cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tân La
Thời kỳ đầu
Đến thế kỷ thứ 2, Tân La đã là một quốc gia riêng biệt trên phần tây nam của bán đảo Triều Tiên. Thực thể này mở rộng ảnh hưởng lên các bộ lạc Thìn Hàn láng giềng, nhưng vào thế kỷ thứ 3, nó có thể vẫn chỉ là một tiểu quốc bộ lạc mạnh nhất trong một liên minh lỏng lẻo.
Ở phía tây, Bách Tế đã tập trung hóa thành một vương quốc vào năm 250 từ liên minh Mã Hàn. Về phái tây nam, Biện Hàn được thay thế bằng liên minh Già Da (Gaya). Ở miền bắc bán đảo, Cao Câu Ly, một vương quốc được thành lập vào khoảng năm 50 TCN, đã tiêu diệt Hán tứ quận cuối cùng vào năm 313 và phát triển thành một thế lực hùng mạnh trong khu vực.
Xuất hiện một chế độ quân chủ tập trung
Nạt Vật (Naemul, 356–402) của gia tộc Kim đã hình thành nên một chế độ quân chủ kế vị, loại bỏ hệ thống nắm quyền luân phiên, và người lãnh đạo từ đó mới thật sự mang tước vị Ma lập can (Maripgan) (gốc tiếng Triều Tiên bản địa Han hay Gan, nghĩa là "lãnh tụ" hay "vĩ đại", trước đây được sử dụng để phong cho các quý tộc cai trị ở miền nam bán đảo, có thể có một số mối liên hệ với tược vị Mông Cổ/Thổ là "Hãn (Khan). Năm 377, Tân La gửi sứ thần sang Trung Quốc và cũng thiết lập quan hệ với Cao Câu Ly.
Đối mặt với sức ép từ Bách Tế ở phía tây và Nhật Bản ở phía nam, vào cuối thế kỷ thứ 4, Tân La đã liên minh với Cao Câu Ly. Tuy nhiên, khi Cao Câu Ly bắt đầu mở rộng lãnh thổ xuống phía nam, rời đô về Bình Nhưỡng năm 427, Nột Kỳ (Nulji) đã buộc phải liên minh với Bách Tế. nhỏ|phải|150px| Tấm [[bia được dựng trên núi Bukhansan năm 555 đánh dấu thắng lợi của Chân Hưng Vương trong việc chiếm lĩnh Seoul- quốc bảo số 3 của Hàn Quốc]] Dưới thời Pháp Hưng Vương (Beopheung, 514–540), Tân La chính thức trở thành một vương quốc, với Phật giáo là quốc giáo, và có hệ thống niên đại riêng. Tân La dần sáp nhập các tiểu quốc của liên minh Già Da (Gaya) bằng áp lực chính trị cũng như chiến tranh, như Kim Quan Già Da (Geumgwan Gaya) vào năm 532 và Đại Già Da (Daegaya) vào năm 562, mở rộng biên giới đến bồn địa sông Nakdong.
Chân Hưng Vương (Jinheung, 540–576) đã lập nên một lực lượng quân sự hùng mạnh. Tân La đã giúp Bách Tế đánh đuổi Cao Câu Ly ra khỏi khu vực bồn địa sông Hán (quanh Seoul), và về sau giành lấy toàn bộ vùng đất chiến lược này từ tay Bách Tế vào năm 553, chấm dứt 120 năm liên minh giữa hai nước. Bên cạnh đó, Chân Hưng Vương cũng lập ra các Hoa Lang (Hwarang).
Giai đoạn đầu của Tân La kết thúc với di sản là chế độ chân cốt (seonggol) cùng cái chết của Chân Đức nữ vương (Jindeok).
150px|nhỏ|trái|Tam Quốc Triều Tiên, cuối thế kỷ thứ 5
Hậu Tân La
Đến thế kỷ thứ 7, Tân La liên minh với nhà Đường tại Trung Quốc. Năm 660, dười thời vua Xuân Thu (Muyeo, l654-661), Tân La chinh phục Bách Tế. Năm 668, dưới thời Văn Vũ Vương (Munmu) và tướng quân Kim Yu-shin, Tân La chinh phục Cao Câu Ly ở phía bắc. Tân La sau đó đã chiến đấu trong gần một thấp kỷ để đẩy các lực lượng Đường ra khỏi bán đảo và cuối cùng thành lập một vương quốc thống nhất và có lãnh thổ xa nhất về phía bắc tới vùng Bình Nhưỡng ngày nay. Phần phía bắc của Cao Câu Ly cũ về sau xuất hiện nhà nước Bột Hải (Balhae).
Thời kỳ giữa của Tân La mang đặc điểm là sự gia tăng quyền lực của quân chủ theo chế độ quý tộc chân cốt (jingol). Điều này được thực hiện theo sau những của cải và thanh thế có được sau khi thống nhất bán đảo, cũng như việc đàn áp thành công các cuộc nổi dậy trong giai đoạn đầu thống nhất, và khiến cho các quân vương có cơ hội thanh trừng các họ tộc mạnh nhất và các địch thủ trong nội bộ triều đình. Hơn nữa, trong giai đoạn kéo dài một thế kỷ từ cuối thế kỷ 7 đến đầu thế kỷ 8, các quân vương đã có những nỗ lực để tước bỏ chế độ quan liêu quý tộc trên lãnh địa của họ bằng cách xây dựng một hệ thống trả công theo tiền lương, hay chức điền (jikjeon, 직전, 職田), thay thế hệ thống cũ, tức hệ thống mà theo đó các quan lại quý tộc sẽ được cấp đất để khai thác với chế độ lộc ấp (nogeup, 녹읍, 祿邑).
Tuy nhiên đến cuối thế kỷ thứ 8, các sáng kiến của hoàng gia đã thất bại trước sự cản trở của thế lực quý tộc bảo thủ. Từ giữa đến cuối thế kỷ 8 đã chứng kiến các cuộc nổi dậy do các chi của gia tộc Kim lãnh đạo và kết quả là đã hạn chế quyền lực của hoàng gia. Nổi bật trong số này là cuộc khởi nghĩa do Kim Daegong lãnh đạo với thời gian lên đến ba năm. Một bằng chứng quan trọng cho sự xói mòn của quyền lực quân vương là hủy bỏ hệ thống chức điền và tái lập hệ thống lộc ấp có lợi cho tầng lớp quý tộc vào năm 757.
Sau đó, vương quyền Tân La được truyền cố định theo dòng tộc của Nguyên Thánh Vương (785–798), mặc dù tính chính đáng của nó tiếp tục là điều tranh cãi giữa các nhánh khác nhau của gia tộc Kim. Tuy nhiên, giai đoạn giữa của Tân La vẫn là đỉnh cao của vương quốc, quyền lực hoàng gia được củng cố trong một thời gian ngắn, và các nỗ lực để phỏng theo mô hình bộ máy cai trị của Trung Quốc.
Suy yếu và sụp đổ
Khoảng thời gian một thế kỷ rưỡi cuối cùng của nhà nước Tân La là một thời kỳ biến động liên miên và nội chiến, quân vương bị giảm quyền lực xuống rất thấp và thậm chí có thể đánh giá là không có thực quyền, các gia đình quý tộc hùng mạnh đã gia tăng địa vị của mình tại các khu vực bên ngoài kinh đô.
Giai đoạn cuối của thời kỳ này gọi là Hậu Tam Quốc, một thời kỳ ngắn với sự nổi lên của các vương quốc Hậu Bách Tế và Hậu Cao Câu Ly, thực ra bao gồm lực lượng quân sự trên các vùng lãnh thổ tương ứng trong lịch sử, cuối cùng, Tân La bị Cao Ly tiêu diệt.
Chính trị
Quân vương hay nữ vương, về mặt lý thuyết là các quân chủ chuyên chế, song quyền lực của hoàng gia đã bị hạn chế phần nào bởi một tầng lớp quý tộc hùng mạnh.
Xã hội
Ít nhất là từ thế kỷ thứ 6, khi Tân La có được một hệ thống luật pháp và cai quản chi tiết, tình trạng xã hội và vị thế chính thức được quyết định bởi chế độ chân cốt. Hệ thống cứng nhắc dựa trên huyết thống này cũng quyết định trang phục, kích thước nhà và phạm vi cho phép trong hôn phối.
Từ khi chế độ xuất hiện, xã hội Tân La mang cấu trúc quý tộc nghiêm ngặt. Tân La có hai tầng lớp hoàng gia: "thánh cốt" (seonggol, 성골, 聖骨) và "chân cốt" (jingol, 진골, 眞骨). Cho đến Triều đại của vua Thái Tông, tầng lớp quý tộc cũng được chia thành "thánh cốt" và "chân cốt", với tầng đầu tiên mới có tư cách kế thừa ngôi vị quân vương. Cầu trúc này chấm dứt khi Chân Đức nữ vương, người cuối cùng trong tầng lớp hoàng tộc "thánh cốt" mất vào năm 654. Con số quý tộc "thánh cốt" cũng giảm xuống, lý do là vì tước vị này chỉ được trao cho những người có cả bố và mẹ là "thánh cốt", trong khi những người là con của một "thánh cốt" và một "chân cốt" sẽ được coi là "chân cốt".
Quân sự
Quân đội Tân La trong thời kỳ đầu được hình thành bằng một số lượng nhỏ các cận binh bảo vệ hoàng gia và giới quý tộc và trong các thời kỳ chiến tranh sẽ phục vụ như là lượng lượng quân sự chính khi cần thiết. Do tần suất liên tục của các cuộc chiến với Bách Tế và Cao Câu Ly cũng như với Yamato Nhật Bản, Tân La lập nên sáu đơn vị đồn trú địa phương ở mỗi quận. Các lính đồn trú chịu trách nhiệm phòng thủ địa phương và cũng làm nhiệm vụ đảm bảo an ninh.
Một số tướng lĩnh vĩ đại nhất của Tân La là các Hoa Lang (Hwarang). Nguyên là các nhóm lính mang tính bộ lạc, do có sự canh tranh liên tục về mặt quân sự thời Tam Quốc Triều Tiên, họ cuối cùng được chuyển đổi từ một nhóm bao gồm các nam thanh thiếu niên quý tộc thành những người lính và lãnh đạo quân sự. Hoa Lang đóng vai trò then chốt trong sự sụp đổ của Cao Câu Ly và trong chiến tranh Tân La-Đường.
Văn hóa
nhỏ|trái|180px|Chân đèn bằng [[đồng hình kị binh]] Kinh đô của vương quốc Tân La là Gyeongju (Khánh Châu). Một số lượng rất lớn các lăng mộ Tân La vẫn còn hiện diện tại trung tâm của Gyeongju. Các lăng mộ Tân La được hình thành từ một buồng đá và xung quanh là một ụ đất. Khu vực lịch sử xung quanh Gyeongju được liệt vào danh sách Di sản thế giới của UNESCO vào năm 2000. Phần lớn chúng cũng được bảo vệ như là một phần của Vườn quốc gia Gyeongju. Các lăng mộ Tân La gặp khó khăn trong việc tiếp cận hơn là các lăng mộ Bách Tế, do vậy, một lượng lớn các đồ vật vẫn được bảo tồn. Nổi bật trong số chúng là vương miện Tân La đường làm bằng vàng và kim cương một cách công phu.
Chuông đồng của Thánh Đức Vương thu hút một lượng lớn du khách. Chuông có một âm thanh đặc biệt, và trong đó ẩn chứa một truyền thuyết. Cheomseongdae (Chiêm tinh đài) gần Gyeongju là đài thiên văn cổ nhất còn tồn tại ở Đông Á, tuy nhiên còn một số bất đồng về chức năng của nó. Đài được xây dưới thời Thiện Đức nữ vương (Seondeok, 623–647).
Các thương nhân Hồi giáo đã mang tên gọi "Silla" (Tân La) ra khắp thế giới (ngoài khu vực Đông Á truyền thống) bằng Con đường tơ lụa. Các nhà địa lý trong thế giới Ả Rập và Ba Tư, bao gồm ibn Khurdadhbih, al-Masudi, Dimashiki, al-Nuwairi, và al-Maqrizi, đã để lại ghi chép về Silla.
Phật giáo
nhỏ|phải|250px|Tượng Phật dát vàng tại [[Bulguksa (Phật quốc tự)]] Phật giáo chính thức được đưa vào Tân La vào năm 527 dưới thời Pháp Hưng Vương (Beopheung), mặc dù vương quốc đã tiếp xúc với Phật giáo trong hơn một thế kỷ và đức tin này chắc chắn đã xâm nhập vào đời sống tôn giáo của cư dân bản địa. Nhà sư Ado là người Tân La đầu tiên tiếp xúc với Phật giáo, khi ông đến Cao Câu Ly vào giữa thế kỷ thứ 5. Tuy nhiên, theo truyền thuyết, quân vương Tân La đã bị thuyết phục chấp nhận đức tin này khi xảy ra hành động tử vì đạo của quý tộc triều đình Tân La Ichadon (Di Thứ Đốn).
Tầm quan trọng của Phật giáo trong xã hội Tân La và cuối của thời kỳ sơ khởi còn chưa biết rõ. Từ Pháp Hưng Vương cho đến 6 người kế vị sau đó đều nhận tên Phật và tự coi mình là Phật vương. Phật giáo tại Tân La so với Bách Tế và Cao Câu Ly, còn là đức tin được bảo trợ chính thức. Các khía cạnh bảo vệ nhà nước của tôn giáo này dược nhấn mạnh. Các đội quân Hoa Lang, bao gồm các chiến binh nam thanh thiếu niên quý tộc đóng một vai trò trung tâm trong sự nghiệp thống nhất bán đảo của Tân La, có kết nối mạnh mẽ với Phật giáo, chủ yếu là thờ Phật Di-lặc. Giai đoạn cuối của thời kỳ sơ khởi Tân La được xem là một thời kỳ đỉnh cao của Phật giáo. Một lượng lớn các chùa đã được xây dựng, thường xuyên nhận được trợ giúp tài chính và bảo trợ của các quý tộc cấp cao, các ngôi chùa nổi bật trong số đó là Hwangnyongsa (Hoàng Long tự), Bulguksa (Phật Quốc tự) và Seokguram (Thạch Quật am). Hwangyongsa đặc biệt nhấn mạnh quyền lực của quân vương và vai trò của Phật giáo trong việc bảo vệ và nâng cao vị thế quốc gia. Ngôi tháp gỗ 9 tầng của chùa, có lẽ là kiến trúc nhân tạo cao nhất tại Đông Á đương thời, là biểu tượng cho 9 quốc gia đã chịu phục tùng Tân La. Silla coi trọng ngôi tháp này, tháp được xây dựng bằng đá và gỗ.
Sau khi thống nhất, Phật giáo đã giảm tầm ảnh hưởng trong chính trị Tân La. Khi đó, các quân vương Tân La đã đưa Nho giáo trở thành tư tưởng chủ đạo trong cách thức trị vì một nhà nước được mở rộng và cũng là để hạn chế quyền lực của các gia đình quý tộc. Tuy nhiên, Phật giáo vẫn giữa vai trò trung tâm trong xã hội Tân La. Hàng trăm nhà sư Tân La đã sang Đường để tìm hiểu giáo lý và mua sắm các kinh điển Phật giáo.
Bản chất Phật giáo mạnh mẽ của Tân La cũng được phản ánh trong hàng nghìn tượng chạm khắc Phật giáo trên đá, quan trọng nhất là ở Namsan. Ảnh hưởng từ nhà Đường trên các dáng vẻ và cách tạc cũng được thể hiện với các đặc điểm như mặt tương Phật có hình tròn, đầy đặn, biểu lộ khuôn mặt nghiêm nghị, và vải áo bám vào cơ thể, song vẫn có các yếu tố của văn hóa bản địa.
Liên kết ngoài
Thể loại:Năm 57 TCN Thể loại:Dân tộc cổ đại Thể loại:Cựu quốc gia Đông Á Thể loại:Quốc gia cổ trong lịch sử Triều Tiên Thể loại:Lịch sử Triều Tiên Thể loại:Văn hóa Triều Tiên Thể loại:Tam Quốc (Triều Tiên)
Popowia microphylla
Popowia microphylla là một loài thực vật thuộc họ Annonaceae. Đây là loài bản địa đảo New Guinea.
Tham khảo
Thể loại:Thực vật New Guinea M Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1959
Neolophonotus variegatus
Neolophonotus variegatus là một loài ruồi trong họ Asilidae. Neolophonotus variegatus được Londt miêu tả năm 1988. Loài này phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.
Tham khảo
Thể loại:Neolophonotus
Attageninae
Attageninae là một phân họ bọ cánh cứng.
Paratriarius stali
Paratriarius stali là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1889.
Tham khảo
Thể loại:Paratriarius
Champanges
Champanges  là một xã trong tỉnh Haute-Savoie thuộc vùng Auvergne-Rhône-Alpes đông nam Pháp.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Haute-Savoie
Benairia
Benairia là một đô thị thuộc tỉnh Chlef, Algérie. Dân số thời điểm năm 2002 là 13.509 người.
Xem thêm
Thể loại:Đô thị của Algérie Thể loại:Khu dân cư ở tỉnh Chlef
Corticarina seminigra
Tham khảo
Thể loại:Corticarina
Paratriarius staudingeri
Paratriarius staudingeri là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1889.
Tham khảo
Thể loại:Paratriarius
Ligidium koreanum
Ligidium koreanum là một loài chân đều trong họ Ligiidae. Loài này được Flasarova miêu tả khoa học năm 1972.
Tham khảo
Thể loại:Ligidium
San Fior
Tham khảo
Thể loại:Đô thị tỉnh Treviso Thể loại:Thành phố và thị trấn ở Veneto
La Chapelle-d'Abondance
Tham khảo
Thể loại:Xã của Haute-Savoie
Cyrnellus fraternus
Cyrnellus fraternus là một loài Trichoptera trong họ Polycentropodidae. Loài này có ở Neotropisch và miền Tân bắc.
Tham khảo
Thể loại:Trichoptera vùng Neotropic Thể loại:Trichoptera miền Tân bắc Thể loại:Cyrnellus
Neolophonotus vincenti
Neolophonotus vincenti là một loài ruồi trong họ Asilidae. Neolophonotus vincenti được Londt miêu tả năm 1988. Loài này phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.
Tham khảo
Thể loại:Neolophonotus
Cyrnellus mammillatus
Cyrnellus mammillatus là một loài Trichoptera trong họ Polycentropodidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.
Bastia
Bastia (Bastìa,, phát âm tiếng Corse và tiếng Ý: ) là một xã thuộc tỉnh Haute-Corse của Pháp, tọa lạc trên đảo Corse. Đây là xã có dân số đông thứ nhì trên đảo sau Ajaccio, và cũng thủ phủ của tỉnh.
Bastia là cảng biển chính và là đô thị thương mại chủ yếu của đảo, được biết đến vì rượu vang. Chừng 10% dân số là người nhập cư. Cư dân của xã được gọi là Bastiais hay Bastiaises trong tiếng Pháp.
Thành phố kết nghĩa
Bastia kết nghĩa với:
Liên kết ngoài
Thể loại:Haute-Corse Thể loại:Xã của Haute-Corse
Pontremoli
Pontremoli là một đô thị và thị xã của Ý. Đô thị này thuộc tỉnh Massa-Carrara trong vùng Toscana. Pontremoli có diện tích 182 km2, dân số theo ước tính 31 tháng 5 năm 2007 của Viện thống kê quốc gia Ý là 7942 người. Các đơn vị dân cư: Đô thị Pontremoli giáp với các đô thị:
Tham khảo
Thể loại:Đô thị tỉnh Massa-Carrara
Mai Đức Nghị
Mai Đức Nghị (? – 1801) là một võ tướng đã theo chúa Nguyễn Ánh từ những ngày đầu tiên(vua Gia Long sau này) và là một trong số các vị khai quốc công thần nhà Nguyễn và được phối thờ ở Thế miếu.
Cuộc đời
Mai Đức Nghị là con nhà danh giá, cha là Mai Đức Thúc, người huyện Hương Trà, phủ Thừa Thiên. Đức Thúc trước làm quan đến chức Hàn lâm viện, vì con là công thần nên lúc mất (năm 1801) được Nguyễn Ánh tặng làm Quang Lộc thượng đại phu, Chính doanh cai bạ.
Nghị là người có hạnh kiểm và rất biết lễ, trước theo chúa Nguyễn đi vào Nam làm chức Cai đội túc trực.
Vào Nam
Tháng 3 (âm lịch) năm Ất Tỵ (1785), Nghị cùng các tướng quân và binh lính hơn 200 người theo chúa Nguyễn Ánh sang Xiêm lánh nạn. Năm Mậu Thân (1788), Nguyễn Ánh lấy lại được Gia Định, Nghị được thăng Trung quân thuộc nội cai đội.
Tháng giêng năm Quý Sửu (1793), Mai Đức Nghị được thăng làm Vệ úy Ban trực tả vệ Thần sách. Năm Ất Mão (1795), Nghị đem chiến thuyền theo Trương Phúc Luật đi đánh giặc. Tháng 2 (âm lịch) năm Đinh Tỵ (1797), Nghị được kiêm quản ba vệ Ban trực tuyển phong tả, Dương võ, Hùng võ. Tháng 6 (âm lịch) năm Mậu Ngọ (1798), Vệ úy vệ Ban trực tả Mai Đức Nghị được gia thăng làm Chánh thống Hậu đồn.
Năm Kỷ Mùi (1799), Nghị theo vua đi đánh Quy Nhơn, cai quản hơn 50 chiếc sai thuyền hộ vận lương thực đến kho tạm ở Cù Huân, rồi theo Lê Văn Duyệt tiến đến Tân Quan, chia đóng nơi yếu hiểm để ngăn chặn ngoại viện của giặc.
Tháng 3 (âm lịch) năm Canh Thân (1800), Nghị được thăng làm Đô thống chế Hậu doanh quân Thần sách, cai quản 5 vệ là Ban trực tả, Tuyển phong hậu Quản vũ, Cường uy, Tráng vũ. Tháng 6 (âm lịch) năm đó, thuyền của Nguyễn Ánh tiến đóng ở cửa biển Cù Mông (Phú Yên), các tướng Nguyễn Huỳnh Đức, Phạm Văn Nhân, Tống Viết Phúc cùng Mai Đức Nghị chia quản các hạng thuyền ghe giữ cảng Cù Mông. Tháng 8 (âm lịch), Nghị được giao cho quản 4 vệ là Kiên uy, Phấn võ thuộc Tiềm dinh, Tuyển phong tả và Võ uy thuộc Hữu dinh.
Qua đời
Tháng chạp năm Canh Thân (dương lịch đã là năm 1801), Đô thống chế Mai Đức Nghị qua đời, không rõ bao nhiêu tuổi. Nghị được đưa về Gia Định an táng, nhu phí chôn cất, tế lễ đều được chúa hậu cấp cho cả. Trước kia Nghị theo xa giá sang Xiêm, trong lúc bôn ba, các tòng thần như Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt nói năng hành động nhiều lúc không giữ lễ độ, Đức Nghị ở sau thuyền, mình mặc áo rách mà lui tới vâng thưa, chưa từng thất lễ, rất được chúa quý trọng.
Thời Gia Long
Tháng 4 (âm lịch) năm Gia Long thứ 1 (1802), Đô thống chế Mai Đức Nghị được truy tặng làm Dực vận Công thần, Đặc tiến Khai phủ Phụ quốc Thượng tướng quân, Thiếu bảo Nghị Quận công; cho tên thụy là Trung Liệt.
Trấn Phú Yên dựng đền Hiển Trung ở Hòn Nần (trong đầm Cù Mông) để thờ Mai Đức Nghị và những người chết trận, cả thảy 526 người. Đức Nghị và 4 vị tướng Tôn Thọ Vinh, Võ Đình Nhai, Nguyễn Hữu Nghị, Nguyễn Văn Cẩm được thờ ở gian chính giữa.
Năm thứ 3 (1804), tháng 4 (âm lịch), con trai của Mai Đức Nghị là Mai Đức Nho mỗi tháng được cấp 5 quan tiền và 4 phương gạo. Tháng 6 (âm lịch) năm đó, cho đặt bài vị của Thiếu bảo Quận công Đức Nghị ở gian tả thứ nhất ở đền Hiển Trung (Gia Định).
Năm thứ 6 (1807), vua định 5 bậc Công thần Vọng Các chết trận, Đức Nghị và 5 người là Châu Văn Tiếp, Tôn Thất Hội, Võ Di Nguy, Tống Viết Phước và Đỗ Văn Hựu được xếp vào bậc nhất. Năm thứ 9 (1810), Đức Nghị được thờ ở miếu Trung hưng công thần.
Năm thứ 16 (1817), Mai Đức Nho, con của Đức Nghị, được ấm thụ chức Kiêu kỵ đô úy. Năm thứ 17 (1818), Nho lấy Đức Hòa Công chúa Ngọc Ngoạn (con gái thứ sáu của Gia Long), được phong làm Phò mã Đô úy, nhưng phò mã Nho mất ngay vào năm đó, để công chúa sớm chịu cảnh góa chồng không con.
Thời Minh Mạng
Năm Minh Mạng thứ 5 (1824), tháng 5 (âm lịch), Nghị Quận công Đức Nghị được và 11 vị công thần khác được tòng tự ở Thế miếu. Lúc đình thần bàn việc các bầy tôi được thờ phụ, không nhắc đến Đức Nghị, vua Minh Mạng bảo rằng: “''Khi Mai Đức Nghị theo đi thực biết giữ được tiết làm tôi, điên bái không biến đổi, rất được tiên đế có lòng thương nhớ. Trẫm quỳ nghe tiếng đạo đức, nay hãy còn ở bên tai, nên cho Nghị được thờ phụ, để biểu dương công lao trước''”.
Năm thứ 12 (1831), quận công Đức Nghị được tấn tặng làm Tá vận công thần, Tráng võ tướng quân, Thần sách quân Hậu dinh Đô thống, Thiếu bảo, đổi tên thụy là Cung Cẩn, tước phong Vĩnh Lại hầu.
Mai Đức Nho trước lấy công chúa Ngọc Ngoạn, nhưng rồi mất ngay năm đó, hai người không có con. Phò mã Nho có với thứ thất một con trai tên là Trực, Trực được tập phong làm Vĩnh Lại tử.
Chú thích
Thể loại:Mất năm 1801 Thể loại:Người Đàng Trong Thể loại:Người Thừa Thiên Huế Thể loại:Võ tướng chúa Nguyễn Thể loại:Công tước truy phong Việt Nam Thể loại:Hầu tước truy phong Việt Nam Thể loại:Người họ Mai tại Việt Nam
Tuấn Khanh
Tuấn Khanh có thể là :
Paratriarius subimpressa
Paratriarius subimpressa là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1886.
Tham khảo
Thể loại:Paratriarius
Lê Phục Thiện
Lê Phục Thiện tên khai sinh là Lê Quốc Túy. Sinh năm 1911 tại Thanh Hóa. Ông sinh ra trong một gia đình sỹ phu yêu nước theo Không học, cha là Lê Xuân Mai, làm Huấn Đạo, nhưng sau vì đuổi đánh một kỹ sư người Pháp (quan ba) nên bị buộc thôi việc, viên quan ba người Pháp thì bị trục xuất về Pháp. Lê Quốc Túy đã tham gia Tân Việt Cách mệnh Đảng. Lê Quốc Túy là một trong những người tích cực hoạt động và cổ súy cho cuộc đảo chính Pháp tháng 3 năm 1945 của quân đội Nhật. Nhưng sau, chứng kiến sự phản bội của viên toàn quyền người Nhật (Nguyên là Đại sứ Nhật Bản tại Đông Dương), ông từ chối làm việc cho chính phủ Trần Trọng Kim, về quê mở trường cấp 1-2 ở xã.
Năm 1954, ông đổi tên thành Lê Phục Thiện và di cư vào Nam với một nhiệm vụ bí mật là thúc đẩy Tổng tuyển cử theo Hiệp định Genève 1954 nhưng không thành công. Ông từ bỏ mọi hoạt động chính trị, không tham gia vào các đảng phái chính trị ở miền Nam mà chỉ tập trung vào các hoạt động văn hóa. Ông đã dịch và biên dịch nhiều sách Hán văn ra tiếng Việt như Luận Ngữ, Minh Tâm Bảo Giám diễn ca...
Ben Aknoun
Ben Aknoun là một đô thị thuộc tỉnh Alger, Algérie. Dân số thời điểm năm 2002 là 19.404 người.
Xem thêm
Thể loại:Khu dân cư ở tỉnh Algiers Thể loại:Đô thị của Algérie Thể loại:Ngoại ô Algiers
Cyrnellus misionensis
Cyrnellus misionensis là một loài Trichoptera trong họ Polycentropodidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.
Neolophonotus virescens
Neolophonotus virescens là một loài ruồi trong họ Asilidae. Neolophonotus virescens được Engel miêu tả năm 1927. Loài này phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.
Tham khảo
Thể loại:Neolophonotus
Ligidium lapetum
Tham khảo
Thể loại:Ligidium
Attagenus
Attagenus là một chi bọ cánh cứngs. Chi này được tìm thấy ở vùng nhiệt đới châu Phi, miền Cổ bắc bao gồm châu Âu, Cận Đông, miền Tân bắc, Bắc Phi và Đông Á.
Liên kết ngoài
Thể loại:Attagenini
Zeri
Tham khảo
Thể loại:Đô thị tỉnh Massa-Carrara
Cao Câu Ly
Cao Câu Ly (tiếng Hàn trung đại: 고ᇢ롕〮 Gowoyeliᴇ), (năm thành lập theo truyền thống là năm 37 trước Công nguyên, có lẽ thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên – 668) là một vương quốc của người Triều Tiên ở phía bắc bán đảo Triều Tiên và Mãn Châu. Đây là một trong Tam Quốc, cùng với Bách Tế, Tân La.
Tên gọi Korea mà nhiều nước phương Tây sử dụng ngày nay là lấy từ nhà nước Cao Ly (935-1392), với nhiều biến âm khác nhau của nó (xem Tên gọi Triều Tiên).
Các ghi chép của thời đại Cao Ly cho rằng Cao Câu Ly được Đông Minh Vương Cao Chu Mông (주몽, 朱蒙, Ko Chumong) thành lập năm 37 trước Công nguyên, dù có thể thời gian thành lập là thế kỷ 2 trước Công Nguyên, vào thời sụp đổ của Cổ Triều Tiên (Kojosŏn). Đến thời Quảng Khai Thổ Thái Vương (Kwanggaet'o-taewang) và con trai ông là Trường Thọ Vương (Changsu) thì đất nước Cao Câu Ly trở nên hùng mạnh. Hầu hết các tiểu vương quốc khác trong lãnh thổ của Cao Câu Ly bao gồm Phù Dư, Ốc Trở và Đông Uế, tất cả đều bị Cao Câu Ly thôn tính. Cao Câu Ly đã nhiều lần phải kháng chiến chống Trung Quốc. Năm 589, Tùy Văn Đế của nhà Tùy đem 30 vạn quân xâm lược Cao Câu Ly nhưng bị đánh bại, phải rút về Trung Quốc, tiếp đó, trong các năm 612, 613, 614, nhà Tùy tiếp tục đem quân xâm lược Cao Câu Ly nhưng không thành. Khi nhà Đường thay thế nhà Tuỳ, lợi dụng lúc tình hình Trung Quốc còn đang bất ổn, Cao Câu Ly cho đắp trường thành từ đông bắc Phù Dư đến Bột Hải chống quân xâm lược nhà Đường. Sau đó, Cao Câu Ly liên minh với Bách Tế tấn công Tân La, nước này đã xin nhà Đường cứu viện. Quân nhà Đường đã từng bước phối hợp với Tân La để tiêu diệt Bách Tế, cô lập Cao Câu Ly. Đến năm 645, nội bộ Cao Câu Ly xung đột, thế nước ngày càng yếu, Đường Thái Tông Lý Thế Dân đem hơn 20 vạn quân sang xâm lược nhưng bị chặn đứng và phải rút lui ở thành Ansi - được dựng ở bộ phim Đại chiến thành Ansi. Hơn 2 thập kỷ sau Cao Câu Ly bị nhà Đường và Tân La tiêu diệt năm 668.
Cao Câu Ly là một nước mạnh ở Đông Á cho đến khi bị liên minh Tân La và nhà Đường đánh bại. Sau khi bị diệt vong, lãnh thổ của nó bị chia sẻ giữa Tân La thống nhất, Bột Hải và nhà Đường.
Sự hình thành Nhà nước Cao Câu Ly (37 TCN)
Căn cứ theo các tài liệu Tam quốc sử ký và Tam quốc di sự, một vương tử của quốc gia Phù Dư, mang tên Chu Mông (Jumong) đã buộc phải rời khỏi đất nước của mình do sự tranh giành quyền kế vị diễn ra giữa các vương tử của Phù Dư ; và ông là người đã thành lập ra quốc gia Cao Câu Ly (năm 37 TCN) trên vùng đất mang tên là Tốt Bản (Jolbon)- được cho là tọa lạc tại vị trí giữa sông Áp Lục và lòng chảo sông T'ung-chia, với lãnh thổ bao trùm các khu vực biên giới của CHND Trung Hoa và CHDCND Triều Tiên ngày nay. Một số học giả lại cho rằng Cao Câu Ly được thành lập ngay từ thế kỷ thứ 2 TCN. Theo Hán thư, cái tên Cao Câu Ly (高句麗) được đề cập lần đầu tiên vào năm 113 TCN tại một khu vực thuộc quận Huyền Thổ - một trong 4 quận nhà Hán thành lập trên đất Triều Tiên sau khi đô hộ xứ này. Tài liệu Cựu Đường thư ghi rằng vua Đường Thái Tông nói Cao Câu Ly có lịch sử chừng chín trăm năm. Năm 75 TCN, một nhóm dân cư thuộc bộ tộc Uế Mạch (穢貊, Yemaek) (một bộ tộc thời kỳ Tiền Cao Câu Ly) - có thể bao gồm dân cư của Cao Câu Ly - mở một cuộc tấn công vào quận Huyền Thổ tại khu vực phía tây của thung lũng sông Áp Lục ngày nay.
Tuy nhiên, theo các tài liệu của Cựu Đường thư, Tân Đường thư, Tam quốc sử ký, Nhật Bản thư kỷ (Nihon Shoki) cũng như các tài liệu cổ khác cho rằng Nhà nước Cao Câu Ly được thành lập vào năm 37 TCN hoặc vào giữa thế kỷ thứ nhất TCN. Các bằng chứng khảo cổ học cho rằng sự tập trung hóa của các bộ tộc Uế Mạch diễn ra vào thế kỷ thứ hai TCN, tuy nhiên không có bằng chứng trực tiếp nào chứng minh rằng các bộ tộc này được gọi là (hoặc tự gọi họ là) Cao Câu Ly. Việc Cao Câu Ly là một nhóm cư dân liên quan đến các bộ tộc Uế Mạch được nhắc tới lần đầu tiên trong Hán thư, cụ thể là trong phần nói về một cuộc khởi nghĩa ly khai khỏi quận Huyền Thổ vào năm 12 TCN.
Vào lúc khởi thủy, thành phần dân cư của Cao Câu Ly được cho là một sự hỗn hợp giữa tộc người Phù Dư (Buyeo) và Uế Mạch (Yangmaek); rất có thể một thành viên thuộc triều đình Phù Dư đã đào thoát sang nơi này và trở thành thủ lĩnh của các bộ tộc Uế Mạch tại đây. Trong tác phẩm Tam quốc chí, tại phần "Đông Di truyện", cho rằng người Phù Dư và người Uế Mạch có mối quan hệ rất gần gũi với nhau và nói cùng một thứ ngôn ngữ.
Cao Chu Mông và huyền thoại về sự thành lập Nhà nước Cao Câu Ly
Cao Chu Mông được đề cập lần đầu tiên trên Tấm bia Quảng Khai Thổ, một tấm bia của Quảng Khai Thổ Thái Vương được thực hiện vào thế kỷ thứ tư SCN. Cái tên Chu Mông viết theo Chosŏn'gŭl là Chumong, được cho là cách phiên âm Triều Tiên của các từ hanja 朱蒙 (Chumong, 주몽), 鄒牟 (Ch'umo, 추모), hay 仲牟 (Chungmo, 중모).
Tấm bia Quảng Khai Thổ viết rằng Cao Chu Mông là vua đầu tiên của vương triều và là thủy tổ của Cao Câu Ly; ông là con trai của vua nước Phù Dư (Geumwa) với con gái của thần sông Habaek. Tam quốc sử ký và Tam quốc di sự cho biết thêm tên của người mẹ của Chu Mông là Liễu Hoa (Yuhwa). Cha ruột của Chu Mông là Giải Mộ Sấu (Hae Mosu), được miêu tả là một người cực kỳ khỏe mạnh và là "vương tử nhà Trời". Tam quốc sử ký cho rằng Giải Mộ Sấu là một vị thần trên Thiên giới, ông tục huyền với Liễu Hoa và hai người sinh ra Chu Mông. Sau âm mưu ám hại bất thành của Đại Tổ (Daeso) - Thế tử của Đông Phù Dư (Tongpuyŏ) - chống lại Chu Mông, ông buộc phải rời bỏ Phù Dư. Tuy nhiên tấm bia Quảng Khai Thổ và các tài liệu Triều Tiên sau đó không thống nhất về việc Chu Mông đào thoát từ quốc gia nào. Tấm bia Quảng Khai Thổ viết rằng Chu Mông đến từ Bắc Phù Dư (Pukpuyŏ), còn Tam Quốc sử ký và Tam quốc di sự cho rằng ông đào thoát khỏi Đông Phù Dư. Cuối cùng Chu Mông lưu lạc đến vùng đất Tốt Bản Phù Dư (Cholpon Puyŏ) và kết hôn với Chiêu Tây Nô (hay Triệu Tây Nô), So Seo No là con gái của thủ lĩnh Tốt Bản Phù Dư. Sau đó Chu Mông trở thành vua và sáng lập ra quốc gia Cao Câu Ly.
Trong phần "Biên niên sử Bách Tế" của Tam quốc sử ký viết rằng Chiêu Tây Nô là con gái của Diên Đà Bột (Yeon Ta-bal, 연타발, 延陀勃), một nhà quý tộc giàu có và quyền thế ở Tốt Bản. Tuy nhiên, chính Tam Quốc sử ký viết rằng vua của Tốt Bản Phù Dư gả con gái của mình - vốn đào thoát từ Đông Phù Dư - cho Chu Mông. Cuộc hôn nhân này đã cung cấp nguồn tài lực và vật lực quý giá cho việc thành lập quốc gia Cao Câu Ly Sau khi Lưu Ly - con của Chu Mông với người vợ đầu Duệ Tố Gia (Yesoa) - đến Cao Câu Ly và trở thành người kế vị ngôi vua, Chiêu Tây Nô cùng hai người con Phất Lưu (Biryu) và Ôn Tộ (Onjo) quyết định rời bỏ Cao Câu Ly đi xuống phía nam lập ra quốc gia mới.
Chu Mông ban đầu mang họ Giải (解, Hae), họ của các vua Phù Dư. Theo Tam Quốc di sự, Chu Mông đổi họ mình thành Cao (高, Ko) nhằm thể hiện nguồn gốc thần thánh của mình. Theo các tài liệu lịch sử, Cao Chu Mông đã chinh phục các bộ tộc Phí Lưu (비류국, 沸流國, Phí Lưu Quốc) năm 36 TCN, Hạnh Nhân (행인국, 荇人國, Hạnh Nhân Quốc) năm 33 TCN, và Bắc Ốc Trở năm 28 TCN.
Chu Mông sáng lập Cao Câu Ly trên đất của Tốt Bản ở phía bắc sông Áp Lục (hiện giờ là huyện Hoàn Nhân, tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc). Kinh đô là thành Ngũ Nữ Sơn. Năm 2004, tàn tích thành Ngũ Nữ Sơn đã được UNESCO công nhận là di sản thế giới.
Tập trung hóa quyền lực và những cuộc chinh phạt đầu tiên
Thông thường, Thái Tổ vẫn cho phép thủ lĩnh của các bộ tộc bị chinh phục tiếp tục cai quản bộ tộc của mình, nhưng họ phải chịu sự giám sát của các quan lại địa phương thuộc dòng dõi vương tộc Cao Câu Ly và phải cống nộp nặng nề. Thái Tổ và những người kế vị ông tiếp tục khai thác nguồn nhân lực và vật lực mới đó để tiếp tục các hoạt động bành trướng về phía tây bắc. Những điều luật mới được ban hành nhằm quản lý tầng lớp bình dân cũng như tầng lớp quý tộc. Những thủ lĩnh các bộ tộc cũng dần dần bị thu hút vào tầng lớp quý tộc trung ương. Ngôi vua cũng trở thành cha truyền con nối thay vì anh em nối ngôi quanh, điều này giúp củng cố sự vững mạnh của triều đình.
Quốc gia Cao Câu Ly trong giai đoạn vươn ra các khu vực xung quanh không tránh khỏi việc xảy ra các xung đột quân sự với các quận của nhà Hán ở khu vực Triều Tiên và Mãn Châu. Sức ép của thế lực nhà Hán ở Liêu Đông buộc người Cao Câu Ly phải dời đô từ thành Ngũ Nữ Sơn thành Hoàn Đô Sơn (trên núi Hoàn Đô) và thành Quốc Nội (dưới chân núi Hoàn Đô) bên bờ sông Áp Lục. Nay thành này thuộc địa phận thành phố cấp huyện Tập An, tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc. Năm 2004, UNESCO đã công nhân tàn tích thành Hoàn Đô Sơn và các di tích lăng mộ ở đây là di sản văn hóa thế giới của Trung Quốc.
Chiến tranh Tào Ngụy-Cao Câu Ly (244)
Khi nhà Đông Hán suy yếu và sụp đổ, các quận do nhà Hán lập ra ở Triều Tiên cũng ly khai và trở thành các thế lực độc lập. Bị bao bọc bởi các thế lực này - vốn được cai trị bởi những vương hầu hiếu chiến - vua Cao Câu Ly là Sơn Thượng Vương (197 - 227) quyết định thiết lập mối quan hệ hữu hảo với nhà Ngụy mới thành lập và sai sứ giả sang tiến cống vào năm 220.
Năm 238, vua Cao Câu Ly là Đông Xuyên Vương (227 - 248) quyết định lập một liên minh với vua Tào Ngụy là Minh Đế với mục tiêu nhằm vào thế lực ly khai ở bán đảo Liêu Đông. Tuy nhiên khi nhà Ngụy chiếm được Liêu Đông, mối quan hệ hữu hải giữa hai nước nhanh chóng tan vỡ và Cao Câu Ly xua quân tấn công các khu vực phía Tây của Liêu Đông. Nhà Ngụy nhanh chóng đáp trả (năm 244), xua quân tấn công và tàn phá kinh đô của Cao Câu Ly tại núi Hoàn Đô. Vua Đông Xuyên của Cao Câu Ly phải một thân một mình bỏ chạy sang phía Đông và nương nhờ tại lãnh thổ của các bộ tộc Ốc Trở.
Phục hồi và những cuộc chinh phạt sau đó (300-390)
Tuy nhiên quân nhà Ngụy nhanh chóng bị Cao Câu Ly đẩy lui và không lâu sau đó, người Cao Câu Ly đã khôi phục được lãnh thổ cũ của mình. Chỉ trong vòng 70 năm tiếp theo, Cao Câu Ly xây dựng lại kinh đô của họ tại núi Hoàn Đô và bắt đầu xua quân tấn công các khu vực Liêu Đông, Lạc Lãng và Huyền Thổ. Năm 302 Cao Câu Ly thôn tính quận Huyền Thổ, và khi thế lực của nó chạm đến bán đảo Liêu Đông thì đến năm 313 Lạc Lãng - quận cuối cùng của nhà Hán (cũ) tại Triều Tiên - cũng bị Mỹ Xuyên Vương của Cao Câu Ly xâm chiếm nốt. Năm 314 quận Đái Phương ở phía nam của Lạc Lãng cũng bị sáp nhập vào bản đồ của quốc gia này. Vậy là toàn bộ khu vực phía bắc của Triều Tiên đã được thống nhất bởi Cao Câu Ly. Kề từ thời điểm này cho đến thế kỷ thứ bảy SCN, các cuộc tranh chấp quyền lực và lãnh thổ trên bán đảo hầu như chỉ là chuyện nội bộ của ba vương quốc trong Tam Quốc Triều Tiên.
Quá trình bành trướng của Cao Câu Ly buộc phải tạm dừng một thời gian: năm 342 vua nhà Tiền Yên của tộc Tiên Ti (một trong 16 nước Ngũ Hồ thời Đông Tấn) là Tiền Yên Thái Tổ (Mộ Dung Hoảng) tấn công kinh đô Cao Câu Ly ở núi Hoàn Đô. Quân Tiền Yên đã bắt một số thành viên vương tộc Cao Câu Ly đem về nước, trong đó có Cao Vân (高雲, 고운, Ko Un) - người sau này trở thành vua Huệ Đế nước Bắc Yên (407-409). Đến năm 371, Cận Tiêu Cổ Vương của Bách Tế tấn công và cướp phá Bình Nhưỡng, một trong những thành trì lớn nhất của Cao Câu Ly lúc đó. Cố Quốc Nguyên Vương của Cao Câu Ly cũng tử trận tại đây.
Con của Cố Quốc Nguyên, Tiểu Thú Lâm Vương chuyển trọng tâm sang việc ổn định tình hình nội trị và sự thống nhất của các bộ tộc trong quốc gia; để thực hiện việc này ông ban hành nhiều luật lệ mới, tôn Phật giáo làm quốc giáo (372) và lập ra học viện quốc gia mang tên Thái Học (태학, 太學, T'aehak). Tiểu Thú Lâm cũng tiến hành cải tổ quân đội sau những trải nghiệm của Cao Câu Ly về thất bại trước quân Tiền Yên và quân Bách Tế.
Thời kỳ cực thịnh của quốc gia Cao Câu Ly (391-531)
nhỏ|250px|trái|Goguryeo vào thời kỳ cực thịnh của nó vào năm 476.
Quảng Khai Thổ Thái Vương (391 - 412) là một vị vua năng động và được lịch sử nhắc đến vì đã mở rộng lãnh thổ Cao Câu Ly một cách mau chóng thông qua các hoạt động quân sự của mình.
Những công trạng của Quảng Khai Thổ đã được khắc trên tấm bia mang tên mình được dựng gần vị trí tỉnh Cát Lâm ngày nay ở miền nam Mãn Châu. Tấm bia được thực hiện dưới sự chỉ đạo của con trai ông Trường Thọ Vương. Các tài liệu cho rằng Quảng Khai Thổ đã chinh phạt được 64 thành trì và 1400 làng mạc trong một cuộc viễn chinh chống lại vương quốc Phù Dư, đánh bại nhà Hậu Yên, chiếm Liêu Đông của Hậu Yên vào năm 405 và sau đó xâm chiếm lãnh thổ của các bộ tộc Phù Dư và Mạt Hạt, khuất phục Bách Tế, góp phần vào sự tan rã của liên minh Già Da và biến Tân La thành chư hầu sau cuộc chiến tranh Cao Câu Ly - Yamato (Đại Hòa - 大和 Nhật Bản). Những việc làm này đã đem lại một sự thống nhất (mặc dù khá lỏng lẻo) kéo dài chừng nửa thế kỷ cho bán đảo Triều Tiên. Trong thời kỳ của Quảng Khai Thổ, Cao Câu ly đã thống trị một vùng lãnh thổ nằm ở phía nam Mãn Châu cùng với khu vực phía bắc và miền Trung của bán đảo Triều Tiên.
Trong thời gian này, lãnh thổ Cao Câu Ly bao gồm ba phần tư bán đảo Triều Tiên (kể cả Seoul ngày nay), một phần lớn Mãn Châu và một phần lãnh thổ duyên hải miền Đông Nam nước Nga ngày nay. Vua Quảng Khai Thổ cũng đặt niên hiệu Vĩnh Nhạc (永樂, 영락, yŏngnak), một hành động biểu thị rằng vương vị của ông ngang hàng với đế vị của các vua Trung Quốc.
Trường Thọ Vương (413-490) dời đô về Bình Nhưỡng năm 427 - đây là 1 bằng chứng về mối quan hệ căng thẳng giữa Cao Câu Ly với Bách Tế và Tân La. Trường Thọ tiếp tục chính sách bành trướng xâm lược của phụ vương. Về phía nam, ông tấn công Bách Tế và chiếm lấy kinh đô nước này vào năm 476; về phía bắc ông mở rộng cương vực của Cao Câu Ly đến hữu ngạn của sông Tùng Hoa. Dưới thời của Văn Tư Bính Vương (491-519), Cao Câu Ly đã hoàn tất việc xâm chiếm khu vực Phù Dư, đánh dấu điểm xa nhất về phía bắc của biên cương Cao Câu Ly; đồng thời vẫn tiếp tục duy trì ảnh hưởng của nó đối với Bách Tế và Tân La ở phía nam, cùng với các tộc người Mạt Hạt và Khiết Đan ở phía bắc.
Những cuộc tranh chấp trong nội bộ Cao Câu Ly (531-551)
Nhân lúc Cao Câu Ly đang suy yếu do những mâu thuẫn nội bộ, bộ tộc Tuchueh đã tấn công các thành trì ở vùng biên giới phía bắc Cao Câu Ly và đoạt lấy một phần lãnh thổ của quốc gia này. Và các thế lực Bách Tế, Tân La ở phía nam cũng nhân cơ hội này mở một đợt tấn công vào Cao Câu Ly (551).
Những cuộc chiến của Cao Câu Ly vào cuối thế kỷ thứ 6 và thế kỷ thứ 7
nhỏ|trái|150px|Cao Câu Ly năm 576, sau khi mất thung lũng sông Hàn vào tay Tân La. Vào cuối thế kỷ thứ 6 và thứ 7, Cao Câu Ly thường xuyên va vào các cuộc chiến tranh với nhà Tùy và nhà Đường của Trung Quốc. Mối quan hệ giữa Cao Câu Ly với Bách Tế và Tân La cũng khá phức tạp, lúc là đồng minh, lúc là kẻ thù. Người Đột Quyết ở phía tây bắc trở thành một đồng minh tự nhiên của Cao Câu Ly.
Để mất thung lũng sông Hán
Năm 551, Bách Tế và Tân La liên minh với nhau và tấn công xâm chiếm vùng thung lũng sông Hán, một vùng đất cực kỳ quan trọng về chiến lược nằm ở trung tâm bán đảo và cũng là một vùng nông nghiệp vô cùng trù phú. Sau khi Bách Tế mệt mỏi trước những cuộc công kích các thành trì Cao Câu Ly, quân Tân La mới xuất hiện với tư cách viện binh và đoạt lấy toàn bộ vùng này vào năm 553. Tức giận trước sự phản bội này Thánh Vương của Bách Tế xua quân tấn công vùng biên giới phía tây của Tân La nhưng đội quân của ông bị tiêu diệt và bản thân Thánh Vương bị bắt và bị giết.
Cuộc chiến này để lại nhiều hệ quả quan trọng trên bán đảo Triều Tiên. Nó khiến Bách Tế trở thành thế lực yếu đuối nhất trên bán đảo Triều Tiên và giúp Tân La giành được một vùng đất trù phú, đông dân cư và giàu tài nguyên, với vai trò là một bàn đạp cho việc bành trướng lãnh thổ. Nó cũng ngăn chặn việc Cao Câu Ly sử dụng khu vực quan trọng này và làm quốc gia Cao Câu Ly suy yếu. Giành được thung lũng sông hàn, Tân La đã có đường thông ra Hoàng Hải, mở được con đường giao thương và buôn bán trực tiếp với Trung Hoa và cũng đẩy nhanh quá trình tiếp thu văn hóa Trung Hoa cho Tân La. Vì vậy Tân La ít phải dựa vào Cao Câu Ly để tiếp thu các yếu tố văn hóa, khoa học kỹ thuật tiến bộ từ Trung Quốc. Việc này cũng tăng cường mối quan hệ giữa Tân La với Trung Quốc, mối quan hệ này đến thế kỷ thứ 7 trở thành một liên minh gây nhiều tai họa cho Cao Câu Ly.
Chiến tranh Tùy-Cao Câu Ly
Những hoạt động bành trướng của Cao Câu Ly đã động chạm đến thế lực của nhà Tùy, khiến mối quan hệ giữa hai quốc gia càng thêm căng thẳng. Những hoạt động quân sự của Cao Câu Ly ở Liêu Ninh đã chọc tức nhà Tùy, dẫn đến cuộc chiến tranh giữa hai quốc gia vào năm 598. Sau khi Tùy Văn đế qua đời, Tùy Dạng đế tiếp tục thực hiện mưu đồ xâm chiếm Cao Câu Ly bằng các chiến dịch năm 612, 613, 614. Tuy nhiên cả bốn lần nhà Tùy đều chuốc lấy những thất bại hết sức nhục nhã, dù Cao Câu Ly phải nhượng bộ một số điều khoản nhỏ nhặt và hứa sẽ thần phục (nhưng thực tế là chuyện khác). Cuộc tấn công xâm lược năm 613 phải đình lại bởi cuộc nổi loạn của tướng Dương Huyền Cảm; còn cuộc tấn công xâm lược năm 614 bị bãi bỏ sau khi Cao Câu Ly đồng ý giao nộp Hộc Tư Chính (斛斯政), một phản tướng của nhà Tùy chạy sang Cao Câu Ly cho Dạng đế xử tử. Tùy Dạng đế đã dự định mở một cuộc xâm lược vào năm 615, nhưng đế quốc Tùy lúc này đã quá suy yếu vì những mâu thuẫn nội tại trong lòng nó. Nhiều cuộc khởi nghĩa chống lại sự tàn bạo của Dạng đế đã bùng nổ, và bản thân binh sĩ cũng không muốn phục vụ cho các cuộc chiến tranh liên miên của Dạng đế nữa.
Các chiến dịch xâm lăng Cao Câu Ly đã khiến tài chính của đế quốc Tùy suy sụp và, sau những cuộc khởi nghĩa liên tiếp bùng nổ cũng như những xào xáo nghiêm trọng trong triều đình, nhà Tùy sụp đổ vào năm 618. Cuộc chiến cũng làm hao tổn nhiều nhân lực của Cao Câu Ly và phần nào góp phần vào sự suy yếu của quốc gia này.
Chiến tranh Đường-Cao Câu Ly và liên minh Đường-Tân La
nhỏ|phải|250px|Bản đồ cuộc chiến tranh Đường - Cao Câu Ly năm 645 Trong thế kỷ thứ 7, Đường Thái Tông đã tiêu diệt một đồng minh quan trọng của Cao Câu Ly là người Đột Quyết đồng thời thành lập một liên minh với Tân La, kẻ thù của Cao Câu Ly. Đồng thời, trong thời gian này nội bộ Cao Câu Ly xảy ra lục đục. Năm 642, Uyên Cái Tô Văn (淵蓋蘇文, 연개소문, Yŏn Kaesomun) giết Cao Vũ Vương (618-642) rồi lập Cao Tạng Vương (642-668) lên ngôi, còn mình thì tự xưng làm Mạc li chi (tương đương với chức tể tướng) nắm mọi quyền bính. Chính sách đối ngoại của Cao Câu Ly chuyển từ thần phục nhà Đường (dưới thời Cao Vũ) chuyển sang đối nghịch với nhà Đường. Nhà Đường cũng lấy cớ trả thù cho Cao Vũ, xua quân xâm lược Cao Câu Ly. Tuy nhiên những cuộc tấn công của nhà Đường đều thất bại khi họ không thể chiếm được những thành trì quan trọng bất chấp những nỗ lực tấn công liên tiếp.
Năm 645, Đường Thái Tông mở một đợt tấn công xâm lược vào Cao Câu Ly. Nhà Đường đã thành công trong việc chọc thủng những tuyến phòng ngự biên giới của Cao Câu Ly. Uyên Cái Tô Văn huy động 15 vạn quân để đánh trả, nhưng lực lượng này bị quân Đường đánh bại trong 1 trận đánh khiến ít nhất 20.000 quân Cao Câu Ly tử trận và 36.800 bị bắt làm tù binh. Nhưng khi tiến sâu vào trong lãnh thổ Cao Câu Ly, quân Đường bị chặn đứng tại thành An Thị (安市城, 안시, Ansi), nơi có 5.000 quân Cao Câu Ly phòng ngự. Mặc dù những tài liệu lịch sử thừa nhận rằng tên của viên tướng chỉ huy việc giữ thành An Thị đã bị thất lạc, nhưng các câu chuyện dân gian vẫn còn nhắc đến tên danh tướng Dương Vạn Xuân (楊萬春, 양만춘, Yang Manchun) đã có công lớn trong việc chặn đứng quân xâm lược. Sau 88 ngày công phá mà không chiếm được An Thị, quân Đường phải rút lui khi lương thực cạn kiệt và sau khi gánh chịu những tổn thất nặng nề.
Sau khi Thái Tông qua đời năm 649, Đường Cao Tông tiếp tục những cuộc tấn công xâm lược Cao Câu Ly vào năm 661 và 662, nhưng tất cả đều bị quân dân Cao Câu Ly đập tan. Tướng nhà Đường là Bàng Hiếu Thái (龐孝泰) cùng 13 người con trai đã bị giết chết tại một trận đánh trên sông Xà Thủy (蛇水). Mặc dù vậy những cuộc chiến tranh với nhà Đường đã khiến Cao Câu Ly hao binh tổn tướng khá nhiều.
Sụp đổ
Năm 660, đồng minh của Cao Câu Ly ở bán đảo Triều Tiên là Bách Tế sụp đổ trước sức tấn công của liên quân Tân La - Đường; Cao Câu Ly bị cô lập. Liên minh hai quốc gia Đường - Tân La tiếp tục tấn công Cao Câu Ly suốt thời gian tiếp theo đó. Người Bách Tế lập Phù Dư Phong làm vua để chống lại liên quân Tân La - Đường nhưng bị liên quân Tân La - Đường đánh bại vào năm 663, Phù Dư Phong phải đào thoát đến Cao Câu Ly. Tiếp đó, năm 666 Uyên Cái Tô Văn qua đời và ba người con của ông là Uyên Nam Sinh, Uyên Nam Kiến và Uyên Nam Sản lại đánh nhau để tranh giành quyền lực.
Sau khi Uyên Nam Sinh (淵男生, 연남생, Yŏn Namsaeng) - con trai cả của Uyên Cái Tô Văn - đầu hàng quân Đường và dâng nộp 40 thành trì ở phía bắc Cao Câu Ly, quân Đường của Lý Tích và quân Khiết Đan của Tiết Nhân Quý, Lý Tận Trung, Tôn Vạn Vinh nhanh chóng vượt qua tỉnh Liêu Ninh của Cao Câu Ly, phối hợp với quân Tân La của Kim Dữu Tín (金庾信, 김유신, Kim Yu-shin) cùng đánh chiếm kinh đô Bình Nhưỡng; trong khi đó em trai của Uyên Cái Tô Văn là Uyên Tịnh Thổ (淵净土, 연정토, Yŏn Chŏngt'o) đầu hàng viên tướng Tân La Kim Dữu Tín (金庾信, 김유신, Kim Yu-shin). Tháng 11 năm 668, Bảo Tạng Vương cũng nhanh chóng đầu hàng nhà Đường. Uyên Nam Kiến tự tử không thành, được Uyên Nam Sinh cứu sống và bị áp giải qua nhà Đường cùng với Bảo Tạng Vương, Uyên Nam Sản, Phù Dư Phong, Cao Xá Kê.
Liên minh Tân La-Đường nhanh chóng tiêu diệt quốc gia Cao Câu Ly đã kiệt sức sau một chuỗi những cuộc tranh chấp quyền lực nội bộ cũng như nạn đói. Cao Câu Ly cuối cùng cũng sụp đổ năm 668. Cao Tạng Vương bị quân Đường bắt và giải về Trung Quốc.
Năm 668 vua Tân La là Văn Vũ Vương (Munmu, 661–681) đã thống nhất gần hết bán đảo Triều Tiên, nhưng việc liên minh với nhà Đường cũng có cái giá của nó. Trên đất Triều Tiên, nhà Đường lập An Đông đô hộ phủ với thủ phủ là Bình Nhưỡng và quan đô hộ Tiết Nhân Quý. Tuy nhiên nhà Đường đã gặp phải nhiều sự kháng cự quyết liệt của nhân dân Cao Câu Ly cũng như của cả Tân La. Nước Tân La hỗ trợ cho Kiếm Mưu Sầm đưa Cao An Thắng lên ngôi vua Cao Câu Ly ở Hán Thành (nay là Seoul). Sang năm 674 quân Đường đánh bại quân Tân La khiến Tân La móc nối Cao An Thắng giết Kiếm Mưu Sầm, rồi Cao An Thắng đầu hàng Tân La, nghĩa quân Cao Câu Ly tan rã. Tuy nhiên chỉ 8 năm sau khi lập An Đông đô hộ phủ ở Bình Nhưỡng, nhà Đường buộc phải dời thủ phủ của An Đông Đô hộ phủ về bán đảo Liêu Đông năm 676 vì quá nhiều nghĩa quân Cao Câu Ly quấy phá Bình Nhưỡng. Về phía Tân La, họ đã buộc phải dùng vũ lực đuổi quân Đường ra khỏi bán đảo, nhất là khi nhà Đường dời An Đông đô hộ phủ sang Liêu Đông năm 676, Tân La liền xua quân chiếm gần hết bán đảo Triều Tiên nhưng cuối cùng thì thế lực của họ cũng không thể vượt quá sông Đại Đồng.
Năm 677, nhà Đường lập Bảo Tạng Vương làm "Triều Tiên Vương" và đô đốc Liêu Đông châu (Hangul: 요동주도독 조선왕 Hanja:遼東州都督朝鮮王, Hán Việt: Liêu Đông châu đô đốc Triều Tiên Vương) của An Đông đô hộ phủ, rồi cử ông làm người đứng đầu của khu vực Liêu Đông thuộc An Đông Đô hộ phủ. Tuy nhiên Bảo Tạng Vương vẫn nung nấu ý đồ khôi phục quốc gia Cao Câu Ly, ông tổ chức lại lực lượng người Cao Câu Ly, lập ra hội Đông Minh Thiên Khí Cái Thế (東明天氣盖世) và liên minh với các bộ tộc Mạt Hạt (tổ tiên của người Nữ Chân) do Khất Tứ Bỉ Vũ (Gulsabiwu) cầm đầu tiến hành ám sát hàng loạt quan lại nhà Đường ở An Đông đô hộ phủ, nhưng thất bại vào năm 681 khi Đông Minh Thiên hội bị Tiết Nhân Quý đàn áp. Năm 681 ông bị đày đến Tứ Xuyên và qua đời ở đó vào năm sau (năm 682).
Gentoo Linux
Gentoo Linux là một bản phân phối Linux được đặt tên theo loài chim cánh cụt Gentoo. Nó hỗ trợ nhiều kiến trúc máy tính, dễ bảo dưỡng, linh hoạt và có khả năng tối ưu cho một cấu hình máy tính cụ thể .Sáng lập bởi Daniel Robbins
Cao Câu Ly
Nỗ lực khôi phục Nhà nước Cao Câu Ly
Kiếm Mưu Sầm và Cao An Thắng khởi nghĩa ở Hán Thành (nay là Seoul), nhưng thất bại khi Tân La bại trận trước quân Đường. Kiếm Mưu Sầm bị Cao An Thắng sai người giết chết năm 674, rồi Cao An Thắng đầu hàng Tân La. Tại Tân La, Cao An Thắng được cấp phát cho một lãnh địa nhỏ và nơi đây ông ta lập ra vương quốc Phổ Đức (Bodeok, 보덕, 普德). Sau cuộc nổi dậy của Kim Khâm Đột (Kim Heumdol), vua Thần Văn vương của Tân La đã hủy bỏ các thái ấp trước đó đã cấp cho Cao An Thắng (Go Anseung), Cao An Thắng bị bắt phải về sống tại kinh thành của Tân La, tại đây ông được ban phát một lãnh địa, lấy một người vợ Tân La và cải từ họ Cao (vương tộc Cao Câu Ly) sang họ Kim (vương tộc Tân La). Có lẽ liên quan đến điều này, nằm sau (năm 684) Thần Văn vương đã lại phải đối mặt với một cuộc nổi loạn do các tướng và người thân của Cao An Thắng chỉ huy, những người này về sau bị hành quyết. Cuộc nổi dậy này không có sự tham gia của Cao An Thắng, căn cứ tại Iksan, tại thái ấp trước kia của Cao An thắng. Cuộc nổi dậy này cũng bị dập tắt, tất cả đều bị hành quyết.
Gentoo Linux
Gentoo Linux là một hệ điều hành được xây dựng ở lớp trên của Linux Kernel và dựa trên Hệ thống Quản lý Gói Khả Chuyển(Portable Package Management System). Trong đó, không giống như những bản phân phối thông thường, người dùng sẽ phải tự biên dịch mã nguồn theo cách của họ, với cấu hình của riêng họ. Nói chung thì trong Gentoo không có một phần mềm, ứng dụng nào được biên dịch sẵn ra file Binary nhưng để cho tiện đối với một số người mới tiếp cận thì các ứng dụng phổ biến với mã nguồn đồ sộ như Firefox hay LibreOffice sẽ được biên dịch sẵn. Hệ thống quản lý gói của Gentoo được xây dựng như một module một plug-in rất mềm dẻo dễ bảo trì và độ tương thích phần cứng là gần như không giới hạn. Người dùng Gentoo Linux thuộc nhóm Power user do đó Gentoo không thích hợp cho người dùng mới.