đời vào năm 548 đã khiến hoàng đế rất đau đớn. Chắc chắn là Theodora đã có không ít tác động đến những quyết định chính trị của Justinianus, điển hình là khi bà từ chối bỏ trốn khi cuộc bạo loạn Nika nổ ra. Trong cuốn Bí sử, Procopius xứ Caesarea có để cập đến sự thao túng Justinianus của Theodora, tuy nhiên, đây được cho là một điều phóng đại. nhỏ|Đồng tiền vàng mang hình Justinianus. Justinianus quan tâm đế chính quyền các tỉnh và các thành phố cũng như các vấn đề thần học. Thông qua nhiều bộ luật và pháp lệnh được ban hành, ông đã cố gắng hợp lý hóa việc quản trị đế chế La Mã thời kỳ cuối và thích ứng với các yêu cầu hiện tại. Tuy không phải lúc nào cũng thành công, nhưng ông thực hiện nó bằng những nỗ lực đáng nể. Hệ thống luật pháp mà ông tạo nên, là bước đột phá và còn tiếp tục ảnh hưởng cho đến thời hiện đại. Một nguồn tư liệu quan trọng về giai đoạn cuối của lịch sử hành chính thời hậu kỳ cổ đại là tài liệu lưu trữ của viên chức Diosporus, người từng nắm giữ các vị trí quan trọng ở Ai Cập dưới thời Justinianus và vị vua kế nhiệm. Một tác phẩm quan trọng hơn là cuốn De magistratibus của cựu viên chức hoàng gia Ioannes Lydos, mang đến một cái nhìn sâu sắc về chính quyền thời hậu kỳ cổ đại.
Tuy nhiên, những cuộc chiến (chủ yếu là cuộc chiến ở biên giới phía đông với người Ba Tư) là một gánh nặng đáng kể đối với nền tài chính quốc gia. Việc xây dựng không được kiểm soát, và đặc biệt là hậu quả của dịch bệnh dịch hạch gây ra gánh nặng tài chính ngày càng tăng, dẫn đến sự bần cùng hóa một bộ phận dân số. Mặt khác, những nơi không bị ảnh hưởng bởi sự xâm lăng của người Ba Tư như Tiểu Á, Ai Cập và các khu vực ở Syria và Palestine đều trải qua một thời kỳ thịnh vượng dưới thời Justinianus. Tại đây, các thành phố vẫn giữ được đặc trưng cổ xưa mà đã biến mất ở nhiều nơi, đặc biệt là ở phía nam sông Danube. Thật khó để nói được Justinianus đã thực sự kéo căng nguồn lực của đế quốc bao nhiêu và nó vẫn là một chủ đề gây tranh cãi. Nhìn chung, tầng lớp quý tộc Hậu La Mã ở phương Đông có thể đã tiếp tục duy trì sự uy tín xã hội, sự giáo dục cổ điển (paideia) và một tài sản vô biên (một ví dụ điển hình về điều này là quý bà Anicia Juliana). Tuy nhiên, có những căng thẳng rõ rệt đã phát sinh giữa các nguyên lão bị tước hết quyền lực chính trị và hoàng đế.
Bạo loạn Nika
Sự kiện liên quan đến nội trị nổi bật nhất trong triều đại của Justinianus đã được biết đến như là cuộc bạo loạn Nika diễn ra ở Constantinopolis năm 532. Người ủng hộ hai đội đua xe ngựa vốn thù địch nhau, đội Xanh lam (venetoi) và đội Xanh lục (prasinoi), tức giận việc Justinianus nỗ lực hạn chế quyền lực của họ, nên đã cùng nhau tham gia chống lại ông. Trong cuộc bạo loạn này, các khán giả đã la hét ầm ĩ chống đối hoàng đế và tôn Hypatius, cháu của cựu hoàng Anastasius lên làm hoàng đế. Có lẽ cũng đã có nhiều nguyên lão cấp cao khác đã tham gia vào cuộc nổi dậy. Trong khi đám đông đang nổi loạn trên khắp các nẻo phố, Justinianus tưởng chừng như đã đánh mất tất cả và đã định chạy trốn khỏi kinh đô. Tuy nhiên, cuối cùng ông đã quyết định ở lại, có lẽ do lời can ngăn của vợ ông là Theodora. Trong hai ngày tiếp theo, ông đã ra lệnh các tướng Belisarius và Mundus đàn áp cuộc bạo loạn một cách tàn bạo. Dựa theo lời khăng khăng của Theodora (có lẽ trái với suy nghĩ của bản thân), hoàng đế đã hạ lệnh xử tử cháu trai của cựu hoàng cùng anh trai Pompeius và ngoài ra cũng có rất nhiều quý tộc khác đã bị giết. Ước tính, trong các cuộc bạo loạn này, hơn 3 vạn người được cho là đã bị giết.
Hỏa hoạn đã xảy ra khiến một phần của Constantinopolis bị đốt cháy. Đám cháy đã cung cấp cho Justinianus một cơ hội để ghắn liền tên ông với một loạt các công trình tráng lệ mới, đáng chú ý nhất là Hagia Sophia cùng với mái vòm của nó. Sau khi cuộc bạo loạn kết thúc, kinh đô Constantinopolis trở nên yên ổn trong một thời gian dài; sự thống trị của Justinianus không còn bị đẹ doạ từ bên trong. Cố gắng soán vị của Ioannes Cottistis năm 537 đã bị dập tắt chỉ trong vòng vài ngày. Chỉ trong vài năm cuối, một lần nữa tình trạng bất ổn mới xuất hiện trong dân chúng.
Xây dựng
thumb|left|upright=0.8|alt=Photographie en couleur d'un monument religieux|Thánh đường Hagia Sophia ngày nay. Bốn ngọn tháp Minaret được xây thêm sau khi người Thổ chiếm được thành phố. thumb|right|alt=Photographie en couleur de remparts|Một đoạn [[Các tường thành Constantinople|tường thành của Theodosius]] Justinian tự ban cho mình ngoại hiệu philoktistes (người thích xây dựng), tượng trưng cho khuynh hướng xây dựng các loại công trình khác nhau, cho về mặt quân sự thông qua công việc củng cố lãnh thổ của đế chế, hay về mặt tôn giáo như là một sự phản chiếu đức tin của ông, hay là tham vọng làm đẹp Constantinopolis.
Các công trình ở Constantinopolis
Việc xây dựng thánh Sophia chỉ là khía cạnh mang tính tham vọng nhất trong việc xây dựng lại nhiều tòa nhà ở kinh đô. Justinianus không chỉ đã xây dựng lại nhà thờ Thánh Tông Đồ, phục vụ như là nơi chôn cất thi hài của các vị hoàng đế Đông La Mã mà còn cho xây dựng lại nhà thờ Thánh Irene, vốn đã bị lửa cháy trong cuộc nổi dậy và sẽ trở thành trung tâm tôn giáo thứ hai trong thành phố. Nói chung, Justinianus đã can thiệp vào việc xây dựng hoặc khôi phục 33 tòa nhà tôn giáo tại các thành phố trên khắp đế quốc. Ông xây dựng lại các tòa nhà ở quảng trường Augustaion theo phong cách của mình. Ngoài ra ông còn cho xây lại đại lộ Mese tại quảng trường Constantinus, cũng như Propylaea (cửa cung), cửa bằng đồng, phòng tắm Zeuxippus của cung điện hoàng gia. Chính giữa quảng trường Augustaion là cây cột Justinianus, trên đỉnh cột là một bức tượng cưỡi ngựa của hoàng đế, kỷ niệm chiến thắng trước người rợ. Hoàng đế cũng quan tâm đến việc bảo vệ Constantinopolis, ông đã cho khôi phục các bức tường Theodosius và các bức tường Anastasius vốn đã suy yếu bởi động đất. Ngoài ra, Justinianus còn cho xây dựng một bể chứa nước khổng lồ ở gần Thánh đường Sophia. Với chiều dài 138 m và bề ngang 65 mét, bao gồm 28 hàng cột, mỗi hàng 12 cột, tức là tổng cộng có 336 cột, phía trên là các mái vòm bằng gạch, nằm ở độ cao 8 mét. Bế nước còn tồn tại như là nguồn cung nước chính của kinh đô Constantinopolis đến thời kỳ Ottoman.
Liên kết ngoài
Thể loại:Nhà Justinianus Thể loại:Mất năm 565 Thể loại:Hoàng đế La Mã Thể loại:Chấp chính quan của Đế quốc La Mã Thể loại:Sinh năm 483 Thể loại:Thánh Chính Thống giáo Đông phương
Otake Nami
Otake Nami (大竹 七未, sinh ngày 30 tháng 7 năm 1974) là một cựu cầu thủ bóng đá nữ người Nhật Bản.
Đội tuyển bóng đá nữ quốc gia Nhật Bản
Otake Nami thi đấu cho đội tuyển bóng đá nữ quốc gia Nhật Bản từ năm 1994 đến 1999.
Tham khảo
Thể loại:Sinh năm 1974 Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Cầu thủ bóng đá nữ Nhật Bản Thể loại:Cầu thủ Giải vô địch bóng đá nữ thế giới 1995 Thể loại:Cầu thủ Giải vô địch bóng đá nữ thế giới 1999 Thể loại:Huy chương đồng Đại hội Thể thao châu Á của Nhật Bản Thể loại:Huy chương bóng đá Đại hội Thể thao châu Á Thể loại:Nhân vật liên quan đến bóng đá từ Tokyo Thể loại:Cầu thủ bóng đá Đại hội Thể thao châu Á 1994 Thể loại:Cầu thủ bóng đá Thế vận hội Mùa hè 1996 Thể loại:Cầu thủ bóng đá Đại hội Thể thao châu Á 1998 Thể loại:Cầu thủ bóng đá Nippon TV Beleza Thể loại:Cầu thủ bóng đá Thế vận hội Nhật Bản Thể loại:Tiền vệ bóng đá nữ
Buyina halifax
Buyina halifax là một loài nhện trong họ Amphinectidae. Loài này phân bố ở Queensland.
Tham khảo
Thể loại:Buyina Thể loại:Loài đặc hữu của Queensland
Hylaeus panamensis
Hylaeus panamensis là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 1954.
Tham khảo
P Thể loại:Động vật được mô tả năm 1954
Dardanellia
nhỏ|250px|Dardanelles, một eo biển dài và hẹp chia cắt bán đảo Bancăng dọc theo [[bán đảo Kallipoli từ lục địa châu Á.]] nhỏ|phải|250px|Bản đồ chỉ vị trí của eo biển Dardanelles (vàng) với eo biển [[Bosphorus (đỏ) và biển Marmara.]] Dardanellia (tiếng Hy Lạp: Δαρδανέλλια) là tên tiếng Hy Lạp của eo biển Dardanelles (tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: Çanakkale Boğazı,), từng được biết đến là Hellespontos (tiếng Hy Lạp: Ελλήσποντος, Ellispontos có nghĩa nôm na "Biển của Helle") là một eo biển hẹp ở tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ kết nối biển Aegea với biển Marmara. Đây là một trong các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ, cùng với Bosporus. Eo biển này có chiều dài 61 km (38 mi) và có chiều rộng 1,2 tới 6 km (0.75 to 4 dặm), độ sâu trung bình là 55 mét (180 ft) và độ sâu tối đa là 82 mét (300 ft).
Giống như Bosphoros, eo biển này chia cắt châu Âu với lục địa châu Á. Eo biển Dardanéllia là một đường hàng hải quốc tế, cùng với Bosphoros, chia cắt biển Đen với Địa Trung Hải.
Một cây cầu đã từng được dự kiến xây bắc qua eo biển Dardanéllia tại điểm hẹp nhất của nó, nối liền quận Saricay của thành phố Çanakkale với Kilitbahir. Tuy nhiên dự án đã bị đình chỉ.
Tên gọi
Tên tiếng Thổ Nhị Kỳ của eo biển này là "eo Çanakkale" (Çanakkale Boğazı), đặt theo tên của thành phố Çanakkale nằm tại khu vực này.
Cái tên Dardanéllia hay Dardanelles bắt nguồn từ tên gọi của thành phố cổ Dardania, một địa danh nằm trên bán đảo Tiểu Á có tên đặt theo tên của Dardanos, con trai của Zeus and Electra. Dardanéllia cũng là một tên gọi của Çanakkale trong thời gian Çanakkale nằm dưới sự kiểm soát của đế quốc Đông La Mã.
Cái tên tiếng Hy Lạp Hellespontos hay Ellispontos mang nghĩa là "Biển của Helle", đặt theo tên của nàng Helle, con gái của Athamas. Helle đã chết đuối tại nơi này bị rơi từ lưng của con cừu vàng xuống eo biển.
Liên kết
monuments and memorials of the gallipoli campaign along the Dardanelles
Heteroschistis
Heteroschistis là một chi bướm đêm thuộc phân họ Olethreutinae trong họ Tortricidae.
Tham khảo
Thể loại:Enarmoniini
Bad Feilnbach
Bad Feilnbach là một đô thị ở huyện Rosenheim bang Bayern thuộc nước Đức.
Euxoa servita
Euxoa servita là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Euxoa
Anaphalis tibetica
Anaphalis tibetica là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Kitam. mô tả khoa học đầu tiên năm 1953.
Tetragonia microptera
Tetragonia microptera là một loài thực vật có hoa trong họ Phiên hạnh. Loài này được Fenzl miêu tả khoa học đầu tiên.
Anaphalis tibetica
Liên kết ngoài
Thể loại:Anaphalis Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1953
Vitex limonifolia
Vitex limonifolia là một loài thực vật có hoa trong họ Hoa môi. Loài này được Wall. ex C.B.Clarke miêu tả khoa học đầu tiên năm 1885.
Tetragonia microptera
Liên kết ngoài
Thể loại:Tetragonia
Vitex limonifolia
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Bình linh Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1885
Naenara (trình duyệt)
Naenara là một phần mềm trình duyệt web của mạng nội bộ quốc gia Triều Tiên được phát triển bởi trung tâm máy tính Triều Tiên để sử dụng cho mạng nội bộ quốc gia Kwangmyong. Nó được phát triển từ một phiên bản của Mozilla Firefox và được phân phối với hệ điều hành dựa trên Linux là Red Star OS mà Triều Tiên đã phát triển do các vấn đề cấp phép và bảo mật với Microsoft Windows.
Thiết kế
Naenara là một phiên bản sửa đổi của Mozilla Firefox. Naenara là phần mềm duy nhất được phân phối với Hệ điều hành Red Star OS mà không được đặt tên theo chức năng của nó. Red Star OS và Naenara được phát triển bởi Trung tâm Máy tính Triều Tiên, trên trang web của họ tuyên bố rằng họ đang tìm cách phát triển phần mềm dựa trên Linux để sử dụng.
Naenara có thể được sử dụng để duyệt khoảng 1.000 đến 5.500 trang web trong mạng nội bộ quốc gia Kwangmyong.
Khi Naenara được chạy, nó sẽ cố gắng liên hệ với một địa chỉ IP tại. Công cụ tìm kiếm mặc định cho trình duyệt này chính là Google Hàn Quốc.
Lỗ hổng
Năm 2016, công ty bảo mật Hackerhouse đã tìm thấy lỗ hổng bảo mật trong trình duyệt web tích hợp Naenara. Lỗ hổng này cho phép thực thi các lệnh trên máy tính nếu người dùng nhấp vào liên kết được chuẩn bị tương ứng. Điều này có thể là do sự cố khi xử lý các URL thực hiện các chức năng như Mailto hoặc lịch mà không có các tham số để dọn sạch các đoạn mã không mong muốn.
Liên kết ngoài
Thể loại:Điện toán và xã hội Thể loại:Internet tại Triều Tiên Thể loại:Trình duyệt web Linux
Sciaromium lescurii
Sciaromium lescurii là một loài rêu trong họ Echinodiaceae. Loài này được Sull. Broth. mô tả khoa học đầu tiên năm 1908.
Liên kết ngoài
Thể loại:Sciaromium Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1908
Vinzelles, Saône-et-Loire
Vinzelles là một xã ở tỉnh Saône-et-Loire trong vùng Bourgogne-Franche-Comté nước Pháp.
Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số 712. Dân số năm 2006 ước khoảng 753 người.
Hexatoma acrostacta
Hexatoma acrostacta là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.
Tham khảo
Thể loại:Hexatoma Thể loại:Limoniidae ở vùng Indomalaya
Marianne Cruz
Marianne Cruz Gonzalez là một hoa hậu đến từ nước Cộng hòa Dominican. Cô từng đoạt các danh hiệu sắc đẹp là Hoa hậu Lục địa châu Mỹ 2007, Hoa hậu Hoàn vũ Cộng hòa Dominican 2008. Tại cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ 2008 tổ chức tại Nha Trang, Việt Nam, Marianne lọt vào top 10 phần thi trang phục truyền thống đẹp nhất với bộ trang phục nữ vận động viên bóng chày. Trong đêm chung kết, cô lọt vào top 5 người đẹp nhất và giành ngôi á hậu 2.
Tham khảo
Thể loại:Thí sinh Hoa hậu Hoàn vũ 2008 Thể loại:Hoa hậu Cộng hòa Dominica Thể loại:Sinh năm 1985 Thể loại:Nhân vật còn sống
Bernau am Chiemsee
Bernau am Chiemsee là một đô thị trong huyện Rosenheim bang Bayern thuộc nước Đức.
Hylaeus pannosus
Hylaeus pannosus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1909.
Tham khảo
P Thể loại:Động vật được mô tả năm 1909
Hystrichophora (bướm đêm)
Hystrichophora là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.
Tham khảo
Thể loại:Enarmoniini
Podostemum fruticulosum
Podostemum fruticulosum là một loài thực vật có hoa trong họ Podostemaceae. Loài này được (Tul. & Wedd.) Wedd. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1873.
Liên kết ngoài
Thể loại:Podostemum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1873
Kaliště, Praha-východ
Kaliště là một làng thuộc huyện Praha-východ, vùng Středočeský, Cộng hòa Séc.
Tham khảo
Thể loại:Huyện Praha-východ Thể loại:Làng của Cộng hòa Séc
Pseudophilautus zal
Pseudophilautus zal là một loài ếch đã tuyệt chủng trong họ Rhacophoridae. Chúng là loài đặc hữu của Sri Lanka.
Morimoto Tsuru
Morimoto Tsuru (森本 鶴, sinh ngày 9 tháng 11 năm 1970) là một cựu cầu thủ bóng đá nữ người Nhật Bản.
Pseudophilautus zal
Tham khảo
Z Thể loại:Động vật lưỡng cư tuyệt chủng Thể loại:Tuyệt chủng từ 1500 Thể loại:Động vật đặc hữu Sri Lanka Thể loại:Ếch Sri Lanka
Morimoto Tsuru
Đội tuyển bóng đá nữ quốc gia Nhật Bản
Morimoto Tsuru thi đấu cho đội tuyển bóng đá nữ quốc gia Nhật Bản từ năm 1994 đến 1995.
Tham khảo
Thể loại:Sinh năm 1970 Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Cầu thủ bóng đá nữ Nhật Bản
Buyina yeatesi
Buyina yeatesi là một loài nhện trong họ Amphinectidae. Loài này phân bố ở Queensland.
Vợ
Vợ (chữ Nôm: 𡞕; tiếng Anh: Wife), theo chữ Hán là Thê tử (妻子) hoặc Phụ (婦), là người phụ nữ có vai trò hợp pháp trong một cuộc hôn nhân.
Danh từ này vẫn được duy trì cho người phụ nữ dù cả hai có tình trạng ly thân, nhưng sẽ chính thức hết hiệu lực khi tiến hành ly hôn. Quyền lợi, trách nhiệm và tư cách pháp lý của vợ đối với chồng được quy định trong các luật lệ liên quan, cũng như trong một số quy định tôn giáo.
Hexatoma acunai
Hexatoma acunai là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.
Tham khảo
Thể loại:Hexatoma Thể loại:Limoniidae ở vùng Neotropic
Vợ
Từ nguyên
Ở Châu Âu, từ 「"Wife"」 có nguồn gốc từ ngôn ngữ Proto-Germanic là 「wībam」, nghĩa là "Người đàn bà". Trong tiếng Anh trung đại, từ này chuyển thành 「Wif」, chỉ chung "Người đàn bà hoặc vợ", có liên hệ với danh từ tiếng Đức hiện đại là 「Weib」 cùng tiếng Đan Mạch hiện đại là 「viv」. Nguyên gốc chữ 「"Wife"」 chỉ đơn giản là những người phụ nữ, không cần biết có chồng hay chưa, thể hiện qua hai danh từ 「"Midwife"; nghĩa là bà đỡ」 và 「"Fishwife"; nghĩa là bà hàng cá」.
Khái niệm
Từ "Thê" của văn hóa Trung Quốc có thể xem được ghi chép sớm nhất trong Dịch kinh hệ từ (易經系辭): 「"Nhân ư kì quan, bất kiến kì thê"; 人於其官，不見其妻. 」. Tại thời cổ đại, Thê tử dùng để chỉ vợ hoặc chỉ người con trai trưởng. Về sau thời nhà Tống, cụm từ này dần chỉ chung hôn phối chính thất của một nam nhân.
Tại văn hóa Châu Âu, người phụ nữ khi kết hôn sẽ đổi họ vốn có của mình thành người chồng, đây là ảnh hưởng từ quan niệm "Phụ nữ là vật Chúa trời ban cho đàn ông" ở rất nhiều tôn giáo phổ biến như Cơ Đốc giáo. Lúc này, để biết họ gốc của người phụ nữ, ngôn ngữ phương Tây có cụm Née. Nghiêm khắc mà nói, người vợ của đàn ông Đông Á cũng có lệ tự xưng họ nguyên bản đằng sau họ chồng với ý nghĩa tương tự, như họ Cơ mà lấy chồng họ Hạ, gọi là Hạ Cơ thị. Tuy nhiên cách không thực sự phổ biến, ít nhất người Bát Kỳ thời nhà Thanh có lệ chỉ gọi tên mà không gọi Thị tộc họ của mình, nên cách gọi này chỉ tồn tại ở người Hán thuộc Dân nhân.
Tại vùng văn hóa chữ Hán
Người vợ cả, lớn nhất trong nhà và có địa vị độc tôn, được gọi là Chính thê (正妻), Chính thất (正室) hay Chính phòng (正房). Địa vị chính thê trong nhà chỉ sau mẹ của người chồng, tức là sánh ngang với người chồng. Song đối với nền quân chủ Trung Hoa coi trọng nam giới, địa vị cao quý này của chính thê cũng chỉ để bổ trợ dòng dõi người chồng, do đó người vợ đầu tiên của người đàn ông được gọi là Đích thê (嫡妻), cũng còn gọi Nguyên phối (元配) hoặc Phát thê (髮妻). Theo lệ xưa, khi người đàn ông cưới người vợ đầu thì trong đêm tân hôn sẽ làm lễ Kết phát (結髮), tức đem tóc của hai vợ chồng cắt ra mỗi người một lọn, rồi dùng một sợi vải hay dây lụa đỏ tự tay thắt lại với nhau. Ở quan niệm Nho Khổng phổ biến tại Đông Á, "tóc" là một thứ rất có ý nghĩa, đàn ông khi thành niên sẽ vấn tóc, thời cổ còn có làm lễ đội mũ, nữ khi thành niên sẽ làm lễ cài trâm , do đó việc vào đêm thành hôn cắt tóc ra và dùng thắt vào nhau có ý nghĩa trọng đại, bởi vì nó đại diện hai vợ chồng bầu bạn từ khi còn rất trẻ. Loại lễ này chỉ xảy ra duy nhất một lần trong đời người, dù sau này người chồng cưới vợ khác cũng không thể cùng người chồng làm lễ kết tóc. Do đó, vợ đầu cũng gọi là "Phát thê". Nếu như nguyên phối mất sớm hoặc bị từ bỏ, người đàn ông cưới một chính thê khác thì người chính thê đó được gọi là Kế thê (繼妻), đôi khi cũng gọi thành Tục phối (續配) hay Kế phối (繼配), đặc biệt việc đàn ông cưới vợ kế được dân gian Trung Quốc gọi là Điền phòng (填房) hoặc Tục huyền (續弦).
Cả hai loại "Thê tử" này đều tiến hành qua hôn lễ, trong đó quan trọng có ba lễ Nạp thái (納采) trước khi vào cửa, Bái đường (拜堂) ra mắt nhà chồng và Hợp cẩn (合卺) vào đêm tân hôn. Lễ Nạp thái là tục lễ nhà trai đưa sính lễ hỏi cưới nhà gái, lễ Bái đường để ra mắt chính thức trưởng bối và tổ tiên. Còn lễ Hợp cẩn, tức là cả hai vợ chồng ở đêm tân hôn sẽ cùng uống chung một ngụm rượu, thể hiện sự công nhận giữa vợ chồng một cách thân mật. Tuy vậy, chỉ có người vợ "Nguyên phối" mới có lễ kết tóc.
thumb|trái|245px|Tranh vẽ [[Toyotomi Hideyoshi ngồi cùng Thê thiếp của ông.]]
Có rất nhiều tác phẩm dân gian nói về thân phận "Kế thê" so với "Nguyên phối" khác biệt lớn lao, ví dụ như tuy cùng là vợ chính song kế thất vẫn phải hành lễ của thiếp trước bài vị của nguyên phối quá cố, hoặc có cách nói kế thất luôn có xuất thân kém hơn nguyên phối. Tuy nhiên, cách nói này cũng không áp dụng triệt để, tùy vào hoàn cảnh vùng miền hoặc triều đại khác nhau. Vào đời nhà Minh, các bà Nguyên phối quả thực địa vị cao, các Hoàng hậu là nguyên phối trở thành Hoàng hậu duy nhất có "Đế thụy" từ Hoàng đế, còn lại Đế mẫu lẫn Kế hậu đều không thể. Xã hội Bát Kỳ của người Mãn Thanh không coi trọng lắm sự khác biệt này, nhìn chung cứ người nào là vợ chính thì đều có địa vị, các bà Kế thất vẫn có nhiều người xuất thân cao hơn các bà Nguyên phối, như gia đình của Uyển Dung là ví dụ điển hình. Trong gia đình quý tộc Trung Quốc thời xưa còn xuất hiện danh xưng Chủ mẫu (主母) dành cho người vợ chính, tương đương danh xưng Chủ quân (主君) của người chồng.
Dưới chính thê là các vợ lẽ nàng hầu, tức Thiếp (妾), Thị thiếp (侍妾), Thị cơ (侍姬) hoặc Dắng (媵). Trong gia đình quan lại, các vị thiếp có địa vị thấp không khác gì người hầu, thường hay được giao cho những công việc nội trợ hay thậm chí là hầu hạ theo nghĩa đen. Địa vị của thiếp về cơ bản là thấp kém, nhưng cũng còn tùy xem vợ cả có khoan dung hay không, hoặc là người chồng có yêu chiều hay không, thông thường thiếp đều rất bị khinh rẻ, đặc biệt nếu xuất thân nô lệ hay con hát. Con cái của thiếp sinh ra theo chế độ các nước Đông Á vẫn được quyền thừa hưởng tài sản nhất định, song rất ít khi thiếp có thể tự nuôi con mình mà phải đưa sang chính thất giáo dưỡng. Cũng có khi thiếp được yêu chiều mà vượt qua chính thất, đó gọi là "Sủng thiếp diệt Thê" (宠妾灭妻), thậm chí còn đưa thiếp làm chính thất, đó được gọi là hiện tượng "Phù chính" (扶正). Tuy nhiên đối với với các nhà dòng dõi cao sang thế phiệt, mang tiếng yêu chiều thiếp thường bị xem là một sự ô nhục, thậm chí có thể bị hạch tấu trên triều đình. Vì tính riêng tư và chiếm hữu đặc thù, các thê thiếp của nam giới Đông Á thường được để trong những nơi khuất nhất trong nhà và những nơi này được gọi bằng những danh từ như Hậu viện (後院), Hậu trạch (後宅), hay Nội thất (內室), thông thường chỉ có người chồng là đàn ông duy nhất có thể tự do lui tới, đến cả con trai khi trưởng thành cũng rất hạn chế. Các vị Vua chúa thường có hẳn một nơi gọi là 「Hậu cung; 後宮」, ngoại trừ Vua chúa là nam giới thực sự duy nhất thì người "có thể xem là nam" ra vào Hậu cung cũng chỉ có hoạn quan.
Trong vài chế độ quân chủ đặc thù, người đàn ông có thể cưới cả hai người vợ chính địa vị như nhau, đó gọi là chế độ Bình thê. Người Mãn Thanh và người Mông Cổ trước khi tiến sâu vào văn hóa Trung nguyên từng có trường hợp 「Một chồng, nhiều vợ, nhiều thiếp」, tức các bà vợ chính vẫn có rất nhiều nhưng thân phận vẫn là cao hơn các bà thiếp, ai ở hàng chính thê chỉ phân biệt ở lần cưới đầu tiên và lần cưới sau mà thôi, kể từ khi nhập quan thì nhà Thanh mới dần bỏ đi tục này. Các quốc gia như Nhật Bản và Hàn Quốc đều mô phỏng theo Trung Hoa, đối với người vợ cũng phân biệt đầu tiên và sau, chính và lẽ. Tuy nhiên trên thực tế lịch sử, hiện tượng 「"Một chồng, nhiều vợ, nhiều thiếp"」 vẫn đôi khi xảy ra, ví dụ nhà Cao Ly vẫn xem "Đa thê" là hiển nhiên mà có nhiều Vương hậu và Vương phi, các người con của hai tước vị này thường xem là Đích tử nữ. Hoàng gia Nhật Bản cũng có thời kỳ Hoàng hậu và 「Trung cung; 中宮」 đồng thời xuất hiện.
Tại Việt Nam, như đa số quốc gia Đông Á như Trung Hoa như Nhật Bản và Hàn Quốc, người ta theo chế độ phụ hệ, trong đó người chồng là chủ gia đình, đều theo truyền thống Đông Á khởi nguồn từ Trung Hoa. Văn hóa cung đình Việt Nam về cơ bản vẫn theo lối Trung Hoa, nhưng từ nhà Đinh đã có tình trạng 「"Một chồng, nhiều vợ, nhiều thiếp"」 tương tự Mãn Thanh và Mông Cổ, khi các Hoàng đế có nhiều Hoàng hậu cùng một lúc, điều này chỉ kết thúc khi nhà Trần lên nắm quyền. Trong văn hóa dân gian Việt Nam, chính thất hay thiếp đều có danh xưng chung là "Vợ", đây là một từ chữ Nôm phổ biến ở dân gian. Để phân biệt, bà Nguyên phối sẽ được gọi là 「Vợ cả」 hay "Bà cả", bà Kế thất là 「Vợ kế」, còn các Thiếp thất gọi chung là 「Vợ lẽ」, 「Vợ bé」, 「Vợ hầu」 hoặc gọi là "Bà" kèm theo số đếm trong nhà. Thực trạng trong dân gian Việt Nam, nhất là vùng thôn quê lại không thực sự phân ra khác biệt giữa vợ cả và vợ thứ, hay vợ hầu, nên thông thường chính thất là bà vợ đầu tiên và lớn nhất trong nhà. Căn cứ theo sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, đến tận thời nhà Nguyễn thì quan niệm người vợ cùng người chồng hòa thuận gắn sức giúp nhau vẫn phổ biến. Đối với phận vợ lẽ, Phan Kế Bính cũng chép lại thân phận không mấy sáng sủa của họ:「"Người giàu có hay hiếm muộn thì sẽ lấy vợ lẽ. Người chịu (gả) lấy lẽ là người: thứ nhất là vì nghèo hèn, thứ hai là sa cơ thất thế, thứ ba là tham giàu, cuối cùng là tuổi trẻ góa chồng mà chưa có con mới phải cắn răng làm vợ lẽ người khác, chứ người tử tế không mấy người chịu. Lấy vợ lẽ không mấy người chịu cưới xin như khi lấy vợ cả, chỉ làm lễ sơ sài, đưa ít tiền bạc và nộp cheo cho làng mà thôi"」. Trong Việt Nam phong tục cũng ghi nhận phận vợ lẽ thiên về chăm chút cho người chồng, ít tham gia việc quán xuyến chuyện nhà chồng như người vợ cả, bổn phận vợ cả và vợ lẽ do đó cũng có quy củ tỉ mỉ rạch ròi, khá tương tự với Trung Quốc.
Xã hội Đông Á thời xưa có một cái gọi là 「Thất xuất Tam bất khứ; 七出三不去」. Nếu như người vợ phù hợp đủ 7 cái "Xuất" thì sẽ bị người chồng và nhà chồng yêu cầu ly hôn, tức gọi là hành động Hưu thê (休妻), những người vợ này trong chữ Hán cũng được gọi là Xuất thê (出妻). Thế nhưng chỉ cần người vợ ấy có điều kiện phù hợp trong 3 cái "Khứ" thì sẽ không thể bị yêu cầu ly hôn. Đây là bởi vì "Hưu thê" là hành động cưỡng bách, do vậy để bảo đảm người vợ không bị nhà chồng vô lý chèn ép, pháp luật cũng sẽ có "Tam bất khứ" để cân bằng. Luật lệ này đã truyền từ đời nhà Chu, sau đời nhà Tống thì do tình trạng "Trình Chu lý học" mà Chu Hi đề sướng, vấn đề trinh tiết của người phụ nữ bị xem trọng một cách thái quá, việc bị ly hôn và chọn ly hôn đều dần hạn chế. Tại các nước Việt Nam, Hàn Quốc và Nhật Bản, mỗi triều đại lại có quy định khác nhau về tình trạng hôn nhân, song tình trạng "Thê thiếp" và sự tôn thờ chồng của người vợ đều không thay đổi đáng kể nếu so với Trung Quốc.
Tại các nước Châu Âu
Tại các vùng Châu Âu khi xưa, từ Hy Lạp cổ đại đến Đế chế La Mã, ngay trước khi Công giáo xuất hiện, người đàn ông trên pháp lý thường chỉ có một vợ, đây được gọi là chế độ「Monogamy」.
thumb|phải|200px|Chiếc nhẫn cưới bằng vàng thời kỳ [[Byzantine, bên trên là chạm khắc họa tiết "The Life of Christ".]]
Việc kết hôn trong thế giới Công giáo phải dựa trên cơ sở tôn giáo, thường cả hai phải là người theo công giáo, được tổ chức tại nhà thờ và đọc lời thề nguyện trước Thiên chúa. Sau khi kết hôn, người phụ nữ thường sẽ đổi họ của bản thân thành họ của người chồng, và ở xã hội phong kiến xưa thì họ sẽ nhận các tước hiệu của chồng. Biểu hiện của người đàn bà đã có gia đình, theo sự ảnh hưởng của Công giáo, chính là chiếc nhẫn cưới. Thực tế, tục lệ đeo nhẫn cưới được tìm thấy sớm nhất ở Ai Cập cổ đại, theo sự lan tỏa của Cộng hòa La Mã mà Công giáo mới hấp thu. Người đeo nhẫn thường đeo ở ngón áp út, bên bàn tay phải hoặc bàn tay trái tùy văn hóa, song hiện tại phổ biến nhất là ở bàn tay trái. Theo quan niệm Ai Cập cổ đại, hình vòng tròn biểu thị sự vĩnh hằng, còn chiếc nhẫn tượng trưng cho sự thủy chung vĩnh cữu của hai người trong một cuộc hôn nhân. Việc chọn ngón áp út đeo vào là bởi vì người Ai Cập cổ tin ngón này có liên hệ trực tiếp đi đến tim (theo kiến giải khoa học là tĩnh mạch), một khái niệm là tiếng Latinh gọi là 「Vena amoris」.
Trên pháp luật Công giáo quy định, chỉ có hậu duệ do người vợ sinh ra mới có quyền kế thừa tài sản. Tuy vậy, đàn ông phương Tây nếu chỉ muốn quan hệ tình dục để thỏa mãn thì vẫn có thể xảy ra, đó là tình trạng ["Mistress"], tức tình nhân. Thông thường những "Mistress" của quý tộc địa vị cao sang mới có thể công khai, những "Mistress" của các vị Vua thậm chí còn có chồng và được ban cho tước hiệu cùng đất đai. Song mặc kệ là "Mistress" của nhà Vua hay quý tộc, hậu duệ do họ sinh ra không thể hưởng quyền thừa kế của người đàn ông và cũng thường bị xem là ["Con hoang"; Bastard]. Sau khi người đàn ông chết đi mà vẫn không có người con hợp pháp, tài sản sẽ đưa về cho vợ hoặc người khác trong gia tộc tùy vào quy định.
Kết hôn ở Công giáo thiên về điều luật tôn giáo, trong Tân Ước, cuộc hôn nhân thường được xem là vĩnh cữu, cả hai chỉ có thể ly hôn khi người vợ tự công nhận mình ngoại tình. Đối với phương Tây, ly hôn có sự khác nhau giữa 「Annulment」 và 「Divorce」. Trong khi "Divorce" chỉ là khiến cuộc hôn nhân bị tuyên bố kết thúc, hai vợ chồng dừng trách nhiệm trong hôn nhân và tiến hành chia tài sản, trong đó có cả giao quyền nuôi con, thì "Annulment" lại khiến cuộc hôn nhân này không tồn tại, chưa bao giờ xảy ra, do đó con cái giữa họ trong cuộc hôn nhân này rất có khả năng bị xem là con ngoại hôn, tức "Con hoang". Yêu cầu của Henry VIII của Anh đối với Catalina xứ Aragón chính là Annulment, dẫn đến việc Catherine không chấp nhận vì lo sợ con gái bà là Mary I của Anh bị xem là con hoang.
Tại các nước Trung Đông và Trung Nam Á
thumb|trái|222px|Những người phụ nữ trong Hậu cung của Ấn Độ, gọi là "Harem".
Còn việc kết hôn trong thế giới Do Thái giáo, Hồi giáo và Ấn Độ giáo đa phần là "Một vợ một chồng", lý thuyết căn bản đều dựa trên cơ sở hợp đồng hôn nhân.
Trong một số xã hội Hồi giáo, người cha có thể quyết định con gái mình làm vợ của ai và có thể buộc con gái phải kết hôn với người đó, dù phong tục này không dựa trên tôn giáo mà chỉ dựa trên truyền thống. Hôn nhân sắp đặt là cách phổ biến ở các gia đình truyền thống. Đánh đập vợ được quy định là quyền của chồng trong phần lớn các trường phái Hồi giáo, tuy nhiên trong quy định về giáo lý thì người chồng là "Người bảo hộ" cho vợ con cùng gia đình của mình, là linh hồn chia sẻ với "Một nửa hoàn hảo" của mình, tức là người vợ. Nhưng đồng thời, những giáo phái này cũng yêu cầu người vợ chia sẻ những điều tương tự với chồng mình, và phải thực hiện nhiều nghĩa vụ chung thủy với chồng.
Tuy bị hạn chế về tiếp xúc bên ngoài, người phụ nữ trong các gia đình đạo Hồi và đạo Ấn Độ có vai trò lớn trong việc bảo bọc gia đình và dạy dỗ con cái, tuy nhiên tính sở hữu tuyệt đối của người chồng lên vợ cũng mạnh không kém, như người vợ theo đạo Hồi đều cực kỳ được yêu cầu luôn phải ở nhà chăm sóc gia đình dù họ có tài sản hay thậm chí công việc riêng. Khi thông thường, phụ nữ phải mặc một số kiểu trang phục nhất định được quy định trong hadith, như hijab. Còn phụ nữ Ấn Độ giáo cũng có tục lệ đem trùm một chiếc khăn đầy hoa văn lên đầu, một món dây chuyền trang sức tên 「Mangalsutra; मंगलसूत्र」, đặc biệt trên mũi có xỏ một chiếc khuyên - một vật biểu thị cho việc mình đã kết hôn. Việc họ để lộ tóc và khuôn mặt cho đàn ông ngoài chồng thường bị xem là thất tiết. Ở Do Thái giáo, phụ nữ cũng có những món đồ đặc trưng sau khi gả chồng, trong đó có một thứ đặc trưng gọi là 「Tichel; טיכל」.
Tuy rằng các giáo lý lớn Hồi giáo và Ấn Độ giáo đều xem chế độ "Một vợ một chồng" là hợp pháp duy nhất, nhưng thực tế ở thời kỳ cổ đại, người đàn ông lại có thể có nhiều hơn một người vợ hợp pháp, thậm chí còn có thể thu nạp những người phụ nữ khác ngoài vợ mình, trong tiếng Anh họ được gọi bằng danh từ 「Concubine」. Đây so với chế độ "Thê thiếp" của Đông Á là tương tự. Việc một chồng có nhiều hơn một vợ hoặc có nhiều Concubine là không hiếm đối với người Hồi giáo, đối với người Do Thái cổ đại thì một người đàn ông cũng được cho phép có nhiều vợ lẫn Concubine. Cũng tương tự Đông Á, một Concubine có địa vị trong nhà rất thấp kém, thậm chí so với "Thiếp" đôi khi vẫn còn được công nhận pháp lý, thì Concubine gần như là một danh phận ti tiện. Những con cái của một Concubine theo pháp luật được xem là con của người vợ. Tuy Công giáo, Ấn Độ giáo và Hồi giáo về sau không chấp nhận Concubine, song tình trạng khác của Concubine vẫn tồn tại trong xã hội của hai tôn giáo này.