cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lịch sử phần mềm
Đóng gói phần mềm với phần cứng và các vấn đề pháp lý của nó
Data General cũng gặp phải các vấn đề pháp lý liên quan đến việc đóng gói – mặc dù trong trường hợp này, đó là do một vụ kiện dân sự từ một đối thủ sẽ là đối thủ. Khi Data General giới thiệu Data General Nova, một công ty tên là Digidyne muốn sử dụng hệ điều hành RDOS trên bản sao phần cứng của riêng mình. Data General từ chối cấp phép phần mềm của họ và yêu cầu "quyền đóng gói" của họ. Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đặt ra một tiền lệ có tên là Digidyne v. Data General vào năm 1985 bằng cách để phán quyết của tòa án kháng cáo vòng 9 về vụ kiện, và Data General cuối cùng đã bị buộc phải cấp phép cho hệ điều hành vì người ta phán quyết rằng việc hạn chế giấy phép chỉ cho phần cứng DG là một thỏa thuận ràng buộc bất hợp pháp. Mặc dù Tòa án quận lưu ý rằng "không có hội thẩm hợp lý nào có thể nhận thấy rằng trong thị trường rộng lớn và năng động với nhiều đối thủ cạnh tranh lớn hơn", Data General "có sức mạnh thị trường để hạn chế thương mại thông qua một thỏa thuận ràng buộc bất hợp pháp", ràng buộc hoạt động hệ thống phần cứng được cai trị như là bất hợp pháp sau khi kháng cáo.
Vào năm 2008, Psystar Corporation đã bị Apple Inc. kiện vì đã phân phối các bản sao Macintosh trái phép có cài sẵn OS X và bị phản đối. Một trong những lập luận trong bộ phản đối - trích dẫn trường hợp Data General - là Apple thống trị thị trường máy tính tương thích OS X bằng cách gắn hệ điều hành này vào máy tính Apple một cách bất hợp pháp. Thẩm phán Tòa án quận William Alsup đã bác bỏ lập luận này, nói rằng, như Tòa án quận đã phán quyết trong vụ Data General hơn 20 năm trước, rằng thị trường liên quan không chỉ đơn giản là một hệ điều hành (Mac OS) mà là tất cả các hệ điều hành PC, bao gồm cả Mac OS và lưu ý rằng Mac OS không có vị trí thống trị trong thị trường rộng lớn hơn đó. Phán quyết của Alsup cũng lưu ý rằng tiền lệ Data General đáng ngạc nhiên rằng việc buộc các sản phẩm có bản quyền luôn là bất hợp pháp kể từ đó đã bị phán quyết trong vụ kiện Illinois Tool Works Inc. v. Independent Ink, Inc.
Pteris krugii
Pteris krugii là một loài dương xỉ trong họ Pteridaceae. Loài này được Kuhn mô tả khoa học đầu tiên.. Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Lịch sử phần mềm
Phần mềm đóng gói (Cuối những năm 1960 đến nay)
Một ngành công nghiệp sản xuất phần mềm đóng gói độc lập - phần mềm không được sản xuất "dùng một lần" cho một khách hàng cá nhân, cũng không "đi kèm" với phần cứng máy tính - bắt đầu phát triển vào cuối những năm 1960.
Pteris krugii
Liên kết ngoài
K Thể loại:Unresolved names
Lịch sử phần mềm
Unix (những năm 1970 – nay)
Unix là một hệ điều hành ban đầu đã trở nên phổ biến và có ảnh hưởng rất lớn, và vẫn tồn tại cho đến ngày nay. Biến thể phổ biến nhất của Unix ngày nay là macOS (trước đây được gọi là OS X và Mac OS X), trong khi Linux có liên quan chặt chẽ với Unix.
Pteris krugii
Liên kết ngoài
Pteris krugii
Esentepe, Araban
Esentepe là một xã thuộc huyện Araban, tỉnh Gaziantep, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 763 người.
Mitromorpha hewitti
Mitromorpha hewitti là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Mitromorphidae, họ ốc cối.
Aspitates citraria
Aspitates citraria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Mitromorpha hewitti
Tham khảo
Thể loại:Mitromorpha Thể loại:Động vật được mô tả năm 1921
Lịch sử phần mềm
Sự phát triển của máy vi tính
Vào tháng 1 năm 1975, Micro Instrumentation and Telemetry Systems bắt đầu bán bộ vi máy tính Altair 8800 của mình theo đơn đặt hàng qua thư. Microsoft đã phát hành sản phẩm đầu tiên của mình là Altair BASIC vào cuối năm đó và những người có sở thích bắt đầu phát triển các chương trình để chạy trên những bộ dụng cụ này. Tiny BASIC đã được xuất bản dưới dạng một chương trình nhập liệu trên Tạp chí của Tiến sĩ Dobb, và được hợp tác phát triển.
Việc nhập mã nguồn từ tạp chí máy tính là một quá trình bất tiện và chậm chạp, và một lần gõ sai – hoặc tệ hơn, in sai – ký tự có thể làm cho chương trình không hoạt động được, nhưng mọi người vẫn làm như vậy. (Công nghệ nhận dạng ký tự quang học, về mặt lý thuyết có thể được sử dụng để quét trong danh sách thay vì sao chép chúng bằng tay, vẫn chưa được sử dụng rộng rãi.)
Tuy nhiên, cuối cùng sự kết hợp của bốn yếu tố đã đưa việc in danh sách mã nguồn hoàn chỉnh của toàn bộ các chương trình trên tạp chí máy tính đến hồi kết thúc:
Rất nhanh chóng, phần mềm thương mại bắt đầu bị vi phạm bản quyền, và các nhà sản xuất phần mềm thương mại rất không hài lòng về điều này. Bill Gates, người đồng sáng lập Microsoft, là người sớm có đạo đức chống vi phạm bản quyền phần mềm với Thư ngỏ gửi những người dùng máy tính nghiệp du, nổi tiếng vào năm 1976.
Những năm 1980 – nay
Trước khi có máy vi tính, một chương trình phần mềm thành công thường bán được tới 1.000 bản với giá 50.000–60.000 USD mỗi bản. Vào giữa những năm 1980, phần mềm máy tính cá nhân đã bán được hàng nghìn bản với giá 50–700 đô la mỗi bản. Các công ty như Microsoft, MicroPro và Lotus Development có doanh thu hàng năm hàng chục triệu đô la. Tương tự, họ thống trị thị trường châu Âu với các phiên bản nội địa hóa của các sản phẩm đã thành công ở quốc gia khác.
Một thời điểm quan trọng trong lịch sử máy tính là việc công bố các thông số kỹ thuật của máy tính cá nhân IBM vào những năm 1980 do Philip Don Estridge, nhân viên của IBM thực hiện, đã nhanh chóng dẫn đến sự thống trị của PC trên thị trường máy tính để bàn và máy tính xách tay sau này trên toàn thế giới, một sự thống trị vẫn tiếp tục cho đến ngày nay. Microsoft, bằng cách đàm phán thành công với IBM để phát triển hệ điều hành đầu tiên cho PC (MS-DOS), được hưởng lợi rất nhiều từ thành công của PC trong những thập kỷ tiếp theo, nhờ sự thành công của MS-DOS và phần mềm hỗ trợ kiêm sản phẩm kế nhiệm của nó, Microsoft Windows. Chiến thắng trong cuộc đàm phán này là một thời điểm quan trọng trong lịch sử của Microsoft.
Cửa hàng ứng dụng
Các ứng dụng dành cho thiết bị di động (điện thoại di động và máy tính bảng) đã được gọi là "ứng dụng" trong những năm gần đây. Apple đã chọn bán ứng dụng iPhone và iPad thông qua App Store của họ, và do đó, cả hai ứng dụng bác sĩ thú y và cắt giảm mọi ứng dụng trả phí được bán. Apple không cho phép các ứng dụng có thể được sử dụng để đi vào kho ứng dụng của họ (ví dụ: các máy ảo như máy ảo Java hoặc Flash).
Động thái này đã được nhân rộng cho các hệ điều hành máy tính để bàn với Phần mềm GNOME (dành cho Linux), Mac App Store (dành cho macOS) và Windows Store (dành cho Windows). Tất cả các nền tảng này vẫn như mọi khi, không độc quyền: chúng cho phép các ứng dụng được cài đặt từ bên ngoài cửa hàng ứng dụng và thực sự từ các cửa hàng ứng dụng khác.
Sự gia tăng bùng nổ về mức độ phổ biến của các ứng dụng, đối với iPhone nói riêng mà còn đối với Android, đã dẫn đến một loại "cơn sốt vàng", với một số lập trình viên hy vọng dành một lượng thời gian đáng kể để tạo ra các ứng dụng với hy vọng làm cho nó trở nên phổ biến và kiếm được nhiều tiền từ đó. Giống như trong những cuộc đổ xô đi tìm vàng thật, không phải tất cả những doanh nhân đầy hy vọng này đều thành công.
Chuẩn hóa phát triển phần mềm
Sự phát triển của các chương trình giảng dạy trong khoa học máy tính đã dẫn đến những cải tiến trong phát triển phần mềm. Các thành phần của các chương trình giảng dạy này bao gồm:
Cách thức phần mềm đã ảnh hưởng đến phần cứng
Khi ngày càng có nhiều chương trình đi vào lĩnh vực phần sụn, và bản thân phần cứng trở nên nhỏ hơn, rẻ hơn và nhanh hơn theo dự đoán của định luật Moore, thì ngày càng nhiều loại chức năng của máy tính được thực hiện bởi phần mềm, đã gia nhập hàng ngũ phần cứng, như ví dụ với các đơn vị xử lý đồ họa. (Tuy nhiên, thay đổi đôi khi đi theo hướng khác vì chi phí hoặc các lý do khác, chẳng hạn như với softmodem và microcode.)
Hầu hết các công ty phần cứng ngày nay có nhiều lập trình viên phần mềm trong biên chế hơn các nhà thiết kế phần cứng, vì các công cụ phần mềm đã tự động hóa nhiều nhiệm vụ của các kỹ sư bảng mạch in (PCB).
Nguồn
Thể loại:Lịch sử tin học Thể loại:Lịch sử khoa học máy tính Thể loại:Lịch sử phần mềm
Pumora
Pumora là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.
Tham khảo
Thể loại:Acronictinae
Saint-Germain-d'Aunay
Saint-Germain-d'Aunay là một xã trong tỉnh Orne, vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã Saint-Germain-d'Aunay nằm ở khu vực có độ cao trung bình 221 mét trên mực nước biển.
Tham khảo
Saintgermaindaunay
Psychotria scytophylla
Liên kết ngoài
S Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1963
Anthrenus sophonisba
Tham khảo
Thể loại:Anthrenus
Apiogaster posticum
Apiogaster posticum là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Apiogaster
Telipogon suffusus
Telipogon suffusus là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Rchb.f. ex Kraenzl. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1920.
Liên kết ngoài
Thể loại:Telipogon Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1920
Aspalathus rectistyla
Aspalathus rectistyla là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được R.Dahlgren miêu tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Aspalathus
Medmassa proxima
Medmassa proxima là một loài nhện trong họ Corinnidae.
Loài này thuộc chi Medmassa. Medmassa proxima được Roger de Lessert miêu tả năm 1923.
Tham khảo
Thể loại:Medmassa
Hurulagere, Kunigal
Hurulagere là một làng thuộc tehsil Kunigal, huyện Tumkur, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Tumkur (huyện)
Juncus ratkowskyanus
Juncus ratkowskyanus là một loài thực vật có hoa trong họ Juncaceae. Loài này được L.A.S.Johnson mô tả khoa học đầu tiên năm 1991.
Liên kết ngoài
Thể loại:Juncus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1991
Selenia fulvopustulata
Selenia fulvopustulata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Battenans-les-Mines
Battenans-les-Mines là một xã của tỉnh Doubs, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.
Lysimachia sciadantha
Lysimachia sciadantha là một loài thực vật có hoa trong họ Anh thảo. Loài này được C.Y. Wu mô tả khoa học đầu tiên năm 1965.
Liên kết ngoài
Thể loại:Lysimachia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1965
Tolbonia anamitica
Tolbonia anamitica là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Kuntze miêu tả khoa học đầu tiên năm 1891.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tolbonia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1891
Saint-Germain-de-Clairefeuille
Saint-Germain-de-Clairefeuille là một xã trong tỉnh Orne, vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã Saint-Germain-de-Clairefeuille nằm ở khu vực có độ cao trung bình 210 mét trên mực nước biển.
Tham khảo
Saintgermaindeclairefeuille
Mitromorpha herilda
Mitromorpha herilda là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Mitromorphidae, họ ốc cối.
Tham khảo
Thể loại:Mitromorpha Thể loại:Động vật được mô tả năm 1915
Xã Berlin, Quận Sheridan, Bắc Dakota
Xã Berlin (Berlin Township) là một xã thuộc quận Sheridan, tiểu bang Bắc Dakota, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 42 người.
Xem thêm
Thể loại:Xã thuộc tiểu bang Bắc Dakota Thể loại:Quận Sheridan, North Dakota
Pteris kuhnii
Pteris kuhnii là một loài dương xỉ trong họ Pteridaceae. Loài này được E.Fourn. mô tả khoa học đầu tiên năm 1873. Danh pháp khoa học của loài này chưa được làm sáng tỏ.
Liên kết ngoài
Pteris kuhnii
Threnosia myochroa
Threnosia myochroa là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Threnosia
Saint-Germain-de-la-Coudre
Saint-Germain-de-la-Coudre là một xã trong tỉnh Orne, vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã Saint-Germain-de-la-Coudre nằm ở khu vực có độ cao trung bình 104 mét trên mực nước biển.
Tham khảo
Saintgermaindelacoudre
Anthrenus sordidulus
Anthrenus sordidulus là một loài bọ cánh cứng trong họ Dermestidae. Loài này được Reitter miêu tả khoa học năm 1889.
Tham khảo
Thể loại:Anthrenus
Apiogaster rufiventris
Apiogaster rufiventris là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Apiogaster
Mesoleptus borealis
Mesoleptus borealis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Mesoleptus
2024
Năm 2024 (số La Mã: MMXXIV). Trong lịch Gregory, nó sẽ là năm thứ 2024 của Công nguyên hay của Anno Domini; năm thứ 24 của thiên niên kỷ 3 và của thế kỷ 21; và năm thứ năm của thập niên 2020.
Tham khảo
Thể loại:Thập niên 2020  Thể loại:Năm Thể loại:Thiên niên kỷ 3
Tiếng Phạn
Tiếng Phạn (Hán-Việt: Phạm/Phạn ngữ, chữ Hán: 梵語; saṃskṛtā vāk संस्कृता वाक्, hoặc ngắn hơn là saṃskṛtam संस्कृतम्) hay tiếng Sanskrit là một cổ ngữ Ấn Độ và là một ngôn ngữ tế lễ của các tôn giáo như Ấn Độ giáo, Phật giáo Bắc Tông và Jaina giáo. Nó có một vị trí quan trọng trong văn hóa Ấn Độ và các văn hóa vùng Đông Nam Á tương tự như vị trí của tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp trong châu Âu Trung Cổ; nó cũng là kết cấu trọng điểm của truyền thống Ấn giáo/Phệ-đà, nhưng ở một mức độ cao cấp hơn. Ngày nay nó là một trong nhiều ngôn ngữ chính thức của Ấn Độ, mặc dù tiếng Hindi (hindī हिन्दी) và các thứ tiếng địa phương khác ngày càng được dùng phổ biến.
Khác với quan niệm phổ biến, tiếng Phạn không phải là một ngôn ngữ chết. Nó vẫn còn được dạy trong các trường học và tại gia khắp nước Ấn, tuy chỉ là ngôn ngữ thứ hai. Một số người Bà-la-môn vẫn xem tiếng Phạn là tiếng mẹ đẻ. Theo một thông tin gần đây, tiếng Phạn được phục hưng như một tiếng địa phương thực dụng tại làng Mattur gần Shimoga, Karnataka.
Tiếng Phạn phần lớn được dùng như một ngôn ngữ tế tự trong các nghi lễ của Ấn Độ giáo dưới dạng ca tụng và chân ngôn (sa. mantra). Tiền thân của tiếng Phạn cổ là tiếng Phệ-đà (zh. 吠陀, en. vedic sanskrit), một ngôn ngữ được xem là một trong những thành viên cổ nhất của hệ ngôn ngữ Ấn-Âu, và văn bản cổ nhất của nó là Lê-câu-phệ-đà (zh. 棃俱吠陀, sa. ṛgveda). Bài này nhấn mạnh vào Hoa văn Phạn ngữ như nó được hệ thống hoá bởi Ba-ni-ni (zh. 巴尼尼, sa. pāṇini) vào khoảng 500 trước CN. Hầu hết những bài văn tiếng Phạn được truyền miệng qua nhiều thế kỉ trước khi được ghi lại tại Ấn Độ trong thời kì trung cổ.
Từ nguyên
nhỏ|400px|Bản tiếng Phạn của [[Devīmāhātmya trên lá cọ, theo lối viết cổ Bhujimol, của Bihār hoặc Nepāl, thế kỷ 11]] Saṃskṛta là một quá khứ phân từ thụ động được hình thành từ tiếp đầu âm sam, có nghĩa là "gom lại", "đầy đủ" và gốc động từ √kṛ với nghĩa là "làm". Như vậy thì saṃskṛta có nghĩa là "được làm đầy đủ". Theo quan niệm Ấn Độ, cái được làm đầy đủ, trọn vẹn là tốt nên saṃskṛta cũng được hiểu là "toàn hảo". Các nhà dịch kinh Phật từ Phạn sang Hán dịch saṃskṛta là Phạn (Phạm 梵), có nghĩa là thuộc về Brahma, thuộc cõi trời thanh tịnh, thiêng liêng và theo nghĩa này danh từ Phạn ngữ (zh. 梵語) được dùng. Một cách gọi khác là Nhã ngữ (zh. 雅語).
Theo định nghĩa trên thì tiếng Phạn luôn là một ngôn ngữ cao cấp được dùng trong những lĩnh vực tôn giáo và khoa học, đối nghịch với những loại ngôn ngữ bình dân. Bộ văn phạm cổ nhất còn được lưu lại là Sách ngữ pháp tám chương (sa. aṣṭādhyāyī) của Ba-ni-ni (sa. Pāṇini), được biên tập vào khoảng thế kỉ thứ 5 trước CN. Bộ này cơ bản là một bộ ngữ pháp quy định, phán định (prescriptive) thế nào là tiếng Phạn đúng, thay vì mang tính chất miêu tả (descriptive). Tuy nhiên, nó vẫn hàm dung những phần miêu tả, phần lớn miêu tả những dạng từ ngữ Phệ-đà đã không còn phổ biến vào thời của Ba-ni-ni (sa. Pāṇini).
Mặc dù hầu hết những người học tiếng Phạn cũng đã nghe câu truyện truyền thống là tiếng Phạn đã được sáng tạo và tinh chế qua nhiều thế hệ (theo truyền thống là hơn một thiên niên kỉ) cho đến lúc được xem là toàn hảo. Khi danh từ Sanskrit (saṃskṛta) xuất hiện tại Ấn Độ, nó không được hiểu là một ngôn ngữ đặc thù, khác biệt so với những ngôn ngữ khác (người Ấn Độ thời đó thường xem ngôn ngữ là phương ngôn, tức là những thứ tiếng địa phương), mà chỉ là một cách ăn nói tao nhã đặc biệt, có một mối tương quan với các ngôn ngữ địa phương như trường hợp tiếng Anh "chuẩn" có mối tương quan với những loại phương ngôn được dùng tại Vương quốc Anh hoặc Hoa Kỳ. Kiến thức tiếng Phạn là một dấu hiệu của địa vị xã hội và học vị, được truyền dạy qua sự phân tích chặt chẽ những nhà văn phạm Phạn ngữ như Ba-ni-ni. Hình thái của ngôn ngữ này xuất phát từ dạng Phệ-đà có trước và các học giả thường phân biệt giữa tiếng Phạn Phệ-đà (vedic sanskrit) và tiếng Phạn cổ (classical sanskrit). Tuy nhiên, hai ngôn ngữ này rất giống nhau về nhiều mặt, chỉ khác nhau phần lớn ở một vài khía cạnh âm vận, từ vị và ngữ pháp. Cũng một số người cho rằng, Ấn Độ thời xưa có nhiều phương ngôn khác nhau và tiếng Phạn cổ là một trong những phương ngôn, Phệ-đà là một cấp bậc cổ hơn của một trong những phương ngôn này. Tiếng Phệ-đà có khuynh hướng chuyển các từ Ấn-Âu l ल् thành r र्, chuyển ḍ ड् và ḍh ढ् thành ḷ ऌ và ḷh ळ giữa các nguyên âm (với l uốn lưỡi).
Tiếng Phệ-đà là ngôn ngữ của những bộ kinh Phệ-đà, những thánh điển xuất hiện sớm nhất tại Ấn Độ và cũng là cơ sở của Ấn Độ giáo. Bộ kinh Phệ-đà cổ nhất, Lê-câu-phệ-đà, được biên tập trong thiên niên kỉ thứ hai trước CN. Các dạng từ ngữ Phệ-đà được lưu truyền cho đến giữa thiên niên kỉ thứ nhất trước CN. Vào khoảng thời gian này, tiếng Phạn thực hiện một bước chuyển biến từ một ngôn ngữ thứ nhất thành một ngôn ngữ thứ nhì của tôn giáo và học thức, đánh dấu bước khởi đầu của thời kì Hoa văn. Một dạng tiếng Phạn được gọi là tiếng Phạn sử thi (epic sanskrit) được tìm thấy trong những trường sử thi như Mahābhārata và những sử thi khác. Dạng tiếng Phạn này hàm dung nhiều thành tố prākṛta, là những thành phần vay mượn từ ngôn ngữ "bình dân", so với Hoa văn Phạn ngữ chuẩn. Cũng có một ngôn ngữ được các học giả gọi là Phật giáo tạp chủng phạn ngữ (Buddhist Hybrid Sanskrit); nó thật sự là một dạng prākṛta với những thành phần tiếng Phạn được dùng để tô hoạ thêm.
Người ta tìm thấy một mối quan hệ rất gần giữa những dạng tiếng Phạn và những dạng phương ngôn Trung Ấn (Middle Indo-Aryan Prākrits), hoặc giữa những ngôn ngữ địa phương (phần lớn kinh điển Phật giáo và Jaina giáo được ghi lại dưới dạng này) và những ngôn ngữ Ấn-Âu hiện đại. Các dạng ngôn ngữ Prākrit có lẽ xuất phát từ tiếng Phệ-đà và người ta cũng tìm thấy sự ảnh hưởng giữa các dạng tiếng Phạn sau này và các dạng Prākrit khác nhau. Và cũng có sự ảnh hưởng hai chiều giữa tiếng Phạn và các ngôn ngữ Nam Ấn thuộc hệ ngôn ngữ Dravida như tiếng Tamil.
Công trình nghiên cứu tiếng Phạn tại châu Âu, được khởi công bởi Heinrich Roth và Johann Ernst Hanxleden, đã dẫn đến sự đề nghị một hệ ngôn ngữ Ấn-Âu của Sir William Jones và vì thế đã giữ một vai trò quan trọng cho sự phát triển của ngành ngữ học châu Âu. Thật như vậy, ngành Ngữ ngôn học (cùng với Âm vận học v.v...) xuất phát đầu tiên trong giới nghiên cứu văn phạm Ấn Độ, những người đã tìm cách mục lục hoá và lập điều lệ các quy tắc trong tiếng Phạn. Ngữ ngôn học hiện đại chịu ảnh hưởng rất lớn của những nhà văn phạm này và cho đến ngày nay, những thuật ngữ then chốt cho sự phân tích hợp từ đều được lấy từ tiếng Phạn.
Hệ ngôn ngữ Ấn-Âu
Tiếng Phạn thuộc nhóm ngôn ngữ Ấn-Aryan của hệ ngôn ngữ Ấn-Âu và, như vậy, nó có cùng gốc với phần lớn các ngôn ngữ châu Âu hiện đại, và cũng cùng nguồn với những ngôn ngữ châu Âu cổ như tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp. Mối quan hệ có thể được minh hoạ qua hai từ cha và mẹ sau đây:
Điểm đáng chú ý là sự tương đồng trong cấu trúc ngữ pháp, ví như giới tính (hay giống), chức năng của các sự kiện (hay cách), thời thái và hình thức (hay trạng).
Tiếng Phạn còn giữ tất cả tám cách ngữ pháp của tiếng Ấn-Âu nguyên thủy:
Thêm vào số một và số nhiều, tiếng Phạn còn có số hai khi chia động từ hoặc biến hoá danh từ. Điểm giống nhau giữa các tiếng Latinh, cổ Hi Lạp và Phạn đã đóng vai trò quan trọng cho sự phát triển của ngành nghiên cứu ngôn ngữ Ấn-Âu.
Âm vận và cách viết
nhỏ|phải|350px|Chữ Brahmī trên cột trụ của [[vua A-dục]] Bảng chữ cái tiếng Phạn bao gồm 13 mẫu âm, 33 phụ âm và 2 âm bổ sung. Cho 46 + 2 âm này thì hệ thống chữ viết Devanāgarī dành cho mỗi chữ một ký tự riêng biệt. Vì có nhiều âm và ký tự hơn bảng chữ cái Latinh nên khi phiên âm chuẩn mực, người ta cần có một loạt dấu đặc biệt—người Âu châu gọi là diacritics, Hán gọi là Khu biệt phát âm phù hiệu (zh. 區別發音符號)—hoặc phối hợp các ký tự khác nhau để ghi cách phát âm. Qua việc bổ sung năm phát âm phù hiệu
và phối hợp một phụ âm +h cho những âm có hơi đưa ra (aspiration), như trường hợp kh, người ta có thể trình bày tất cả những âm tiếng Phạn bằng các ký tự Latinh.
Nguyên âm mang tính chất phụ âm
ṛ, ṝ, and ḷ được xem là nguyên âm, nhưng cũng mang tính chất phụ âm (do đó thường được biết như consonantal vowel). Một vài nhà văn phạm truyền thống nhắc đến chữ ḹ ॡ, dạng dài của ḷ, nhưng chữ này không được tìm thấy trong các văn bản thật sự, chỉ có ở một vài tác phẩm văn phạm đặc thù, có lẽ được đưa ra chỉ để tạo tính tương đồng với những nguyên âm khác.
Phức hợp âm
Tất cả các phức hợp âm (diphthongs) đều được phát âm dài.
Nguyên âm có thể được tăng thêm âm mũi (tị âm hoá, nasalized).
Phụ âm
Tuỳ âm ं ṃ biến đổi theo nguyên âm đi trước, tăng thành phần giọng mũi của nguyên âm. Ví dụ: saṃsāra đọc như sang|sāra, saṃhitā đọc như sang|hitā. Tuỳ âm tăng phần âm mũi của nguyên âm trước những phụ âm y, r, l, v, ś, ṣ, s.
Nhấn giọng (pitch)
Trong tiếng Phạn, đặc biệt là tiếng Phạn Phệ-đà, các âm tiết được nhấn mạnh bằng một dấu thanh âm điệu, có nghĩa là âm tiết được nhấn mạnh có một thanh điệu khác. Các nhà văn phạm Ấn Độ truyền thống định nghĩa ba thanh: udātta "cao thanh", anudātta "không cao thanh" và svarita "có âm điệu". Thông thường, khi ký âm người ta dùng dấu acute ॔ để trình bày âm cao udātta, và dùng dấu grave ॓ cho an-udātta. Thanh điệu svarita chỉ xuất hiện như kết quả của sự phối hợp giữa các nguyên âm theo quy tắc tạo âm điệu nghe êm tai (euphony) và vì thế, nó ít xuất hiện.
Hợp biến (sandhi)
Người ta phân biệt hai loại hợp biến, hợp biến trong câu (ngoại hợp biến) và hợp biến ngay trong một chữ (nội hợp biến). Tóm tắt hết các luật hợp biến thì có khoảng 25 luật. Sau đây là một vài ví dụ cho những quy luật âm vận cực kì phức tạp này:
Chữ viết
nhỏ|phải|300px|Văn bản [[Lê-câu-phệ-đà (sa. ṛgveda) viết tay, bằng chữ Thiên thành (sa. devanāgarī)]] Tiếng Phạn không có một chữ viết đặc thù nhìn theo khía cạnh lịch sử. Vua A-dục dùng chữ Brahmī ghi lại lời văn của mình trên những cột trụ (không phải tiếng Phạn mà là những ngôn ngữ khác hoặc những phương ngôn khác). Khoảng cùng thời với chữ Brahmī, người ta cũng đùng chữ Kharoṣṭhī (đang được hiệp hội Unicode duyệt nhập). Sau một thời gian (thế kỷ 4 đến thế kỷ 8), chữ Gupta, vốn được phát triển từ chữ Brahmī lại thịnh hành. Từ khoảng thế kỉ thứ 8 trở đi, chữ Śarada được phát triển từ chữ Gupta và trở nên thông dụng, nhưng lại được thay thế hoàn toàn bởi chữ Devanāgarī, với trung gian là chữ Siddham (Tất-đàm tự). Những chữ khác được dùng để ghi tiếng Phạn là Kannada ở miền Nam, chữ Grantha ở những vùng nói tiếng Tamil, chữ Bengali và những chữ khác ở những vùng miền Bắc Ấn.
Từ thời trung cổ và đặc biệt trong thời hiện đại, chữ Devanāgarī (Thiên thành tự hình, là "chữ được dùng ở thành của chư thiên") rất thông dụng và trở thành chữ viết chính cho tiếng Phạn. Ở những vùng chữ Devanāgarī không là chữ viết của tiếng địa phương thì người ta có thể tìm thấy những văn bản tiếng Phạn vẫn được viết bằng những phương ngôn này.
Tại Ấn Độ, chữ viết được đưa vào tương đối trễ và cũng không trở thành một phương tiện quan trọng vì khẩu truyền vẫn được xem là phương tiện hạng nhất để truyền trao kiến thức. Thomas William Rhys Davids đưa kiến nghị là chữ viết có lẽ được du nhập từ Trung Đông bởi các thương gia. Nhưng tiếng Phạn, vốn được dùng gần như chỉ trong khung cảnh tôn giáo linh thiêng vẫn giữ chức năng ngôn ngữ truyền miệng cho đến thời kì Hoa văn.
Từ thế kỉ 19, tiếng Phạn đã được ký âm dùng bảng chữ cái Latinh. Tiêu chuẩn phổ biến nhất là IAST (International Alphabet of Sanskrit Transliteration), được dùng làm chuẩn học thuật từ 1912. Các phương án khác cũng được phát triển khi người ta phải đối đầu những khó khăn khi trình bày chữ Phạn trên máy tính. Thuộc vào những phương án này là Harvard-Kyoto và ITRANS, một phương án ký âm không tổn thất được dùng nhiều trên mạng toàn cầu (đặc biệt là Usenet).
Cho những tác phẩm học thuật, chữ Devanāgarī được chuộng dùng để trình bày toàn văn bản tiếng Phạn và những trích dẫn dài. Tuy nhiên, sự trích dẫn những thuật ngữ đặc thù và tên riêng trong những văn bản được viết bằng chữ Latinh vẫn đòi hỏi cách ký âm tiếng Phạn bằng chữ Latinh.
684x684px Sanskrit in modern Indian scripts.
Hữu hạn định, vô hạn định
Hệ thống động từ Phạn ngữ phân biệt giữa động từ hữu hạn định (finite) và động từ vô hạn định (infinite). Khác các dạng động từ vô hạn định, tất cả các động từ hữu hạn định đều có đuôi được lập theo ngôi xưng (personal suffix). Các dạng động từ hữu hạn định phân biệt giữa các loại ngôi xưng, số, thời gian, hình thức và dạng (phân biệt chủ/thụ động). Nên biết là hệ thống động từ hữu hạn định trong tiếng Phạn rất phức tạp và hàm chứa rất nhiều cách chia.
Thời thái, số và hình thức
Các động từ hữu hạn định (finite verb) trong Phạn ngữ phân biệt giữa thời thái, số và hình thức.
Về thời thái, tiếng Phạn có sáu thời thái:
Trong ba dạng quá khứ thì Bất định quá khứ ít xuất hiện so với hai dạng kia. Cả ba dạng quá khứ vốn khác nhau một cách vi tế về mặt ngữ nghĩa (semantic): Vị hoàn thành thể chỉ một hành động nằm trong quá khứ xa hơn trước lời trần thuật và được thấy bởi người nói; Hoàn thành thể cũng chỉ một hành động nằm trong qua khứ xa trước ngày lời trần thuật được nói nhưng không được chứng kiến bởi người trần thuật; Bất định quá khứ thì lại trình bày quá khứ gần, chỉ một hành động xảy ra ngay ngày nói. Tuy nhiên, trong Hoa văn Phạn ngữ (classical sanskrit) thì những điểm khác nhau về ngữ nghĩa đã mất và cả ba đều được sử dụng không khác nghĩa.
Thêm vào đó Phạn ngữ còn có ba hình thức:
Các dạng chia động từ tiếng Phạn còn phân biệt giữa: Ngôi thứ và Số.
Ngoài số ít và số nhiều, tiếng Phạn còn có thêm một số thứ ba là số hai (dual). Tuy nhiên, số hai rất ít thấy so với số ít và số nhiều.
Ngôi thứ cũng có ba: ngôi thứ nhất (tôi, chúng tôi), ngôi thứ hai (anh, các anh) và ngôi thứ ba (cô ấy, các chị ấy).
Như vậy thì mỗi cách chia động từ cho từng 6 thời thái (present, imperfect, perfect, aorist, future, conditional) và từng 3 hình thức (imperative, optative, indicative) bao gồm 3 (ngôi) × 3 (số) = 9 dạng. Ví dụ như động từ đi, √gam, có 9 dạng chia như sau:
Phân loại động từ
Có tổng cộng 10 nhóm động từ. Mười nhóm này lại được phân thành hai loại, thematic, tạm dịch là hợp quy tắc và athematic, tạm dịch là bất quy tắc. Các nhóm hợp quy tắc bao gồm 1, 4, 6, 10. Đặc điểm của các nhóm này là đuôi của thân động từ lúc nào cũng là –a. Như vậy thì thân động từ hiện tại lúc nào cũng được gắn thêm tiếp vĩ âm –a hoặc một tiếp vĩ âm có đuôi –a. Thêm vào đó là thân động từ hiện tại của những nhóm thematic không biến đổi khi động từ được chia. Tất cả những nhóm khác — 2, 3, 5, 7, 8, và 9 — đều là athematic. Các nhóm động từ này thiếu đặc điểm –a và thân động từ biến đổi khi được chia.
Vị tha ngôn, vị tự ngôn
Khi chia động từ cho 6 thời thái và 3 hình thức thì tiếng Phạn còn phân biệt giữa hai dạng: Vị tha (sa. parasmaipada) và Vị tự (sa. ātmanepada). Parasmaipada nguyên nghĩa là "câu nói liên hệ đến người khác", được dịch ở đây là Vị tha ngôn và theo các nhà ngữ pháp Ấn Độ thì đây có nghĩa là chủ thể thực hiện một hành động cho người khác, trong khi ātmanepada, "câu nói cho chính mình", Vị tự ngôn, thì lại chỉ một hành động được chủ thể làm cho riêng mình. Ví dụ:
Tuy nhiên, Hoa văn Phạn ngữ thường không phân biệt giữa hai cách chia động từ này và cách phân chia parasmaipada/ātmanepada thường chỉ là hình thức bề ngoài. Như thế thì mỗi dạng trong năm thời thái và ba hình thức của Phạn ngữ lại có thêm hai cách chia khác nhau. Cả hai loại chia parasmaipada/ātmanepada đều mang nghĩa chủ động.
Chủ động, bị động
Tiếng Phạn cũng phân biệt giữa hai dạng năng/chủ động (active) và bị/thụ động (passive). Nhưng người ta chỉ tìm thấy cách chia thể bị động trong 2 của 6 thời cũng như ba hình thức. Trong bốn thời còn lại thì thể bị động được thay thế bằng cách biến hoá động từ theo vị tự cách (sa. ātmanepada).
Gốc động từ, thân động từ
Trong tiếng Phạn, mỗi động từ đều có một dạng trừu tượng được liệt kê trong từ điển và được gọi là gốc động từ (verb root). Các dạng khác nhau của một động từ đều được hình thành từ gốc động từ này.
Trong khi một động từ trong Anh và Đức ngữ được thâu nhập vào từ điển dưới dạng bất định (infinitive, có khi gọi không chính xác lắm là "nguyên mẫu") thì trong tiếng Phạn, nó được ghi lại dưới dạng gốc. Như thế thì tất cả các động từ trong Phạn ngữ đều được liệt kê trong từ điển dưới dạng gốc.
Một dạng động từ hữu hạn định (finite) được hình thành khi ta lập một thân động từ từ gốc động từ bằng cách biến đổi hoặc mở rộng gốc động từ, ví dụ như thêm vào một tiếp vĩ âm (hay hậu tố), hoặc một tiếp đầu âm (hay tiền tố), hoặc một từ trùng (reduplication) hoặc một cách chuyển mẫu âm ngay trong gốc động từ. Sau đó, các nhân xưng tiếp vĩ âm được gắn thêm vào. Ví dụ:
Như vậy thì dạng động từ ngôi thứ ba, số ít, hiện tại, vị tha của √pac "nấu ăn", được hình thành trước hết qua sự tạo một thân động từ dạng hiện tại bằng tiếp vĩ âm –a, sau đó nhân xưng tiếp vĩ âm dành cho ngôi thứ ba là –ti được thêm vào. Trường hợp hình thành dạng vị lai cũng tương tự như vậy. Trước hết, thân động từ vị lai pak-ṣya được tạo, sau đó nhân xưng tiếp vĩ âm được gắn vào.
Những thành phần được dùng để tạo một thân và chia động từ bao gồm động từ tiếp đầu âm (hay tiền tố động từ), động từ tiếp vĩ âm (hay hậu tố động từ) và động từ sáp nhập âm (hay nội tố động từ). Hiện tượng phân độ nguyên âm (vowel gradation) cũng thường được thấy.
Phân độ nguyên âm
Dưới "phân độ nguyên âm" các nhà văn phạm hiểu một sự chuyển biến của nguyên âm hoặc phức hợp âm dưới nhiều dạng của một âm tiết căn bản. Các dạng khác nhau này có thể được hình thành qua sự biến đổi âm cuối của danh từ (flexion) hoặc một sự diễn sinh từ một chữ gốc nhất định (derivation).
Theo các nhà văn phạm truyền thống thì các mẫu âm đơn như a, ā, i, ī, u, ū, ṛ, ṝ, ḷ, thường được biến đổi, và sự biến đổi này lại có hai phân độ, được gọi là guṇa, có thể gọi là cường hoá, là tăng độ mạnh, và vṛddhi tức là kéo dài.
Khi gốc động từ được biến hoá, ví dụ như khi thân động từ hiện tại được hình thành, ta thường thấy sự biến đổi âm theo hai phân độ trên. Ví dụ như ṛ—ar—ār. Một ví dụ tiêu biểu khác là động từ hṛ "nắm lấy, giữ lấy". Thân động từ với mẫu âm ṛ được thay thế bằng ar ở cấp guṇa har-a-ti, và khi chia ở dạng sai khiến (causative) thì được thay bằng ār ở cấp vṛddhi hār-aya-ti.
Hệ thống động từ hiện tại
Hệ thống động từ thời hiện tại bao gồm hiện tại với những hình thức khác nhau là kì nguyện (optative), mệnh lệnh (imperative) và hư nghĩ (subjunctive), cũng như vị hoàn thành quá khứ (imperfect) vì hai thời thái này đều có cùng thân động từ hiện tại. Thân động từ hiện tại được lập bằng nhiều cách, được trình bày bên dưới. Số đi trước chỉ số nhóm của chúng, vốn được các nhà văn phạm truyền thống liệt kê như vậy.
Các động từ hợp quy tắc, thematic, có thân hiện tại được hình thành như sau:
Hệ thống động từ hoàn thành quá khứ
Hệ thống này chỉ bao gồm một thời thái duy nhất, là hoàn thành quá khứ (perfect tense). Thân động từ của hoàn thành quá khứ được lập bằng cách trùng tự hoá như các động từ nhóm 3 của hệ thống hiện tại. Hệ thống này cũng bao hàm hai dạng thân mạnh và yếu của động từ. Thân mạnh được dùng với ba ngôi xưng số ít, chủ động. Thân yếu được dùng với những ngôi xưng còn lại.
Hệ thống động từ đệ tam quá khứ
Hệ thống này bao gồm đệ tam quá khứ thật sự (với ý nghĩa chỉ quá khứ, ví dụ: abhūḥ "Anh đã là") và một vài dạng thật xưa của chỉ lệnh (指令, injunctive, thường được dùng với tiểu từ mā chỉ sự cấm chỉ, ví dụ mā bhūḥ "chớ có là...!"). Sự khác biệt đáng kể nhất ở đây là sự có hoặc vắng mặt của âm gia tăng a- (augment) làm tiếp đầu âm. Cách lập thân đệ tam quá khứ khá phức tạp và chỉ cần biết ở đây là có tổng cộng 7 dạng đệ tam quá khứ.
Hệ thống động từ vị lai
Trong hệ thống này, thân động từ được lập bằng cách gắn tiếp vĩ tự sya hoặc iṣya vào gốc động từ ở phân độ guṇa.
Động từ: Cách chia
Mỗi động từ đều có một thể ngữ pháp (grammatical voice), hoặc là thể chủ động (active), bị động (passive) hoặc trung gian (medium). Cũng có một thể khách quan có thể được xem là thể bị động của những động từ bất cập vật (intransitive verbs). Động từ tiếng Phạn có ba hình thái đáng lưu ý là chỉ thị (indicative), kì nguyện (optative) và mệnh lệnh (imperative). Cổ Phạn văn cũng có dạng subjunctive, chỉ sự lo toan hư cấu nhưng chúng đã bị loại gần hết từ khi Hoa văn Phạn ngữ thịnh hành.
Hậu tố động từ căn bản
Các hậu tố của động từ tiếng Phạn hàm chứa ngôi xưng, số và cách chia theo vị tự ngôn/vị tha ngôn. Các dạng hậu tố khác nhau được dùng tuỳ theo thân động từ thuộc thời thái và hình thức nào chúng được gắn vào. Thân động từ và chính ngay những hậu tố này có thể biến đổi vì quy luật hợp biến.
Hậu tố đệ nhất được dùng cho hiện tại chỉ thị (present indicative) và tương lai. Hậu tố đệ nhị được dùng với quá khứ chưa hoàn thành, điều kiện, quá khứ bất định và kì nguyện (imperfect, conditional, aorist, optative). Hậu tố của quá khứ hoàn thành và mệnh lệnh được dùng với quá khứ hoàn thành và mệnh lệnh cách.
Cách chia động từ thời hiện tại
Chia động từ thời hiện tại xử lý tất vả những dạng của động từ bằng cách dùng thời hiện tại. Nó bao gồm thời hiện tại của tất cả hình thức cũng như đệ nhất quá khứ chỉ thị (imperfect indicative). Sự tương phản của thân mạnh/yếu được phản ánh khác nhau tuỳ vào nhóm động từ:
Cách chia các động từ bất quy tắc
Hệ thống hiện tại phân biệt giữa thân mạnh và yếu của động từ. Thân mạnh xuất hiện ở 13 dạng:
Ở tất cả những dạng khác thì thân yếu xuất hiện.
Sau đây là bảng chia động từ dviṣ द्विष् "ghét" thuộc nhóm 2:
Kì nguyện hay mong mỏi (optative) dùng đệ nhị tiếp vĩ âm. yā được gắn vào thân ở thể chủ động, và ī ở thể thụ động.
Hình thức mệnh lệnh dùng tiếp vĩ âm riêng của mệnh lệnh.
Hệ thống danh từ
Người ta phân biệt hai loại thân danh từ (substantive và adjective) tuỳ theo tự vĩ của chúng, và gọi chúng thân nguyên âm (vowel stem) hoặc thân phụ âm (consonantal stem). Mỗi thân danh từ đều có, như trường hợp tiếng Đức, một trong ba giới tính:
Ngoài trường hợp các danh từ chỉ người ra thì giới tính của một danh từ phần lớn đều là tuỳ tiện. Chủng loại giới tính của mỗi thân danh từ đều có sẵn và người ta cũng không ghi chú thêm.Ví dụ như các danh từ với đuôi –i và –u đều được tìm thấy ở ba giới tính. Tuy nhiên, ta có thể nhận ra giới tính ở một vài danh từ, ví dụ như trường hợp danh từ có đuôi –ā và –ī. Chúng đều là nữ tính.
Về mặt biến đổi (flexion), các danh từ khác nhau ở số (numerus) và sự kiện (casus).
Về mặt số thì có ba số như trường hợp các động từ hữu hạn định.
Về mặt sự kiện (casus), Phạn ngữ không những có các sự kiện như trong tiếng Đức là Nominative, Accusative, Dative và Genitive hoặc như tiếng Latinh với thêm hai sự kiện Ablative và Vocative, mà còn có thêm hai phần nữa là Instrumental và Locative. Như vậy, Phạn ngữ phân biệt 8 sự kiện theo thứ tự sau:
Từ 3 số và 8 sự kiện ta có tất cả ba x 8 = 24 dạng biến hoá ở đuôi của một chữ.
Số lượng của tự vĩ biến hoá tuỳ thuộc vào âm cuối của thân danh từ và chủng loại của nó. Hai đặc tính này xác định một hạng danh từ. Các thân danh từ với đuôi phụ âm là –i hoặc –u đều có mặt ở ba giới tính và vì vậy, chúng hình thành ba hạng danh từ (nam, nữ và trung tính với mẫu âm cuối là –i). Ví dụ:
Mỗi hạng danh từ trên đều có tự vĩ biến hoá riêng. Trên cơ sở này mà người ta phân biệt trên 20 hạng danh từ và tự vĩ biến hoá. Tuy nhiên, các hạng này không khác nhau hết ở 24 cách. Một vài loại tự vĩ biến hoá chỉ khác nhau ở một hoặc hai sự kiện. Người ta phân biệt như sau:
Thân mẫu âm
(vowel stem)
Thân phụ âm
(consonantal stem)
Thân có âm kết thúc -a
Nhóm thân có âm kết thúc -a là nhóm lớn nhất. Các danh từ loại này chỉ có thể là nam hoặc trung tính.
Thân có âm kết thúc -ṛ
Thân -ṛ phần lớn chỉ người làm, thực hiện một hành động, ví như dātṛ "người đưa", mặc dù thân này cũng bao hàm một số danh từ chỉ quyến thuộc, ví dụ như pitṛ "cha", mātṛ "mẹ", và svasṛ "chị/em gái".
Nhân xưng đại danh từ
Ngôi xưng thứ nhất và thứ hai được biến hoá song song và có nhiều điểm tương đồng.
Lưu ý: Ở ba sự kiện Accusative, Dative và Genitive thì hai nhân xưng đại danh từ này có dị dạng. Những dạng nằm trong ngoặc thuộc loại phụ đới ngữ (enclitic) nên chúng không bao giờ đứng ở đầu câu hoặc sau những tiểu từ bất biến như च ca, वा vā và एव eva.
Đại danh từ chỉ thị tad (demonstrative pronoun) được biến hoá bên dưới cũng giữ chức năng nhân xưng đại danh từ ngôi thứ ba.
Hợp thành từ
(compounds)
Một trong những điểm đặc thù nổi bật nhất của tiếng Phạn là số lượng lớn và cấu trúc phức tạp của từ hợp thành. Tương tự trong tiếng Đức, hợp thành từ cũng được ghi chung và xuất hiện như một đơn vị từ thái.
Tuy nhiên, một hợp thành từ trong tiếng Phạn chỉ là một từ về mặt hình thái. Về mặt văn phạm thì hợp từ này không phải là một từ, mà là một cấu trúc ngữ nghĩa được hình thành từ nhiều chữ. Trong Phạn văn, mỗi hình dung từ được phối hợp với một danh từ trong một phiến ngữ (phrase) đều có thể được phối hợp với một thật danh từ (substantive). Ví dụ như śānta शान्त "tĩnh lặng" có thể xuất hiện
Hợp thành từ có thể được tạo một cách rất tự do, cụ thể là làm sao tạo cho tương ưng với những quy tắc, những hợp thành từ đã được tìm thấy trong những tác phẩm văn hoá. Như vậy thì trong Phạn văn, hợp thành từ có thể được tạo tương tự như những phiến ngữ hoặc những câu một cách ad hoc. Và cũng như trường hợp lập đoạn câu và những câu, ta không thấy sự hạn chế nào về mặt tạo hợp thành ngữ trong Phạn văn cả. Chỉ một vài quy tắc nhỏ được các nhà văn phạm truyền thống liệt kê ra.
Quy tắc tạo hợp thành từ
Cách tạo hợp thành từ luôn luôn theo một quy tắc giống nhau:
Người ta phân biệt năm loại hợp thành từ tương ưng với các nhóm ngữ cán (thân/gốc của từ) xuất hiện ở phần trước hoặc sau của một hợp từ, tương ưng với mối quan hệ ngữ pháp/nghĩa giữa phần trước và sau của hợp từ. Những thuật ngữ sau đây được dùng như cách trình bày của các nhà Phạn học truyền thống. Cách gọi trong ngoặc lấy từ văn phạm của những nhóm ngôn ngữ châu Âu. Ngoài ra người ta cũng liệt kê một loại thứ năm nữa là Amredita, chỉ sự lặp đi lặp lại. Ví dụ: dive-dive "ngày qua ngày", "mỗi ngày".
Số từ
Số 1 đến 10 là:
Các số 1 đến 4 được biến hoá theo các sự kiện. Eka được biến hoá như một nhân xưng đại danh từ (chỉ khác ở giống trung, số ít, cách chủ ngữ và bổ trực là kết thúc bằng –म् thay vì –त्). Tri và Catur được biến hoá không có quy tắc:
Ấn Độ ngày nay
Ảnh hưởng lớn nhất của tiếng Phạn có lẽ là những gì nó đã mang đến những ngôn ngữ lấy cơ sở văn phạm và từ vị từ nó ra. Đặc biệt trong giới tri thức Ấn Độ, tiếng Phạn được ca ngợi là một kho báu kinh điển và những bài tụng niệm của Ấn Độ giáo. Như tiếng Latinh đã ảnh hưởng đến những ngôn ngữ châu Âu, tiếng Phạn đã ảnh hưởng lớn đến hầu hết những ngôn ngữ của Ấn Độ. Trong khi những bài tụng niệm thường được ghi dưới dạng ngôn ngữ bình dân thì những chân ngôn tiếng Phạn được trì tụng bởi hàng triệu người theo Ấn giáo và trong hầu hết những đền thờ, các nghi thức tế lễ đều được thực hiện với tiếng Phạn, thường dưới dạng Phệ-đà phạn ngữ. Những dạng ngôn ngữ cao cấp của phương ngôn (vernacular) Ấn Độ như tiếng Bengali, tiếng Gujarati, tiếng Marathi, tiếng Telugu và tiếng Hindi - thường được gọi là "thanh tịnh" (sa. śuddha), "cao quý" - đều có độ Phạn hoá rất cao. Trong các ngôn ngữ hiện đại, trong khi tiếng Hindi dạng nói có khuynh hướng chịu ảnh hưởng nặng của tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư thì Bengali và Marathi vẫn lưu giữ một cơ sở từ vị to lớn. Bài quốc ca Jana Gana Mana được viết dưới dạng Bengali cao cấp, được Phạn hoá nặng nên có vẻ cổ xưa. Bài quốc ca tiền thân của Jana Gana Mana là Vande Mataram, một trước tác của Bankim Chandra Chattopadhyay được trích từ quyển Ānandmath của ông ta, là một bài thơ tiếng Phạn thuần tuý. Tiếng Malayalam, một ngôn ngữ được dùng tại bang Kerala, cũng phối hợp một số lượng từ vị tiếng Phạn đáng kể với cấu trúc ngữ pháp tiếng Tamil. Tiếng Kannada, một ngôn ngữ Nam Ấn khác cũng hàm dung từ vị tiếng Phạn. Được xem là phương tiện truyền dạy những khái niệm tâm linh, tiếng Phạn vẫn còn được ca ngợi và phổ biến tại Ấn Độ.
Tiếng Phạn được nói như tiếng mẹ đẻ tại Mattur gần Shimoga, một thôn làng nằm ở trung tâm Karnataka. Dân ở đây, bất cứ giai cấp nào, đều học và đàm thoại bằng tiếng Phạn từ nhỏ. Ngay những người bản xứ theo Hồi giáo cũng nói tiếng Phạn. Nhìn theo khía cạnh lịch sử thì làng Mattur được vua Kṛṣṇadevarāja của vương quốc Vijayanagara phó uỷ cho các học giả Phệ-đà và thân quyến của họ.
Từ ngữ tiếng Phạn được tìm thấy ở nhiều ngôn ngữ ngoài Ấn Độ. Ví dụ như tiếng Thái bao gồm nhiều từ mượn từ tiếng Phạn, như tên Rāvaṇa - hoàng đế Tích Lan - được người Thái gọi là Thoskonth, một từ rõ ràng xuất phát từ biệt danh tiếng Phạn khác là Daśakaṇṭha, "Người có mười cổ". Ngay người Philippines cũng dùng chữ guro, vốn là từ Guru của tiếng Phạn đùng để chỉ bậc đạo sư. Một số từ đã đi vào từ vị của các ngôn ngữ châu Âu như: Yoga, Dharma, Nirvana (sa. nirvāṇa), Ashram (sa. āśrama), Mandala (sa. maṇḍala), Aryan (sa. ārya), Guru, Bhagavan (sa. bhagavat), Avatar (sa. avatāra) v.v...
Tương quan giữa tiếng Phạn và các ngôn ngữ hệ Hán-Tạng
Sau đây là một vài ví dụ tiêu biểu cho các thuật ngữ Hán-Việt được phiên âm từ tiếng Phạn:
Mặc dù Phật giáo tạp chủng phạn ngữ không phải là Hoa văn Phạn ngữ (nếu nói chính xác) nhưng từ vị của nó vẫn tương tự từ vị tiếng Phạn vì có cùng gốc, và vì người viết kinh muốn ghi theo lối tiếng Phạn Hoa văn để phổ biến. Ví dụ cho các bộ luận được viết dạng tiếng Phạn Hoa văn là các tác phẩm của Trung quán tông.
Cái "chết" của tiếng Phạn
Những lời phê bình việc dạy và học tiếng Phạn thường liên quan đến sự phổ biến và việc nó không được nói nữa. Tuy nhiên, tiếng Phạn là một ngôn ngữ có một không hai, vượt thời gian. Một hệ thống kinh điển rất đồ sộ được biên tập vào lúc nó không còn được nói bởi thường dân. Sự thật tiếng Phạn là một ngôn ngữ bất biến, được chỉ đạo bằng những quy luật văn phạm khắt khe của Ba-ni-ni đã khiến người ta chọn lựa để ghi văn bản với dụng ý phổ biến và lưu thế lâu dài. Việc trước tác bằng tiếng Phạn chưa từng bị gián đoạn, đã được tiếp tục trong thời kì Hồi giáo nắm quyền và vẫn được tiếp nối ngay trong thời nay.
Liên kết ngoài
Thể loại:Ngôn ngữ cổ điển Thể loại:Ngôn ngữ cổ điển tại Ấn Độ Phạn Thể loại:Ngôn ngữ viết bằng Devanagari Thể loại:Ngôn ngữ tại Nepal Thể loại:Ngôn ngữ chủ-tân-động
2023
Năm 2023 là năm có tín hiệu tích cực đại dịch COVID-19 (hay còn gọi là WHO đã kết thúc tình trạng khẩn cấp về sức khỏe toàn cầu), sự tiếp diễn Nga xâm lược Ukraina, xung đột vũ trang ở Sudan bắt đầu vào tháng Tư. Năm 2023 là năm có nhiều thảm họa thiên nhiên thảm khốc, bao gồm trận động đất kinh hoàng Thổ Nhĩ Kỳ và Syria, khiến gần 60.000 người thiệt mạng, Bão Freddy, cơn bão nhiệt đới kéo dài nhất được ghi nhận trong lịch sử, khiến hơn 1.400 người thiệt mạng.
Năm 2023 cũng chứng kiến một cuộc khủng hoảng ngân hàng dẫn đến sự sụp đổ của nhiều ngân hàng khu vực của Mỹ cũng như việc UBS ở Thụy Sĩ mua lại Credit Suisse. Trong số các ngân hàng Mỹ, hai ngân hàng lớn nhất đã sụp đổ là Ngân hàng Thung lũng Silicon và Ngân hàng First Republic trong lịch sử Hoa Kỳ.
Tháng 1
thumb|110px|[[:en:Abdelsalam Majali|Abdelsalam Majali]] thumb|110px|[[Gianluca Vialli]] thumb|110px|[[Konstantinos II của Hy Lạp]] thumb|110px|[[Jeff Beck]] thumb|110px|[[Lisa Marie Presley]] thumb|110px|[[Gina Lollobrigida]] thumb|110px|[[David Crosby]] thumb|100px|[[Denys Monastyrsky]] thumb|110px|[[Álvaro Colom]] thumb|110px|[[:en:B. V. Doshi|B. V. Doshi]] thumb|110px|[[:en:Lisa Loring|Lisa Loring]]
Tháng 2
thumb|110px|[[Pervez Musharraf]] thumb|110px|[[:en:Lubomír Štrougal|Lubomír Štrougal]] thumb|110px|[[:en:Burt Bacharach|Burt Bacharach]] thumb|110px|[[Ivan Silayev]] thumb|110px|[[Carlos Saura]] thumb|110px|[[:en:Hans Modrow|Hans Modrow]] thumb|110px|[[:en:Raquel Welch|Raquel Welch]]
Tháng 5
thumb|113x113px|[[Tina Turner]]
Tháng 6
thumb|152x152px|[[:en:Astrud Gilberto|Astrud Gilberto]] thumb|151x151px|[[Ted Kaczynski]] thumb|151x151px|[[Silvio Berlusconi]] thumb|135x135px|[[Alan Arkin]]
Tham khảo
Năm 2023
IPhone 3G
Phiên bản iPhone 3G có linh kiện bên trong tương tự như phiên bản iPhone đời đầu, nhưng đi kèm một số phần cứng mới, chẳng hạn như hỗ trợ GPS, dữ liệu di động 3G và UMTS / HSDPA. Thiết bị này được chạy hệ điều hành iPhone OS 2.0 (bao gồm các tính năng như Push email và Dẫn đường chi tiết). Hệ điều hành mới này đã giới thiệu App Store - nền tảng phân phối ứng dụng bên thứ ba mới của Apple.
Lịch sử
Ngày 11 tháng 7 năm 2008, Apple chính thức phân phối iPhone 3G ở 22 quốc gia với hai phiên bản bộ nhớ 8GB và 16GB. Phiên bản 16GB có hai màu đen hoặc trắng. Nó được bán với giá khuyến nghị là 199 USD cho phiên bản 16GB và 99 USD cho phiên bản 8GB.
Sau khi Apple ra mắt iPhone 3GS một năm sau đó, iPhone 3G vẫn được bán nhưng đã trở thành điện thoại giá rẻ của Apple, với mức giá giảm một nửa so với ban đầu. iPhone 3G giá 99 đô la Mỹ kèm theo bảo hành 2 năm lúc đó chỉ có màu đen và có bộ nhớ 8GB, đi kèm với cập nhật phần mềm iPhone OS 3.0. Ngày 07 tháng 6 năm 2010, iPhone 3G cuối cùng đã ngưng bán, và được thay thế bằng iPhone 3GS 8GB, với mức giá được bán là 99 USD kèm theo bảo hành 2 năm.
Vào năm 2008, Import Genius, nhà cung cấp thông tin kinh doanh cho ngành xuất nhập khẩu, đã sử dụng dữ liệu thông quan điện tử do Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Hoa Kỳ xuất bản theo Đạo luật Tự do Thông tin, để phát hiện sự xuất hiện của iPhone 3G trước đó, đến thông báo của Apple.
Phần mềm
iPhone 3G đã được cài đặt sẵn phiên bản mới nhất của hệ điều hành iPhone OS và liên tục nhận các bản cập nhật phần mềm trong 2 năm. Tuy nhiên, dòng điện thoại được tiếp cận với tính năng trong các bản cập nhật phần mềm mới với tỷ lệ giảm dần của các tính năng mới do những phần cứng của nó đã bị thay thế bằng phần cứng mới hơn trong những chiếc iPhone phiên bản sau.
Lúc ra mắt vào tháng 7 năm 2008, iPhone 3G đã cài đặt sẵn với hệ điều hành iPhone OS 2.0. Hệ điều hành này giới thiệu App Store, hỗ trợ Microsoft Exchange ActiveSync, dịch vụ MobileMe của Apple, và Push email cùng với các tính năng mới và sửa lỗi.