cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Biến cố Phật giáo 1963
Cuộc điều tra và kết luận gây tranh cãi của phái đoàn Liên Hợp Quốc
Theo nhà báo Vũ Bằng, người sống ở miền Nam thời bấy giờ, là nhân viên tình báo của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, vợ chồng Ngô Đình Nhu đã sử dụng nhiều mánh lới để "mua" phái đoàn điều tra về vụ Phật giáo do Liên Hợp Quốc cử sang, bao gồm cả việc chụp hình các thành viên của phái đoàn Liên Hợp Quốc đang mua dâm trong những ngày làm việc ở Sài Gòn, nhằm khiến đoàn điều tra đưa ra những kết luận có lợi cho chính phủ Ngô Đình Diệm.
Trong báo cáo điều tra của Liên Hợp Quốc, thiếu tướng Trần Tử Oai cho rằng:
Một cuộc điều tra sát các sự kiện bộc lộ rằng vấn đề Phật giáo chỉ có một khía cạnh tôn giáo giới hạn, và yếu tố chính trị là phần quan trọng hơn, đặc biệt trong giai đoạn cuối của sự phát triển của nó...
''Ở Việt Nam, không người nào chối bỏ rằng từ khi Tổng thống Ngô Đình Diệm nhậm chức, sự lan truyền niềm tin tôn giáo và thực hành thờ phụng tôn giáo đã luôn được thực hiện theo một kiểu hoàn toàn tự do ở thành thị cũng như ở nông thôn..."
Trong việc thực thi quyền lực, chính phủ của Tổng thống Ngô Đình Diệm đã luôn tôn trọng tất cả mọi điều khoản hiến pháp, đặc biệt những điều liên quan đến nhân quyền, và một điều chắc chắn rằng không lúc nào có sự đàn áp Phật giáo hoặc kỳ thị tôn giáo...
Trên thực tế, "Biến cố Phật giáo" chỉ là một cuộc khủng hoảng của sự phát triển Phật giáo, một cuộc khủng hoảng mà tất cả mọi kẻ thù của nhân dân đã cố gắng khai thác cho mục đích cuối cùng của họ. Nếu một người chăm chú theo dõi sự tiến hóa của Phật giáo ở Việt Nam, người đó phải công nhận rằng, trong những năm gần đây, tôn giáo này được biết đến với một sự phát triển nhanh chóng theo một con đường mà những tu sĩ Phật giáo có thẩm quyền cho thấy bản thân họ không thể thực hiện vai trò lãnh đạo, đặc biệt khi việc đào tạo tu sĩ và kiểm soát họ đáng lẽ ra phải được quan tâm.
Một số kết luận điều tra (rằng "không có ai chết vì súng bắn") đã bị phản bác bởi bác sĩ người Đức Erich Wulff, nhân chứng của vụ nổ súng ở Huế. Ông kể: "Chúng tôi nghe khoảng 10 phát súng nổ kêu vang và khô khan... Tôi có thể nhìn thấy rõ ràng đầu ngọn lửa phát ra từ họng súng của hai chiếc xe án ngự nơi bồn tròn nằm phía đầu cầu Tràng Tiền. Sau tiếng súng là một chập im lặng... Từng nhóm từ mười đến hai mươi người vung tay lên bày tỏ sự bất bình của mình. Đúng vào lúc đó một loạt súng trường bắt đầu nhả đạn. Một chiếc thiết giáp bắt đầu tìm cách phân tán những đám nhỏ này. Thiếu tá Sỹ lệnh cho chúng tôi phải rời đi, ông ta là một người Kitô quá khích và là người thân tín của Tổng giám mục Thục". Ông cho biết những nạn nhân có những vết thương nghiêm trọng do đạn bắn chứ không phải như Đặng Sỹ nói. Ông thuật lại: "Dưới ánh sáng yếu ớt của đèn bạch lạp, chúng tôi thấy có bảy thân người đầy máu me được đặt trên ba bàn khám nghiệm bằng đá. Từ chân đến ngực thân thể họ còn nguyên vẹn. Nhưng năm cái xác – tất cả là trẻ em - thì không còn đầu. Nơi một người phụ nữ thì có những vết đạn bắn vào cánh tay, vai và cổ. Các xe thiết giáp đã bắn nát đầu các em thiếu nhi, có lẽ vào lúc các em leo qua hàng rào của Đài phát thanh và nhô đầu ra trước". Những lời tường thuật đầu tiên này được ghi lại chỉ không đầy một giờ đồng hồ sau biến cố; đã được dùng làm bằng cớ vào tháng 9 năm 1963 trước Ủy ban Việt Nam của Liên Hiệp quốc, kèm theo với lời khai danh dự chứng thật nguyên bản của Giáo sư Krainick.
Xét xử
Chính quyền Ngô Đình Diệm cũng bác bỏ các lời buộc tội. Tuy nhiên, năm 1964, sau khi chính quyền Ngô Đình Diệm bị đảo chính, tòa án quân sự đã bắt Mathew Đặng Sỹ (phó tỉnh trưởng Huế, người đã ra lệnh nổ súng trong vụ việc ở Huế) và kết án tử hình với các tội danh: bắn vào đám đông không vũ trang, dùng xe bọc thép cán người biểu tình, và sử dụng chất nổ nguy hiểm để kiểm soát đám đông... Đặng Sỹ bị buộc tội đã cung cấp lựu đạn cho binh lính và ra lệnh cho họ khai hỏa phía trên đám đông. Đặng Sỹ không thừa nhận trách nhiệm. Ông xác nhận rằng mình cung cấp lựu đạn cho binh sĩ để đe dọa người biểu tình nhưng không ra lệnh cho họ bắn. Nhân chứng Bùi Văn Lượng, cựu Bộ trưởng Nội vụ Việt Nam Cộng hòa, xác nhận rằng Tổng thống Ngô Đình Diệm đã cử ông đến Huế điều tra vụ việc. Ông được các viên chức tại Huế báo cáo rằng vụ thảm sát tại đài phát thanh Huế là do Việt Cộng đặt chất nổ chứ không phải do binh lính của Đặng Sỹ quăng lựu đạn vào đám đông. Vài nhân chứng khác khai rằng binh lính của Đặng Sỹ đã ném lựu đạn vào đông, trong đó một nhân chứng khai đã thấy Đặng Sỹ ném 2 trái lựu đạn. Đối mặt với tình trạng bất ổn nội bộ, Nguyễn Khánh xá tội chết nhưng kết án Đặng Sỹ mức tù chung thân, lao động khổ sai,... cùng với các khoản bồi thường cho các gia đình nạn nhân.
Những sự kiện tiếp sau Biến cố Phật giáo, 1963
phải|nhỏ|300px|Thi hài Ngô Đình Diệm sau khi bị hạ sát. Đến lúc này thì tất cả các lực lượng bất mãn với chính phủ Ngô Đình Diệm đã đoàn kết thành một khối coi chính phủ Ngô Đình Diệm là độc tài, gia đình trị, phân biệt tôn giáo, không thể chấp nhận được cho miền Nam Việt Nam. Cuộc đấu tranh chính trị lan rộng sang cả khối học sinh, sinh viên, tiểu thương, trí thức và các lực lượng khác. Chính phủ Ngô Đình Diệm đã mất hết đồng minh trong nước và quốc tế. Dư luận thế giới và cả Hoa Kỳ đều phản đối chính phủ Việt Nam Cộng hòa đã đàn áp Phật giáo.
Việc chính phủ Ngô Đình Diệm bất lực trong đấu tranh chống Cộng sản, lại mất uy tín trong nước và đồng thời làm méo mó hình ảnh thế giới tự do trong chiến lược toàn cầu chống cộng sản của Hoa Kỳ tất yếu sẽ làm Hoa Kỳ phải xem xét lại quan hệ với chính phủ này. Ngày 20 tháng 8 năm 1963 chính phủ dùng vũ lực tấn công Phật giáo thì ngay hôm sau Hoa Kỳ cử đại sứ mới là Cabot Lodge đến Sài Gòn với chính sách hoàn toàn mới đối với chính phủ Ngô Đình Diệm. Các lãnh đạo Quân lực Việt Nam Cộng hoà liên hệ với các lực lượng chính trị bất mãn và các giới chính trị và tình báo Hoa Kỳ để tham khảo một giải pháp loại bỏ chế độ độc tài của anh em Diệm – Nhu – Cẩn.
Ngày 1 tháng 11 năm 1963, Quân lực Việt Nam Cộng hoà đã làm đảo chính thành công lật đổ chính phủ Tổng thống Ngô Đình Diệm, giết chết Tổng thống Ngô Đình Diệm và cố vấn Ngô Đình Nhu, sau đó mở phiên toà xử tử cố vấn Trung phần Ngô Đình Cẩn. Cuộc đảo chính này chấm dứt nền Đệ Nhất Cộng hoà của miền Nam Việt Nam.
Sau đảo chính, chính quyền Sài Gòn chẳng những không ổn định mà trái lại càng khủng hoảng trầm trọng: "Tình trạng Việt Nam cộng hoà còn tồi tệ hơn hồi chính quyền Diệm: Kinh tế suy sụp, vật giá leo thang, tiền sụt giá so với Mỹ kim, nạn thất nghiệp, đầu cơ trích trữ và tham nhũng gia tăng". Đảo chính và phản đảo chính diễn ra liên tục. Theo thú nhận của chính quyền Sài Gòn: "Trong vòng ba tháng sau đảo chính, Việt Cộng nổi dậy khắp nơi. Tỉnh Kiến Hoà phải rút đi 51 đồn bót, mất 15 xã. Ở miền Trung từ Phan Thiết trở ra trong vòng hai tháng sau đảo chính, 2200 ấp chiến lược trong tổng số 2700 ấp chiến lược hoàn toàn bị tan tác.
Tổng số 4248 ấp chiến lược ở miền Nam thì có 3915 ấp bị phá hẳn. Trong phúc trình gửi Tổng thống Johnson ngày 16-3-1964, Mc. Mamara đưa ra một bức tranh bi thảm, hậu quả của cuộc đảo chính lật đổ chế độ Ngô Đình Diệm: "Trong số đất đai của 22 tỉnh (trong 44 tỉnh), Việt Cộng kiểm soát tới 50% hoặc nhiều hơn thế. Phước Tuy, Việt Cộng kiểm soát 80%; Bình Dương 90%; Hậu Nghĩa 90%; Long An 90%; Định Tường 90%; Kiến Hoà 90%; An Xuyên (Cà Mau) 85%. Quận Mõ Cày và các xã Định Thủy, Bình Khánh, Phước Hiệp, "đỏ 100%"; trên 900 xã như trong trường hợp ba xã này... Sau đảo chính 1963, trong một thời gian ngắn, đường mòn Hồ Chí Minh trở thành một "xa lộ thênh thang", thực hiện chỉ thị của Đảng: "Lấy phương thức vận tải cơ giới làm chủ yếu, kết hợp với phương thức vận tải thô sơ, vận dụng linh hoạt phương châm "đánh, phòng, tránh". Trước đây, đoàn vận tải ô tô chỉ vào Khe Hó đổ hàng rồi từ đây dùng voi hay sức người chuyển vào Palin Thừa Thiên. Đầu năm 1964, các đoàn ô tô đã có thể đi tới điểm trạm ngã ba biên giới Kontum, số lượng vận tải tăng 40 lần so với năm trước, tỉ trọng vận tải cơ giới là 51%".
Ý nghĩa
Với phong trào Phật giáo miền Nam năm 1963, lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, phương pháp "bất bạo động" đã được sử dụng trong cuộc đấu tranh chống lại một chế độ chính trị Trong thực tế, phong trào bước đầu làm phá sản chính sách can thiệp của Mỹ ở Việt Nam, tạo đà cho phong trào cách mạng miền Nam phát triển Phong trào Phật giáo miền Nam (1963) đã để lại một dấu ấn đậm nét trong lịch sử Việt Nam, đây là sự kiện lịch sử quan trọng góp phần vào thay đổi cục diện chính trị ở miền Nam, đánh đổ chế độ độc tài Ngô Đình Diệm vào ngày 1/11/1963.
Đọc thêm
Thể loại:Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1945–1975 Thể loại:Việt Nam Cộng hòa Thể loại:Lịch sử Phật giáo Việt Nam Thể loại:Năm 1963 Thể loại:Chiến tranh Việt Nam Thể loại:Biến cố Phật giáo, 1963 Thể loại:Ngô Đình Diệm Thể loại:Biểu tình tại Việt Nam Thể loại:Biểu tình năm 1963
Phật giáo ở Trung Á
nhỏ|Cảnh Pranidhi, chùa 9 (Hang 20). Động Thiên Phật Bezeklik. nhỏ|Thương nhân [[Sogdiana cúng dường cho Thích-ca Mâu-ni. Động Thiên Phật Bezeklik.]] nhỏ|Tượng bán thân của một vị [[Bồ tát từ Kucha, thế kỷ thứ 6-7. Bảo tàng Guimet.]] nhỏ|Nhà sư Trung Á mắt xanh đang giảng cho nhà sư Đông Á, Bezeklik, [[Turfan, phía đông lòng chảo Tarim, Trung Quốc, thế kỷ thứ 9; tu sĩ bên trái có thể là người Tochari, mặc dù nhiều khả năng là người Sogdiana.]] Phật giáo ở Trung Á đề cập đến các hình thức Phật giáo (chủ yếu là Đại thừa) từng được lưu truyền ở Trung Á, đặc biệt thịnh hành trong lịch sử dọc theo Con đường tơ lụa. Lịch sử Phật giáo ở Trung Á có liên hệ mật thiết với con đường tơ lụa truyền bá Phật giáo trong thiên niên kỷ đầu tiên của Công nguyên.
Các nhóm tu sĩ Phật giáo
Một số trường phái Phật giáo sơ kỳ đã phổ biến trong lịch sử ở khắp Trung Á. Một số học giả xác định ba giai đoạn chính khác biệt của các hoạt động truyền giáo được thấy trong lịch sử Phật giáo ở Trung Á, có liên quan đến các nhóm bộ phái sau (theo thứ tự thời gian):
Nhóm Dharmaguptaka đã nỗ lực nhiều hơn bất kỳ bộ phái nào khác để truyền bá Phật giáo ra bên ngoài Ấn Độ, đến các khu vực như Afghanistan, Trung Á và Trung Quốc, và họ đã thành công rực rỡ trong việc này. Do đó, hầu hết các quốc gia tiếp nhận Phật giáo từ Trung Quốc, cũng đã tiếp nhận Luật tạng Dharmaguptaka và dòng truyền thừa cho bhikṣus và bhikṣuṇ. Theo AK Warder, theo một cách nào đó ở các quốc gia Đông Á đó, Dharmaguptaka có thể được coi là vẫn tồn tại cho đến ngày nay. Warder viết thêm: "Các tăng nhân Dharmaguptaka là những người đầu tiên thành lập nhóm truyền bá Phật giáo vào Trung Á. Họ dường như đã thực hiện một cuộc di chuyển rộng lớn dọc theo các tuyến đường thương mại từ Aparānta về phía tây bắc vào Iran và đồng thời vào Oḍḍiyāna (thung lũng Suvastu, phía bắc của Gandhāra, trở thành một trong những trung tâm truyền giáo chính của họ). Sau khi thiết lập bàn đạp xa về phía tây Parthia, họ đi theo "Con đường tơ lụa", trục đông-tây của châu Á, về phía đông qua Trung Á và vào Trung Quốc, nơi họ truyền bá Phật giáo một cách hiệu quả trong thế kỷ thứ hai và thế kỷ thứ ba sau Công nguyên. Các nhóm Mahīśāsaka và Kāśyapīya dường như đã theo họ qua châu Á vào Trung Quốc. [...] Đối với thời kỳ đầu của Phật giáo Trung Quốc, Dharmaguptaka là trường phái chính và có ảnh hưởng nhất, và thậm chí sau này Vinaya của họ vẫn là cơ sở của giới luật ở đó."
Vào thế kỷ thứ 7 CN, Nghĩa Tịnh đã xếp các nhóm Mahīśāsaka, Dharmaguptaka và Kāśyapīya lại với nhau thành các phân phái của Sarvāstivāda, và tuyên bố rằng ba phân phái này không phổ biến ở "năm vùng của Ấn Độ", nhưng nằm ở một số vùng của Oḍḍiyāna, Khotan, và Kucha.
Phật giáo Hy Lạp hóa
nhỏ|Một trong những hình tượng đầu tiên của [[Thích-ca Mâu-ni|Đức Phật, thế kỷ thứ 1 đến thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên, Gandhara: Tượng Phật đứng (Bảo tàng Quốc gia Tokyo).]] Phật giáo ở Trung Á bắt đầu với sự dung hợp giữa triết học Hy Lạp cổ đại phương Tây và Phật giáo Ấn Độ ở các vương quốc Hy Lạp kế thừa đế chế của Alexandros Đại đế (Vương quốc Hy Lạp-Bactria 250 TCN-125 TCN và Vương quốc Ấn-Hy Lạp 180 TCN - 10 CE), kéo dài qua Afghanistan, Uzbekistan và Tajikistan hiện đại. Đế chế Kushan sau này sẽ áp dụng bảng chữ cái Hy Lạp (ngôn ngữ Bactria), các loại hình nghệ thuật và tiền đúc Phật giáo Hy Lạp hóa, và tôn giáo Phật giáo Hy Lạp hóa của các vương quốc Hy Lạp này.
Những hình tượng nhân hóa đầu tiên của chính Đức Phật thường được coi là kết quả của sự tương tác giữa Hy Lạp và Phật giáo. Trước sự đổi mới này, nghệ thuật Phật giáo là loài hình phi thánh tượng (aniconic): Đức Phật chỉ được thể hiện thông qua các biểu tượng của Ngài (một chiếc ngai vàng trống rỗng, cây bồ đề, dấu chân của Đức Phật, Pháp luân). Sự miễn cưỡng đối với các hình tượng nhân hóa của Đức Phật, và sự phát triển phức tạp của các biểu tượng mang tính tượng trưng để tránh nó (ngay cả trong các cảnh tường thuật nơi các nhân vật khác sẽ xuất hiện), dường như có liên quan đến một trong những câu nói của Đức Phật, được tường thuật trong Trường Bộ kinh, rằng không khuyến khích các đại diện của chính mình sau khi cơ thể của mình được hóa.
Có lẽ không cảm thấy bị ràng buộc bởi những hạn chế này, và vì "sự sùng bái hình thức của họ, người Hy Lạp là những người đầu tiên cố gắng thể hiện một tác phẩm điêu khắc về Đức Phật". Ở Ấn Độ, việc người Hy Lạp tạo ra một vị thần chung duy nhất bằng cách kết hợp hình ảnh của một vị Thần-Vua Hy Lạp hóa là điều tự nhiên (Thần Mặt trời Apollo, hoặc có thể là người sáng lập được phong thần của Vương quốc Ấn-Hy Lạp, Demetrius), với các thuộc tính truyền thống của Đức Phật.
Nhiều yếu tố phong cách trong những hình tượng đầu tiên về Đức Phật này chỉ ra ảnh hưởng của Hy Lạp: himation Hy Lạp (một chiếc áo choàng lượn sóng giống như toga nhẹ che cả hai vai: các nhân vật Phật giáo luôn được thể hiện bằng một chiếc khố dhoti trước sự đổi mới này), vầng hào quang, tư thế đối lập của các tượng đứng thẳng (xem: Tượng Phật đứng Gandhara thế kỷ 1 – 2 và ), kiểu tóc xoăn Địa Trung Hải cách điệu và búi cao dường như bắt nguồn từ phong cách của Belvedere Apollo (330 TrCN), và chất lượng đo được của các khuôn mặt, tất cả đều được thể hiện với chủ nghĩa hiện thực nghệ thuật mạnh mẽ. Một số tượng Phật đứng (giống trong ảnh) được điêu khắc bằng kỹ thuật đặc biệt của Hy Lạp để tạo ra bàn tay và đôi khi là bàn chân bằng đá cẩm thạch để tăng hiệu ứng chân thực, và phần còn lại của cơ thể bằng chất liệu khác. Foucher đặc biệt coi các tượng Phật đứng tự do thời Hy Lạp là "đẹp nhất và có lẽ là cổ xưa nhất trong số các tượng Phật", gán chúng vào thế kỷ 1 trước Công nguyên, và biến chúng thành điểm khởi đầu của các hình tượng nhân hóa về Đức Phật.
Đế chế Kushan
Vào đầu triều đại Kushan (khoảng năm 30 sau Công nguyên), nhiều hệ thống tôn giáo khác nhau đã lan rộng ở Trung Á. Chúng bao gồm giáo phái Anahit (bắt nguồn từ Armenia); Hỏa giáo, bao gồm các giáo phái Mithra /Mitra, Ormuzd, Verethragna và (đặc biệt là ở Khorezm và Sogdiana) Siyâvash; cũng như tục thờ thần Hy Lạp, bao gồm cả Zeus, và Helios.
Theo sử liệu Trung Quốc, Phật giáo truyền đến Trung Quốc vào năm 147 từ người Kushan (vốn được gọi là Đại Nguyệt Chi trong lịch sử Trung Quốc) và ảnh hưởng của các nhà truyền giáo Kushan đã dẫn đến việc Phật giáo được coi là tôn giáo chính thức dưới thời Hán Hoàn Đế.
Vào giữa thế kỷ thứ 2, đế chế Kushan dưới thời Kanishka I đã mở rộng sang Trung Á và tiến xa đến mức nắm quyền kiểm soát Kashgar, Khotan và Yarkand, ở lòng chảo Tarim, Tân Cương hiện đại. Kết quả là cuộc trao đổi văn hóa đã tăng lên rất nhiều, và các nhà truyền giáo Phật giáo Trung Á đã hoạt động tích cực ngay sau đó tại các kinh đô Lạc Dương và đôi khi là Nam Kinh của Trung Quốc, nơi họ đặc biệt nổi bật nhờ công việc dịch thuật của mình. Họ quảng bá cả kinh điển Nguyên thủy và Đại thừa.
Trong các cuộc khai quật khảo cổ hiện đại ở Khorezm (bao gồm Bazaar-Kala, Gyaur-Kala, Gyaz-Kala), Sogd (Tali-barzu, Zohak-i-Maron, Er-Kurgan và những nơi khác) và Old Termez, người ta đã tìm thấy nhiều khu định cư và thành trì có niên đại từ thời Kushan. Tuy nhiên, số lượng lớn nhất các dấu vết của văn hóa Phật giáo trong thời kỳ Kushan đã được tìm thấy ở Takhar trước đây là Tukhara hoặc Tokharistan, thuộc Afghanistan hiện đại.
Khotan
Nhiều bằng chứng sẵn có đã chỉ ra rằng các sứ mệnh Phật giáo đầu tiên đến Khotan được thực hiện bởi phái Dharmaguptaka.
Khi Pháp Hiển du hành qua Khotan, ông ghi lại rằng mọi người ở đó đều theo đạo Phật. Theo lời kể của ông, có 14 tu viện chính, và ông ở tại ngôi chùa quan trọng nhất trong số này, tu viện Gomatī, nơi ở của 3.000 tu sĩ Đại thừa. Sau đó, khi Huyền Trang du hành qua Khotan vào thế kỷ thứ 7, ông đã viết rằng nhà vua đã đích thân ra đón ông ở biên giới Khotan. Ông được hộ tống đến kinh đô, và lưu trú tại một tu viện của phái Sarvāstivāda. Huyền Trang ghi lại rằng có khoảng 100 tu viện ở Khotan, nơi ở của tổng cộng 5.000 tu sĩ nghiên cứu Đại thừa.
Một bản viết tay bằng tiếng Tây Tạng có tên là Biên niên sử tôn giáo của Khotan đã được tìm thấy tại Đôn Hoàng và có thể có niên đại vào khoảng thế kỷ thứ 8 sau Công nguyên. Nó mô tả sự xuất hiện ban đầu của Phật giáo ở Khotan, các nguyên tắc chính của Thanh văn thừa và Đại thừa, mặc dù Đại thừa được ưu tiên hơn.
Sau thời Đường, Khotan thành lập một liên minh với những người cai trị Đôn Hoàng. Khotan có mối quan hệ chặt chẽ với trung tâm Phật giáo tại Đôn Hoàng: hoàng gia Khotan kết hôn với giới tinh hoa Đôn Hoàng, đã đến thăm và bảo trợ khu phức hợp đền thờ Phật giáo của Đôn Hoàng, đồng thời quyên góp tiền để vẽ chân dung của họ trên các bức tường của hang Mạc Cao. Trong suốt thế kỷ thứ 10, các bức chân dung hoàng gia Khotan được vẽ cùng với số lượng ngày càng tăng của các vị thần trong các hang động.
Phật giáo Iran
Một số nhà sư Phật giáo Iran, bao gồm An Thế Cao và Bồ-đề-đạt-ma, đã đóng vai trò quan trọng trong việc truyền bá Phật giáo trên Con đường Tơ lụa và giới thiệu Phật giáo ở Trung Quốc. An Thế Cao là dịch giả sớm nhất được biết đến dịch các kinh văn Phật giáo Ấn Độ sang chữ Hán. Theo truyền thuyết, ông là một hoàng tử của Parthia, nhưng đã từ bỏ ngôi vị của mình để phục vụ như một nhà sư truyền giáo ở Trung Quốc. Bồ-đề-đạt-ma, người sáng lập Thiền tông và là người khởi xướng huyền thoại về việc rèn luyện thể chất của các nhà sư Thiếu Lâm dẫn đến việc tạo ra Thiếu Lâm Kung Fu, được mô tả là một nhà sư Phật giáo gốc Iran trong tài liệu đầu tiên của Trung Quốc về ông (Yan Xuan-Zhi, 547 CN). Xuyên suốt qua nghệ thuật Phật giáo, Bồ-đề-đạt-ma được miêu tả dưới hình tượng người Hồ râu rậm và mắt xanh to (碧眼胡, Bích nhãn hồ) trong các kinh điển Thiền tông Trung Quốc.
Nhiều tài liệu về Phật giáo trong văn học Ba Tư thời kỳ này cũng cung cấp bằng chứng về sự tiếp xúc văn hóa Hồi giáo-Phật giáo. Thơ ca Ba Tư thường sử dụng ví dụ về các cung điện rằng chúng "đẹp như Nowbahar [Nava Vihāra]." Hơn nữa, tại Nava Vihāra và Bamyan, tượng Phật, đặc biệt là tượng Di-lặc, vị Phật tương lai, có 'đĩa mặt trăng' hoặc vầng hào quang được thể hiện phía sau hoặc xung quanh đầu của họ. Do đó, các bài thơ Ba Tư thế kỷ 11, chẳng hạn như Varqe và Golshah của Ayyuqi, sử dụng từ budh với ý nghĩa tích cực cho "Đức Phật", chứ không phải với ý nghĩa xúc phạm thứ hai là "ngẫu tượng". Những tài liệu như vậy chỉ ra rằng các tu viện và hình ảnh Phật giáo đã có mặt trong các vùng văn hóa Iran này ít nhất là qua thời kỳ đầu của người Mông Cổ vào thế kỷ 13 hoặc ít nhất là một di sản Phật giáo đã tồn tại trong nhiều thế kỷ giữa những người gốc đạo Phật cải theo đạo Hồi.
Lịch sử về sau
Các vị vua ngoại đạo, chẳng hạn như Altan Khan, đã mời các đại sư Phật giáo đến vương quốc của họ và tuyên bố Phật giáo là tín ngưỡng chính thức của vùng lãnh thổ nhằm giúp thống nhất người dân và củng cố quyền cai trị của họ. Trong quá trình này, họ có thể đã cấm một số thực hành nhất định của các tôn giáo bản địa, không theo đạo Phật và thậm chí còn bức hại những người theo họ, nhưng những động thái mạnh tay này chủ yếu có động cơ chính trị.
Phật giáo ở Uzbekistan hiện được thực hành bởi 0,2% dân số. Ngôi chùa Phật giáo duy nhất còn hoạt động ở Uzbekistan được gọi là “Jaeunsa” (“Từ Bi”), thuộc về tông Tào Hoát của Phật giáo Hàn Quốc và nằm ở ngoại ô Tashkent.
Phật giáo ở Kazakhstan hiện nay bao gồm các Phật tử Hàn Quốc theo Phật giáo Won. Ngoài ra còn có những Phật tử với nhiều sắc tộc khác nhau tự coi mình là đệ tử của Đức Đạt-lai Lạt-ma hay Lạt-ma Namkhai Norbu, và những người khác thuộc trường phái Karma Kagyu của Phật giáo Tây Tạng.
Phật giáo ở Kyrgyzstan chỉ có một cộng đồng Phật giáo đã đăng ký tên là “Chamsen”, tồn tại từ năm 1996 và thành viên của họ chủ yếu bao gồm người Hàn Quốc, Nga và Kyrgyzstan. Ngoài ra còn có các để tử của các phái Phật giáo khác như Nipponzan Myohoji và Karma Kagyu trong nước. phải|nhỏ|Tượng Phật lớn, cao hơn 55 mét năm 1963 và năm 2008 sau khi bị phá hủy. nhỏ|Tượng Phật nhỏ, cao 38 mét, trước và sau khi bị phá hủy. Taliban Afghanistan đã phá hủy các bức tượng Phật giáo và các thánh tích khác ở tỉnh Bamyan vào năm 2001. Họ cũng đàn áp các tôn giáo khác.
Tỷ lệ Phật tử theo quốc gia
Dưới đây là tỷ lệ % Phật tử ở một số quốc gia Trung Á từ nhiều nguồn khác nhau:
Thư mục
Thể loại:Con đường tơ lụa Thể loại:Lịch sử Phật giáo ở châu Á Thể loại:Tôn giáo ở Trung Á Thể loại:Phật giáo theo quốc gia
Án mạng trên sông Nile
Án mạng trên sông Nile (tiếng Anh: Death on the Nile) là một cuốn tiểu thuyết hình sự của nhà văn Agatha Christie được hãng Collins Crime Club xuất bản lần đầu tại Anh ngày 1 tháng 11 năm 1937. Tác phẩm nói về vụ án mạng xảy ra tại một con tàu du lịch trên sông Nile trong thời gian thám tử Hercule Poirot đi nghỉ ở Ai Cập. Đây là một trong những tiểu thuyết được ưa thích nhất của Agatha Christie, nhiều lần được chuyển thể thành kịch và phim điện ảnh.
Nội dung
Linnet Ridgeway là một thiếu nữ trẻ người Mỹ được thừa hưởng một gia sản rất lớn của gia đình, cô chuyển sang Anh sống với hy vọng sẽ biến đổi hẳn một vùng đồng quê xung quanh trang viên của cô trở thành một vùng thịnh vượng theo đúng ý mình. Không chỉ giàu có và xinh đẹp, Ridgeway còn là người xởi lởi và đối xử tốt với mọi người, cô sẵn sàng giúp người hầu gái Marie nhận ra rằng vị hôn phu của cô ta, kỹ sư Fleetwood, thực tế là một người đã có vợ, Linnet cũng dễ dàng nhận lời đề nghị của người bạn gái thân Jacqueline de Bellefort về việc nhận Simon Doyle, người vừa đính ước với Jacqueline, vào làm việc.
Điều Jacqueline không ngờ tới là sau khi tới làm việc tại trang viên của Linnet, Simon Doyle và Linnet lại phải lòng nhau và đi tới đám cưới trong sự bất ngờ của Jacqueline. Để trả đũa, cô gái người Pháp theo đuổi đôi vợ chồng mới cưới khắp nơi trong chuyến đi nghỉ tuần trăng mật của hai người. Cuối cùng cả bốn người (kể cả cô hầu gái Louise Bourget của Linnet) tới Ai Cập và bắt đầu một chuyến du lịch kỳ lạ trên sông Nile cùng 18 hành khách khác, nhiều người trong số đó không hiểu vô ý hay tình cờ lại có ít nhiều quan hệ với vợ chồng nhà Doyle hoặc Jacqueline. Người đầu tiên là Poirot, thám tử người Bỉ từng chứng kiến một cuộc nói chuyện thân mật của Simon Doyle và Jacqueline de Bellefort trong thời gian họ còn đính ước. Tiếp đó là bà Allerton và con trai Tim Allerton, những người họ hàng của cô Joanna Southwood, bạn gái của Linnet. Tình cờ trên tàu Linnet còn gặp "chú" Pennington, bạn bố cô và cũng là luật sư chịu trách nhiệm về khối tài sản khổng lồ của nhà Ridgeway tại Mỹ trong thời gian chờ Linnet đủ 21 tuổi, Pennington tỏ ra bất ngờ khi biết tin Linnet đã kết hôn với Simon Doyle. Trên tàu còn có những hành khách kỳ lạ khác như nhóm 3 khách du lịch người Mỹ gồm quý bà Schuyler cùng hai tùy tùng là cô Bowers và cô Cornelia Robson, chàng thanh niên cấp tiến người Anh James Ferguson, bác sĩ người Áo Carl Bessner, nhà khảo cổ người Ý Richetti hay vị khách ít nói người Anh James Fanthorp. Về phần Hercule Poirot, ông cũng nhận ra một người quen là đại tá Race vốn lên tàu để tìm bắt một tên giết người không rõ danh tính, Poirot cũng kịp làm quen với mẹ con nữ nhà văn Otterbourne.
Trước khi chuyến tàu du lịch sông Nile khởi hành, Jacqueline đã bộc lộ ý định trả thù của cô với Poirot, tuy hết lòng ngăn cản nhưng viên thám tử người Bỉ cũng không thể ngăn cô gái người Pháp lên tàu với khẩu súng lục trong ví. Khi tàu dừng lại thăm một đền thờ Ai Cập cổ, một viên đá lớn bất ngờ rơi xuống đầu hai vợ chồng Doyle, rất may cả hai đã tránh kịp. Sau khi tàu khởi hành lại, trong một buổi tối sáng Trăng khi cô Linnet đã đi ngủ, Jacqueline và Simon quay ra tranh cãi kịch liệt tới mức Jacqueline rút súng ra bắn vào chân người yêu cũ. Mặc dù bị thương, Simon Doyle vẫn bình tĩnh đề nghị hai người chứng kiến vụ việc là Fanthorp và cô Cornelia Robson dìu Jacqueline về phòng để tránh cô tự làm hại bản thân trước khi nhờ tới sự chăm sóc của bác sĩ, Jacqueline de Bellefort sau đó được cô Bowers cho uống thuốc ngủ và thức trông cho tới sáng. Khi bác sĩ Bessner đang sơ cứu cho Doyle tại phòng riêng thì Fanthorp quay trở lại phòng lớn để tìm khẩu súng nhưng kỳ lạ là nó đã biến mất.
Sáng hôm sau cả chuyến tàu trở nên náo loạn khi cô hầu Louise phát hiện ra người chủ của mình, Linnet Doyle đã chết vì bị bắn thẳng vào đầu bằng một khẩu súng lục. Khẩu súng sau đó được vớt lên từ sông Nile cùng với chiếc khăn của bà Schuyler bị mất trong buổi tối xảy ra vụ cãi vã. Cuộc thẩm vấn của thám tử Poirot cùng đại tá Race chưa đi đến kết quả thì đến lượt cô hầu Louise thiệt mạng, cô bị đâm bằng dao phẫu thuật trong khi tay vẫn đang nắm chặt một mẩu tiền Pháp. Lập tức nữ nhà văn Otterbourne thông báo cho Poirot và Simon Doyle biết rằng mình đã trông thấy kẻ giết Louise, mà theo bà cũng là kẻ giết cô Linnet. Chưa kịp nói đến danh tính tên giết người thì bà Otterbourne đã bất ngờ bị bắn chết, kẻ thủ ác đã dùng khẩu súng của người khách Mỹ Pennington sau đó bỏ lại ngay ở hiện trường.
Với toàn bộ chứng cứ, lời khai thu thập được, sau một hồi suy luận, thám tử Poirot dần đoán ra hung thủ là ai. Ông cho gọi từng hành khách vào phòng vấn và phác họa cho họ cái cách mà chính họ có thể ra tay để giết những nạn nhân trên tàu. Người cuối cùng được ông gọi đến là cô Jacqueline de Bellefort. Poirot đã làm thanh tra Race và bác sĩ Bessner bất ngờ khi tuyên bố đây là một trong hai thủ phạm của ba vụ án mạng, người kia đương nhiên là Simon Doyle. Theo đó thực ra Jacqueline đã không bắn vào chân Simon mà chỉ bắn vào tường, về phần mình, Simon lợi dụng lúc mọi người đưa Jacqueline về phòng và đi gọi bác sĩ Bessner đã lẻn lên phòng Linnet và giết chết vợ mình bằng khẩu súng của Jacqueline, sau đó Doyle quay lại phòng lớn và tự bắn vào chân mình. Cả Simon và Jacqueline không ngờ rằng Louise đã trông thấy vụ việc, cô hầu gái không khai cho thám tử Poirot mà tìm cách tống tiền hai thủ phạm. Lợi dụng lúc Louise đang đếm tiền, Jacqueline đã dùng chiếc dao mổ lấy từ phòng bác sĩ Bessner để giết chết cô hầu. Một lần nữa Jacqueline bị bà Otterbourne phát hiện, ở lần này Simon kịp la lớn để người đồng phạm ở phòng bên cạnh biết tin và dùng súng giết chết nữ nhà văn. Hercule Poirot cũng tìm ra kẻ đã đẩy tảng đá xuống đầu vợ chồng Doyle ở đền thờ là Pennington, người muốn giải quyết những vụ làm ăn lập lờ ở Mỹ bằng việc giết Linnet, còn nhà khảo cổ nóng tính Richetti thực tế lại chính là tên giết người mà đại tá Race truy tìm.
Khi tàu cập cảng và cảnh sát đợi sẵn trên bờ, Jacqueline de Bellefort bất ngờ rút súng lục ra bắn chết người yêu Simon Doyle và sau đó tự tử. Vụ án kết thúc.
Chuyển thể
Án mạng trên sông Nile đã được chính Agatha Christie chuyển thể thành vở kịch Hidden Horizon để biểu diễn trên sân khấu Dundee Repertory Theatre vào ngày 17 tháng 1 năm 1944. Hidden Horizon sau đó được biểu diễn tại sân khấu West End vào ngày 19 tháng 3 năm 1946 và sau đó là trên sân khấu Broadway ngày 19 tháng 9 năm 1946 (dưới tên Án mạng trên sông Nile).
Sau một chuyển thể phim truyền hình kém tiếng tăm vào năm 1950, Án mạng trên sông Nile được chuyển thể thành bộ phim cùng tên vào năm 1978. Tiếp nối truyền thống thành công từ bộ phim chuyển thể của Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông vào năm 1974, Án mạng trên sông Nile được sản xuất chu đáo với dàn diễn viên toàn sao gồm Peter Ustinov vai Poirot, Lois Chiles vai Linnet, Mia Farrow vai Jacquelline, huyền thoại Bette Davis vai bà Schuyler, Maggie Smith vai cô Bowers và Jane Birkin vai Louise. Năm 2004, Án mạng trên sông Nile lần thứ hai được chuyển thể thành phim truyền hình cùng tên với David Suchet vào vai Poirot.
Tháng 2 năm 2022, bộ phim chuyển thể Án mạng trên sông Nile (phim 2022) của đạo diễn Kenneth Branagh được phát hành. Đây là phần tiếp theo của bộ phim Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông. Một số nhân vật và chi tiết bị lược bỏ hoặc khác với tiểu thuyết, trong khi các yếu tố của vụ giết người trung tâm vẫn không thay đổi.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu thuyết về Hercule Poirot Thể loại:Tiểu thuyết năm 1937 Thể loại:Tiểu thuyết Anh Thể loại:Tiểu thuyết Vương quốc Liên hiệp Anh được chuyển thể thành kịch
Triệu Phổ
nhỏ|Một bức tượng của Triệu Phổ Triệu Phổ (Chứ Hán: 趙普; 921 - 991) tên chữ là Tắc Bình (則平), là mưu sĩ và đại thần khai quốc nhà Bắc Tống, quân sư của Triệu Khuông Dận trong đời Hậu Chu. Khi Nhà Tống thành lập, do đã có công phò tá, ông đã được phong chức Khu mật sứ, Đồng Trung thư môn hạ Bình chương sự (tương đương Tể tướng).
Triệu Phổ nổi tiếng với mưu kế giúp Triệu Khuông Dận tước binh quyền của các tướng lĩnh và hiến kế giúp nhà Tống thống nhất Trung Quốc. Cuối đời, ông bị Tống Thái Tổ nghi ngờ tham nhũng nên cách chức tể tướng. Thời Tống Chân Tông, ông được truy tặng tước vị Hàn vương.
Chén rượu tước binh quyền
Triệu Phổ nói: "Nguyên nhân rất đơn giản. Đất nước hỗn loạn là do quyền lực của các phiên trấn quá lớn. Nếu tập trung quyền lực vào tay triều đình, thì thiên hạ tự nhiên sẽ thái bình vô sự!".
Tống Thái Tổ gật đầu. Triệu Phổ lại nói: "Hai đại tướng cấm quân là Thạch Thủ Tín và Vương Thẩm Kỳ nắm binh quyền quá lớn. Nên điều họ khỏi cấm quân thì tốt hơn".
Tống Thái Tổ nói: "Khanh yên tâm! Hai người đó là bạn cũ của trẫm, không bao giờ tạo phản đâu!".
Triệu Phổ nói: "Thần không lo ngại họ tạo phản. Nhưng theo nhận xét của thần, hai người đó không có tài năng của người thống soái, không điều hành được cấp dưới. Sẽ có ngày, những kẻ bên dưới sẽ gây sự, e rằng bản thân họ cũng không làm chủ được".
Tống Thái Tổ gõ gõ vào trán, nói: "May mà khanh đã nhắc nhở trẫm".
Mấy hôm sau, Tống Thái Tổ mở tiệc trong cung, mời Thạch Thủ Tín, Vương Thẩm Kỳ và mấy lão tướng đến dự. Trước hết, ông nâng cốc, mời mọi người uống cạn, rồi nói: "Nếu không có sự giúp đỡ của các chư khanh thì trẫm không thể có địa vị như ngày hôm nay. Nhưng các khanh đâu có biết, làm hoàng đế cũng có nhiều nỗi lo, không được tự do như một tiết độ sứ. Không giấu gì các khanh, suốt một năm nay, trẫm không có đêm nào được ngủ yên giấc".
Các lão tướng đều hết sức kinh ngạc, vội hỏi xem nguyên do. Tống Thái Tổ nói: "Điều đó chẳng rõ ràng sao?. Ngôi vị hoàng đế này, ai mà chẳng đỏ mắt thèm thuồng?".
Nghe nói thế, bọn Thạch Thủ Tín hoảng sợ, quỳ dưới đất nói: "Sao hoàng thượng lại nói những lời đó? Nay thiên hạ đã an định, kẻ nào còn dám nuôi lòng kia khác với hoàng thượng?".
Tống Thái Tổ lắc đầu: "Sao trẫm lại chẳng tin các khanh? Nhưng chỉ lo những kẻ dưới quyền các khanh có kẻ mưu đồ phú quý, đem hoàng bào khoác lên cho các khanh. Các khanh dù không muốn cũng không được đâu?".
Bọn Thạch Thủ Tín cảm thấy vạ lớn đến nơi, liên tục dập đầu, chảy nước mắt nói: "Bọn hạ thần thô lỗ ngu muội, không nghĩ được tới điều đó. Xin hoàng thượng chỉ cho một lối ra".
Tống Thái Tổ nói: "Trẫm đã nghĩ giúp cho các khanh. Không gì bằng các khanh trao lại binh quyền, về địa phương làm một chức quan nhàn rỗi, bỏ tiền ra mua nhà cửa ruộng đất, làm gia sản để lại cho con cháu, sống sung sướng cho đến cuối đời. Trẫm sẽ kết thân gia cũng các khanh, hai bên không còn ngờ vực gì nhau, như thế chẳng tốt hơn hay sao?".
Tất cả đồng thanh đáp: "Hoàng thượng thật đã vì chúng thần mà suy nghĩ quá chu đáo!".
Hôm sau vào triều, mỗi người dâng lên 1 tấu chương xin từ chức vì tuổi già sức yếu. Tống Thái Tổ lập tức phê chuẩn, thu lại binh quyền của họ và thưởng cho rất nhiều của cải, cử họ đi làm tiết độ sứ tại các địa phương. Sử gọi sự kiện đó là "chén rượu tước binh quyền".
Sau khi thu hồi binh quyền của các tướng lĩnh địa phương, Tống Thái Tổ cho ban hành chế độ quân sự mới, chọn quân tinh nhuệ từ các địa phương, biên chế thành cấm quân, do hoàng đế trực tiếp chỉ huy. Quan chức hành chính đứng đầu các địa phương cũng do triều đình cử ra. Bằng các biện pháp đó, vương triều Bắc Tống bắt đầu được ổn định, cũng là nhờ mưu kế của Triệu Phổ.
Hiến kế tiêu diệt Nam Đường, thống nhất Trung Hoa
Ổn định được nội bộ, Tống Thái Tổ tiếp tục hoài bão thống nhất toàn quốc. Lúc đó, "Thập quốc" còn lại Bắc Hán ở miền bắc, Nam Đường, Ngô Việt, Hậu Thục, Nam Hán, Nam Bình ở miền nam. Muốn thống nhất toàn quốc, nên bắt đầu từ đâu trước? Tống Thái Tổ suy nghĩ nhiều ngày, vẫn không quyết định được. Một đêm, trời nổi gió tuyết, Tống Thái Tổ lại đến tìm Triệu Phổ. Triệu Phổ hỏi: "Tuyết xuống lớn như thế, sao hoàng thượng còn đi ra ngoài?"
Triệu Phổ đoán ngay được Tống Thái Tổ muốn nói đến điều gì, suy nghĩ 1 lát rồi nói: "Nếu chúng ta đánh Bắc Hán trước, thì sẽ bị Liêu uy hiếp. Chi bằng bình định phương nam trước rồi sẽ quay lại đánh Bắc Hán. Nước Bắc Hán bé tẹo, chẳng qua chỉ như chỉ như một cái kẹo. Có thể chậm một chút cũng không chạy đi đâu được!".
Tống Thái Tổ phấn khởi cười nói: "Suy nghĩ của chúng ta phù hợp với nhau rồi", liền quyết định theo kế hoạch "trước nam sau bắc", thì trong khoảng 10 năm, lần lượt mang quân tiêu diệt Nam Bình, Hậu Thục, Nam Hán. Như vậy, các thế lực cát cứ ở miền nam chỉ còn Nam Đường và Ngô Việt. Nam Đường đất đai phì nhiêu, lại không bị chiến tranh phá hoại như miền Trung nguyên nên kinh tế phồn vinh, giàu mạnh. Nhưng Nam Đường Hậu Chủ Lý Dục là kẻ tối tăm, bất lực, đất nước mỗi ngày 1 suy nhược. Hàng năm Lý Dục tiến cống cho Bắc Tống rất nhiều của cải vàng bạc để mong duy trì địa vị. Sau, thấy Tống Thái Tổ liên tiếp tiêu diệt 3 nước xung quanh thì hoảng sợ, vội phái sứ giả xin thủ tiêu quốc hiệu Nam Đường, bản thân xin đổi gọi là "Nam Giang quốc chủ". Nhưng 1 nhượng bộ nhỏ nhặt như vậy, sao có thể làm thay đổi quyết tâm thống nhất đất nước của Tống Thái Tổ.
Tháng 9 năm 974, Tống Thái Tổ phái đại tướng là Tào Bân và Phan Mỹ dẫn 10 vạn quân, theo 2 đường thủy bộ tiêu diệt được Nam Đường.
Làm tể tướng và cuối đời
Từ khi Tống Thái Tổ giành được chính quyền cho tới khi bình định phương nam, Triệu Phổ là 1 mưu sĩ chủ yếu, đóng góp nhiều công lao. Tống Thái Tổ tín nhiệm, phong Triệu Phổ làm tể tướng, bất kì việc lớn việc nhỏ, đều bàn bạc với ông.
Triệu Phổ xuất thân từ 1 viên lại nhỏ, học vấn kém xa các văn thần khác. Sau khi được phong tể tướng, ông cố gắng đọc sách theo lời khuyên của Tống Thái Tổ. Mỗi ngày về nhà, ông đều đóng chặt cửa lại, cần cù đọc sách. Giải quyết việc triều chính bao giờ cũng rất nhạy bén. Sau này, người trong nhà phát hiện ra, cuốn sách mà thường ngày ông ta thường đọc, chẳng qua chỉ là cuốn Luận Ngữ. Thế là người ta đồn rằng, Triệu Phổ "cai trị thiên hạ bằng nửa cuốn Luận Ngữ".
Triệu Phổ nhiều lần kiên định ý kiến làm nhà vua bực mình. Một lần Triệu Phổ tiến cử với Tống Thái Tổ 1 người để phong quan. Liền trong 2 ngày, Tống Thái Tổ không chấp nhận. Đến ngày thứ 3, Triệu Phổ lại dâng sớ tấu, kiên trì yêu cầu nhà vua chấp nhận người được ông tiến cử. Tống Thái Tổ nổi giận, xé toạc sớ tấu làm 2 mảnh, vứt xuống đất.
Triệu Phổ nói: "Đề bạt nhân tài, là vì lợi ích của quốc gia, sao hoàng thượng lại quyết đoán theo sự yêu ghét cá nhân như vậy?".
Tống Thái Tổ nghe nói, giận tím mặt, phất ống tay áo đi vào nội cung. Triệu Phổ đi theo sát phía sau. Khi thấy Tống Thái Tổ đã vào nội cung, Triệu Phổ cứ đứng ngay tại cửa, không chịu bỏ đi. Vệ sĩ ngoài cửa cung thấy tể tướng đứng ở đó mãi, phải vào tâu với Tống Thái Tổ. Lúc đó, Tống Thái Tổ đã nguôi giận, liền bảo thái giám ra thông báo là hoàng thượng đã đồng ý với đề nghị của ông, mời ông về.
Triệu Phổ làm tể tướng trong 10 năm, quyền lực rất lớn. Càng có nhiều người muốn chạy chọt nương nhờ ông, luôn có người đưa lễ vật đến nhà ông. Tống Thái Tổ thường xuyên đến nhà Triệu Phổ mà không báo trước. Có lần, Ngô Việt vương Tiền Thục phái người mang thư cho Triệu Phổ và đưa biếu 10 vò "hải sản". Triệu Phổ chưa kịp bóc xem thư thì Tống Thái Tổ tới.
Tống Thái Tổ ngồi trong sảnh đường, nhìn thấy 10 chiếc vò đó, liền hỏi là cái gì. Triệu Phổ đáp: "Đó là hải sản do Ngô Việt đem biếu".
Tống Thái Tổ cười: "Hải sản của Ngô Việt nhất định là loại ngon, hãy mở ra xem thử!".
Triệu Phổ sai gia nhân mở nắp vò. Mọi người có mặt vừa nhìn thấy đã ngây người: trong vò, không phải là hải sản mà là từng thỏi vàng sáng chói. Tống Thái Tổ xưa nay vẫn ngại các quan nhận hối lộ, lạm dụng quyền lực nên thấy tình hình đó thì nổi giận, sầm mặt lại. Triệu Phổ toát mồ hôi, sợ hãi quỳ phục xuống, xin chịu tội và kêu nài: "Thần chưa kịp xem thư, thực không biết trong vò có gì, xin hoàng thượng thứ tội!".
Tống Thái Tổ lạnh lùng đáp: "Khanh cứ nhận lấy đi! Bọn chúng tưởng rằng việc quốc gia đại sự đều do mấy kẻ thư sinh các khanh quyết định lấy cả đấy!".
Từ đó, Tống Thái Tổ đem lòng nghi ngờ Triệu Phổ. Không lâu sau, lại có người cáo giác Triệu Phổ vận chuyển gỗ về xây dinh thự, vi phạm lệnh cấm. Nguyên do là lúc đó, triều đình có lệnh cấm việc vận chuyển gỗ lớn từ Tần, Lũng (nay là Thiểm Tây, Cam Túc) về. Tay chân của ông vận chuyển rất nhiều gỗ lớn về Đông Kinh bán. Triệu Phổ bị liên lụy. Tống Thái Tổ giận dữ, liền trị tội. Mặc dù có nhiều đại thần kêu xin cho Triệu Phổ, nhưng Tống Thái Tổ vẫn kiên quyết cách chức tể tướng của ông.
Tham khảo
Thể loại:Nhân vật chính trị nhà Tống Thể loại:Sinh năm 921 Thể loại:Mất năm 991
Kanji
Kanji (漢字), còn gọi là chữ Hán tiếng Nhật, là những chữ Hán được dùng để viết tiếng Nhật.
Tên gọi
Từ kanji bắt nguồn từ từ tiếng Nhật 漢字 (chuyển tự La-tinh: kanji). Cách viết "kanji" của nó được lấy từ hình thức chuyển tự La-tinh của từ tiếng Nhật này. Trong tiếng Nhật, từ 漢字 kanji được dùng để chỉ cả những chữ Hán được dùng để viết tiếng Nhật lẫn những chữ Hán được dùng để viết các ngôn ngữ khác. Từ kanji trong tiếng Việt thường được dùng để chỉ những chữ Hán dùng để viết tiếng Nhật, hiếm khi được dùng để chỉ chữ Hán dùng để viết các ngôn ngữ khác.
Từ tiếng Nhật 漢字 kanji bắt nguồn từ từ tiếng Hán 漢字 (âm Hán Việt: Hán tự). Thư tịch tiếng Hán cổ nhất đã biết có sử dụng tên gọi 漢字 Hán tự để chỉ chữ Hán là sách 梵語千字文 Phạm ngữ thiên tự văn (còn có tên gọi khác là 唐字千鬘聖語 Đường tự thiên man thánh ngữ, 梵唐千字文 Phạm Đường thiên tự văn) do nhà sư đời Đường Nghĩa Tịnh viết dưới thời vua Đường Cao Tông. Thư tịch cổ nhất đã biết do người Nhật viết gọi chữ Hán là 漢字 Hán tự là sách 照権実鏡 Chiếu quyền thật kính do nhà sư Tối Trừng viết năm Hoằng Nhân ( 弘仁 ) thứ 8 (Tây lịch năm 817). Tên gọi 漢字 Hán tự được dùng trong sách để phân biệt chữ Hán với một loại văn tự khác được đề cập đến trong sách là chữ Phạm.
漢字 Hán tự trở thành tên gọi phổ biến của chữ Hán ở Nhật Bản trước khi nó trở nên phổ biến ở Trung Quốc. Tại Trung Quốc, trước thời cận đại, trong tiếng Hán không có tên gọi chỉ riêng chữ Hán được đông đảo người nói tiếng Hán biết đến. Suốt trong khoảng thời gian từ khi xuất hiện tên gọi 漢字 Hán tự cho đến trước thời cận đại, người nói tiếng Hán thường chỉ gọi chữ Hán là 字 tự hoặc 文 văn hoặc 文字 văn tự. Các tên gọi này đều chỉ có nghĩa là chữ, chữ viết, không phải là tên gọi chỉ riêng chữ Hán. Thời Thanh mạt (1840–1912), một số người Trung Quốc có học vấn sang Nhật Bản, biết được rằng người Nhật gọi chữ Hán là 漢字 Hán tự, sau khi trở về Trung Quốc đã dùng từ 漢字 Hán tự để chỉ chữ Hán. Nhờ đó mà tên gọi 漢字 Hán tự mới trở nên phổ biến trong tiếng Hán.
Khi hiragana và katakana chưa xuất hiện, tiếng Nhật được viết hoàn toàn bằng chữ Hán. Giống như âm Hán Việt của người nói tiếng Việt, người nói tiếng Nhật cũng có âm đọc tiêu chuẩn bắt nguồn từ tiếng Hán để đọc chữ Hán trong văn bản văn ngôn. Âm đọc của chữ Hán khi được dùng để viết tiếng Nhật có thể giống với âm văn ngôn hoặc không. Nghĩa mà một chữ Hán biểu thị khi được dùng để viết tiếng Nhật có thể giống hoặc khác với nghĩa mà của chữ Hán đó biểu thị khi được dùng để viết văn ngôn. Khi âm và nghĩa của chữ Hán dùng để viết tiếng Nhật đều giống với âm và nghĩa của chữ Hán khi dùng để viết văn ngôn thì chữ Hán được người nói tiếng Nhật thời xưa gọi là 真名 chân danh. Khi âm hoặc nghĩa hoặc cả âm lẫn nghĩa của chữ Hán dùng để viết tiếng Nhật không giống âm và nghĩa của chữ Hán trong văn ngôn thì chữ Hán được gọi là 仮名 giả danh. Chữ Hán dùng theo kiểu 仮名 giả danh về sau phát triển thành chữ 平仮名 bình giả danh và 片仮名 phiến giả danh. Hiện nay, chữ 仮名 giả danh theo nghĩa nêu trên được gọi là 万葉仮名 vạn diệp giả danh, trong khi 仮名 giả danh thì thường được dùng để chỉ chung bình giả danh và phiến giả danh.
Lịch sử
Có một số bất đồng về cách thức chữ Hán du nhập vào Nhật Bản, nhưng ý kiến được chấp nhận rộng rãi nhất là các nhà sư đã mang các văn bản chữ Hán vào Nhật vào khoảng thế kỉ thứ 5. Các văn bản này được viết bằng chữ Hán vào và lúc đầu cũng được đọc bằng âm Hán. Tuy nhiên qua thời gian, hệ thống Hán văn ( 漢文, kanbun) xuất hiện - nó dùng văn bản chữ Hán với dấu thanh cho phép người Nhật đọc nó theo quy tắc ngữ pháp tiếng Nhật.
Lúc bấy giờ tiếng Nhật chưa có dạng chữ viết. Ngay cả hệ thống chữ viết vạn diệp giả danh ( 万葉仮名 man'yōgana, được dùng trong tuyển tập thơ cổ Vạn diệp tập) cũng dùng bộ Kanji với số ký tự hạn chế nhằm ký âm, chứ không nhằm diễn đạt ngữ nghĩa. Man'yōgana viết ở dạng đường cong trở thành hiragana ( ひらがな, 平仮名 ), một hệ thống chữ viết dành cho phụ nữ (không được phép tham gia vào nền giáo dục cao). Hầu hết văn chương của phụ nữ vào thời đại Heian được viết bằng hiragana. Song song đó, katakana ( カタカナ, 片仮名 ) xuất hiện do được các tu sinh giản lược manyogana thành một thành tố đơn. Hiragana và katakana được gọi chung là kana.
Khi hệ thống chữ viết tiếng Nhật trưởng thành và mở rộng, kanji được dùng để viết một số phần trong câu, như danh từ, tính từ và động từ, còn hiragana được dùng để viết đuôi của động từ (okurigana), từ chỉ có ở tiếng Nhật và từ khó đọc hay nhớ bằng Kanji. Hiragana cũng được dùng trong sách dùng cho trẻ em và khi muốn giảm nhẹ mức độ của từ hoặc lời yêu cầu, thí dụ như từ kudasai ( ください, xin vui lòng) và kodomo ( 子供 , trẻ em). Ngược lại, vì có hình dạng góc cạnh, katakana được dùng để biểu thị từ tượng thanh, các âm thô và đột ngột, âm thanh của động vật và từ vay mượn của nước ngoài. Tuy nhiên cần lưu ý rằng việc dùng katakana để viết từ vay mượn chỉ xuất hiện sau này. Lúc đầu, các từ này được viết bằng kanji, dựa theo nghĩa ( 煙草 tabako, thuốc lá) hay theo phát âm (tempura 天婦羅 hay 天麩羅, tên một món ăn). Ngày nay thì ngược lại. Từ vay mượn, đặc biệt là gốc tiếng Anh, đang nhanh chóng thay thế cả những từ thường dùng có sẵn dạng tương đương trong tiếng Nhật thay vì được dùng để lấp khoảng trống từ vựng. Một giáo sư ngôn ngữ học ước tính đến 1/3 tiếng Nhật văn nói dùng từ vay mượn hay wasei-eigo, từ tiếng Anh được phát minh bởi người Nhật và từ kết hợp như パソコン pasokon (personal computer, máy tính cá nhân)
Chữ Hán người Nhật tự tạo
Trong khi một số từ chữ Hán trong tiếng Nhật và trong tiếng Trung có thể đọc qua lại lẫn nhau, một số từ Kanji của tiếng Nhật không có chữ Hán tương đương trong tiếng Trung. Ngoài những từ được dùng với nghĩa khác, những từ có cùng nghĩa nhưng viết khác, cũng có những từ riêng của tiếng Nhật được gọi là Quốc tự ( 国字 Kokuji ), còn được gọi là Hoà chế Hán tự ( 和製漢字 Wasei Kanji, tức "chữ Hán do người Nhật tạo ra"). Có hàng trăm Quốc tự (xem danh sách ở sci.lang.japan AFAQ ), và mặc dù một số từ này ít được dùng, những từ còn lại đã góp phần quan trọng và ngôn ngữ viết tiếng Nhật. Ví dụ như:
Monomma mariae
Monomma mariae là một loài bọ cánh cứng trong họ Zopheridae. Loài này được Freude miêu tả khoa học năm 1957.
Kanji
Chữ Hán dùng khác với tiếng Trung
Quốc huấn ( 国訓 Kokkun ) là những chữ Hán có nghĩa trong tiếng Nhật khác với nghĩa nguyên thủy trong tiếng Trung. Thí dụ:
Monomma mariae
Tham khảo
Thể loại:Monomma
Kanji
Kiểu chữ cũ và mới
Một số Kanji trong tiếng Nhật có thể được viết theo 2 thể khác nhau: thể kanji cũ được gọi là Cựu tự thể và thể kanji mới được gọi là Tân tự thể. Dưới đây là một số thí dụ về hai cách viết, trong đó cách viết cũ đứng trước cách viết mới:
Cựu tự thể được dùng trước khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc; sau chiến tranh chính phủ Nhật đưa ra tân tự thể với lối viết đơn giản hóa. Một số chữ mới này tương tự với chữ Hán giản thể được dùng tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Thường thì trong tiếng Nhật, nếu chữ Hán đó có Shinjitai thì Kyujitai sẽ không được sử dụng. Tuy vậy nhiều chữ ở Kyujitai vẫn được dùng thường xuyên dù có Shinjitai, và giữa 2 tự thể còn có thể khác nghĩa. Ví dụ chữ "Long" (ryuu - "rồng"), Kyujitai: 龍, Shinjitai: 竜 , đều dùng phổ biến như nhau. Hay chữ "diệp", Kyujitai: 葉 - " は (ha) - lá cây", nhưng ở Shinjitai: 叶, nó chỉ được dùng trong động từ "kanaimasu" - 叶います - "đáp ứng, phù hợp", và không thể tráo đổi 2 thể này ở từ "lá cây" và "đáp ứng" được (tức là muốn viết chữ "diệp" có nghĩa là "lá cây", phải viết chữ 葉 , không được viết chữ 叶 , dù 2 thể của chữ "diệp" này trong tiếng Nhật đều được sử dụng phổ biến).
Có một số chữ Hán Tân tự thể trong tiếng Nhật viết giống Giản thể của tiếng Trung, tuy nhiên Cựu tự thể và Phồn thể của hai bên là khác nhau. Ví dụ như chữ 芸, ở Trung Quốc nó là giản thể của chữ 蕓 (vân - trong "vân đài", một tên Hán Việt cổ của rau cải bẹ xanh), tuy nhiên ở Nhật Bản nó là tân tự thể của chữ 藝 (nghệ - trong "nghệ thuật", "kỹ nghệ"). Vì thế chữ 芸 nếu sử dụng trong tiếng Trung sẽ mang âm Hán Việt là "vân", còn nếu sử dụng trong tiếng Nhật nó sẽ mang âm Hán Việt là "nghệ".
Cũng có những chữ Hán được dùng trong tiếng Nhật chỉ với mục đích phát âm gọi là ateji (当て字 ), và nhiều chữ Hán không được dùng trong tiếng Nhật. Tuy nhiên, về mặt lý thuyết, bất cứ chữ Hán nào cũng có thể là chữ Nhật Bản. Đại Hán-Hòa từ điển ( 大漢和辞典, Morohashi Daikanwa Jiten ) là từ điển chữ Hán dùng trong tiếng Nhật lớn nhất cho đến nay; nó có gần 5 vạn mục từ, bao gồm cả những mục từ chưa từng được dùng trong tiếng Nhật.