cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thần thoại Triều Tiên
Vào thời kì Tam Quốc gồm có Cao Câu Ly, Bách Tế, và Tân La, các pháp sư chính thức của triều đình bị mất địa vị, trở thành các thầy phù thủy và thầy bói dạo. Cũng khoảng thời gian này, đạo Phật được du nhập (thế kỷ 4, 5). Đạo Phật không được triều đình bảo hộ, nhưng giáo lý của nó không trái ngược hoàn toàn với các tín ngưỡng bản địa Shinkyo, tạo ra một sự hòa nhập giữa hai tôn giáo. Suốt triều đại Cao Ly, tín ngưỡng bản địa Shinkyo vẫn tồn tại dưới ảnh hưởng bao trùm của đạo Phật. Từ giữa triều đại này, nhiều nghi lễ ở các lễ hội tín ngưỡng bản xứ đã pha tạp một số ảnh hưởng từ Phật giáo. Dưới triều đại Triều Tiên, đặc biệt là thời kỳ đầu, tín ngưỡng bản xứ nở rộ. Đó là thời kỳ không có tôn giáo nào chiếm ưu thế, đạo Phật đã thuyết phục được dân chúng, còn Nho giáo với nội dung ít thu hút hơn không được nhân dân chấp nhận. Tuy nhiên, đến giữa triều đại thì Nho Giáo đã hoàn toàn chinh phục được mọi người, biển hiện dễ nhận thấy là việc phá bỏ các đền miếu thờ tự các tôn giáo khác (sokyuk-su).
Vào cuối triều đại Triều Tiên, tín ngưỡng bản địa vẫn được gìn giữ do tinh thần dân tộc (daejong-kyo) gia tăng. Theo các cuốn kinh tìm thấy bởi Baek, Bong, lý luận cho tinh thần dân tộc Dajong-kyo được soạn thảo dựa trên sự kết hợp giữa đạo Phật, Nho Giáo và đạo Lão.
Kut
Kut là một nghi lễ saman giáo, là một nghi lễ quan trọng mà từ đó, rất nhiều truyền thuyết truyền miệng của Triều Tiên ra đời và được truyền lại từ đời này sang đời khác. Chắc chắn rằng không có truyền thuyết Triều Tiên nào tồn tại nếu như không có kut.
Phân loại theo ảnh hưởng tôn giáo: Park Jesang
Truyền thuyết sáng thế, hay vũ trụ quan có nhiều dị bản từ nhiều nguồn, nhưng thường có thể được phân chia vào ba loại sau: đầu tiên, là truyền thuyết vật linh, thứ hai là truyền thuyết theo vũ trụ quan Đạo Giáo và thứ ba là vũ trụ quan Phật giáo. Hai loại truyền thuyết đầu thường được xem là vũ trụ quan tiền Phật giáo.
Vũ trụ quan sơ khai
Truyền thống vật linh có lẽ là vũ trụ quan tiền văn học bản địa nhất của Triều Tiên, kể về rất nhiều địa điểm bản xứ như núi non, sông ngòi... Các truyền thuyết vật linh cổ xưa chiếm phần lớn trong nền văn học nói, xoay quanh công việc của các pháp sư (Mudang). Các Mudang vừa là người kể chuyện vừa là một thầy pháp, và thường thì các truyền thuyết có vai trò làm dẫn chứng, thuyết phục mọi người tin vào sức mạnh của các pháp sư hoặc giải thích cho giải thích cho nguồn gốc của một thị tộc.
Sự tạo thành thế giới
Vào thời điểm ban đầu, thế giới không tồn tại. Một vị thần tên là Yul-ryeo (율려-律呂 - Luật Lữ) và một nữ thần tên là Mago (마고 - 麻姑- "Ma Cô", "ma" từ Hán Việt có nghĩa là cây gai dầu) xuất hiện. Sau đó, Yul-ryeo chết. Mago sinh được nữ thần: Gung-hee 궁희 (穹姬 - Khung Cơ) và So-hee 소희 (巢姬 - Sào Cơ). Đến lượt mình, mỗi người lại sinh ra được hai nam Thiên Nhân gọi là Cheon-in - 천인 (天人) và hai Thiên Nữ gọi là Cheon-nyeo - 천녀 (天女).
Sau sự xuất hiện của các người Trời này, Yul-ryeo 율려 sống lại và thông qua sự tái sinh của bà, thiên đàng, hạ giới và các đại dương được hình thành, cùng với khí (tiếng Hàn Quốc: ki - 기 - 氣, là biểu trưng cho tâm hồn), lửa 불 (火), nước 물 (水), và đất 흙 (土). Bốn thành tố cơ bản này phối hợp với nhau để tạo ra chim muông và cây cối.
Mặt Trời và Mặt Trăng
Vào những ngày đầu tiên ấy, có hai anh em: người anh tên là Haesik (해식) và cô em gái tên là Daesun (달순). Mẹ của họ là một nông dân nghèo, hàng ngày phải bán bánh bột gạo để sống.
Một ngày, khi bà mẹ vừa về đến làng thì thấy một con hổ ngồi trên đồi; con hổ xin bà một chiếc bánh gạo còn thừa. Bà đưa chiếc bánh và con hổ chạy đi. Đến ngọn đồi tiếp theo, con hổ lại hiện ra và lần này xin hai chiếc bánh.
Bà đưa mấy chiếc bánh cho con hổ. Đến ngọn đồi thứ ba, con hổ lại xuất hiện và đòi 4 chiếc bánh. Cuối cùng, khi bà mẹ hết bánh để cho con hổ, con hổ đe dọa sẽ ăn tươi nuối sống bà.
Bà mẹ van xin con hổ rằng bà là mẹ của hai đứa trẻ. Nghe đến đây, con hổ đói lại càng trở nên dữ tợn hơn bao giờ hết. Nó ăn bà rồi mặc quần áo của bà vào để cải trang. Sau đó, nó đến nhà bà, nơi mà nó biết bọn trẻ đang đợi.
Ở nhà, hai đứa trẻ đang lo lắng tại sao mẹ chúng vẫn chưa về. Haesik đề nghị khóa cửa khi nghe ai đó gọi tên chúng ở bên ngoài. Đứa em, Daesun, nghĩ rằng đó là mẹ, nhưng Haesik biết rằng giọng nói này có gì khang khác và có điều gì đó không đúng. Con hổ giục hai anh em mở của nhưng Haesik kiên quyết từ chối.
Không được cho vào, con hổ dùng số bột còn sót lại của mấy cái bánh và bôi lên mu bàn tay, khiến cho nó trông có vẻ trắng hơn. Khi nó đưa một ngón tay qua khe cửa, Daesun bị thuyết phục rằng đó chính là mẹ của họ và ngay lập tức mở cửa. Con hổ đuổi hai đứa trẻ cho đến khi chúng chạy lên được một ngọn cây và an toàn trên đó.
Khi con hổ tìm được một cái rìu và bắt đầu chặt đổ cái cây, Daesun cầu nguyện ông Trời rằng nếu như họ xứng đáng được cứu, ông hãy thả xuống một sợi dây thừng thật chắc, bằng không, nếu chúng thật sự đáng bị nguyền rủa, thì hãy thả xuống một đoạn dây thừng mục nát. Một sợi dây thừng chắc đọc thả xuống và hai anh em trèo lên đó, trèo mãi cho đến khi họ lên được Trời.
Nhìn thấy chuyện này, con hổ cũng cầu nguyện như vậy, nhưng đoạn dây thừng mà nó nhận được là cái đã mục rữa; khi dây thừng đứt, nó đã bị ngã xuống một cánh đồng hạt kê. Máu của nó nhuộm vào cây kê và đó là lý do mà thân kê có màu đỏ.
Trên Trời, Haesik trở thành Mặt Trời (Haennim 햇님) và Daesun trở thành Mặt Trăng (Daelim 달님), nhưng sau đó, Daesun than van rằng cô e sợ bóng tối. Do đó, Haesik quyết định thay cô làm Mặt Trăng để cô có thể làm Mặt Trời.
Loài người xuất hiện
Có bốn người Trời canh giữ bốn phương của Ma Cô Thành, họ là Cheong-gung 청궁 (靑穹 - Thanh Khung, "Thanh" là xanh), Hwang-gung 황궁 (黃穹 - Hoàng Khung, "Hoàng" là vàng) là con của Khung Cơ, và Heukso 흑소 (黑巢 - Hắc Sào), Baekso 백소 (白巢 - Bạch Sào) là con của Sào Cơ. Sau này, họ lấy bốn Thiên Nữ và sinh ra 12 đứa con, chính là tổ tiên của loài người.
Rồi đến khi mà số người trên Trái Đất đã quá nhiều. Không có đủ sữa Trái Đất (gọi là "Jiyu") chảy khắp nơi cho mọi người dùng. Do đó, một người là con cháu của Bạch Sào, tên là 지소 (支巢 - Chi Sào) đã quyết định nhường phần sữa của ông cho hàng xóm (các dị bản khác kể rằng ông đã đứng xếp hàng đợi nhưng hàng quá dài và không thể nào đến lượt ông). Rút cuộc thì ông cũng không chịu được đói, ông quyết định tự tử. Ông đi đến một vách núi, và nhìn thấy một cây nho ở bờ đá. Không thể chống lại cái đói, ông ta ăn mấy chùm nho và ngay lập tức cảm nhận được 5 vị chua, cay, đắng, mặn, ngọt. Chuyện này về sau được gọi là Sự kiện ngũ vị (오C미의변).
Chi Sào 지소 (支巢) trở lại và nói cho mọi người về khám phá mới của ông. Ngay sau đó, không hiểu bằng cách nào, ai ăn những trái nhỏ này bắt đầu mọc răng. Từ răng, túa ra nước bọt rồi nước bọt trở thành nọc độc. Chuyện này xảy ra vì họ đã ăn một vật đang sống khác chỉ để bảo đảm cho sự sống của chính họ.
Không lâu sau, họ vẫn còn có thể nhìn, nhưng họ không nghe được âm thanh từ Thiên Đàng được nữa. Da họ trở nên thô hơn, bước chân họ nặng nề hơn, họ đã không còn thuần khiết. Họ sinh ra những đứa trẻ giống thú vật, và tuổi thọ của họ rút ngắn lại.
Đến lúc này thì mọi người ở Ma Cô Thành bắt đầu buộc tội Chi Sào về sự thay đổi này, và Chi Sào cùng gia đình và tất cả những ai đã ăn nho bị buộc phải rời khỏi Ma Cô Thành.
Nghe nói thế, mọi người bắt đầu tin rằng để thuần khiết trở lại, họ phải được uống lại sữa Trái Đất. Vì thế, họ xông vào thành và san bằng thành để tìm ngọn nguồn của dòng sữa Trái Đất. Tuy nhiên, lúc này, dòng sữa đã túa ra khắp nơi và biến thành đất, không thể nào ăn được, khiến cho tất cả, từ thủ phạm phá thành đến mọi cư dân đều cố gắng phá hủy tất cả để truy tìm dòng sữa Trái Đất vì họ đang đói khát.
Ngay sau đó, một nạn đói khủng khiếp xảy ra và mọi người bây giờ không chỉ ăn ngấu nghiến các quả nho, mà còn là tất cả các loại cây cỏ, thậm chí là loài vật để thỏa mãn cơn đói. Chỉ có Hoàng Khung là tiến đến Ma Cô (Mago - 마고 - 麻姑) cầu xin sự tha thứ của bà. Ông thề rằng ông sẽ không ngơi nghỉ chừng nào loài người chưa khôi phục được sự thuần khiết của họ. Ông được ban 3 bảo vật gia truyền và sự thông tuệ. Sau đó, ông gọi tất cả mọi người trên Trái Đất đến và dạy cho họ trồng trọt và phát cho mỗi dòng họ một bảo vật gia truyền rồi phân tán họ sống ở khắp thế giới.
Sự phân chia thế giới
Thanh Khung (Cheong-kung - 청궁 - 靑穹) đến miền Đông, và lập ra Trung Quốc.
Bạch Sào (Baekso - 백소 - 白巢) và gia đình di chuyển về phương Tây và trở thành người Trung Đông và châu Âu.
Sự hình thành Triều Tiên
Hoàng Khung (Hwang-gung - 황궁 - 黃穹) mang 3000 người đi lên phương Bắc khắc nghiệt, đến một nơi gọi là Cheonsanju 천산주 (天山洲 - Thiên San Châu, nghĩa là "mảnh đất của những ngọn núi Trời") nơi rất lạnh và nguy hiểm. Ông cố tình chọn nơi này vì ông muốn làm tâm hồn thanh sạch một lần nữa. Ngay khi đến nơi, ông đã tuyên thệ rằng ông sẽ khôi phục được sự thuần khiết của mình.
Hoàng Khung cai trị trong vòng 1000 năm, sử dụng một trong các bảo vật, cái có thể cho ông sức mạnh của lửa và mặt trời. Hoàng Khung cuối cùng cũng đạt được mục tiêu trong sạch hóa tâm hồn. Lúc này, ông trao cho con trai cả Yuin 유인 (有因 - Hữu Nhân) bảo vật gia truyền như là một dấu hiệu chấp thuận cho Hữu Nhân thay cha cai trị vương quốc; ông đồng thời cũng trao trách nhiệm cho các con trai thứ mỗi người cai quản một tỉnh. Sau đó, ông rời khỏi Thiên San và biến thành một hòn đá, hòn đá có thể nói thông điệp của Yul-ryeo, liên tục nhắc nhở loài người tìm đường quay trở về sự thuần khiết.
Hữu Nhân cai trị vương quốc trong 1000 năm sau đó. Sử dụng bảo vật, ông dạy nhân dân cách thuần phục lửa để nấu ăn. Sau đó, ông lại rời khỏi Thiên San và truyền bảo vật cho con trai của ông là Han-in 한인 (桓因 - Hoàn Nhân) [thỉnh thoảng được phát âm là "Hwanin" 환인. Hoàn Nhân là vị vua thần tiên cuối cùng, người đã sử dụng sức mạnh của bảo vật để mang tới cho nhân dân một thế giới ngập tràn nắng ấm và thời tiết đẹp. Trong suốt 3000 năm kể từ thời kỳ cai trị của Hoàng Khung, loài người bắt đầu mất vẻ ngoài giống thú vật và dần dần khôi phục lại hình ảnh ban đầu của mình.
Truyền thuyết tạo lập Cổ Triều Tiên
Trên trời có vị thần (천제 - 天帝 - Thiên Đế) tên là Hoàn Nhân (Hwanin - 환인 - 桓因). Hoàn Nhân được xem là một biến thể của hình tượng thần Mặt Trời Indra của Ấn Độ. Hwanin được xem là tên Phật của thần Indra, tên này được dùng khắp vùng Đông Á. Hoàn Nhân có một người con trai là Hwanung (환웅 - 桓雄 - Hoàn Hùng). Hàng ngày, Hoàn Hùng đều nhoài người ra khỏi mép của thiên đường nhìn xuống Trái Đất và rơi lệ. Khi cha hỏi tại sao, Hoàn Hùng trả lời cậu lo lắng cho số phận của các mạng người và cậu muốn cai trị họ để mang bình an và công lý đến cho loài người. Cảm động trước sự thành tâm của cậu, Hoàn Nhân cho phép cậu giáng trần cai trị. Ông trao cho con ba bảo vật gia truyền 천부삼인 (天符三印), cùng với một đoàn tùy tùng 3000 người và ra lệnh cho 3 vị thần gió 풍백 (風伯), mưa 우사 (雨師), và mây 운사 (雲師) đi theo cậu.
Hoàn Hùng giáng trần. Đầu tiên, ông đến đỉnh núi Taebaek nơi mà ông thành lập một thành tên là Thần Thị (Shinshi - 신시 - 神市), nghĩa là "thành phố của các vị thần". Hoàn Hùng chăm lo cho 360 việc đời, bao gồm nông nghiệp, cuộc sống, bệnh tật, công lý, tốt xấu... Đó là thời điểm có hai con vật đến xin Hoàn Hùng cho chúng trở thành con người.
Một là hổ, mà ngày nay được xem là biểu tượng cho một thị tộc thờ hổ, thường tranh đấu vì sức mạnh; và con gấu tượng trưng cho một bộ tộc văn minh và hiền hơn.
Hoàn Hùng đưa cho cả hai một nhánh ngải cứu, 20 hạt đinh hương hoặc tép tỏi. Họ phải làm cách nào đó xua tan cơn đói với những thứ này trong khi vẫn ở trong một cái hang tối không thấy ánh mặt trời trong vòng 100 ngày. Con hổ bỏ cuộc trước khi hết thời hạn của thử thách, còn con gấu vẫn kiên nhẫn; cho đến ngày thứ 21, nó biến thành một người phụ nữ xinh đẹp. Người phụ nữ được đặt tên là Ungnyeo (웅녀 - 熊女 - Hùng Nữ).
Không lâu sau khi được chuyển kiếp, Hùng Nữ lại cầu xin một đứa con, nhưng vì cô đã từng là một con thú trước khi trở thành con người, không ai muốn cưới cô. Buồn bã, cô ngồi dưới bóng một cây thần và cầu nguyện mỗi ngày để có một đứa con. Hoàn Hùng, cảm động bởi lời cầu nguyện của cô, đã tạm thời biến thành con người và cùng với ông, bà sinh ra một đứa con trai.
Đứa con trai này là Đàn Quân, tổ tiên của người Triều Tiên.
Đàn Quân thành lập một vương quốc tên là Asadal 아사달 (nghĩa là mảnh đất nơi mà mặt trời buổi sáng chiếu đến). Tên đó sau này được đổi thành Triều Tiên (Joseon - 조선 - 朝鮮) (bây giờ gọi là Cổ Triều Tiên để phân biệt nó với nhà Triều Tiên của vương quốc Triều Tiên sau này.). Truyền thuyết kể rằng, Đàn Quân cai trị vương quốc trong vòng 1500 năm trước khi nó bị xâm lược bởi đế quốc Ju. Người ta tin rằng ông sống đến 1,908 tuổi, đến tuổi đó, ông quyết định rời khỏi địa ngục và đi về phía những dãy núi xa, nơi ông trở thành thần núi (Sansillyeong - 산신령).
Văn học dân gian
nhỏ|300px|phải|Mô tả của [[Hyeonmu, Người giám hộ phương Bắc trong lăng mộ lớn của Gangseo]]
Liên kết ngoài
Thể loại:Văn học Triều Tiên Thể loại:Lịch sử Triều Tiên Thể loại:Thần thoại Triều Tiên
Đài tưởng niệm Nicolaus Copernicus, Warszawa
thumb|200px|Copernicus cầm [[compa và hỗn thiên nghi]]
Lịch sử
Bức tượng tưởng niệm được làm bằng đồng, miêu tả nhà thiên văn học người Ba Lan Nicolaus Copernicus (tiếng Ba Lan: Mikołaj Kopernik) cầm một chiếc la bàn và một quả cầu hỗn thiên nghi được thiết kế bởi Bertel Thorvaldsen vào năm 1822 và được dựng lên trong khoảng thời gian từ năm 1828 đến năm 1830. Bức tượng được tài trợ kinh phí từ các đóng góp từ công chúng và nhà khoa học, triết gia Stanisław Staszic. Các giáo sĩ (Công giáo) Ba Lan đã từ chối tham gia lễ khánh thành bức tượng do cuốn sách của Copernicus bị Bộ Giáo lý Đức tin (Giáo triều Rôma) lên án vào năm 1616. Lệnh cấm này sau đó được dỡ bỏ vào năm 1758, thời Giáo hoàng Biển Đức XIV.
Staszic ban đầu đã lên kế hoạch dựng tượng ở Toruń, quê hương của Copernicus, khi nghe tin Napoléon Bonaparte đã bày tỏ sự ngạc nhiên trong chuyến thăm năm 1807 tới Toruń rằng không có tượng đài Copernicus được dựng thị trấn. Sự sụp đổ của Công quốc Warszawa (bao gồm lãnh thổ Toruń) và sự tái chiếm Phân vùng Phổ đã trì hoãn dự án và cuối cùng buộc Staszic phải thay đổi địa điểm dựng tượng đến Warszawa, nằm trong phân vùng Nga.
Trong Chiến tranh thế giới thứ II, tượng đài Copernicus là trọng tâm của một số hoạt động "phá hoại vì chính trị" đáng chú ý. Ngay sau khi Đức Quốc xã chiếm đóng Warszawa vào năm 1939, người Đức đã xóa bỏ các dòng chữ Latinh và Ba Lan và đính kèm một tấm biển bằng tiếng Đức: "Gửi đến Nicolaus Copernicus [từ] Quốc gia Đức". Vào ngày 11 tháng 2 năm 1942, Maciej Aleksy Dawidowski đã tiến hành di dời bảng tiếng Đức này.
Năm 1944, sau cuộc khởi nghĩa Warszawa khiến đài tưởng niệm bị hư hại, người Đức đã quyết định nung chảy bức tượng. Họ đã đưa bức tượng đến Nysa, nhưng lại buộc phải rút lui trước khi có thể nung chảy bức tượng. Người Ba Lan đã đưa tượng đài trở lại Warszawa vào ngày 22 tháng 7 năm 1945, sửa chữa lại bức tượng và tái khánh thành bức tượng vào ngày 22 tháng 7 năm 1949.
Vào năm 2007, một tác phẩm bằng đồng miêu tả Hệ mặt trời của Copernicus, dựa theo hình ảnh lấy từ sách De revolutionibus orbium coelestium (Về chuyển động quay của các thiên thể) của ông, được đặt trên quảng trường trước tượng đài. Vào tháng 7 năm 2008, bức tượng đã bị phá hoại, nhưng những phần bị đánh cắp đã sớm được tìm thấy.
Tham khảo
Thể loại:Năm 1830 tại Ba Lan Thể loại:Tác phẩm điêu khắc năm 1830 Thể loại:Công trình điêu khắc ngoài trời tại Ba Lan
Nhà Kim
Nhà Kim (, tiếng Nữ Chân: 70px 1115-1234) là một triều đại do người Nữ Chân gây dựng trong lịch sử Trung Quốc. Người Nữ Chân nguyên là phiên thuộc của triều Liêu, thủ lĩnh Hoàn Nhan A Cốt Đả sau khi thống nhất các bộ lạc Nữ Chân, vào năm 1115 dựng nước đặt đô tại Hội Ninh phủ (nay thuộc A Thành, Hắc Long Giang), quốc hiệu là Đại Kim. Sau khi triều Kim lập quốc, cùng Bắc Tống định "Liên minh trên biển" nhằm giáp công Liêu, đến năm 1125 thì Kim diệt Liêu. Bắc Tống tiến đánh Liêu hai lần song đều thua, Kim thấy vậy liền xé bỏ hẹn ước với Bắc Tống, hai lần nam hạ Trung Nguyên, đến năm 1127 thì tiêu diệt Bắc Tống. Khi dời đô đến Trung Đô (nay thuộc Bắc Kinh), lãnh thổ Kim bao trùm Hoa Bắc, cùng khu vực Hoa Trung ở phía bắc Tần Lĩnh-Hoài Hà, khiến cho Tây Hạ cùng các bộ lạc Mạc Bắc như Tháp Tháp Nhi, Khắc Liệt phải thần phục, Nam Tống phải nhận là nước cháu (Tống gọi Kim là nước chú), xưng bá tại Đông Á.
Đến thời kỳ Kim Thế Tông và Kim Chương Tông, chính trị và văn hóa của Kim đạt đến đỉnh cao, song vào trung hậu kỳ Kim Chương Tông thì dần xuống dốc. Sức chiến đấu của quân Kim không ngừng suy giảm, thậm chí khi người thống trị tiến hành trao bổng lộc ở mức cao cho binh lính cũng không cản lại nổi. Quan hệ giữa người Nữ Chân và người Hán mãi không thể tìm được con đường thích hợp. Thời kỳ Hoàng đế Hoàn Nhan Vĩnh Tế và Kim Tuyên Tông, Kim bị Đại Mông Cổ Quốc mới nổi lên ở phía bắc xâm lược, trong khi nội bộ cũng có tranh đấu, vùng Sơn Đông-Hà Bắc có dân biến không dứt, cuối cùng buộc phải nam thiên Biện Kinh (nay là Khai Phong, Hà Nam). Sau đó, nhằm khôi phục thế lực, Kim lại giao chiến với Tây Hạ và Nam Tống, các bên đều tiêu hao thực lực. Năm 1234, do bị Mông Cổ và Nam Tống bắc nam hợp đánh, Đại Kim diệt vong.
Năm 1115, khi Hoàn Nhan A Cốt Đả xưng đế có nói với quần thần: "Liêu lấy sắt tinh luyện làm hiệu, nhằm thể hiện sự vững mạnh. Sắt tinh luyện tuy cứng song cuối cùng cũng bị "biến hoại", chỉ có 'kim' là "bất biến bất hoại", vì vậy lấy quốc hiệu là Đại Kim để thể hiện mong muốn mãi mãi chẳng đổi chẳng hỏng.
Kim là 'triều đại chinh phục' do người Nữ Chân dựng nên, mang nặng tính chất chế độ bộ lạc. Vào sơ kỳ, Kim theo chế độ bột cực liệt, tức quý tộc hiệp nghị. Sau đó, triều đình Kim tiếp thu chế độ của Liêu và Tống, dần dần chuyển từ chính trị nhị nguyên sang chế độ Hán pháp đơn nhất, do vậy cơ chế chính trị của Kim được tinh giản mà lại lớn mạnh. Về mặt quân sự, Kim thi hành chế độ Mãnh an Mưu khắc, tức quân dân hợp nhất, có thiết kỵ binh và hỏa khí tinh nhuệ, trước sau đánh bại nhiều cường quốc. Về mặt kinh tế, phần lớn kế thừa Bắc Tống, nghề gốm sứ và nghề rèn sắt hưng thịnh, 'các trường" giữa Kim-Hạ kiểm soát mạch máu kinh tế Tây Hạ. Quý tộc Nữ Chân chiếm lĩnh bừa bãi đất ruộng ở Hoa Bắc, nô dịch người Hán khiến hai bên xung đột quyết liệt. Khi quốc thế triều Kim suy thoái, người Hán nối tiếp nhau tiến hành nổi dậy vũ trang.
Triều Kim trên phương diện văn hóa cũng dần theo hướng Hán hóa, từ trung kỳ về sau, hiện tượng quý tộc Nữ Chân đổi sang họ Hán, mặc Hán phục càng ngày càng phổ biến, triều đình mặc dù cấm song vẫn không cản nổi. Kim Thế Tông tích cực đề xướng học tập tiếng Nữ Chân, chữ Nữ Chân, song không thể vãn hồi xu thế người Nữ Chân bị Hán hóa. Tạp kịch và hí khúc thời Kim khá phát triển, thịnh hành hình thức dùng tạp kịch làm trò. Sự phát triển của viện bản thời Kim đặt cơ sở cho tạp kịch Nguyên khúc về sau này. Y học và số học thời Kim có sự phát triển nhanh chóng, Kim Nguyên tứ đại gia có ảnh hưởng quan trọng tới tiến trình phát triển của Trung y, việc nỗ lực phát triển "Thiên Nguyên thuật" và soạn viết "Trùng tu Đại Minh lịch" có ảnh hưởng quan trọng đối với số học thời Nguyên.
Hưng khởi và diệt Liêu
Triều Kim do người Nữ Chân kiến lập, dân tộc này sinh sống dựa vào đánh cá và săn bắn. Thời Đường, người Nữ Chân được gọi là Mạt Hạt, đến thời Ngũ Đại thì bao gồm các bộ lạc như Hoàn Nhan bộ, thần thuộc Bột Hải Quốc. Thủ lĩnh Khất Tứ Bỉ Vũ (Gulsabiwu) của người Mạt Hạt (thủy tổ của người Nữ Chân) ngày xưa từng cùng Đại Trọng Tượng và Đại Tộ Vinh chống lại Võ Tắc Thiên những năm 696 - 698. Đại chiến Thiên Môn Lĩnh giữa nhà Chu và Đại Trọng Tượng nổ ra năm 698, Đại Trọng Tượng và Khất Tứ Bỉ Vũ tử chiến, Đại Tộ Vinh lên lãnh đạo dân quân Cao Câu Ly và Mạt Hạt đánh bại 20 vạn quân Chu do hai tướng người Khiết Đan là Lý Giai Cố và Lạc Vũ Chỉnh chỉ huy. Sau khi Đại Tộ Vinh lập ra vương quốc Bột Hải cùng năm 698, người Mạt Hạt được cho nắm giữ 1 phần quyền lực trong vương quốc này. Triều Liêu (đời vua Liêu Thái Tổ) sau khi đánh diệt Bột Hải Quốc (đời vua Đại Nhân Soạn) vào năm 926, thu biên người Nữ Chân ở phương nam, gọi là Thục Nữ Chân, người Nữ Chân ở phương bắc là Sinh Nữ Chân. Đến vãn kỳ của triều Liêu, triều chính hỗn loạn, Liêu Thiên Tộ Đế hồ đồ bất tài, triều đình Liêu không ngừng đòi cống phẩm, chà đạp bách tính Nữ Chân.
Một số bộ lạc Nữ Chân ở đông bắc bộ Cao Ly từng là thần thuộc của vương triều này, đồng thời cũng triều cống, được gọi là Đông Nữ Chân hoặc Đông Bắc Nữ Chân. Sau khi Hoàn Nhan bộ nổi lên, liên minh các bộ lạc Nữ Chân với nòng cốt là Hoàn Nhan bộ muốn thống nhất bộ lạc Nữ Chân tại Hạt Lãn Điện (nay là khu vực đông bắc của Bắc Triều Tiên), Cao Ly bất an nên quyết định khai khẩn vùng đất này, hai bên phát sinh xung đột. Tháng hai năm 1104, các tướng Cao Ly như Lâm Can suất quân xâm nhập Hạt Lãn Điện, bị quân Nữ Chân đánh cho thảm bại. Cao Ly chiến bại tổn binh, song vì Doãn Quán du thuyết nên quân Nữ Chân tạm ngưng chiến. Sau khi quân Nữ Chân rút đi, Doãn Quán thỉnh cầu với Cao Ly Túc Tông huấn luyện binh sĩ nhằm tạo ra một đội quân tinh nhuệ. Năm 1107, Doãn Quán suất lĩnh "Biệt vũ ban" gồm 17 nghìn lính tiến đánh người Nữ Chân, giành được thắng lợi, cho xây dựng 9 tòa thành ở khu vực Hàm Hưng ngày nay. Năm 1108, Cao Ly có tranh đấu nội bộ, quân chủ mới là Cao Ly Duệ Tông lệnh cho Doãn Quán triệt binh. Từ năm 1108 đến 1109, Ô Nhã Thúc chỉ huy quân Nữ Chân thu phục Hạt Lãn Điện, Cao Ly thỉnh hòa, xin rút quân khỏi 9 thành và các khu vực chiếm được của người Nữ Chân.
thumb|left|160px|[[Kim Thái Tổ Hoàn Nhan A Cốt Đả, người sáng lập triều Kim]]Năm 1112, khi Thiên Tộ Đế đến Xuân châu tụ hội cùng với tù trưởng các tộc Nữ Chân đã cư xử bất kính với Hoàn Nhan A Cốt Đả và các tù trưởng khác, khiến cho Hoàn Nhan A Cốt Đả có ý phản kháng triều đình Liêu, sau đó xuất binh thống nhất các tộc Nữ Chân. Năm 1114, Hoàn Nhan A Cốt Đả tuyên chiến với triều đình Liêu. Vua Liêu sai tướng mang 7.000 quân đi đánh Nữ Chân, tập kết tại bờ phía bắc sông Áp Tử (tức sông Nộn Giang, vị trí giữa hai tỉnh Cát Lâm và Hắc Long Giang); A Cốt Đả dàn 3.700 quân đối bờ. Lợi dụng ban đêm, A Cốt Đả mang quân vượt sông, bấy giờ gió lớn nỗi lên, trời tối mù mịt, xua quân tiến đánh, quân Liêu tan vỡ đại bại, sau đó tiếp tục bại trận trong các trận chiến Ninh Giang và Xuất Hà Điếm.
Tháng giêng năm 1115, tại Hoàng Đế trại (nay thuộc A Thành, Cáp Nhĩ Tân, Hắc Long Giang), Hoàn Nhan A Cốt Đả xưng đế kiến quốc, tức Kim Thái Tổ, định quốc hiệu là "Đại Kim". Đến lúc này, Liêu Thiên Tộ Đế mới xem trọng sự việc, đồng thời hạ lệnh thân chinh, song quân Liêu bị quân Kim đánh bại, còn nội bộ triều Liêu lại xảy ra việc Da Luật Chương Nô và Cao Vĩnh Xương làm phản.
Tháng năm của năm 1116, quân Đông lộ chiếm lĩnh Đông Kinh Liêu Dương phủ (nay thuộc Liêu Dương, Liêu Ninh), đến năm 1120 quân Tây lộ đánh chiếm Thượng Kinh Lâm Hoàng phủ (nay thuộc Ba Lâm Tả, Nội Mông), triều Liêu để mất một nửa đất đai. Trong lúc đang diễn ra chiến sự, Bắc Tống liên tục phái các sứ giả Mã Chính, Triệu Lương Tự đến, cùng Kim định Hải thượng chi minh, liên hiệp tiến công Liêu. Năm 1122, quân Đông lộ đánh hạ Trung Kinh Đại Định phủ (nay thuộc Ninh Thành, Nội Mông), Thiên Tộ Đế chạy đến sa mạc Gobi. Đồng thời, quân Tây lộ cũng đánh hạ Tây Kinh Đại Đồng phủ (nay thuộc Đại Đồng, Sơn Tây), Da Luật Đại Thạch lập Da Luật Thuần ở Nam Kinh Tích Tân phủ (nay thuộc Bắc Kinh), tức chính quyền Bắc Liêu. Bắc Tống phái Đồng Quán cùng những người khác nhiều lần đem quân bắc phạt Liêu, song đều bị quân Liêu đánh tan. Bắc Tống cuối cùng phải thỉnh quân Kim đánh hạ Nam Kinh của Liêu, Bắc Liêu mất, đến lúc này Ngũ Kinh của Liêu đều bị Kim đánh hạ. Tống và Kim trải qua hiệp thương, kết quả là quân Kim sẽ trao cho Tống một bộ phận thành thị của Yên Vân thập lục châu, đồng thời thu được tuế tệ, song cuối cùng Bắc Tống chỉ thu được các tòa thành không sau khi chúng bị quân Kim cướp phá.
Năm 1123, Kim Thái Tổ qua đời, em trai là Hoàn Nhan Ngô Khất Mãi kế vị, tức Kim Thái Tông. Tháng giêng năm 1124, nhằm liên hiệp với Tây Hạ để diệt Liêu, Kim Thái Tông cắt đất Liêu cũ ở phía bắc Hạ Trại và phía nam Âm Sơn cho Tây Hạ, Tây Hạ chuyển sang xưng thần với Kim. Năm 1125, Liêu Thiên Tộ Đế bị bắt, triều Liêu mất. Người Nữ Chân đã trả thù cho vương quốc Bột Hải từng bị người Khiết Đan tiêu diệt vào năm xưa. Song Da Luật Đại Thạch suất quân tiến về phía tây, thành lập Tây Liêu ở Tây Vực. .
Chinh Tống và hòa đàm
thumb|left|320px|Bản đồ mô tả việc Kim (金) diệt Liêu (遼) và Bắc Tống (宋). Sau khi diệt Liêu, triều Kim liền có ý nam hạ diệt triều Tống. Kim Thái Tông mượn "biến Bình châu", vào năm 1125 phát động chiến tranh Kim diệt Tống. Kim Thái Tông phái Bột cực liệt Hoàn Nhan Tà Dã làm Đô nguyên soái, Hoàn Nhan Tông Vọng, Hoàn Nhan Tông Hàn phân binh hai lộ Hà Bắc và Sơn Tây, cuối cùng hội quân ở thủ đô Khai Phong của Bắc Tống. Trước tình huống tướng Tống Lý Cương tử thủ Khai Phong, hai bên Kim và Tống ký kết "Tuyên Hòa hòa nghị" Năm 1126, lấy lý do triều đình Tống hủy ước, Kim Thái Tông lại phái Hoàn Nhan Tông Vọng và Hoàn Nhan Tông Hàn phân làm hai lộ công phá Khai Phong, đến năm sau bắt được Tống Khâm Tông, Tống Huy Tông cùng hoàng thất Tống và đưa họ về phía bắc, sử gọi là Tĩnh Khang chi họa, Bắc Tống diệt vong. Tuy nhiên, Khang vương Triệu Cấu của Bắc Tống tránh được nạn, đồng thời xưng đế ở Nam Kinh Quy Đức phủ (nay thuộc Thương Khâu, Hà Nam), kiến quốc Nam Tống, tức Tống Cao Tông. Để phục vụ cho mục đích thống trị vùng đất rộng lớn mới chiếm lĩnh được từ tay người Hán, triều Kim trước sau lập ra các chính quyền bù nhìn là Trương Sở và Lưu Tề, đồng thời nhiều lần phái Hoàn Nhan Tông Bật và các tướng Kim khác đem quân nam chinh Tống Cao Tông (lúc này dời đến Giang Nam). Nhờ nỗ lực của các tướng Nhạc Phi, Hàn Thế Trung, Trương Tuấn, Nam Tống mới được giữ vững. Cuối cùng, triều Kim chỉ còn cách buộc Nam Tống xưng nước cháu với mình, đồng thời bắt các nước Tây Hạ và Cao Ly phải thần phục, xưng bá Đông Á.
Năm 1135, Kim Thái Tông qua đời, tôn tử của Kim Thái Tổ là Hoàn Nhan Đản tức vị, tức Kim Hy Tông. Đương thời, có một số công thần phụ tá triều đình Kim được gọi là "Diên Khánh công thần", bọn họ kiểm soát triều chính, chủ yếu phân thành phái chủ chiến và phái chủ hòa. Kim Hy Tông phế trừ Lưu Tề vào năm 1137, sau đó nghe theo kiến nghị của Hoàn Nhan Thát Lãn thuộc phái chủ hòa, tiến hành nghị hòa với phái chủ hòa của Nam Tống gồm Tống Cao Tông và Tần Cối. Việc phải cắt nhượng Hà Nam và Thiểm Tây khiến cho Hoàn Nhan Tông Bật thuộc phái chủ chiến bất mãn, đến năm 1140 thì Hoàn Nhan Tông Bật suất quân đoạt lấy đất Hà Nam, Thiểm Tây. Năm sau, Hoàn Nhan Tông Bật lại nam chinh, song bị Nhạc Phi và Lưu Kỹ đánh bại, Nhạc Phi sau trận Yển Thành tiến hành bắc phạt, tiến sát Biện Kinh. Cuối cùng, Hoàn Nhan Tông Bật và phái chủ hòa của Nam Tống hợp đàm, ký kết Thiệu Hưng hòa nghị, đến lúc này biên giới Kim-Tống hoàn toàn xác định theo Tần Lĩnh-Hoài Hà. Kim Hy Tông từ nhỏ đã được dạy dỗ trong môi trường văn hóa Hán, sau khi đăng cơ cùng với Hoàn Nhan Tông Bật thúc đẩy cải cách theo Hán chế, đồng thời trọng dụng người Hán. Năm sau, Kim Hy Tông phái ba người thuộc "Diễn Khánh công thần" là Hoàn Nhan Tông Bàn, Hoàn Nhan Tông Cán, Hoàn Nhan Tông Hàn cùng tổng quản cơ cấu chính phủ. Quan chế Kim đến lúc này về cơ bản đã Hán hóa, kiến lập tam tỉnh chế với thượng thư tỉnh là trung tâm. Kim Hy Tông do bị "Diễn Khánh công thần" và Hoàng hậu khống chế, bản thân sầu não quá độ, đến hậu kỳ thì không còn lo việc triều chính, lạm sát người vô tội, cuối cùng bị anh họ là Hữu thừa tướng Hải Lăng vương Hoàn Nhan Lượng sát hại vào năm 1150, Hoàn Nhan Lượng xưng làm hoàng đế.
Nhằm công phạt Nam Tống, thống nhất Trung Hoa, Hoàng đế Hoàn Nhan Lượng thi hành nhiều biện pháp: thiên đô đến Yên Kinh (nay thuộc Bắc Kinh), gọi là Trung Đô, đồng thời cũng có ý nam thiên đến Biện Kinh; phân chia lại về hành chính với việc thành lập 4 lộ nhằm tạo thuận lợi cho quản lý; đưa quân đội khi trước do Kim Thái Tông cùng Hoàn Nhan Tông Cán và Hoàn Nhan Tông Hàn quản lý đang trú trát tại Thượng Kinh Hội Ninh phủ chuyển sang chịu sự quản chế của triều đình, tạo nền tảng cho chế độ trung ương tập quyền của triều Kim. Tuy nhiên, Hoàn Nhan Lượng nghi kỵ sâu sắc các thành viên trong tông thất, hậu duệ của Kim Thái Tông hầu như đều bị Hoàn Nhan Lượng sát hại; đồng thời ông hao phí của cải rất lớn, không xem xét đến sự phản đối của một bộ phận đại thần, kiên quyết Nam chinh. Tháng 5 năm 1161, triều đình Kim khiến sứ sang Tống yêu cầu hoạch định lại biên giới, có ý muốn tạo cớ gây hấn, Nam Tống bắt đầu phòng bị chiến tranh. Năm sau, Hoàng đế Hoàn Nhan Lượng suất đại quân từ Biện Kinh phân binh làm 4 lộ tiến hành nam chinh. Quân Đông diện phân thành hải lộ và lục lộ, quân lục lộ do Hoàng đế Hoàn Nhan Lượng tự thân suất lĩnh, từ Túc châu (nay là Túc Châu, An Huy) vượt qua Hoài Hà đánh thẳng đến Hòa châu (nay là huyện Hòa, An Huy), thủy quân hải lộ đánh thẳng vào thủ đô Lâm An (nay là Hàng Châu, Chiết Giang) của Nam Tống. Quân Tây lộ phân biệt từ Quan Trung tiến công khu vực Tứ Xuyên và từ Hà Nam tiến công khu vực Hồ Bắc. Quân Đông lộ sau khi vượt Hoài Hà đánh chiếm Hòa châu thì chuẩn bị tiếp tục vượt Trường Giang. Tuy nhiên, thủy quân hải lộ của Kim bị thủy quân của tướng Tống Lý Bảo tiêu diệt tại Giao Tây (nay thuộc Giao Châu, Sơn Đông). Đồng thời, người Khiết Đan ở tây bắc làm phản, em họ là Cát vương Hoàn Nhan Tụ tự lập làm hoàng đế ở Đông Kinh Liêu Dương phủ, đồng thời chuyển đến Yên Kinh, tức Kim Thế Tông. Trước tình hình này, Hoàng đế Hoàn Nhan Lượng vẫn cố vượt Trường Giang, song đội quân tiến trước bị tướng Tống Ngu Doãn Văn đánh bại trong Trận Thái Thạch, thuyền hạm cũng bị quân Tống tiêu hủy. Hoàng đế Hoàn Nhan Lượng có ý đồ dời quân đến Dương Châu để vượt Trường Giang, song bị bộ hạ phản đối mạnh mẽ, cuối cùng họ phát động binh biến sát hại Hoàn Nhan Lượng. Quân Tống thừa cơ thu phục khu vực phía nam Hoài Hà, tức Hoài Nam, từ sau đó Kim không còn phát động chiến tranh nhằm diệt Tống nữa.
Thế-Chương thịnh thế
nhỏ|phải|Tháp Trừng Linh ở chùa Lâm Tế tại [[Chính Định, được xây dựng từ năm 1161 đến năm 1189]] Năm 1161, Kim Thế Tông sau khi cử binh thì chiêu cáo tội lỗi của Hoàng đế Hoàn Nhan Lượng, suất quân thống nhất Hoa Bắc, đồng thời đình chỉ phát động chiến tranh nhằm diệt Tống. Tuy nhiên, chiến tranh giữa Kim và Tống vẫn chưa kết thúc, vào năm 1162 lấy lý do Nam Tống không nguyện xưng thần, Kim Thế Tông phái chủ tướng Bộc Tán Trung Nghĩa tiến trú Biện Kinh, Hột Thạch Liệt Chí Ninh trấn thủ tiền tuyến, chuẩn bị đoạt lại khu vực Hoài Nam. Lúc này, Tống Hiếu Tông Triệu Thận có ý đồ muốn thu phục Trung Nguyên nên phái chủ tướng Trương Tuấn suất lĩnh quân đội bắc phạt, sử gọi là Long Hưng bắc phạt. Quân Tống dần dần chiếm lĩnh các nơi ở Hoài Bắc, song bị Hột Thạch Liệt Chí Ninh đánh tan trong trận Phù Li, chiến dịch bắc phạt của Tống kết thúc. Sau đó, phái chủ hòa trong triều đình Nam Tống nổi lên, đến năm 1164 khi quân Kim lại tiến hành nam chinh thì Tống cầu hòa, hai bên ký kết hiệp ước, đối đãi bình đẳng, triều Kim thu được của cải mỗi năm từ Tống. Về mặt nội chính, bản thân Kim Thế Tông rất giản dị, lựa chọn phương thức quản lý triều chính trung dung yên ổn, đề xướng Nho học; tra vấn quan lại, nghiêm cấm tham ô; có thái độ thực tế với kinh tế, đồng thời miễn trừ các khoản thuế bất hợp lý, khi xảy ra thiên tai thì lập tức cho cứu tế. Đương thời, nhân dân các tộc liên tiếp khởi nghĩa, Kim Thế Tông vì để duy trì thống trị nên lợi dụng các chế độ khoa cử, học hiệu, tranh thủ sự ủng hộ của quý tộc người Hán, tăng cường quyền lực của mãnh an-mưu khắc, mở rộng diện tích đất đai do người Nữ Chân chiếm hữu. Những việc này đều khiến cho kinh tế-văn hóa của triều Kim khôi phục và phát triển ở trình độ nhất định, sử gọi là Đại Định chi trị. Ngoài việc chống lại Nam Tống bắt phạt, Kim Thế Tông còn xuất binh uy chấn Tây Hạ, Cao Ly, khiến hai nước này thần phục, triều Kim được Kim Sử gọi là 'tiểu Nghiêu Thuấn'. Năm 1189, Kim Thế Tông qua đời, do Thái tử Hoàn Nhan Doãn Cung mất sớm, do vậy nhi tử của Doãn Cung là Hoàn Nhan Cảnh tức vị, tức Kim Chương Tông.
Tiền kỳ thời Kim Chương Tông, chính trị Kim bị Hán hóa rất sâu, kinh tế rất phát triển, sử gọi là Minh Xương chi trị. Không chỉ khích lệ văn hóa trong nước, bản thân Kim Chương Tông cũng được mô tả là người hay chữ. Tuy nhiên, Kim Chương Tông quá xem trọng việc phát triển văn hóa, sủng ái Lý Sư Nhi (sau phong là Nguyên phi) và ngoại thích Lý thị, nhiệm dụng người có xuất thân 'kinh đồng' là Tư Trì Quốc quản lý triều chính. Hai thế lực này hiệp trợ lẫn nhau, mưu cầu tư lợi khi can chính, khiến cho cục thế chính trị vào hậu kỳ thời Kim Chương Tông dần trượt dốc, cộng thêm Hoàng Hà gây lũ lụt và thay đổi dòng chảy khiến quốc thế triều Kim dần suy thoái. Lúc này, quân sự triều Kim dần bị bỏ bê, các bộ Mông Cổ ở phương bắc nổi lên. Kim Chương Tông từng phái binh đến Mông Cổ, đồng thời kích động các bộ lạc Mông Cổ tàn sát lẫn nhau, song hiệu quả thu được không lớn, cuối cùng Thành Cát Tư Hãn thống nhất Mông Cổ. Quyền thần Nam Tống là Hàn Thác Trụ thấy quốc thế triều Kim suy thoái, mệnh Ngô Hi quản lý đất Thục, chuẩn bị bắc phạt, tuy nhiên triều đình Kim cũng phái Bộc Tán Quỹ trấn giữ Biện Kinh đề kháng quân Tống. Năm 1206, Hàn Thác Trụ phát động Khai Hy bắc phạt, triều Kim từng để mất khu vực Hoài Bắc, song lại nhận được sự đầu hàng của Ngô Hy ở Thục. Đến tháng tám, Bộc Tán Quỹ suất quân chia làm 9 lộ nam hạ, đến cuối năm thì áp sát Trường Giang, đồng thời vây đánh Tương Dương. Năm sau, Ngô Hy bị sát hại, Tứ Xuyên lại về tay Nam Tống, đến lúc này hai bên có ý hòa nghị. Cuối cùng, Hàn Thác Trụ bị giết theo như yêu cầu của Kim, hai bên nghị hòa vào năm 1208, sử gọi là Gia Định hòa nghị. Năm 1208, Kim Chương Tông qua đời, do cả sáu nhi tử của ông đều chết yểu, Lý nguyên phi lập hoàng thúc của ông là Vệ Thiệu vương Hoàn Nhan Vĩnh Tế làm người kế vị.
Trung suy và nam thiên
nhỏ|phải|Trong [[chiến dịch Dã Hồ Lĩnh năm 1211 ở Trương Gia Khẩu, quân Mông Cổ tiêu diệt 40 vạn quân Kim]] Hoàn Nhan Vĩnh Tế sau khi kế vị lập tức thanh trừ thế lực ngoại thích, song bản thân ông lại dùng nhầm người, càng khiến cho quốc thế triều Kim suy thoái hỗn loạn, đương thời không đủ sức phản kháng quân Mông Cổ xâm nhập. Nắm 1206, Thành Cát Tư Hãn thống nhất Đại Mạc, lập nên Đại Mông Cổ Quốc. Đương thời, người Mông Cổ giữ thái độ thù địch nghiêm trọng với triều Kim, có ý thoát khỏi sự khống chế của triều Kim, Thành Cát Tư Hãn cũng biết rằng Hoàn Nhan Vĩnh Tế thuộc hàng bất tài, nhận định hiện là thời cơ tốt để đánh diệt triều Kim. Thành Cát Tư Hãn trước tiên công đánh Tây Hạ nhằm phá vỡ đồng minh Kim-Hạ. Đương thời, Tây Hạ cầu viện Kim, Hoàng đế Hoàn Nhan Vĩnh Tế ngồi xem không ứng cứu, cuối cùng Tây Hạ thần phục Mông Cổ, chuyển sang phụ Mông phạt Kim. Sau khi loại bỏ được nỗi lo từ Tây Hạ, Thành Cát Tư Hãn vào năm 1210 đoạn giao với triều Kim. Năm sau, Thành Cát Tư Hãn phát động chiến tranh Mông-Kim, 40 vạn quân Kim do Thừa tướng Hoàn Nhan Thừa Dụ và Tướng Hoàn Nhan Cửu Cân suất lĩnh bị quân Mông Cổ đại phá trong trận Dã Hồ Lĩnh, Hoàng đế Hoàn Nhan Vĩnh Tế đem chức Thừa tướng giao lại cho Đồ Đan Dật giỏi mưu lược. Quân Mông Cổ sau đó đánh vào Hoa Bắc, cướp đoạt tứ xứ, cuối cùng bao vây Trung Đô của Kim, song do thành trì Trung Đô vững chắc nên quân Mông Cổ rút lui. Năm 1212, Thành Cát Tư Hãn lại một lần nữa xuống phía nam đánh Kim, từng bao vây Tây Kinh Đại Đồng phủ của Kim. Cùng năm, một người Khiết Đan là Da Luật Lưu Ca ở vùng đông bắc tiến hành phản Kim phụ Mông, quân triều đình Kim bị đánh bại tại Địch Cát Não (nay ở phụ cận Xương Đồ, Liêu Ninh). Năm 1213, Tướng Hồ Sa Hổ sát hại Hoàng đế Hoàn Nhan Vĩnh Tế, Hồ Sa Hổ lập thứ huynh của Kim Chương Tông là Hoàn Nhan Tuần kế vị, tức Kim Tuyên Tông.
Hồ Sa Hổ nắm giữ đại quyền của triều Kim, song do uy hiếp tướng trấn thủ Trung Đô là Truật Hổ Cao Kỳ nên cuối cùng bị người này sát hại. Mùa thu năm 1213, Thành Cát Tư Hãn phân binh làm 3 lộ đánh Kim, phái Hoàng tử Truật Xích kinh lược Sơn Tây, Hoàng đệ Hợp Tát Nhi đến Hà Bắc, bản thân Thành Cát Tư Hãn cùng ấu tử Đà Lôi đến Sơn Đông, triều đình Kim chỉ còn 11 thành như Trung Đô, Chân Định, Đại Danh là chưa bị mất. Năm sau, Kim Tuyên Tông cầu hòa, dâng vàng và Kỳ Quốc công chúa cho Thành Cát Tư Hãn, đạt được Mông-Kim hòa nghị. Sau khi quân Mông Cổ rút lui, Kim Tuyên Tống bất chấp sự phản đối của Đồ Đan Dật và những người khác, cùng Truật Hổ Cao Kỳ dời đô đến Biện Kinh, phái Thái tử Hoàn Nhan Thủ Trung trấn thủ Trung Đô, khiến quân dân Hà Bắc bất an. Năm 1215, quân Mông Cổ lấy lý do Kim dời đô đến phía nam để suất quân đánh chiếm Trung Đô, đến lúc này Kim để mất khu vực Hà Bắc. Tháng mười cùng năm, tướng Kim phụ trách đánh Da Luật Lưu Ca là Bồ Tiên Vạn Nô tự lập làm hoàng đế ở Liêu Đông, dựng nên Đông Chân Quốc. Đến lúc này, vùng đất mà người Nữ Chân hưng khởi bị phân chia giữa Bồ Tiên Vạn Nô và Da Luật Lưu Ca, còn Sơn Đông và Hà Bắc đều có quân Áo Đỏ nổi dậy, triều đình Kim chỉ còn khống chế được Hà Nam, Hoài Bắc và Quan Trung. Hoàng Hà từ khi Kim nam thiên thì đổi dòng sang hướng đông nam, phạm vi ngập lụt rất rộng. nhỏ|trái|{{legend|#CC99FE|Lãnh thổ Kim năm 1227}} Sau khi Kim Tuyên Tông nam thiên, quốc thế của Kim càng thêm yếu, Mông Cổ thay thế Kim xưng bá tại Đông Á. Vì Thành Cát Tư Hãn đem quân tây chinh Đế quốc Khwarezm Ba Tư nên ông ta phong Mộc Hoa Lê làm "Thái sư quốc vương" thống lĩnh đất Hán. tiếp tục uy hiếp triều Kim, Kim ở vào trạng thái hấp hối. Mặc dù Kim Tuyên Tông muốn chấn hưng lại triều Kim, song không có tài năng mưu kế kiệt xuất, lại có thiên tính nghi kỵ, về mặt chính trị không có sự khởi sắc. Năm 1219, Thái Nguyên thất thủ, triều đình Kim lập "Hà Bắc cửu công", phong cho 9 người như Vương Phúc, Di Lạt Chúng Gia Nô, Vũ Tiên tước công, ban hiệu "Tuyên lực trung thần", mục đích là để khiến họ giữ vững quốc thổ, song không có kết quả. Kim Tuyên Tông nhiệm dụng Truật Hổ Cao Kỳ, người này có bản tính hà khắc, liên tục nam chinh Nam Tống, tây chinh Tây Hạ để khuếch trương lãnh thổ, đồng thời tiếp tục chiến đấu kháng Mông Cổ. Đến lúc này, tình hình của triều Kim là nội chính không tốt, quân lực đã sút kém, trải qua nhiều lần chiến tranh khiến Kim lâm vào khốn cảnh. Năm 1219, Truật Hổ Cao Kỳ bị Kim Tuyên Tông giết. Năm 1224, Kim Tuyên Tông qua đời, thứ tử Hoàn Nhan Thủ Tự kế vị, tức Kim Ai Tông.
Vong quốc tại Thái châu
Bài chi tiết: Trận Tam Phong Sơn;Trận Thái Châu (1233-1234)
Sau khi Kim Ai Tông tức vị, ông khuyến khích sản xuất nông nghiệp, hòa hảo với Nam Tống và Tây Hạ. Kim Ai Tông cũng lập ra "Trung hiếu quân" trực thuộc trung ương, nhiệm dụng Hoàn Nhan Trần Hòa Thượng và các danh tướng kháng Mông khác, vào năm 1228 đánh tan quân Mông Cổ trong trận chiến Đại Xương Nguyên tại huyện Ninh thuộc Cam Túc ngày nay. Sau đó, quân Kim thu phục được không ít đất đai, khiến triều Kim khởi tử hồi sinh. Tây Hạ do quốc lực suy lạc nên cuối cùng bị Mông Cổ tiêu diệt vào năm 1227. Thành Cát Tư Hãn qua đời trong chiến dịch tiêu diệt Tây Hạ, Oa Khoát Đài kế nhiệm vào năm 1229. Sau đó, quân Mông Cổ lại đối phó với Kim, Oa Khoát Đài Hãn phát động ba lộ phạt Kim vào năm 1230, Đại Hãn suất đại quân vượt Hoàng Hà đánh thẳng đến Biện Kinh, Oát Trần Na Nham suất quân Đông lộ đến Tế Nam, Đà Lôi suất quân Tây lộ từ Hán Trung mượn đường Tống theo Hán Thủy tiến đánh Biện Kinh. Năm 1232, Đà Lôi đến gần Biện Kinh, Kim Ai Tông phái Hoàn Nhan Hợp Đạt, Di Lạt Phổ A suất đại quân đánh chặn ở Đặng Châu. Đến lúc này, Oa Khoát Đài Hãn suất đại quân vượt Hoàng Hà, đồng thời phái Tốc Bất Đài đánh Biện Kinh. Quân bắc viện Biện Kinh của Hoàn Nhan Hợp Đạt giao chiến với quân của Đà Lôi ở Tam Phong Sơn (nay ở đông nam Vũ Châu, Hà Nam - nơi diễn ra trận Tam Phong Sơn), kết quả là đội quân tinh nhuệ này của Kim bị đánh bại hoàn toàn, các danh tướng Trương Huệ, Hoàn Nhan Hợp Đạt, Hoàn Nhan Trần Hòa Thượng và Di Lạt Phổ A tử vong. Quân Mông Cổ vây đánh Biện Kinh, Kim Ai Tông phải cầu hòa. Tuy nhiên, sau đó triều đình Kim lại giết sứ giả của Mông Cổ, Mông Cổ lại vây đánh Biện Kinh. Kim Ai Tông kiên trì đến cuối năm thì bỏ thành, chạy về nam đến Quy Đức (nay thuộc Thương Khâu, Hà Nam), tướng trấn thủ Biện Kinh là Thôi Lập đầu hàng Mông Cổ. Bị tướng Mông Cổ là Sử Thiên Trạch truy đuổi, Kim Ai Tông chạy đến Thái châu (nay thuộc Nhữ Nam, Hà Nam), quân Mông Cổ hẹn ước với tướng Nam Tống là Mạnh Củng, Giang Hải liên hiệp vây đánh. Tháng giêng năm 1234, Thái châu cực kỳ nguy cấp, Kim Ai Tông không muốn là quân chủ mất nước, do vậy ông đem hoàng vị trao cho Thống soái Hoàn Nhan Thừa Lân vào ngày 9 tháng 2 DL, sử gọi là Kim Mạt Đế. Đến khi thành Thái châu bị chiếm, Kim Ai Tông tự sát, Kim Mạt Đế tử vong trong loạn quân, triều Kim mất.
Cương vực
Từ khi Kim Thái Tổ lập quốc, Kim liên tiếp phát động chiến tranh xâm lược Liêu, Bắc Tống, Tây Hạ, Cao Ly. Sang thời Kim Thái Tông, triều Kim trước sau đánh diệt Liêu và Bắc Tống, cương vực lúc này đông đến vùng đất cư trú của các tộc Cát Lý Mê, Ngột Đích Cải ở hạ du sông Tùng Hoa, giáp biển Nhật Bản; bắc đến Hỏa Lỗ Hỏa Mưu Khắc (nay thuộc khu vực dãy núi Stanovoy của Nga, cách Bồ Dữ lộ (nay thuộc huyện Khắc Đông, Hắc Long Giang) hơn 3.000 lý về phía bắc; tây bắc đến khu vực Hà Sáo, sát với các bộ lạc Đại Mạc như Tháp Tháp Nhi bộ, Uông Cổ bộ; phía tây men theo giới hào phụ cận Tần châu, sát với Tây Hạ. Ở phía nam, lấy Tần Lĩnh-Hoài Hà làm ranh giới với Nam Tống, ở đoạn viễn tây lấy Đại tán quan làm ranh giới. Cương vực triều Kim có thể phân thành 3 bộ phận, khu vực thứ nhất là vùng Đông Bắc và Mạc Nam nguyên nằm dưới quyền thống trị của triều Liêu, đây là vùng đất hưng khởi của triều Kim, bao gồm vùng đất cư trú của các bộ lạc Nữ Chân, cũng như người Khiết Đan, Hề, Bột Hải và các tộc Cát Lý Mê, Ngột Lý Cải. Vào đầu những năm kiến quốc, triều Kim đối với khu vực này đều dùng cựu chế của Sinh Nữ Chân, như sau khi Kim Thái Tổ chiếm lĩnh được các châu huyện ở Đông Kinh của Liêu vào năm 1116, "chiếu trừ Liêu pháp, giảm bớt thuế, đặt mãnh an-mưu khắc như chế độ bản triều", nghĩa là các tộc người Nữ Chân, Hán, Bột Hải, Khiết Đan hoặc Hề đều phải theo chế độ mãnh an-mưu khắc. Khu vực thứ hai từ Thượng Kinh Lâm Hoàng phủ kéo dài xuống phía nam, đến Yên Vân thập lục châu ở Hà Bắc-Sơn Tây, cư dân ở đây chủ yếu là người Hán, song chịu sự thống trị của người Khiết Đan trong một thời gian dài, dưới thời Kim vẫn duy trì chế độ Hán quan. Sử sách ghi là "Thái Tổ nhập Yên, bắt đầu dùng chế độ Nam-Bắc diện quan của Liêu", tức đồng thời thi hành cựu chế của người Nữ Chân và Hán chế. Khu vực thứ ba là khu vực nguyên thuộc sự thống trị của Tống ở phía bắc Tần Lĩnh-Hoài Hà, cư dân chủ yếu là người Hán, do mới chịu sự thống trị của ngoại tộc nên phần lớn không muốn chịu sự quản chế của Kim. Triều đình Kim từng lần lượt đặt ra chính quyền bù nhìn Trương Sở và Lưu Tề để thống trị khu vực thứ ba này, cuối cùng triều đình Kim tiến hành quản lý trực tiếp theo chế độ Hán.
Hành chính
thumb|360px|right|Phạm vi hành chính của triều Kim Triều Kim lựa chọn phân chia hành chính ba cấp là lộ, châu, huyện, tổng cộng có 5 kinh 19 lộ:
Ở cấp lộ có đô tổng quản phủ, cùng với tam ty đô chuyển vận ty, án sát, diêm sứ; Ngũ Kinh phủ có chức lưu thủ. Châu thời Kim phân thành ba loại: tiết độ châu đặt chức tiết độ sứ, phòng ngự châu đặt chức phòng ngự sứ, thứ sử châu đặt chức thứ sử. Ở cấp huyện, huyện lệnh là người cai quản, phân thành bảy đẳng cấp. Ngoài ra, Kim còn có các chức quan bộ lạc, Mãnh an gồm 1.000 phu, Mưu khắc gồm 100 phu, hợp xưng là Mãnh an Mưu khắc; "củ tường ổn" (乣詳穩) là chức quan phụ trách việc bảo vệ biên giới, "di lý cận" (移里菫) là chức dành cho thủ lĩnh thôn trại bộ lạc.
Triều Kim thi hành Ngũ Kinh chế, tổng cộng có Trung Đô Đại Hưng phủ, Thượng Kinh Hội Ninh phủ, Nam Kinh Khai Phong phủ, Bắc Kinh Đại Định phủ, Đông Kinh Liêu Dương phủ, Tây Kinh Đại Đồng phủ; ba bồi đô sau nguyên là Trung Kinh Đại Định phủ, Đông Kinh Liêu Dương phủ, Tây Kinh Đại Đồng phủ của triều Liêu. Kinh đô của triều Kim nguyên nằm ở Thượng Kinh, tháng 4 năm 1151 thì Hoàng đế Hoàn Nhan Lượng ban bố chiếu thư mở rộng Yên Kinh làm Trung Đô, đến năm 1153 thì thiên đô tới Trung Đô, Trung Đô là thủ đô trong thời gian lâu nhất của Kim. Năm 1214, Kim Tuyên Tông trước áp lực của người Mông Cổ đã tuyên bố nam thiên Biện Kinh. Năm 1232, sau khi quân Mông Cổ bao vây Biện Kinh, Kim Ai Tông chạy đến Quy Đức (nay thuộc Thương Khâu, Hà Nam), rồi Thái châu (nay thuộc Nhữ Nam, Hà Nam).
Thể chế chính trị
thumb|left|[[Bí hí triều Kim, nằm tại Ussuriysk, Primorsky thuộc Nga ngày nay.]] Triều Kim vào sơ kỳ áp dụng đầy đủ quan chế Nam-Bắc diện từ thời Liêu, thi hành chế độ lưỡng nguyên: Nữ Chân cựu chế, Hán chế tại lãnh địa của người Hán. Sau khi thi hành "Thiên Quyến tân chế" từ thời Kim Hy Tông, Nữ Chân chế dần bị loại bỏ, dần dần chọn dùng chế độ triều Tống. Thể chế chính trị được nhất nguyên hóa là một nguyên nhân quan trọng khiến triều Kim lớn mạnh.
Lúc mới lập quốc, Kim Thái Tổ phế trừ chế độ "quốc tướng" từ thời liên minh bộ lạc, chọn dùng chế độ Bột cực liệt, tức là phân thành nhóm, trưởng quan đều gọi là "Bột cực liệt". Trong đó, "Đô Bột cực liệt" là hoàng đế, "Am ban Bột cực liệt" là hoàng trữ, tức người được chỉ định kế thừa hoàng vị; "Quốc luận Bột cực liệt" là quốc tướng; "A mãi Bột cực liệt" trợ thủ cho quốc tướng; "Hạo Bột cực liệt" là trợ thủ thứ hai; hình thành chế độ Bột cực liệt mà theo đó Hoàng đế cùng với một số ít đại thần cùng thảo luận quốc sự. Sau lại có thêm "Hốt lỗ Bột cực liệt", tức trợ thủ thứ ba, đến năm 1132 thì Kim Thái Tông phân "Hốt lỗ Bột cự liệt" thành tả bột cực liệt và hữu bột cực liệt, hình thành nhóm bàn quốc sự gồm Hoàng đế, Hoàng trữ, Quốc tướng ngũ nhân.
Cùng với việc ngày càng mở rộng về phía nam, triều đình Kim chuyển sang sử dụng "tam tỉnh chế". Từ năm 1123 đến năm 1138, Kim Thái Tông chiếm lĩnh Yên Vân thập lục châu và đánh diệt Bắc Tống, thi hành chế độ Hán quan, cùng với cựu chế của người Nữ Chân hình thành chế độ lưỡng nguyên. Về "Nam diện quan" vào đầu thời Kim, từng thiết lập Hán địa Xu mật viện tại Quảng Ninh thuộc Doanh châu (nay thuộc Xương Lê, Hà Bắc), cuối cùng dời đến Yên Kinh. "Bắc diện quan" chủ yếu là thi hành chế độ Bột cực liệt trong nội bộ triều đình. Sau khi Kim Hy Tông kế vị, ông phế trừ chế độ Bột cực liệt nhằm củng cố hoàng quyền, toàn diện sử dụng quan chế triều Tống, triều Liêu. Ông cho lập nên 'tam tỉnh chế' với trung tâm là 'thượng thư tỉnh', dùng tam sư (thái sư, thái phó, thái bảo) và tam công (thái úy, tư đồ, tư không) cùng quản lý công việc của tam tỉnh; địa phương phân thành lộ, phủ, châu, huyện. Năm 1138, đổi Yên Kinh Thượng thư tỉnh thành Hành đài Thượng thư tỉnh, trở thành cơ cấu nhánh của Thượng thư tỉnh Trung ương, kết thúc chế độ song nguyên, lịch sử gọi cuộc cải cách này là Thiên Quyến tân chế. Thời Hoàng đế Hoàn Nhan Lượng, triều đình Kim phế trừ Trung thư tỉnh, Môn hạ tỉnh, tổ chức hành chính được tinh giản và biên chế vào Thượng thư tỉnh.