cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tranh khắc đá trên dãy Altay
Tranh khắc đá trên dãy Altay là di sản thế giới được UNESCO công nhận nằm tại tỉnh Bayan-Ölgii, Mông Cổ. Đây là các tác phẩm điêu khắc trên đá minh họa cho sự phát triển của văn hóa ở Mông Cổ trong khoảng thời gian 12.000 năm. Những hình ảnh sớm nhất phản ánh khoảng thời gian từ năm 11.000-6000 TCN, khi khu vực này một phần là rừng và thung lũng cung cấp môi trường sống cho hoạt động săn bắn động vật lớn của con người. Những hình ảnh sau đó cho thấy sự chuyển đổi từ việc săn bắn sang chủ đạo là chăn gia súc và những hình ảnh mới nhất là về lối sống du mục trong đầu thiên niên kỷ 1 trước Công nguyên, thời kỳ Scythia, và sau đó là Turk (Thế kỷ 7-8 sau CN).
Mô tả
Di sản này bao gồm 3 địa điểm chạm khắc đá là: Cả ba địa điểm này đều nằm trong các thung lũng núi cao được hình thành bởi các sông băng thế Pleistocen. Tại đây chứa mật độ lớn các bức tranh khắc đá và các di tích nghi lễ phản ánh sự phát triển của văn hóa nhân loại trong khoảng thời gian 12.000 năm.
Tsagaan Salaa-Baga Oigor đây là nơi có số lượng phong phú nhất các bức tranh khắc đá với khoảng 10.000 hình ảnh trong khu vực rộng 15 kilomet vuông. Chúng có niên đại từ thời đại đồ đá mới đến thời đại đồ đồng chủ yếu mô tả gia súc và săn bắt thú lớn, có cả cá thể và bầy đàn lớn.
Thượng Tsagaan Gol là quần thể nghệ thuật trên đá nằm dưới sông băng Tavan Bogd, là một trong những nơi tập trung phong phú nhất của nghệ thuật tiền sử và sơ sử ở Bắc Á. Tại đây có chứa một bộ sưu tập phong phú được tạo ra trong thời đại đồ đồng và thời kỳ Turk, mô tả các cuộc đi săn, chăn thả gia súc và những người cưỡi trên lưng ngựa với đại bàng hoặc chim ưng trên vai, cùng nhiều cảnh khác.
Aral Tolgoi nằm ở cuối phía tây của hồ Khoton Nuur, đại diện cho bộ sưu tập ngoài trời tốt nhất và lớn nhất của nghệ thuật đá thời đại đồ đá cũ ở Bắc Á. Với các bức vẽ về gia súc, động vật hoang dã gồm cừu Argali, ngựa và nhiều loài khác, địa điểm này là di sản văn hóa nhỏ nhất, nhưng không kém phần quan trọng.
Tham khảo
Thể loại:Di sản thế giới tại Mông Cổ Thể loại:Mỹ thuật tiền sử Thể loại:Chạm khắc trên đá
Digama sagittata
Digama sagittata là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Comoros.
Liên kết ngoài
Thể loại:Digama Thể loại:Động vật Comoros
Poa reverdattoi
Poa reverdattoi là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được Roshev. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1936.
Liên kết ngoài
Thể loại:Poa Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1936
(49445) 1998 YS8
(49445) 1998 YS8 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 17 tháng 12 năm 1998.
Tham khảo
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1998 Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Macromitrium erubescens
Macromitrium erubescens là một loài rêu trong họ Orthotrichaceae. Loài này được E.B. Bartram mô tả khoa học đầu tiên năm 1942.
Liên kết ngoài
Thể loại:Macromitrium Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1942
Kiểm duyệt Internet ở Việt Nam
nhỏ|250px|phải|Màn hình tại một quán Internet tại Việt Nam, cảnh báo khách hàng không được truy cập những trang web "[[phản động" hay "đồi trụy"]] Chính quyền Việt Nam kiểm duyệt việc truy cập Internet một cách sâu rộng, dùng nhiều biện pháp, cả về pháp lý lẫn kỹ thuật. Công trình nghiên cứu OpenNet Initiative của Đại học Harvard, Đại học Toronto, Đại học Oxford và Đại học Cambridge đánh giá mức kiểm duyệt của Việt Nam trong lĩnh vực chính trị là "sâu rộng" (pervasive), trong khi tổ chức Phóng viên không biên giới liệt kê Việt Nam trong danh sách 10 nước "kẻ thù của Internet" trong năm 2011 và 12 nước năm 2012. Nỗ lực của chính phủ Việt Nam để quản lý, kiểm tra, và giám sát việc sử dụng Internet còn được gọi là "bức tường lửa tre" ("bamboo firewall").
Trong khi chính quyền Việt Nam cho rằng các nỗ lực kiểm duyệt Internet là để bảo vệ người dùng khỏi phải đối mặt với các nội dung tục tĩu hay "đồi trụy", nhưng phần lớn các website bị kiểm duyệt chứa các nội dung nhạy cảm về chính trị hay tôn giáo mà có thể gây tác động đến việc cầm quyền của Đảng Cộng sản Việt Nam. Theo nghiên cứu của OpenNet, các website bị chặn hầu hết có nội dung về các hoạt động chống đối của người Việt hải ngoại, các tổ chức báo chí hải ngoại hay tổ chức phi chính phủ độc lập, nhân quyền, hay các đề tài tôn giáo. Một số mạng xã hội, như Facebook không truy cập được trong một vài tháng năm 2008. Chính quyền đã công khai phá sập một số website hay trang blog với nội dung "không phù hợp", trong khi một số website đối lập bị tin tặc tấn công. Tổ chức Ân xá Quốc tế cũng đã đưa ra nhiều trường hợp các nhà hoạt động Internet bị bắt giữ vì các hoạt động trên mạng.
Văn bản pháp lý
phải|nhỏ|200px|Danh sách nội quy tại một quán Internet ở Việt Nam; trong đó điều 3.3 liệt kê các nội dung người dùng không được truy cập. Điều 3 trong nghị định 21-CP ngày 5 tháng 3 năm 1997 (Quy chế tạm thời) đòi hỏi "mọi thông tin đưa vào, truyền đi và nhận đến mạng Internet qua cửa đi quốc tế tại Việt Nam phải tuân thủ các quy định tại Điều 10 Luật Báo chí và Điều 22 Luật Xuất bản", cụ thể là:
Quyến định 848/1997/QĐ-BNV(A11) ngày 23/10/1997 của Bộ Nội vụ ban hành quy định về biện pháp và trang thiết bị kiểm tra, kiểm soát đảm bảo an ninh quốc gia trong hoạt động Internet ở Việt Nam. Trong quyết định này, các nhà cung cấp dịch vụ Internet có nhiệm vụ "phát hiện, ngăn chặn, thông báo cho Bộ Nội vụ về các tổ chức, cá nhân đã hoặc đang có ý đồ, hành vi phổ biến trên mạng Internet những thông tin vi phạm Điều 3 'Quy chế tạm thời của Chính phủ' về Internet ở Việt Nam". Đồng thời, người dùng Internet có trách nhiệm:
Thêm vào đó, thông tư liên tịch số 02/2005/TTLT-BCVT-VHTT-CA-KHDT năm 2005 cấm các đại lý kinh doanh dịch vụ Internet ở Việt Nam "sử dụng hoặc hướng dẫn người khác sử dụng công cụ hỗ trợ để truy cập vào các trang thông tin trên Internet (trang Web) do cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền cấm truy cập".
Nhiều nhà hoạt động trên mạng tại Việt Nam thường bị truy tố với tội danh "Tuyên truyền chống Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam" được định nghĩa ở điều 88 Bộ Luật hình sự Việt Nam như sau:
Điều 258 cũng định nghĩa tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân là việc "lợi dụng các quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do tín ngưỡng, tôn giáo, tự do hội họp, lập hội và các quyền tự do dân chủ khác xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân".
Cuối năm 2011, Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam lại ban hành quy định 47-QĐ/TW gồm 19 điều đảng viên không được làm, trong đó có các quy định về việc đảng viên phát biểu, viết bài (viết blog) hay tham gia phản biện và khiếu kiện, trong đó có mấy điều liên quan như cấm không được: Một luật sư bất đồng chính kiến cho rằng đây là quy định nội bộ riêng của Đảng Cộng sản, nhưng cho rằng "nó vi phạm rất nhiều các quy định đơn giản của con người... Trong đó, đặc biệt là việc cấm quyền tự do tư tưởng và quyền tự do bày tỏ chính kiến, bày tỏ quan điểm".
Tháng 9 năm 2012, qua Công văn số 7169/VPCP-NC của Văn phòng Chính phủ, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã chỉ đạo điều tra, xử lý một số trang mạng vì "Qua xem xét các báo cáo số: 277/BC-BCA-A61 ngày 15/6/2012, số 335/BC-BCA-A61 ngày 09/7/2012 của Bộ Công an; công văn số 78/BTTTT-PTTH&TTĐT ngày 29/6/2012 của Bộ Thông tin và Truyền thông; công văn số 2794-CV/BTGTW ngày 19/7/2012 của Ban Tuyên giáo Trung ương và báo cáo số 172-BC/VPTW ngày 07/9/2012 của Văn phòng Trung ương Đảng về tình trạng một số trang thông tin điện tử như: "Dân làm báo", "Quan làm báo", "Biển Đông"... và một số trang mạng khác, đã đăng tải thông tin vu khống, bịa đặt, xuyên tạc, không đúng sự thật nhằm bôi đen bộ máy lãnh đạo của đất nước, kích động chống Đảng và Nhà nước ta, gây hoài nghi và tạo nên những dư luận xấu trong xã hội".
Ngày 1 tháng 9 năm 2013, nghị định Chính phủ 72/2013/NĐ-CP trở nên hiệu lực, đòi hỏi các nhà cung cấp thông tin điện tử tổng hợp và các tổ chức thiết lập mạng xã hội phải đặt ít nhất một máy chủ tại Việt Nam để "đáp ứng việc thanh tra, kiểm tra, lưu trữ, cung cấp thông tin theo yêu cầu của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền". Nghị định cũng định nghĩa một "trang thông tin điện tử cá nhân" là "do cá nhân thiết lập hoặc thiết lập thông qua việc sử dụng dịch vụ mạng xã hội để cung cấp, trao đổi thông tin của chính cá nhân đó...và không cung cấp thông tin tổng hợp".
Đối tượng bị kiểm duyệt
Công trình nghiên cứu của OpenNet vào năm 2006 kết luận rằng chính quyền Việt Nam đang tích cực kiểm duyệt mạng, và sự tinh vi kỹ thuật, bề rộng, cũng như hiệu lực của hệ thống kiểm duyệt ngày càng tăng lên. Sự kiểm duyệt này cũng được thực hiện một cách thiếu minh bạch và thiếu trách nhiệm. Năm 2015 Tổ chức Phóng viên Không Biên giới (Reporters Sans Frontières – RSF) liệt kê Việt Nam là một trong 11 quốc gia "kẻ thù của internet".
Khiêu dâm
Mặc dù nội dung "đồi trụy" là một trong những lý do chính được chính quyền nêu ra để kiểm duyệt Internet, trên thực tế rất ít trang web với nội dung khiêu dâm bị kiểm duyệt tại Việt Nam. Việc này cho thấy việc kiểm duyệt trên thực tế không phải vì những lý do chính quyền nêu ra. Nghiên cứu của OpenNet vào năm 2007 cho thấy không trang web có nội dung khiêu dâm nào bị chặn (trừ một trang web có chứa liên kết đến một trang khiêu dâm, nhưng bị chặn vì lý do khác).
Khi một số trang như Facebook và YouTube được đại diện công ty truyền thông tại Việt Nam cho là bị chặn vì lý do kinh tế do chiếm đến 70%-80% băng thông quốc tế chạy qua mà không đem lại lợi nhuận cho các nhà cung cấp, một số ý kiến phản hồi trong nước thắc mắc việc hàng nghìn trang web khiêu dâm có đem lại lợi nhuận cho nhà mạng mà không bị chặn. Điều này đặc biệt không hợp lý trong bối cảnh Việt Nam là nước có người tìm kiếm về sex nhiều nhất thế giới, theo thống kê từ khóa của Google năm 2007 đến 2010. Thống kê lưu lượng băng thông của những trang web này cũng chưa từng được công bố. Vào tháng 11 năm 2019 các nhà mạng Việt Nam như Viettel, VNPT, FPT Telecom,... có thể đã chặn hàng loạt trang khiêu dâm một cách âm thầm hay chính thức, nhưng sự kiện này cũng chưa được thông báo rõ ràng.
Chính trị và tự do
Nghiên cứu của OpenNet cho thấy các trang web bị chặn chủ yếu có nội dung chính trị, như về các hoạt động chống đối của người Việt hải ngoại, báo chí hải ngoại hay độc lập, nhân quyền, hay tôn giáo.
Phần lớn các website bị chặn đều đặc trưng đến Việt Nam: chúng được viết bằng tiếng Việt hay có nội dung về các vấn đề của Việt Nam. Những website không có nội dung liên quan đến Việt Nam hay viết bằng tiếng Anh ít khi bị chặn. Ví dụ, trang web Việt ngữ cho đài Á Châu Tự do bị cả hai nhà cung cấp dịch vụ Internet được khảo sát chặn lại, trong khi trang web tiếng Anh chỉ bị một nhà cung cấp chặn lại. Trong danh sách các trang web của các tổ chức nhân quyền quốc tế, chỉ có trang web của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền bị chặn, trong khi nhiều website tiếng Việt có nội dung chỉ động đến hay gián tiếp chỉ trích chính quyền thì bị chặn, cũng như những website trực tiếp chỉ trích chính quyền.
Những tổ chức không mang tính chính trị nhưng đề xướng tự do ngôn luận và tự do báo chí như Reporters Sans Frontières (RSF) hay Dân làm báo cũng bị chính quyền Việt Nam ngăn cản khiến người dân trong nước không thể truy cập trang web của những tổ chức này được. RSF đã phải đặt những phiên bản tương đồng nội dung qua đám mây điện toán để chống lại bức tường lửa của chính quyền.
Trang blog và mạng xã hội
Từ cuối năm 2009, Facebook đã bắt đầu có vấn đề truy cập và đến năm 2010 tình trạng này đã tăng lên. Nhiều người viết blog phải tự kiểm duyệt vì sợ bị chính quyền "chiếu cố", một số người khác đã gặp trường hợp bài blog bị xóa khi viết về đề tài nhạy cảm.
Tại hội thảo do Viện Công nghệ thông tin thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức đầu năm 2012, ông Nguyễn Lâm Thanh, giám đốc VTC, khẳng định việc chặn Facebook "không phải vì lý do chính trị mà chỉ vì lý do kinh tế". Việc truy cập Facebook chỉ thỉnh thoảng tắc nghẽn, mang tính không đồng đồng loạt và liên tục là nhằm nhường băng thông cho những dịch vụ sinh lợi hơn. Sau đó, đại diện các nhà cung cấp dịch vụ Internet lại phủ nhận điều này với báo giới, nói rằng họ luôn "đặt lợi ích của khách hàng lên trên lợi ích kinh tế", "việc định tuyến với nước ngoài gặp trục trặc nên dẫn đến hiện tượng khó truy cập các trang web nước ngoài".
Theo nghị định 72 có hiệu lực từ ngày 1 tháng 9 năm 2013, các mạng xã hội có nhiệm vụ "không được chủ động cung cấp thông tin công cộng có nội dung vi phạm quy định", "phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền để loại bỏ hoặc ngăn chặn thông tin có nội dung vi phạm quy định", "cung cấp thông tin cá nhân và thông tin riêng của người sử dụng có liên quan đến hoạt động khủng bố, tội phạm, vi phạm pháp luật khi có yêu cầu của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền", và "có ít nhất 01 hệ thống máy chủ đặt tại Việt Nam đáp ứng việc thanh tra, kiểm tra, lưu trữ, cung cấp thông tin theo yêu cầu của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền". Nghị định cũng không cho phép người dùng mạng xã hội cung cấp thông tin tổng hợp qua trang trang cá nhân trên các mạng xã hội.
Ngày 25 tháng 5 năm 2018, blogger Nguyễn Anh Tuấn đã được A67, Cục Chống Phản động và Khủng bố thuộc Bộ Công an chi nhánh phía Nam giữ lại tại sân bay Tân Sơn Nhất để yêu cầu xóa các bài viết về Vincom Group lấy các đất vàng Hà Nội mà không qua đấu thầu. Ông Tuấn đã từ chối.
Riêng đối với Facebook thì chính quyền vẫn tiếp tục đòi quản chế các phát biểu chính trị và xóa bỏ những bài viết có nội dung họ cho là "chống Nhà nước". Ngoài ra bộ trưởng Thông tin và Truyền thông Nguyễn Mạnh Hùng đòi định danh rõ người sử dụng theo như đề xuất kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa 9 Tháng 10, 2020. Tính đến cuối năm 2020 Facebook vẫn không đồng ý khiến bên chính phủ đe doạ cấm Facebook.
Dụng cụ vượt tường lửa
Theo thông tư liên tịch 02/2005/TTLT-BCVT-VHTT-CA-KHĐT, các dụng cụ vượt tường lửa bị cấm sử dụng tại Việt Nam. Theo nghiên cứu của OpenNet, nhiều proxy server và dụng cụ vượt tường lửa cũng không truy cập được. OpenNet đánh giá mức độ kiểm duyệt của Việt Nam trong thể loại này là "đáng kể" (substantial).
Giám sát và tuyên truyền trên mạng
Chính quyền Việt Nam dùng tuyên truyền viên, dư luận viên và công an mạng để giám sát và tuyên truyền trên mạng internet. Tiết lộ công khai đầu tiên về việc sử dụng đội ngũ chuyên gia bút chiến là từ lời tuyên bố của ông trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội Hồ Quang Lợi trên báo Lao động, rằng đã thành lập một nhóm chuyên gia với mục đích "đấu tranh trực diện, tham gia bút chiến trên Internet trong việc đấu tranh với các luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch."
Truy tố vì hoạt động trên mạng
Nhiều người đã bị truy tố với tội danh "tuyên truyền chống Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam" do các hoạt động của họ qua Internet. Theo tổ chức Phóng viên không biên giới, vào thời điểm năm 2011 Việt Nam giam giữ 17 công dân mạng, con số lớn thứ nhì trên thế giới, trong đó có những nhân vật bất đồng chính kiến như Nguyễn Tiến Trung, Trần Huỳnh Duy Thức, Lê Công Định, Lê Thăng Long, và blogger Điếu Cày (Nguyễn Văn Hải).
Tháng 9 năm 2010, một giảng viên hợp đồng cho Đại học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh tên Phạm Minh Hoàng (mang hai quốc tịch Pháp và Việt Nam) bị bắt vì các hoạt động cho tổ chức Việt Tân - một tổ chức được cho là phản động, bao gồm việc ông đã phát tán 29 bài viết có nội dung "xuyên tạc đường lối, chính sách của Nhà nước" trên Internet.
Trong tháng 7-8 năm 2011, một số blogger và nhà hoạt động liên quan đến hệ thống Công giáo Việt Nam bị bắt. Blogger Paulus Lê Sơn bị bắt vì muốn tường trình về phiên tòa của luật sư Cù Huy Hà Vũ, một người cũng bị truy tố vì những bài viết của mình trên mạng.
Tháng 10 năm 2011, một giáo viên trung học phổ thông tên Đinh Đăng Định bị bắt về hoạt động "tuyên truyền chống Nhà nước" vì đã phát tán trên các trang mạng những nội dung như: phản đối dự án khai thác boxit ở Nhân Cơ, đòi đa nguyên đa đảng, phi chính trị hóa lực lượng công an, quân đội và đòi xóa bỏ điều 4 Hiến pháp, phủ nhận vai trò lịch sử của Đảng... Sau khi ông bị khởi tố vào cuối tháng 2 năm 2012, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ công bố bài xã luận phản ánh quan điểm chính thức về trường hợp này, trong đó "kêu gọi Việt Nam tôn trọng quyền tự do ngôn luận cho tất cả người Việt, kể cả quyền được bày tỏ ý kiến chính trị và quyền được chỉ trích các chính sách của chính quyền." Đài Tiếng nói Hoa Kỳ và một số trang mạng ở nước ngoài cũng lên tiếng về vấn đề này. Báo Quân đội Nhân dân đánh giá việc lên tiếng này là "sự can thiệp thô bạo vào công việc nội bộ của nước khác".
Phản ứng
Các nỗ lực kiểm duyệt Internet của chính quyền đã khiến tổ chức Phóng viên không biên giới liên tục đưa Việt Nam vào danh sách các "kẻ thù của Internet". OpenNet đánh giá mức độ minh bạch cũng như sự nhất quán của hệ thống kiểm duyệt là "thấp". Các tổ chức nhân quyền và chính quyền tây phương luôn chỉ trích chính quyền Việt Nam khi các nhà hoạt động mạng bị bắt giữ. Dân biểu Hoa Kỳ Loretta Sanchez đã đưa ra dự luật "Kêu gọi Tự do Internet ở Việt Nam" vào năm 2011 kêu gọi Việt Nam hủy bỏ Điều 88 và những luật liên quan dùng để giới hạn Internet.
Mặc dù thường gặp vấn đề truy cập, Facebook vẫn là website có lượng truy cập đứng thứ 3 tại Việt Nam, theo thống kê của Alexa và nhiều doanh nghiệp vẫn công khai quảng cáo trang Facebook của mình. Việc chặn Facebook diễn ra tại Việt Nam gây nhiều tranh cãi. Một nhóm trên Facebook kêu gọi "Cần 1 triệu chữ ký phản đối nhà mạng Việt Nam chặn FB" đã có gần 63.000 người tham gia từ tháng 2 năm 2011. Mặc dù việc sử dụng proxy server hay các biện pháp khác nhằm vượt tường lửa là bất hợp pháp, nhiều người dùng đã dùng nhiều biện pháp vượt tường lửa để truy cập những website bị chặn. Nhiều báo chí trong nước cũng đưa thông tin hướng dẫn độc giả cách vượt tường lửa.
Sau khi chính phủ Việt Nam đề xuất Nghị định 72, một liên minh 21 nước trong đó có Hoa Kỳ, Anh, Pháp, và Đức đã lên tiếng phản đối nghị định, cho rằng nó "sẽ áp đặt thêm những hạn chế đối với cách thức truy cập và sử dụng Internet ở Việt Nam". Liên minh Internet châu Á (Asia Internet Coalition), một nhóm doanh nghiệp bao gồm các thành viên như Google, eBay, Facebook, và Yahoo!, cho rằng nghị định sẽ "đàn áp những sáng kiến mới và ngăn cản các doanh nghiệp muốn hoạt động tại Việt Nam." Để trấn an những người lo lắng về nghị định, Đài Tiếng nói Việt Nam khẳng định mục đích điều khoản cấm chia sẻ thông tin tổng hợp là để chấm dứt tình trạng "xâm phạm về bản quyền nội dung, thông tin" và "việc trích dẫn một đoạn hoặc viết lời bình luận rồi dẫn đường link để chỉ về trang gốc thì Nghị định 72 không cấm". Trả lời các chỉ trích cho rằng việc không được phép "cung cấp thông tin tổng hợp" là hạn chế tự do ngôn luận, ông Đỗ Quý Doãn, Thứ trưởng Bộ Thông tin và truyền thông cho rằng đó là "tư duy ngụy biện".
Tham khảo
Việt Nam Việt Nam Thể loại:Internet tại Việt Nam Internet Thể loại:Áp bức chính trị tại Việt Nam
Sebastian Ghinga
Sebastian Marinel Ghinga (sinh ngày 12 tháng 2 năm 1987) là một cầu thủ bóng đá người România thi đấu cho Sepsi Sfântu Gheorghe.
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 1987 Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Nhân vật thể thao từ Bacău Thể loại:Cầu thủ bóng đá România Thể loại:Tiền vệ bóng đá Thể loại:Cầu thủ bóng đá FC Sportul Studențesc București Thể loại:Cầu thủ bóng đá FC Botoșani Thể loại:Cầu thủ bóng đá FC Academica Clinceni Thể loại:Cầu thủ bóng đá CS Sportul Snagov Thể loại:Cầu thủ bóng đá ACS Sepsi OSK Sfântu Gheorghe Thể loại:Cầu thủ bóng đá Liga I Thể loại:Cầu thủ bóng đá Liga II
Pella, Iowa
Pella là một thành phố thuộc quận Marion, tiểu bang Iowa, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thành phố này là 10352 người.
Xem thêm
Thể loại:Thành phố của Iowa Thể loại:Quận Marion, Iowa
Trypogeus coarctatus
Trypogeus coarctatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Trypogeus
Themus jaegeri
Themus jaegeri là một loài bọ cánh cứng trong họ Cantharidae. Loài này được Kopetz miêu tả khoa học năm 2004.
Tham khảo
Thể loại:Themus
Libelloides ramburi
Libelloides ramburi là một loài côn trùng trong họ Ascalaphidae thuộc bộ Neuroptera. Loài này được McLachlan miêu tả năm 1875.
Tham khảo
Thể loại:Libelloides
Bythinella bavarica
Bythinella bavarica là một loài loài của ốc nước ngọt rất nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống dưới nước trong họ Amnicolidae. Đây là loài đặc hữu của Đức.
Tham khảo
Thể loại:Bythinella Thể loại:Động vật đặc hữu Đức
Đức Giêsu chữa lành người mù ở Bếtsaiđa
thumb|270px|"Chúa Giêsu chữa lành người mù", tranh của [[Andrei Mironov (họa sỹ)|A. Mironov]]
Đức Giêsu chữa lành một người mù thành Bếtxaiđa là một phép lạ của Đức Giêsu chỉ được mô tả trong Phúc âm Máccô. Điều đặc biệt của phép lạ này là việc nó xảy ra từ từ chứ không ngay tức khắc.
Mô tả phép lạ trong Phúc âm Máccô
Câu chuyện xảy ra tại thành Bếtxaiđa, một địa danh mà chính xác ở đâu vẫn còn được các học giả tranh luận, có thể là tại Et-Tell, một ngọn đồi cách bờ đông bắc Biển hồ Galilee khoảng 2km. Thành phố được Philipphê thủ hiến xứ Ituria nâng lên từ một ngôi làng lên thành phố và được đặt tên là "Julias" (Tiếng Hy Lạp: Ἰουλιάδα) theo tên con gái Hoàng đế Augustus. Theo Phúc âm Mátthêu và Luca, Bếtxaiđa là một trong những thành phố bị Đức Giêsu nguyền rủa vì không đã không sám hối (Mt 11, 21; Lc 10, 13-15). Tuy nhiên trong câu 23 và 26, tác giả Máccô dùng từ Hy Lạp kome (κώμη) vì thế có thể câu chuyện xảy ra tại một ngôi làng gần Bếtxaiđa.
Người dân đã dẫn một người mù đến để xin Đức Giêsu sờ vào anh ta. Việc sờ vào người như một phương pháp chữa lành thường được biết đến vào thời bấy giờ. Câu 23 bắt đầu với việc Đức Giêsu cầm lấy tay anh mù đưa ra khỏi làng thường được các nhà chú giải cho tương hợp với việc người làm phép lạ trong một nơi kín đáo và cách xa với đám đông. Từ ngữ diễn đạt hành vi Đức Giêsu cầm tay anh mù và đưa ra khỏi làng rất gần với câu văn đến từ Sách Ngôn Sứ Giêrêmia (38, 22 theo bản Bảy Mươi) nói về cách Thiên Chúa đưa dân Do Thái ra khỏi Ai Cập nên có cách chú giải việc đưa người mù ra khỏi làng như sự giải phóng của dân Do Thái khỏi cảnh nô lệ ở Ai Cập trong biến cổ Xuất Hành. Phần thứ hai câu văn 23 nói đến việc Đức Giêsu áp dụng những phương thức truyền thống để chữa bệnh cho người mù đó là nước miếng (sách Talmud cũng nói đến việc lấy nước miếng để chữa những bệnh về mắt) và đặt tay.
Câu 24 nói đến phản ứng của người mù với một kết quả khởi đầu, chứng tỏ việc chữa lành chưa đạt hiệu quả hoàn toàn. Nhiều nhà chú giải nhận xét câu văn 24 không gãy gọn vì thế nên gây nhiều khó khăn khi phải biên dịch. Sự kiện người mù này nhận ra người và cây cối ngụ ý rằng người này không phải mù bẩm sinh nhưng đã bị mù bởi tai nạn hoặc do bệnh tật. Đức Giêsu lại tiếp tục công việc chữa lành và lần này người chỉ đặt tay lên mắt người mù thì anh ta thấy lại được. Đây là trình thuật phép lạ duy nhất trong Phúc âm cho thấy Đức Giêsu làm phép lạ qua hai giai đoạn.
(22) Đức Giê-su và các môn đệ đến Bết-xai-đa. Người ta dẫn một người mù đến và nài xin Đức Giê-su sờ vào anh ta.(23) Người cầm lấy tay anh mù, đưa ra khỏi làng, rồi nhổ nước miếng vào mắt anh, đặt tay trên anh và hỏi: “Anh có thấy gì không?”(24) Anh ngước mắt lên và thưa: “Tôi thấy người ta, trông họ như cây cối, họ đi đi lại lại.”(25) Rồi Người lại đặt tay trên mắt anh, anh trông rõ và khỏi hẳn; anh thấy tỏ tường mọi sự.(26) Người cho anh về nhà và dặn: “Anh đừng có vào làng.”
(Bản dịch của Nhóm Phiên Dịch Các Giờ Kinh Phụng Vụ)
Ý nghĩa phép lạ
Phép lạ chữa lành người mù ở Bếtxaiđa là một trong hai phép lạ được Phúc âm Máccô ký thuật lai mà không tìm thấy trong các sách phúc âm khác (phép lạ còn lại là việc chữa lành người vừa điếc vừa ngọng). Có thể hai tác giả Nhất lãm loại bỏ trình thuật này vì phép lạ chữa lành của Đức Giêsu chỉ hoàn tất sau hai giai đoạn và sự cứng lòng tin của các môn đệ không phải là chủ đề trong các Phúc âm Mátthêu và Luca.
Đoạn văn chữa lành người mù tại Bếtsaiđa đi đôi với đoạn chữa lành người mù tại Giêrikhô thành hai đoạn đầu và cuối của một đơn vị văn chương về hành trình của Đức Giêsu trên con đường đến Giêrusalem, trong đó người mù tại Bếtsaiđa được chữa đến hai lần mang biểu tượng cái khó khăn của người môn đệ trong việc chống trả lại sự mù quáng của họ và đức tin còn non nớt của họ, còn trình thuật người mù thành Giêrikhô cho thấy đức tin của các môn đệ tuy còn khiếm khuyết nhưng Đức Giêsu đã chấp nhận cho họ theo mình trong sứ vụ tại Giêrusalem và trong cuộc khổ nạn.
Tham khảo
Thể loại:Câu chuyện trong Tân Ước Thể loại:Chúa Giê-su Thể loại:Phép lạ của Chúa Giêsu
Amelogenin
Amelogenin là một nhóm protein có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành men răng. Chức năng cụ thể của protein này chưa được rõ, nhưng dường như nó giúp chống đỡ và chia tách các tinh thể men răng trong quá trình tăng trưởng. Amelogenin được sản sinh từ các tế bào men, chúng là các protein đặc hiệu, chứa nhiều nhóm proline, leucine, histidine và glutamyl. Amelogenin là thành phần chính của cơ chất ngoại bào ở men răng, nhưng dần dần chúng bị loại bỏ khỏi men răng khi không còn cần thiết, và men răng trưởng thành chứa rất ít protein.
Một gien mã hóa protein này được gọi là AMELX, có nghĩa là "gien amelogenin nằm trên nhiễm sắc thể X". Cũng có gien AMELY - tức nằm trên nhiễm sắc thể Y, tuy nhiên nó ít được chú ý vì mức độ biểu hiện rất thấp và không có vai trò quan trọng. AMELX tọa lạc tại vị trí Xp22.1-Xp22.3 còn AMELY tại vị trí Yp 11.2[5]. Đột biến gien AMELX có thể gây ra rối loạn trong quá trình phát triển men răng và gây ra bệnh sinh men bất toàn (amelogenesis imperfecta).
Gien amelogenin có thể được ứng dụng trong xác minh giới tính của sinh vật.
Chú thích
Thể loại:Di truyền học Thể loại:Protein người Thể loại:Răng
Cardiophorus cyanipennis
Cardiophorus cyanipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Mulsant & Wachanru miêu tả khoa học năm 1852.
Tham khảo
Thể loại:Cardiophorus
Spartocytisus
Spartocytisus là một chi thực vật có hoa trong họ Đậu.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi thực vật
Spartocytisus
Pyrrocoma clementis
Pyrrocoma clementis là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Rydb. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1900.
Liên kết ngoài
Thể loại:Pyrrocoma Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1900
Megasema cnigrum
Megasema cnigrum là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Megasema
Digama rileyi
Digama rileyi là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Châu Phi, bao gồm Uganda.
(14652) 1998 YT8
(14652) 1998 YT8 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 17 tháng 12 năm 1998.
Tham khảo
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1998 Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Xyris delicatula
Xyris delicatula là một loài thực vật hạt kín trong họ Hoàng đầu. Loài này được Maguire & L.B.Sm. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1964.
Eisenstadt
Eisenstadt (Kismarton, Željezni grad, Željezno, Železno) là một thành phố ở Áo, thủ phủ bang Burgenland. Thành phố có dân số khoảng 12.190 người (năm 2006). Trong chế độ quân chủ Habsburg, Kismarton (Eisenstadt) là thủ phủ của gia đình quý tộc Hungary Eszterházy. Nhà soạn nhạc Joseph Haydn sinh sống ở đó như Hofkapellmeister dưới sự bảo trợ Esterházy. Eisenstadt nằm trên một đồng bằng sông Wulka, dưới chân phía nam của dãy núi Leitha, khoảng 12 km từ biên giới Hungary.
Xyris delicatula
Liên kết ngoài
Thể loại:Xyris Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1964
Eisenstadt
Tham khảo
Thể loại:Thủ phủ bang Áo Thể loại:Huyện của Burgenland Thể loại:Đô thị của Burgenland
Idaea maurusi
Idaea maurusi là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Placy
Placy là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.
Idaea maurusi
Liên kết ngoài
M
Placy
Liên kết ngoài
Thể loại:Xã của Calvados
Doniophyton anomalum
Doniophyton anomalum là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (D.Don) Kurtz mô tả khoa học đầu tiên năm 1893.
Liên kết ngoài
Thể loại:Doniophyton Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1893
Themus kabakovi
Themus kabakovi là một loài bọ cánh cứng trong họ Cantharidae. Loài này được Wittmer miêu tả khoa học năm 1979.
Tham khảo
Thể loại:Themus
Macromitrium evrardii
Macromitrium evrardii là một loài rêu trong họ Orthotrichaceae. Loài này được Thér. mô tả khoa học đầu tiên năm 1931.
Liên kết ngoài
Thể loại:Macromitrium Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1931
Voọc Nilgiri
Trachypithecus johnii là một loài động vật có vú trong họ Cercopithecidae, bộ Linh trưởng. Loài này được J. Fischer mô tả năm 1829.
Tham khảo
J Thể loại:Động vật được mô tả năm 1829 Thể loại:Động vật có vú Ấn Độ
Ixtenco
Ixtenco là một đô thị thuộc bang Tlaxcala, México. Năm 2005, dân số của đô thị này là 6279 người.
Tham khảo
Thể loại:Đô thị bang Tlaxcala
USS Fanning
Ba tàu chiến của Hải quân Hoa Kỳ từng được đặt cái tên USS Fanning, theo tên Nathaniel Fanning (1755-1805), một sĩ quan hải quân từng tham gia cuộc Chiến tranh Cách mạng Hoa Kỳ:
Thể loại:Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoa Kỳ
Campodorus sexcarinatus
Campodorus sexcarinatus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Aechmea triticina
Aechmea triticina là một loài thực vật có hoa trong họ Bromeliaceae. Loài này được Mez mô tả khoa học đầu tiên năm 1892.
Campodorus sexcarinatus
Liên kết ngoài
Thể loại:Campodorus
Aechmea triticina
Liên kết ngoài
Thể loại:Aechmea Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1892 Thể loại:Thực vật Brasil
Digama piepersiana
Digama piepersiana là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Digama
Selimiye, Armutlu
Tham khảo
Thể loại:Xã thuộc tỉnh Yalova
Helcopteryx rhodiogrammus
Helcopteryx rhodiogrammus là một loài côn trùng trong họ Ascalaphidae thuộc bộ Neuroptera. Loài này được Rambur miêu tả năm 1842.
Tham khảo
Thể loại:Helcopteryx
Werferner Bach
Werfener Bach là một sông nhỏ ở Nordrhein-Westfalen, Đức. Nó chảy đến sông Else gần Bünde.
Tham khảo
Thể loại:Sông của Đức
Bythinella carinulata
Bythinella carinulata là một loài ốc nước ngọt rất nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống dưới nước trong họ Amnicolidae. Đây là loài đặc hữu của Pháp.
Tham khảo
Thể loại:Bythinella
Echaghatta, Holalkere
Echaghatta là một làng thuộc tehsil Holalkere, huyện Chitradurga, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Chitradurga (huyện)
Cardiophorus damara
Cardiophorus damara là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candeze miêu tả khoa học năm 1864.
Tham khảo
Thể loại:Cardiophorus
Thảm sát Tổng Chúp
Thảm sát Tổng Chúp là một tội ác chiến tranh gây ra bởi Giải phóng quân Nhân dân Trung Quốc trong Chiến tranh biên giới Việt–Trung 1979. Vụ việc xảy ra ở làng Tổng Chúp, xã Hưng Đạo, huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng. Từ ngày 17 tháng 2 năm 1979, Giải phóng quân Trung Quốc đồng loạt tấn công Việt Nam trên toàn tuyến biên giới hai nước.
Bối cảnh
Sau Hội nghị Paris về Việt Nam 1973, mối quan hệ giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa nhân dân Trung Hoa bắt đầu rạn nứt. Trung Quốc bắt đầu cắt giảm viện trợ cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với lý do nước này thỏa hiệp với Hoa Kỳ. Trong khi đó, quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc bắt đầu hòa dịu, xúc tiến bởi chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Richard Nixon năm 1972. Việc này góp phần đẩy chính quyền Hà Nội gần hơn về phía Liên Xô. Năm 1974, Trung Quốc đưa quân tiến đánh và chiếm Hoàng Sa từ tay Việt Nam Cộng hòa. Ngay sau khi chiến tranh Việt Nam kết thúc, tháng 9 năm 1975, nhân chuyến thăm Trung Quốc, Tổng Bí thư Lê Duẩn đã đặt vấn đề Hoàng Sa với Trung Quốc, nhưng nước này tỏ thái độ không nhượng bộ.
Diễn biến
Ngày 9 tháng 3 năm 1979, bốn ngày sau khi chính quyền Trung Quốc tuyên bố rút quân khỏi Việt Nam, Giải phóng quân Trung Quốc đã tấn công vào một trại nuôi lợn ở làng Tổng Chúp, giết chết 43 người, bao gồm phụ nữ, trẻ em và vùi xác trong một cái giếng. Theo một số người dân ở Tổng Chúp, tất cả các thi thể đều bị bịt mắt, hai tay buộc chéo đàng sau, đầu bị móp vào trong. Trên một vài thi thể có dấu vết hàng chục vết đâm bởi vật sắc nhọn. Bên cạnh những xác chết là một chiếc gậy tre dính đầy máu đã cong. Trong số những xác chết, có nhiều em bé vẫn còn địu trên lưng mẹ. Theo ông Lô Ích Vinh, nguyên Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hưng Đạo, bên trong chiếc giếng còn có một vài vỏ đạn AK và một chiếc búa. Đinh Ngọc Tinh, cựu chiến binh Cao Bằng cho biết: "Trên đường di tản, mẹ tôi cùng những nhân công một trại heo bị bắt. Quân Trung Quốc giải đoàn người về Tổng Chúp [...] Sau khi quân Trung Quốc rút đi, anh em tôi trở về nhà tìm mẹ thì mới hay bà cùng 42 người khác đã bị thảm sát ở Tổng Chúp. Mẹ tôi được vớt lên khỏi giếng nước trong tư thế bị bịt mắt, trói tay và bị quân Trung Quốc đâm nhiều nhát lưỡi lê vào bụng". Bà Đỗ Thị Hà, trên đường chạy trốn lính Trung Quốc có ghé trú ẩn tại một căn hầm ở làng Tổng Chúp. Khi quân Trung Quốc phát hiện ra, bà bị trúng lựu đạn và khiêng ra khỏi hầm. Bà cho biết lúc xảy ra vụ việc, từ hầm của bà có thể "nghe thấy tiếng hét lớn, chửi bới vọng lên từ các căn hầm" và "tiếng trẻ em khóc thét".
Tham khảo
Thể loại:Cao Bằng Thể loại:Chiến tranh Thể loại:Thảm sát tại Việt Nam Thể loại:Chiến tranh biên giới Việt–Trung 1979
Zygia inaequalis
Zygia inaequalis là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được (Willd.) Pittier miêu tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Zygia
Digama septempuncta
Digama septempuncta là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Rodrigues.
Chú thích
Thể loại:Digama
Rothia fianarantsoa
Rothia fianarantsoa là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Rothia (Noctuidae)
Macromitrium exsertum
Macromitrium exsertum là một loài rêu trong họ Orthotrichaceae. Loài này được Broth. mô tả khoa học đầu tiên năm 1893.
Liên kết ngoài
Thể loại:Macromitrium Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1893
(25313) 1998 YV8
(25313) 1998 YV8 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 22 tháng 12 năm 1998.
Tham khảo
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1998 Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Centaurea
Centaurea là một chi thực vật có hoa trong họ Cúc (Asteraceae). Chi này có từ 350 đến 600 loài thực vật có hoa giống cây kế thân thảo. Các thành viên của chi chỉ được tìm thấy ở phía bắc của đường xích đạo, chủ yếu là ở bán cầu Đông; Trung Đông và các vùng xung quanh đặc biệt là loài phong phú.
Loài
Chi Centaurea gồm các loài: thumb|[[Centaurea napifolia]] thumb|[[Centaurea nervosa]] thumb|[[Centaurea pseudophrygia]] thumb|[[Centaurea pulcherrima]] thumb|[[Centaurea triumfettii]] thumb|[[Centaurea uniflora]]
Trachypithecus cristatus
Trachypithecus cristatus là một loài voọc thuộc Họ Khỉ Cựu Thế giới. Chúng là loài di chuyển trên cây, sống trong các khu rừng ven biển, rừng ngập mặn và ven sông ở Malaysia bán đảo, Sumatra và Borneo.
Chúng là loài điển hình của nhóm loài của mình.
Mô tả
T. cristatus là một loài khỉ có kích thước trung bình với một chiếc đuôi dài không có khả năng cầm nắm. Chúng có bộ lông màu xám, nâu sẫm hoặc đen, tạo cho chúng một vẻ ngoài có màu bạc đồng nhất. Không giống như một số loài họ hàng, chúng không có các vết nhạt hơn trên mặt hoặc cơ thể, ngoại trừ một mảng lông màu trắng trên bẹn của con cái. Chúng có một chiếc mào lông chạy dọc theo đỉnh đầu, và lông ở má dài, thường che khuất tai. Bàn tay và bàn chân không có lông, da sẫm màu, có ngón tay cái và ngón chân đối nhau.
Con cái cao từ 46 to 51 cm chiều dài từ đầu đến thân, với trọng lượng trung bình là 5,7 kg và chiều dài đuôi từ 67 to 75 cm. Con đực lớn hơn một chút, cao từ 50 to 58 cm, với trọng lượng trung bình là 6,6 kg và chiều dài đuôi từ 67 to 75 cm.
Giống như các loài voọc khác, T. cristatus có dạ dày ba ngăn lớn để tiêu hóa chất xenlulose có trong khẩu phần ăn cỏ của chúng, giúp lên men thức ăn và có một số điểm tương đồng với dạ dày của động vật nhai lại. Chúng có ruột dài bất thường, thậm chí so với ruột của các loài voọc khác, và có một số túi dọc theo chiều dài của chúng, giúp thực hiện quá trình lên men thực vật thêm nữa. Răng của chúng có các gờ mài và các biến đổi khác để cho phép việc tiêu hóa các lá dai hiệu quả hơn.
Phân bố và sinh cảnh
Có thể tìm thấy T. cristatus trên khắp Borneo và Sumatra, cũng như ở một số khu vực ở Tây Nam Bán đảo Mã Lai, quần đảo Natuna và các đảo lân cận khác. Chúng sinh sống ở các đầm lầy ngập mặn và các vùng rừng lân cận, và thường tránh di chuyển xa bờ biển hoặc sông.
Phân loài bán đảo Mã Lai sau đó đã được nâng lên thành một loài riêng biệt, loài Voọc bạc Selangor T. selangorensis.
Tuy nhiên, một số nguồn cũ hơn, chẳng hạn như cuốn Các loài động vật có vú trên thế giới, vẫn coi T. cristatus ở Quần đảo Natuna là một phân loài riêng biệt, được đặt tên là T. c. vigilans.
Chế độ ăn
T. cristatus là một loài ăn lá chuyên biệt, chế độ ăn của chúng bao gồm một tỷ lệ lá cao hơn bất kỳ loài khỉ ngón cái ngắn nào khác. Mặc dù chúng cũng ăn trái cây, một số loại hạt và hoa nhưng những loại thức ăn này chỉ chiếm 9% trong khẩu phần ăn của chúng, và chúng cũng có thể ăn các loại lá cứng và trưởng thành hơn so với bất kỳ họ hàng gần nào của chúng. Do những điểm khác biệt này, T. cristatus thường không sống trong cùng một khu rừng với những loài khỉ khác. Khi các loài khác được tìm thấy trong cùng một khu vực, T. cristatus thường được tìm thấy nhiều hơn ở tán giữa rừng, để lại những cành cao hơn cho những loài khỉ có chế độ ăn thiên về trái cây hơn.
Động vật ăn thịt
Những loài săn mồi địa phương có thể ăn T. cristatus bao gồm báo hoa mai, hổ, sói lửa và một số loài rắn lớn. Cầy mực và nhiều loài ăn thịt nhỏ khác có thể ăn con non.
Bệnh tật
T. cristatus rất nhạy cảm với các bệnh ở người, bao gồm cả AIDS, và do đó đã được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu y học.
Hành vi
trái|nhỏ| T. cristatus đang chải chuốt T. cristatus hoạt động vào ban ngày và di chuyển theo nhóm khoảng 9-40 cá thể với một con đực trưởng thành và nhiều con cái trưởng thành cùng chăm sóc con non. Chúng hiếm khi rời khỏi cây, giúp bảo vệ chúng khỏi những kẻ săn mồi sống dưới mặt đất và có thể nhanh chóng chạy trốn nếu bị đe dọa. Mỗi đàn có diện tích lãnh thổ từ 20 to 43 ha, mặc dù chúng có thể trùng lặp với các đàn lân cận. Trong ngày, các cá thể có thể di chuyển đến 500 m xuyên qua khu rừng, với một số cá thể hình thành phân đàn toàn con cái tách biệt với đàn con đực. Vào ban đêm, cả đàn cùng ngủ trên một cái cây duy nhất.
Cấu trúc xã hội của T. cristatus là dựa trên chế độ mẫu hệ và hậu cung. Con cái ở lại đàn suốt đời, trong khi con đực rời đi ngay sau khi trưởng thành, sống trong các đàn nhỏ của riêng mình cho đến khi chúng có thể tiếp quản một hậu cung đã được thiết lập. Trong đàn, con đực chiếm ưu thế so với con cái, và con cái có con non chiếm ưu thế so với những con không có. Tuy nhiên, có tương đối ít sự hung hăng trong đàn so với một số loài có họ hàng với chúng.
Bởi vì lãnh thổ các đàn thường chồng chéo nên các đàn khác nhau thường xuyên tiếp xúc với nhau. Con đực trưởng thành bảo vệ đàn và lãnh thổ của mình khỏi những con đực cạnh tranh, thể hiện sự thống trị của mình với những con đực khác thông qua âm thanh và chiến đấu. Tuy nhiên, trong trường hợp không có con đực, con cái từ các đàn khác nhau có nhiều khả năng tương tác hòa bình hơn. Các xung đột nghiêm trọng nhất xảy ra khi một con đực xâm nhập trực tiếp vào lãnh thổ của một con đực khác, điều này có thể dẫn đến việc kẻ đột nhập sẽ thay thế con đực là thành viên trong đàn và nắm quyền kiểm soát đàn. Ở nhiều loài linh trưởng khác, sự thay đổi như vậy thường xảy ra sau khi con đực giết chết bất kỳ con non nào được sinh ra bởi con tiền nhiệm của nó; mặc dù điều này có thể xảy ra ở loài T. cristatus nhưng điều này chưa được quan sát trực tiếp và có thể ít phổ biến hơn so với ở một số loài khác.
Mặc dù ít kêu hơn các loài có quan hệ họ hàng gần khác nhưng T. cristatus tạo ra ít nhất mười ba loại âm thanh khác nhau, trong đó phổ biến nhất được sử dụng bởi những con đực trưởng thành để bảo vệ lãnh thổ của chúng. Các âm thanh khác thể hiện sự sợ hãi, tức giận, phấn khích, hài lòng, và những tiếng gọi khác nhau của con non.
Sinh sản
phải|nhỏ|T. cristatus con, có bộ lông màu cam và làn da nhợt nhạt T. cristatus sinh sản quanh năm, không có mùa sinh sản rõ ràng, mặc dù mỗi con cái thường sinh không quá một lần sau mỗi 18 đến 24 tháng. Con cái thu hút con đực bằng cách chuyển động đầu sang hai bên và giao cấu có thể xảy ra nhiều lần trong một đợt. Đôi khi, con cái cũng mãn kinh trong tự nhiên và có thể vẫn còn sống đến chín năm sau lần sinh nở cuối cùng.
Con cái sinh một con non sau thời gian mang thai từ 181 đến 200 ngày. Con non nặng khoảng 400 g, cao khoảng 20 cm và đã phát triển tốt, với lực cầm nắm chắc chắn để có thể giữ chặt lấy mẹ. Những con T. cristatus được sinh ra với bộ lông màu cam, và da trắng không lông ở mặt, bàn tay và bàn chân. Da của chúng nhanh chóng chuyển sang màu sẫm của con trưởng thành, thế nhưng bộ lông của chúng lại không như vậy trong ba đến năm tháng sau khi sinh. Con non được chăm sóc bởi tất cả các con cái trong đàn và cai sữa sau 18 tháng, mặc dù con mẹ ngừng tiết sữa chỉ sau 12 tháng. Con non trưởng thành về giới tính gần như ngay sau khi chúng cai sữa xong, và trung bình, con cái sinh con lần đầu khi 35 tháng tuổi.
T. cristatus trong điều kiện nuôi nhốt đã sống tới 31 tuổi.
Tiến hóa
Phân tích di truyền đã chỉ ra rằng T. cristatus có lẽ lần đầu tiên tiến hóa trong một sự kiện xác định loài nhanh chóng xảy ra từ 0,95 đến 1,25 triệu năm trước, trong đó tất cả các loài còn sống thuộc nhóm loài T. cristatus đều tiến hóa. Do tốc độ xảy ra tương đối nhanh và tính đa dạng của sự kiện này nên rất khó phân biệt về mặt di truyền các loài trong nhóm và không thực sự chắc chắn về việc chúng có đại diện cho các loài thực sự khác biệt hay không. Tuy nhiên, họ hàng gần nhất của T. cristatus có thể là voọc Java, mặc dù loài này cũng đã được báo cáo là từng sinh ra con lai với voọc xám, thường được coi là thuộc một nhóm loài khác.
Hóa thạch của loài được biết đến từ cuối thế Pleistocen trở đi, và ở phạm vi địa lý giống như ngày nay. Một vài trong số các hóa thạch này có răng má lớn hơn đáng kể so với loài hiện tại, tuy vậy chúng vẫn chưa được phân vào một phân loài riêng biệt.
Bảo tồn
T. cristatus được IUCN phân loại là loài sắp nguy cấp, và được liệt kê trong Phụ lục II của Công ước CITES. Môi trường sống của chúng đang bị đe dọa nghiêm trọng trong suốt phạm vi phân bố của mình do nạn khai thác gỗ và sự phát triển của các đồn điền dầu. Loài này cũng bị đe dọa do bị săn bắt để lấy thịt và bị bắt để buôn bán vật nuôi.
Nhân-thú học
Nhân-thú học (tên khoa học: Anthrozoology, bắt nguồn từ Anthropo-tiền tố chỉ về người, dạng người kết hợp với zoo-tiền tố/hậu tố chỉ về thú, động vật, và logy hay logos chỉ về học thuyết, khoa học) hay còn gọi là nghiên cứu về người và động vật phi người (human–non-human-animal studies, viết tắt HAS) là tập hợp các nghiên cứu thuộc chuyên ngành sắc tộc sinh thái học (Ethnobiology) liên quan đến tương tác giữa con người và các động vật khác. Đây là một lĩnh vực liên ngành có phạm vi có thể trùng lặp với các ngành khoa học khác bao gồm nhân chủng học, dân tộc học, y học, tâm lý học, thú y và động vật học. Một trọng tâm chính của nghiên cứu nhân thú học là định lượng các tác động tích cực của mối quan hệ giữa con người và động vật đối với một trong hai bên và nghiên cứu về sự tương tác của chúng.
Lĩnh vực nghiên cứu này bao gồm các học giả từ các lĩnh vực như nhân chủng học, xã hội học, sinh học, sinh học-xã hội, lịch sử và triết học. Các học giả về động vật học, như Pauleen Bennett nhận ra sự thiếu chú ý một cách đầy đủ và thỏa đáng về mặt học thuật đối với những động vật phi người trong quá khứ, và về mối quan hệ giữa con người và động vật phi người, đặc biệt là dưới sự soi sáng của sự ảnh hưởng trên diện rộng của động vật, sự biểu tượng động vật, chuyện kể về loài vật và sự hiện diện vật chất thực tế của động vật trong xã hội loài người. Thay vì một cách tiếp cận thống nhất, lĩnh vực này hiện bao gồm một số phương pháp được điều chỉnh từ một số môn học tham gia để bao gồm các mối quan hệ động vật giữa người và người và những nỗ lực thỉnh thoảng để phát triển các phương pháp Sui generis.
Liên kết ngoài
Thể loại:Động vật Thể loại:Động vật và con người Thể loại:Động vật học Thể loại:Tập tính học
Afwillit
Afwillit là một khoáng chất chứa calci hiđrôxít silicat với công thức Ca3(SiO3OH)2·2H2O. Nó xuất hiện ở dạng như thủy tinh đơn sắc, không màu đến trắng, hệ tinh thể đơn nghiêng. Độ cứng của nó trên thang Mohs là giữa 3 và 4. Nó xuất hiện như thay đổi khoáng chất của đá vôi.. Nó xuất hiện với apophyllit, natrolit, thaumasit, merwinit, spurrit, gehlenit, ettringit, portlandit, hillebrandit, foshagit, brucit và calcit.
Lần đầu tiên nó được mô tả năm 1925, xuất hiện trong mỏ Dutoitspan, Kimberley,Nam Phi và được đặt tên theo Alpheus Fuller Williams (1874-1953), một quan chức của công ty kim cương De Beers..
Afwillit thường được tìm thấy trong tĩnh mạch của spurrit và nó thuộc về phân lớp nesosilicat. Đó là đơn khối, nhóm không gian của nó là P2 và nhóm điểm của nó là 2.
Sự hình thành afwillit
Người ta gợi ý rằng các dạng afwillit trong các mạch bị nứt của spurrit. Jennit, afwillite, oyelit và calcit là tất cả các khoáng chất hình thành trong các lớp trong các tĩnh mạch spurrit. Có vẻ như afwillit, cũng như calcit, hình thành từ chất lỏng lắng đọng. Các jennit thực sự là một thay đổi của afwillit, nhưng cả hai được hình thành từ calci silicat thông qua hydrat hóa. Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm xác định rằng afwillie hình thành ở nhiệt độ dưới 200 C, thường là khoảng 100 °C. Afwillit và spurrit được hình thành qua biến chất đá vôi. Liên hệ biến chất là do sự tương tác của đá với nhiệt và/hoặc chất lỏng từ một mắc mắc ma silic kết tinh gần đó.