cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Văn hóa cần sa
Văn hóa cần sa (tiếng Anh: cannabis culture), bao gồm cả văn hóa hút cần, mô tả về môi trường xã hội hoặc là một loạt các hành vi xã hội có liên quan vốn phụ thuộc nặng nề vào việc tiêu thụ cần sa, cụ thể là gây ảo giác, tạo cảm giác hưng phấn (hay còn gọi là phê cần) và cho cả mục đích y tế.
Liên kết ngoài
Văn hóa cần sa Thể loại:Chi Cần sa * Thể loại:Tiểu văn hóa Thể loại:Văn hóa underground
Theodoricus Cả
Theodoricus (tiếng Goth: Þiudareiks; Flāvius Theodericus; Θευδέριχος, Theuderikhos; tiếng Anh Cổ: Þēodrīc; tiếng Na Uy Cổ: Þjōðrēkr, Þīðrēkr; 454 – 526), là vua của người Ostrogoth (471 – 526), kẻ cai trị nước Ý (493 – 526), nhiếp chính vương của người Visigoth (511 – 526) kiêm tổng trấn của Đế quốc Đông La Mã (còn gọi là Đế quốc Byzantine). Tên Þiudareiks của ông theo tiếng Goth có nghĩa là vị vua của nhân dân hoặc kẻ thống trị của nhân dân. Ông được xem là người anh hùng trong truyền thuyết German. Ông là vị vua có công bảo trợ nghệ thuật và kiến trúc, trị vì công minh, sáng suốt. Do đó, ông được tôn vinh làm Theodoricus Đại vương hay Theodoricus Cả.
Trước khi lên ngôi
nhỏ| Đồng nặng dát bạc có khắc tên của Theodoric, do [[Thái thú La Mã Catulinus phát hành tại thành La Mã khoảng năm 493-526.]]
Theodoric sinh vào năm 454 sau Công Nguyên, trên bờ sông Neusiedler See gần Carnuntum một năm sau khi người Ostrogoth thoát khỏi ách thống trị gần một thế kỷ của người Hung. Ông là con của Vua Theodemir và Hoàng hậu Ereleuva, ngay từ lúc còn nhỏ tuổi, Theodoric đã phải tới kinh thành Constantinopolis làm con tin để đảm bảo thỏa ước được ký kết giữa vua Theodemir của người Ostrogoth với Hoàng đế Đông La Mã Leo I (trị vì: 457 – 474).
Trong suốt nhiều năm sống tại triều đình Đông La Mã ở Constantinopolis, Theodoric đã sớm tiếp thu và học hỏi được nhiều thứ về chiến thuật quân sự và tổ chức chính quyền của người La Mã, chính những bài học quý báu này đã giúp ích cho việc cai trị vương quốc gồm đa số người man rợ bị La Mã hóa sau khi ông lên ngôi. Nhận được sự ưu ái bởi Hoàng đế Leo I và Zeno (trị vì 474 – 475 và 476 – 491), ông trở thành magister militum (Tổng chỉ huy quân đội) vào năm 483, một năm sau ông được bổ nhiệm làm quan chấp chính tối cao (consul) vì công lao trợ giúp Đông La Mã dẹp tan quân phản loạn ở các nơi, với thành tích ấy, ông được Zeno ban thưởng cho Vương quốc Ostrogoth lãnh thổ xứ Mesia (nay là Bungary). Sau đó, ông trở về sinh sống với người Ostrogoth khi vừa tròn 31 tuổi và lên ngôi Quốc vương vào nâm 488.
Thời kỳ trị vì
nhỏ|Tượng Theodoric theo kiểu Trung Cổ phải|nhỏ|350px|Bản đồ vương quốc Ostrogoth bao gồm Italia và vùng Balkan
Tiêu diệt Odoacer
Vào thời điểm ấy, người Ostrogoth đang định cư tại lãnh thổ của Đế quốc Đông La Mã như là foederati (đồng minh) của người La Mã, nhưng đã trở nên hiếu động và tăng thêm khó khăn cho sự quản lý của Zeno. Không lâu sau khi Theodoric trở thành vua, cả hai bên đặt ra một thỏa thuận nhằm mang lại lợi ích cho nhau. Người Ostrogoth cần một nơi để sống, và Zeno thì đang có vấn đề nghiêm trọng cần giải quyết với vua nước Ý là Odoacer, kẻ đã lật đổ Đế quốc Tây La Mã vào năm 476. Bề ngoài là quan Tổng trấn của Zeno, nhưng Odoacer thực sự là một mối hiểm họa đe dọa tới các vùng lãnh thổ của Đế quốc Đông La Mã (còn gọi là Byzantium) và không tôn trọng quyền công dân La Mã tại Ý. Được sự khuyến khích của Zeno, Theodoric thân chinh dẫn quân xâm chiếm vương quốc của Odoacer.
Quân đội Ostrogoth do vua Theodoric chỉ huy đánh bại Odoacer trong một loạt trận chiến dữ dội tại Aquileia năm 488, ở Verona năm 489, và tại Sông Adda năm 490. Cùng năm đó, quân của Theodoric tiến hành bao vây Odoacer tại Ravenna. Cuộc vây hãm kéo dài ba năm và được đánh dấu bằng hàng chục cuộc tấn công ở cả hai phe. Cuối cùng, không bên nào có thể chiếm ưu thế đánh bại đối phương một cách chắc chắn, và do đó vào ngày 2 tháng 2 năm 493, Theodoric và Odoacer ký kết một hiệp ước nhằm đảm bảo việc chia đôi khu vực cai trị ở Ý. Một bữa tiệc được hai bên tổ chức để kỷ niệm hiệp ước này. Tại bữa tiệc này, Theodoric, sau khi nếm món bánh mì nướng, đã cho phục binh đổ ra giết chết Odoacer.
Đối nội
Giống như Odoacer, Theodoric bề ngoài chỉ là một quan Tổng trấn cho Hoàng đế ở kinh kỳ Constantinopolis. Trên thực tế, ông đã có thể tránh sự giám sát của Đế quốc, và mối quan hệ giữa hai bên là như nhau. Tuy nhiên, không giống như Odoacer, trong công việc nội trị, Theodoric tỏ ra khá tôn trọng thỏa thuận mà ông đã thực hiện. cho phép công dân La Mã trong vương quốc của mình được giữ nguyên pháp luật La Mã và hệ thống tư pháp La Mã, phong tập tục tập quán và nền văn hóa, tín ngưỡng La Mã. Trong khi đó thì người Goth vẫn sống theo luật pháp và phong tục cũ của họ, và nơi ở của họ đa phần đều là lãnh thổ của người Ý đã bị Odoacer chinh phục trước đó.
Phần lớn người Ostrogoth định cư ở miền bắc và trung nước Ý, tuy nhiên họ chỉ là một thiểu số nhỏ nhoi trong toàn bộ vương quốc. Tỷ lệ người Ostrogoth tại Ravenna là 14%, tại một số nơi khác ở Ý, tỉ lệ chỉ có vài %. Vào năm 519, một đám đông dân chúng trong cơn nổi giận trong một cuộc tranh cãi về tôn giáo đã nổi lửa đốt cháy một tòa giáo đường ở Ravenna, Theodoric ra lệnh cho thành phố phải tái thiết lại bằng chính chi phí của nó. Từ hồi còn ở Constantinopolis, Theodoric rất mực ngưỡng mộ nền văn minh La Mã mà ông đã có dịp nghe kể về thời kỳ hoàng kim của Đế quốc La Mã thông qua những hậu duệ còn lại trong vương quốc của ông. Vì vậy mà Theodoric đã cố gắng bảo vệ, tu bổ và khôi phục lại hầu hết các công trình nghệ thuật đặc trưng văn hóa Hy-La như sân khấu, nhà tắm công cộng, đài phun nước tại các thành phố như Verona, La Mã và Ravenna sau cuộc chiến tranh với Odoacer.
Tấn Mục hầu
Tấn Mục hầu (chữ Hán: 晉穆侯, cai trị: 811 TCN – 785 TCN ), tên thật là Cơ Phí Vương (姬弗生), là vị vua thứ chín của nước Tấn - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.
Theodoricus Cả
Đối ngoại
Về công việc đối ngoại thì Theodoric Đại vương tìm cách liên minh lại, hoặc thực hiện quyền bá chủ dựa trên các vương quốc của người German khác ở phía tây. Ông liên minh với người Frank bằng cuộc hôn nhân với Audofleda, em gái vua Clovis I, và sử dụng bà con thân thích vào các cuộc hôn nhân với hoàng tử hoặc vua Visigoth, Vandal và Burgundy để gia tăng uy quyền của mình. Ông còn ngăn chặn thành công một cuộc đột kích của người Vandal vào lãnh thổ mình bằng cách đe dọa với vị vua yết ớt Thrasamund của người Vandal là sẽ mang quân xâm lược vương quốc của họ, và gửi một đội quân bảo vệ khoảng 5,000 người tới cùng với cô em gái Amalafrida của ông khi cô kết hôn với Thrasamund vào năm 500. Đối với triều đại của mình, Theodoric trên thực tế còn là vua của người Visigoth kiêm nhiếp chính vương cho ông vua trẻ con của người Visigoth là Amalric, cháu trai của ông, sau khi vua Alaric II bị người Frank dưới quyền Clovis đánh bại vào năm 507. Người Frank có khả năng giành quyền kiểm soát Aquitaine từ người Visigoth, nhưng mặt khác, Theodoric đã đánh bại các cuộc xâm nhập của họ.
Tấn Mục hầu
Tấn Mục hầu là con của Tấn Hiến hầu – vua thứ tám của nước Tấn. Năm 812 TCN, Hiến hầu mất, Mục hầu lên nối ngôi.
Theodoricus Cả
Vấn đề tôn giáo
nhỏ|Bức tượng đồng Theodoric Đại vương do ([[Peter Vischer, làm vào năm 1512-13), từ đài kỉ niệm của Hoàng đế Maximilian I trong Tòa án Giáo hội tại Innsbruck.]]
Tấn Mục hầu
Năm 808 TCN, Mục hầu lấy con gái nước Tề làm vợ, sinh ra con cả là Cơ Cừu. Sau đó Cơ Cừu được lập làm thế tử.
Theodoricus Cả
Vấn đề tôn giáo
Vào năm 520, triết gia Boethius trở thành magister officiorum (người đứng đầu các cơ quan, chức vụ của triều đình và chính quyền). Boethius vốn là người say mê nghiên cứu khoa học, đã dốc sức hiến dâng cho khuynh hướng nghiên cứu văn hóa Hy Lạp bằng cách dịch toàn bộ các tác phẩm của Aristotle ra tiếng Latin và cân đối chúng với các tác phẩm của Plato. Cuối cùng Boethius đã mất đi ân huệ của Theodoric, có thể do nhà vua nghi ngờ ông này có sự đồng cảm với Justin I, Hoàng đế Đông La Mã, vì Arian, Theodoric cảm thấy phần nào giống như một kẻ ngoài cuộc trong số những tín đồ Cơ Đốc giáo ở Nicaea. Do vậy Theodoric đã ra lệnh hành quyết Boethius vào năm 525.
Tấn Mục hầu
Năm 805 TCN, Tấn Mục hầu nghe lệnh Chu Tuyên vương, đem quân đánh Nhung. Năm 802 TCN, ông đánh thắng đất Thiên Mẫu. Cùng năm ông sinh người con thứ là Cơ Thành Sư.
Theodoricus Cả
Vấn đề tôn giáo
Sau đó, Cassiodorus tiếp tục kế thừa Boethius nắm giữ chức magister vào năm 523. Các sử gia và cận thần dễ bảo có thể kể đến việc cung cấp sự giao thiệp tao nhã cho đến những cuộc trao đổi thư từ chính thức. "Gửi đến Đức Vua, ông ta [Cassiodorus] là một vị thẩm phán thân thiện và là một người bạn thân thiết, mẫu mực. Ngay khi thoát khỏi mối bận tâm của một viên chức, ông ta sẽ nhìn vào cuộc đàm luận của bạn về đạo lý của nhà hiền triết, rằng ông ta có thể khiến cho bản thân mình xứng đáng được như những người xưa vĩ đại. Với tính hiếu kỳ từ trước tới giờ, ông ta chỉ muốn nghe về đường đi của những ngôi sao, thủy triều của biển, và các đài phun nước huyền thoại, bằng sự nghiên cứu về khoa học tự nhiên một cách nghiêm túc có thể khiến ông trở thành một triết gia thực thụ trong màu áo vương giả". Hố sâu ngăn cách được mở rộng giữa các tầng lớp quý tộc Nguyên lão Nghị viên lấy thành La Mã làm trung tâm và những người ủng hộ luật lệ Goth tại thành Ravenna. Những nhân vật xuất sắc của quần chúng nhân dân tiếp nối Boethius đều bị người Ostrogoth chặn đứng. Theodoric trong những năm cuối đời đã giảm dần vai trò người bảo trợ cho việc khoan dung tôn giáo Arian mà ông đích thân tạo dựng ngay từ những năm trị vì ban đầu. "Thực vậy, cái chết của ông đã cắt ngắn lại những gì có thể phát triển được thành một cuộc đàn áp chủ yếu của nhà thờ Công giáo để trả đũa các biện pháp mà Hoàng đế Justin thực hiện tại Constantinopolis nhằm chống lại tín đồ Arian ở đây".
Tấn Mục hầu
Chu Tuyên vương dùng nguyên lão trọng thần Phương Thúc đem 36000 binh xa đánh Sở, giành chiến thắng. Tấn Mục hầu đem quân giúp, sau khi chiến thắng, Tuyên vương đem chiến lợi phẩm thu được tặng ông.
Theodoricus Cả
Vấn đề tôn giáo
Theodoric có niềm tin vững chắc với học thuyết Arian. Một cuộc tranh cãi xuất hiện vào cuối triều đại của ông với chủ đề về mối quan tâm của người La Mã và Hoàng đế Đông La Mã Justin I về học thuyết của Arius. Mối quan hệ giữa hai bên bắt đầu xấu dần, mặc dù Theodoric đã cố gắng can gián Đông La Mã không nên tiến hành chiến tranh chống lại ông nữa. Tuy nhiên sau khi ông mất thì sự miễn cưỡng nhanh chóng mất dần.
Tấn Mục hầu
Năm 785 TCN, Tấn Mục hầu mất. Ông làm vua tất cả 27 năm. Em ông là Thương Thúc giành ngôi của thế tử Cừu. Thế tử Cừu bỏ trốn.
Chú thích
Thể loại:Vua nước Tấn
Theodoricus Cả
Gia đình và con cháu
nhỏ|phải| Tranh của [[Johannes Gehrts vẽ vào năm 1883 mô tả cảnh Dietrich bắt lấy một chú lùn.]]
Theodoric có hai lần kết hôn trong đời. Lần đầu với một người vợ lẽ tại Moesia không rõ tên tuổi, có hai đứa con gái: Lần thứ hai với Audofleda vào năm 493 và có một người con gái:
Sau khi Theodoric qua đời tại Ravenna vào năm 526, cháu nội Athalaric của ông chính thức kế vị ngôi vua Ostrogoth. Athalaric lần đầu tiên được đại diện bởi Amalasuntha, mẹ của ông, giữ vai trò là Hoàng hậu nhiếp chính từ năm 526 đến 534. Tuy nhiên, Vương quốc Ostrogoths bắt đầu suy yếu dần và bị chinh phục bởi Justinian I bắt đầu từ sau cuộc nổi loạn xảy ra vào năm 535 và cuối cùng kết thúc vào năm 553 trong Trận Mons Lactarius.
Lăng mộ
Theodoric Đại vương được chôn cất ở Ravenna, nhưng hài cốt của ông bị phân tán và lăng mộ của ông đã được đổi thành nhà thờ sau khi viên tướng Byzantine là Belisarius chinh phục thành phố vào năm 540. Lăng mộ của ông là một trong những di tích tốt nhất ở Ravenna, nhưng bức tượng cưỡi ngựa của ông gọi là Regisole cũng từng xuất hiện trong thành phố, về sau bị loại bỏ và cuối cùng bị phá hủy trong cuộc Cách mạng Pháp.
Ảnh hưởng văn hóa
Theoderich được coi như Dietrich von Bern, một nhân vật quan trọng trong nền văn học Cao Trung của Đức, trong tiếng Iceland Cổ, ông được gọi là Þiðrekr.
Tham khảo
Thể loại:Sinh năm 454 Thể loại:Mất năm 526 Thể loại:Nhân vật người Goth Thể loại:Lịch sử người German Thể loại:Vua Ý Thể loại:Truyền thuyết anh hùng Đức Thể loại:Quan chấp chính tối cao Đế quốc La Mã Thể loại:Tín đồ Cơ Đốc giáo Arian thế kỷ thứ 6 Thể loại:Vua châu Âu thế kỷ thứ 6 Thể loại:Vua châu Âu thế kỷ thứ 5 Thể loại:Nhân vật Ý thế kỷ thứ 6 Thể loại:Nhân vật Ý thế kỷ thứ 5 Thể loại:Nhân vật người Đức hư cấu Thể loại:Chấp chính quan của Đế quốc La Mã
Iran
Iran ( Irān ), gọi chính thức là Cộng hòa Hồi giáo Iran ( Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān ), còn được gọi là Ba Tư (Persia), là một quốc gia có chủ quyền tại khu vực Tây Á. Iran có biên giới về phía tây bắc với Armenia, Azerbaijan; phía bắc giáp biển Caspi; phía đông bắc giáp Turkmenistan; phía đông giáp Afghanistan và Pakistan; phía nam giáp vịnh Ba Tư và vịnh Oman; còn phía tây giáp Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq. Iran có dân số gần 80 triệu người tính đến năm 2017, là quốc gia đông dân thứ 18 trên thế giới. Lãnh thổ Iran rộng 1.648.195 km², là quốc gia rộng thứ nhì tại Trung Đông và đứng thứ 17 thế giới. Iran có vị thế địa chính trị quan trọng do nằm tại phần trung tâm của đại lục Á-Âu và gần với eo biển Hormuz. Tehran là thủ đô và thành phố lớn nhất của Iran, cũng như là trung tâm kinh tế và văn hoá. Iran là một quốc gia đa văn hoá với nhiều nhóm dân tộc và ngôn ngữ, trong đó các cộng đồng dân cư lớn nhất là người Ba Tư (61%), người Azeri (16%), người Kurd (10%) và người Lur (6%).
Iran là một trong các nền văn minh cổ nhất trên thế giới, bắt đầu là các vương quốc Elam vào thiên niên kỷ 4 TCN. Người Media thống nhất Iran vào thế kỷ VII TCN, lãnh thổ Iran được mở rộng cực độ dưới thời Cyrus Đại đế của Đế quốc Achaemenes vào thế kỷ VI TCN - là quốc gia rộng lớn nhất trên thế giới vào thời điểm đó. Tuy nhiên, quốc gia này thất thủ trước Alexandros Đại đế vào thế kỷ IV TCN, song Đế quốc Parthia nhanh chóng tái lập. Năm 224, Parthia bị thay thế bằng Đế quốc Sasanid, Sasanid trở thành một cường quốc hàng đầu thế giới trong bốn thế kỷ sau đó. Người Ả Rập theo đạo Hồi chinh phục Sasanid vào thế kỷ VII, kết quả là Hồi giáo thay thế các tín ngưỡng bản địa như Hoả giáo và Minh giáo. Iran có đóng góp lớn vào thời kỳ hoàng kim Hồi giáo (thế kỷ VIII-XIII), sản sinh nhiều nhân vật có ảnh hưởng về nghệ thuật và khoa học.
Sau hai thế kỷ dưới quyền người Ả Rập là một giai đoạn các vương triều Hồi giáo bản địa, song tiếp đó Iran lại bị người Thổ và người Mông Cổ chinh phục. Người Safavid nổi lên vào thế kỷ XV, rồi tái lập một nhà nước Iran thống nhất. Iran sau đó cải sang Hồi giáo Shia, đánh dấu một bước ngoặt của quốc gia này cũng như lịch sử Hồi giáo. Đến thế kỷ XVIII, dưới quyền Nader Shah, Iran trong một thời gian ngắn từng được cho là đế quốc hùng mạnh nhất đương thời. Xung đột với Đế quốc Nga trong thế kỷ XIX khiến Iran mất đi nhiều lãnh thổ. Cách mạng Hiến pháp năm 1906 lập ra một chế độ quân chủ lập hiến. Sau một cuộc đảo chính vào năm 1953, Hoàng gia Iran dần liên kết mật thiết với phương Tây và ngày càng chuyên quyền. Bất mãn trước sự can thiệp của nước ngoài và sự đàn áp chính trị đã dẫn đến Cách mạng Hồi giáo năm 1979, lập ra chế độ Cộng hoà Hồi giáo. Trong thập niên 1980, Iran xảy ra chiến tranh với Iraq, cuộc chiến gây thương vong cao và tổn thất tài chính lớn cho hai nước. Từ giữa cuối thập niên 2000, chương trình hạt nhân gây tranh cãi của Iran khiến cho cộng đồng quốc tế, đặc biệt là Hoa Kỳ lo ngại, dẫn đến hệ quả là nhiều lệnh trừng phạt, cấm vận kinh tế được áp đặt lên nước này, ảnh hưởng lớn tới nền kinh tế và đời sống của người dân.
Iran là một thành viên sáng lập của Liên Hợp Quốc, Phong trào không liên kết, Tổ chức Hợp tác Hồi giáo và Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa. Iran được công nhận là một cường quốc khu vực và một cường quốc bậc trung. Quốc gia này có trữ lượng lớn về nhiên liệu hoá thạch, là nhà cung cấp khí đốt lớn đồng thời có trữ lượng dầu mỏ được chứng minh lớn thứ 4 trên thế giới, do vậy, Iran có ảnh hưởng đáng kể đến an ninh năng lượng quốc tế và kinh tế thế giới. Iran sở hữu nhiều di sản văn hoá phong phú, với 22 di sản thế giới được UNESCO công nhận tính đến năm 2017, đứng thứ 3 tại châu Á.
Từ nguyên
thế=|trái|nhỏ|200x200px|Thời xưa, những cái tên Ariana và Persis đã được sử dụng để miêu tả vùng, như được thể hiện trong bản đồ thế giới này của [[Eratosthenes (khoảng năm 200 TCN)]] Ở thời Achaemenid người Ba Tư gọi đất nước của họ là Pārsa, tên theo tiếng Ba Tư cổ có nghĩa họ hàng của Cyrus Đại đế. Thời Sassanid, họ gọi nó là Iran, có nghĩa "Vùng đất của những người Aryan". Người Hy Lạp gọi nước này là Persis; chuyển sang tiếng Latin thành Persia, cái tên được sử dụng rộng rãi ở Phương Tây.
Ở thời hiện đại, đã có sự tranh cãi về nguồn gốc các tên gọi của thực thể – Iran và Persia (Ba Tư). Ngày 21 tháng 3 năm 1935, Reza Shah Pahlavi đưa ra một nghị định yêu cầu các phái đoàn nước ngoài phải sử dụng thuật ngữ Iran trong các văn bản ngoại giao. Sau khi các học giả lên tiếng phản đối, Mohammad Reza Pahlavi thông báo năm 1959 rằng cả hai cái tên Persia (Ba Tư) và Iran đều có giá trị và có thể sử dụng thay thế lẫn nhau. Cuộc Cách mạng năm 1979 dẫn tới việc thành lập nhà nước thần quyền Cộng hòa Hồi giáo Iran. Tuy nhiên, danh từ Persia và tính từ Persian vẫn được sử dụng thường xuyên.
Hiện nay, tại xứ này người Ba Tư (Persia) chỉ chiếm khoảng 51% dân số. Danh từ Iran (tộc Âu Ấn) bao gồm người Ba Tư và thêm vài dân tộc khác như Kurd, Baloch,... chỉ định được khoảng 70% dân số nên được nhiều người trong xứ thích dùng hơn.
Lịch sử
trái|nhỏ|200x200px|Cương vực Đế quốc Achaemenes thời điểm cực thịnh, dưới triều [[Darius I và Xerxes I]] Iran đã là nơi sinh sống của con người từ thời tiền sử và những khám phá gần đây bắt đầu cho thấy những dấu tích về các nền văn hóa thời kỳ sớm ở Iran, hàng thế kỷ trước khi những nền văn minh sớm nhất bắt đầu xuất hiện ở gần Lưỡng Hà. Sử ghi chép của Ba Tư (Iran) bắt đầu từ khoảng năm 3200 TCN ở nền văn minh Tiền-Elamite và tiếp tục với sự xuất hiện của người Aryan và sự thành lập Triều đại Medes, tiếp đó là Đế chế Achaemenid năm 546 TCN. Alexandros Đại đế đã chinh phạt Ba Tư năm 331 TCN, hai triều đại tiếp sau Parthia và Sassanid cùng với Achaemenid là những Đế chế tiền Hồi giáo vĩ đại nhất của Ba Tư.
Sau cuộc chinh phục Ba Tư của Hồi giáo, nước này trở thành trung tâm Thời đại Hoàng kim Hồi giáo, đặc biệt ở thế kỷ thứ IX và thế kỷ thứ XI. Thời kỳ Trung Đại là thời gian diễn ra nhiều sự kiện lớn trong vùng. Từ năm 1220, Ba Tư bị Đế quốc Mông Cổ dưới quyền Thành Cát Tư Hãn, tiếp đó là Timur xâm chiếm. Quốc gia Hồi giáo Shi'a Ba Tư đầu tiên được thành lập năm 1501 dưới Triều đại Safavid. Ba Tư dần trở thành nơi tranh giành của các cường quốc thuộc địa như Đế quốc Nga và Đế chế Anh.
Cùng với sự trỗi dậy của chủ nghĩa cộng sản và quá trình hiện đại hoá ở cuối thế kỷ XIX, mong ước thay đổi dẫn tới cuộc Cách mạng Hiến pháp Ba Tư năm 1905–1911. Năm 1921, Reza Shah Pahlavi tiến hành một cuộc đảo chính lật đổ Triều đình Qajar. Là người ủng hộ hiện đại hoá, Reza Shah đưa ra các kế hoạch phát triển công nghiệp, xây dựng đường sắt, và thành lập một hệ thống giáo dục quốc gia, nhưng sự cầm quyền độc tài của ông khiến nhiều người Iran bất mãn.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Anh và Liên Xô xâm chiếm Iran từ 25 tháng 8 đến 17 tháng 9 năm 1941, chủ yếu để bảo vệ các giếng dầu của Iran và hành lang hậu cần của họ. Đồng Minh buộc Shah phải thoái vị nhường chỗ cho con trai, Mohammad Reza Pahlavi, người họ hy vọng sẽ ủng hộ phe Đồng Minh hơn. Năm 1953, sau vụ quốc hữu hoá Công ty dầu mỏ Anh-Iran, vị Thủ tướng dân bầu, Mohammed Mossadegh, tìm cách thuyết phục Shah rời bỏ đất nước. Shah từ chối, và chính thức cách chức vị Thủ tướng. Mossadegh không chấp nhận rời bỏ chức vụ, và khi ông ta rõ ràng bộc lộ ý định chiến đấu, Shah buộc phải sử dụng tới kế hoạch mà Anh/Mỹ đã trù tính trước cho ông, đôi khi kế hoạch cũng được gọi là "Chiến dịch Ajax", bay tới Baghdad rồi từ đó sang Rome, Italy. nhỏ|200x200px|[[Mohammad Reza Pahlavi và Hoàng thất trong lễ đăng quang Shah Iran vào năm 1967.]] Nhiều vụ phản kháng đông đảo nổ ra khắp đất nước. Những người ủng hộ và phản đối chế độ quân chủ đụng độ với nhau trên đường phố, khiến 300 người thiệt mạng. Quân đội can thiệp, xe tăng của những sư đoàn ủng hộ Shah bắn vào thủ đô và máy bay ném bom vào dinh Thủ tướng. Mossadegh đầu hàng và bị bắt ngày 19 tháng 8 năm 1953. Mossadegh bị xét xử tội phản quốc và bị kết án ba năm tù.
Triều đình Shah được tái lập, quyền lực được Anh và Mỹ trao vào tay Shah Mohammad Reza Pahlavi. Ông này ngày càng trở nên độc tài, đặc biệt vào cuối thập kỷ 1970. Với sự ủng hộ mạnh mẽ từ phía Anh và Mỹ, triều đình Shah từ chối tiếp tục hiện đại hóa các ngành công nghiệp Iran, nhưng lại đàn áp phe đối lập trong tầng lớp tăng lữ dòng Hồi giáo Shia và những người ủng hộ dân chủ.
Thập kỷ 1970, Ayatollah Ruhollah Khomeini chiếm được cảm tình của đa số dân Iran. Những người Hồi giáo, cộng sản và những người theo đường lối tự do tiến hành cuộc Cách mạng Iran năm 1979, triều đình Shah bỏ chạy khỏi đất nước, sau đó Khomeini lên nắm quyền lực lập ra một nhà nước Cộng hòa Hồi giáo. Hệ thống mới lập ra những luật lệ Hồi giáo và quy định quyền cai trị trực tiếp ở mức cao nhất từ trước tới nay cho giới tăng lữ. Chính phủ chỉ trích mạnh mẽ phương Tây, đặc biệt là Mỹ vì đã ủng hộ triều đình Shah. Các quan hệ với phương Tây trở nên đặc biệt căng thẳng năm 1979, sau khi các sinh viên Iran bắt giữ các nhân viên Đại sứ quán Mỹ. Sau này, Iran đã tìm cách xuất khẩu cuộc cách mạng của mình ra nước ngoài, ủng hộ các nhóm quân sự chống phương Tây như nhóm Hezbollah ở Liban. Từ năm 1980 đến 1988, Iran và nước láng giềng Iraq lao vào một cuộc chiến đẫm máu Chiến tranh Iran-Iraq.
Ngày nay cuộc đấu tranh giữa những người theo đường lối cải cách và bảo thủ vẫn đang diễn ra thông qua các cuộc bầu cử chính trị, và là vấn đề trung tâm trong cuộc Bầu cử tổng thống Iran 2005, kết quả Mahmoud Ahmadinejad thắng cử. Kết quả bầu cử đã bị tranh cãi rộng rãi, và dẫn đến các cuộc biểu tình rộng khắp, cả ở Iran và các thành phố lớn bên ngoài đất nước, tạo ra Cách mạng Xanh Iran.
Hassan Rouhani được bầu làm tổng thống vào ngày 15 tháng 6 năm 2013, sau khi đánh bại Mohammad Bagher Ghalibaf và bốn ứng cử viên khác. Chiến thắng của Rouhani đã cải thiện tương đối mối quan hệ của Iran với các quốc gia khác trong khu vực.
Một loạt các cuộc biểu tình xảy ra trên khắp Iran trong suốt hai năm 2017 và 2018. Ban đầu, các cuộc biểu tình được tổ chức nhằm phản đối giá cả sinh hoạt đắt đỏ, nhưng sau đó đã phát triển thành nhiều yêu cầu chính trị sâu rộng. Một số nhà phân tích cho rằng tình hình kinh tế vô cùng khó khăn là nguyên nhân thực sự của các cuộc biểu tình. Một số người khác khẳng định sự không hài lòng với nền độc tài thần quyền của Cộng hòa Hồi giáo Iran và mưu cầu về một nền dân chủ là nguyên nhân của tình trạng bất ổn.
Tháng 12 năm 2019, một loạt các cuộc biểu tình dân sự xảy ra ở nhiều thành phố trên khắp Iran, nhưng sau đó đã mở rộng để phản đối chế độ hiện tại ở Iran và Lãnh đạo tối cao Ali Khamenei. Các cuộc biểu tình bắt đầu vào tối ngày 15 tháng 11 và trong vòng vài giờ đã lan đến 21 thành phố khi các video về cuộc biểu tình bắt đầu lan truyền trên mạng. Hình ảnh về các cuộc biểu tình bạo lực đã được chia sẻ trên internet với các cuộc biểu tình đạt đến cấp độ quốc tế. . Để ngăn chặn việc chia sẻ thông tin liên quan đến các cuộc biểu tình và cái chết của hàng trăm người biểu tình trên các nền tảng truyền thông xã hội, chính phủ đã chặn Internet trên toàn quốc, dẫn đến mất hoàn toàn kết nối Internet gần như toàn bộ khoảng sáu ngày. Dựa trên tường thuật của Tổ chức Ân xá Quốc tế và Đài phát thanh Farda, loạt cuộc biểu tình này có thể là bạo lực và nghiêm trọng nhất kể từ Cách mạng Iran năm 1979. Chính phủ đã giết hại khoảng 1.500 công dân Iran tham gia cuộc biểu tình . Cuộc đàn áp của chính phủ đã gây ra phản ứng dữ dội từ những người biểu tình, họ đáp trả bằng việc phá hủy 731 ngân hàng chính phủ bao gồm ngân hàng trung ương Iran, các giáo đường Hồi giáo, xé các bảng quảng cáo chống Mỹ, và áp phích và tượng của Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei. 50 căn cứ quân sự của chính phủ cũng bị người biểu tình tấn công.
Thành phố Piranshahr là nền văn minh lâu đời nhất của Iran với lịch sử 8000 năm.
Hành pháp
Hệ thống chính trị nước Cộng hòa Hồi giáo dựa trên Hiến pháp năm 1979 được gọi là "Qanun-e Asasi" ("Luật pháp cơ bản"). Hệ thống gồm nhiều kết nối phức tạp giữa các cơ quan chính phủ, đa số lãnh đạo đều do chỉ định. Chế độ ở Iran là chế độ phi dân chủ, thường xuyên đàn áp và bắt bớ những người chỉ trích chính phủ cũng như chỉ trích lãnh đạo tối cao, và hạn chế nghiêm ngặt sự tham gia của các ứng cử viên trong các cuộc bầu cử phổ biến cũng như các hình thức hoạt động chính trị khác. Quyền phụ nữ ở Iran được mô tả là vô cùng tồi tệ. , và quyền trẻ em đã bị vi phạm nghiêm trọng, với nhiều tội phạm trẻ em bị xử tử ở Iran hơn bất kỳ quốc gia nào khác trên thế giới. Hoạt động tình dục giữa những người đồng giới là bất hợp pháp và bị trừng phạt đến chết. Từ những năm 2000, chương trình hạt nhân gây tranh cãi của Iran đã gây lo ngại, đây là lý do dẫn đến các lệnh trừng phạt quốc tế đối với nước này.
Lãnh tụ tối cao Iran chịu trách nhiệm phác họa và giám sát "các chính sách chung của Nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran". Lãnh tụ tối cao là Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, kiểm soát tình báo quân đội và các hoạt động an ninh; và có độc quyền tuyên chiến. Các lãnh đạo tư pháp, mạng lưới phát thanh, truyền hình trong nước, chỉ huy cảnh sát và các lực lượng quân đội cùng sáu trong số mười hai thành viên Hội đồng bảo vệ Cách mạng được Lãnh tụ tối cao chỉ định. Hội đồng Chuyên gia bầu và bãi nhiệm Lãnh tụ tối cao dựa trên cơ sở đánh giá và sự quý trọng của nhân dân. Hội đồng chuyên gia chịu trách nhiệm giám sát Lãnh tụ tối cao thi hành các trách nhiệm theo pháp luật.
Hiến pháp quy định Tổng thống là người nắm quyền cao nhất quốc gia sau Lãnh tụ tối cao. Tổng thống được bầu theo phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ bốn năm. Các ứng cử viên tổng thống phải được Hội đồng bảo vệ Cách mạng phê chuẩn trước khi được ra tranh cử. Tổng thống chịu trách nhiệm việc áp dụng Hiến pháp và thực hiện các quyền hành pháp, trừ những việc liên quan trực tiếp tới Lãnh tụ tối cao. Tổng thống chỉ định và giám sát Hội đồng bộ trưởng, phối hợp các quyết định của chính phủ, và lựa chọn các chính sách chính phủ để đưa ra trước nhánh lập pháp. Tám phó tổng thống và nội các gồm 21 bộ trưởng phục vụ dưới quyền Tổng thống, tất cả các viên chức này đều phải được nhánh lập pháp thông qua. Không giống như các quốc gia khác, nhánh hành pháp ở Iran không quản lý các lực lượng vũ trang. Dù Tổng thống chỉ định Bộ trưởng Tình báo và Quốc phòng, thông thường Tổng thống phải tham khảo ý kiến của Lãnh tụ tối cao trước khi đưa ra quyết định lựa chọn hai chức vụ đó để nhánh lập pháp bỏ phiếu tín nhiệm.
Nhánh lập pháp Iran chỉ có một viện là Majles-e Shura-ye Eslami (Hội đồng cố vấn Hồi giáo), gồm 290 thành viên được bầu với nhiệm kỳ bốn năm. Majlis chịu trách nhiệm làm luật, phê chuẩn các hiệp ước quốc tế, và thông qua ngân sách quốc gia. Mọi ứng cử viên và thành viên Majlis đều phải được phê chuẩn từ Hội đồng bảo vệ Cách mạng.
Lãnh tụ tối cao chỉ định người đứng đầu nhánh tư pháp, và người này lại chỉ định ra lãnh đạo các Tòa án tối cao và các trưởng công tố. Iran có nhiều kiểu tòa án, gồm cả các tòa công chúng để xử các vụ dân sự và tội phạm, các "tòa án cách mạng" xử một số loại hành vi, như tội chống lại an ninh quốc gia. Các quyết định của tòa án cách mạng là tối cao và không thể được tái thẩm. Tòa án Tăng lữ Đặc biệt xử lý các vụ tội phạm được cho là do các tăng lữ thực hiện, dù nó cũng xử cả các vụ liên quan tới người thế tục. Các chức năng của Tòa án Tăng lữ Đặc biệt độc lập với cơ cấu tòa án thông thường và chỉ tuân theo Lãnh tụ tối cao. Những phán xử của tòa này là tối cao và không được tái thẩm.
Các hội đồng
Hội đồng bảo vệ Cách mạng gồm 12 nhà làm luật (religious jurists), sáu người trong số đó do chỉ định của Lãnh tụ tối cao. Bộ trưởng tư pháp(cũng do Lãnh tụ tối cao chỉ định) sẽ giới thiệu nốt sáu thành viên kia, và họ sẽ được Nghị viện chính thức chỉ định. Hội đồng này có trách nhiệm giải thích hiến pháp và có thể phủ quyết Nghị viện. Nếu luật pháp không phù hợp với hiến pháp hay Sharia (luật Hồi giáo), nó sẽ được trao lại cho Nghị viện sửa đổi. Trong một lần thi hành quyền lực của mình, Hội đồng đã gây tranh cãi khi căn cứ trên một cách hiểu hẹp của hiến pháp Iran, phủ quyết các ứng cử viên nghị viện.
Hội đồng chuyên gia họp một tuần mỗi năm, gồm 86 tăng lữ "đạo đức và thông thái" được bầu bởi những cá nhân trưởng thành có quyền bầu cử với nhiệm kỳ tám năm. Tương tự như các cuộc bầu cử tổng thống và nghị viện, Hội đồng bảo vệ Cách mạng là cơ quan quyết định tư cách của ứng cử viên vào Hội đồng này. Hội đồng chuyên gia bầu ra Lãnh tụ tối cao và có quyền theo hiến pháp cách chức Lãnh tụ tối cao ở bất kỳ thời điểm nào. Tuy nhiên, Hội đồng này chưa từng phản đối bất kỳ một quyết định nào của Lãnh tụ tối cao.
Hội đồng lợi ích có quyền giải quyết các tranh chấp giữa Nghị viện và Hội đồng bảo vệ Cách mạng, và cũng là một cơ quan tư vấn của Lãnh tụ tối cao, biến nó trở thành một trong những cơ quan nắm nhiều quyền lực chính phủ nhất trong nước.
Các hội đồng địa phương được bầu theo kiểu phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ 4 năm tại mọi thành phố và làng mạc ở Iran. Theo điều 7, Hiến pháp Iran, các hội đồng địa phương đó cùng với Nghị viện là những "tổ chức đưa ra quyết định và hành chính của quốc gia". Đoạn này của hiến pháp không được áp dụng cho tới tận năm 1999 khi các cuộc bầu cử hội đồng địa phương đầu tiên được tổ chức trên khắp đất nước. Các hội đồng có nhiều trách nhiệm, gồm bầu cử thị trưởng, giám sát các hoạt động tại khu vực; nghiên cứu xã hội, văn hoá, giáo dục, sức khoẻ, kinh tế và những yêu cầu chăm sóc xã hội bên trong khu vực của mình; đặt kế hoạch và phối hợp hành động với quốc gia trong việc thi hành các chương trình xã hội, kinh tế, xây dựng, văn hoá, giáo dục và các chương trình an sinh khác.
Hành chính
Iran được chia thành năm khu vực với 31 tỉnh (Ostān), mỗi tỉnh được cai quản bởi một tỉnh trưởng được chỉ định (Ostāndār). Các tỉnh được chia thành các hạt (šahrestān), các quận (baxš) và các tiểu huyện (dehestā).
Đất nước này là một trong những quốc gia có tốc độ tăng trưởng đô thị cao nhất thế giới. Từ năm 1950 đến 2002, tỷ lệ dân số thành thị tăng từ 27% lên 60%. Liên Hợp Quốc dự đoán đến năm 2030, 80% dân số sẽ là dân thành thị. Hầu hết những người di cư đã định cư xung quanh các thành phố Tehran, Isfahan, Ahvaz và Qom
Tehran, với dân số khoảng 8,8 triệu người (điều tra dân số năm 2016), là thủ đô và thành phố lớn nhất của Iran. Đây là một trung tâm kinh tế và văn hóa, và là trung tâm thông tin liên lạc và giao thông của cả nước.
Mashhad, thành phố đông dân thứ hai của đất nước, với khoảng 3,3 triệu người (điều tra dân số năm 2016) và là thủ phủ của tỉnh Razavi Khorasan. Đền Imam Reza tọa lạc tại thành phố này, đây là một thánh địa linh thiêng trong Hồi giáo Shia. Khoảng 15 đến 20 triệu người hành hương viếng thăm đền thờ mỗi năm.
Isfahan có dân số khoảng 2,2 triệu người (điều tra dân số năm 2016) và là thành phố đông dân thứ ba của Iran. Đây là thủ phủ của tỉnh Isfahan, và cũng là thủ đô thứ ba của Đế chế Safavid. Đây là nơi có nhiều di tích lịch sử, bao gồm Quảng trường Shah nổi tiếng, Siosepol và các nhà thờ tại phố Jolfâ-ye của người Armenia. Đây cũng là nơi có trung tâm mua sắm lớn thứ bảy thế giới, Trung tâm thành phố Isfahan.
Thành phố đông dân thứ tư của Iran, Karaj, có dân số khoảng 1,9 triệu người (điều tra dân số năm 2016). Đây là thủ phủ của tỉnh Alborz, và nằm cách Teheran 20 km về phía tây, dưới chân dãy núi Alborz. Là một thành phố công nghiệp lớn ở Iran, với các nhà máy lớn sản xuất đường, dệt, may và rượu.
Với dân số khoảng 1,7 triệu người (điều tra dân số năm 2016), Tabriz là thành phố đông dân thứ năm của Iran và là nơi đông dân thứ hai cho đến cuối những năm 1960. Đây là thủ đô đầu tiên của Đế chế Safavid và hiện là thủ phủ của tỉnh Đông Azerbaijan. Nó cũng được coi là thành phố công nghiệp lớn thứ hai của đất nước (sau Tehran).
Étienne Bézout
Étienne Bézout (1730-1783) là nhà toán học người Pháp. Năm 1763, Bézout bắt đầu dạy toán trong quân đội Pháp. Năm 1758, ông trở thành viện sĩ của Viện Hàn lâm Khoa học Paris. Công trình chủ yếu của ông là đại số cao cấp. Ông đã nêu ra lý thuyết về định thức trong việc giải hệ phương trình bậc cao. chứng minh định lý về hai đường cong m và n cắt nhau không quá m.n điểm. Ông còn viết Giáo trình toán nổi tiếng, trong đó có nêu định lý về đa thức mang tên ông. Còn về đại số sơ cấp, ông phát triển phương pháp hệ số bất định để giải hệ phương trình. Tên của ông được dùng để đặt cho tiểu hành tinh 17285 Bezout.
Iran
Địa lý
nhỏ|trái|200px|[[Núi Damavand là núi cao nhất tại Iran]] Iran có chung biên giới với Azerbaijan (chiều dài: 432 km / 268 dặm) và Armenia (35 km / 22 dặm) ở phía tây bắc, với Biển Caspia ở phía bắc, Turkmenistan (992 km / 616 dặm) ở phía đông bắc, Pakistan (909 km / 565 dặm) và Afghanistan (936 km / 582 dặm) ở phía đông, Thổ Nhĩ Kỳ (499 km / 310 dặm) và Iraq (1.458 km / 906 dặm) ở phía tây, và cuối cùng giáp với Vịnh Péc xích và Vịnh Oman ở phía nam. Diện tích lãnh thổ Iran 1.648.000 km² ≈ 636.300 dặm vuông (Đất liền: 1.636.000 km² ≈631.663 mi², Nước: 12.000 km² ≈ 4.633 mi²), gần tương đương Alaska.
Étienne Bézout
Chú thích
Thể loại:Sinh năm 1730 Thể loại:Mất năm 1783 Thể loại:Nhà toán học Pháp Thể loại:Nhà đại số học Thể loại:Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Pháp Thể loại:Nhà lý thuyết số
Iran
Địa lý
Lãnh thổ Iran phần lớn là các dãy núi lởm chởm chia tách các lưu vực và cao nguyên. Khu vực đông dân cư ở phía tây cũng là vùng nhiều đồi núi nhất với các dãy Caucasus, Zagros và Núi Alborz—trên núi Alborz có điểm cao nhất Iran, Chỏm Damavand cao 5.604 m (18.386 ft). Vùng phía đông phần lớn là các lưu vực sa mạc không có người ở như vùng nhiễm mặn Dasht-e Kavir, và một số hồ muối.
Những đồng bằng lớn duy nhất nằm dọc theo Biển Caspia và phía bắc Vịnh Ba Tư, nơi biên giới Iran chạy tới cửa sông Arvand (Shatt al-Arab). Những đồng bằng nhỏ, đứt quãng nằm dọc theo phần bờ biển còn lại của Vịnh Péc xích, Eo Hormuz và Biển Oman.
Khí hậu Iran phần lớn khô cằn hay bán khô cằn cho tới cận nhiệt đới ở dọc bờ biển Caspia. Ở rìa phía bắc đất nước (đồng bằng ven biển Caspia) nhiệt độ hầu như ở dưới không và khí hậu ẩm ướt quanh năm. Nhiệt độ mùa hè hiếm khi vượt quá 29°C (84°F). Lượng mưa hàng năm đạt 680 mm (26 in) ở vùng phía đông đồng bằng và hơn 1.700 mm (75 in) ở phía tây. Về phía tây, những khu dân cư tại các lưu vực núi Zagros thường có nhiệt độ thấp, khí hậu khắc nghiệt, tuyết rơi dày. Các lưu vực phía đông và trung tâm cũng có khí hậu khô cằn, lượng mưa chưa tới 200 mm (8 in) và có xen kẽ các sa mạc. Nhiệt độ trung bình mùa hè vượt quá 38 °C (100 °F). Các đồng bằng ven biển Vịnh Péc xích và Vịnh Oman ở phía nam Iran có mùa đông dịu, mùa hè rất nóng và ẩm. Lượng mưa hàng năm từ 135 đến 355 mm (6 to 14 in).
Kinh tế
Ngân hàng Trung ương của nước Cộng hòa Hồi giáo Iran chịu trách nhiệm cho việc phát triển và duy trì đồng Rial Iran, đồng tiền chính thức của đất nước. Chính phủ không công nhận các công đoàn khác ngoài các hội đồng lao động Hồi giáo, vốn phải được sự chấp thuận của chủ lao động và các dịch vụ an ninh. Mức lương tối thiểu trong tháng 6 năm 2013 là 487 triệu rial một tháng ($ 134). Thất nghiệp vẫn ở mức trên 10% kể từ năm 1997 và tỷ lệ thất nghiệp của phụ nữ gần gấp đôi so với nam giới.
Chính quyền hiện tại tiếp tục theo đuổi các kế hoạch cải cách thị trường của chính phủ tiền nhiệm và đã thông báo rằng họ sẽ thay đổi nền kinh tế dựa nhiều vào dầu mỏ của Iran. Chính quyền đang tìm cách thực hiện mục tiêu trên thông qua việc đầu tư các khoản lợi nhuận vào các lĩnh vực như sản xuất ô tô, công nghiệp hàng không vũ trụ, hàng điện tử tiêu dùng, hoá dầu và công nghệ hạt nhân. Iran cũng hy vọng thu hút được hàng tỷ dollar đầu tư nước ngoài bằng cách tạo ra một môi trường đầu tư dễ chịu hơn, như giảm các quy định hạn chế và thuế nhập khẩu, thiết lập các vùng thương mại tự do như Chabahar và đảo Kish. Nước Iran hiện đại có một tầng lớp trung lưu mạnh và một nền kinh tế tăng trường nhưng vẫn tiếp tục phải đương đầu với tình trạng lạm phát và thất nghiệp ở mức cao.
Thâm hụt ngân sách Iran từng là một vấn đề kinh niên, một phần vì những khoản trợ cấp to lớn của nhà nước – tổng cộng lên tới 7.25 tỷ dollar một năm–gồm thực phẩm và đặc biệt là xăng dầu. Iran là nước sản xuất dầu lớn thứ hai trong OPEC, mỗi ngày nước này xuất khẩu từ bốn đến năm triệu barrels dầu mỏ, Iran chiếm 10% lượng dữ trự dầu đã được xác nhận trên thế giới. Iran cũng là nước có trữ lượng khí tự nhiên thứ hai thế giới (sau Nga). Thị trường dầu mỏ phát triển mạnh năm 1996 giúp nước này giải toả bớt sức ép tài chính và cho phép Tehran kịp chi trả các khoản nợ.
Lĩnh vực dịch vụ đã có sự tăng trưởng lâu dài lớn nhất theo tỷ lệ đóng góp vào GDP, nhưng vẫn còn chưa vững chắc. Đầu tư nhà nước đã giúp nông nghiệp phát triển mạnh với việc tự do hoá sản xuất và cải thiện đóng gói cũng như tiếp cận thị trường giúp phát triển các thị trường xuất khẩu mới. Các dự án tưới tiêu lớn, và các sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu mới như chà là, hoa và quả hồ trăn, khiến lĩnh vực này có được sự tăng trưởng cao nhất so với toàn bộ nền kinh tế trong phần lớn thời gian thập niên 1990. Dù trải qua nhiều năm hạn hán liên tiếp: 1998, 1999, 2000 và 2001 khiến sản lượng giảm mạnh, nông nghiệp vẫn là một trong những khu vực sử dụng nhiều lao động nhất, chiếm 22% nguồn nhân lực theo cuộc điều tra năm 1991. Iran cũng đa phát triển công nghệ sinh học, công nghệ nano, và công nghiệp dược phẩm. Về năng lượng, nước này hiện đang dựa vào các phương pháp quy ước, nhưng tới tháng 3 năm 2006, việc tinh chế uranium - chướng ngại lớn cuối cùng trên con đường phát triển năng lượng hạt nhân — đã diễn ra.
Các đối tác thương mại chính của Iran là Pháp, Đức, Ý, Nga, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Từ cuối thập kỷ 1990, Iran đã tăng cường hợp tác kinh tế với các nước đang phát triển khác như Syria, Ấn Độ, Cuba, Venezuela và Nam Phi. Iran hiện đang mở rộng quan hệ thương mại với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan và cùng có chung mục đích thiết lập một thị trường kinh tế duy nhất ở Tây và Trung Á với các đối tác.
Các biện pháp trừng phạt kinh tế đối với Iran, như lệnh cấm vận đối với dầu thô của Iran, đã ảnh hưởng đến nền kinh tế nước này. Những biện pháp trừng phạt này đã dẫn đến sự sụt giảm mạnh về giá trị của đồng rial và tính đến tháng 4 năm 2013, một đô la Mỹ trị giá 26.000 rial, so với 16.000 vào đầu năm 2012.
Dân cư
Dân số Iran đã tăng trưởng mạnh trong nửa cuối thế kỷ XX, đạt tới khoảng 81 triệu người vào năm 2018. Trong những năm gần đây, có vẻ chính phủ Iran đã đưa ra các biện pháp kiểm soát mức độ tăng dân số cao và nhiều cuộc nghiên cứu đã cho thấy rằng tỷ lệ tăng dân số của Iran chỉ có thể giảm sau khi đạt tới mức sinh thay thế và ổn định vào năm 2050 (100 triệu người).
Đa số dân chúng sử dụng một trong những ngôn ngữ Iran, gồm ngôn ngữ chính thức, tiếng Ba Tư. Trong khi về số lượng, tỷ lệ và cách định nghĩa các dân tộc khác nhau ở Iran hiện vẫn còn đang gây tranh cãi, các nhóm sắc tộc chính và thiểu số gồm người Ba Tư (51%), Azeris (24%), Gilaki và Mazandarani (8%), Kurds (7%), Ả rập (3%), Baluchi (2%), Lurs (2%), Turkmens (2%), Qashqai, Armenia, Ba Tư Do Thái, Gruzia, người Assyri, Circassia, Tats,Pashtuns và các nhóm khác (1%). Số lượng người sử dụng tiếng Ba Tư là tiếng mẹ đẻ tại Iran được ước tính khoảng 40 triệu. Phương tiện truyền thông đại chúng, hệ thống giáo dục và việc di cư tới các thành phố lớn khiến đa số dân Iran nói và hiểu được tiếng Ba Tư. Iran có tỷ lệ biết đọc viết là 79.4%.
Đa số dân Iran là người Hồi giáo; 90% thuộc nhánh Shi'a của Đạo Hồi, tôn giáo chính thức của quốc gia và khoảng 9% thuộc nhánh Sunni (đa số họ là người Kurds), đồng thời Iran cũng là quốc gia có số dân theo đạo Hồi đông nhất Trung Đông. Số còn lại là thiểu số theo các tôn giáo phi Hồi giáo, chủ yếu là Bahá'ís, Mandeans, Hỏa giáo, Do Thái giáo và Thiên chúa giáo. Ba nhóm thiểu số tôn giáo cuối cùng ở trên được công nhận và bảo vệ, và được dành riêng ghế bên trong Majles (Nghị viện). Trái lại, Đức tin Bahá'í, thiểu số tôn giáo lớn nhất ở Iran, không được chính thức công nhân, và từng bị đàn áp trong thời gian tồn tại ở Iran. Từ cuộc cách mạng năm 1979 những vụ đàn áp và hành quyết ngày càng tăng. Những vụ đàn áp Bahá'ís gần đây khiến Cao uỷ nhân quyền Liên hiệp quốc phải đề cập trong bản báo cáo ngày 20 tháng 3 năm 2006 rằng "những hành động đàn áp tôn giáo ngày càng tăng gần đây cho thấy tình hình đối xử với các thiểu số tôn giáo ở Iran, trên thực tế, đang xấu đi."
Văn hoá
nhỏ|phải|200px|Một bức [[Nghệ thuật tiểu họa Ba Tư|tiểu họa Ba Tư miêu tả một bữa tiệc cuối thời Zand hoặc Qajar với những người phụ nữ chơi nhạc cụ. Người vẽ tranh là một học sinh của Kamal-ol-molk tên là Ibrahim Jabbar-beik.|liên_kết=Special:FilePath/Mehmoonifinal2.jpg]] Iran có một lịch sử nghệ thuật, âm nhạc, kiến trúc, thi ca, triết học, truyền thống, và hệ tư tưởng dài lâu.
Văn học Ba Tư được các học giả Ba Tư cũng như nước ngoài đánh giá rất cao. Ngôn ngữ Ba Tư đã được sử dụng trong hơn 2.500 năm và để lại những dấu ấn rõ rệt trong ngôn ngữ viết. Thơ ca Iran được cả thế giới chú ý vì những dòng thơ và bài ca tuyệt đẹp với các nhà thơ như Hafez, Rumi, Omar Khayyam, và Firdowsi.
Sự tìm kiếm công bằng xã hội và sự công bằng là một đặc điểm quan trọng trong văn hoá Iran. Sự tôn trọng người già và sự hiếu khách cũng là một phần không thể thiếu trong phép xã giao Iran.
Năm mới của Iran (Norouz) diễn ra ngày 21 tháng 3, ngày đầu tiên của mùa xuân. Norouz được UNESCO liệt vào danh sách Các di sản truyền khẩu và phi vật thể Nhân loại năm 2004.
Ngành dệt thảm của Iran có nguồn gốc từ thời đại đồ đồng, và là một trong những biểu hiện nổi bật nhất của nghệ thuật Iran. Iran là nhà sản xuất và xuất khẩu thảm thủ công lớn nhất thế giới, sản xuất 3/4 tổng sản lượng thảm của thế giới và chiếm 30% thị phần xuất khẩu của thế giới
Liên kết khác
Thể loại:Cộng hòa Hồi giáo Thể loại:Quốc gia Trung Đông Thể loại:Quốc gia Cận Đông Thể loại:Các nước khối G15 Thể loại:Quốc gia Tây Á Thể loại:Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc Thể loại:Quốc gia thành viên Khối D8 Thể loại:Quốc gia châu Á Thể loại:Sơn nguyên Iran Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Ba Tư Thể loại:Quốc gia thành viên Tổ chức Hợp tác Hồi giáo Thể loại:Quốc gia thành viên OPEC Thể loại:Khởi đầu thế kỷ 6 TCN Thể loại:Địa danh trong sách Thứ kinh Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ Iran
Farida của Ai Cập
Safinaz Zulficar (tiếng Ả Rập: صافيناز ذوالفقار), còn được biết đến với cái tên là Farida, là Vương hậu của Ai Cập, tại ngôi trong vòng 10 năm. Bà là người vợ đầu tiên của Quốc vương Farouk.
Thuở thiếu thời và sự giáo dục
Vương hậu Farida, nhũ danh Safinaz Zulficar, được sinh vào ngày 5 tháng 9 năm 1921 trong một gia đình quý tộc ở Gianaclis, Alexandria, Ai Cập. Cha của bà, Youssef Zulficar Pasha, là một thẩm phán gốc Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời cũng giữ chức phó chủ tịch của Tòa phúc thẩm Alexandria. Mẹ của bà, phu nhân Zainab Sa'id, là một nữ quan của Vương hậu Nazli Sabri, mẹ đẻ của vua Farouk. Về phía họ ngoại của Farida, cậu của bà, Mahmoud Sa'id, là một họa sĩ kiêm luật sư, còn ông ngoại là Cựu thủ tướng Ai Cập Mohamed Said Pasha, cũng là người gốc Thổ Nhĩ Kỳ.
Farida theo học tiểu học và trung học tại giáo đoàn Notre Dame de Sion, một ngôi trường được điều hành bởi các nữ tu người Pháp.
Hôn nhân
trái|nhỏ|219x219px|Vương hậu Farida Nàng Safinaz và vua Farouk lần đầu gặp nhau trong một chuyến đi đến Luân Đôn vào năm 1937. Họ đính hôn vào mùa hè cùng năm đó. Ngày 20 tháng 1 năm 1938, bà chính thức kết hôn với nhà vua tại Cung điện Qubba ở Cairo. Safinaz được đổi tên thành Farida theo lệ của vua Fuad I đưa ra, các thành viên trong hoàng gia nên có cùng tên viết tắt.
Vào ngày hôn lễ, Tân vương hậu mặc chiếc váy cưới được thiết kế bởi hãng House of Worth của Pháp. Bà sinh hạ được 3 cô công chúa: Ferial (1938 – 2009), Fawzia (1940 – 2005) và Fadia (1943 – 2002). Vào ngày 19 tháng 11 năm 1948, cuộc hôn nhân hoàng gia này đổ vỡ, Farouk đã ly dị bà. Nhà vua nhận nuôi 2 người con gái lớn, còn công chúa út thì giao cho bà chăm sóc. 3 năm sau đó, Farouk lập hậu mới, là Narriman Sadek.
Cuộc sống sau này
Vào cuối những năm 1960, bà bắt đầu vẽ tranh, và đã có các cuộc triển lãm cá nhân ở châu Âu và Hoa Kỳ. Một trong những cuộc triển lãm của bà ở Cairo là vào tháng 5 năm 1980.
Qua đời
nhỏ|242x242px|Vương hậu Farida trong bộ váy cưới Farida nhập viện vào tháng 9 năm 1988 do mắc các bệnh bạch cầu, viêm phổi và viêm gan. Vào ngày 2 tháng 10, bà rơi vào tình trạng hôn mê. 14 ngày sau đó, Farida qua đời ở tuổi 67 tại Cairo.
Tham khảo
Thể loại:Vương hậu Ai Cập
Vittorio De Sica
Vittorio De Sica (7 tháng 7 năm 1902 - 13 tháng 11 năm 1974) là một đạo diễn và diễn viên người Ý. Ông được coi là một trong những đạo diễn vĩ đại nhất của điện ảnh Ý thế kỉ 20 và là người đi tiên phong của trào lưu hiện thực mới (neorealism) trong nghệ thuật điện ảnh.
Vittorio De Sica cùng với Federico Fellini là hai đạo diễn Ý có tới 4 bộ phim từng giành Giải Oscar cho phim nói tiếng nước ngoài hay nhất.
Tiểu sử
Vittorio De Sica sinh ngày 7 tháng 7 năm 1902 tại Sora, một thành phố nhỏ nằm gần thủ đô Roma của Ý. Chỉ ít lâu sau khi sinh, bố của Vittorio là ông Umberto De Sica, một nhân viên ngân hàng và là hình mẫu cho bộ phim Umberto D. của đạo diễn sau này, đã đưa cả gia đình chuyển xuống Napoli. Gia đình De Sica ở đây cho đến năm 1914 khi Chiến tranh thế giới thứ nhất bắt đầu thì một lần nữa lại chuyển về thành phố Firenze.
Tại Firenze, cậu bé 15 tuổi Vittorio đã lần đầu tiên tham gia vào các vở kịch nhỏ biểu diễn phục vụ các binh sĩ Ý bị thương.
Sự nghiệp
Trong thời gian học ngành kế toán ở đại học, Vittorio được nhận một vai nhỏ trong bộ phim Il Processo Clemenceau của đạo diễn Alfredo De Antoni. Nhưng ông chỉ thực sự bắt đầu nghề diễn viên vào năm 1923 khi tham gia đoàn kịch của nữ diễn viên nổi tiếng Tatiana Pavlova. Năm 1925 ông chuyển sang đoàn kịch của Italia Almirante và đến năm 1927 là đoàn kịch của Luigi Almirante nơi ông gặp người vợ đầu tiên của mình, bà Giuditta Rissone.
Năm 1932, De Sica được giao vai chính trong bộ phim Gli Uomini, che mascalzoni! của đạo diễn Mario Mattoli và bắt đầu được công chúng biết tới. Năm 1933, ông cùng vợ mình, bà Rissone, và người bạn Sergio Tofano thành lập riêng một đoàn kịch chuyên diễn các tác phẩm hài của Pierre Beaumarchais. De Sica gắn bó với sân khấu kịch mãi đến năm 1949 mới thực sự tập trung vào sự nghiệp điện ảnh. Trong thời gian này ông cũng trở thành ngôi sao trong nhiều bộ phim của các đạo diễn Amleto Palermi, Mario Camerini, Carlo Ludovico Bragaglia và Mario Mattoli.
De Sica bắt đầu đạo diễn bộ phim đầu tiên năm 1940 khi thực hiện hai tác phẩm Maddalena, zero in condotta và Rose scarlatte (hợp tác với Giuseppe Amato). Bộ phim thứ ba của De Sica, Teresa Venerdì (1941), đã giới thiệu với công chúng nữ diễn viên sau này trở thành ngôi sao điện ảnh Ý và là một trong hai nữ diễn viên Ý đoạt Giải Oscar Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất, đó là Anna Magnani.
Năm 1944 De Sica bắt đầu chuyển hướng sáng tác theo chủ nghĩa hiện thực mới (neorealism) với bộ phim I Bambini ci guardano, đây cũng là tác phẩm đánh dấu sự hợp tác gắn bó lâu dài giữa đạo diễn với nhà biên kịch Cesare Zavattini và ngôi sao điện ảnh Marcello Mastroianni. Bốn bộ phim tiếp theo của Vittorio đều là những tác phẩm lớn của điện ảnh thế giới, đó là các phim Sciuscià (1946), Kẻ cắp xe đạp (Ladri di biciclette, 1948), Miracolo a Milano (1951) và Umberto D. (1952).