cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pterolophia aequabilis
Pterolophia aequabilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Pterolophia
Althengstett
Althengstett là một xã ở huyện Calw ở bang Baden-Württemberg thuộc nước Đức. Đô thị này có diện tích 19,16 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2020 là 7876 người.
Dichogama
Dichogama là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.
Tham khảo
Thể loại:Dichogamini
Heliophisma rivularis
Heliophisma rivularis là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Heliophisma
Glandirana
Glandirana là một chi động vật lưỡng cư trong họ Ranidae, thuộc bộ Anura. Chi này có 4 loài và 25% bị đe dọa hoặc tuyệt chủng.
Tham khảo
Thể loại:Động vật lưỡng cư châu Á
Syzygium kusukusuense
Syzygium kusukusuense là một loài thực vật có hoa trong Họ Đào kim nương. Loài này được (Hayata) Mori miêu tả khoa học đầu tiên năm 1938.
Liên kết ngoài
K Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1938
Styringomyia obscura
Styringomyia obscura là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.
Liên kết ngoài
Thể loại:Styringomyia Thể loại:Limoniidae ở vùng Indomalaya
Lý Nam Đế
Lý Nam Đế (chữ Hán: 李南帝; 503 – 548), húy là Lý Bí hoặc Lý Bôn (李賁) (xem mục Tên gọi bên dưới), là vị vua đầu tiên của nhà Tiền Lý và nước Vạn Xuân. Ông là 1 trong 14 anh hùng tiêu biểu của dân tộc Việt Nam.
Tên gọi
Trong sử cũ viết bằng Hán văn như Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục thì tên thật của Lý Nam Đế được ghi lại là 李賁. Trong khi chữ 李 chỉ có âm Hán Việt là "Lý" thì chữ 賁 lại có thể đọc là "Bí" hoặc "Bôn", mà sử cũ viết bằng Hán văn thì lại không chỉ rõ chữ 賁 phải đọc như thế nào nên có người đọc "李賁" là "Lý Bôn", lại có người đọc là "Lý Bí". Xét về nghĩa thì tên Lý Bôn có tính hợp lý hơn vì chữ 賁 âm bôn có nghĩa là dũng cảm, nhanh nhẹn
Quê hương
Nhiều sách sử cho biết tổ tiên của Lý Nam Đế là người tỉnh Sơn Tây vào cuối thời Tây Hán thì tránh sang ở Giao Châu để lánh nạn loạn Vương Mãng. Qua chín đời, đến đời Lý Bí thì dòng họ Lý đã ở Việt Nam được hơn năm thế kỷ. Chính sử Trung Quốc đều coi Lý Bí là "Giao Châu thổ nhân".
Theo sách Văn minh Đại Việt của Nguyễn Duy Hinh căn cứ các thần phả thì Lý Bí không phải là thế hệ thứ bảy mà là thế hệ thứ 11 của họ Lý từ khi sang Việt Nam. Khoảng cách 11 thế hệ trong năm thế kỷ hợp lý hơn là bảy thế hệ trong năm thế kỷ. Theo đó, đời thứ bảy là Lý Hàm lấy bà Ma thị là người Việt, sinh ra Lý Thanh. Lý Thanh phục vụ dưới quyền Thứ sử Giao Châu là Đàn Hòa Chi nhà Lưu Tống thời Nam Bắc Triều (Trung Quốc). Lý Thanh sinh ra Lý Hoa, Lý Hoa sinh ra Lý Cạnh. Lý Cạnh sinh ra Lý Thiên Bảo, Lý Bí và Lý Hùng.
Theo thần sắc chép về Lý Thiên Bảo, anh trai Lý Bí là ở xã Dịch Vọng Tiền (Cầu Giấy, Hà Nội) như sau: "Giáp Tăng Phúc xã Dịch Vọng Tiền ngày nay, xưa vốn là trang Thái Bình. Đất ở đây bằng phẳng, sông ở đây trong mát cây cối xanh tươi mà sầm uất, phong tục chất phác mà dày dặn. Trong ấp có ông Lý Thiên Bảo luôn làm việc thiện, ngày đêm thắp hương thờ thượng đế, rộng lòng làm điều phúc, bỏ của tu tạo đền chùa..."
Về quê hương Lý Bí, các nguồn tài liệu ghi khác nhau. Đại Việt sử ký toàn thư và Lịch triều hiến chương loại chí ghi ông là người Thái Bình, phủ Long Hưng. Theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục thì "tên Thái Bình đặt từ thời Đường (618–907), còn Long Hưng đặt từ thời Trần (1225–1400)," như vậy gọi Thái Bình và Long Hưng là gọi theo tên sau này đặt. Các sử gia nhà Nguyễn xác định Long Hưng thuộc Thái Bình và cho rằng quê Lý Bí thuộc Thái Bình. Việt Nam sử lược ghi rằng phủ Long Hưng thuộc tỉnh Sơn Tây (cũ). Các nhà nghiên cứu hiện nay chỉ ra rằng: thời Bắc thuộc, tỉnh Thái Bình hiện nay vẫn là biển. Tên gọi Thái Bình thời Bắc thuộc nằm trong khoảng vùng Sơn Tây (Hà Nội). Tại khu vực này có nhiều đền thờ Lý Bí và những người gắn bó với ông như Triệu Túc, Phạm Tu, Lý Phật Tử.
Khởi nghĩa đuổi Tiêu Tư
Được nhiều người hưởng ứng, lực lượng của Lý Bí lớn mạnh. Tù trưởng ở Chu Diên (Đan Phượng, Hà Nội) là Triệu Túc cùng con là Triệu Quang Phục phục tài đức của ông nên đã đem quân nhập với đạo quân của ông. Tinh Thiều, một người giỏi từ chương, từng đến kinh đô nhà Lương xin được chọn làm quan, nhưng chỉ được cho chức "gác cổng thành" nên bỏ về Giao Châu theo Lý Bí. Ngoài ra trong lực lượng của Lý Bí còn có một võ tướng là Phạm Tu đã ngoài 60 tuổi. Thần phả còn ghi nhận thêm các tướng theo giúp Lý Bí là Trịnh Đô, Tam Cô, Lý Công Tuấn hay còn gọi là Đào Công Tuấn.
Lý Bí liên kết với các châu lân cận cùng chống lại Tiêu Tư. Cuối năm 541, Lý Bí chính thức khởi binh chống nhà Lương, khí thế rất mạnh. Theo sách Lương thư của Trung Quốc, Tiêu Tư liệu thế không chống nổi quân Lý Bí, phải sai người mang của cải đến đút lót cho Lý Bí để được tha chạy thoát về Quảng Châu. Quân của Lý Bí đánh chiếm lấy thành Long Biên.
Tuy Tiêu Tư đã bỏ chạy nhưng Lý Bí chỉ mới kiểm soát được vùng Bắc Bộ Việt Nam hiện nay, các châu phía nam vẫn còn trong tay nhà Lương. Tháng 4 năm 542, Lương Vũ Đế sai Thứ sử Việt châu là Trần Hầu, Thứ sử La châu là Ninh Cự, Thứ sử An châu là Úy Trí, Thứ sử Ái châu là Nguyễn Hán cùng hợp binh đánh Lý Bí. Nhưng Lý Bí đã chủ động ra quân đánh trước, phá tan lực lượng quân Lương ở phía nam, làm chủ toàn bộ Giao Châu.
Đánh lui cuộc phản công của nhà Lương
Đầu thế kỉ VI, nhà Lương đô hộ Giao Châu. Chính quyền đô hộ chia lại nước ta thành: Giao Châu (đồng bằng và trung du Bắc bộ), Ái Châu (Thanh Hóa), Đức Châu, Lợi Châu, Minh Châu (Nghệ An – Hà Tĩnh) và Hoàng Châu (Quảng Ninh).
Cuối năm 542, Lương Vũ Đế lại sai thứ sử Giao Châu là Tôn Quýnh, Thứ sử Tân Châu là Lư Tử Hùng sang đàn áp. Tôn Quýnh và Lư Tử Hùng sợ thế mạnh của Lý Bí nên không dám tiến quân, xin khất tới mùa thu năm sau. Thứ sử Quảng Châu là Hoán (theo Trần thư là Tiêu Ánh) không cho, Tiêu Tư cũng thúc giục, nên Quýnh và Hùng buộc phải tiến quân.
Được tin quân Lương lại tiến sang, Lý Bí chủ động mang quân ra bán đảo Hợp Phố đón đánh. Tôn Quýnh và Lư Tử Hùng đi đến Hợp Phố, bị quân Lý Bí đánh bại, mười phần chết đến sáu, bảy phần, quân tan rã.
Chiến thắng này giúp Lý Bí kiểm soát toàn bộ Giao Châu, tức là miền Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam cộng thêm quận Hợp Phố (khu vực huyện Hợp Phố thành phố Bắc Hải tỉnh Quảng Tây và bán đảo Lôi Châu tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc hiện nay).
Đánh đuổi Lâm Ấp
Trong khi Lý Bí bận đối phó với nhà Lương ở phía Bắc thì tại phía nam, vua Lâm Ấp có ý nhòm ngó Giao Châu.
Biên giới giữa Giao Châu và Lâm Ấp lúc đó là dãy núi Hoành Sơn. Tháng 5 năm 543, vua Lâm Ấp Rudravarman I mang quân xâm chiếm quận Nhật Nam và tiến đến quận Cửu Đức. Lý Nam Đế sai Phạm Tu cầm quân vào nam đánh Lâm Ấp.
Sử sách không mô tả rõ diễn biến trận đánh này, chỉ ghi sơ lược: Phạm Tu tiến quân vào Nam đánh tan quân Lâm Ấp ở Cửu Đức khiến vua Lâm Ấp phải bỏ chạy.
Có ý kiến cho rằng người đi đánh Lâm Ấp là Lý Phục Man chứ không phải Phạm Tu và đây là hai vị tướng khác nhau; lại có ý kiến cho rằng chính Phạm Tu là Lý Phục Man, vì có công đánh Lâm Ấp mà được ban họ Lý, đổi tên Phục Man (chinh phục người Man).
Dựng nước Vạn Xuân
Năm 544, tháng giêng, Lý Bí tự xưng là Nam Việt Đế, lên ngôi, đặt niên hiệu là Thiên Đức (đức trời), lập trăm quan, đặt tên nước là Vạn Xuân thể hiện mong muốn rằng xã tắc truyền đến muôn đời. Ông đóng đô ở vùng cửa sông Tô Lịch (Hà Nội), dựng điện Vạn Thọ làm nơi triều hội, thành lập triều đình với hai ban văn, võ và lấy Triệu Túc làm Thái phó, Tinh Thiều đứng đầu ban văn, Phạm Tu đứng đầu ban võ.
Hiện có một số mâu thuẫn về kinh đô của Lý Nam Đế. Một số nguồn cho rằng Lý Nam Đế đóng đô ở thành Long Biên. Tuy nhiên ngày nay đa số công nhận kinh đô của Lý Nam Đế là một tòa thành được xây ở cửa sông Tô Lịch (thuộc Hà Nội ngày nay). Hiện nay tại xã Hạ Mỗ huyện Đan Phượng (tức huyện Chu Diên xưa) còn dấu tích thành Ô Diên của Hậu Lý Nam Đế.
Chạy về động Khuất Lão
Năm 545, tháng 5, nhà Lương cho Dương Phiêu (hay Dương Thiệu) làm Thứ sử Giao Châu, Trần Bá Tiên làm tư mã, đem quân xâm lấn, lại sai Thứ sử Định Châu là Tiêu Bột hội với Phiêu ở Giang Tây.
Trần Bá Tiên đem quân đi trước. Khi quân của Bá Tiên đến Giao Châu, Lý Nam Đế đem ba vạn quân ra chống cự, bị thua ở Chu Diên, lại thua ở cửa sông Tô Lịch, tướng Tinh Thiều, Phạm Tu tử trận. Ông chạy về thành Gia Ninh (Phong Châu cũ, ngày nay thuộc xã Thanh Đình, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ). Quân Lương đuổi theo vây đánh.
Tháng Giêng năm 546, Trần Bá Tiên đánh lấy được thành Gia Ninh. Lý Nam Đế chạy vào đất người Lạo ở Tân Xương. Quân Lương đóng ở cửa sông Gia Ninh.
Sau một thời gian tập hợp và củng cố lực lượng. Tháng 8, ông đem hai vạn quân từ trong đất Lạo ra đóng ở hồ Điển Triệt (xã Tứ Yên, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc ngày nay), đóng nhiều thuyền đậu chật cả mặt hồ. Quân Lương sợ, cứ đóng lại ở cửa hồ không dám tiến vào. Đêm hôm ấy nước sông lên mạnh, dâng cao bảy thước, tràn đổ vào hồ. Trần Bá Tiên nhân đó đem quân theo dòng nước tiến trước vào. Quân Vạn Xuân không phòng bị, vì thế tan vỡ.
Lý Nam Đế phải lui giữ ở trong động Khuất Lão, ông ủy cho con Thái phó Triệu Túc là Tả tướng Triệu Quang Phục giữ việc nước, điều quân đi đánh Bá Tiên.
Ngày nay, các sử gia trong Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã thống nhất xác định địa danh động Khuất Lão thuộc địa bàn xã Văn Lương, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ.
Qua đời
Năm 548, ngày 20 (ngày Tân Hợi) tháng 3 (tức ngày 13 tháng 4 dương lịch), Lý Nam Đế ở động Khuất Lão lâu ngày bị nhiễm lam chướng, ốm qua đời. Ông ở ngôi được năm năm (543–548), thọ 46 tuổi. Theo sách Việt Nam văn minh sử cương của Lê Văn Siêu dẫn một số nguồn tài liệu cổ, Lý Nam Đế ở lâu ngày trong động, vì nhiễm lam chướng nên bị mù hai mắt. Vì vậy đời sau đến ngày giỗ thường phải xướng tên các đồ lễ để vua nghe thấy. Lại cũng theo tài liệu này, có thuyết cho rằng không phải Lý Nam Đế ốm chết mà vua bị người Lạo làm phản giết hại. Tướng Lý Phục Man cũng mất theo vua vì nạn này.
Gia đình
Cháu trai: Hậu Lý Nam Đế
Bình luận
nhỏ|Tranh thế kỷ XVIII vẽ Lý Nam Đế và Hoàng Hậu Theo sử gia Lê Văn Hưu:
Theo sử gia Ngô Sĩ Liên:
Khâm định Việt sử thông giám cương mục nhận xét:
Lưu danh
Hầu hết các thành phố, thị xã trên khắp cả nước đều có nhiều đường phố với cái tên Lý Nam Đế. Nhiều trường học cũng được đặt theo cái tên này.
Chú thích
Thể loại:Người Thái Nguyên Thể loại:Người Hà Nội Thể loại:Vua nhà Tiền Lý Thể loại:Anh hùng dân tộc Việt Nam Thể loại:Lịch sử Việt Nam thời Bắc thuộc lần 2 Thể loại:Sinh năm 503 Thể loại:Mất năm 548 Thể loại:Người Hà Tây
Kế toán viên
Kế toán viên là người hành nghề kế toán, công việc bao gồm việc tính toán, công bố hoặc cung cấp đảm bảo về thông tin tài chính giúp người quản lý, nhà đầu tư, cơ quan thuế và những người khác đưa ra các quyết định phân bổ nguồn lực.
Trong nhiều khu vực pháp lý, các cơ quan kế toán chuyên nghiệp duy trì các tiêu chuẩn thực hành và đánh giá cho các chuyên gia. Kế toán viên đã thể hiện năng lực thông qua các kỳ thi chứng chỉ của hiệp hội nghề nghiệp của họ được chứng nhận để sử dụng các chức danh như Kế toán viên (chartered accountant), Kế toán viên được chứng nhận hoặc Kế toán viên công chứng. Các chuyên gia như vậy được cấp một số trách nhiệm theo quy định, chẳng hạn như khả năng chứng nhận báo cáo tài chính của một tổ chức và có thể phải chịu trách nhiệm về hành vi sai trái chuyên nghiệp. Kế toán viên không đủ điều kiện có thể được tuyển dụng bởi một kế toán viên có trình độ, hoặc có thể làm việc độc lập mà không có đặc quyền và nghĩa vụ theo luật định.
Cahan & Sun (2015) sử dụng các nghiên cứu lưu trữ để tìm ra rằng các đặc điểm cá nhân của kế toán viên có thể tác động rất lớn trong quá trình kiểm toán và ảnh hưởng hơn nữa đến chi phí kiểm toán và chất lượng kiểm toán.
Các kiểm toán viên của Big Four là những người sử dụng kế toán lớn nhất trên toàn thế giới. Tuy nhiên, hầu hết các kế toán viên được tuyển dụng trong thương mại, công nghiệp và khu vực công.
Serhiy Nazarovych Bubka
Bubka đã vô địch thế giới 6 lần liên tiếp, giành một huy chương vàng Olympic và phá kỷ lục thế giới 35 lần (17 kỷ lục ngoài trời và 18 kỷ lục trong nhà). Ông là vận động viên đầu tiên vượt qua mức xà 6 mét và là vận động viên đầu tiên vượt qua mức xà 6 m 10 (20 ft).
Ông đang nắm giữ kỷ lục thế giới nhảy sào ngoài trời 6 m 14, thiết lập ngày 31 tháng 7 năm 1994 tại Sestriere, Ý và đã từng giữ kỷ lục thế giới nhảy sào trong nhà 6 m 15, lập ngày 21 tháng 2 năm 1993 tại Donetsk, Ukraina.
Tiểu sử
Serhiy Bubka sinh ra tại Voroshilovgrad (nay là Luhansk). Ban đầu là một vận động viên điền kinh khá ở nội dung chạy 100 m và nhảy xa, nhưng chỉ từ khi chuyển qua thi đấu ở nội dung nhảy sào ông mới chứng tỏ mình là một vận động viên hàng đầu thế giới. Năm 1983, hãy còn vô danh trên trường đấu quốc tế, Bubka đã giành ngay chức vô địch tại Giải vô địch thế giới tổ chức ở Helsinki, Phần Lan. Năm tiếp theo ông đã thiết lập kỷ lục thế giới đầu tiên với mức xà 5 m 75. Ông khoác áo đội tuyển Liên Xô cho đến khi quốc gia này tan rã vào cuối năm 1991. Hệ thống thể thao Liên Xô tặng thưởng cho những vận động viên lập kỷ lục thế giới mới. Bubka nổi tiếng với việc phá kỷ lục thế giới từng chút một, thậm chí đến từng 1 cm. Điều đó cho phép ông có thể thường xuyên được thưởng và trở nên thu hút sự chú ý trong các giải đấu điền kinh.
Sự nghiệp nhảy sào
Serhiy Bubka bắt đầu thi đấu quốc tế vào năm 1981 khi tham dự Giải vô địch trẻ châu Âu. Ông chỉ xếp thứ 7 ở giải này. Tuy nhiên chỉ hai năm sau, tại Giải vô địch thế giới 1983 tổ chức ở Helsinki, Bubka đã chính thức gia nhập vào hàng ngũ những nhà vô địch khi giành huy chương vàng với mức xà 5 m 70. Những năm tiếp theo chứng kiến sự thống trị tuyệt đối của ông ở nội dung nhảy sào, với những kỷ lục thế giới lần lượt bị phá.
Kỷ lục thế giới đầu tiên Bubka lập được là mức xà 5 m 85 vào ngày 26 tháng 5 năm 1984. Chỉ một tuần sau ông đã nâng lên mức 5 m 88, rồi 5 m 90 một tháng sau. Bubka vượt qua mức 6 m lần đầu tiên vào ngày 13 tháng 7 năm 1985 tại Paris. Mức xà này từng được coi là không thể vượt qua. Với việc không có đối thủ, trong 10 năm tiếp theo, ông nâng dần kỷ lục của chính mình cho tới khi đạt mức tốt nhất trong sự nghiệp, cũng là kỷ lục thế giới hiện nay là 6 m 14 vào năm 1994.
Ông trở thành vận động viên đầu tiên vượt qua mức xà 6 m 10 tại San Sebastián, Tây Ban Nha năm 1991. Cho đến tháng 9 năm 2012 vẫn chưa có vận động viên nào vượt qua được mức xà 6 m 07, kể cả trong nhà hay ngoài trời. Bubka lập kỷ lục thế giới năm 1994 vào thời điểm một số nhà bình luận cho rằng đã đến giai đoạn xuống dốc của vận động viên vĩ đại này. Ông phá kỷ lục thế giới thêm 21 cm chỉ trong vòng 4 năm từ 1984 đến 1988, nhiều hơn mọi vận động viên nhảy sào đạt được trong 12 năm trước đó. Bubka từng 45 lần vượt qua mức xà 6 m hoặc hơn, tính đến tháng 4 năm 2009 là nhiều hơn tổng tất cả các vận động viên còn lại trong lịch sử (tại thời điểm 20 tháng 4 năm 2009 các vận động viên khác mới có tổng cộng 42 lần vượt qua mức 6 m).
Bubka chính thức tuyên bố giải nghệ vào năm 2001 tại một buổi lễ ở giải Các ngôi sao nhảy sào tại Donetsk.
Lời nguyền Thế vận hội
Mặc dù thống trị nội dung nhảy sào, ông lại có thành tích nghèo nàn ở các Thế vận hội. Kỳ Thế vận hội đầu tiên Bubka có thể tham dự là năm 1984. Tuy nhiên năm đó Liên Xô với hầu hết các quốc gia Khối phía Đông tẩy chay. Hai tháng trước kỳ Thế vận hội 1984 thành tích của ông đã hơn 12 cm với huy chương vàng năm đó Pierre Quinon. Năm 1988 Bubka tham dự Thế vận hội Seoul và giành huy chương vàng Thế vận hội duy nhất trong sự nghiệp của mình với thành tích 5 m 90. Năm 1992 ông thất bại trong cả ba lần nhảy (5 m 70, 5 m 70, 5 m 75) và bị loại. Năm 1996 một chấn thương tại gót chân làm ông phải bỏ cuộc trước khi thi đấu. Năm 2000, lần cuối cùng tham dự một Thế vận hội, Bubka thất bại ở mức xà 5 m 70.
Giải vô địch thế giới
Trái ngược với thành tích ở Thế vận hội, Bubka đã 6 lần liên tiếp vô địch tại các giải thế giới tổ chức từ 1983 đến 1997. Cho đến nay, ông là vận động viên điền kinh duy nhất giành 6 giải vô địch cho bất cứ bộ môn nào.
Quá trình lập kỷ lục thế giới
Trong sự nghiệp, Bubka đã phá kỷ lục thế giới nhảy sào nam 35 lần. Trong thời kỳ đỉnh cao, chỉ duy nhất một lần Bubka mất kỷ lục thế giới. Chỉ vài phút sau khi vận động viên Pháp Thierry Vigneron lập kỷ lục thế giới mới ngày 31 tháng 8 năm 1984 tại Gala điền kinh ở Roma, Bubka đã phá kỷ lục này trong lần nhảy tiếp theo.
Sau khi giải nghệ
nhỏ|phải|upright|Tượng Serhiy Bubka được dựng tại [[Donetsk]] Năm 2001, Bubka được đề cử làm một thành viên của hội đồng Liên đoàn điền kinh thế giới. Năm 2011, ông trúng cử một nhiệm kỳ 4 năm làm phó chủ tịch tổ chức này. Ông hiện thời còn giữ chức vụ chủ tịch Ủy ban Olympic quốc gia Ukraina và là một thành viên của Ủy ban Olympic Quốc tế.
Về chính trị, từ năm 2002 đến 2006, ông là một nghị sĩ Ukraina (đại biểu của Đảng Vì Ukraina thống nhất), trong ủy ban phụ trách các vấn đề về thanh niên, thể dục, thể thao và du lịch.
Giải thưởng
Trong suốt quá trình thi đấu, Bubka giành được nhiều giải thưởng có giá trị.
Chú thích
Thể loại:Người Luhansk Thể loại:Người nhận danh hiệu Anh hùng của Ukraina Thể loại:Thành viên Ủy ban Thế vận hội Quốc tế Thể loại:Vận động viên Liên Xô Thể loại:Vận động viên Ukraina Thể loại:Người giữ kỷ lục thế giới bộ môn điền kinh Thể loại:Huy chương vàng Thế vận hội Thể loại:Giải vô địch thế giới ở bộ môn Điền kinh Thể loại:Di chuyển đến Wikiquote
Roman von Ungern-Sternberg
Roman Nikolai Maximilian von Ungern-Sternberg (Ро́берт-Ни́колай-Максими́лиан фон У́нгерн-Ште́рнберг) (29 tháng 12 năm 1885 – 15 tháng 9 năm 1921) là một trung tướng chống Bolshevik trong Nội chiến Nga và sau đó là một quân phiệt độc lập từng đoạt quyền kiểm soát Ngoại Mông Cổ từ quân đội Trung Quốc vào năm 1921.
Ungern-Sternberg bị Phật giáo huyền bí thu hút, có tính cách lập dị, và đối xử bạo lực với các địch thủ cùng các binh sĩ dưới quyền, do vậy ông được gán biệt hiệu là "Nam tước Điên" trong Nội chiến Nga. Ông cũng là người theo chủ nghĩa liên quân chủ, mong muốn khôi phục chế độ quân chủ Nga dưới quyền Mikhail Aleksandrovich Romanov và khôi phục Đại Mông Cổ Quốc dưới quyền cai trị của Bogd Khan. Trong năm tháng chiếm lĩnh Ngoại Mông, Ungern-Sternberg áp đặt trật tự tại thủ đô Ikh Khüree thông qua lo sợ, hăm dọa, và bạo lực chống lại các đối thủ, đặc biệt là những người ủng hộ Bolshevik.
Sau đó, vào tháng 6 năm 1921, ông xâm chiếm miền nam Siberia nhằm ủng hộ các cuộc nổi dậy chống Bolshevik và nhằm ngăn chặn một cuộc xâm nhập của Hồng quân và du kích Mông Cổ, kết quả ông thất bại và bị bắt giữ hai tháng sau đó. Ông bị Hồng quân bắt làm tù binh và xét xử vì tội phản cách mạng tại Novonikolaevsk, ông bị kết án tử hình rồi bị hành quyết vào ngày 15 tháng 9 cùng năm.
Tiểu sử
thumb|right|Roman Nikolai Maximilian von Ungern-Sternberg khi còn nhỏ tuổi.
R.F. von Ungern-Sternberg sinh tại Graz, Áo-Hung vào ngày 29 tháng 12 năm 1885 trong một gia đình quý tộc người Đức Baltic. Mẹ của ông là Sophie Charlotte von Wimpffen, sau đổi thành Sophie Charlotte von Ungern-Sternberg, cha ông là Theodor Leonhard Rudolph von Ungern-Sternberg (1857–1918). Năm 1888, gia đình ông chuyển tới Reval (Tallinn), thủ phủ của tỉnh Estonia thuộc Đế quốc Nga, tại đây cha mẹ ông ly hôn vào năm 1891. Năm 1894, mẹ ông tái hôn với Oskar Anselm Herrmann von Hoyningen-Huene. Từ năm 1900 đến năm 1902, Ungern theo học trường Nikolai I tại Tallinn. Năm 1903, ông nhập học tại Học viện sĩ quan Hải quân tại Sankt-Peterburg. Năm 1905, ông rời khỏi học viện và tham gia chiến đấu tại miền đông Nga trong Chiến tranh Nga-Nhật, song không rõ ông có tham gia các chiến dịch chống Nhật hay không, hoặc có thể toàn bộ các chiến dịch quân sự đã chấm dứt trước khi ông đến Mãn Châu.
Năm 1906, Ungern được chuyển sang trường quân sự Pavlovskoe tại Sankt-Peterburg với thân phận một học viên cấp bậc thông thường. Sau khi tốt nghiệp, ông phục vụ trong vai trò một sĩ quan tại miền Đông Siberia trong các trung đoàn Argunsky số 1 và Cossack Amursky số 1, tại đây ông bị cuốn hút bởi phương thức sinh hoạt của các dân tộc du mục như người Mông Cổ và người Buryat. Năm 1913, theo thỉnh cầu của mình, ông được chuyển sang lực lượng dự bị. Ungern dời đến Ngoại Mông nhằm hỗ trợ người Mông Cổ trong cuộc đấu tranh giành độc lập từ Trung Quốc, song các quan chức Nga ngăn ông không giao chiến cùng binh sĩ Mông Cổ. Ông đến thị trấn Khovd tại miền tây Mông Cổ và phục vụ trong vai trò sĩ quan đội hộ tống Cossack của lãnh sự quán Nga.
Chiến tranh thế giới thứ nhất
Ngày 19 tháng 7 năm 1914, Ungern gia nhập lực lượng tiền tuyến của quân Cossack đóng tại Galicia thuộc Mặt trận Áo. Ungern tham gia cuộc tấn công của Nga tại Đông Phổ, tại đây trong năm 1915-1916 ông tham gia một cuộc tấn công hậu phương vào quân Đức của Lực lượng nhiệm vụ đặc biệt kị binh L.N. Punin. Trong chiến tranh, Ungern thu được danh tiếng nhờ dũng cảm song hơi khinh suất và tinh thần không ổn định. Mặc dù có một số phần thưởng, song cuối cùng ông bị bãi chức chỉ huy do không chấp hành mệnh lệnh.
Sau Cách mạng Tháng Hai năm 1917, Ungern chuyển đến Mặt trận Kavkaz, nơi Nga giao tranh với Ottoman. Trong tháng 4 năm 1917, ở gần Urmia thuộc Iran, Ungern cùng với Grigory Semyonov bắt đầu tổ chức một đội tình nguyện gồm những người Cơ Đốc giáo Syria bản địa, họ giành được những thắng lợi nhỏ dưới sự chỉ huy của Ungern, song về tổng thể thì đóng góp của họ chỉ có giới hạn.
Cách mạng Bolshevik, 1917
Sau Cách mạng Tháng Mười năm 1917, Semyonov và Ungern tuyên bố họ trung thành với hoàng tộc Romanov và thề chiến đấu với những nhà cách mạng. Được người Nhật ủng hộ, Semyonov bổ nhiệm Ungern là thống đốc của Dauria, một khu vực lớn tại phía đông nam của hồ Baikal. Trong những tháng sau đó, Ungern phân biệt bản thân bằng hành vi cực kỳ lập dị, khiến cho nhiều người gán cho ông biệt hiệu "Nam tước Điên". Semyonov và Ungern mặc dù nhiệt tình chống Bolshevik song không phải là bộ phận của phong trào Bạch vệ, và Semyonov từ chối công nhận quyền lực của Đô đốc Aleksandr Kolchak- lãnh đạo trên danh nghĩa của Bạch vệ tại Siberia. Thay vào đó, Semyonov độc lập trong hành động, được người Nhật hỗ trợ về vũ khí và tiền bạc. Đối với các thủ lĩnh Bạch vệ như Kolchak và Denikin, những người tin vào một "nước Nga mạnh và không chia cắt", điều này nghĩa là phản bội cao độ. Ungern lệ thuộc Semyonov trên danh nghĩa song độc lập trong hành động.
Do các chiến dịch quân sự thành công của mình tại Hải Lạp Nhĩ và Dauria, Ungern được nhận hàm thiếu tướng. Semyonov bổ nhiệm ông là sĩ quan chỉ huy của ga đường sắt Dauria và giao cho ông kiến thiết các đơn vị quân sự để giao tranh với lực lượng Bolshevik. Tại Dauria, Ungern thiết lập Sư đoàn kị binh châu Á (Азиатская конная дивизия) gồm những người tình nguyện thuộc các dân tộc Nga, Buryat, Tatar, Bashkir, các bộ lạc Mông Cổ, Hán, Mãn, Nhật, Ba Lan lưu vong và nhiều người khác. Đơn vị của Ungern được gọi là "Sư đoàn hoang dã" (Дикая дивизия), một thuật ngữ nguyên được sử dụng để đề cập đến đơn vị quân sự gồm các dân tộc miền núi từ Kavkaz hoặc người Kalmyk Mông Cổ trong quân đội Đế quốc Nga chiến đấu trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, và sau đó là chống Bolshevik. Ungern tăng cường đồn quân sự của ông tại Dauria, tạo ra một loại pháo đài mà từ đó các binh sĩ của ông phát động tiến công Hồng quân.
Giống như nhiều đơn vị Bạch vệ khác, binh sĩ của Ungern tiến hành cướp bóc để lấy hàng tiếp tế cho mình, họ cướp các tàu hỏa đi qua Dauria đến Mãn Châu. Những vụ tịch thu này không làm giảm đáng kể nguồn tiếp tế của Aleksandr Kolchak, song các thương nhân Nga và Trung Quốc bị mất đáng kể tài sản.
Ungern cho rằng chế độ quân chủ là hệ thống xã hội duy nhất có thể cứu nguy văn minh phương Tây khỏi tham nhũng và tự hủy hoại. Ông bắt đầu theo đuổi ý tưởng về việc khôi phục Đế quốc Mông Cổ của Thành Cát Tư Hãn. Ungern cố gắng tổ chức một đoàn viễn chinh quân sự đến Mông Cổ, đương thời do binh sĩ Trung Quốc chiếm đóng, nhằm phục hồi quyền trị vì của Bogd Khan trong kế hoạch của ông nhằm tái lập các chế độ quân chủ từ Viễn Đông đến châu Âu.
Nhật Bản yêu cầu các quân phiệt Trung Quốc thân Nhật chiếm lĩnh Mông Cổ nhằm ngăn chặn một khả năng lan tỏa cách mạng từ những người cách mạng Nga vào Mông Cổ và Hoa Bắc. Sau khi Hoản hệ sụp đổ, các binh sĩ Trung Quốc tại Mông Cổ thấy bản thân bị bỏ rơi trên thực tế, họ nổi loạn chống lại các chỉ huy, cướp bóc và sát hại người Mông Cổ và ngoại quốc.
Nhằm thực hiện kế hoạch của mình, Ungern đến Mãn Châu và Trung Quốc bản thổ (từ tháng 2 đến tháng 9 năm 1919). Tại đây, ông tiến hành giao thiệp với các giới quân chủ chủ nghĩa, và cũng tiến hành chuẩn bị cho Semyonov họp với quân phiệt Phụng hệ Trương Tác Lâm tại Mãn Châu. Trong tháng 7 năm 1919, Ungern kết hôn với một nữ quý tộc trong một buổi lễ theo Chính Thống giáo Đông phương, nữ quý tộc này sau được đặt tên là Elena Pavlovna Ungern-Sternberg. Cuộc hôn nhân có mục đích chính trị do thân phận quý tộc của bà và bà là họ hàng của Tướng Trương Khuê Vũ, chỉ huy quân Trung Quốc tại cực tây của đường sắt Đông Thanh, và đứng đầu chính quyền của Hải Lạp Nhĩ.
Phục hồi độc lập của Ngoại Mông Cổ
thumb|150px|Roman von Ungern-Sternberg
Sau thất bại của Kolchak trước Hồng quân, và tiếp đến là việc Nhật Bản quyết định triệt thoái lực lượng viễn chinh khỏi Ngoại Baikal, Semyonov không thể chịu được áp lực của lực lượng Bolshevik nên lập kế hoạch rút đến Mãn Châu. Tuy nhiên, Unger nhận thấy đây là một cơ hội nhằm thực hiện kế hoạch quân chủ chủ nghĩa của mình. Ngày 7 tháng 6 năm 1920, ông tuyệt giao trung thành với Semyonov và chuyển Sư đoàn kị binh châu Á của mình thành một phân đội du kích.
Quân đội của Ungern vượt qua biên giới phía bắc của Ngoại Mông vào ngày 1 tháng 10 năm 1920 và di chuyển theo hướng tây-nam. Ungern tiến hành đàm phán với quân Trung Quốc đang chiếm đóng, toàn bộ các yêu cầu của ông đều bị từ chối, trong đó có việc giải giáp các binh sĩ Trung Quốc. Vào ngày 26-27 tháng 10 và 2–4 tháng 11, các binh sĩ của 1920 Ungern tiến công thủ phủ của Ngoại Mông là Khố Luân (Urga; nay là Ulaanbaatar) song chịu tổn thất nghiêm trọng. Sau thất bại, binh sĩ của Ungern triệt thoái đến thượng du của sông Kherlen tại Xa Thần hãn bộ tại miền đông Ngoại Mông. Ông nhận được sự ủng hộ của những người Mông Cổ mưu cầu độc lập từ Trung Quốc, đặc biệt là Bogd Khan- người bí mật ban phúc cho Ungern để trục xuất người Trung Quốc khỏi Mông Cổ. Đương thời, người Trung Quốc thắt chặt quyền kiểm soát của họ đối với Ngoại Mông Cổ, quy định nghiêm ngặt về hoạt động tôn giáo Phật giáo tại các chùa và bắt giam những người Nga và Mông Cổ mà họ nhận định là phần tử ly khai. Theo hồi ký của M.G. Tornovsky, Sư đoàn châu Á có 1.460 người, trong khi đơn vị đồn trú Trung Quốc có 7.000 tráng binh. Người Trung Quốc có lợi thế về pháo và súng máy, và đã xây dựng một mạng lưới hào trong và quanh Khố Luân.
Từ ngày 11 đến 13 tháng 3, Ungern chiếm được một căn cứ kiên cố của quân Trung Quốc tại Kiều Y Nhĩ ở phía nam Khố Luân; trong khi đó binh sĩ Trung Quốc từ bỏ Trát Môn Ô Đức dù chưa giao tranh. Những binh sĩ Trung Quốc còn lại rút về khu vực miền bắc Mông Cổ gần Kyakhta, sau đó nỗ lực đi vòng qua Khố Luân để đến Trung Hoa, người Nga và Mông Cổ lo sợ về một nỗ lực nhằm tái chiếm Khố Luân. Vài trăm binh sĩ thuộc các đơn vị Cossack và Mông Cổ được phái đi đón đánh hàng nghìn binh sĩ Trung Quốc tại khu vực đường Khố Luân - Ô Lý Nhã Tô Đài gần sông Tuul tại miền trung Mông Cổ. Các cuộc giao tranh nổ ra từ 30 tháng 3 đến 2 tháng 4, các binh sĩ Trung Quốc bị đánh tan và bị truy đuổi đến biên giới phía nam của Ngoại Mông Cổ, đến đây lực lượng Trung Quốc rời khỏi Ngoại Mông Cổ.
Mông Cổ trước khi Bolshevik tiến vào, 1921
thumb|left|100px|Bogd Khan (1869-1924) của Mông Cổ
Ungern, các lạt ma và thân vương Mông Cổ đưa Bogd Khan từ chùa Phúc Kì đến Khố Luân vào ngày 21 tháng 2 năm 1921. Ngày 22 tháng 2, một nghi lễ trọng thể được tổ chức, khôi phục quyền thống trị của Bogd Khan. Như một phần thưởng cho việc trục xuất người Trung Quốc khỏi Khố Luân, Bogd Khan ban cho Ungern tước hiệu thế tập cao cấp darkhan khoshoi chin wang ngang hàng hãn, và các đặc ân khác. Các quan chức, lạt ma, và thân vương khác tham dự vào những sự kiện này cũng nhận được các tước hiệu và phần thưởng lớn. Do chiếm được Khố Luân, Ungern nhận từ Semyonov quân hàm trung tướng.
Ngày 13 tháng 3 năm 1921, Ngoại Mông Cổ tuyên bố độc lập với vị thế là một chế độ quân chủ. Ông là một người thần bí bị mê hoặc bởi các đức tin và tôn giáo của Viễn Đông như Phật giáo và tin rằng bản thân là một hiện thân của Thành Cát Tư Hãn, triết lý của Ungern von Sternberg là một sự pha trộn của chủ nghĩa dân tộc Nga với các đức tin Trung Hoa và Mông Cổ. Chủ nghĩa truyền thống và chủ nghĩa Đông phương của ông hoàn toàn không điển hình cho văn hóa Tây phương đương thời, góp phần vào hiệu "Nam tước Điên" của ông.
Các nhà sử học lưu ý rằng Ungern được nhìn nhận là hiện thân của "Chiến thần" (Jamsaran trong văn hóa dân gian Tạng và Mông). Mặc dù nhiều người Mông Cổ có thể cho rằng ông là một vị thần, hoặc ít nhất cũng là một hiện thân của Thành Cát Tư Hãn, song Ungern chưa từng chính thức chính thức tuyên bố mất kỳ sự hiện thân nào. Quyền lực dân sự đối với Ngoại Mông về mặt chính thức thuộc về Bogd Khan. Một số nhân chứng cho biết ông thiết lập trật tự tại Khố Luân, cho vệ sinh đường phố, và xúc tiến sinh hoạt tôn giáo và khoan dung tại thủ đô, và nỗ lực nhằm cải cách kinh tế.
Sư đoàn kị binh châu Á gồm các phân đội dân tộc, Ungern nói rằng có 16 dân tộc phục vụ trong đơn vị của ông. Hàng chục người Tạng cũng phục vụ trong đơn vị của ông, họ có thể do Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 phái đi, hoặc những người Tạng này thuộc các khu định cư Tạng tại Khố Luân. Ungern là một người chống Do Thái kiên quyết, ông cho hành quyết 38 người Do Thái tại Khố Luân, và tổng cộng là khoảng 846 người.
Thất bại và bị hành quyết 1921
thumb|right|Ungern von Sternberg năm 1921
Lực lượng Bolshevik bắt đầu thâm nhập Mông Cổ ngay sau Cách mạng Tháng Mười năm 1917, tức một thời gian dài trước khi họ đoạt quyền kiểm soát Ngoại Baikal. Năm 1921, một số đơn vị Hồng quân thuộc nước Nga Xô viết và Cộng hòa Viễn Đông vệ tinh tiến hành xâm chiếm Mông Cổ nhằm đánh bại Ungern. Lực lượng này gồm có thủ lĩnh Mông Cổ Đỏ và anh hùng độc lập Damdin Sükhbaatar. Các điệp viên và nhiều đơn vị nghi binh nhỏ đi trước để truyền bá sự khiếp sợ và đào ngũ nhằm làm suy yếu lực lượng của Ungern. Ungern tổ chức một đội viễn chinh để giao chiến với các lực lượng này tại Siberia và nhằm ủng hộ các cuộc nổi dậy chống Bolshevik đang diễn ra. Cho rằng bản thân nhận được sự ủng hộ đại chúng vững chắc của nhân dân địa phương tại Siberia và Mông Cổ, Ungern thiếu trang bị đầy đủ cho binh sĩ của mình bất chấp việc Hồng quân hết sức vượt trội về quân số và hỏa lực. Tuy nhiên, Hồng quân trấn áp thành công các cuộc nổi dậy tại Siberia, và các chính sách kinh tế Xô viết tạm thời dịu đi trong NEP của Lenin, và khi Ungern đến, rất ít nông dân địa phương và người Cossack tình nguyện gia nhập lực lượng của ông.
Đến mùa xuân, Sư đoàn kị binh châu Á chia thành hai lữ đoàn: một dưới quyền chỉ huy của Ungern và một dưới quyền chỉ huy của Thiếu tướng Rezukhin. Đến tháng 5, lữ đoàn của Rezukhin phát động một cuộc tấn công sang bên kia biên giới Nga từ phía tây của sông Selenge. Lữ đoàn của Ungern rời khỏi Khố Luân và di chuyển chậm đến thị trấn Troitskosavsk của Nga (nay là Kyakhta). Trong khi đó, Hồng quân di chuyển lực lượng lớn hướng đến Mông Cổ từ nhiều hướng khác nhau, họ có lợi thế rất lớn về thiết bị và quân số. Kết quả là Ungern chiến bại khi giao tranh từ ngày 11 đến 13 tháng 6 và thất bại trong việc chiếm Troitskosavsk. Sau đó, liên quân Bolshevik và lực lượng cộng sản Mông Cổ tiến vào Mông Cổ và chiếm Khố Luân sau một vài đụng độ nhỏ với các phân đội bảo vệ của Ungern.
Chiếm được Khố Luân vào ngày 6 tháng 7 năm 1921, song Hồng quân thất bại trong việc đánh bại lực lượng chủ yếu của Sư đoàn kị binh châu Á. Ungern tái tập hợp và nỗ lực xâm chiếm Ngoại Baikal qua biên giới Nga-Mông. Nhằm tập hợp các binh sĩ của mình và nhân dân bản địa, Ungern trích dẫn một thỏa thuận với Grigory Semyonov và nhấn mạnh về một cuộc tấn công giả thuyết của Nhật Bản sẽ hỗ trợ cho họ, mặc dù cả Semyonov và người Nhật đều không thiết tha giúp ông. Sau vài ngày nghỉ ngơi, vào ngày 18 tháng 7, Sư đoàn kị binh châu Á bắt đầu tấn công vào lãnh thổ Xô viết. Những người mục kích Kamil Giżycki và Mikhail Tornovsky đưa ra ước tính tương tự: tổng cộng khoảng ba nghìn người. Xô viết tuyên bố thiết quân luật tại các khu vực mà Bạch vệ có khả năng tiến công, bao gồm Verkhneudinsk (nay là Ulan-Ude). Quân của Ungern chiếm được nhiều khu dân cư; cực bắc là Novoselenginsk, vào ngày 1 tháng 8. Đến lúc này, Ungern hiểu rằng cuộc tấn công của ông thiếu chuẩn bị; ông cũng nghe tin về việc các lực lượng lớn của Hồng quân tiến đến. Ngày 2 tháng 8 năm 1921, ông bắt đầu triệt thoái đến Mông Cổ, tại đó ông tuyên bố quyết tâm của mình với việc chống Cộng. Trong khi quân của Ungern muốn từ bỏ nỗ lực chiến tranh và tiến về Mãn Châu để hội với các phần tử lưu vong Nga khác, thì Ungern biểu thị rõ rằng ông có ý khác, ông muốn triệt thoái đến Tuva, sau đó đến Tây Tạng. Binh sĩ dưới quyền Ungern và Rezukhin nổi loạn và ấp ủ âm mưu giết chỉ huy, Rezukhin bị giết vào ngày 17 tháng 8, một ngày sau đó Ungern bị ám sát hụt. Sau đó, quyền chỉ huy của Ungern sụp đổ khi lữ đoàn của ông tan vỡ, và đến ngày 20 tháng 8 thì Ungern bị bắt bởi lực lượng Xô viết dưới quyền chỉ huy du kích nổi tiếng P.E. Shchetinkin.
Sau một phiên tòa hình thức kéo dài trong 6 giờ 15 phút vào ngày 15 tháng 9 năm 1921, bị khởi tố bởi Yemelyan Yaroslavsky, Ungern bị kết án tử hình bằng cách xử bắn, bản án được thi hành vào cuối chiều hoặc tối tại Novonikolaevsk.
Myrmeciza ferruginea
Myrmeciza ferruginea là một loài chim trong họ Thamnophilidae.
Tham khảo
Thể loại:Myrmeciza Thể loại:Động vật được mô tả năm 1776
Erigone watertoni
Loài này thuộc chi Erigone. Erigone watertoni được Eugène Simon miêu tả năm 1897.
Distichophyllum longobasis
Distichophyllum longobasis là một loài Rêu trong họ Hookeriaceae. Loài này được M. Fleisch. mô tả khoa học đầu tiên năm 1908.
Liên kết ngoài
Thể loại:Distichophyllum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1908
Quercus tabajdiana
Quercus tabajdiana là một loài thực vật có hoa trong họ Cử. Loài này được Simonk. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1886.
Tham khảo
T Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1886
Wusterhausen/Dosse
Wusterhausen (tên chính thức Wusterhausen/Dosse) là một đô thị in the Ostprignitz-Ruppin district, in northwestern Brandenburg, Đức. Đô thị Wusterhausen/Dosse có diện tích 195,42 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 6532 người. Đô thị này tọa lạc bên sông Dosse, 7 km về phía đông nam Kyritz, 75 km về phía tây bắc Berlin.
Tham khảo
Thể loại:Xã của bang Brandenburg Thể loại:Tỉnh Brandenburg
Arthropogon piptostachyus
Arthropogon piptostachyus là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được (Griseb.) Pilg. mô tả khoa học đầu tiên năm 1922.
Liên kết ngoài
Thể loại:Arthropogon Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1922
1227 Geranium
1227 Geranium (1931 TD) là một tiểu hành tinh nằm phía ngoài của vành đai chính được phát hiện ngày 5 tháng 10 năm 1931 bởi Karl Wilhelm Reinmuth ở Heidelberg.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Được phát hiện bởi Karl Wilhelm Reinmuth Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1931
Dichozoma
Thể loại:Crambidae Thể loại:Chi cánh vẩy đơn loài
Moraea pyrophila
Moraea pyrophila là một loài thực vật có hoa trong họ Diên vĩ. Loài này được Goldblatt miêu tả khoa học đầu tiên năm 1998.
Liên kết ngoài
Thể loại:Moraea Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1998
Rhoicinus lugato
Rhoicinus lugato là một loài nhện trong họ Trechaleidae.
Loài này thuộc chi Rhoicinus. Rhoicinus lugato được miêu tả năm 1994 bởi Höfer & Antonio D. Brescovit.
Tham khảo
Thể loại:Rhoicinus
Tasmantrix nigrocornis
Tasmantrix nigrocornis là một loài bướm đêm thuộc họ Micropterigidae. Nó được tìm thấy ở miền đông Úc, in coastal rainforests of miền nam New South Wales from Mount Keira to Mount Dromedary.
Tham khảo
Thể loại:Tasmantrix
Samat, Simav
Samat là một xã thuộc huyện Simav, tỉnh Kütahya, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2008 là 215 người.
Tham khảo
Thể loại:Xã thuộc tỉnh Kütahya
Pterolophia aethiopica
Pterolophia aethiopica là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Pterolophia
Neocentrophyidae
Neocentrophyidae là một họ kinorhyncha trong lớp Allomalorhagida.
Tham khảo
Thể loại:Allomalorhagida
Photon
Khái niệm hiện đại về photon đã được phát triển dần dần bởi Albert Einstein để giải thích các quan sát thực nghiệm mà không thể được giải thích thỏa đáng bởi mô hình sóng cổ điển của ánh sáng. Đặc biệt, mô hình photon đưa ra sự phụ thuộc của năng lượng ánh sáng vào tần số, và giải thích khả năng của vật chất và bức xạ đạt đến trạng thái cân bằng nhiệt động. Mô hình cũng đưa ra sự giải thích cho một số quan sát khác thường, bao gồm tính chất của bức xạ vật đen, mà một số nhà vật lý, điển hình nhất là Max Planck, đã từng giải thích bằng cách sử dụng các mô hình bán cổ điển, theo đó ánh sáng vẫn được miêu tả bằng các phương trình Maxwell, những ánh sáng phát ra hoặc hấp thụ từ vật thể bị lượng tử hóa. Mặc dù những mô hình bán cổ điển này đóng góp vào sự phát triển của cơ học lượng tử, những thí nghiệm sau này đã công nhận giả thiết của Einstein rằng chính ánh sáng bị lượng tử hóa; và lượng tử của ánh sáng là các hạt photon.
Trong Mô hình chuẩn hiện đại của vật lý hạt, photon được miêu tả như là một hệ quả cần thiết của các định luật vật lý với tính đối xứng tại mỗi điểm trong không thời gian. Các tính chất nội tại của photon như điện tích, khối lượng và spin được xác định bởi tính chất của đối xứng gauge. Lý thuyết neutrino về ánh sáng với cố gắng miêu tả photon có cấu trúc thành phần, vẫn chưa có được một thành công nào đáng kể.
Khái niệm photon đã dẫn đến những phát triển vượt bậc trong vật lý lý thuyết cũng như thực nghiệm, như laser, ngưng tụ Bose–Einstein, lý thuyết trường lượng tử, và cách giải thích theo xác suất của cơ học lượng tử. Nó đã được áp dụng cho các lĩnh vực như quang hóa học (photochemistry), kính hiển vi có độ phân giải cao và các phép đo khoảng cách giữa các phân tử. Hiện nay, photon được nghiên cứu như một trong những phần tử của các máy tính lượng tử và cho những ứng dụng phức tạp trong thông tin quang như mật mã lượng tử (quantum cryptograpy).
Thuật ngữ
Năm 1900 Max Planck đang nghiên cứu về bức xạ vật đen và đề xuất ra là năng lượng của sóng điện từ có thể được giải phóng ra theo những "gói" năng lượng; mà ông gọi chúng là những lượng tử. Sau đó, năm 1905 Albert Einstein đã tiến xa hơn bằng đề xuất rằng sóng điện từ chỉ có thể tồn tại trong những gói rời rạc này. Ông gọi những gói sóng này là lượng tử ánh sáng (tiếng Đức: das Lichtquant). Tên gọi photon bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cho ánh sáng,  (chuyển tự thành phôs), và đã được sử dụng bởi nhà hóa lý Gilbert Lewis năm 1926, người đã đưa ra một lý thuyết suy đoán các photon có đặc điểm "không thể tạo ra hoặc bị phá hủy". Mặc dù lý thuyết của Lewis chưa bao giờ được công nhận do nó mâu thuẫn với nhiều thí nghiệm, thuật ngữ photon do ông đưa ra đã nhanh chóng được các nhà vật lý sử dụng. Isaac Asimov đã công nhận Arthur Compton là người đưa ra định nghĩa lượng tử năng lượng gắn với photon vào năm 1927.
Trong vật lý học, photon thường được ký hiệu bởi chữ γ (chữ cái Hy Lạp gamma). Ký hiệu này có lẽ bắt nguồn từ tia gamma, do tia này được khám phá bởi Paul Villard năm 1900, và được Ernest Rutherford đặt tên là tia gamma vào năm 1903, và sau đó Rutherford và Edward Andrade đã chỉ ra tia này là một dạng của bức xạ điện từ vào năm 1914. Trong hóa học và kĩ thuật quang học, photon thường được ký hiệu là hν, hay đây là năng lượng của một photon, với h là hằng số Planck và chữ cái Hy Lạp ν (nu) là tần số của photon. Ít thông dụng hơn, photon có thể được ký hiệu là hf, trong đó tần số được ký hiệu bằng f.
Tính chất vật lý
Photon là hạt phi khối lượng, không có điện tích và không bị phân rã tự phát trong chân không. Một photon có hai trạng thái phân cực và được miêu tả chính xác bởi ba tham số liên tục: là các thành phần của vectơ sóng của nó, xác định lên bước sóng λ và hướng lan truyền của photon. Photon là một boson gauge của trường điện từ, và do vậy mọi số lượng tử khác của photon (như số lepton, số baryon, và số lượng tử hương) đều bằng 0.
200px|nhỏ|trái|[[Biểu đồ Feynman mô tả electron và positron trao đổi photon (còn gọi là tán xạ Bhabha).]] Các photon được phát ra từ rất nhiều quá trình trong tự nhiên. Ví dụ, khi một hạt tích điện bị gia tốc, nó sẽ phát ra bức xạ synchrotron. Trong quá trình một phân tử, nguyên tử hoặc hạt nhân trở về trạng thái có mức năng lượng thấp hơn, các photon với năng lượng khác nhau sẽ bị phát ra, từ bức xạ hồng ngoại cho đến tia gamma. Photon cũng được phát ra khi một hạt và phản hạt tương ứng hủy lẫn nhau (ví dụ như sự hủy cặp hạt electron và positron).
Trong chân không, photon chuyển động với vận tốc ánh sáng c và năng lượng cùng động lượng của nó được liên hệ trong công thức, với p là độ lớn của vector động lượng p. Công thức này suy ra từ công thức tương đối tính, với :
Photon cũng mang động lượng góc spin mà không phụ thuộc vào tần số của nó. Độ lớn của spin là và thành phần đo dọc theo hướng chuyển động của nó, hay hình chiếu của động lượng (helicity), phải là ±ħ. Có hai hình chiếu của động lượng, gọi là bên phải (right-handed) và bên trái (left-handed), tương ứng với hai trạng thái phân cực tròn của photon.
Để minh họa ý nghĩa của những công thức này, sự hủy của một hạt và phản hạt tương ứng trong chân không phải cho kết quả là tạo ra ít nhất hai photon vì những lý do sau. Đối với khối tâm của hệ, tổng động lượng toàn phần phải bằng không, trong khi đối với một photon thì nó luôn có động lượng (do những tính chất đã được miêu tả ở trước, động lượng chỉ phụ thuộc vào tần số hoặc bước sóng—mà không thể bằng không). Từ đó, theo định luật bảo toàn động lượng (hoặc tương đương với, bất biến tịnh tiến) đòi hỏi rằng ít nhất hai photon phải được tạo ra, cho tổng động lượng toàn phần bằng không. (Tuy vậy nếu hệ tương tác với một hạt khác hoặc một trường khác trong quá trình hủy cặp hạt thì có khả năng sinh ra một photon, ví dụ như khi một hạt positron hủy với một electron liên kết trong hệ nguyên tử, thì có thể sinh ra chỉ một photon do trường Coulomb của hạt nhân nguyên tử đã phá vỡ đối xứng tịnh tiến.) Năng lượng của hai photon, hay một cách tương đương, tần số của chúng, có thể được xác định từ định luật bảo toàn bốn-động lượng. Nhìn theo một hướng khác, ta có thể xem photon là phản hạt với chính nó. Và quá trình ngược lại, sự sinh cặp, thể hiện nổi bật trong cơ chế các hạt photon năng lượng cao như tia gamma bị mất năng lượng khi truyền qua vật chất. Quá trình ngược lại của "sự hủy một hạt photon" được diễn ra trong điện trường của một hạt nhân nguyên tử.
Công thức cổ điển cho năng lượng và động lượng của bức xạ điện từ có thể được viết lại theo khái niệm của sự kiện photon. Ví dụ, áp suất bức xạ điện từ lên một vật được dẫn ra từ sự truyền động lượng của photon trên một đơn vị thời gian và một đơn vị diện tích của vật thể đó, do áp suất là lực trên một đơn vị diện tích và lực là sự thay đổi của động lượng trên đơn vị thời gian.
Thí nghiệm kiểm tra khối lượng của photon
Photon hiện tại được tin là không có khối lượng, nhưng nó vẫn còn là một câu hỏi trong lĩnh vực thực nghiệm. Nếu photon không phải là không có khối lượng, thì nó không thể chuyển động với vận tốc chính xác bằng vận tốc của ánh sáng trong chân không, c. Vận tốc của nó sẽ phải nhỏ hơn và phụ thuộc vào tần số của nó. Thuyết tương đối sẽ không bị ảnh hưởng bởi vấn đề này; vì cái gọi là vận tốc ánh sáng, c, do đó sẽ không phải là vận tốc thực mà ánh sáng di chuyển, mà là một hằng số của tự nhiên giới hạn vận tốc lớn nhất của bất kì một vật thể nào về mặt lý thuyết có thể đạt được trong không thời gian. Và như thế, nó vẫn là vận tốc của những gợn không thời gian (các sóng hấp dẫn và các hạt graviton), nhưng nó không phải là vận tốc của photon.
Nếu hạt photon có khối lượng thì nó cũng sẽ ảnh hưởng đến tính chất khác. Như định luật Coulomb sẽ phải thay đổi và trường điện từ phải có thêm một bậc vật lý tự do. Những hiệu ứng này chi phối độ chính xác của các thí nghiệm nhằm khám phá khối lượng của photon cao hơn so với sự phụ thuộc vào tần số của vận tốc ánh sáng. Nếu định luật Coulomb không đúng hoàn toàn, thì nó sẽ khiến cho xuất hiện một điện trường bên trong một vật dẫn rỗng khi vật này được đặt trong một điện trường ngoài. Từ đây có thể kiểm tra định luật Coulomb với độ chính xác rất cao. Thí nghiệm kiểm tra điều này không phát hiện ra được điện trường bên trong vật dẫn rỗng và đặt giới hạn cho khối lượng trên của photon trong thực nghiệm là m ≲ 10−14 eV/c2.
Giới hạn trên cho khối lượng của photon với độ chính xác cao hơn thu được trong thí nghiệm nhằm xác định hiệu ứng gây nên bởi vectơ thế từ trường thiên hà (galactic vector magnetic potential). Mặc dù vectơ thế từ trường thiên hà là rất lớn do từ trường của thiên hà tồn tại trên những khoảng cách lớn, thì từ trường này chỉ có thể quan sát được nếu photon là hạt phi khối lượng. Trong trường hợp photon có khối lượng, số hạng khối lượng có thể ảnh hưởng đến plasma thiên hà. Trên thực tế không một hiệu ứng nào đã được quan sát và các nhà vật lý rút ra được giới hạn khối lượng trên cho photon là m < 3 eV/c2. Vectơ thế thiên hà cũng có thể được khám phá một cách trực tiếp bằng cách đo mômen xoắn tác động lên một vành từ hóa. Những phương pháp này đã thu được giới hạn trên là 10−18eV/c2, được cho trong Nhóm Dữ liệu Hạt (Particle Data Group).
Những giới hạn rất nhỏ này được suy ra từ sự không quan sát thấy các hiệu ứng do vectơ thế từ trường thiên hà đã được chỉ ra là những mô hình phụ thuộc. Nếu khối lượng của photon được tạo ra thông qua cơ chế Higgs thì giới hạn trên cho khối lượng của photon là m≲10−14 eV/c2 do định luật Coulomb phù hợp với thí nghiệm kiểm tra nó.