cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sở Hùng (thành phố cấp huyện)
Sở Hùng là một thành phố cấp huyện, thủ phủ của Châu tự trị dân tộc Di Sở Hùng ở tỉnh Vân Nam của Trung Quốc.
Sở Hùng cách Côn Minh 127 km về phía tây theo quốc lộ GZ65. Sở Hùng nằm giữa các dãy núi về các phía trong một cao nguyên cao khoảng 1750 m. Dân số Sở Hùng là 130.000 người còn dân số toàn châu tự trị này là 2.543.530 người. Sở Hùng là chặng dừng đầu tiên từ Đại Lý đi Lệ Giang. Đại Lý cách Sở Hùng 180 km về phía tây bắc còn Lệ Giang cách 6 tiếng chạy xe từ Sở Hùng.
Tham khảo
Thể loại:Sở Hùng Thể loại:Đơn vị cấp huyện Vân Nam
Chaetophora tessellata
Tham khảo
Thể loại:Chaetophora
Knipowitschia milleri
Tham khảo
Thể loại:Cá châu Âu Thể loại:Knipowitschia Thể loại:Động vật được mô tả năm 1990 Thể loại:Cá nước ngọt châu Âu
Kinh tế Thổ Nhĩ Kỳ
Kinh tế Thổ Nhĩ Kỳ là một nền kinh tế pha trộn giữa nghề truyền thống và ngành công nghiệp hiện đại. Công nghiệp ngày càng chiếm ưu thế hơn trong nền kinh tế. Ngành nông nghiệp rộng lớn của đất nước xếp thứ 7 trên thế giới tính theo tổng sản phẩm đầu ra năm 2005, chiếm 11,2% việc làm năm 2006. Thổ Nhĩ Kỳ có lĩnh vực kinh tế tư nhân phát triển nhanh và mạnh, tuy nhiên nhà nước vẫn đóng vai trò chính trong công nghiệp, ngân hàng, vận tải và viễn thông. Trong những năm gần đây, nền kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ mở rộng nhanh chóng, biểu hiện ở tỷ lệ tăng trưởng cao 8,9 % trong năm 2004 và 7,4% trong năm 2005.
Xu hướng kinh tế vĩ mô
CIA xếp Thổ Nhĩ Kỳ là nước phát triển. Thổ Nhĩ Kỳ là một thành viên sáng lập của OECD từ năm 1961 và cũng là thành viên của các nước công nghiệp G20, với 20 nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Dưới đây là biểu đồ xu hướng tổng sản phẩm quốc nội của Thổ Nhĩ Kỳthoe giá cả thị trường được ước tính bởi Quỹ tiền tệ quốc tế với đơn vị tính là triệu Lira Thổ Nhĩ Kỳ.
Để tính toán theo sức mua tương đương, 1 USD = 0,85 Liras.
Chú thích
Thổ Nhĩ Kỳ Thổ Nhĩ Kỳ
Ruginoasa, Iași
Ruginoasa là một xã thuộc hạt Iași, România. Dân số thời điểm năm 2002 là 6213 người.
Xem thêm
Thể loại:Xã của hạt Iași
Cotignac (tổng)
Tổng Cotignac là một tổng thuộc tỉnh Var trong vùng Provence-Alpes-Côte d'Azur.
Địa lý
Tổng này được tổ chức xung quanh Cotignac trong quận Brignoles. Cao độ vùng này từ 95 m (Saint-Antonin-du-Var) đến 712 m (Cotignac) với độ cao trung bình 148 m.
Các xã
Tổng Cotignac gồm 6 xã với dân số tổng cộng 7 354 người (điều tra dân số năm 1999, dân số không tính trùng).
Liên kết ngoài
Cotignac
Hosokawa Mitsunao
Hosokawa Mitsunao (chữ Nhật: 细川光尚, Hán Việt: Tế Xuyên Quang Thượng, sinh ngày 26 tháng 10 năm 1619 mất ngày 28 tháng 1 năm 1650) là một đại danh vào thời kì Edo của lịch sử Nhật Bản. Ông là người đã tham gia vào cuộc đàn áp cuộc nổi loạn Shimabara do những người nông dân theo đạo Thiên Chúa giáo Nhật Bản phát động.
Hüttlingen, Baden-Württemberg
Hüttlingen là một thị xã nằm ở huyện Ostalbkreis, thuộc bang Baden-Württemberg, Đức.
Hosokawa Mitsunao
Tiểu sử
Mitsunao sinh năm 1619, ông là con trai cả của Hosokawa Tadatoshi một lãnh chúa. Vào năm 1637, ông gia nhập đội quân của cha ông trong các chiến dịch bình định các cuộc nổi loạn Shimabara, và ông đã chiến đấu dũng cảm lập nhiều công lao. Sau thành công của cha mình trong năm 1641, ông được kế thừa chức vụ của cha và trở thành đại danh của miền Kumamoto.
Hüttlingen, Baden-Württemberg
Tham khảo
Thể loại:Württemberg
Hosokawa Mitsunao
Tiểu sử
Mitsunao sau đó tham gia đàn áp các cuộc nổi dậy của gia đình Abe vào năm 1642 và nổi danh từ đó, và việc này được hư cấu hóa trong các tác phẩm của nhà văn Mori Ōgai.
Trong truyện tranh
Trong lĩnh vực truyện tranh, ông còn là hình tượng để hư cấu nên một nhân vật trong bộ truyện tranh Amakusa 1637 (tiếng Anh: Summer Moon, tiếng Việt: Anh thư nữ kiệt), theo đó ông là Hosokawa Mitsutoshi (tên tiếng Việt là Lưu Tuấn Khải) con cả của Hosokawa Tadatoshi và là thành chủ của Kumahoto-han. Trong truyện ông được miêu tả là một chàng thanh niên trẻ trung, dù thân mang trọng trách nhưng vẫn dám giả trang đi vào xem xét tình hình ở vùng chiến sự.
Tham khảo
Danh sách lãnh chúa Kumamoto trên "Edo 300 HTML" (8 tháng 10 năm 2007)
Thể loại:Daimyo
Macgregoromyia sikkimensis
Macgregoromyia sikkimensis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.
Tham khảo
Thể loại:Macgregoromyia
Coelioxys missionum
Coelioxys missionum là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Holmberg mô tả khoa học năm 1888.
Tham khảo
M Thể loại:Động vật được mô tả năm 1888
Chalciosphaerium enderleini
Chalciosphaerium enderleini là một loài bọ cánh cứng trong họ Byrrhidae. Loài này được Champion mô tả khoa học năm 1918.
Tham khảo
Thể loại:Chalciosphaerium
Macgregoromyia syusiro
Macgregoromyia syusiro là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.
Runcu, Dâmbovița
Runcu là một xã thuộc hạt Dâmbovița, România. Dân số thời điểm năm 2002 là 4489 người.
Chalciosphaerium solox
Chalciosphaerium solox là một loài bọ cánh cứng trong họ Byrrhidae. Loài này được Enderlein miêu tả khoa học năm 1912.
Tham khảo
Thể loại:Chalciosphaerium
Almersbach
Almersbach là một đô thị thuộc huyện Altenkirchen, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Almersbach có diện tích km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 453 người.
Tham khảo
Thể loại:Xã của bang Rheinland-Pfalz Thể loại:Xã và đô thị ở huyện Altenkirchen
Macgregoromyia szechwanensis
Macgregoromyia szechwanensis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.
Tham khảo
Thể loại:Macgregoromyia
Coelioxys mitchelli
Coelioxys mitchelli là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Baker mô tả khoa học năm 1975.
Tham khảo
M Thể loại:Động vật được mô tả năm 1975
Bachenberg
Bachenberg là một xã thuộc huyện Altenkirchen, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Xã Bachenberg có diện tích 1,67 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 118 người.
Tham khảo
Thể loại:Xã của bang Rheinland-Pfalz Thể loại:Xã và đô thị ở huyện Altenkirchen
Knipowitschia panizzae
Knipowitschia panizzae, Knipowitschia panizzae, là một loài cá thuộc họ Gobiidae. Loài này có ở Albania, Bosna và Hercegovina, Hy Lạp và Ý. Môi trường sống tự nhiên của chúng là sông ngòi, hồ nước ngọt, và phá nước mặn ven biển.
Tham khảo
Thể loại:Cá châu Âu Thể loại:Knipowitschia Thể loại:Động vật Hy Lạp Thể loại:Động vật Ý Thể loại:Động vật được mô tả năm 1841 Thể loại:Cá Địa Trung Hải
Knipowitschia punctatissima
Knipowitschia punctatissima là một loài cá thuộc họ Gobiidae. Đây là loài đặc hữu của Ý. Môi trường sống tự nhiên của chúng là sông ngòi và suối nước ngọt. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.
Tham khảo
Thể loại:Knipowitschia Thể loại:Cá châu Âu Thể loại:Động vật đặc hữu Ý Thể loại:Động vật được mô tả năm 1864 Thể loại:Cá nước ngọt châu Âu
Thường Thắng Quân
nhỏ|phải|180px|[[Frederick Townsend Ward người đã có công kiến lập Thường Thắng Quân]] Thường Thắng Quân (tiếng Trung Quốc: 常勝軍, bính âm: Cháng Shèng jūn; phiên âm Wade-Giles: Ch'ang Sheng Chün) là tên được đặt cho một đội quân đánh thuê của triều đình nhà Thanh ở cuối thế kỷ 19 trong lịch sử Trung Quốc. Thường Thắng Quân đã chiến đấu cho quân đội nhà Thanh chống lại các phiến quân nổi dậy của Niệp quân và góp công trong việc trấn áp khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc.
Thường Thắng Quân bao gồm những binh lính người Trung Quốc được đào tạo và chỉ huy bởi một số sĩ quan châu Âu (bao gồm cả trang bị, phương tiện chiến tranh hiện đại thời bấy giờ). Mặc dù quân đội chỉ được hoạt động trong một vài năm (từ năm 1860 đến 1864) nhưng nó chình là công cụ chủ lực của triều đình trong việc dập tắt các cuộc nổi dậy ở phong trào Thái Bình Thiên Quốc. Đây là lần đầu tiên quân đội Trung Quốc đã được đào tạo một cách bài bản về kỹ thuật châu Âu hiện đại đặc biệt là về chiến thuật và chiến lược. Nó đã trở thành một mô hình mới cho quân đội Trung Quốc sau này.
Hình thành
Thường Thắng Quân khởi đầu là một lực lượng quân sự độc lập được thành lập dưới sự chỉ huy của Frederick Townsend Ward vào năm 1860. Townsend Ward đã cất công giới thiệu tất cả những gì cần thực hiện, ý tưởng cấp tiến liên quan đến cơ cấu lực lượng, đào tạo, kỷ luật, và vũ khí chiến đấu. Ông ta tin rằng việc đào tạo tốt, tăng cường công tác kỷ luật, các đơn vị phối hợp chiến đấu tốt có thể đánh bại lực lượng lớn hơn mình mà thiếu những phẩm chất quan trọng này. Sau nhiều chiến thắng ban đầu, nhà Thanh chính thức ban cho danh hiệu "Thường Thắng quân" vào tháng 3 năm 1862.
Sau cái chết của Townsend Ward trong tháng 9 năm 1862 trong một trận đánh, chỉ huy của Thường Thắng quân thuộc về tay Charles George Gordon. Dưới quyền của Gordon, Thường Thắng quân đã phối hợp với các lực lượng hoàng gia Trung Quốc chiến đấu một số trận đánh cuối cùng và góp phần quyết định trong việc kết thúc cuộc nổi dậy Thái Bình Thiên Quốc. Đặc biệt là vào tháng 11 năm 1863, Thường Thắng Quân dưới sự chỉ huy của Charles Gordon đã tái chiếm thành phố Tô Châu giàu có từ tay quân Thái Bình Thiên quốc.
Quân số và phạm vi hoạt động
Mặc dù Gordon đã nhận được nhiều những khoản lợi lộc cho những chiến thắng, nhưng phải thừa nhận rằng ảnh hưởng của Lý Hồng Chương đối với đội quân này là không nhỏ.
Các lực lượng mới được tuyển mộ ban đầu của Thường thắng quân bao gồm khoảng 200 lính đánh thuê chủ yếu là châu Âu, sẵn sàng nhập ngũ trong khu vực Thượng Hải từ thủy thủ, những kẻ du thủ, du thực, vô lại và những người thích thám hiểm, phiêu lưu. Nhiều người đã bị sa thải vào mùa hè năm 1861, nhưng phần còn lại đã trở thành chỉ huy của 1.200 binh lính Trung Quốc được tuyển dụng bởi Townsend Ward.
Các binh sĩ Trung Quốc đã tăng lên đến 3.000 vào tháng 05 năm 1862, tất cả được trang bị vũ khí Tây Dương, được sự hỗ trợ của các nhà chức trách Anh tại Thượng Hải. Trong suốt bốn năm tồn tại của Thường Thắng Quân, họ chủ yếu hoạt động trong phạm vi một bán kính 30 dặm của Thượng Hải.
Biên chế
Các đội bộ binh của Thường Thắng quân được tổ chức thành các tiểu đoàn (Gordon thì thường gọi là trung đoàn). Đến năm 1864, có sáu trung đoàn mỗi trung đoàn có tổng số từ 250 và 650 nam giới. Mỗi trung đoàn được bố trí hai nhân viên nước ngoài, bảy hạ sĩ chỉ huy của Trung Quốc và 80 lính của Trung Quốc. Có một thông dịch viên cho mỗi trung đoàn Trung Quốc, mặc dù lệnh đã được đưa ra chỉ bằng tiếng Anh mà binh lính phải học bằng cách thuộc lòng.
Bên cạnh đó, Townsend Ward đã tạo ra một lực lượng vệ sĩ riêng người Philippines với số lượng khoảng 200-300 người. Theo lực lượng này bao gồm cả Gordon và một nhóm nước ngoài (bao gồm cả người châu Phi và châu Âu) và 100 binh lính Trung Quốc đã được tuyển chọn.
Vũ khí hạng nặng
Vào năm 1863, Thường Thắng Quân được trang bị một đội pháo binh riêng biệt, bao gồm sáu đội pháo binh hạng nặng và nhẹ. Mỗi một đội được chỉ huy năm sĩ quan nước ngoài, 19 sĩ quan Trung Quốc cấp hạ sĩ và từ 120-150 tay pháo thủ Trung Quốc. Townsend Ward cũng đã mua và thuê một đội tàu khoảng mười hai tay chèo có vũ trang, được hỗ trợ bởi 30-50 tàu chiến Trung Quốc.
Trang phục
nhỏ|phải|266x266px|Lý Hồng Chương đã thâu tóm Thường Thắng QuânCác vệ sĩ được mặc đồng phục màu xanh với mũ đỏ tươi và dây đai vai màu xanh lá cây có ghi các ký tự Trung Quốc. Pháo binh thì mặc đồng phục màu xanh nhạt sọc đỏ. Bộ binh mặc màu xanh đậm trong trang phục mùa đông với mũ đỏ và dây đai vai. Vào mùa hè, thì mặc đồng phục màu trắng với mũ đỏ tươi. Tất cả các đơn vị đều đeo khăn xanh.
Giải tán
Với sự kỷ luật nghiêm ngặt của Gordon đã dẫn đến sự gia tăng quy mô đào ngũ của đội quân này. Tháng 6 năm 1863, lực lượng này đã giảm số lượng đến 1.700 người. Trong năm tồn tại cuối cùng Thường Thắng quân phần lớn được tuyển chọn từ những phiến quân Thái Bình Thiên Quốc đã bị bắt làm tù binh và được thuyết phục để thay đổi phục vụ cho đội quân này. Bởi vậy đến tháng 4 năm 1864 quân đội này đã trở nên ít hiệu quả và đã bị thất bại nhiều hơn. Và cuối cùng nó đã được giải tán vào tháng 5 năm 1864 với 104 sĩ quan nước ngoài và 2.288 binh lính Trung Quốc được rã ngũ. Phần lớn của pháo binh và bộ binh một số chuyển giao cho nhà Thanh. Người góp công trong việc giúp nhà Thanh thâu tóm Thường Thắng quân là Lý Hồng Chương.
Tham khảo
Thể loại:Nhà Thanh Thể loại:Quân đội nhà Thanh Thể loại:Lính đánh thuê
MKB Raduga
MKB Raduga (МКБ Радуга, có nghĩa là Cục thiết kế Raduga, ở đây raduga có nghĩa đen là "cầu vồng") là một công ty hàng không Nga, có liên quan đến việc sản xuất nhiều hệ thống tên lửa khác nhau và các công nghệ liên quan. Trụ sở ở Dubna thuộc tỉnh Moskva. Trước đây Raguda là một bộ phận của Cục thiết kế Mikoyan-Gurevich, trước khi được tách ra thành một OKB (cục thiết kế) riêng vào tháng 3-1957. nhỏ|Trụ sở MKB Raduga tại Dubna, Nga nhỏ|Đài kỷ niệm [[Raduga Kh-22|tên lửa chống hạm Kh-22 đặt trước trụ sở MKB Raduga]]
Liên kết ngoài
Thể loại:Tập đoàn Tên lửa Chiến thuật Thể loại:Công nghệ và khoa học Liên Xô Thể loại:Công ty Nga Thể loại:Công nghệ và khoa học Nga Thể loại:Công ty quốc phòng Liên Xô Thể loại:Công ty hàng không Liên Xô Thể loại:Khoa học và công nghệ Nga Thể loại:Khởi đầu năm 1946 Thể loại:Khoa học và công nghệ tại Liên Xô Thể loại:Công ty quốc phòng Nga
Brockton, Massachusetts
Năm 1649, Ousamequin (Massasoit) đã bán đất xung quanh, sau đó được gọi là Saughtucket, Myles Standish là một sự bổ sung Duxbury. Brockton là một phần của khu vực này, mà tiếng Anh đổi tên thành Bridgewater, cho đến năm 1821, khi nó trở thành thị trấn Bắc Bridgewater. Tên của nó thay đổi vào năm 1874, sau khi một quá trình tranh cãi cuối cùng quyết định về đặt tên nó sau khi Isaac Brock, theo tên một thương gia địa phương nghe Brockville, Ontario, trên một chuyến đi đến Niagara Falls. Thị trấn Brockton đã trở thành một thành phố vào ngày 09 tháng 4 năm 1881. Trong cuộc nội chiến Mỹ, Brockton sản xuất giày lớn nhất của Mỹ, và cho đến khi phần cuối của thế kỷ 20, Brockton có một chiếc giày lớn và sản phẩm công nghiệp da.
Liên kết ngoài
Thể loại:Thành phố của Massachusetts Thể loại:Brockton, Massachusetts
Chlorobyrrhulus aeneolus
Chlorobyrrhulus aeneolus là một loài bọ cánh cứng trong họ Byrrhidae. Loài này được LeConte miêu tả khoa học năm 1863.
Tham khảo
Thể loại:Chlorobyrrhulus
Giải quần vợt Mỹ Mở rộng 2015 – Đơn nữ
Flavia Pennetta có danh hiệu Grand Slam đầu tiên khi đánh bại Roberta Vinci trong trận chung kết, 7–6(7–4), 6–2, giành chức vô địch Đơn nữ tại Giải quần vợt Mỹ Mở rộng 2015. Pennetta trở thành nhà vô địch Grand Slam lần đầu tiên kể từ Giải quần vợt Wimbledon 2013 và tay vợt nữ đầu tiên giành danh hiệu Grand Slam đầu tiên sau 30 tuổi. Pennetta thi đấu giải thứ 49, thiết lập kỉ lục mới về số lần tham gia Grand Slam trước khi vô địch. Trận chung kết là lần đầu tiên hai tay vợt lần đầu vào chung kết đối đầu với nhau kể từ Pháp Mở rộng 2010 và đầu tiên bao gồm hai tay vợt người Ý. Đây cũng là kì Grand Slam cuối cùng Pennetta thi đấu, vì sau đó cô đã tuyên bố giải nghệ cuối mùa giải 2015.
Hạt giống
• Serena Williams (Bán kết)
• 🇷🇺 Maria Sharapova (Rút lui vì chấn thương chân phải)
• 🇨🇿 Petra Kvitová (Tứ kết)
• 🇨🇿 Lucie Šafářová (Vòng một)
• 🇷🇸 Ana Ivanovic (Vòng một)
• 🇨🇿 Karolína Plíšková (Vòng một)
• 🇪🇸 Garbiñe Muguruza (Vòng hai)
• 🇪🇸 Carla Suárez Navarro (Vòng một)
• 🇩🇪 Angelique Kerber (Vòng ba)
•  Belinda Bencic (Vòng ba)
• 🇷🇺 Ekaterina Makarova (Vòng bốn)
•  Timea Bacsinszky (Vòng một)
• 🇵🇱 Agnieszka Radwańska (Vòng ba)
• 🇮🇹 Sara Errani (Vòng ba)
• 🇺🇦 Elina Svitolina (Vòng ba)
• 🇩🇪 Andrea Petkovic (Vòng ba)
• 🇧🇾 Victoria Azarenka (Tứ kết)
• 🇷🇸 Jelena Janković (Vòng một)
•  Venus Williams (Tứ kết)
• 🇩🇪 Sabine Lisicki (Vòng bốn)
• 🇨🇦 Eugenie Bouchard (Vòng bốn, rút lui vì bị chấn động não)
• 🇮🇹 Flavia Pennetta (Vô địch)
•  Sloane Stephens (Vòng một)
• 🇷🇺 Svetlana Kuznetsova (Vòng một)
• 🇷🇺 Anastasia Pavlyuchenkova (Vòng hai)
• 🇸🇰 Anna Karolína Schmiedlová (Vòng ba)
Liên kết ngoài
Đơn nữ Giải quần vợt Mỹ Mở rộng - Đơn nữ Thể loại:Giải quần vợt Mỹ Mở rộng theo năm - Đơn nữ Thể loại:Quần vợt nữ năm 2015 Thể loại:Thể thao nữ Mỹ năm 2015
Hành tinh đất đá
nhỏ|400px|Hành tinh vòng trong Hệ Mặt trời. Hành tinh đất đá (hay còn gọi là hành tinh kiểu Trái Đất, tuy rằng không nhất thiết phải có thủy quyển) là các hành tinh có cấu trúc và các tính chất giống các hành tinh vòng trong của Hệ Mặt Trời (như Sao Kim, Trái Đất, Sao Hỏa): có bề mặt chắc cứng, khối lượng khá thấp, trọng lượng riêng cao, chứa nhiều sắt và các kim loại nặng. Vào thời kỳ sơ khai, nhân kim loại nóng chảy của chúng (chủ yếu là sắt và nikel) tạo nên từ trường. Các hành tinh dạng này có khi có khí quyển, có thể có điều kiện để xuất hiện sự sống.
nhỏ|trái|150px|Hoạt động của [[hành tinh carbon]]
Thuật ngữ hành tinh đất đá được sử dụng để phân biệt với loại hành tinh thông dụng thứ hai là hành tinh khí khổng lồ (chứa một lõi đất đá nhỏ và một vỏ bọc khí/khí hóa lỏng khổng lồ bao quanh).
Hệ Mặt Trời có 4 hành tinh đất đá là Sao Thủy, Sao Kim, Trái Đất, Sao Hỏa và 6 hành tinh lùn có dạng này là:Ceres, Sao Diêm vương, Eris, Makemake, Haumea, Sedna. Các hành tinh lùn hầu như không có khí quyển, còn trong 4 hành tinh, Sao Thủy cũng có khí quyển cực kỳ mỏng manh. Mặt Trăng tuy là một vệ tinh tự nhiên của Trái Đất, cũng đôi khi được nhắc đến trong nhóm các hành tinh đất đá của Hệ Mặt Trời, do khối lượng đáng kể của nó.
Các hành tinh đất đá ngoài hệ Mặt Trời đầu tiên được Aleksander Wolszczan phát hiện có khối lượng 0,02; 4,3 và 3,9 lần khối lượng Trái Đất, bay quanh pulsar PSR B1257+12. nhỏ|phải|Hệ hành tinh quanh sao lùn [[Gliese 581.]]
Đặc điểm quỹ đạo và sự tiến hóa
Các hành tinh đất đá thường có quỹ đạo nằm gần sao trung tâm, ngược lại với quỹ đạo của các hành tinh khí khổng lồ. Do đó chúng thường có nhiệt độ đủ cao để khiến các loại khí nhẹ (như hydro hay heli) đạt tốc độ thoát trong chuyển động nhiệt để rời bỏ hành tinh. Điều này có thể giải thích sự thiếu vắng của các chất khí nhẹ (vốn chiếm tỷ lệ áp đảo trong vũ trụ) tại các hành tinh này, thay vào đó là sự tập trung các chất hóa học có khối lượng phân tử lớn.
Các lý thuyết về sự hình thành sao và các hành tinh cho rằng sự thiếu hụt các thành phần có khối lượng phân tử thấp ở các hành tinh vòng trong còn do sức ép của vụ nổ, khởi động phản ứng nhiệt hạch ở sao trung tâm trong thời kỳ mới hình thành, đã thổi dạt các bụi, khí nhẹ và hạt băng nhỏ ra bên ngoài.
Các khí nhẹ bị dạt ra vòng ngoài đã tích tụ lại trên các hành tinh khí khổng lồ, nơi nhiệt độ đủ thấp và gió sao đủ yếu để duy trì sự có mặt ổn định của các chất này.
Liên kết ngoài
Thể loại:Hành tinh kiểu Trái Đất Thể loại:Trái Đất Thể loại:Các kiểu hành tinh
Thiếu niên Dương gia tướng
Thiếu niên Dương gia tướng là một bộ phim truyền hình Trung Quốc được chế tác dựa trên các tiểu thuyết và tác phẩm văn học nói về Dương gia tướng trong thời kỳ đầu của Nhà Tống tại Trung Quốc. Bộ phim được sản xuất bởi sự liên doanh của hai hãng phim hùng mạnh nhất Trung Quốc là Thượng Hải Đường Nhân và Hoa Nghị huynh đệ, với sự hợp tác từ một dàn diễn viên ngôi sao tài năng từ Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, Hoa Kỳ, và Canada.
Nội dung
Thiếu niên Dương Gia Tướng lấy bối cảnh vào thời điểm Dương gia tướng quy thuận Nhà Tống. Bắc Hán bị diệt hậu, di thần Dương Nghiệp được Tống Thái Tông khí trọng, Dương Nghiệp cùng 7 người con trai cầm quân ra trận chống lại quân Liêu, tri ngộ chi ân báo đáp Tống Thái Tông, viết nên trung nghĩa sử thoại oai danh thiên hạ. Công nguyên 980, quân Tống tấn công U Châu, khiến quân Liêu sở bại, Tống Thái Tông bại hối trở về kinh thành. Từ đó, Liêu quân không ngừng tập kích biên giới nhà Tống, triều Tống luôn trong cảnh chiến loạn không được an bình, Thái Tông phái "anh dũng vô địch" Dương Nghiệp trấn giữ Nhạn Môn Quan.
Không may, trong trận chiến tại Kim Sa Thang, Dương gia tướng rơi vào bẫy phục kích của quân Liêu, khiến cho Dương Nghiệp và bốn người con trai hy sinh, một người bị quân Liêu bắt sống. Hai người con còn lại là Dương Ngũ Lang và Dương Lục Lang đã kế thừa sự nghiệp của Dương gia, đem lại hòa bình và thịnh vượng cho Đại Tống.
Liên kết ngoài
Thể loại:Phim truyền hình Trung Quốc ra mắt năm 2006 Thể loại:Phim truyền hình nhiều tập Thể loại:Phim truyền hình lấy bối cảnh thời Bắc Tống Thể loại:Phim truyền hình võ hiệp Trung Quốc Thể loại:Phim nói về Dương gia tướng Thể loại:Phim của Thượng Hải Đường Nhân Thể loại:Chương trình truyền hình lấy bối cảnh ở Khai Phong Thể loại:Chương trình truyền hình tiếng Quan thoại Thể loại:Chương trình gốc của Đài truyền hình trung ương Trung Quốc
Hoa Đà
Hoa Đà (chữ Hán: 華佗; 145 - 208 ), biểu tự Nguyên Hóa (元化), là một thầy thuốc nổi tiếng thời cuối Đông Hán và đầu thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc.
Ông được xưng tụng như một Thần y nổi tiếng không chỉ trong Trung Quốc mà trong các nước đồng văn hóa như Việt Nam, Nhật Bản và Hàn Quốc, được xem là một trong những ông tổ của Đông Y. Ông cùng Đổng Phụng và Trương Trọng Cảnh được xưng tụng làm Kiến An tam Thần y (建安三神醫); cùng với Biển Thước, Trương Trọng Cảnh và Lý Thời Trân được xem là 4 vị đại danh y nổi tiếng bậc nhất trong lịch sử.
Tiểu sử
Hoa Đà là người ở huyện Tiêu, nước Bái thuộc Dự Châu (nay là Bạc Châu, tỉnh An Huy), là đồng hương của Tào Tháo.
Hoa Đà nổi tiếng là thầy thuốc giỏi đương thời. Có lần ông đã chữa cho Lữ Bố khi bị gãy chân. Tào Tháo đã mắc bệnh đau đầu trong nhiều năm, sai người triệu ông đến chữa trị. Do thuốc của Hoa Đà hiệu nghiệm, ông được giữ lại trong quân Tào Tháo một thời gian. Những lúc bị đau, Tào Tháo nhờ Hoa Đà châm cứu cho một vài mũi kim thì bệnh tình đỡ đi nhiều.
Sau này Tào Tháo có người nhà mắc bệnh, lại gọi Hoa Đà tới chữa. Được một thời gian chữa xong, Hoa Đà xin về nhà thăm vợ có bệnh, lại xin nghỉ thêm ít lâu nữa. Tào Tháo nghi ngờ, sai người đến dò xét thì thấy vợ Hoa Đà không có bệnh gì, bèn hạ lệnh bắt Hoa Đà vào ngục hỏi tội. Theo ghi chép trong Hậu Hán thư và Tam quốc chí, Tào Tháo cho rằng Hoa Đà kiêu căng tự phụ, rõ ràng có thể chữa khỏi bệnh nhưng lại cố ý dây dưa, vì thế nên Hoa Đà không còn đường sống. Mưu sĩ Tuân Úc nói Hoa Đà có y thuật cao siêu, nên tha cho ông ta một lần. Thế nhưng Tào Tháo đã nói: "Không phải lo, lẽ nào thiên hạ chỉ có Hoa Đà mới chữa được bệnh cho ta sao?" Bị ngục lại tra tấn, Hoa Đà chết trong ngục, nhưng Tào Tháo vẫn không ân hận vì đã giết Hoa Đà.
Năm Kiến An thứ 24 (219), Tào Tháo lại tái phát bệnh đau đầu, ông ta bị bệnh hành hạ mà không có ai chữa được. Tháng giêng năm sau (220), Tào Tháo qua đời khi ở tuổi 66, để lại sự nghiệp cho con trai Tào Phi.
Trong Tam Quốc diễn nghĩa
Theo tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, Hoa Đà được biết đến chủ yếu là người đã chữa bệnh cho Quan Vũ bằng cách mổ vai để nạo chất độc do mũi tên đâm vào trong lúc Quan Vũ vẫn bình thản đánh cờ vây. Đây là tình tiết hư cấu, thực tế Hoa Đà đã mất từ năm 208, trước đó rất lâu. Sách sử Tam quốc chí có ghi lại sự kiện phẫu thuật nạo xương, cũng ghi nhận là Quan Vũ "vẫn cắt thịt nướng uống rượu, cười nói như không", nhưng không hề ghi ai là người nạo xương cho Vũ.
Hoa Đà được cho là đã biết áp dụng kỹ thuật gây mê bằng một hỗn hợp rượu và thảo dược được gọi là Ma phí tán (麻沸散), 1600 năm trước khi người phương Tây biết áp dụng kỹ thuật này trong phẫu thuật.
Cũng theo tiểu thuyết này, Tào Tháo khi được Hoa Đà khuyên nên mổ sọ để cạo chất độc đã nghi Hoa Đà muốn giết mình nên tống ông vào ngục và giết chết Hoa Đà. Theo Tam Quốc Diễn Nghĩa, Hoa Đà vì cảm kích người gác ngục đã chăm sóc mình khi đang ở trong ngục nên đã truyền sách của mình cho người lính này. Tuy nhiên, do vợ của người lính đó sợ nếu chồng mình theo nghề y sẽ có kết cục bi thảm như Hoa Đà nên đã đốt mất, do đó tất cả sách vở của Hoa Đà về nghề y đã thất truyền.
Hoa Đà được cho là người sáng tác ra Ngũ Cầm Hí (五禽戲), tập luyện dựa theo động tác của năm loài vật: hổ, hươu, gấu, khỉ và chim
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 145 Thể loại:Thầy thuốc Trung Quốc Thể loại:Nhân vật Tam quốc diễn nghĩa Thể loại:Khí công Thể loại:Nhân vật Tam Quốc Thể loại:Người An Huy
Ngụy Diên
Ngụy Diên (chữ Hán: 魏延; 177-234), tên tự là Văn Trường (文長), là đại tướng nhà Thục Hán thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Hoa. Trong chiến dịch Bắc Phạt của Gia Cát Lượng (228-234) ông từng làm đến chức Tiền quân sư, Chinh Tây đại tướng quân, Giả tiết, lĩnh chức Hán Trung thái thú, Nam Trịnh hầu (chỉ đứng sau Thừa tướng Gia Cát Lượng). Sau khi Gia Cát Lượng qua đời, ông chống lệnh và đem quân gây ra xung đột nội bộ, nhưng sớm thất bại và bị giết.
Phò tá Lưu Bị
Không có nhiều ghi chép về hành trạng của Diên trước khi theo Lưu Bị vào Thục.
Theo Tam quốc chí, Nguỵ Diên truyện, năm 212, Ngụy Diên, vốn là tư binh của Lưu Bị, theo chủ mang quân vào đánh Ích châu của Lưu Chương. Trong quá trình tham chiến ở Ích châu, Ngụy Diên lập công, được phong làm Nha môn tướng quân (牙門將軍). Nguỵ Diên là người hào sảng, cuồng vọng, đối xử binh sĩ rất tốt, có danh vọng trong quân đội, nhưng không được lòng các đồng cấp.
Tham gia đánh Ngụy
thumb|277px|Tranh minh họa trong sách Tam quốc diễn nghĩa đời Thanh. Ngụy Diên (trái) vây Tư Mã Ý và các con trong hang Thượng phương (上方谷).
Hiến kế không được dùng
Năm 223, Lưu Bị mất, Lưu Thiện lên kế vị. Ngụy Diên được phong làm Đô đình hầu.
Năm 227, Ngụy Diên đóng quân ở Hán Trung kiêm chức thừa tướng phủ tư mã, Thứ sử Lương châu, thống lĩnh quân tiên phong của Thục Hán. Thời kỳ đó các danh tướng Quan Vũ, Trương Phi, Hoàng Trung và Mã Siêu đều đã mất, tướng Thục Hán tự mình đảm đương được một phương chỉ còn Ngụy Diên và Triệu Vân.
Năm 228, Gia Cát Lượng mang quân đánh Ngụy, họp tướng sĩ ở Nam Trịnh bàn kế. Để vào lãnh thổ Tào Ngụy có 3 đường vượt qua Tần Lĩnh :
Nghe tin Ngụy Minh Đế Tào Duệ sai phò mã Hạ Hầu Mậu đóng quân ở Tây An để phòng thủ Trường An, Ngụy Diên bèn hiến kế với Gia Cát Lượng :
Tuy nhiên Gia Cát Lượng cho rằng kế này của Ngụy Diên quá mạo hiểm, dễ tổn hại binh sĩ nên không nghe theo, mà chủ định đi theo đường bằng phẳng, bình định vùng Lũng Hữu cho an toàn.
Các sử gia bàn nhiều về ý kiến này của Ngụy Diên. Có ý kiến lấy làm khó hiểu vì sao Gia Cát Lượng không làm theo kế để nhanh chóng đạt thành quả trong việc Bắc phạt. Ngược lại, có những ý kiến đồng tình với Gia Cát Lượng cho rằng phương án của Ngụy Diên là quá khinh địch (tự cho rằng Hạ Hầu Mậu sẽ bỏ chạy, cũng không tính đến việc có tướng Ngụy khác sẽ chỉ huy thay).
Gia Cát Lượng hiểu rõ thực lực, nhân sự của Tào Ngụy không dễ bị đánh bại ngay bằng một vài trận. Mặt khác, Gia Cát Lượng không thể không thận trọng bởi những tấm gương tày liếp của Quan Vũ đánh Tương Phàn hay Lưu Bị đánh Di Lăng, tuy khởi phát thắng lợi tưởng như nuốt được kẻ địch nhưng sau đó thất bại thê thảm. Các sử gia cũng bác bỏ luồng ý kiến căn cứ vào Tam Quốc diễn nghĩa cho rằng Gia Cát Lượng không tin tưởng Ngụy Diên nên không muốn dùng ông, vì ông vốn là trọng thần từ thời Lưu Bị và tiếp tục được Gia Cát Lượng tin tưởng, đề bạt trong thời Hậu chủ Lưu Thiện. Sở dĩ Ngụy Diên phải ấm ức vì Gia Cát Lượng biết Ngụy Diên có chí lớn diệt Tào Ngụy, mong lập công, nhưng Gia Cát Lượng không thể nói hết với ông rằng: ý nghĩa đánh Ngụy trên thực tế chỉ là "lấy công để thủ" chứ diệt Ngụy chỉ bằng một chiến dịch là việc không thể làm được với thực lực của Thục Hán.
Đó là lần đầu tiên Thục Hán đánh Tào Ngụy trong chiến dịch Bắc phạt, đang tác chiến thuận lợi ở Lũng Hữu thì Mã Tốc để thất thủ Nhai Đình nên phải rút quân về.
Lập công
Không lâu sau, lão tướng Triệu Vân qua đời, các danh tướng thời Lưu Bị chỉ còn lại Ngụy Diên. Năm 230, Ngụy Diên vâng lệnh Gia Cát Lượng cùng Ngô Đài mang kị binh từ Hà Trì ra Kỳ Sơn rồi tiến vào Khương Trung. Do lãnh cả trách nhiệm trấn thủ, Ngụy Diên báo đề nghị có ngày được trở về.
Tháng 11 năm đó, ông mang 1 vạn kị binh từ Khương Trung quay lại bản doanh. Biết tin, tướng Ngụy là Phí Diệu cùng Thứ sử Ung châu là Quách Hoài mang quân chặn đánh. Hai bên ác chiến tại Thượng Khuê. Quân Ngụy bịt hết đường đi, tập trung quân dưới khe núi, định nửa đêm sẽ vây đánh doanh trại của Ngụy Diên. Cùng lúc Gia Cát Lượng phái quân tới tiếp ứng, Ngụy Diên bèn phối hợp 2 cánh quân cùng đánh khiến Quách Hoài đại bại. Do lập công trong trận này, Ngụy Diên được phong chức Tiền quân sư, Chinh tây đại tướng quân, giả tiết, tước Nam Trịnh hầu.
Trong những chiến dịch đánh Ngụy sau đó của Gia Cát Lượng, Ngụy Diên cũng tham chiến, nhưng quân Thục khi thắng khi thua, cuối cùng đều phải rút về không đạt kết quả. Trong những lần ra quân, Ngụy Diên thường đề nghị được lãnh một cánh quân độc lập tác chiến theo đường khác để hội nhau ở Đồng Quan, nhưng không được chấp nhận. Vì vậy ông thường chê Gia Cát Lượng nhát gan không dám theo kế nên tài năng dũng khí của ông bị bỏ phí.
Mâu thuẫn
Ngụy Diên có tài giỏi rèn luyện binh sĩ nhưng có tính tự kiêu nên các tướng thường tránh xung đột với ông. Chỉ riêng Dương Nghi không nhân nhượng, thường ra mặt đối đầu với Ngụy Diên. Vì vậy ông rất ghét Dương Nghi.
Hai người xung khắc tới mức cứ ngồi với nhau là cãi nhau. Có lần Ngụy Diên tức giận rút kiếm ra chĩa vào Dương Nghi, Nghi khóc ầm lên. Phí Y phải đứng ra hòa giải hai người. Tình trạng bất hòa giữa hai tướng lớn tới mức bên Đông Ngô cũng biết chuyện. Khi Phí Y khi làm sứ giả sang Ngô, Tôn Quyền từng nói với Phí Vĩ về hai người và tiêu liệu rằng khi Gia Cát Lượng mất cả hai người sẽ cùng làm loạn.
Chống lệnh Gia Cát Lượng
Năm 234, ông lại theo Gia Cát Lượng đi đánh Ngụy. Ngụy Diên theo lệnh dẫn quân từ Bắc Cốc Khẩu làm tiên phong đi trước, đóng trại cách đại trại của Gia Cát Lượng khoảng 10 dặm. Theo Tam quốc chí, mùa thu năm đó, Gia Cát Lượng ốm nặng trong doanh trại, bí mật sai người gọi Dương Nghi, Phí Y và Khương Duy đến, sắp đặt việc rút quân, theo đó Trưởng sử Dương Nghi đi trước, Hộ quân Khương Duy cùng Ngụy Diên đi đoạn hậu, nếu Ngụy Diên không chịu thì cứ mặc, đại quân cứ rút về.
Gia Cát Lượng qua đời, Dương Nghi sai Phí Vĩ đến báo tin và thăm dò Ngụy Diên. Ngụy Diên không tán thành rút quân chỉ vì cái chết của Gia Cát Lượng mà muốn ở lại tiếp tục đánh Ngụy, đồng thời tỏ ý không phục tùng mệnh lệnh của Gia Cát Lượng. Ông giữ Phí Y lại trong quân, bàn bạc việc hậu sự cho Gia Cát Lượng, ai sẽ hộ tống linh cữu, ai sẽ đi đoạn hậu, viết vào giấy, bảo Phí Y cùng ký tên để công bố cho các tướng biết.
Ông bèn sai thủ hạ đi theo dõi cử động của Dương Nghi. Khi biết tin các tướng đang chuẩn bị rút về theo kế hoạch của Gia Cát Lượng, Ngụy Diên nổi giận, quyết định chống lệnh. Ông mang quân chiếm lĩnh con đường rút về phía nam. Đường sá trong Thục vốn hiểm trở phải bắc ván thành đường nhỏ để hành quân gọi là sạn đạo; Ngụy Diên phá hỏng các con đường sạn đạo đi về Hán Trung để ngăn Dương Nghi rút lui.
Dương Nghi thấy Ngụy Diên ra tay trước, bèn cùng Phí Y dâng biểu về triều, nói Ngụy Diên làm phản. Ngụy Diên cũng dâng biểu về triều nói Dương Nghi và Phí Y làm phản. Hậu chủ Lưu Thiện và các quan trong triều không hiểu ai đúng ai sai, phải hỏi ý kiến Trưởng sử Tưởng Uyển và Thị trung Đổng Doãn. Hai người cho rằng chỉ có Ngụy Diên đáng nghi ngờ, còn Dương Nghi sẽ không làm phản.
Thất bại
Dương Nghi lệnh cho Vương Bình đi tiên phong đánh Ngụy Diên. Vương Bình chỉ trích hành động làm loạn, bất tuân mệnh lệnh Gia Cát Lượng của Ngụy Diên, kêu gọi quân Ngụy Diên đào ngũ. Quân của Ngụy Diên nhận ra chủ tướng đã chống lệnh cố thừa tướng Gia Cát Lượng nên không chịu chiến đấu, bỏ đi gần hết.
Hậu chủ Lưu Thiện chuẩn theo lời thỉnh cầu của Dương Nghi và Phí Y, khép Ngụy Diên tội mưu phản và ra lệnh tru di tam tộc nhà Ngụy Diên. Còn Dương Nghi trở về, không lâu sau vì bất mãn không được thay Gia Cát Lượng làm thừa tướng, tỏ ra oán hận cũng bị cách chức và tự vẫn (năm 235).
Về quan hệ với Gia Cát Lượng
Về ưu điểm, Ngụy Diên được đánh giá là viên tướng có tài năng, dũng cảm; là một trong những trụ cột của nước Thục Hán. Về nhược điểm, ông có tính cách ngang tàng, thích tự làm theo ý mình, đó là khuyết điểm khiến ông gây hiềm khích với nhiều người và cấp trên, gián tiếp dẫn tới cái chết của ông về sau.
Nhà lãnh đạo Trung Quốc Đặng Tiểu Bình cho rằng Gia Cát Lượng đã sai khi không trọng dụng Ngụy Diên; Lý Tiên Niệm cũng cho rằng Gia Cát Lượng bắc phạt không thắng lợi do không theo kế đi đường hang Tý Ngọ của ông. Sau khi Gia Cát Lượng mất, Ngụy Diên được đánh giá là người có năng lực phù hợp để thay thế Gia Cát Lượng hơn cả. Về cách ứng xử của Gia Cát Lượng trước mâu thuẫn giữa Ngụy Diên và Dương Nghi, có ý kiến cho rằng thừa tướng nước Thục Hán có phần thiên vị cho Dương Nghi, hoài nghi và trù dập Ngụy Diên, dẫn tới hành động lạm quyền của Dương Nghi sau khi Gia Cát qua đời.
Các phân tích thời hiện đại thì phản bác các quan điểm nêu trên. Dưới thời Gia Cát Lượng, năm 230, Ngụy Diên đã được phong chức Tiền quân sư, Chinh tây đại tướng quân, tước Nam Trịnh hầu, vai vế trong quân đội chỉ dưới Gia Cát Lượng, nên không thể nói là Gia Cát Lượng trù dập Ngụy Diên. Về việc Gia Cát Lượng không chấp thuận kế đi đường Tý Ngọ của Ngụy Diên, nhà nghiên cứu Dịch Trung Thiên nhận định rằng Gia Cát Lượng có lý khi bác bỏ kế đó bởi nó quá mạo hiểm và khinh địch, nhưng bối cảnh chính trị, quân sự đằng sau khiến Lượng khó mà giải thích cho Diên hiểu.
Về nghi án làm phản
Án "Ngụy Diên mưu phản" được xem là một án lớn thời Tam Quốc, các sử gia nhìn nhận là có nguyên nhân xác đáng dù chứng cứ còn mơ hồ.
Trong hoàn cảnh lúc đó, việc chống lại di lệnh của Gia Cát Lượng của Ngụy Diên tất nhiên sẽ gây ra nghi ngờ cho triều đình vì những lý do sau :
Tuy nhiên, đó chỉ là đánh giá dựa trên bối cảnh đương thời. Nếu dựa vào những diễn biến sau này, Dịch Trung Thiên cho rằng Ngụy Diên không có khả năng "làm phản thay vua Thục Hán" (như tội danh bị quy kết) và bản thân Ngụy Diên cũng không có mục đích như vậy. Nếu ông muốn làm phản để lật Hán, cách tốt nhất là mang quân bản bộ hàng Ngụy, dẫn Tư Mã Ý vào đánh Thục, trước tiên tiêu diệt Dương Nghi. Sau này ngay cả khi bị Vương Bình đánh bại, Ngụy Diên cũng không chạy sang quân Tư Mã Ý mà chỉ trở về Hán Trung, như vậy ông không hề có ý định phản Hán.
Các sử gia thống nhất với ý kiến của Trần Thọ - tác giả Tam quốc chí, giải thích hành động chống lệnh của Ngụy Diên đúng như lời ông đã tuyên bố với Phí Y, tức là Nguỵ Diên chỉ muốn hại Dương Nghi để tranh binh quyền chứ không định làm phản triều đình :
Các sử gia cho rằng hành động chống lại quân lệnh của Ngụy Diên là đáng trách, việc xử trảm ông cũng là đúng theo quân pháp và không hề oan uổng, nhưng riêng tội danh "làm phản" thì là oan uổng, và tru di tam tộc là việc làm thái quá của triều đình. Theo sử gia Trần Nhĩ Đông, Ngụy Diên cả đời chinh chiến, có công lớn, nhưng vì hành động cuối mà lại gặp họa lớn. Sử gia Hách Kinh và Lưu Gia cho rằng Dương Nghi vì tư thù giết đại tướng, tội còn nặng hơn Ngụy Diên; lại đạp thủ cấp, xúi triều đình giết 3 họ là cách trả thù của tiểu nhân.
Lê Đông Phương cho rằng việc Ngụy Diên cho "đốt đường sạn đạo" và dùng vũ lực ngăn cản Dương Nghi chỉ là do Dương Nghi và Phí Y dựng lên tâu với Hậu chủ.
Ý kiến của Bùi Tùng Chi khi chú giải Tam quốc chí, dẫn "Ngụy lược" cho rằng Gia Cát Lượng lúc lâm chung vốn chỉ định Ngụy Diên thay mình chứ không phải là Dương Nghi, và "ngầm lệnh cho Ngụy Diên lo việc của mình, bí mật chôn cất"; Ngụy Diên làm theo lệnh của Gia Cát Lượng nhưng bị Dương Nghi tranh chấp nên mới mang quân đánh Nghi; nhưng Ngụy Diên không có ý phản nên khi thất bại đã rút lui về căn cứ Hán Trung và bị Dương Nghi giết. Với cách nhìn nhận này, thì chính Gia Cát Lượng là người có trách nhiệm gây ra xung đột giữa Dương và Ngụy và để xảy ra án oan cho Ngụy Diên, vì Khổng Minh đã đưa cho hai người hai mệnh lệnh khác nhau và đẩy hai người tới chỗ một mất một còn. Ý kiến của Bùi Tùng Chi bị các sử gia hiện đại bác bỏ vì không có khả năng Khổng Minh "ngầm ra lệnh cho Nguỵ Diên lo việc của mình, bí mật chôn cất", bởi Ngụy Diên vốn đóng quân ở xa, chỉ có Dương Nghi bên cạnh. Với mệnh lệnh đó Ngụy Diên không có cách nào thực hiện được, và người như Khổng Minh cũng sẽ không ra một mệnh lệnh bất khả thi như vậy
Tóm lại, dù động cơ có là gì đi nữa thì hành động chống lệnh và đem quân đánh đồng đội của Ngụy Diên vẫn là điều tối kị trong quân đội, đáng bị xử trảm theo đúng quân pháp. Việc Nguỵ Diên có định làm phản hay không thực ra không phải là vấn đề quan trọng, vì chỉ riêng 2 tội danh rõ ràng là "chống quân lệnh" và "đem quân đánh đồng đội" cũng đã đủ để khép Nguỵ Diên vào tội chết. Nếu triều đình Thục Hán không xử tội Ngụy Diên, thì điều này sẽ mở ra "nạn kiêu binh" đầy nguy hiểm khi tướng soái đánh lẫn nhau để đoạt binh quyền. Với tính cách ngang tàng, nếu đoạt được binh quyền từ Dương Nghi thì không có gì đảm bảo tham vọng của Ngụy Diên sẽ dừng lại, ông ta hoàn toàn có thể tiếp tục lấn tới, đoạt toàn bộ binh quyền để khống chế triều đình (như cách mà Tư Mã Ý làm với nhà Tào Ngụy sau này). Do vậy, xử trảm Nguỵ Diên là điều hợp lý trong bối cảnh đó, và mọi triều đình phong kiến cũng sẽ làm như vậy. Nhà Thục Hán chịu mất đi một tướng giỏi nhưng sẽ ngăn ngừa được nguy cơ xảy ra nội chiến tranh đoạt binh quyền do Ngụy Diên gây ra.
Tam Quốc diễn nghĩa
Theo Tam Quốc Diễn Nghĩa, Ngụy Diên ban đầu làm tướng ở Kinh châu thời Lưu Biểu. Ông có sức khỏe, dũng mãnh hơn người và khéo quan tâm tới quân sĩ; được cấp dưới kính trọng nhưng bạn bè lại không ưa.
Năm 208, Tào Tháo mang quân nam tiến đánh chiếm Kinh châu, ông định đi theo Lưu Bị nhưng không đuổi kịp, bèn chạy sang quận Trường Sa theo thái thú Hàn Huyền.
Sau trận Xích Bích thắng lợi, Lưu Bị sai Quan Vũ đi đánh Trường Sa. Hàn Huyền chống cự không hàng. Ngụy Diên muốn theo Lưu Bị, bèn tới thuyết phục viên tướng giỏi nhất ở Trường Sa là Hoàng Trung đầu hàng. Hoàng Trung bằng lòng theo Ngụy Diên hàng Quan Vũ, vì vậy cuối cùng ép được Hàn Huyền không thể tiếp tục chống cự, phải dâng thành đầu hàng nốt.
Năm 209, Hoàng Trung kiên trinh không hàng, nhưng lại bị Hàn Huyền nghi ngờ mang xử tử. Ngụy Diên đánh vào pháp trường cứu - Hoàng Trung rồi dẫn đầu binh sĩ đi giết Hàn Huyền, mang thành Trường Sa theo Quan Vũ. Vì việc này ông bị Gia Cát Lượng xem là người phản phúc. Các sử gia đã chỉ rõ rằng "tướng mạo phản phúc" của Ngụy Diên hoàn toàn do La Quán Trung hư cấu, thực chất ông là người rất trung thành, dũng cảm và những phẩm chất đó được không chỉ Lưu Bị mà cả Gia Cát Lượng quý mến.
Ngụy Diên được tiểu thuyết này mô tả là một tướng thường mang lòng phản trắc, phản chủ cầu vinh, đằng sau gáy có phản cốt. Vì thế, Gia Cát Lượng có thành kiến không tốt với Ngụy Diên nên thường hay đem lòng nghi ngờ lòng trung thành của ông.
Các tình tiết về Nguỵ Diên trong tiểu thuyết đa phần cũng được mô tả giống như chính sử. Theo đó, có lần Ngụy Diên hiến kế (đánh Nguỵ từ đường tắt là hang Tý Ngọ để tập kích vào Trường An chứ không đi theo đường chính diện sẽ lâu và lộ liễu) nhưng Gia Cát Lượng không nghe theo. Tính cách của ông cũng được mô tả là ngang tàng giống chính sử ghi lại, ngoài thừa tướng Gia Cát Lượng thì ông không nể sợ một ai.
Lúc Gia Cát Lượng qua đời, Ngụy Diên làm phản nhưng đã bị Mã Đại và Dương Nghi giết chết theo kế của Gia Cát Lượng trước khi mất đã truyền cho.
Tam Quốc ngoại truyện
Sách "Tam Quốc ngoại truyện" cho rằng chính Nguỵ Diên bị Dương Nghi vu hãm, còn bản thân ông là người tốt.
Chú thích
Thể loại:Năm sinh không rõ Thể loại:Mất năm 234 Thể loại:Người Hà Nam (Trung Quốc) Thể loại:Nhân vật quân sự Thục Hán Thể loại:Nhân vật chính trị Thục Hán Thể loại:Viên chức chính quyền ở Thiểm Tây Thể loại:Người bị kết án tru di tam tộc
Coelioxys modesta
Coelioxys modesta là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1854.
Tham khảo
M Thể loại:Động vật được mô tả năm 1854
Runcu, Gorj
Runcu là một xã thuộc hạt Gorj, România. Dân số thời điểm năm 2002 là 5844 người.
Xem thêm
Thể loại:Xã của hạt Gorj
Iroquois
Thực dân Anh gọi họ là "Ngũ quốc" (Five Nations), bao gồm người Mohawk, người Oneida, người Onondaga, người Cayuga và người Seneca (được liệt kê theo địa lý từ Đông sang Tây). Sau năm 1722, người Tuscarora nói tiếng Iroquois từ phía Đông Nam được chấp nhận vào liên minh, từ đó người Anh gọi liên minh này là Lục quốc (Six Nations).
Những người sáng lập ra liên minh theo truyền thống được coi là Deganawidah Đại hòa bình, Hiawatha, và Jigonsaseh Mẹ của các quốc gia. Trong gần 200 năm, người Iroquois là một nhân tố quan trọng trong chính sách thuộc địa Bắc Mỹ. Vào thời kỳ cực thịnh vào khoảng năm 1700, quyền lực của người Iroquois mở rộng từ vùng đất mà ngày nay là Bang New York về phía Bắc đến Canada, phía Tây dọc theo Great Lakes và phía Nam nằm trên cả hai mặt của dãy núi Allegheny vào Virginia và Kentucky và Thung lũng Ohio ngày nay.
Năm 2010, Liên Minh Iroquois (Sáu Quốc gia) có hơn 45.000 người sống ở Canada và hơn 81.000 người ở Hoa Kỳ.
Tên gọi
Iroquois là tên gọi phổ biến nhất dùng để chỉ liên minh này, nguồn gốc của tên gọi còn nhiều tranh cãi. Lần đầu tiên xuất hiện với cái tên "Irocois" là qua lời kể của Samuel de Champlain về cuộc hành trình của ông đến Tadoussac vào năm 1603. Các cách viết tiếng Pháp ban đầu khác bao gồm "Erocoise", "Hiroquois", "Hyroquoise", "Irecoies", "Iriquois", "Iroquaes", "Irroquois" và "Yroquois", được phát âm vào thời điểm đó là [irokwe] hoặc [irokwɛ]. Các giả thuyết khác nhau về nguồn gốc tên gọi đã được đề xuất, nhưng không có giả thuyết nào được chấp nhận rộng rãi. Đến năm 1978, Ives Goddard đã nhận định: "Không có hình thức nào như vậy được chứng thực trong bất kỳ ngôn ngữ bản địa Bắc Mỹ đã tạo ra tên cho các nhóm Iroquoian, nguồn gốc và ý nghĩa cuối cùng của tên này vẫn chưa được biết".
Linh mục dòng Tên và nhà truyền giáo Pierre François Xavier de Charlevoix đã viết vào năm 1744: "Tên Iroquois hoàn toàn là tiếng Pháp, và được hình thành từ thuật ngữ Hiro hoặc Hero [ngôn ngữ Iroquo], có nghĩa là tôi đã nói".
Liên minh Iroquois
left|thumb |upright=1.5|Bản đồ của Năm quốc gia (từ [[Bộ sưu tập Darlington)]]
Liên minh Iroquois hay Haudenosaunee được cho là do Người sáng tạo hòa bình vĩ đại (Great Peacemaker) thành lập vào một thời điểm không xác định, ước tính từ năm 1450 đến năm 1660, tập hợp 5 quốc gia riêng biệt ở khu vực phía Nam Ngũ Đại hồ thành "Liên minh hòa bình vĩ đại". Tuy nhiên, nghiên cứu khác cho thấy việc thành lập xảy ra vào năm 1142. Mỗi quốc gia trong liên minh Iroquois này có một ngôn ngữ, lãnh thổ và chức năng riêng biệt trong Liên minh. Tổ hợp này được điều hành bởi một hội đồng gồm 50 tù trưởng, mỗi tù trưởng đại diện cho một thị tộc của một quốc gia.
Khi người châu Âu lần đầu tiên đến Bắc Mỹ, Haudenosaunee (Liên đoàn Iroquois theo cách gọi của người Pháp, Năm quốc gia theo cách gọi của người Anh) có trụ sở tại khu vực ngày nay là trung tâm và phía Tây Bang New York, bao gồm cả khu vực Hồ Finger, chiếm các khu vực rộng lớn ở phía Bắc đến Sông St. Lawrence, phía Đông đến Montreal và sông Hudson, phía Nam đến Tây bắc Pennsylvania. Vào thời đỉnh cao, quyền lực của người Iroquois đã mở rộng về phía Bắc đến Canada ngày nay, phía Tây dọc theo Great Lakes và phía Nam trên cả hai mặt của dãy núi Allegheny vào Virginia và Kentucky ngày nay, và vào Thung lũng Ohio. Từ Đông sang Tây, Liên minh bao gồm các quốc gia Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga và Seneca. Vào khoảng năm 1722, quốc gia Tuscarora gia nhập Liên minh, đã di cư khỏi vùng Carolina. Cũng là một tộc người nói tiếng Iroquois, Tuscarora được chấp nhận vào Liên minh, trở thành Lục quốc.
Theo truyền thuyết, Liên minh này do nhà thông thái của bộ tộc Mohawk là Dekanawida và môn đệ của ông là Hiawatha thành lập. Hiawatha đã mất cả cuộc đời để đi từ làng này đến làng khác để thuyết phục họ ký kết "hiệp định hòa bình". Đến thế kỉ XVII, vùng đất do người Iroquois kiểm soát đã kéo dài từ New England đến sông Mississippi ở phía Tây và sông Tennesse ở phía Nam.
Những dân tộc nói tiếng Iroquois độc lập khác, chẳng hạn như người Erie, người Susquehannock, người Huron (Wendat) và người Wyandot, sống ở nhiều thời điểm khác nhau dọc theo Sông Saint Lawrence và xung quanh Ngũ Đại hồ. Ở Đông Nam nước Mỹ ngày nay, người Cherokee là một dân tộc nói tiếng Iroquois đã di cư đến khu vực đó nhiều thế kỷ trước khi tiếp xúc với người châu Âu. Không một dân tộc nào trong số này là thành viên của Liên đoàn Haudenosaunee. Những người ở biên giới lãnh thổ Haudenosaunee trong vùng Hồ Lớn đã cạnh tranh và chiến tranh với các quốc gia trong Liên minh.
Thực dân Pháp, Hà Lan và Anh, cả ở New France (Canada) và Mười ba thuộc địa Bắc Mỹ, nhận thấy cần phải có được sự ưu ái đối với người Iroquois, những nhóm dân tộc đã chiếm một phần đáng kể các vùng đất phía Tây của các khu định cư thuộc địa. Mối quan hệ đầu tiên của họ là để buôn bán lông thú, điều này đã tạo ra lợi ích cho cả hai bên. Những người thuộc địa cũng tìm cách thiết lập quan hệ hữu nghị để bảo đảm các vấn đề an ninh cho khu định cư của họ.
Trong gần 200 năm, người Iroquois là một nhân tố mạnh mẽ trong chính sách thuộc địa Bắc Mỹ. Liên minh với người Iroquois mang lại lợi thế chính trị và chiến lược cho các cường quốc châu Âu, nhưng người Iroquois vẫn bảo toàn được nền độc lập đáng kể. Một số dân tộc trong liên minh định cư tại các làng truyền giáo dọc theo sông St. Lawrence, trở nên thân thiết chặt chẽ hơn với người Pháp. Trong khi họ tham gia các cuộc đột kích cùng người Pháp vào các khu định cư của người Hà Lan và sau đó là người Anh, nơi một số người Mohawk và người Iroquois khác định cư, nói chung người Iroquois chống lại việc tấn công các dân tộc thuộc liên minh của họ.