cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mặt trận Rzhev-Sychyovka-Vyazma
Hoạt động của quân đổ bộ đường không Liên Xô
Sau hơn 2 tháng chiến đấu sau lưng quân Đức, đầu tháng 4, Bộ chỉ huy Phương diện quân Tây lệnh cho toàn bộ các đơn vị dù còn lại và Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 phá vây để rút quân. Ngày 13 tháng 4, Sư đoàn kỵ binh cận vệ 2 và quân dù Liên Xô mở cuộc đột kích và hướng Milyatino để tận dụng kết quả trận tấn công của Tập đoàn quân 50 đánh chiếm khu đồi Zaitsevo (cách Milyatino 6 km về phía tây). Tuy nhiên, ngày 15 tháng 4, Quân đoàn cơ giới 40 (Đức) đã chiếm lại khu vực này. Quân dù và kỵ binh Liên Xô buộc phải ngừng cuộc đột kích phá vây. Ngày 25 tháng 4, Tập đoàn quân 9 (Đức) mở cuộc tảo thanh và bắt đầu dồn ép Cụm quân của tướng P. A. Belov (bao gồm cả quân dù của Quân đoàn đổ bộ đường không 4). Ngày 15 tháng 5, việc sơ tán thương binh Liên Xô bằng đường không bị cắt đứt do quân Đức đã chiếm được các sân bay dã chiến. Việc tiếp tế phải thực hiện bằng thả dù. Ngày 5 tháng 6, Phương diện quân Tây tổ chức cho các tập đoàn quân 10 và 50 cùng lúc tấn công trên hướng Milyatino và Kirov. Các đội du kích Liên Xô mang theo điện đài của Quân đoàn đổ bộ đường không 4 bắt đầu hoạt động mạnh trên tuyến sông Ugra. Tướng Gotthard Heinrici đã bị đánh lừa. Ông ta điều Quân đoàn cơ giới 40 và Quân đoàn bộ binh 43 bố trí dày đặc tại Spas-Demensk và Milyatino để "đón lõng" quân dù và kỵ binh Liên Xô. Tướng P. A. Belov và Quân đoàn đổ bộ đường không 4 đã chọn con đường khác. Nhờ sự giúp đỡ của du kích Liên Xô trên khu vực phía nam Yelnya, ngày 9 tháng 6, quân dù và kỵ binh Liên Xô đã vượt đường sắt Smolensk - Yelnya ở địa điểm cách Yelnya 10 km về phía tây. Men theo thượng nguồn sông Desna về phía nam, hướng mà quân Đức ít ngờ tới nhất, họ tiến xuống phía nam. Sáng 20 tháng 6, quân dù và kỵ binh Liên Xô đột kích qua đường cao tốc Warshawa và đến chiều ngày 24 tháng 6 thì gặp quân của Tập đoàn quân 10 tại làng Schelakovsk, phía bắc Kirov 10 km. Quân số thoát vây gồm hơn 10.000 kỵ binh và gần 7.000 quân dù của cả ba lữ đoàn 8, 9, 201 và các trung đoàn 214, 250.
Chiến dịch Hannover
nhỏ|phải|224px|Xe tăng và bộ binh Đức trong Chiến dịch Rzhev-Vyazma, tháng 3, tháng 4 năm 1942
Chiến dịch Hannover ban đầu do Tập đoàn quân 4 và Tập đoàn quân xe tăng 4 (Đức) tổ chức từ đầu tháng 4 năm 1942 nhằm bao vây, tiêu diệt cánh quân phía tây nam Vyazma của quân đội Liên Xô gồm Tập đoàn quân 33, Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 và Quân đoàn đổ bộ đường không 4 đang tấn công đến Vyazma trong Chiến dịch "Sao Mộc". Ngày 29 tháng 4 năm 1942, do thiệt hại nặng, Tập đoàn quân xe tăng 4 (Đức) được rút về Vilnius để trang bị lại và bổ sung quân số, sau đó được điều đến Cụm tập đoàn quân Nam (Đức). Tập đoàn quân 4 (Đức) phối hợp với Tập đoàn quân xe tăng 2 và cánh Nam của Tập đoàn quân 9 (Đức) tiếp tục thực hiện chiến dịch.
Sau chiến dịch "rút quân vội vã" trước chân tường thành Moskva cuối tháng 12 năm 1941, Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) tuy đã thu hẹp bớt tuyến mặt trận được hơn 100 km nhưng Quân đội Liên Xô vẫn tiếp tục truy kích. Các đòn đột kích của các tập đoàn quân 29, 39 và Quân đoàn kỵ binh 11 (thuộc Phương diện quân Kalinin) ở phía bắc; của Tập đoàn quân 33, Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 (thuộc Phương diện quân Tây) và cuộc đổ bộ đường không của 5 lữ đoàn dù (thuộc các Quân đoàn đổ bộ đường không 4 và 5) của quân đội Liên Xô đã tại ra phía sau lưng Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) hai "cái dằm" nguy hiểm, có nguy cơ bùng phát thành một mặt trận mới, đe dọa làm sụp đổ toàn bộ thế trận của quân đội Đức Quốc xã ở phía đông Smolensk. Và thế là 16 sư đoàn Đức được rút ra đã không thể sử dụng làm lực lượng dự bị để tiếp tục tấn công hoặc chi viện cho các hướng chiến lược khác như Bộ Tổng tham mưu Đức tính toán. Lực lượng đó đã phải tiến hành hai cuộc tảo thành lớn nhắm vào hai "cái dằm" Dorogobuzh ở phía tây nam Vyazma và Kholm-Zhirkovsky ở tây nam Rzhev. Tháng 4 năm 1942, khi Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) đã ổn định được tuyến mặt trận từ Rzhev qua Zubtsov, Gzhatsk, Temkino, Milyatino, Bakhmutovo đến Lyudinovo, Thống chế Günther von Kluge hạ lệnh thiến hành chiến dịch mang mật danh "Hannover" nhằm vào Tập đoàn quân 33, Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 Quân đoàn đổ bộ đường không 4 (Liên Xô) đang bị vây lỏng trên khu vực tây nam Vyazma.
Nếu các toán biệt kích trinh sát Đức dễ dàng phát hiện Tập đoàn quân 33 (Liên Xô) đang chuẩn bị đột kích phá vây ở phía tây khu Yukhnov thì nó lại không thể tìm ra dấu vết của Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 và quân dù Liên Xô cũng đang hoạt động tại khu vực này. Tướng Đức Quốc xã Günther Alois Friedrich Blumentritt thừa nhận:
Ngày 13 tháng 4, trong khi các quân đoàn cơ giới 47 và 57 (Đức) đang bao vây Tập đoàn quân 33 ở bờ Tây sông Ugra thì Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 đã mở cuộc đột kích vào các thị trấn Vertekhovo, Baskakovka và Platunovka, cách Vyazma rất xa về phía tây nam và làm gián đoạn con đường sắt Smolensk - Spas-Demensk trong 3 ngày.
Ngày 25 tháng 4, Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 và các Lữ đoàn dù Liên Xô thu thập thêm gần 800 quân (trong đó gần một nửa đã bị thương) của các sư đoàn thuộc Tập đoàn quân 33 và liên lạc với Trung đoàn du kích Zhabo đang hoạt động tại khu vực phía bắc Yelnya. Lực lượng của đội quân hỗn hợp này đã tăng lên đến gần 20.000 người, cho phép họ có thể tiến hành các hoạt động tác chiến lớn. Từ cuối tháng 4 đến đầu tháng 6 năm 1942, đội quân này đã lật đổ 11 đoàn tàu hỏa Đức, phá hủy 18 cây cầu đường sắt, gần 70 km đường ray, phá hủy 46 toa xe quân sự, làm gián đoạn các tuyến đường sắt Smolensk - Vyazma và Smolensk - Spas-Demensk trong gần 50 ngày.
Ngày 18 tháng 5 năm 1942, Bộ tư lệnh Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) lệnh cho Tập đoàn quân xe tăng 2 và Tập đoàn quân 4 phải tiêu diệt bằng được cụm kỵ binh - dù của tướng P. A. Belov và các toán du kích Liên Xô trong khu vực tam giác Smolensk. Chiến dịch dự định bắt đầu ngày 24 tháng 5. Tuy nhiên, trong suốt một tháng sau đó, các đơn vị tuần tiễu của Quân đoàn cơ giới 57 (Đức) không thể xác định được vị trí của Quân đoàn bộ binh cận vệ 1, quân dù và các lực lượng kích Liên Xô. Ngày 9 tháng 6, Cụm quân hỗn hợp kỵ binh - dù Liên Xô vượt đường sắt Smolensk - Spas-Demensk ở phía tây Yelnya xuống phía nam hội quân với Trung đoàn du kích Zhabo (Liên Xô) tại làng Kucherov, phía bắc Roslavl 60 km. Khi Sư đoàn xe tăng 11 (Đức) kéo quân đến nơi thì trên chiến trường chỉ còn lại hai khẩu pháo và xác chết của hơn 300 lính Đức. Ngày 10 tháng 6, trinh sát của Quân đoàn bộ binh 20 (Đức) phát hiện một toán quân hỗn hợp bộ binh và du kích Liên Xô dùng 10 xe bọc thép chiếm được của quân Đức đột phá qua đường sắt Smolensk - Vyazma ở phía tây Yarsevo 5 km theo hướng Demidovo. Quân Đức lập tức đuổi theo. Thực ra, đó chỉ là một toán quân nhỏ thuộc Sư đoàn bộ binh 160 do đại tá I. P. Orlov chỉ huy. Sử dụng 120 kg thuốc nổ TNT phá hủy cây cầu đường sắt ở phía tây Yarsevo, nhóm quân của I. P Orlov đã ngăn cản được cuộc truy đuổi của Sư đoàn xe tăng 6 (Đức) và chạy thoát về khu vực đóng quân của Tập đoàn quân xung kích 4 (Liên Xô). Trong khi đó thì đoàn quân chủ yếu của tướng P. A. Belov đã luồn rừng, men theo sông Desna xuống phía nam và đột phá sang khu vực đóng quân của Tập đoàn quân 10 (Liên Xô) tại thị trấn Schelakovsk.
Mãi đến ngày 27 tháng 6, trinh sát biệt kích Đức mới lần ra dấu vết của các đội du kích Liên Xô ở phía bắc Yelnya. Ngôi làng nhỏ bé Savinky lập tức bị quân Đức bao vây. Các đội du kích của đại úy P. A. Korovin và trung úy G. L. Shevchenko bị quân Đức tiêu diệt. Từ cuối 5 đến đầu tháng 6, Phương diện quân Tây (Liên Xô) tiếp tục thả xuống khu vực "Tam giác Smolensk" hơn 20 toán du kích do các sĩ quan quân đội và NKVD chỉ huy. Mỗi toán gồm từ 50 đến 80 người, toán đông nhất có 257 người. Hậu tuyến mặt trận của các tập đoàn quân 4 và 9 (Đức) tiếp tục bị quấy rối. Các nhóm du kích có mật danh "Klimovsky", "Mstitely", "Groznyi", "Novator", "Saturn", "Mitya" đã chiến đấu liên tục từ tháng 5 đến cuối tháng 7 năm 1942 trên các tuyến đường giao thông chiến lược trong khu vực "tam giác Smolensk", tổ chức 67 trận đánh mìn và 53 trận phục kích và tập kích, phá hủy 18 cây cầu, lật đổ 11 đoàn tàu, phá hủy 46 đoàn xe quân sự, phá hủy 35 máy bay Đức tại các sân bay, giết và làm bị thương 1.600 sĩ quan và binh lính Đức Quốc xã. Từ ngày 18 tháng 7 đến ngày 30 tháng 7, Tập đoàn quân 4 (Đức) huy động Quân đoàn bộ binh 43 và Quân đoàn xe tăng 56 tiến hành cuộc tổng tảo thanh, chia cắt, bao vây và tiêu diệt các nhóm du kích Liên Xô tại khu vực phía nam Yelnya - Bắc Roslavl. Hơn 1.400 du kích Liên Xô đã tử trận trong các trận đánh. Hoạt động du kích Liên Xô trên khu vực tam giác Smolensk tạm thời chấm dứt. Một nhóm lớn gồm hơn 250 người do Đại úy NKVA P. V. Ivanov dẫn đầu đã phá vây và thoát về khu vực Mosalsk. Ba nhóm du kích nhỏ khác di chuyển sang phía tây và hoạt động trong các khu rừng ở Rudnya, phía bắc đường cao tốc Smolensk - Vitebsk.
Cuộc hành quân Seydlitz
nhỏ|phải|300px|Chiến dịch Seydlitz.
Sau khi đánh thiệt hại nặng Tập đoàn quân 33 (Liên Xô) tại phía tây Yukhnov nhưng "bắt hụt" Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 và Quân đoàn đổ bộ đường không 4 (Liên Xô) tại khu vực Milyatino, Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) bắt đầu tính toán việc khôi phục một phần thế trận như trước tháng 3 năm 1942 trên khu vực Rzhev-Vyazma bằng chiến dịch mang mật danh "Seydlitz". Đây là một chiến dịch tảo thanh lớn của các tập đoàn quân 9 và xe tăng 3 (Đức) nhằm xóa bỏ "chỗ lỗi" Kholm-Zhirkovsk do Tập đoàn quân 39 và Quân đoàn kỵ binh 11 (Liên Xô) đóng giữ sau khi bị đánh bật khỏi tuyến Rzhev-Sychyovka và đang uy hiếp con đường sắt Smolensk - Vyazma. Quân đội Đức Quốc xã tham gia chiến dịch tảo thanh này có Lữ đoàn kỵ binh đặc nhiệm Medena, 10 sư đoàn bộ binh và các sư đoàn xe tăng 1, 2 và 20; được trang bị 32 xe Pz-II, 82 xe Pz-38, 121 xe Pz-III, 38 xe Pz-IV và 22 xe tăng chỉ huy.
Nhiều người cho rằng chiến dịch này do tướng Walter Model đề xuất sau khi ông ta bị thương ở phổi do đạn của quân du kích Liên Xo bắn vào lúc đang ngồi trên máy bay đi thị sát mặt trận. Walter Model phải vào nằm Quân y viện Đức ở Smolensk và kế hoạch hành quân được báo cáo tại đây. Sau đó, tướng Walter Model giao cho tướng Heinrich von Vietinghoff thay ông ta chỉ huy chiến dịch này
Không gian tác chiến là vùng rừng và đầm lầy bao quanh một thành phố nhỏ Kholm-Zhirkovsk nằm trên một khu đất cao phía tây Moskva gần 200 km có diện tích hơn 50.000 km vuông. Tập đoàn quân xe tăng 3 (Đức) đang đóng tại hành lang Dukhovshina - Verdino - Belyi, tạo thành tuyến ngăn cách giữa Tập đoàn quân 39 và Tập đoàn quân xung kích 4 (Liên Xô). phía đông và phía nam khu vực là Tập đoàn quân 9 (Đức) trấn giữ các tuyến đường sắt Smolensk - Vyazma và Vyazma - Rzhev. Tập đoàn quân 39 và Quân đoàn kỵ binh 11 nối với Tập đoàn quân 22 (Phương diện quân Kalinin) bằng một hành lang rộng khoảng 27 đến 38 km chạy dọc theo đường cao tốc Belyi - Olenino.
Tập đoàn quân 39 và Quân đoàn kỵ binh 11 (Liên Xô) không hoàn toàn bất ngờ trước cuộc tấn công của quân Đức. Tướng I. I. Maslennikov, tư lệnh Tập đoàn quân 39 đã báo cáo về STAVKA ngày 29 tháng 6 như sau:"Chúng tôi đang chuẩn bị chiến đấu trong các trường hợp xấu nhất, đó là chiến đấu trong một hoàn cảnh mà quân đội không còn đường lùi. Chúng tôi chỉ cần sự trợ giúp về đạn dược và lương thực, thực phẩm". (trích nhật ký điện đàm mã hóa trên máy liên lạc cao tần số 23, bản ghi số 8, trang 26)
3 giờ sáng ngày 2 tháng 7, quân Đức bắt đầu tấn công sau một đợt oanh tác của máy bay Ju-27 và đợt pháo kích ngắn. Quân đoàn bộ binh 23 (Đức) chia làm hai cánh tấn công khu vực Olenino. Trên cánh Tây, quân Đức có các sư đoàn bộ binh 102, 110 và Sư đoàn xe tăng 1. Cánh Đông gồm Sư đoàn xe tăng 5 và Lữ đoàn kỵ binh đặc nhiệm Medena. Chống lại cụm quân này là các sư đoàn bộ binh cận vệ 21, 22 và các sư đoàn bộ binh 185, 330 (Liên Xô). Ở phía nam quân Đức sử dụng Sư đoàn xe tăng 2 và Sư đoàn bộ binh cơ giới 246. Trong quá trình chiến dịch, Cụm quân này được bổ sung Sư đoàn bộ binh 17 của Quân đoàn 41.
nhỏ|trái|256px|Lính Đức sửa chữa các xe half-track bị hỏng
Sư đoàn xe tăng 5 (Đức) tấn công dọc theo đường cao tốc Belyi - Olenino lên phía bắc đã vấp phải sức phòng thủ cứng rắn của các sư đoàn bộ binh 178 và 186 (Liên Xô) với hệ thống cọc chống tăng và chướng ngại vật bê tông trên đoạn đường dài 10 km phía bắc Belyi. Nhưng tại cánh bắc, Sư đoàn bộ binh 359 (Liên Xô) bị Sư đoàn xe tăng 1 và Sư đoàn bộ binh cơ giới 102 (Đức) đánh thiệt hại nặng. Bị tổn thất đến 40% quân số, sư đoàn này buộc phải rút lui làm cho chỗ nối giữa Tập đoàn quân 22 và Tập đoàn quân 49 bị thu hẹp lại chỉ còn hơn 20 km. Ngày 5 tháng 7, Sư đoàn xe tăng 1 và Sư đoàn xe tăng 5 (Đức) gặp nhau tại làng Pushkary trên đường cao tốc Belyi - Olenino, bao vây Tập đoàn quân 39 và Quân đoàn kỵ binh 11 trong khu vực Kholm-Zhirkovsky. Bộ Tổng tư lệnh tối cao Liên Xô phải tổ chức cầu hàng không để tiếp tế cho Cụm quân bị vây của tướng I. I. Maslenikov.
Tập đoàn quân 39 và Quân đoàn kỵ binh 11 phải chia làm nhiều cụm tác chiến nhỏ để thoát vây. Cụm của Sư đoàn bộ binh 158 có khoảng 1.000 người phá vây thoát sang khu vực của Tập đoàn quân xung kích 4 (Liên Xô) ở phía tây. Cụm của Sư đoàn bộ binh 27 và Lữ đoàn xe tăng 21 (không còn xe tăng) phá vây lên phía bắc đến khu vực Mologino do Tập đoàn quân 31 (Liên Xô) đóng giữ. Ngày 12 tháng 7, tướng Heinrich von Vietinghoff tuyên bố hoàn thành chiến dịch Seydlitz, bắt 30.000 tù binh Liên Xô, phá hủy 218 xe tăng, 591 pháo, 1.308 súng cối và trọng liên.
Tuy nhiên, mọi việc vẫn chưa kết thúc. Ngày 17 tháng 9, 1.500 kỵ binh của Sư đoàn kỵ binh 18 (Quân đoàn kỵ binh cận vệ 11 - Liên Xô) và hơn 8.000 quân thuộc các đơn vị khác nhau của Tập đoàn quân 39 đã đột kích lên phía tây bắc đến khu vực Nelidovo do Tập đoàn quân 22 (Liên Xô) đóng giữ. Đêm 18 rạng ngày 19 tháng 7, tướng I. I. Maslenikov, trong tình trạng bị thương nặng đã được máy bay PO-2 của Cụm không quân Moskva đến đón, trao lại quyền chỉ huy cho tướng I. A. Bogdanov (cũng đang bị thương). Trong một nỗ lực cuối cùng, 3.500 quân còn lại của Tập đoàn quân 39 do tướng I. A. Bogdanov chỉ huy đã phá vây về hướng Đông và đến được tuyến phòng ngự của Tập đoàn quân 5 trên khu vực phía đông Gzhatsk. Tướng I. A. Bogdanov tử trận trong khi phá vây nhưng các đoàn quân phá vây của các sư đoàn bộ binh 27, 158, 178, 252, 256, 373, 381 đều giữ lại được quân kỳ và các tài liệu chiến đấu quan trọng. Trên cơ sở hơn 15.000 quân thoát vây và quân số còn lại của Tập đoàn quân 58, ngày 8 tháng 8 năm 1942, Bộ Tổng tư lệnh tối cao Liên Xô đã phục hồi Tập đoàn quân 39. Quân đoàn kỵ binh 11 bị giải thể.
Cuộc phản công chiến lược Rzhev-Sychyovka
nhỏ|phải|256px|Lược đồ chiến dịch Rzhev-Sychyovka
Trong khi quân đội Đức Quốc xã đang triển khai Chiến dịch Blau, tổng tấn công trên toàn bộ cánh Nam của Mặt trận Xô-Đức thì Tổng tư lệnh tối cao Liên Xô I. V. Stalin vẫn tin rằng nhiệm vụ chủ yếu của quân đội Đức Quốc xã tại Liên Xô vẫn như cũ: Đánh chiếm Moskva. Cơ sở cho niềm tin ấy là việc quân Đức tập trung cánh quân xung kích thứ nhất gồm Tập đoàn quân xe tăng 4, Tập đoàn quân 2 (Đức) ở đông bắc Kursk và cánh quân xung kích thứ hai gồm Tập đoàn quân 6, Tập đoàn quân xe tăng 1 ở đông bắc Kharkov đang nhằm hướng Voronezh. Cùng với nó, Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) vẫn duy trì các tập đoàn quân bộ binh 4, 9, các tập đoàn quân xe tăng 2 và 3 tại chỗ lồi Rzhev - Vyazma chỉ cách Moskva từ 120 đến 150 km. Bộ Tổng tham mưu Liên Xô không phải không tính đến khả năng quân Đức sau khi chiếm Voronezh sẽ luồn vào Moskva từ phía đông nam. Nhưng sau khi nắm được tin tức tình báo chắc chắn rằng quân Đức đã tập trung đến 102 sư đoàn tại Cụm tập đoàn quân Nam thì các sĩ quan tham mưu cao cấp Liên Xô đã nghiêng về khả năng quân Đức sẽ tấn công trên cánh Nam của mặt trận Xô-Đức.
Để phòng ngừa trước, ngày 16 tháng 7, đại tướng G. K. Zhukov được lệnh soạn thảo một kế hoạch tấn công tại hướng Rzhev - Sychyovka. Chiến dịch này dự định sử dụng các tập đoàn quân 29, 30 (Phương diện quân Kalinin) tấn công vào khu vực Rzhev từ phía bắc, dọc theo tả ngạn thượng nguồn sông Volga và phát triển xuóng phía nam. Phương diện quận Tây sử dụng các tập đoàn quân 20 và 31 tấn công vượt sông Derzha, đột phá tuyến phòng thủ của quân Đức trên khu vực Zubsovsk - Karmanovsk và phát triển đến tuyến sông Gzhat và Vazuza. Tập đoàn quân 20 được giao nhiệm vụ đánh chiếm Sychyovka. Các tập đoàn quân 5 và 33 phát triển đến tuyến Vyazma - Sychyovka. Ở phía nam, các tập đoàn quân 10, 16 và 61 mở cuộc tấn công từ tuyến Bolkhov - Kirov hướng về Bryansk. . Các tập đoàn quân có nửa tháng để chuẩn bị cho chiến dịch. Nhìn chung, các hướng tấn công của kế hoạch này không khác mấy so với Chiến dịch phản công Rzhev-Vyazma (1942) và Chiến dịch "Sao Mộc" được tổ chức trước đó mấy tháng.
Các sử gia hiện đại cho rằng Chiến dịch phản công chiến lược Rzhev-Sychyovka bắt đầu từ ngày 30 tháng 7 năm 1942 nhưng thực chất, những bước khởi đầu của chiến dịch này đã được cánh Nam của Phương diện quân Tây tiến hành từ ngày 6 tháng 7 với các cuộc tấn công của các tập đoàn quân 10, 16 và 61 vào Tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức) trên khu vực Yakhvinovo, Zhizdra, Bolkhov. 6 giờ sáng ngày 6 tháng 7, sau 30 phút pháo kích chuẩn bị, các sư đoàn bộ binh 239 và 323 của Tập đoàn quân 10 của tướng V. S. Popov tấn công Sư đoàn xe tăng 17 (Đức). Do quân số không đủ và hỏa lực pháo binh thưa thớt; Tập đoàn quân 10 chỉ tiến lên được từ 1 đến 2 km mỗi ngày và đến ngày 12 tháng 7 đã phải dừng lại với tổn thất lên đến gần 2.500 người chết và bị thương.
Cùng ngày 6 tháng 7, lúc 8 giờ sáng, Tập đoàn quân 16 của tướng K. K. Rokossovsky tổ chức tấn công trên hướng Zhizdra. Với so sánh lực lượng trội hơn các quân đoàn cơ giới 40 và 47 (Đức), Tập đoàn quân 16 đã tiến được 2 đến 3,5 km/ngày trên hướng Zhizdra. Tuy nhiên, do hoạt động kém cỏi của Tập đoàn quân không quân 1 (Liên Xô), sau một tuần tấn công, Quân đoàn xe tăng 10 và Lữ đoàn xe tăng 24 (Liên Xô) đã bị thiệt hại nặng bởi hỏa lực của không quân Đức. Quân đoàn xe tăng 10 mất 82 xe tăng chiếm 1/2 biên chế xe tăng ban đầu. Lữ đoàn xe tăng 24 cũng mất 18 xe tăng. Không có xe tăng yểm hộ, các cuộc đột kích của các sư đoàn bộ binh cận vệ 11, 31 và các sư đoàn bộ binh 322, 336, 385 đều bị các Sư đoàn xe tăng 17, 18 và các sư đoàn bộ binh 208, 216 và 221 (Đức) bẻ gãy. Ngày 12 tháng 7, tướng Joachim Lemelsen đều động sư đoàn xe tăng 19 đến khu vực Zhizdra. Ưu thế xe tăng nghiêng về phía quân Đức. Để tránh nguy cơ vỡ mặt trận, ngày 12 tháng 7, đại tướng G. K. Zhukov phải ra lệnh cho Tập đoàn quân 16 (Liên Xô) chuyển sang trạng thái phòng thủ. Với binh lực tương đương Tập đoàn quân 16, Tập đoàn quân 61 của tướng P. A. Belov cũng chuyển sang tấn công từ ngày 5 tháng 7 nhằm vào Tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức). Tuy nhiên, vì Tập đoàn quân 16 phải dừng chiến dịch ngày 12 tháng 7 nên quân của tướng Belov cũng phải dừng lại trước cửa ngõ Bolkhov để tránh bị hở sườn. Các cuộc tấn công trên cánh trái sớm chấm dứt đã làm cho chiến dịch mất đi ý nghĩa hiệp đồng với cuộc tấn công của cánh giữa của Phương diện quân Tây.
nhỏ|phải|300px|Lược đồ hoạt động quân sự phía bắc Rzhev cuối tháng 7 đầu tháng 8 năm 1942
7 giờ 30 phút ngày 30 tháng 7, Phương diện quân Kalinin triển khai cuộc tấn công sau các trận pháo kích chuẩn bị kéo dài 30 phút. Tuy nhiên, cuộc tấn công đã không diễn ra đúng như kế hoạch. Sau khi bóc được tuyến phòng ngự vòng ngoài, các tập đoàn quân 30 của tướng D. D. Lelyushenko và 29 của tướng V. I. Shvetsov vấp phải tuyến phòng ngự dày đặc của quân Đức trước cửa ngõ Rzhev. Các sư đoàn chỉ tiến lên được từ 1 đến 2 km mỗi ngày và phải trả bằng giá đắt về sinh mạng cho mỗi thước đất chiếm được. Mọi cố gắng của quân đội Liên Xô đưa xe tăng vào trận để tăng tốc độ tấn công đều vô ích. 5 sư đoàn bộ binh và gần 400 xe tăng của tướng D. D. Lelyushenko đã "chôn chân" trong bùn trước các cứ điểm phòng thủ của Sư đoàn bộ binh 256 (Đức). Sau ba tuần giao chiến ác liệt, kết quả chiến sự ở khu vực phía bắc Rzhev là bất phân thắng bại. Ngày 1 tháng 8, tướng Walter Model điều các sư đoàn xe tăng 1, 5 và Sư đoàn bộ binh 6 (Đức) đến tăng cường cho khu vực phòng thủ Rzhev. Ngày 7 tháng 8, tướng I. S. Konev phải dừng cuộc tấn công và không thể tiến xuống Sychyovka theo kế hoạch.
Phương diện quân Tây triển khai tấn công rất muộn vì phải chờ đợi tập trung đủ binh lực và phương tiện. Mãi 5 ngày sau khi Phương diện quân Kalinin tấn công, lúc 6 giờ 15 ngày 3 tháng 8, các tập đoàn quân 20 và 31 mới phát động tấn công sau màn hỏa lực "khủng khiếp" của Sư đoàn 18 "Katyusha" với 3.600 quả đạn cỡ 82 và 132 mm được phóng đi cùng với nửa giờ pháo kích. Trong ngày đầu, các tập đoàn quân 20 và 31 có Quân đoàn xe tăng 6 (169 xe tăng) mở đường đã phá vỡ tuyến phòng ngự của Sư đoàn cơ giới 36 và Sư đoàn bộ binh 161 (Đức) trên chính diện 15 km, sâu 6 đến 8 km tại khu vực Pogorelgorod và Gubinka. Quân đoàn bộ binh 41 và Quân đoàn xe tăng 56 (Đức) vội vã rút lui. Ngày 4 tháng 8, các sư đoàn tiền đội của các Tập đoàn quân 20 và 31 (Liên Xô) đã truy kích quân Đức đến bờ sông Vazuza ở Emilyantsevo, Kondrakovka và Praslovo. Tại đây, quân Đức dựa vào các cứ điểm phòng thủ đã chuẩn bị trước tổ chức kháng cự quyết liệt. Chiến sự diễn ra đẫm máu nhất tại thị trấn Karmanovo và bến phà qua sông Gzhat.
Để tăng tốc độ tấn công, Tư lệnh Phương diện quân Tây G. K. Zhukov đưa Quân đoàn xe tăng 8 của tướng M. D. Solomatin (165 xe tăng) và Quân đoàn kỵ binh cận vệ 2 của tướng V. V. Kryukov (20.000 quân, 120 khẩu pháo) vào cửa đột phá. Hai tiểu đoàn công binh cầu phà và 1 tiểu đoàn công binh kỹ thuật được điều đến các bến vượt tại Gnezdilovo trên sông Vazuza và Khlepen trên sông Gzhat. Ngày 5 tháng 8, các quân đoàn xe tăng 6, 8 và Quân đoàn kỵ binh cận vệ 2 đã tấn công vượt sông. Theo lệnh mới của G. K. Zhukov, cụm xe tăng - kỵ binh cơ động tiếp tục tấn công theo hướng Sychyovka, các tập đoàn quân 20 và 31 đến ngày 8 tháng 8 phải tiến đến tuyến đường sắt Rzhev - Vyazma. Trong khi cụm cơ động đã tiến sát Sychyovka thì các tập đoàn quân 20 và 31 (Liên Xô) đã không hoàn thành nhiệm vụ cắt đứt con đường sắt Rzhev - Vyazma. Do cuộc tấn công của Phương diện quân Kalinin bị chặn đứng ở phía tây bắc Rzhev, tướng Heinrich von Vietinghoff đã điều các quân đoàn bộ binh 23, 27, 46, trong đó có các sư đoàn xe tăng 1, 2, Sư đoàn cơ giới 14 và Sư đoàn bộ binh mô tô hóa "Đế chế" ra hướng Zubsov - Osuga, chống lại cuộc tấn công của các tập đoàn quân 20 và 31 (Liên Xô).
Các cuộc tấn công của Phương diện quân Tây vượt sông Gzhat, sông Vazuza và đánh vào Sychyovka tạo ra nguy cơ cô lập Tập đoàn quân 9 (Đức) tại phía bắc khu bàn đạp Rzhev-Vyazma. Thế nhưng, các tập đoàn quân 5 và 33 ở giữa mặt trận lại hành động không đủ mạnh. Đến ngày 7 tháng 8, Tập đoàn quân 5 (4 sư đoàn và 3 lữ đoàn bộ binh, 3 lữ đoàn xe tăng) mới phát động cuộc tấn công vào Karmanovo hướng đến Sychyovka. Ngày 10 tháng 8, Tập đoàn quân 33 mới bắt đầu tiến ra phía nam Sychyovka. Yếu tố bất ngờ của quân đội Liên Xô đã bị mất, tướng Walter Model lệnh cho Tập đoàn quân 9 (Đức) tổ chức phòng thủ vững chắc ở phía đông con đường sắt Rzhev - Sychyovka và điều Quân đoàn xe tăng 46 tăng cường cho khu phòng thủ Sychyovka, buộc các tập đoàn quân Liên Xô phải tiêu hao sinh lực khi đánh theo lối "bóc vỏ" tại khu vực Luchkova - Sady - Zevalovka - Pechora. Cuộc chiến tại khu vực Osuga, Sady, Palchevo và Kiselyev tiếp tục giằng co bất phân thắng bại đến ngày 23 tháng 8.
Mặc dù ngày 21 tháng 8, các tập đoàn quân 29, 30 của Phương diện quân Kalinin dự định mở lại cuộc tấn công nhưng khu đó, 7 tập đoàn quân của Phương diện quân Tây và Cụm kỵ binh cơ giới gồm 2 quân đoàn xe tăng và 1 quân đoàn kỵ binh Liên Xô đã hoàn toàn kiệt sức, không thể đột phá sâu hơn vào tuyến phòng thủ gồm 3 sư đoàn xe tăng, 2 sư đoàn cơ giới và 9 sư đoàn bộ binh Đức trên khu vực Rzhev - Sychyovka. Ngày 23 tháng 8, Phương diện quân Tây và Phương diện quân Klinin buộc phải chuyển sang phòng ngự tại chỗ. Ở phía nam, cánh trái của Phương diện quân Tây và Phương diện quân Bryansk cũng buộc phải ngừng Chiến dịch vòng cung Sukhinichi để tập trung đối phó với đòn đột kích vào Voronezh của Tập đoàn quân 6 và Tập đoàn quân xe tăng 4 (Đức).
Chia lửa với Stalingrad
Chiến dịch mang tên mã "Sao Hỏa" còn được người Nga gọi là "Chiến dịch Rzhev-Sychyovka lần thứ hai" bởi các mục tiêu chiến dịch, chiến lược của nó hoàn toàn giống với Chiến dịch Rzhev-Sychyovka. Về trình tự thời gian, nó gần như là một giai đoạn tiếp theo của Chiến dịch Rzhev-Sychyovka nhưng có quy mô lớn hơn rất nhiều. Quân đội Liên Xô thuộc Phương diện quân Tây do thượng tướng I. S. Konev chỉ huy và Phương diện quân Kalinin do thượng tướng M. A. Purkayev chỉ huy đã phối hợp mở chiến dịch này dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Tổng tư lệnh tối cao I. V. Stalin. Ngoài mục tiêu chính là hợp vây Tập đoàn quân 9, một phần của Tập đoàn quân 4 và Tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức), thu hồi khu vực Rzhev-Vyazma, chiến dịch còn nhằm mục tiêu thứ hai là ngăn chặn quân Đức rút các lực lượng ở đây để điều động cho mặt trận Stalingrad và Kavkaz trong thời điểm mà quân đội Liên Xô đang sửa soạn chuẩn bị mở Chiến dịch Sao Thiên Vương để hợp vây Tập đoàn quân 6 và một phần Tập đoàn quân xe tăng 4 (Đức) tại khu vực Stalingrad. Thượng tướng Kurt von Tippelskirch (Đức) thừa nhận:
Để giam chân các lực lượng Đức trên tất cả các mặt trận nhằm ngăn cản sự chuyển quân tiếp viện lớn cho các khu vực bị uy hiếp, đồng thời củng cố thế trận của họ tại những nơi hình thái mặt trận có lợi cho việc triển khai các chiến dịch trong mùa đông tiếp theo; Người Nga tiếp tục nối lại các cuộc tấn công của họ trên hướng trung tâm sau nhiều tháng chiến đấu. Những nỗ lực chính của họ tập trung vào Rzhev và Velikye Luky. Ba sư đoàn xe tăng và mấy sư đoàn bộ binh được sửa soạn để tung xuống phía nam đã bị giữ lại. Ban đầu là để thu hẹp những lỗ thủng trên mặt trận, tiếp đó là để phản công chiếm lại những vùng đất bị mất. Chỉ bằng cách ấy, quân đội của chúng tôi mới ngăn chặn được đối phương chọc thủng phòng tuyến.
Trong cuốn sách "Nhiệm vụ đặc biệt - Lubyanka và điện Kremlin (1930-1950)", trung tướng tình báo Liên Xô P. A. Sudoplatov cũng hé lộ những bí mật về "trò chơi phản gián điện đài" của NKVD (Liên Xô) có liên quan đến "Chiến dịch Sao Hỏa". Người Nga đã phát hiện các điệp viên của "Abwehr" (Cơ quan tình báo quân sự Đức Quốc xã) có mật danh "Heine" và "Max" nhưng họ không bắt hai người này. NKVD đã thông qua hai điệp viên này để tuồn tin giả cho Bộ Tổng tham mưu Đức. Trong bộ máy quân sự Liên Xô, chỉ duy nhất có I. V. Stalin, người "làm chủ" cuộc chơi biết về nó nhưng ông không thông báo cho bất kỳ nguyên soái, tướng lĩnh dưới quyền nào. Ngay cả Phó tổng tư lệnh tối cao G. K. Zhukov cũng hoàn toàn không biết gì về "trò chơi" này.
Thông tin sai lạc thường có tầm quan trọng chiến lược. Ngày 4 tháng 11 năm 1942, "Heine" và "Max" cho người Đức biết rằng Hồng quân thực hiện các cuộc tấn công vào ngày 19 tháng 11 không phải là ở Stalingrad và Bắc Kavkaz mà là một cú đánh vào Rzhev. Vì vậy, người Đức đang chờ đợi các hoạt động lớn của Hồng quân tại Rzhev và đẩy lùi cuộc tấn công. Tuy nhiên, khi cụm quân của tướng Paulus bị bao vây tại Stalingrad thì người Đức hoàn toàn bị bất ngờ. Không biết gì về "trò chơi điện đài" này, G. K. Zhukov đã phải trả một giá rất đắt trong cuộc tấn công tại Rzhev với hàng vạn binh sĩ thiệt mạng. Trong hồi ký của mình, ông (G. K. Zhukov) thừa nhận rằng kết quả của cuộc tấn công này là không đạt yêu cầu. Tuy nhiên, ông không bao giờ biết rằng người Đức đã được cảnh báo về cuộc tấn công của chúng ta chống lại họ trên hướng Rzhev, do đó mà ông đã ném vào đấy rất nhiều binh lực.
nhỏ|trái|256px|Pháo binh Liên Xô di chuyển trong bùn lầy, tháng 10 năm 1942
Đây là chiến dịch có binh lực của hai bên tham gia nhiều thứ hai trong mùa đông 1942 - 1943 (chỉ thua kém Chiến dịch Stalingrad). Quân đội Liên Xô (bao gồm cả quân của Khu vực phòng thủ Moskva) có 1.890.000 người, hơn 24.000 khẩu pháo và súng cối, 3.375 xe tăng và 1.100 máy bay. Quân đội Đức Quốc xã trong khu vực gồm các tập đoàn quân xe tăng 2 và 3, các tập đoàn quân bộ binh 4 và 9, có tổng quân số 1.680.000 người, hơn 14.000 pháo và súng cối, 3.500 xe tăng, hơn 1.000 máy bay.
Ngày 25 tháng 11 năm 1942, sau các trận pháo kích và oanh tạc của các tập đoàn quân 1 và 3, các Phương diện quân Tây và Kalinin (Liên Xô) tổ chức tấn công trên ba hướng. Tập đoàn quân 20 của thiếu tướng N. I. Khryukin và Tập đoàn quân 31 của thiếu tướng V. S. Polenov tấn công vào phòng tuyến của Quân đoàn xe tăng 39 (Đức) do tướng Hans-Jurgen von Arnem chỉ huy đang đóng giữ phía đông bắc "chỗ lồi" Rzhev trên chính diện dài 40 km từ Đông Rzhev đến Nam Zubtsov, dọc theo các tuyến sông Vazuza và Osuga. Trong ngày đầu, mũi tấn công của Tập đoàn quân 31 (Liên Xô) đã bị các sư đoàn bộ binh 102, 120 và Sư đoàn xe tăng 2 của Quân đoàn xe tăng 39 (Đức) chặn đứng tại bàn đạp Zubtsov. Tập đoàn quân 20 (Liên Xô) được tăng cường Quân đoàn xe tăng 6 (170 xe tăng) và Quân đoàn kỵ binh cận vệ 2 đã đánh bật các đòn phản kích của Sư đoàn xe tăng 5 (Đức) và áp sát Sychyovka.
Ở phía bắc, Tập đoàn quân 41 của thiếu tướng G. F. Tarasov được tăng cường Quân đoàn cơ giới 1 tấn công vào phòng tuyến của Quân đoàn xe tăng 41 (Đức) trấn giữ các tuyến sông Obsha từ phía bắc Bely đến phía tây Rzhev. Tập đoàn quân 22 của trung tướng V. A. Yushkyevich được tăng cường Quân đoàn cơ giới 3 tấn công dọc theo thung lũng sông Luchesha, nhằm vào tuyến phòng thủ của Quân đoàn bộ binh 23 (Đức). Sau bốn ngày tấn công, Tập đoàn quân 41 đánh chiếm thị trấn Dremov nhưng đã bị Sư đoàn cơ giới SS "Grossdeutschland" chặn lại trên tuyến đường bộ Bely - Vladimir. Trong khi đó, Tập đoàn quân 22 (Liên Xô) dù đã sử dụng đến lực lượng dự bị là Lữ đoàn bộ binh 114 và Trung đoàn xe tăng 39 nhưng vẫn không thể vượt qua đường cao tốc Olenino - Bely. Từ phía bắc, Tập đoàn quân 39 của tướng A. I. Zygina đánh một đòn bổ trợ nhằm cắt đứt đường sắt Olenino - Rzhev nhưng chỉ đủ sức tiến lên 5 km, chiếm Molodoy Tud và phải dừng lại vì không còn lực lượng dự bị để tiếp tục phát triển.
Ngày 29 tháng 11, Quân Đức bắt đầu phản kích chặn đứng cuộc tấn công của các Tập đoàn quân 20, 31 ở phía bắc Sychyovka, bao vây Quân đoàn cơ giới 6 (Liên Xô) tại phía tây đường sắt Rzhev - Sychyovka. Đêm 30 tháng 11, các lữ đoàn xe tăng 100 và 200 (Quân đoàn cơ giới 6) và Lữ đoàn bộ binh cơ giới 6 mở cuộc đột kích phá vây về phía Karamzino (đông bắc Sychyovka). Sáng ngày 2 tháng 12, Quân đoàn cơ giới 6 thoát vây nhưng đã bị mất toàn bộ xe tăng và vũ khí nặng, chỉ huy Lữ đoàn xe tăng 200 và Lữ đoàn cơ giới 6 tử trận. Ngày 3 tháng 12, quân đoàn này được đưa về hậu tuyến để củng cố lại. Lữ đoàn kỵ binh 20 (Tập đoàn quân 20) tiến qua sâu sang phía tây và bị quân Đức cắt đứt đường tiếp tế đã phải tiếp tục đột kích về tuyến phòng thủ của Tập đoàn quân 22 (Phương diện quân Kalinin).
nhỏ|trái|256px|Các sĩ quan chỉ huy và chính trị của Sư đoàn bộ binh cận vệ 1 (Liên Xô) trong chiến dịch "Sao Hỏa"
Tình thế của Tập đoàn quân 41 (Phương diện quân Kalinin) trở nên nguy hiểm khi tướng Heinrich von Vietinghoff điều động các sư đoàn xe tăng 9, 12, 19 và 20 bao vây Quân đoàn cơ giới 1 và Quân đoàn bộ binh 6 của tập đoàn quân này tại khu vực Tsitsyno, Dubrovka, Klemyatino, đông nam Shiparevo. Ngày 14 tháng 12, tướng M. D. Solomatin (chỉ huy Quân đoàn cơ giới 1) nhận được chỉ thị cho phép phá vây. Từ ngày 15 đến ngày 16 tháng 12, cụm quân của tướng M. D. Solomatin đã đột phá về phía tây và cuối ngày 16 tháng 12 đã về đến khu vực đóng quân của Tập đoàn quân 22. Quân đoàn cơ giới 1 bị mất 2.280 người chết và 5.900 người bị thương, chỉ còn 52 trong số 170 xe tăng được biên chế ban đầu. Quân đoàn bộ binh 6 thiệt hại ít hơn. Sau chiến dịch này và Chiến dịch tấn công Rzhev - Vyazma 1943, Tập đoàn quân 41 chỉ còn lại 15.000 quân để "bàn giao" cho các tập đoàn quân 22 và 39. Ngày 9 tháng 4 năm 1943, nó bị giải thể và không bao giờ còn được tái lập.
Mặc dù nối lại các cuộc tấn công từ ngày 11 tháng 12 nhưng các Phương diện quân Tây và Kalinin vẫn dẫm chân tại chỗ. Thay tướng N. I. Khryukin, trung tướng M. S. Khozin chỉ huy Tập đoàn quân 20 tiếp tục các nỗ lực tấn công với Quân đoàn xe tăng 5 của tướng K. A. Semnchenko mới được tăng cường. Tuy nhiên, các trận đột kích của các tập đoàn quân 20 và 31 vào Sychyovka và phía đông Rzhev đều bị Quân đoàn xe tăng 39 (Đức) chặn đứng. Trên cánh Bắc, các tập đoàn quân 22 và 39 vừa phải thực hiện nhiệm vụ của chiến dịch, vừa cố gắng giải vây cho Tập đoàn quân 41. Thương vong của quân đội Liên Xô tăng lên từng ngày ở mức cao. Trung bình từ 7.000 đến 8.000 người/ngày. Sau khi ở mặt trận Stalingrad trở về Đại bản doanh để báo cáo về việc triển khai Chiến dịch Sao Thiên Vương, ngày 20 tháng 12, đại tướng G. K. Zhukov ra lệnh đình chỉ tấn công, chuyển các Phương diện quân Tây và Kalinin sang tư thế phòng ngự. Chiến dịch Sao Hỏa chấm dứt với hai kết quả rất khiêm tốn. Phương diện quân Tây chiếm được bàn đạp chiến thuật phía tây Zubtsov và tiến gần hơn đến Osuga và Sychyovka. Phương diện quân Kalinin chiếm được thành phố nhỏ Molodoy Tud và hành lang Luchesha, rất có lợi cho các cuộc tấn công tiếp theo.
Cuộc tấn công chiến lược Rzhev-Vyazma
nhỏ|phải|300px|Lược đồ hoạt động quân sự tại phía bắc Rzhev từ 12-8-1942 đến tháng 1-1943
Sau khi tiêu diệt và bắt làm tù binh Tập đoàn quân 6 (Đức) ở Stalingrad, Bộ Tổng tư lệnh quân đội Liên Xô đã có kế hoạch tấn công trên hướng Roslavl - Smolensk, dự định bắt đầu từ ngày 15 tháng 2 năm 1943. Kế hoạch dự kiến sử dụng Phương diện quân Tây, Phương diện quân Bryansk và Phương diện quân Trung tâm mở hai mũi tấn công thọc sâu sang hướng Tây và lên hướng tây bắc qua Smolensk và Orsha, đẩy cụm quân Đức tại Rzhev - Vyazma vào thế gần như bị bao vây, tạo ra một "vách ngăn" giữa Cụm tập đoàn quân Trung tâm và Cụm tập đoàn quân Nam (Đức), buộc quân Đức phải đi đường vòng nếu muốn chuyển quân từ cụm Trung tâm sang cụm Nam. Tuy nhiên, sau khi đi kiểm tra mặt trận, I. V. Stalin đồng ý cho lùi thời điểm mở chiến dịch đến ngày 24 tháng 2 do hệ thống đường sắt không đảm bảo vận chuyển người và phương tiện đến mặt trận đúng thời gian.
Mặc dù Rzhev - Vyazma được coi là nền tảng của mặt trận phía đông của quân đội Đức Quốc xã, hay nói theo cách nói bóng bẩy của Joseph Göbbels, "chỗ lồi" Rzhev - Vyazma như "một khẩu súng ngắn chĩa vào trái tim Liên Xô" nhưng đến mùa xuân năm 1943 thì quân đội Đức không còn đủ lực lượng để duy trì "khẩu súng ngắn" ấy nữa. Các cuộc chiến ở phía nam mặt trận Xô - Đức trong các chiến dịch tại khu vực Stalingrad, khu vực trung lưu sông Đông đã làm tiêu hao nhiều sinh lực của cả quân Đức và quân đồng minh của nước Đức Quốc xã. Để phục vụ cho Kế hoạch "Thành trì", Bộ Tổng tư lệnh lục quân Đức buộc phải rút quân tại khu vực Rzhev - Vyazma để tăng cường cho cánh quân phía bắc Kursk. Ngày 1 tháng 3, phát hiện quân Đức bắt đầu rút bỏ nhiều chốt tiền tiêu trên khu vực phía bắc Rzhev, phía đông Sychyovka, Gzhatsk, Vyazma và phía tây Yukhnov, Mosalsk, Phương diện quân Tây và cánh trái của Phương diện quân Kalinin (Liên Xô) đã phải vội vã chuyển sang chiến thuật tấn công truy kích mà không kịp điều chỉnh kế hoạch.
nhỏ|phải|228px|Lược đồ các tuyến rút quân trong Chiến dịch "Con Trâu" của quân đội Đức Quốc xã, tháng 3 năm 1943
Quân đội Đức Quốc xã đã có những bước chuẩn bị cho việc rút quân từ tháng 2 năm 1943. Kế hoạch của cuộc hành quân "Con Trâu" bao gồm 9 biện pháp như sau:
Phương diện quân Tây và Phương diện quân Kalinin phát hiện quân Đức rút lui khá muộn. Ngày 2 tháng 3, đã xảy ra trận tao ngộ chiến giữa Tập đoàn quân 30 (Phương diện quân Tây) với các sư đoàn bộ binh 87, 206, 251 (Quân đoàn bộ binh 27 (Đức)) tại khu vực đông bắc Rzhev. Qua khai thác tù binh, Bộ tư lệnh Phương diện quân Tây mới xác định được chủ lực Tập đoàn quân 9 (Đức) đã khởi hành việc rút khỏi Rzhev từ ngày 1 tháng 3. Trung tướng V. D. Sokolovsky, tư lệnh mới của Phương diện quân Tây lệnh cho các đơn vị thuộc quyền gấp rút tấn công truy kích và báo cáo tình huống lên Đại bản doanh. Ngày 3 tháng 3 năm 1943, trung tướng M. A. Purkayev, chỉ huy Phương diện quân Kalinin cùng nhận được lệnh chuyển các tập đoàn quân sang tư thế tấn công.
nhỏ|trái|256px|Pháo binh của Sư đoàn bộ binh 144 (Liên Xô) di chuyển bằng ngựa kéo trên tuyến mặt trận phía tây Vyazma, ngày 1 tháng 3 năm 1943. (Ảnh lưu trữ của RIA NOVOSTI)
Ngày 3 tháng 3, Tập đoàn quân 39 từ Molodoy Tud tấn công xuống phía nam, đánh chiếm Olenino ngày 4 tháng 3 và phát triển đến tuyến sông Obsha. Tập đoàn quân 22 cũng mở cuộc tấn công từ khu vực đông Nam Nelidovo tiến sát đến phía bắc Belyi. Tại Phương diện quân Tây, Tập đoàn quân 30 đánh chiếm Rzhev ngày 3 tháng 3. Tập đoàn quân 31 từ bàn đạp Zubtsov tấn công Sychyovka. Tập đoàn quân 5 từ Karmanovo tiến ra đánh chiếm Gzhatsk ngày 6 tháng 3. Cùng ngày, Tập đoàn quân 33 đánh chiếm Tokarevo. Các đơn vị chặn hậu của Tập đoàn quân 9 và Tập đoàn quân xe tăng 3 (Đức) cố gắng kìm hãm đà tiến công của hai phương diện quân Liên Xô bằng cách thiết lập tuyến phòng ngự lâm thời tại Belyi, Sychyovka, Vyazma nhưng không thành công. Ngày 8 tháng 3, Tập đoàn quân 31 đánh chiếm Sychyovka. Ngày 10 tháng 3, Tập đoàn quân 33 đánh chiếm Nikitinka. Cùng ngày, Tập đoàn quân 41 và Tập đoàn quân 22 phối hợp đánh chiếm Belyi và tiến xuống phía nam. Ngày 12 tháng 3, Tập đoàn quân 33 và Tập đoàn quân 5 phối hợp đánh chiếm Vyazma. Cùng ngày, các tập đoàn quân 49 và 50 từ các khu vực Yukhnov và Mosalsk cũng phát động tấn công dọc theo tuyến sông Ugra và tiến sát đến đông bắc Spas-Demensk.
Cuộc rút quân của Tập đoàn quân 9 và Tập đoàn quân xe tăng 3 (Đức) diễn ra không hoàn toàn suôn sẻ. Từ ngày 5 đến ngày 7 tháng 3, quân đội Liên Xô đã tổ chức tám cuộc tập kích cấp trung đoàn vào các đoàn quân Đức đang rút lui trên tuyến Belyi - Sychyovka. Các đội du kích Liên Xô mà tướng Gotthard Heinrici cho rằng đã bị tiêu diệt trong Chiến dịch Hannover hồi đầu mùa hè năm 1942 đã bất thần xuất hiện trở lại, phá hoại các tuyến đường giao thông, các đường dây liên lạc và đốt cháy các đoàn xe vận tải của quân Đức. Trong các ngày 13 và 14 tháng 3, Quân đội Liên Xô tiếp tục tập kích vào các đoàn quân Đức trong đội hình hậu vệ tại các cánh rừng phía tây nam Sychyovka.
nhỏ|phải|256px|Những người lính của tiểu đoàn súng chống tăng (Liên Xô) tiến về Vyazma sau khi đánh chiếm Rzhev, ngày 4 tháng 3 năm 1943. (Ảnh lưu trữ của RIA NOVOSTI)
Ngày 22 tháng 3, các tập đoàn quân 9, xe tăng 3 và cánh Bắc của Tập đoàn quân 4 (Đức) chặn đánh quyết liệt quân đội Liên Xô trên tuyến phòng thủ mới từ Demidov qua Ribshevo, Dukhovshina, Yartsevo, Saphonovo, Dorogobuzh, Yelnya, Spas-Demensk đến Milyatino. Do tiếp tục áp dụng chiến thuật truy kích nên các tướng V. D. Sokolovsky và M. A. Purkayev (Liên Xô) đã dàn đều quân trên toàn bộ chính diện mặt trận. Trong số 9 tập đoàn quân tấn công theo hướng chung đến Yartsevo và Dukhovshina, không thể thấy được đâu là cánh quân đột kích chủ yếu. Việc áp dụng chiến thuật "đánh bóc vỏ" đã làm cho các tập đoàn quân Liên Xô không thể đột phá qua tuyến phòng thủ của quân Đức trong suốt một tuần giao chiến. Ngày 31 tháng 3 năm 1943, Đại bản doanh Bộ Tổng tư lệnh tối cao Liên Xô lệnh cho các Phương diện quân Tây và Kalinin ngừng tiến công, chuyển sang tư thế phòng ngự.
Chiến dịch tấn công Rzhev-Vyazma (1943) đã làm thu hẹp chính diện mặt trận phía tây Moskva từ 530 km xuống còn 250 km. Trong khi quân Đức lấy ra được 1 tập đoàn quân (Tập đoàn quân 9) gồm 4 quân đoàn với 15 sư đoàn bộ binh, 3 sư đoàn xe tăng, 2 sư đoàn cơ giới, 1 lữ đoàn kỵ binh SS để đưa xuống khu vực Bryansk - Oryol thì quân đội Liên Xô vẫn giữ nguyên đội hình 9 tập đoàn quân binh chủng hợp thành và 1 tập đoàn quân không quân tại khu vực này để chuẩn bị cho Chiến dịch Smolensk (1943). Mặc dù thu hồi được khu vực Rzhev - Sychyovka - Vyazma, loại trừ được nguy cơ đe dọa Thủ đô Moskva nhưng Phương diện quân Tây và Phương diện quân Kalinin đã không hoàn thành mục tiêu hợp vây và tiêu diệt Tập đoàn quân 9 (Đức).
Kết quả
Cuộc chiến kéo dài 15 tháng tại khu vực mặt trận Rzhev-Sychyovka-Vyazma phía tây Moskva có vai trò quan trọng không kém Chiến dịch Stalingrad trong Chiến tranh Xô-Đức. Tầm quan trọng đó không chỉ ở tổng quân số được huy động trong các chiến dịch thành phần mà còn có ý nghĩa quan trọng ở các khía cạnh quân sự - chính trị, quân sự - ngoại giao và một phần vấn đề quân sự - kinh tế.
Về vị thế quân sự - chính trị
Thu hồi khu vực Rzhev-Sychyovka-Vyazma, quân đội Liên Xô không những đã loại trừ hoàn toàn các nguy cơ quân sự trực tiếp đe dọa Thủ đô Moskva từ phía quân đội Đức Quốc xã mà còn tiến đến những cửa mở quan trọng để đánh chiếm Smolensk, Gomel, mở đường tiến ra lãnh thổ Byelorussia, đẩy mặt trận ra khỏi lãnh thổ Nga ở khu vực trung tâm mặt trận. Cho dù hoạt động quân sự tại khu vực Rzhev-Sychyovka-Vyazma là những chiến dịch không thành công hoặc chỉ thành công một phần nhưng kết cục của các hoạt động đó vẫn đem lại cho quân đội Liên Xô những lợi thế không nhỏ trên chiến trường và họ đã nắm trong tay quyền chủ động chiến lược.
Về thương vong và tổn thất vật chất
Các chiến dịch ở khu vực mặt trận Rzhev-Sychyovka-Vyazma thực sự đã làm "tốn máu" không nhỏ cho cả hai bên. Quân số ban đầu của hai bên tham gia các chiến dịch đầu tiên đều dưới 1.000.000 người. Theo A. M. Vasilevsky quân đội Đức Quốc xã có hơn 800.000 người, 10.400 pháo và súng cối, gần 1.000 xe tăng và hơn 600 máy bay; quân đội Liên Xô có khoảng 760.000 người 5.200 pháo và súng cối, 415 dàn Katyusha, 670 xe tăng và 860 máy bay. . Grigoriy Krivosheev tổng kết quân số lớn hơn của cả hai Phương diện quân Tây và Kalinin trong các chiến dịch đầu năm 1942 (bao gồm cả chiến dịch "Sao Mộc"), gồm 1.059.200 người. Theo V. V. Beshanov, đến Chiến dịch Sao Hỏa (cuối năm 1942), hai bên đã huy động tổng quân số lên đến hơn 2.500.000 người. Trong đó, quân đội Liên Xô có 1.890.000 người, 24.000 pháo và súng cối, 3.375 xe tăng, 1.100 máy bay; quân đội Đức Quốc xã có 1.680.000 người, đến 3.500 xe tăng. A. V. Isaev đưa ra con số chính xác hơn, cụ thể đến từng tập đoàn quân của quân đội Liên Xô trong chiến dịch Sao Hỏa. Trong đó, Phương diện quân Tây có 769.436 người, Phương diện quân Kalinin có 552.714 người (tổng cộng 1.321.850 người) được trang bị 1.615 xe tăng. Với quân số lớn như vậy tham gia các chiến dịch thì tổng số thương vong cao là điều khó tránh khỏi trong chiến tranh. Vấn đề còn lại là tỷ lệ thương vong.
Tổn thất của quân đội Liên Xô
Nếu tổng hợp các kết quả trên đây có thể thấy trong 14 tháng từ tháng 1 năm 1942 đến tháng 3 năm 1943, trên mặt trận Rzhev-Sychyovka-Vyazma, quân đội Liên Xô có tổng tổn thất từ 1.186.640 đến 1.220.482 người chết và bị thương. Đối chiếu với quân số tham gia, tỷ lệ thương vong của quân đội Liên Xô ở các chiến dịch đầu năm 1942 (bao gồm cả chiến dịch "Sao Mộc"), lên đến 75,2% tổng quân số (trong đó có 25,7% tử vong). Mặc dù có tổng thương vong cao nhưng trong Chiến dịch Sao Hỏa, quân đội Liên Xô chỉ tổn thất không quá 13,2% quân số (trong đó, số tử vong không quá 6%). Bằng các tài liệu thu thập được từ Trung tâm lưu trữ Bộ Quốc phòng Nga, Tiến sĩ A. V. Isaev đã tổng kết lại một lần nữa tổn thất của quân đội Liên Xô trong tất cả các hoạt động quân sự tại khu vực Rzhev-Sychyovka-Vyazma từ tháng 1 năm 1942 đến tháng 3 năm 1943 gồm 392.554 người chết và 768.233 người bị thương.
Tổn thất của quân đội Đức Quốc xã
Các tác phẩm nghiên cứu của nhiều nhà sử học quân sự chỉ đưa ra con số ước tính đối với thương vong của quân đội Đức Quốc xã tại khu vực Rzhev-Sychyovka-Vyazma từ tháng 1 năm 1942 đến tháng 3 năm 1943. Theo các nghiên cứu của Mikhail Yuryevich Myagkov, từ ngày 8 tháng 1 năm 1942 đến 30 tháng 3 năm 1942, quân đội Đức Quốc xã tại khu vực Rzhev-Sychyovka-Vyazma tổn thất khoảng 330.000 người chết, hơn 450.000 người bị thương. . A. V. Isaev tổng kết từ tháng 1 đến tháng 2 năm 1942, tại khu vực này, quân Đức mất 253.600 người chết (trong tổng số 375.200 người chết từ tháng 12-1941 đến tháng 2-1942), 4.241 xe tăng, 1.942 đại bác, 8.552 pháo chống tăng bị phá hủy. Trong tác phẩm mới nhất "Về thiệt hại của Liên Xô trong cuộc chiến tại chỗ lồi Rzhev" đăng trên Tạp chí "Lịch sử hiện đại" (Moskva, Nga) tháng 7 năm 2012; tiến sĩ A. V. Isaev cho biết thêm con số tổn thất 53.000 quân Đức bị chết chỉ riêng trong các cuộc tấn công tháng 8 - tháng 9 của quân đội Liên Xô tại khu vực Rzhev-Sychyovka.
Tác giả Đức, tướng về hưu Grossman Horst trong cuốn sách "Rzhev, nền tảng của Mặt trận phía đông" (Nhà xuất bản Người lao động - Rzhev - 1996) không tổng kết toàn bộ thiệt hại của quân đội Đức Quốc xã tại khu vực Rzhev-Sychyovka-Vyazma nhưng đã cung cấp một vài thông tin cục bộ. Theo ông này, từ ngày 31 tháng 7 đến ngày 9 tháng 8, một tiểu đoàn bộ binh Đức trên tuyến đầu chỉ còn 1 sĩ quan chỉ huy và 22 lính; trong đó ngày 28 tháng 8 có tiểu đoàn chỉ còn lại 1 sĩ quan chỉ huy và 12 lính (tương đương tiểu đội). Grossman Horst cũng cho biết trong Chiến dịch Sao Hỏa, có khoảng 40.000 sĩ quan và binh lính Đức chết và bị thương.
Theo các báo cáo thương vong trên các mặt trận của quân đội Đức Quốc xã tại Trung tâm lưu trữ tài liệu quốc gia Cộng hòa Liên bang Đức, từ tháng 3 năm 1942 đến tháng 3 năm 1943, các tập đoàn quân 2, 4, 9, xe tăng 2, xe tăng 3 và xe tăng 4 (riêng tập đoàn quân xe tăng 4 chỉ tính đến hết tháng 4 năm 1942) đã có con số tổn thất lên đến 162.713 người chết, 35.650 người mất tích, 469.747 người bị thương. Số quân chết trong quá trình điều trị tại các bệnh viện không thống kê được. Tổng hợp các số liệu trên cho thấy tổn thất của quân đội Đức Quốc xã trên mặt trận Rzhev - Sychyovka - Vyazma trong 14 tháng có thể lên đến trên 452.000 người chết, mất tích và 469.747 người bị thương.