cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nhà Thương
Chữ viết
Các nhà quý tộc tin rằng con người có một linh hồn được tạo ra từ khi thụ thai. Họ tin rằng linh hồn đó vừa vẫn cư trú trong thân người sau khi chết vừa đi lên một thế giới không nhìn thấy được nơi các linh hồn người chết trú ngụ. Các nhà quý tộc tinh rằng ở thế giới vô hình đó tổ tiên của họ sống trong triều đình của các vị thần và có quyền lực hướng dẫn và giúp đỡ con cháu trong hiện tại. Quý tộc coi tổ tiên cũng cần được ăn uống. Ở nơi mồ mả họ dâng thức ăn và rượu cho những người thân và tổ tiên đã qua đời - một lễ nghi mà chỉ đàn ông mới được phép tiến hành, điều này khiến họ rất cần sinh con trai trong gia đình. Họ tin rằng nếu việc thờ cúng bị gián đoạn, các linh hồn sẽ biến mất và các linh hồn chết đói, để trả thù, sẽ biến thành quỷ. Khi một vị quý tốc muốn có đặc ân từ tổ tiên, ngoài việc dâng cúng ông ta còn phải hiến tế súc vật. Nếu một vị vua muốn có đặc ân từ chúa trời, ông ta sẽ hiến tế bằng con người.
Quân sự
Những lăng mộ vua nhà Thương được khai quật cho thấy họ có thể đưa ra trận từ ba đến năm nghìn binh lính. Các đồ vật chôn theo vua được tìm thấy là các đồ trang sức cá nhân và những cái giáo mũi đồng và những phần còn lại của những cái cung và mũi tên. Ngựa và xe ngựa cũng được chôn cùng với vua để chở lính ra trận. Và khi vị vua chết, người đánh xe, chó, người hầu và những nhóm mười người - những người bị chặt đầu trong lễ bái bằng rìu đồng cũng bị chôn cùng với vua.
Khoảng giữa đời Thương, người Trung Hoa bắt đầu nuôi ngựa. Có ngựa rồi thì có chiến xa, chiến thuật đánh trận thay đổi hẳn. Chiến xa của Trung Hoa có nhiều liên quan với chiến xa của các nước Tây Á, có thể là từ các dân tộc Ấn-Âu cổ đại truyền sang. Không rõ chiến xa cuối đời Thương ra sao, nhưng chắc cũng không khác mấy so với chiếc xe đời Chu: Xe có hai bánh, một thùng xe hẹp, ngắn, bịt ở phía trước, mở ở phía sau. Phía trước có một cái gọng. Mỗi xa có bốn con ngựa, người đánh xe ngồi ở giữa cầm cương, bên trái là một chiến sĩ cầm cung, bên phải là một chiến sĩ cầm thương. Ngựa và ba người trên chiến xa đều mặc áo giáp bằng da thú. Có ba chiếc mộc bằng gỗ nhẹ đặt ở phía trước xe che chở cho ba người trên xe. Mỗi người còn đeo thêm một chiếc mộc. Thêm một vài khí giới nữa đặt ở tầm tay người cầm thương: vũ khí cán dài có mác, đinh ba bằng kim thuộc để móc, đâm quân địch. Người đánh xe và chiến sĩ đều ở giai cấp thượng lưu. Lính là thường dân, đi bộ, để chiến sĩ sai bảo: đào đất, bắc cầu, chăn ngựa, đốn cây, kiếm củi... Họ không dự chiến, chỉ đứng ở xa hỗ trợ.
Diệt vong
Vua thứ 30 nhà Thương là Trụ Vương hoang dâm vô đạo, bạo ngược tàn ác, mất lòng nhân dân và các chư hầu.
Bộ tộc Chu ở sông Vị có lãnh chúa là Tây Bá Cơ Xương tài đức vẹn toàn, ngoài ra còn có tiềm lực về quân sự và kinh tế hùng mạnh nhất trong các chư hầu. Trụ Vương nhiều lần đã phái quân tướng triều đình tây chinh để trừ hậu họa nhưng không thành. Tây Bá Cơ Xương dù biết Trụ Vương vô đạo nhưng vẫn một mực giữ lòng trung, không khởi binh tướng xâm phạm. Cơ Xương mất truyền ngôi cho con trưởng, sau đó ngôi Vương được truyền lại cho người em Cơ Phát. Sau nhiều lần dẹp tan quân xâm lược, Cơ Phát đã tập hợp chư hầu đi đánh Trụ Vương, cứu muôn dân khỏi cảnh lầm than.
Sau khi lấy được 5 ải biên thùy của nhà Thương, vào khoảng năm 1122 TCN, hai bên quyết chiến ở trận Mục Dã. Quân Trụ Vương tuy đông nhưng binh lính không có tinh thần chiến đấu cho bạo chúa nên nhanh chóng tan rã. Trụ Vương co cụm về hoàng cung, sau đó một mình lên Lộc Đài tự thiêu mà chết. Nhà Thương diệt vong.
Hậu duệ
Cơ Phát lên ngôi vua (Chu Vũ Vương), phong cho con Trụ Vương là Vũ Canh ở đất Ân để giữ hương hỏa nhà Thương. Sau khi Vũ Vương chết, con là Thành Vương lên thay còn nhỏ. Vũ Canh thuyết phục được 3 người em Vũ Vương là Quản Thúc, Hoắc Thúc, Sái Thúc nổi loạn chống nhà Chu.
Phụ chính nhà Chu là Chu Công Đán mang quân dẹp loạn, giết Vũ Canh và lập người tông thất khác nhà Thương là Vi Tử Khải làm vua nước Tống. Tống trở thành một chư hầu của nhà Chu, tồn tại đến thời Chiến Quốc, truyền nối được 34 vua thì bị nước Tề diệt (286 TCN).
Một nhánh khác từ nước Tống dời sang nước Lỗ vào đầu thời Xuân Thu đổi làm họ Khổng, cháu 5 đời chính là đức Khổng Phu Tử thủy tổ của Nho giáo. Khổng Phu Tử truyền nối đến ngày nay trực hệ đã đến hơn 80 đời qua 2500 năm có lẻ, con cháu ở rải rác khắp trên thế giới từ Âu sang Á từ Mĩ sang Phi.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chư hầu nhà Hạ Thể loại:Nhà Thương Thể loại:Cựu quốc gia trong lịch sử Trung Quốc Thể loại:Cựu quốc gia châu Á Thể loại:Trung Quốc thế kỷ 11 TCN
Centaurea jurineifolia
Centaurea jurineifolia là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Boiss. mô tả khoa học đầu tiên năm 1856.
Liên kết ngoài
Thể loại:Centaurea Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1856
Gyroweisia reflexa
Gyroweisia reflexa là một loài Rêu trong họ Pottiaceae. Loài này được (Brid.) Schimp. mô tả khoa học đầu tiên năm 1876.
Liên kết ngoài
Thể loại:Gyroweisia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1876
Lophozia patagonica
Lophozia patagonica là một loài Rêu trong họ Jungermanniaceae. Loài này được Herzog & Grolle mô tả khoa học đầu tiên năm 1959.
Liên kết ngoài
Thể loại:Lophozia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1959
Perissandria likiangensis
Perissandria likiangensis là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Perissandria
Hydroporus praedorsalis
Tham khảo
Thể loại:Bọ nước Thể loại:Hydroporus
Valeriana fauriei
Valeriana fauriei là một loài thực vật có hoa trong họ Kim ngân. Loài này được Briq. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1914.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Nữ lang Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1914
Yuhina gularis
Yuhina gularis là một loài chim trong họ Zosteropidae.
Tham khảo
Thể loại:Yuhina Thể loại:Chim Ấn Độ Thể loại:Chim Nepal Thể loại:Chim Lào Thể loại:Chim Bhutan Thể loại:Chim Việt Nam Thể loại:Động vật được mô tả năm 1836 Thể loại:Chim Trung Quốc Thể loại:Chim Myanmar
Ceratina tantilla
Ceratina tantilla là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Moure mô tả khoa học năm 1941.
Phaseolus supinus
Phaseolus supinus là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được Wiggins & Rollins miêu tả khoa học đầu tiên.
Lepanthes sannio
Lepanthes sannio là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Luer & R.Escobar mô tả khoa học đầu tiên năm 1987.
Liên kết ngoài
S Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1987
Bannenahalli, Krishnarajpet
Bannenahalli là một làng thuộc tehsil Krishnarajpet, huyện Mandya, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Mandya (huyện)
Cariré
Cariré là một đô thị thuộc bang Ceará, Brasil. Đô thị này có diện tích 756,893 km², dân số năm 2007 là 18554 người, mật độ 24,51 người/km².
Liên kết ngoài
Thể loại:Đô thị bang Ceará
Aşağıovacık, Kızılırmak
Aşağıovacık là một xã thuộc huyện Kızılırmak, tỉnh Çankırı, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 141 người.
Sinostrangalis elegans
Tham khảo
Thể loại:Sinostrangalis
Alopecosa auripilosa
Alopecosa auripilosa là một loài nhện trong họ Lycosidae.
Loài này thuộc chi Alopecosa. Alopecosa auripilosa được Ehrenfried Schenkel-Haas miêu tả năm 1953.
Tham khảo
Thể loại:Alopecosa
Yuhina diademata
Yuhina diademata là một loài chim trong họ Zosteropidae.
Lophozia pellucida
Lophozia pellucida là một loài Rêu trong họ Jungermanniaceae. Loài này được R.M. Schust. mô tả khoa học đầu tiên..
Yuhina diademata
Tham khảo
Thể loại:Yuhina Thể loại:Chim Việt Nam
Lophozia pellucida
Liên kết ngoài
Thể loại:Lophozia
Chi Dương đầu
Chi Dương đầu (danh pháp khoa học: Olax) là một chi thực vật thuộc họ Olacaceae.
Các loài
Chi này có khoảng 40 loài. Danh sách dưới đây liệt kê một số loài.
Centaurea kachetica
Centaurea kachetica là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (Rehmann ex Boiss.) Gugler mô tả khoa học đầu tiên năm 1907.
Liên kết ngoài
Thể loại:Centaurea Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1907
Cattleya percivaliana
Cattleya percivaliana (literally Percival's Cattley's) là một loài lan. Số nhiễm sắc thể lưỡng bội của C. percivaliana là 2n = 40. Số nhiễm sắc thể đơn bội là n = 20.
Nguyễn Xuân Ôn
Nguyễn Xuân Ôn (1825 – 1889), hiệu Ngọc Đường, Hiến Đình, Lương Giang nhân dân thường gọi ông là Nghè Ôn; là quan nhà Nguyễn và là thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa chống Pháp ở Nghệ - Tĩnh (Việt Nam) hồi cuối thế kỷ 19.
Thân thế và sự nghiệp
Nguyễn Xuân Ôn sinh ngày 23 tháng 3 năm Ất Dậu (10 tháng 5 năm 1825) tại làng Quần Phương, xã Lương Điền, tổng Thái Xá, huyện Đông Thành (nay thuộc xã Diễn Thái, huyện Diễn Châu), tỉnh Nghệ An. Từ nhỏ, vốn thông minh ham học, nhưng vì ông sinh ra trong một gia đình nhà Nho nghèo, mẹ mất sớm phải đến ở với bà nội, nên đi học muộn. Năm Giáp Thìn (1844), ông đỗ tú tài lúc 18 tuổi, nhưng rồi lận đận mãi đến năm 42 tuổi, ông mới đỗ Cử nhân khoa Đinh Mão (1867), và bốn năm sau, ông mới đỗ Tiến sĩ khoa Tân Mùi (1871) cùng khoa với Nguyễn Khuyến và Phó bảng Lê Doãn Nhã, người bạn đồng hương sau này cộng tác đắc lực với ông trong cuộc khởi nghĩa.
Làm quan nhà Nguyễn
Bước đầu ra làm quan, Nguyễn Xuân Ôn làm việc ở Viện Hàn lâm (Huế) ba năm với chân Biên tu, rồi được bổ làm Tri phủ Quảng Ninh (tỉnh Quảng Bình). Đến đây, biết có lệ bắt dân phải nạp gạo củi hàng tháng, ông liền đòi gửi sớ về kinh hạch tội khiến các viên quan cai trị địa phương phải vội vàng bỏ lệ đó.
Một lần, vì bắt tội một giáo sĩ người Pháp (ông này đã dùng lọng vàng [màu chỉ dành riêng cho nhà vua] trong lúc đi giảng đạo), ông bị vua Tự Đức (khi ấy đang có chủ trương hòa nghị với thực dân Pháp), đổi làm Đốc học tỉnh Bình Định. Mến tiếc viên quan cương trực, thanh liêm, nhân dân phủ Quảng Ninh đã ba lần làm đơn xin lưu ông lại mà không được. Ở Bình Định một thời gian, ông vào Huế giữ chức Ngự sử rồi Biện lý bộ Hình.
Chứng kiến cảnh các quan lại bất tài ở kinh, chỉ chuyên lo tranh giành quyền lợi, Nguyễn Xuân Ôn lại lên tiếng phê phán, thì bị họ tìm cách đẩy ông vào làm Án sát tỉnh Bình Thuận, là nơi tiếp giáp với đất Nam Kỳ, khi ấy đã bị quân Pháp chiếm đóng. Nhận thấy ông ghét thực dân Pháp quá, sợ sẽ xảy ra việc lôi thôi nên triều đình lại đổi ông làm Án sát Quảng Ngãi.
Năm Kỷ Mão (1879), Nguyễn Xuân Ôn lại gửi tấu sớ về kinh, trình bày mọi điều lợi hại thời bấy giờ (nhấn mạnh việc nên chọn những người có dũng lược để làm rường cột). Năm Nhâm Ngọ, Tự Đức thứ 35 (1882), ông lại gửi tấu sớ xin được đi kinh ký miền thượng du, để chọn nơi lập đồn điền và sơn phòng. Cũng trong năm ấy, nghe tin thành Hà Nội thất thủ lần thứ hai, khi này Nguyễn Xuân Ôn đã đổi về làm Án sát Quảng Bình, liền bài tâu xin được về quê nhà để tập hợp tráng đinh chống Pháp và động viên tinh thần của nhân dân.
Năm 1883, ông lại làm bài tâu điều trần các việc nên làm, gồm 4 việc: xin hợp các tỉnh nhỏ thành trấn lớn, xin dời các tỉnh thành, xin bớt tiêu dùng để sung vào quân nhu, xin dứt việc hòa hảo với Pháp để khích lệ lòng người. Cũng trong năm này, trước khi bị sa thải, ông còn gửi thêm về triều bài tâu xin đình hoãn án kiện và trù tính thời sự.
Nhìn chung, đa phần các tấu sớ của ông đều phản đối chủ trương hòa nghị và trình bày những phương cách, như: chọn lựa người hiền tài giao phó việc, chấn chỉnh võ bị, lập đồn điền và sơn phòng, khuyến khích việc cày cấy, bớt việc tiêu dùng xa xỉ...Buồn vì các tấu sớ của mình cứ bị triều đình làm ngơ, bản thân mình lại bị cách chức (1883), nên khi về đến quê nhà, Nguyễn Xuân Ôn liền tự mình tổ chức việc chống Pháp.
Về quê kháng Pháp
Tháng Năm năm Ất Dậu (Đêm 4, sáng ngày 5 tháng 7 năm 1885), kinh thành Huế thất thủ, vua Hàm Nghi xuất bôn rồi hạ dụ Cần Vương, ông được Phụ chính Tôn Thất Thuyết (thay mặt vua) cử làm An-Tĩnh Hiệp thống quân vụ đại thần, có nhiệm vụ thống lĩnh nghĩa quân hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh giúp vua, cứu nước.
Ông cùng Nguyễn Nguyên Thành, Lê Doãn Nhạ, Đinh Nhật Tân lập chiến khu ở xã Đồng Thành thuộc huyện Yên Thành (Nghệ An). Nơi vùng núi đó, Nguyễn Xuân Ôn chọn một thung lũng làm nơi xây dựng Đại đồn Đồng Thông. Đại đồn rộng khoảng 30 ha chung quanh có núi non bao bọc. Từ đây có thể đi ngược lên phía Tây vào sâu đến núi Trọc cao gần 500m, hoặc có thể vượt qua dốc Lội đi về phía Tây Bắc vào vùng Động Đình, Nhà Đũa, nơi mà chủ soái Lê Lợi và tướng Đinh Lễ, đã cho ém quân vào cuối năm 1424 để 8 tháng sau kéo về xuôi đánh thắng Thành Trài bị quân Minh chiếm đóng vào tháng 6 năm 1425, giải phóng Nghệ An.
Buổi đầu nghĩa quân lên đến khoảng hai ngàn người, hầu hết là nông dân trai tráng, có nhiều người chỉ huy giỏi quân như Đề Kiều, Đề Mậu, Đề Nhục, Lãnh Bảng, Lãnh Thừu, Lãnh Tư, Lãnh Tư, Đốc Nhạn... Ở đây, nghĩa quân ngày đêm luyện tập võ nghệ, rèn vũ khí và sản xuất lương thực. Kể từ đó, căn cứ Đồng Thông đã góp phần không nhỏ trong công cuộc chống Pháp lúc bấy giờ.
Và mặc dù tuổi cao, sức yếu nhưng Nguyễn Xuân Ôn luôn dũng cảm, đi đầu trong các trận nhau với quân Pháp, gây cho họ nhiều thiệt hại.
Bị bắt giam và mất
Ngày 2 tháng 4 năm Đinh Hợi (25 tháng 7 năm 1887), nhờ chỉ điểm, quân Pháp bất ngờ tập kích Đồng Nhân (nay là thôn Đồng Đức, xã Mã Thành, huyện Yên Thành), nơi ông đang nằm dưỡng thương sau trận Xóm Hố. Bị đột kích bất ngờ, không kịp tự sát, ông bị đối phương bắt được rồi lần lượt trải qua các nhà lao ở Diễn Châu (Nghệ An), Vinh, Hải Dương, Huế.
Dù đã bắt được ông, các chỉ huy Pháp vẫn tiếp tục xua quân đi ruồng bố, bắt bớ các nghĩa quân nhằm dập tắt cuộc khởi nghĩa do ông lãnh đạo. Quê hương ông cũng bị họ đến đốt phá tan tành, khiến gia đình ông phải tan nát, mỗi người mỗi ngã...
Hình ảnh công cộng
Tên ông được đặt cho một con đường ở 2 tỉnh thành là Bình Định và Huế, đặc biệt, tên ông còn được đặt cho con đường đi qua THPT cùng tên ở quê hương ông – nơi đào tạo ra những học sinh tài năng.
Tác phẩm
Thơ Nguyễn Xuân Ôn, lúc ông còn đèn sách, thường thể hiện ý chí, hoài bão của một người đầy tráng khí, muốn giúp nước, cứu đời. Tiêu biểu là bài: Bột hứng (Cảm hứng bột phát), Trung dạ khởi tư (Nửa đêm nảy ra ý nghĩ), Tiểu hữu nhân (Trách bạn), Độc Trang Chu dưỡng sinh thiên, cảm hoài (Cảm hoài khi đọc thiên Dưỡng sinh của Trang Tử)...
Đến khi ra làm quan, dù là chức quan nhỏ, ông vẫn "nguyện giá trường phong phá hải đào" (nguyện cưỡi gió lớn phá tan sóng biển). Tiêu biểu là bài: Đắc chỉ bổ Quảng Ninh tri phủ, hậu bản bộ đường quan hồi tác (Làm lúc được chỉ vua bổ cức Tri phủ Quảng Ninh, hầu quan bản bộ về), Thuật hoài (Thuật ý nghĩ của mình), Phỏng Thanh Đàm công tiêu tức bất kiến, bi thuật (Hỏi thăm tin tức ông Thanh Đàm không thấy, buồn thuật)... Gặp buổi thực dân Pháp xâm lược, ông dùng ngòi bút của mình để châm biếm, đả kích những tiêu cực, nói lên nỗi phẫn uất của mình vì đất nước cứ mất dần vào tay ngoại bang, ca ngợi khí phách dũng cảm và hy sinh của quân dân, khẳng định chỗ yếu mạnh của cả hai bên, tỏ rõ một tinh thần quyết đánh, và tin tưởng sẽ có cách đánh thắng. Tiêu biểu là bài: Nhân duyệt quán đoàn dũng ở xã Mỹ Lộc, giản Bang biện cử nhân Võ Bá Liêm (Nhân duyệt quân ở xã Mỹ Lộc, làm gửi cho Bang biện là ông cử Võ Bá Liêm), Thu nhật cảm tác (Ngày thu cảm hoài), Trường An hoài cổ (Nhớ cảnh cũ Tràng An), Văn tứ trấn thất thủ cảm tác (Làm khi nghe bốn trấn thất thủ), Khấp Thanh Hóa, Hải Phòng Tham biện Nguyễn Phương nghĩa tử (Khóc Nguyễn Phương, Tham biện Hải Phòng, người Thanh Hóa, chết vì nghĩa), Cảm thuật (Cảm khái thuật ra), Điếu trận vong tướng sĩ (Viếng tướng sĩ chế trận'')...
Hyperlopha catenata
Hyperlopha catenata là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Nguyễn Xuân Ôn
Tác phẩm
Nhìn chung, thơ văn ông thường theo sát những đề tài thời sự, chính trị, biểu hiện rõ ý chí, nhân cách, tình cảm của ông.
Hyperlopha catenata
Liên kết ngoài
Thể loại:Hyperlopha
Nguyễn Xuân Ôn
Tác phẩm
Về mặt nghệ thuật, thơ văn ông đều mộc mạc, chân chất, không chạm trổ hay đẽo gọt. .
Liên kết ngoài
Thể loại:Người Nghệ An Thể loại:Nhà thơ Việt Nam thời Nguyễn Thể loại:Quan lại nhà Nguyễn Thể loại:Thủ lĩnh quân sự phong trào Cần Vương Thể loại:Nghĩa quân chống Pháp Thể loại:Sinh năm 1825 Thể loại:Mất năm 1889 Thể loại:Nhà cách mạng Việt Nam Thể loại:Tiến sĩ nhà Nguyễn
Hydroporus praenigrita
Hydroporus praenigrita là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Lomnicki miêu tả khoa học năm 1894.
3859 Börngen
3859 Börngen là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 2089.5925579 ngày (5.72 năm).
Hydroporus praenigrita
Tham khảo
Thể loại:Bọ nước Thể loại:Hydroporus
3859 Börngen
Nó được phát hiện ngày 4 tháng 3 năm 1987.
Tham khảo
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Được phát hiện bởi Edward Bowell Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1987
Arthur Theate
Arthur Nicolas R. Theate (sinh ngày 25 tháng 5 năm 2000) là một cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp người Bỉ hiện thi đấu ở vị trí hậu vệ cho câu lạc bộ Rennes và đội tuyển quốc gia Bỉ.
Amata monticola
Amata monticola  là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
M
Lepanthes satyrica
Lepanthes satyrica là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Luer & Hirtz mô tả khoa học đầu tiên năm 1987.
Liên kết ngoài
S Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1987
Centaurea kalambakensis
Centaurea kalambakensis là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Freyn & Sint. mô tả khoa học đầu tiên năm 1897.
Liên kết ngoài
Thể loại:Centaurea Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1897
Valeriana fedtschenkoi
Valeriana fedtschenkoi là một loài thực vật có hoa trong họ Kim ngân. Loài này được Coincy miêu tả khoa học đầu tiên năm 1895.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Nữ lang Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1895
An Phú, Ninh Kiều
An Phú là một phường thuộc quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ, Việt Nam.
Địa lý
Phường An Phú nằm ở phía trung tâm quận Ninh Kiều, có vị trí địa lý:
Phường có diện tích 0,49 km², dân số năm 1999 là 12.495 người, mật độ dân số đạt 25.500 người/km².
Lịch sử
Trước đây, An Phú là một phường thuộc thành phố Cần Thơ, tỉnh Cần Thơ cũ, được thành lập vào ngày 21 tháng 4 năm 1979 trên cơ sở một phần diện tích và dân số của phường An Nghiệp.
Ngày 2 tháng 1 năm 2004, Chính phủ ban hành Nghị định 05/2004/NĐ-CP. Theo đó, chuyển phường An Phú về quận Ninh Kiều mới thành lập.
Ceratina tarsata
Ceratina tarsata là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1872.
Tham khảo
Thể loại:Ceratina Thể loại:Động vật được mô tả năm 1872
Polytrichum viride
Polytrichum viride là một loài Rêu trong họ Polytrichaceae. Loài này được (Mitt.) Kindb. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1888.
Bayanpınar, Kızılırmak
Bayanpınar là một xã thuộc huyện Kızılırmak, tỉnh Çankırı, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 43 người.
Đặng hoàng hậu (Hán Hòa Đế)
Hòa Hi Đặng Hoàng hậu (chữ Hán: 和熹鄧皇后; 81 - 121), cũng thường gọi Hòa Hi Đặng Thái hậu (和熹鄧太后), Đông Hán Đặng Thái hậu (東漢鄧太后), là Hoàng hậu thứ hai của Hán Hòa Đế Lưu Triệu nhà Đông Hán.
Xuất thân gia tộc họ Đặng ở Tân Dã, Đặng hậu là cháu gái của Đặng Vũ - khai quốc công thần của triều Đông Hán. Và từ đó, Đặng thị vào cung, và trở thành Hoàng hậu. Vào lúc Hán Hòa Đế băng hà, cục diện “Chủ ấu quốc nguy”, Đặng hậu với tư cách Hoàng thái hậu đã thực hiện nhiếp chính triều đình nhà Hán dưới triều Hán Thương Đế và Hán An Đế, được tán dương là người uyên bác và lễ độ. Trong lịch sử Trung Quốc nói chung và Hán triều nói riêng, bà được đánh giá là một chính trị gia cai trị hiệu quả cuối cùng của thời Đông Hán, vì các Hoàng đế và Thái hậu của các triều đại sau đều bị cuốn vào việc tranh giành quyền lực và hưởng lạc, khiến chính quyền nhà Hán suy vong. Dưới thời đại của bà, có cuộc hạn hán lớn kéo dài 10 năm được gọi là "Thủy hoạn Thập niên", cùng sự nổi dậy của thế lực Hung Nô và người Khương từ phương Bắc dữ dội, Đặng Thái hậu thân là nhiếp chính đã giải quyết ổn thỏa, được sử sách tán dương.
Dẫu có thực hiện lâm triều xưng chế kiêng kỵ của Nho giáo, nhưng Đặng Thái hậu cùng Minh Đức Mã hoàng hậu vẫn được đời sau gọi ["Mã Đặng hiền hậu"], là chuẩn mực một Hoàng hậu hiền huệ tài cán, thực sự hiếm thấy. Thời gian xưng chế của bà cũng là cao nhất trong các Thái hậu triều Hán, với tầm 15 năm. Dẫu vậy dù tiếng hiền minh, thế nhưng Đặng Thái hậu cũng vướng vào khúc mắc chuyên quyền, vì nắm giữ đại cục hơn 10 năm vẫn không chịu hoàn chính cho Hán An Đế, lại còn tự chủ trương một việc rất kiêng kỵ là "Phế trưởng lập Ấu", với phương diện chính trị cũng không ít lời phê bình.
Thân thế
Hòa Hi Đặng hoàng hậu, húy Tuy (綏), sinh năm Kiến Sơ thứ 6 (81) thời Hán Chương Đế. Đặng hậu xuất thân trong gia đình quyền thế, chính là dòng họ Đặng ở Tân Dã, quận Nam Dương (nay là Nam Dương, Hà Nam, Trung Quốc), một thế tộc rất lâu đời và hiển hách, có nhiều mối quan hệ với dòng họ Tân Dã Âm thị cùng vùng, gia tộc của Quang Liệt hoàng hậu Âm Lệ Hoa. Tổ phụ là Thái phó Cao Mật hầu Đặng Vũ, công thần khai quốc Đông Hán, từng hướng Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú trình lên “Đồ thiên hạ sách”, vang danh thiên hạ, cũng là người đứng đầu trong Vân Đài nhị thập bát tướng trứ danh của Đông Hán. Phụ thân Đặng Huấn (鄧訓), được phong làm "Hộ Khương giáo úy" (護羌校尉), mẫu thân Âm phu nhân (阴夫人) là cháu gái trong gia tộc của Quang Liệt Âm hoàng hậu. Trong nhà bà có ba người anh trai là Đặng Chất (鄧騭), Đặng Khôi (鄧悝), Đặng Hoằng (鄧弘); 1 người chị Đặng Yến (鄧燕) và người em trai Đặng Dung (鄧容).
Trong gia đình quyền thế, Đặng Tuy được dạy dỗ chu đáo từ nhỏ. Bà tỏ ra hiểu chuyện và rất thông minh. Khi Đặng Tuy khoảng 5 tuổi, Thái phó phu nhân yêu quý cháu gái, đích thân cắt gọn tóc tai cho cháu mình. Thế nhưng phu nhân do tuổi cao nên mắt không được tốt, tay chân không còn nhanh nhẹn, làm trán của Đặng Tuy bị thương, nhưng Đặng Tuy ráng nín nhịn không hé lời tí nào. Người bên cạnh lấy làm lạ, hỏi Đặng Tuy không cảm thấy đau tại sao lại không khóc, bà nói:"Không phải không đau, nhưng bà nội đã vì cháu mà cắt tóc, nếu cháu khóc thì làm bà buồn lắm!".
Khoảng năm 6 tuổi, Đặng Tuy đã học sách sử, năm 12 tuổi đã thuộc Kinh Thi và Luận Ngữ. Khi nghe các anh đọc sách, bà thường đến gần đặt câu hỏi. Thấy thiên hướng con gái thiên về sách vở, ít chú ý đến việc nữ công, Âm phu nhân nói:"Con không học nữ công, đi học sách vở làm gì? Có thể làm Tiến sĩ được sao?". Do đó để tránh bị Âm phu nhân phàn nàn, Đặng Tuy phải lén đọc sách vào buổi tối, người trong nhà gọi là [Chư Sinh; 諸生]. Cha bà Đặng Huấn lấy thế làm lạ, về sau hễ cứ việc to nhỏ trong nhà đều sẽ hỏi qua Đặng Tuy một chút.
Đắc sủng mà khiêm nhường
Năm Vĩnh Nguyên thứ 7 (95), Đặng Tuy cùng nữ tử các nhà dòng dõi khác được tuyển vào cung. Bà cao 7 thước 2 tấc, dung mạo thập phần mỹ lệ, tả hữu đều vô cùng kinh ngạc khi trông thấy dáng vẻ của bà. Khi Đặng Tuy vào cung, Hán Hòa Đế đang sủng ái Âm Quý nhân là cháu của Âm Thức (陰識) - anh cả của Quang Liệt Âm hoàng hậu, cũng là người có nhan sắc và học vấn. Theo dòng dõi, bản thân Đặng Tuy và Âm thị cũng có quan hệ họ hàng.
Năm Vĩnh Nguyên thứ 8 (96), Hán Hòa Đế lập Âm Quý nhân làm Hoàng hậu. Từ khi được phong, Âm hoàng hậu tỏ ra kiêu căng. Cũng trong đợt đó, vào mùa đông, Đặng Tuy được phong làm Quý nhân, vị trí chỉ dưới Hoàng hậu, năm đó 16 tuổi.
Đặng Tuy từ khi làm Quý nhân rất hiểu chuyện, khiêm túc mục, tiểu tâm cẩn thận, nhất cử nhất động đều có chừng mực. Bà hầu cận Âm Hoàng hậu tròn với bổn phận, nhưng tâm tư vẫn ngày đêm nơm nớp lo sợ, sợ sẽ làm trái ý Hoàng hậu thì hậu hoạn khó lường. Khi Âm hậu có ý trách cứ, Đặng Tuy vẫn không tỏ thái độ thù địch, luôn tuân theo lễ pháp, do đó Hán Hòa Đế và cung nhân dưới quyền đều tôn trọng bà hơn. Có lần bà bị ốm, theo quy định chỉ có các hoạn quan và những người hầu hạ được ra vào chăm sóc, nhưng Hán Hòa Đế ân chuẩn cho gia đình bà vào thăm để bà mau lành bệnh. Tuy nhiên Đặng Tuy lại từ chối đặc ân này rằng: "Trong cung cấm, hành sự cần cẩn trọng, bây giờ thiếp chỉ là tần phi mà Bệ hạ cho người nhà vào thăm, sẽ tổn hại đến Thánh dự, nói Bệ hạ thiên vị thần thiếp, mà thiếp đối với kẻ dưới cũng thêm phần hỏ thẹn. Cả hai bên cùng chịu thương tổn, không nên chút nào!". Hán Hòa Đế lại nói: "Người khác đều cho rằng có thể thường xuyên ra vào cung cấm là vinh dự, mà nàng lại tự lấy đó làm điều sầu khổ, nguyện chịu thiệt thòi chứ không muốn nhận ân vinh, thật hiếm có a!".
Mỗi khi có yến hội, chúng phi tần đều tranh nhau tô son điểm phấn, kim thoa trâm gắng hai quang thải bắt mắt, Thường y lụa hoa tiên minh chiếu sáng ngời ngời, chỉ riêng Đặng Tuy thích dùng áo trắng, không trang điểm, thuần khiết tự nhiên. Nếu có chiếc áo nào hơi giống áo của Âm hậu, bà luôn lập tức thay áo khác. Mỗi khi cùng lúc được diện kiến Hòa Đế với Âm hậu, Đặng Tuy đều không dám ngồi mà luôn đứng thẳng, khi Âm hậu đi rồi thì vẫn cứ như vậy cung kính lạy chào, hoàn toàn xem Âm hậu ngang với Hòa Đế, hết mực tôn sùng. Mỗi khi hầu chuyện Hòa Đế mà có Âm hậu bên cạnh, bà cũng đều cẩn thận lời nói, hỏi đến mới nói, chứ không hề dám tranh tiếng cùng Âm hậu. Hán Hòa Đế biết Đặng Tuy dụng tâm lương khổ, cảm thán mà nói:“Tu tâm dưỡng tính, lại gian nan như vậy sao?". Về sau Âm hậu cùng Hòa Đế bất hòa, mỗi lúc Hòa Đế triệu hạnh thì Đặng Tuy đều thoái thác ân hạnh, đều nói bị bệnh. Khi ấy Hòa Đế lần lượt mất đi các hoàng tử, Đặng Tuy lo lắng hậu tự không nhiều, thường tự chọn người hiền diệu dâng lên cho Hòa Đế, mong muốn hoàng gia khai chi tán diệp.
Hiền huệ được lập Hậu
Năm Vĩnh Nguyên thứ 13 (101), Hán Hòa Đế lâm bệnh, ở trong Chương Đức cung, có ban lệnh: "Không ai được vào nếu không được gọi".
Âm hậu thấy Hòa Đế bệnh nặng, bèn nói với mọi người rằng sau này Hòa Đế chết, mình được đắc chí trả thù Đặng Quý nhân. Có cung nữ thương Đặng Tuy bèn đi báo. Đặng Tuy ca thán: "Ta dụng tâm đối đãi Hoàng hậu, không những không được lòng cảm thương của người, lại bị xem là tội đồ. Ta tuy thân phận đàn bà, nhưng cũng xin như Chu Công thỉnh mệnh giúp bệnh Chu Vũ vương; Việt Cơ tự sát vì Sở Chiêu vương. Như thế, trên có thể báo đáp thiên ân của Hoàng đế, dưới có thể bảo toàn gia tộc họ Đặng tránh họa diệt môn, tránh cho bản thân ta bị biến thành Nhân trư nhục nhã". Ngay sau đó, bà lệnh cho cung nữ thị tỳ chuẩn bị hương án để làm lễ rồi sẽ tự sát. Nhưng người cung nữ Triệu Ngọc nghĩ ra kế hoãn binh, bèn nói dối rằng bệnh của Hoàng đế đã giảm, vì vậy bà bèn thôi tự vẫn. Ngay sau đó 2 ngày, bệnh của Hòa Đế quả nhiên khỏi hẳn.
Năm Vĩnh Nguyên thứ 14 (102), Âm hậu nhân làm Vu cổ mà bị phế truất. Vì việc bị phế, Âm hậu uất ức qua đời. Đặng Tuy khi đó nhiều lần thỉnh cầu Hán Hòa Đế tha thứ cho Hoàng hậu mà không thành, Hán Hòa Đế càng đối với Đặng Tuy thêm thương xót, nhưng Đặng Tuy viện cớ bệnh thập phần nghiêm trọng, thâm cư bế hộ mà cự tuyệt thị tẩm cùng Hòa Đế. Lúc này quản sự thỉnh trọng lập Hoàng hậu, Hán Hòa Đế nói: "Hoàng hậu tôn sư, cùng Hoàng đế vị của Trẫm là một thể, quý trọng ngang nhau, thừa tự tông miếu xã tắc, vì thiên hạ mẫu, không dễ dàng a! Trong hậu cung chỉ có Đặng Tuy phẩm đứng cao nhất, thực xứng là người làm chủ Hậu vị". Mùa đông năm đó, Đặng Tuy được lập làm Hoàng hậu, bà chối từ rất nhiều lần, còn tự thân viết thư nói bản thân đức mỏng hạnh bạc, không dám nhận vị trí Hoàng hậu.
Khi ấy, các quan lại địa phương cống tiến rất nhiều châu báu để mong Hoàng đế để ý tới. Đặng Tuy từ khi nhập chủ Trung cung, chủ trương tiết kiệm, bèn đề nghị bãi bỏ lệnh tiến cống châu báu mà chỉ yêu cầu các quan cống một ít giấy mực. Hành động đó của bà được Hán Hòa Đế khen là tiết kiệm. Khi Hòa Đế tỏ ý muốn phong cho người nhà Đặng hậu giữ chức vụ lớn trong triều, bà từ chối mà chỉ đề nghị phong anh bà là Đặng Chất giữ chức võ quan hạng trung là Dũng sĩ Trung lang tướng.
Thời Hán Thương Đế
Năm Nguyên Hưng nguyên niên (105), Hán Hòa Đế qua đời khi mới 27 tuổi. Việc lựa chọn người kế vị do Đặng hoàng hậu quyết định. Khi mất, Hòa Đế còn hai con trai. Con lớn là Lưu Thắng và con nhỏ là Lưu Long, đều là con của các cung nhân. Nhưng Lưu Thắng lên 8 tuổi bị tật nguyền, Lưu Long thì mới 100 ngày tuổi đang gửi nuôi ở ngoài. Đặng hậu vội sai người đón Lưu Long về lập lên ngôi, tức là Hán Thương Đế. Bà phong cho Lưu Thắng làm Bình Nguyên vương (平原王), còn mình trở thành Hoàng thái hậu, lâm triều tiến hành nhiếp chính.
Khi ấy, các cung nhân của Hán Hòa Đế là phải ra khỏi cung đến lăng viên cung phụng Tiên Đế. Đặng Thái hậu thương tiếc các phi tần là Chu thị cùng Phùng thị, bèn ban chiếu thư viết: 朕与贵人托配后庭，共欢等列，十有余 年. 不获福祐，先帝早弃天下，孤心茕茕，靡所瞻仰，夙夜永怀，感怆发中. 今当以旧典分归外园，惨结增叹，燕燕之诗，曷能喻焉？其赐贵人王青盖车，采饰 辂，骖马各一驷，黄金三十斤，杂帛三千匹，白越四千端.
.
Ta cùng với chúng Quý nhân hầu cận Tiên Đế tại hậu đình, cùng hưởng thụ sung sướng hơn 10 năm. Tiếc thay Tiên Đế sớm ngự long thăng thiên, cô đơn cô độc, mất đi nơi dựa vào, ngày đêm bi thương, hiện hẳn là chiếu theo lệ cũ lui về ngoại viên, thảm kết tăng thán. Trước kia Trang Khương của nước Vệ đưa bài thơ "Yến yến", khóc lóc thảm thiết, nay cũng không thể tả được cảnh đau thương này.
Nay ta ban cho Quý nhân một xe vương thanh, thải sức lộ, tham mã mỗi thứ bốn con ngựa; hoàng kim 30 cân, 3.000 thất tạp bạch, 4.000 đoạn bạch việt.
Trong thời gian điều hành triều chính, Đặng Thái hậu chú ý đến việc sử dụng tư hình, đặc biệt là khâu thẩm vấn các bản án của người trong cung. Có người được Hòa Đế sủng ái là Cát Thành bị vu oan, vì thế triều đình hạ lệnh Dịch đình ngục khảo vấn, khẩu cung từ bản tường trình minh bạch không lầm. Thế nhưng Đặng Thái hậu cảm thấy Cát Thành được Hòa Đế sủng ái nhưng hằng ngày đều khiêm nhường biết lễ, bèn đích thân tự điều tra kĩ càng, quả nhiên phát hiện Cát Thành bị oan uổng. Trong cung không có ai không thán phục, suy tôn Đặng Thái hậu thánh minh anh triết.
Về phương diện khác, Đặng Thái hậu không tin quỷ thần, nên hay bãi bỏ những tục lệ tế tự không cần thiết mà lại tốn kém. Bà lại chiếu lệnh đặc xá những người phạm tội vĩnh viễn không được xuất sĩ của hai nhà Mã, Đậu và những người bị vu oan bởi các thuật quỷ thần từ thời Kiến Vũ Hán Quang Vũ Đế. Những chức quan cúng tế, cần quá nhiều tiền cũng bị lược bỏ, trừ đi dần dần đã tiết kiệm hơn mấy nghìn vạn lượng. Quận quốc cống nạp vật phẩm, Đặng Thái hậu cũng lệnh đều giảm đi hơn phân nửa. Nô dịch ở Thượng Lâm uyển đều phóng thích, Họa sư cung đình giảm đi hơn 30 người; các nơi Ngự phủ, Thượng phương, Chức thất cẩm tú, Băng hoàn, Khỉ du, Kim ngân, Châu ngọc, Tê tượng, Vương độc mạo chuyên sản xuất các đồ quý giá phục vụ thú vui trong hoàng cung đều bị đình chỉ không làm. Lại chiếu lệnh các vị Quý nhân, Cung nhân của tiên triều ở tại các lăng viên có thành viên tông tộc tuổi già sức yếu, không thể làm việc được nữa thì lập tức báo danh sách cho Viên giám, tự đến Bắc Cung chờ quan sát, sau đó thực hiện miễn trừ, được hơn 600 người.
Afshin Ghotbi
Afshin Ghotbi (sinh ngày 8 tháng 2 năm 1964) là một cựu cầu thủ và huấn luyện viên bóng đá người Hoa Kỳ gốc Iran. Ông từng dẫn dắt Đội tuyển bóng đá quốc gia Iran từ 2009-2011.
Đặng hoàng hậu (Hán Hòa Đế)
Thời Hán Thương Đế
Hán Thương Đế chỉ ở ngôi được 8 tháng đã qua đời. Chỉ còn lại Bình Nguyên vương Lưu Thắng là con duy nhất của Hán Hòa Đế, nhưng Đặng Thái hậu e ngại vì trước đây bà đã không lập Thắng, nếu lúc đó lại lập có thể sau này Thắng sẽ trả thù bà, vì vậy bà cùng Đặng Chất quyết định lập người khác trong hoàng tộc là Lưu Hỗ - con của Thanh Hà Hiếu vương Lưu Khánh con trưởng của Hán Chương Đế và là anh ruột của Hán Hòa Đế – lúc đó mới 12 tuổi lên ngôi, tức là Hán An Đế. Bà tiếp tục nắm quyền điều hành. Do liên tiếp Hòa, Thương nhị Đế đại tang, dân mỏi quân mệt, Đặng Thái hậu giảm rất nhiều nghi lễ của Thương Đế, chỉ bằng 1 phần 10 theo thường lệ.
Afshin Ghotbi
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 1964 Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Cầu thủ bóng đá Iran Thể loại:Huấn luyện viên bóng đá Mỹ
Đặng hoàng hậu (Hán Hòa Đế)
Thời Hán An Đế
Khi Hán An Đế vừa được lập, Đặng Thái hậu lâm triều ban chiếu, việc bà làm đầu tiên là chấn chỉnh ngoại thích họ Đặng. Bà cử với Tư lệ Giáo úy, Hà Nam doãn, Nam Dương Thái thú nhận chỉ rằng: 每览前代外戚宾客，假借威权，轻薄，至有浊乱奉公，为人患苦. 咎在执法怠懈，不辄行其罚故也. 今车骑将军骘等虽怀敬顺之志，而宗门广大，姻戚不少，宾客奸猾，多干禁宪. 其明加检敕，勿相容护.
Ta thường nhìn đến khách khứa ngoại thích, quyền uy ngang với hoàng thất, khinh bạc phù phiếm, cứ thế đục loạn làm theo việc công, làm hại dân tâm. Tất xấu của họ đều ở chỗ lười biếng lêu lỏng, không tuân thủ pháp độ.
Nay Xa Kỵ Tướng quân Đặng Chất, tuy lòng dạ kính thuận phụng mệnh, nhưng người trong tông tộc lũy thoái suy đồi, môn khách trong phủ gian trá giảo hoạt, đa số đều từng phạm vào hiến chương của quốc triều. Ta mệnh nên nghiêm túc kiểm tra và chỉnh đốn, tuyệt không được ung dung che chở.
Từ đây, ngoại thích họ Đặng không có đặc quyền gì được đại xá cả, Đặng Thái hậu nghiêm khắc răng dạy tông thân, không ai dám trái. Anh trai bà là Đặng Chất, được bái "Xa Kỵ tướng quân" đứng đầu triều đình, theo công lao đáng lẽ nên có tước Liệt hầu, Đặng Thái hậu định phong làm Thượng Thái hầu (上蔡侯), thực ấp từ 10.000 hộ lại tăng thêm 3.000 hộ nữa, Đặng Chất khiêm tốn mà chối từ mãi, đến nỗi Đặng Thái hậu giận ông ra mặt. Vì sợ em gái cả giận, Đặng Chất tự mình vào cung trình bày, mãi sau thì Đặng Thái hậu mới chấp nhận không phong tước cho ông nữa. Bên cạnh đó, bà cũng cảm khái Âm hậu bị phế năm xưa, nhân Âm hậu đã qua đời, bèn ban đặc xá cho người họ Âm trở về, trả lại của cải. Đại thần Tư không Chu Chương (周章), vì muốn lập Bình Nguyên vương nên không bằng với việc điều hành của họ Đặng, bèn am mưu làm chính biến, bắt Đặng Chất cùng Trịnh Chúng rồi sẽ bắt Đặng Thái hậu. Nhưng việc đó bị phát hiện, Chương phải tự sát.
Sự ức chế ngoại thích của Đặng Thái hậu được anh trai Đặng Chất kế thừa. Đặng Chất thân là Xa Kỵ tướng quân, quyền khuynh thiên hạ, sau khi bình định người Khương, danh tiếng đã nổi khắp cả nước, thế nhưng ông bản tính thuần hậu và khiêm tốn, rất được em gái Đặng Thái hậu nể trọng. Khi Hán An Đế kế vị, nhiều lần phát sinh đạo tặc cùng phản loạn, Đặng Chất chủ trương chính sách của Đặng Thái hậu, thực hiện tiết kiệm, còn tiến cử những hiền thần như Hà Chiếu (何熙), Lý Hợp (李郃), Dương Chấn (杨震), Trần Thiền (陈禅) để quản lý quốc chính, vì thế thiên hạ lại lần nữa yên ổn, Đặng Chất rất được dân chúng yêu kính.
Năm Vĩnh Sơ thứ 4 (110), Tân Dã quân Âm phu nhân, mẹ của Đặng Thái hậu qua đời, các anh trai của bà tạm thời dừng chức để tang 3 năm. Dưới sự gợi ý của Nữ quan Ban Chiêu, bà tán thành và khi hết hạn mãn tang, bà trao cho họ nhiều chức vụ vô thực để duy trì ngoại thích họ Đặng. Thế nhưng Đặng Chất cùng người họ Đặng kiên quyết từ chối, Đặng Thái hậu khuyên cũng không được, bèn nghĩ cách không phong chức tước cao nhưng vẫn tham dự được chính sự, bà cho họ chức vụ gọi là "Phụng triều thỉnh" (奉朝请), địa vị dưới Tam công mà trên Liệt hầu, mỗi lần có quốc gia đại sự, liền dẫn đầu bá quan, cùng Tam công và Cửu khanh tham nghị chính sự. Trong thời gian nhiếp chính, Đặng Thái hậu rất chú trọng việc học hành, cùng theo học sử sách với Ban Chiêu, xuất thân từ gia tộc có truyền thống chuộng thi sách. Bà coi Ban Chiêu như thầy, học thêm cả thiên văn, số học. Bà còn mời những người tài giỏi vào cung chỉnh lý kinh sách và dạy các cung nữ. Bà được đánh giá là người đã làm hưng thịnh phái Kinh học.
Không hoàn chính
Khi Hán An Đế lên ngôi đã 12 tuổi. Thời gian nhiếp chính của một Hoàng thái hậu thường tối đa là 10 năm, khi Hoàng đế trưởng thành sẽ phải lui về hậu cung, trả lại chính sự cho Hoàng đế. Thế nhưng khi Hán An Đế đến tuổi trưởng thành, Đặng Thái hậu vẫn không có hành động sẽ hoàn chính.
Thời Đặng Thái hậu nhiếp chính có hiệu quả rất lớn đối với chính quyền Đông Hán, điều này ai cũng biết và công nhận, nhưng Hán An Đế vẫn là Hoàng đế chính danh, vào lúc Hoàng đế đã trưởng thành mà Thái hậu vẫn không hoàn chính đã dấy lên nhiều ý kiến bất bình. Có đại thần Lang trung Đỗ Căn, thấy Hán An Đế đã trưởng thành mà Đặng Thái hậu vẫn còn chưa hoàn chính, nên đã cùng một số người đồng suy nghĩ dâng thư khuyên bà trả quyền bính cho Hoàng đế. Đặng Thái hậu giận lắm, bèn ra lệnh trùm đám người Đỗ Căn, sai quân lính đánh cho đến chết trước cửa điện.
Việc Đặng Thái hậu lâm triều nhiều năm mà không hoàn chính, cũng khiến cho bản thân người họ Đặng sợ hãi. Có người trong tộc Thái hậu là Đặng Khang (邓康), vì duyên cớ này mà thường thác bệnh không vào triều. Thái hậu cho quan tỳ đến hỏi rõ chuyện. Lúc ấy trong cung tỳ nữ ra vào, nhiều lời thị phi, trong đó những người từ nhỏ ở trong cung đều được gọi là [Trung đại nhân; 中大人]. Người Đặng Thái hậu phái đến vốn trước kia từng là tỳ nữ trong phủ Đặng Khang, khi đến gặp thì tự gọi là Trung đại nhân, Đặng Khang quát mắng:"Ngươi là từ trong phủ của ta mới vào cung, sao dám tự xưng như vậy?!". Tỳ nữ tức giận, về cung liền đặt điều nói xấu Đặng Khang với Đặng Thái hậu, gặp khi Thái hậu rất nghiêm khắc với người trong tộc, bèn bãi đi chức quan của Đặng Khang, còn loại ông ta ra khỏi tông tịch.
Tuyên bố hoàn chính
Năm Vĩnh Ninh thứ 2 (121), tháng 2, Đặng Thái hậu lâm bệnh, bà vẫn cố lâm triều, và một trong những đại sự cuối cùng bà làm được là lập Hoàng tử Lưu Bảo làm Hoàng thái tử. Khi ấy Thái hậu đã bệnh rất nặng, truyền ngồi kiệu lên trước đại điện, bà chợt thấy Thị trung, Thượng thư và các quan đến hướng Bắc cung nơi vừa tu sửa cung điện của Thái tử.
Sau đó, Đặng Thái hậu quay về tẩm điện, ban chiếu đại xá thiên hạ, thưởng cho các Viên Quý nhân cùng Cung nhân của Tiên Đế, lại ra chiếu chỉ: 朕以 无德，托母天下，而薄祐不天，早离大忧. 延平之际，海内无主，元元厄运，危 于累卵. 勤勤苦心，不敢以万乘为乐，上欲不欺天愧先帝，下不违人负宿心，诚 在济度百姓，以安刘氏. 自谓感彻天地，当蒙福祚，而丧祸内外，伤痛不绝. 顷 以废病沉滞，久不得侍祠，自力上原陵，加咳逆唾血，遂至不解. 存亡大分，无 可奈何. 公卿百官，其勉尽忠恪，以辅朝廷.
.
Trẫm vô đức mà phải lãnh vị mẫu nghi thiên hạ, mà cao thiên không trợ ta, thật khiến ta ưu sầu. Thời Diên Bình, trong nước vô chủ, bình dân vận rủi, quốc gia nguy với đại họa. Ta cần cù chăm chỉ, một mảnh khổ tâm, không dám lấy cơ nghiệp tổ tông làm trò đùa, trên không thẹn với sự phó thác của Tiên Đế, dưới không thẹn với khát vọng của dân sinh, ngày ngày thành tâm thành ý ở chỗ cứu tế an độ chúng sinh, làm yên ổn giang sơn họ Lưu.
Chính ta cảm thấy mình đã không phụ lòng phó thác, nhưng Hòa Đế rồi Thương Đế lẫn Tân Dã quân lần lượt qua đời, trong ngoài đều có tang, ta đau xót không dứt. Gần đây bệnh cũ trầm trọng, lâu nay không hầu từ đường tông miếu, tự thân lên tế Nguyên lăng, nhưng gặp chướng bệnh, đến nay thân thế không gắng gượng được nữa.
Sinh tử tồn vong, thọ mệnh đại nạn, là không thể nề hà. Công khanh quan lại trong triều, nên nỗ lực tận trung khác thận, phụ trợ triều đình cùng Hoàng đế.
Gia tộc bị hại
Đặng Thái hậu mất khi Hán An Đế đã 28 tuổi, chính thức thân chính, phong Xa Kỵ tướng quân Đặng Chất làm Thượng Thái hầu (上蔡侯), thêm Đặc tiến. Các hoạn quan Giang Kinh (江京), Lý Nhuận (李閏) do mâu thuẫn gay gắt với nhà họ Đặng, đã đồng mưu với nhũ mẫu của Hán An Đế là Vương Thánh (王聖) nói xấu Đặng Thái hậu rất nhiều.
Không lâu sau khi Đặng Thái hậu qua đời, bọn họ sai khiến một cung tỳ từng bị Đặng Thái hậu trách phạt tố cáo các em trai của Xa Kỵ tướng quân Đặng Chất là Đặng Khôi, Đặng Hoằng, Đặng Xương cùng Thượng thư Đặng Phóng muốn phế bỏ An Đế mà lập Bình Nguyên vương Lưu Dực (刘翼) lên thay. Hán An Đế cực kỳ giận dữ, bèn ra lệnh hạch tội Đặng Khôi đại nghịch vô đạo, do đó đem Tây Bình hầu Đặng Quảng Đức, Diệp hầu Đặng Quảng Tông, Tây Hoa hầu Đặng Trung, Dương An hầu Đặng Trân cùng Đô Hương hầu Đặng Phủ Đức phế làm thứ dân. Đặng Chất bị miễn bãi Xa Kỵ tướng quân, bị bắt trở về đất phong. Tông tộc họ Đặng đều miễn quan về quê, bị tịch thu hết toàn bộ điền trang và của cải, còn Đặng Phóng cùng người nhà thì bị lưu đày đến biên quận. Bởi vì Thừa chỉ quận huyện ra sức bức bách, Đặng Quảng Tông cùng Đặng Trung sau đó tự vẫn. Riêng Đặng Chất bị giam ở đất phong, Hán An Đế cải phong làm "La hầu" (罗侯), liền tháng 5 thì tuyệt thực mà chết. Đường đệ của Đặng Chất là Hà Nam doãn Đặng Báo, Độ Liêu tướng quân Vũ Dương hầu Đặng Tuân cùng Đặng Sướng cũng theo đó mà tự sát. Riêng Đặng Quảng Đức do là thân thuộc của An Tư Diêm hoàng hậu nên được đặc xá.
Thời Hán Thuận Đế, thương cảm Đặng Thái hậu cùng Đặng Chất, nên tái thiết triều kiến được quy định dưới thời Đặng Thái hậu, lại cấc nhắc những tông thân của Đặng Chất được 12 đều làm Lang trung.
Nhận định
Hoàng thái hậu Đặng Tuy thường được đánh giá là hiền minh - một điều tương đối hiếm thấy trong lịch sử nhà Hán, hơn nữa bà còn là Thái hậu từng nhiếp chính, một việc dễ gây cái nhìn tiêu cực của người đời sau dành cho bà. Danh tiếng của bà sánh được với Minh Đức Mã Hoàng hậu, nên gọi chung là [Mã Đặng hiền hậu].
Trong thời quốc chính, Hoàng đế còn nhỏ, một mình Đặng Tuy tích cực lèo lái chính trị, chuyển nguy thành an, giúp Đông Hán vượt qua 10 năm hạn hán đầy khó khăn, lại có công lao trấn áp người Khương. Có thể nói cục diện nguy hiểm nhất của Đông Hán, nếu không có công lao của Đặng Tuy, thì đã khiến nhà Hán bị chấm dứt ngay từ lúc đó. Cho nên học giả Lưu Nghị (劉毅) từng đánh giá bà là [Hưng diệt quốc, Kế tuyệt thế; 興滅國，繼絕世]. Thế nhưng cũng như các Hoàng thái hậu triều Hán, vấn đề chính trị đã khiến Đặng Tuy phạm phải quốc kị: ["Phế trường lập ấu"], hơn nữa khi Hán An Đế đã có thể thân chính, Đặng Thái hậu vẫn giữ mãi quyền bính không chịu trao trả. Mặc dù vậy, Đặng Tuy cũng không hồ đồ phạm sai lầm quá mức giao quyền cho ngoại thích họ Đặng, đây cũng là điểm đáng khen trong thời gian mà bà nắm quyền.
Lophozia perssonii
Lophozia perssonii là một loài Rêu trong họ Jungermanniaceae. Loài này được H. Buch & S.W. Arnell mô tả khoa học đầu tiên..
Đặng hoàng hậu (Hán Hòa Đế)
Nhận định
Học giả đời Thanh là Thái Đông Phiên (蔡东藩) nhìn nhận khá đanh thép về Đặng Tuy: 邓后以贤德见称，迹其行谊，殆亦得半失半，瑜不掩瑕. 和帝崩后，应援立嗣以长之大经，谘询群臣，然后定议，奈何遽以生经百日之婴儿，骤使嗣位？谓非贪立幼主，希揽政权，其谁信之？及幼主已殇，又徒与亲兄定策，迎立清河王子祜，一朝元首，乃出自兄妹二人之私意，试问国家建置三公，果何为乎？且临朝未几，即封兄弟四人为侯，违反祖制，专顾私亲，而其他之煦煦为仁，转不足道.
Lophozia perssonii
Liên kết ngoài
Thể loại:Lophozia
Đặng hoàng hậu (Hán Hòa Đế)
Nhận định
.
Đặng hậu vì có tiếng hiền đức mà được ca ngợi, xét về hành vi cũng được này mất kia, rốt cuộc không thể lấy đó mà xóa nhòa.
Hậu lâm triều nhiều lần, phong 4 anh em tước Hầu, trái với tổ chế, chuyên cố tư thân. Còn chuyện dốc lực cho hoàng thất, cử đạo ân huệ, vốn không đáng nói đến.
Županovice, Příbram
Županovice là một làng thuộc huyện Příbram, vùng Středočeský, Cộng hòa Séc.
Đặng hoàng hậu (Hán Hòa Đế)
Chú thích
Thể loại:Hoàng hậu nhà Hán Thể loại:Hoàng thái hậu nhà Hán Thể loại:Sinh năm 81 Thể loại:Mất năm 121 Thể loại:Nhiếp chính nhà Hán Thể loại:Người Hà Nam (Trung Quốc)
Županovice, Příbram
Tham khảo
Thể loại:Huyện Příbram Thể loại:Làng của Cộng hòa Séc
Paragynoxys pileolanata
Paragynoxys pileolanata là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được S.Díaz mô tả khoa học đầu tiên năm 1979.
Liên kết ngoài
Thể loại:Paragynoxys Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1979
CCR9
Thụ thể chemokine C-C type 9 là một protein được mã hóa bởi gen CCR9 ở người.
Paragynoxys pileolanata
Liên kết ngoài
Paragynoxys pileolanata
CCR9
CCR9 gần đây cũng được đặt tên là CDw199 (cụm biệt hóa w199).
Protein do gen này mã hóa là một thành viên của họ thụ thể chemokine beta. Protein này được dự đoán là một protein với 7 đoạn xuyên màng tương tự như các thụ thể bắt cặp với protein G. Các chemokine và receptor của chúng là những chất điều hòa chính đối với sự di chuyển và trưởng thành của tế bào tuyến giáp trong điều kiện bình thường và viêm. Phối tử đặc hiệu của thụ thể này là CCL25. Người ta đã phát hiện ra rằng các tế bào lympho T ở ruột non và ruột kết biểu hiện gen này một cách khác biệt. Điều này gợi ý vai trò trong việc thu hút và phát triển tế bào tuyến giáp và có thể cho phép chuyên biệt hóa chức năng của các phản ứng miễn dịch trong các đoạn khác nhau của đường tiêu hóa. Gen này nằm trong cụm gen thụ thể chemokine. Hai bản phiên mã do cắt nối thay thế đã được mô tả.
Đọc thêm
<div class="refbegin  columns references-column-count references-column-count-2" style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; column-count: 2;">
Liên kết ngoài
Bài viết này sử dụng văn bản từ Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ, thuộc phạm vi công cộng.
Bannerughatta, Anekal
Bannerughatta là một làng thuộc tehsil Anekal, huyện Bangalore Urban, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Bangalore Urban
Bueng Bun (huyện)
Bueng Bun (บึงบูรพ์) là một huyện (Amphoe) của tỉnh Sisaket, đông bắc Thái Lan.
Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ) là: Rasi Salai, Uthumphon Phisai và Pho Si Suwan of Tỉnh Sisaket, và Rattanaburi của tỉnh Surin.
Hành chính
Huyện này được chia thành 2 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 25 làng (muban). Bueng Bun là một thị trấn (thesaban tambon) nằm trên một phần của both tambon. Có 1 Tổ chức hành chính tambon.
Liên kết ngoài
Bueng Bun
Cattleya schilleriana
Cattleya schilleriana là một loài phong lan Cattleya thuộc họ Orchidaceae.
Tham khảo
schilleriana schilleriana
Perissandria lineata
Perissandria lineata là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Perissandria
Hydroporus praenivalis
Hydroporus praenivalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Lomnicki miêu tả khoa học năm 1894.
Tham khảo
Thể loại:Bọ nước Thể loại:Hydroporus
An Phú, Pleiku
An Phú là một xã thuộc thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.
Gyroweisia rohlfsiana
Gyroweisia rohlfsiana là một loài Rêu trong họ Pottiaceae. Loài này được (Müll. Hal.) Paris mô tả khoa học đầu tiên năm 1896.
Liên kết ngoài
Thể loại:Gyroweisia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1896
Amata ntebi
Amata n'tebi là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
N
Cariús
Cariús là một đô thị thuộc bang Ceará, Brasil. Đô thị này có diện tích 1061,825 km², dân số năm 2007 là 18609 người, mật độ 17,53 người/km².
Liên kết ngoài
Thể loại:Đô thị bang Ceará
Alopecosa aurita
Alopecosa aurita là một loài nhện trong họ Lycosidae.
Loài này thuộc chi Alopecosa. Alopecosa aurita được Jun Chen, Da-xiang Song & Joo-Pil Kim miêu tả năm 2001.
Tham khảo
Thể loại:Alopecosa
Lepanthes scalaris
Lepanthes scalaris là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Luer mô tả khoa học đầu tiên năm 1983.
Liên kết ngoài
S Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1983
Yuhina occipitalis
Yuhina occipitalis là một loài chim trong họ Zosteropidae. Loài chim này được tìm thấy dọc theo các phần phía bắc của tiểu lục địa Ấn Độ, chủ yếu ở dãy Himalaya phía đông và nằm ngang qua Bhutan, Ấn Độ, Tây Tạng, Myanmar và Nepal. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Tham khảo
Thể loại:Yuhina Thể loại:Chim Ấn Độ Thể loại:Chim Nepal Thể loại:Chim Bhutan Thể loại:Động vật được mô tả năm 1836 Thể loại:Chim Trung Quốc Thể loại:Chim Myanmar Thể loại:Động vật Himalaya