cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Phiên tòa Scopes
Sự chuẩn bị của cả hai bên
Đáp lại, người bào chữa đã tìm đến Clarence Darrow, một người theo thuyết bất khả tri. Darrow ban đầu từ chối, sợ rằng sự hiện diện của mình sẽ tạo ra bầu không khí rạp xiếc, nhưng cuối cùng nhận ra rằng phiên tòa sẽ là một rạp xiếc dù ông ta có tham gia hay không, và đồng ý cho người bào chữa mượn dịch vụ của mình, sau đó "nhận ra rằng không có giới hạn nào cho những trò nghịch ngợm, điều đó có thể được thực hiện trừ khi đất nước bị khơi dậy bởi cái ác hiện hữu". Sau nhiều lần thay đổi qua lại, đội bào chữa bao gồm Darrow, luật sư ACLU Arthur Garfield Hays, Dudley Field Malone, luật sư ly hôn quốc tế từng làm việc tại Bộ Ngoại giao Mỹ, W.O. Thompson, đối tác luật của Darrow, và F.B. McElwee. Việc bào chữa cũng được hỗ trợ bởi thủ thư và người có thẩm quyền về Kinh thánh Charles Francis Potter, một nhà thuyết giáo theo Chủ nghĩa Nhất thể Hiện đại.
Đội truy tố do Tom Stewart, luật sư quận của Khu vực 18 (và Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ tương lai) dẫn đầu, và bao gồm, ngoài Herbert và Sue Hicks, Ben B. McKenzie và William Jennings Bryan.
Truyền thông
Phiên tòa được đưa tin bởi các nhà báo từ miền Nam và trên toàn thế giới, bao gồm cả H. L. Mencken cho Nhật bảo The Baltimore Sun, tờ báo cũng đang trả một phần chi phí bào chữa. Mencken chính là người đã gán cho phiên tòa những nhãn hiệu sặc sỡ và trào phúng nhất, chẳng hạn như "Phiên tòa khỉ" hay "Người ngoại đạo Scopes". Đây cũng là phiên tòa đầu tiên của Hoa Kỳ được phát sóng trên đài phát thanh.
Thủ tục tố túng
thumb|250px|Phiên tòa đã được đưa tin trên trang nhất của cả nước, bao gồm cả tờ báo này ở [[Washington DC. Darrow đã được trích dẫn vì sự khinh thường toà án (vào thời điểm đó) và chi tiết về nhiều nhà khoa học không được phép làm chứng.]]
thumb|left|upright=0.8|[[H. L. Mencken năm 1928]]
Chủ tọa phiên tòa, John T. Raulston, bị cáo buộc thiên vị cho bên công tố và thường xuyên xung đột với Darrow. Khi bắt đầu phiên tòa, Raulston đã trích dẫn Sách Sáng Thế và Đạo luật Butler. Anh ta cũng cảnh báo bồi thẩm đoàn không đánh giá giá trị của luật pháp (điều này sẽ trở thành tâm điểm của phiên tòa) mà dựa trên hành vi vi phạm Đạo luật mà ông ta gọi là 'tội nhẹ'. Bản thân người đứng đầu bồi thẩm đoàn không tin vào giá trị của Đạo luật nhưng ông ta đã hành động, cũng như hầu hết bồi thẩm đoàn, theo chỉ thị của thẩm phán.
Krähenberg
Krähenberg là một đô thị thuộc huyện Südwestpfalz, trong bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị này có diện tích 4,4 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 161 người.
Phiên tòa Scopes
Thủ tục tố túng
Bryan chỉ trích thuyết tiến hóa vì đã dạy trẻ em rằng con người chỉ là một trong 35.000 loại động vật có vú và phàn nàn về quan điểm cho rằng con người có nguồn gốc "Thậm chí không phải từ loài khỉ ở Mỹ, mà từ loài khỉ ở cựu thế giới".
Darrow trả lời bào chữa trong một bài phát biểu được mọi người coi là cao trào hùng biện của phiên tòa. Làm dấy lên nỗi sợ hãi về "cuộc điều tra", Darrow lập luận rằng Kinh thánh nên được bảo tồn trong lĩnh vực thần học và đạo đức chứ không phải đưa vào một chương trình khoa học. Trong phần kết luận của mình, Darrow tuyên bố rằng "cuộc đọ sức sinh tử" của Bryan chống lại sự tiến hóa không nên được thực hiện một cách phiến diện bởi phán quyết của một tòa án đã loại bỏ các nhân chứng tham gia vào quá trình bào chữa. Darrow hứa sẽ không có cuộc đấu tay đôi vì "không bao giờ có cuộc đấu tay đôi với sự thật." Phòng xử án náo nhiệt khi Darrow kết thúc; Scopes tuyên bố bài phát biểu của Darrow là điểm nhấn đầy kịch tính của toàn bộ phiên tòa và nhấn mạnh rằng một phần lý do khiến Bryan muốn đứng trước tòa là để lấy lại chút vinh quang đã bị hoen ố của mình.
Chất vấn Bryan
Vào ngày thứ 6 của phiên tòa, bên bào chữa đã hết nhân chứng. Thẩm phán tuyên bố rằng tất cả các lời khai bào chữa về Kinh thánh là không liên quan và không nên được trình bày trước bồi thẩm đoàn (đã bị loại trừ trong quá trình bào chữa). Vào ngày thứ 7 của phiên tòa, luật sự bào chữa yêu cầu thẩm phán gọi Bryan làm nhân chứng để thẩm vấn ông ta về Kinh thánh, vì các chuyên gia của họ cho rằng không liên quan; Darrow đã lên kế hoạch cho việc này từ ngày hôm trước và gọi Bryan là "chuyên gia Kinh thánh". Động thái này khiến những người có mặt tại tòa ngạc nhiên, vì Bryan là luật sư bên nguyên và bản thân Bryan (theo một nhà báo đưa tin về phiên tòa) chưa bao giờ tự nhận mình là một chuyên gia, mặc dù ông ta có khoe kiến thức về Kinh thánh của mình. Lời khai này xoay quanh một số câu hỏi liên quan đến các câu chuyện trong Kinh thánh và niềm tin của Bryan như đã nêu sau; lời khai này lên đến đỉnh điểm khi Bryan tuyên bố rằng Darrow đang sử dụng tòa án để "nói xấu Kinh thánh" trong khi Darrow trả lời rằng những tuyên bố của Bryan về Kinh thánh là "ngu ngốc".
thumb|right|upright=0.8|250px|[[William Jennings Bryan năm 1925]]
Vào ngày thứ 7 của phiên tòa, Clarence Darrow đã thực hiện một bước đi bất ngờ và gọi William Jennings Bryan, luật sư bên nguyên, đến đứng trước tòa với tư cách là nhân chứng trong nỗ lực chứng minh niềm tin vào tính lịch sử của Kinh thánh và nhiều câu chuyện về phép lạ trong Kinh thánh là không hợp lý. Bryan chấp nhận, vì sau khi hoàn thành điều này thì đến lượt mình, Darrow sẽ bị Bryan thẩm vấn. Mặc dù Hays tuyên bố trong cuốn tự truyện của mình rằng việc kiểm tra Bryan là nằm ngoài kế hoạch, nhưng Darrow đã dành cả đêm trước đó để chuẩn bị. Các nhà khoa học mà bên bào chữa đã đưa đến Dayton—và Charles Francis Potter, một mục sư theo chủ nghĩa hiện đại, người đã tham gia vào một loạt các cuộc tranh luận công khai về sự tiến hóa với nhà thuyết giáo theo trào lưu cơ yếu John Roach Straton—đã chuẩn bị các chủ đề và câu hỏi để Darrow trình bày trước Bryan trên bục nhân chứng. Kirtley F. Mather, chủ nhiệm khoa địa chất tại Đại học Harvard và cũng là một tín đồ Baptist sùng đạo, đã đóng vai Bryan và trả lời các câu hỏi mà ông tin rằng Bryan sẽ nói. Raulston đã hoãn phiên tòa để dời phiên xử ra khán đài trên bãi cỏ của tòa án, bề ngoài là vì ông ta sợ phía trong toà nhà có quá nhiều khán giả chen chúc trong phòng xử án, nhưng có lẽ vì cái nóng ngột ngạt thì đúng hơn.
Adam và Eva
Nhiều câu hỏi được đặt ra liên quan đến Sách Sáng thế, bao gồm các câu hỏi về việc liệu Eva có thực sự được tạo ra từ xương sườn của Adam hay không, Cain lấy vợ ở đâu và có bao nhiêu người sống ở Ai Cập cổ đại. Darrow đã sử dụng những ví dụ này để gợi ý rằng những câu chuyện trong Kinh thánh không thể mang tính khoa học và không nên được sử dụng trong việc giảng dạy khoa học." Bryan tuyên bố đáp lại rằng, ''"Lý do tôi trả lời không phải vì lợi ích của tòa án cấp trên. Đó là để ngăn những quý ông này nói rằng tôi sợ gặp họ và để họ thẩm vấn tôi, và tôi muốn thế giới Kitô giáo biết rằng bất kỳ người vô thần, bất khả tri, không tin, có thể hỏi tôi bất cứ lúc nào về niềm tin của tôi vào Thiên Chúa, và tôi sẽ trả lời cho họ."''
Stewart đại diện phía truy tố phản đối cuộc thẩm vấn này, yêu cầu được biết mục đích pháp lý của việc thẩm vấn Darrow. Bryan, khi đánh giá tác động của phiên toà, đã nói rằng mục đích của nó là "để chế giễu tất cả những ai tin vào Kinh thánh". Darrow, với sự kịch liệt không kém, phản bác lại, "Chúng tôi có mục đích ngăn chặn những kẻ cố chấp và những kẻ ngu dốt kiểm soát nền giáo dục của Hoa Kỳ."
Một vài câu hỏi nữa được tiếp nối trong phòng xử án ngoài trời đầy kịch tính. Darrow hỏi Cain lấy vợ ở đâu; Bryan trả lời rằng ông sẽ "bỏ mặc những người theo thuyết bất khả tri để săn lùng cô ấy". Khi Darrow đề cập đến vấn đề con rắn cám dỗ Eva, Bryan nhấn mạnh rằng Kinh thánh phải được trích dẫn nguyên văn thay vì cho phép Darrow diễn giải nó theo cách riêng của mình. Tuy nhiên, sau một cuộc trao đổi giận dữ khác, Thẩm phán Raulston đập búa, hoãn phiên tòa.
Kết thúc phiên toà
thumb|250px|Darrow (trái) và Bryan (phải) trong phiên tòa
Cuộc đối đầu giữa Bryan và Darrow kéo dài khoảng 2 giờ đồng hồ vào buổi chiều ngày thứ 7 của phiên tòa. Có khả năng nó sẽ tiếp tục vào sáng hôm sau nếu không có thông báo của Thẩm phán Raulston rằng ông ấy coi toàn bộ cuộc kiểm tra không liên quan đến vụ án và ông ấy quyết định nội dung này nên được "xóa" khỏi hồ sơ. Do đó, Bryan đã bị từ chối cơ hội đối chất lại với các luật sư bào chữa, mặc dù sau phiên tòa, Bryan đưa ra 9 câu hỏi cho báo chí để thể hiện "thái độ tôn giáo" của Darrow. Các câu hỏi và câu trả lời ngắn gọn của Darrow đã được đăng trên báo một ngày sau khi phiên tòa kết thúc, Tờ báo The New York Times mô tả Darrow đã trả lời các câu hỏi của Bryan "với niềm tin bất khả tri của ông ấy, 'Tôi không biết', ngoại trừ trường hợp ông ấy có thể phủ nhận chúng bằng niềm tin vào quy luật tự nhiên, bất biến”.
Sau những nỗ lực cuối cùng của người bào chữa để đưa ra bằng chứng bị từ chối, Darrow đã yêu cầu thẩm phán đưa bồi thẩm đoàn vào để họ đưa ra phán quyết kết tội:
"Chúng tôi tuyên bố rằng bị cáo không có tội, nhưng vì tòa án đã loại trừ bất kỳ lời khai nào, ngoại trừ một vấn đề là liệu anh ta có dạy rằng con người có nguồn gốc từ một loài động vật thấp hơn hay không, và chúng tôi không thể phủ nhận lời khai đó, không có điều hợp lý nào xảy ra ngoại trừ việc bồi thẩm đoàn đưa ra phán quyết mà chúng tôi có thể đưa lên tòa án cấp cao hơn, hoàn toàn làm theo thủ thục của thủ tục thích hợp. Chúng tôi không nghĩ rằng việc tòa án hoặc luật sư phía bên kia lãng phí nhiều thời gian là không công bằng khi chúng tôi biết đây là kết quả tất yếu và có lẽ là kết quả tốt nhất cho vụ việc."
Sau khi họ được đưa vào, Darrow sau đó nói với bồi thẩm đoàn:
"Chúng tôi đến đây để đưa ra bằng chứng trong trường hợp này và tòa án đã phán quyết theo luật rằng bằng chứng mà chúng tôi có là không thể chấp nhận được, vì vậy tất cả những gì chúng tôi có thể làm là chấp nhận một ngoại lệ và đưa nó lên tòa án cấp cao hơn để xem liệu bằng chứng đó có đúng hay không, được chấp nhận hay không ... chúng tôi thậm chí không thể giải thích cho các ngài rằng chúng tôi nghĩ rằng các ngài nên để cho thân chủ của tôi vô tội..."
Darrow đã khép lại vụ án mà không có bản tổng kết cuối cùng. Theo luật Tennessee, khi bên bào chữa từ bỏ quyền phát biểu kết thúc, bên công tố cũng bị cấm tóm tắt vụ việc, ngăn cản Bryan trình bày phần tóm tắt đã chuẩn bị của mình.
Scopes chưa bao giờ bị bên công tố hay luật sư bào chữa mời ra làm chứng trước toà vì không có bằng chứng thực tế nào về việc liệu anh ấy có dạy về thuyết tiến hóa hay không. Scopes sau đó thừa nhận rằng, trên thực tế, anh ta không chắc liệu mình có dạy thuyết tiến hóa hay không (một lý do khác mà bên bào chữa không muốn anh ta làm chứng), nhưng điểm này không bị tranh cãi tại phiên tòa.
Bản tóm tắt của William Jennings Bryan về phiên tòa xét xử Scopes (được phát cho các phóng viên nhưng không được đọc trước tòa):
"Khoa học là một lực lượng tuyệt vời, nhưng nó không phải là một giáo viên đạo đức. Nó có thể hoàn thiện máy móc, nhưng nó không thêm vào những hạn chế đạo đức nào để bảo vệ xã hội khỏi việc lạm dụng máy móc. Nó cũng có thể đóng những con tàu trí tuệ khổng lồ, nhưng nó không xây dựng bánh lái đạo đức nào để điều khiển con tàu của con người bị bão tố quật ngã. Nó không những không cung cấp được yếu tố tâm linh cần thiết mà một số giả thuyết chưa được chứng minh của nó đã cướp mất la bàn của con tàu và do đó gây nguy hiểm cho hàng hóa của nó. Trong chiến tranh, khoa học đã chứng minh mình là một thiên tài xấu xa; nó đã làm cho chiến tranh trở nên khủng khiếp hơn bao giờ hết. Con người đã từng hài lòng với việc tàn sát đồng loại của mình trên một mặt phẳng duy nhất, bề mặt trái đất. Khoa học đã dạy anh ta xuống nước và bắn từ dưới lên và lên mây và bắn từ trên xuống, do đó làm cho chiến trường đẫm máu gấp ba lần trước đây; nhưng khoa học không dạy tình anh em. Khoa học đã biến chiến tranh thành địa ngục đến nỗi nền văn minh sắp tự sát; và bây giờ chúng ta được biết rằng các công cụ hủy diệt mới được phát hiện sẽ làm cho sự tàn khốc của cuộc chiến tranh vừa qua trở nên tầm thường so với sự tàn khốc của các cuộc chiến tranh có thể xảy ra trong tương lai. Nếu nền văn minh muốn được cứu thoát khỏi đống đổ nát bị đe dọa bởi trí thông minh không được tình yêu thánh hiến, thì nó phải được cứu bởi quy tắc đạo đức của người Nazarene nhu mì và thấp hèn. Những lời dạy của Ngài, và chỉ những lời dạy của Ngài thôi, có thể giải quyết những vấn đề làm nhức nhối trái tim và làm bối rối thế giới. "
Sau 8 ngày xét xử, bồi thẩm đoàn chỉ mất 9 phút để nghị án. Scopes bị kết tội vào ngày 21 tháng 7 và bị Raulston tuyên án phải nộp phạt 100 đô la (tương đương 1.500 đô la vào năm 2021). Raulston áp dụng hình phạt trước khi Scopes có cơ hội nói bất cứ điều gì về lý do tại sao tòa án không nên áp dụng hình phạt đối với anh ta và sau khi Neal trình bày lỗi sai với thẩm phán, bị cáo đã nói lần đầu tiên và duy nhất trước tòa:
"Thưa quý tòa, tôi cảm thấy rằng tôi đã bị kết tội vi phạm một đạo luật bất công. Tôi sẽ tiếp tục trong tương lai, như tôi đã từng làm trong quá khứ, phản đối luật này bằng mọi cách có thể. Bất kỳ hành động nào khác sẽ vi phạm lý tưởng của tôi về tự do học thuật—nghĩa là dạy sự thật như được đảm bảo trong hiến pháp của chúng ta, về tự do cá nhân và tôn giáo. Tôi nghĩ tiền phạt là bất công."
Bryan đột ngột qua đời năm ngày sau khi phiên tòa kết thúc. Mối liên hệ giữa phiên tòa và cái chết của ông vẫn đang được các nhà sử học tranh luận.
Kháng cáo lên Tòa án Tối cao Tennessee
Các luật sư của Scopes đã kháng cáo, thách thức bản án trên một số lý do. Đầu tiên, họ lập luận rằng đạo luật quá mơ hồ vì nó cấm dạy về "sự tiến hóa", một thuật ngữ rất rộng. Tòa bác bỏ lập luận đó, cho rằng:
"Sự tiến hóa, giống như sự cấm đoán, là một thuật ngữ rộng. Tuy nhiên, trong những cuộc tranh luận gần đây, sự tiến hóa đã được hiểu là lý thuyết cho rằng con người đã phát triển từ một số loại thấp hơn đã tồn tại từ trước. Đây là ý nghĩa phổ biến của sự tiến hóa, giống như ý nghĩa phổ biến của lệnh cấm là cấm buôn bán rượu. Theo nghĩa đó, sự tiến hóa đã được sử dụng trong hành động này. Theo nghĩa này, từ này sẽ được sử dụng theo ý kiến ​​này, trừ khi ngữ cảnh chỉ định khác. Chỉ có lý thuyết về sự tiến hóa của con người từ một loại thấp hơn mà hành động trước chúng ta được dự định áp dụng, và phần lớn các cuộc thảo luận mà chúng ta đã nghe là bên cạnh trường hợp này."
Thứ hai, các luật sư lập luận rằng đạo luật đã vi phạm quyền tự do ngôn luận theo hiến pháp của Scopes vì nó cấm ông giảng dạy về thuyết tiến hóa. Tòa án đã bác bỏ lập luận này, cho rằng nhà nước được phép điều chỉnh bài phát biểu của anh ta với tư cách là một nhân viên của nhà nước:
"Anh ta là nhân viên của bang Tennessee hoặc của một cơ quan thành phố của bang. Anh ấy đã ký hợp đồng với nhà nước để làm việc trong một tổ chức của nhà nước. Anh ta không có quyền hoặc đặc quyền để phục vụ nhà nước ngoại trừ những điều khoản như nhà nước quy định. Quyền tự do của anh ta, đặc quyền của anh ta, quyền miễn trừ của anh ta trong việc giảng dạy và tuyên bố thuyết tiến hóa, ở những nơi khác ngoài việc phục vụ nhà nước, không bị luật này ảnh hưởng."
Thứ ba, người ta lập luận rằng các điều khoản của Đạo luật Butler đã vi phạm Hiến pháp Tennessee, trong đó quy định rằng "Trách nhiệm của Đại hội đồng (Quốc hội tiểu bang) trong tất cả các giai đoạn tương lai của chính phủ này là trân trọng văn học và khoa học." Lập luận cho rằng lý thuyết về nguồn gốc của con người từ một loài động vật thấp hơn hiện đã được thiết lập bởi ưu thế của tư tưởng khoa học, và việc cấm giảng dạy lý thuyết đó là vi phạm nghĩa vụ lập pháp phải trân trọng khoa học. Tòa án bác bỏ lập luận này, cho rằng việc xác định luật nào ủng hộ khoa học là vấn đề của cơ quan lập pháp, không phải cơ quan tư pháp:
Thứ tư, các luật sư bào chữa lập luận rằng đạo luật đã vi phạm các điều khoản của Hiến pháp Tennessee cấm thành lập một quốc giáo. Các điều khoản về Ưu tiên tôn giáo của Hiến pháp Tennessee (Phần 3 của Điều I) đã nêu rõ, "theo luật, sẽ không có ưu tiên nào được đưa ra cho bất kỳ cơ sở tôn giáo hoặc hình thức thờ cúng nào".
Viết cho tòa án 2 lần và một năm sau khi nhận được đơn kháng cáo, Chánh án Grafton Green đã bác bỏ lập luận này, cho rằng điều khoản Ưu tiên tôn giáo của Tennessee được thiết kế để ngăn cản việc thành lập một quốc giáo như đã từng xảy ra ở Vương quốc Anh và Scotland khi soạn thảo Hiến pháp, và tổ chức:
"Chúng ta không thể thấy việc cấm giảng dạy lý thuyết rằng con người có nguồn gốc từ một loài động vật thấp hơn đã ưu tiên cho bất kỳ cơ sở tôn giáo hoặc phương thức thờ cúng nào. Cho đến nay chúng tôi biết, không có cơ sở tôn giáo hoặc cơ quan có tổ chức nào có trong tín ngưỡng hoặc lời tuyên xưng đức tin của mình, bất kỳ điều nào phủ nhận hoặc khẳng định một lý thuyết như vậy. Theo những gì chúng tôi biết, việc phủ nhận hay khẳng định một lý thuyết như vậy không có trong bất kỳ hình thức thờ phượng nào được công nhận. Vì nguyên nhân này đang chờ xử lý tại tòa án, chúng tôi đã được ưu ái, ngoài các bản tóm tắt tư vấn và nhiều hội nghị thân hữu khác nhau, với vô số nghị quyết, địa chỉ và thông tin liên lạc từ các cơ quan khoa học, phe phái tôn giáo và cá nhân mang lại cho chúng tôi lợi ích của quan điểm của họ về thuyết tiến hóa. Việc xem xét những đóng góp này cho thấy rằng những người theo đạo Tin lành, Công giáo và người Do Thái bị chia rẽ về niềm tin của họ và không có sự nhất trí giữa các thành viên của bất kỳ tổ chức tôn giáo nào về chủ đề này. Tin hay không tin vào thuyết tiến hóa không còn là đặc điểm của bất kỳ cơ sở tôn giáo hay phương thức thờ cúng nào hơn là tin hay không tin vào sự khôn ngoan của luật cấm. Có vẻ như các thành viên của cùng một nhà thờ thường không đồng ý về những điều này."
Hơn nữa, tòa án cho rằng mặc dù đạo luật cấm dạy thuyết tiến hóa (như tòa án đã định nghĩa), nhưng nó không yêu cầu dạy bất kỳ học thuyết nào khác và do đó không mang lại lợi ích cho bất kỳ học thuyết hay giáo phái tôn giáo nào so với những học thuyết hoặc giáo phái khác.
"Tòa án được thông báo rằng nguyên đơn có lỗi không còn phục vụ nhà nước. Chúng tôi thấy không đạt được gì khi kéo dài thời gian tồn tại của trường hợp kỳ lạ này. Ngược lại, chúng tôi nghĩ rằng hòa bình và phẩm giá của nhà nước, mà tất cả các vụ truy tố hình sự được đưa ra để khắc phục, sẽ được bảo vệ tốt hơn bằng cách đưa vào đây một nolle prosequi (không muốn theo đuổi). Một quy trình hành động như vậy được đề xuất cho Tổng chưởng lý."
Tổng chưởng lý L. D. Smith ngay lập tức tuyên bố rằng ông sẽ không yêu cầu xét xử lại, trong khi các luật sư của Scopes đưa ra những bình luận giận dữ về quyết định bất ngờ này.
Năm 1968, Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ phán quyết trong vụ Epperson v. Arkansas 393 U.S. 97 (1968) rằng những lệnh cấm như vậy trái với Điều khoản thành lập của Tu chính án thứ nhất vì mục đích chính của chúng là tôn giáo.[12] Tennessee đã bãi bỏ Đạo luật Butler vào năm trước. Tennessee had repealed the Butler Act the previous year.
Tham khảo
Informational notes
Trích dẫn
Liên kết ngoài
Original materials from and news coverage of the trial:
Trichaspis hincksi
Trichaspis hincksi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Shaw miêu tả khoa học năm 1961.
Tham khảo
Thể loại:Trichaspis
Pseudidothea miersi
Pseudidothea miersi là một loài chân đều trong họ Pseudidotheidae. Loài này được Studer miêu tả khoa học năm 1884.
Tham khảo
Thể loại:Pseudidothea
Tinodes janssensi
Tinodes janssensi là một loài Trichoptera trong họ Psychomyiidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.
Tham khảo
Thể loại:Tinodes
Promachus princeps
Promachus princeps là một loài ruồi trong họ Asilidae. Promachus princeps được Williston miêu tả năm 1885. Loài này phân bố ở vùng Tân Bắc giới.
Tham khảo
Thể loại:Promachus
Tai chuột
Tai chuột, song ly nhọn, mộc tiền nhọn, dây hạt bí (danh pháp hai phần: Dischidia acuminata) còn gọi là dây hạt bí, mộc tiền nhọn, qua tử kim, là một loài thực vật thuộc họ La bố ma (Apocynaceae).
Đặc điểm
Tai chuột là một loại cây leo nhỏ, phụ sinh, bám trên các cành cây to hoặc trên đá vôi. Lá mọc đối, trông giống như hai hạt bí hay hai tai chuột, màu lục nhạt, trông như hơi mốc, dài 1–2 cm, rộng 8–10 mm. Hoa nhỏ màu trắng, mọc ở nách lá. Quả gồm hai quả đại thẳng. Hạt có lông.
Bài thuốc
Bộ phận làm thuốc là toàn cây tươi hay phơi khô. Thường dùng tươi hái về sao vàng sắc uống.
Viêm đường tiết niệu: tai chuột 30g, lá bạc thau 30g, râu ngô 30g. Nấu sắc uống.
Phù thũng: tai chuột 30g, bông mã đề 40g, lá xa kê 40g. Nấu sắc uống.
Giảm ho, long đờm: tai chuột 30g, lá táo chua 40g. Nấu uống.
Viêm tấy, áp xe, chín mé: dùng tai chuột giã đắp nơi đau.
Tham khảo
Thể loại:Cây thuốc A
Quốc lộ (Việt Nam)
nhỏ|[[Quốc lộ 1 – Tuyến Quốc lộ chính ở Việt Nam đoạn giữa Phú Yên và Khánh Hòa]] Tại Việt Nam, một đường được gọi là quốc lộ khi nó là đường nối liền thủ đô Hà Nội với trung tâm hành chính cấp tỉnh (tỉnh lị); hoặc là đường nối liền trung tâm hành chính cấp tỉnh của ba địa phương trở lên; hoặc là đường nối liền từ cảng biển quốc tế, cảng hàng không quốc tế đến các cửa khẩu quốc tế, cửa khẩu chính trên đường bộ; hoặc là đường có vị trí đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế – xã hội của vùng, khu vực. Những định nghĩa này có trong Luật Giao thông đường bộ của Việt Nam.
Quản lý
Đường quốc lộ do Chính phủ Việt Nam quản lý. Chúng được đánh dấu bằng các mốc đuôi màu trắng với đầu màu đỏ. Biển chỉ dẫn có từ năm 2015 và được ghi bằng các điểm đánh dấu màu đen trên nền màu trắng.
Bảng danh sách
Trên toàn lãnh thổ Việt Nam có 170 quốc lộ lớn nhỏ với tổng chiều dài 25,551 km. Trên đường có 4.028 cầu lớn nhỏ.
In đậm: Tỉnh/Thành phố trực thuộc trung ương
Chi tiết các tuyến
nhỏ|265x265px|[[Quốc lộ 14]] nhỏ|phải|250px|[[Quốc lộ 10 vào thành phố Ninh Bình]]
Liên kết ngoài
Thể loại:Đường bộ * Thể loại:Đường bộ Việt Nam
Pseudidothea richardsoni
Pseudidothea richardsoni là một loài chân đều trong họ Pseudidotheidae. Loài này được Hurley miêu tả khoa học năm 1957.
Tham khảo
Thể loại:Pseudidothea
Biała Góra, Tỉnh West Pomeranian
Biała Góra (tiếng Đức: Ballenberg) là một ngôi làng thuộc khu hành chính của Gmina Rąbino, thuộc quận Świdwin, West Pomeranian Voivodeship, ở phía tây bắc Ba Lan. Nó nằm khoảng 6 km phía đông bắc Rąbino, 20 km về phía đông bắc của Świdwin và 108 km về phía đông bắc của thủ đô khu vực Szczecin.
Ngôi làng có dân số 180 người.
Trichaspis pilosa
Trichaspis pilosa là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Spaeth miêu tả khoa học năm 1911.
Tham khảo
Thể loại:Trichaspis
Tinodes jicha
Tinodes jicha là một loài Trichoptera trong họ Psychomyiidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.
Tham khảo
Thể loại:Động vật khu vực sinh thái Indomalaya Thể loại:Tinodes
Protambulyx strigilis
Protambulyx strigilis (tên tiếng Anh Streaked Sphinx) là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được biết đến ở những vùng đất thấp nhiệt đới và cận nhiệt đới từ Florida và khắp Trung Mỹ và Tây Ấn về phía nam tới Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia, Venezuela, Guyana, Suriname, Guyane thuộc Pháp, Brasil và Argentina.
Sải cánh khoảng 108–134 mm. Cá thể trưởng thành mọc cánh vào tháng 3 và từ tháng 6 tới tháng 7 ở Florida, quanh năm ở Costa Rica, từ tháng 4 tới tháng 8 và tháng 10 tới tháng 12 ở Bolivia, tháng 4 ở Brasil và tháng 6 ở Peru.
Ấu trùng đã được ghi nhận ăn các loài cây Spondias dulcis, Spondias mombin, Spondias purpurea, Spondias cytherea, Astronium graveolens, Anacardium occidentale, Erythroxylon, Comocladia dodonea, Comocladia dentata, Simarouba glauca, Simarouba amara, Erythroxylum havanense, Eupatorium villosum, Lycopersicon, Sambucus australis và Schinus terebinthefolia.
Liên kết ngoài
Thể loại:Động vật được mô tả năm 1771 Thể loại:Protambulyx
Leptogaster nitoris
Leptogaster nitoris là một loài ruồi trong họ Asilidae. Leptogaster nitoris được Martin miêu tả năm 1957. Loài này phân bố ở vùng Tân Bắc giới.
Tham khảo
Thể loại:Leptogaster
Indasclera lubosi
Tham khảo
Thể loại:Indasclera
Willem III của Hà Lan
Willem III (tiếng Anh: William Alexander Paul Frederick Louis; 19 tháng 2 năm 1817 - 23 tháng 11 năm 1890) là Vua của Hà Lan và Đại công tước Luxembourg từ năm 1849 cho đến khi ông qua đời vào năm 1890. Ông cũng là Công tước của Limburg từ năm 1849 cho đến khi công quốc bị bãi bỏ vào năm 1866.
Willem là con trai của Vua Willem II của Hà Lan và mẹ là Anna Pavlovna của Nga. Khi ông nội Willem I thoại vị vào năm 1840, ông trở thành Hoàng tử của Orange. Sau cái chết của vua cha năm 1849, ông lên kế vị ngai vàng làm vua Hà Lan.
Willem kết hôn với người em họ Sophie của Württemberg vào năm 1839 và họ có với nhau 3 con trai, gồm: William, Hoàng tử của Orange, Hoàng tử Maurice của Hà Lan và Alexander, Hoàng tử của Orange, cả 3 người con trai này đều không thể kế vị ngai vàng vì đều qua đời trước vua cha Willem II. Sau cái chết của Sophie vào năm 1877, ông kết hôn với Emma của Waldeck và Pyrmont vào năm 1879 và họ có với nhau 1 con gái là Công chúa Wilhelmina, người sẽ trở thành nữ vương của Hà Lan trong tương lai.
Cuộc sống đầu đời
thumb|left|250px|[[Xu bạc: 2½ gulden Vương quốc Hà Lan với mặt trước là chân dung Vua Willem III, đúc năm 1871 ]]
Willem sinh ngày 19/02/1817 tại Cung điện Quốc gia ở Brussels, thời điểm đó vẫn thuộc Vương quốc Hà Lan (ngày nay là thủ đô của Vương quốc Bỉ). Ông là con trai cả của Hoàng tử Willem xứ Orange (sau là Vua Willem II) và mẹ là Anna Pavlovna của Nga. Ông có 3 em trai, một trong số họ đã qua đời khi còn bé, và một em gái.
Năm 1827, khi mới 10 tuổi, ông được phong quân hàm đại tá danh dự trong Quân đội Hoàng gia Hà Lan. Trong năm 1830, ông giữ chức trung uý trong Trung đoàn Grenadiers. Năm 1834, ông được phong làm chỉ huy danh dự của Trung đoàn Grenadiers của Kiev, thuộc Đế quốc Nga.
Ông kết hôn với người em họ đầu tiên của mình - Công chúa Sophie, con gái Vua William I của Württemberg và mẹ của cô là Catherine Pavlovna của Nga. Họ thành hôn tại Stuttgart vào ngày 18/06/1839 và cuộc hôn nhân này đã không hạnh phúc. Sophie là một trí thức tự do, ghét mọi thứ thể hiện tư tưởng độc tài, chẳng hạn như quân đội. Trong khi đó Willem III lại là một vị quân chủ bảo thủ, yêu thích quân đội. Thông qua thư từ với Sophie, Nữ hoàng Victoria của Anh đã gọi Willem III là "một nông dân thất học".
Willem rất ghét những thay đổi Hiến pháp năm 1848, do cha ông là Willem II của Hà Lan và Johan Rudolf Thorbecke khởi xướng. Cha ông xem bản hiến pháp này là chìa khoá để giúp nền quân chủ Hà Lan tiếp tục tồn tại. Sophie, một người theo chủ nghĩa tự do cũng có chung quan điểm này. Bản nhân Willem thì xem đây là bức tường hạn chế quyền lực hoàng gia và ông thích cai trị đất nước theo kiểu chuyên chế khai sáng theo khuôn mẫu của ông nội mình, Vua Willem I của Hà Lan. Ông đã từng nghĩ đến việc nhường ngôi cho em trai mình là Hoàng từ Henry và sau đó là cho người con trai lớn, nhưng mẹ của ông đã thuyết phục ông hủy bỏ quyết định này.
Tham khảo
Thể loại:Người Hà Lan Thể loại:Quốc vương Hà Lan Thể loại:Sinh năm 1817 Thể loại:Mất năm 1890 Thể loại:Đại công tước Luxembourg Thể loại:Vương tộc Orange-Nassau Thể loại:Thân vương xứ Oranje
Bảo tàng Sứ sống ở Ćmielów
Bảo tàng Sứ sống ở Ćmielów (tiếng Ba Lan: Żywe Muzeum Porcelany w Ćmielowie) là một bảo tàng tọa lạc tại số 243 phố Sandomierska, Ćmielów, Ba Lan. Bảo tàng này bố trí triển lãm bên trong khuôn viên của một nhà máy sứ tư nhân tên là AS Ćmielów. Bảo tàng hoạt động với tư cách là một chi nhánh của Trung tâm Đồ sứ Nghệ thuật. Bảo tàng chính thức mở cửa cho công chúng vào tháng 5 năm 2005.
Ratanakiri
Ratanakiri hay Rattanakiri (រតនគិរី ) là một tỉnh (khaet) của Campuchia, vùng đất này còn được gọi là Vọng Vân trong lịch sử Việt Nam thời kỳ nhà Nguyễn.
Bảo tàng Sứ sống ở Ćmielów
Hoạt động
Bảo tàng Sứ sống ở Ćmielów tổ chức một số cuộc triển lãm tiêu biểu sau đây:
Ratanakiri
Ratanakiri nằm ở vùng cao nguyên đông bắc hẻo lánh của quốc gia, có ranh giới với tỉnh Mondulkiri ở phía nam và với tỉnh Stung Treng ở phía tây, có biên giới quốc tế với Lào (giáp tỉnh Attapeu) và Việt Nam (giáp hai tỉnh Kon Tum và Gia Lai) tương ứng ở phía bắc và đông. Tỉnh trải dài từ các ngọn núi của dãy Trường Sơn ở phía bắc, qua vùng cao nguyên nhiều đồi nằm giữa các sông Sê San và Sêrêpôk, đến các khu rừng lá rụng ở phía nam. Trong những năm gần đây, hoạt động đốn gỗ và khai mỏ ảnh hưởng xấu đến môi trường của Ratanakiri.
Bảo tàng Sứ sống ở Ćmielów
Giờ mở cửa
Bảo tàng hoạt động quanh năm. Khách tham quan phải trả phí vào cửa. Cuộcc tham quan diễn ra theo nhóm từ 4 đến 25 người, dưới sự hướng dẫn của một hướng dẫn viên.
Tham khảo
Thể loại:Bảo tàng Ba Lan
Ratanakiri
Người Thượng (Khmer Loeu) chiếm giữ Ratanakiri trong hơn một thiên niên kỷ, họ là người thiểu số tại những nơi khác của Campuchia. Trong lịch sử ban đầu của khu vực, các cư dân người Thượng này bị các quốc gia láng giềng bóc lột như nô lệ. Kinh tế làng bán nô lệ chấm dứt trong thời kỳ thuộc địa Pháp, song một chiến dịch Khmer hóa khắc nghiệt sau khi Campuchia độc lập lại đe dọa phương thức sinh hoạt của người Thượng. Khmer Đỏ xây dựng tổng hành dinh của họ trên địa bàn tỉnh trong thập niên 1960, và hành động oanh tạc trong Chiến tranh Việt Nam đã tàn phá khu vực. Ngày nay, phát triển nhanh chóng trên địa bàn tỉnh đang thay đổi phương thức sinh hoạt truyền thống.
Ratanakiri có dân cư thưa thớt; 150.000 cư dân của tỉnh chỉ chiếm hơn 1% tổng dân số quốc gia. Các cư dân Ratanakiri thường sống trong những buôn làng có từ 20 đến 60 gia đình và có sinh kế là nông nghiệp du canh. Ratanakiri nằm trong số các tỉnh kém phát triển nhất của Campuchia. Cơ sở hạ tầng của tỉnh nghèo nàn, và chính quyền địa phương còn yếu.
Lịch sử
Lãnh thổ Ratanakiri ngày nay có người ở từ ít nhất là thời kỳ đồ đá hoặc đồ đồng, và mậu dịch giữa những người dân vùng cao này với các đô thị dọc theo vịnh Thái Lan có niên đại ít nhất là thế kỷ 4 CN. Trong lịch sử ban đầu, người Việt, người Chăm, người Khmer, và người Thái từng xâm chiếm khu vực, song không có quốc gia nào có thể đưa khu vực nằm dưới quyền kiểm soát tập trung. Từ thế kỷ 13 hoặc trước đó cho đến thế kỷ 19, các làng trên cao nguyên thường bị các thương gia nô lệ người Khmer, Lào, và Thái tấn công. Các quân chủ người Lào địa phương chinh phục khu vực vào thế kỷ 18 và sau đó là người Thái trong thế kỷ 19. Khu vực được sáp nhập vào Đông Dương thuộc Pháp vào năm 1893, và sự cai trị thực dân thay thế buôn bán nô lệ. Người Pháp lập nên các đồn điền cao su lớn, đặc biệt là tại Labansiek (Banlung ngày nay); các công nhân bản địa được sử dụng vào để xây dựng, và thu hoạch cao su. Trong thời gian Pháp đô hộ Đông Dương, vùng đất bao gồm Ratanakiri ngày nay được chuyển từ Xiêm sang Lào và sau đó chuyển cho Campuchia. Mặc dù các nhóm người cao nguyên ban đầu kháng cự những người cai trị thực dân, họ đã chịu khuất phục vào cuối thời kỳ thuộc địa năm 1953.
Ratanakiri được thành lập vào năm 1959 từ vùng đất từng là khu vực đông bộ của tỉnh Stung Treng. Tên gọi Ratanakiri (រតនគិរី) được hình thành từ hai từ trong tiếng Khmer រតនៈ (ratana "ngọc" từ tiếng Phạn ratna) và គិរី (kiri "núi" từ tiếng Phạn giri), miêu tả hai điểm đặc trưng được biết đến của tỉnh. Trong các thập niên 1950 và 1960, Norodom Sihanouk tiến hành một chiến dịch phát triển và Khmer hóa tại đông bắc Campuchia, dự kiến là đưa các làng nằm dưới sự kiểm soát của chính quyền, giới hạn ảnh hưởng của các phần tử nổi dậy tại khu vực, và "hiện đại hóa" các cộng đồng bản địa. Một số người Thượng buộc phải chuyển đến các vùng thấp để học ngôn ngữ và văn hóa Khmer, người Khmer từ những nơi khác tại Campuchia chuyển đến tỉnh, các tuyến đường bộ và đồn điền cao su lớn được xây dựng. Sau khi phải đối mặt với các điều kiện làm việc khắc nghiệt và đôi khi là lao động không tự nguyện trong các đồn điền, nhiều người Thượng dời bỏ chỗ ở truyền thống của họ và chuyển ra xa tỉnh lỵ hơn. Năm 1968, căng thẳng dẫn đến một cuộc nổi dậy của người Brao, trong đó có một vài người Khmer bị giết. Chính phủ phản ứng gay gắt, phóng hỏa các khu định cư và giết hàng trăm dân làng.
Trong thập niên 1960, lực lượng Khmer Đỏ tạo nên một liên minh với các dân tộc thiểu số tại Ratanakiri, lợi dụng phẫn uất của người Thượng đối với chính phủ trung ương. Tổng hành dinh của Đảng Cộng sản Campuchia được chuyển đến Ratanakiri vào năm 1966, và hàng trăm người Thượng gia nhập các đơn vị của Đảng này. Trong giai đoạn này, Việt Nam cũng có các hoạt động quy mô rộng tại Ratanakiri. Những người cộng sản Việt Nam hoạt động tại Ratanakiri từ thập niên 1940; tại một cuộc họp báo vào tháng 6 năm 1969, Sihanouk nói rằng Ratanakiri là "lãnh thổ Bắc Việt trên thực tế". Từ tháng 3 năm 1969 đến tháng 5 năm 1970, Hoa Kỳ tiến hành một chiến dịch oanh tạc bí mật quy mô lớn tại khu vực, mục đích là nhằm phá vỡ nơi trú ẩn của quân đội cộng sản Việt Nam. Các dân làng buộc phải đi tránh bom, tìm thức ăn và sống trong cảnh chạy trốn cùng Khmer Đỏ. Vào tháng 6 năm 1970, chính phủ trung ương triệt thoái binh sĩ từ Ratanakiri, từ bỏ khu vực cho Khmer Đỏ kiểm soát. Chế độ Khmer Đỏ vốn ban đầu không có hành động thô bạo tại Ratanakiri, song nay trở nên ngày càng áp bức. Người Thượng bị cấm nói các ngôn ngữ bản địa hay thực hành các phong tục và tôn giáo truyền thống, là những thứ mà chủ nghĩa cộng sản cho là không phù hợp. Sinh hoạt tập thể trở thành bắt buộc, và một vài trường học của tỉnh bị đóng cửa. Tần số thanh trừng các dân tộc thiểu số tăng lên, và hàng nghìn người tị nạn chạy sang Việt Nam và Lào. Các nghiên cứu sơ bộ cho thấy rằng số lượng thi thể chiếm khoảng 5% dân cư Ratanakiri được đưa vào các mộ tập thể, tỷ lệ thấp hơn đáng kể so với các nơi khác tại Cambodia.
Sau khi Việt Nam đánh bại Khmer Đỏ vào năm 1979, chính sách của chính phủ đối với Ratanakiri trở nên sao lãng có thiện ý. Người Thượng được phép trở lại sinh kế truyền thống của họ, song chính phủ ít tiến hành xây dựng cơ sở hạ tầng tại tỉnh. Thời Việt Nam đóng quân, có ít liên hệ giữa chính quyền tỉnh với nhiều cộng đồng địa phương. Một thời gian dài sau khi chế độ Khmer Đỏ sụp đổ, phiến quân Khmer Đỏ vẫn ở trong các khu rừng của Ratanakiri. Hầu hết các phiến quân giao lại vũ khí của họ trong thập niên 1990, song các cuộc tấn công dọc theo các tỉnh lộ vẫn tiếp tục cho đến năm 2002.
Địa lý
thumb|250px|right|Bản đồ Ratanakiri, các đường chính được biểu thị bằng màu đỏ. Ratanakiri có địa hình đa dạng, bao gồm các vùng đồi lượn sóng, các ngọn núi, các cao nguyên, lưu vực đất thấp, và hồ miệng núi lửa. Hai sông lớn là sông Sê San và sông Sêrêpôk, chảy từ đông sang tây qua địa bàn tỉnh. Ratanakiri có các khu rừng xum xuê; vào năm 1997, 70–80% diện tích tỉnh có rừng che phủ, hoặc là rừng trồng lâu năm hoặc là rừng thứ sinh sau hoạt động du canh. Ở xa về phía bắc của tỉnh là các núi thuộc dãy Trường Sơn; có đặc trưng là các khu rừng thường xanh lá rộng rậm rạp, đất đai tương đối xấu, và đời sống hoang dã phong phú. Các vùng đất cao giữa hai sông Sê San và sông Sêrêpôk là nơi sinh sống của đại đa số dân cư Ratanakiri, là một cao nguyên bazan nhiều đồi có đất đỏ phì nhiêu. Rừng thứ sinh chiếm ưu thế tại vùng này. Phía nam của sông Sêrêpôk là một khu vực bằng phẳng với các khu rừng lá rụng nhiệt đới.
Giống như các nơi khác tại Campuchia, Ratanakiri có khí hậu gió mùa với một mùa mưa kéo dài từ tháng 6 đến tháng 10, một mùa mát từ tháng 11 đến tháng 1, và một mùa nóng từ tháng 3 đến tháng 5. Ratanakiri có khuynh hướng mát hơn những nơi khác tại Campuchia. Nhiệt độ cao ban ngày trung bình tại tỉnh là 34 °C, và nhiệt độ thấp ban đêm trung bình là 22,1 °C. Lượng mưa hàng năm xấp xỉ 2200 mm. Nạn lụt thường xuất hiện vào mùa mưa và càng trở nên trầm trọng sau khi xây dựng đập thủy điện Yaly.
thumb|left|Không ảnh [[Yak Loum, một hồ miệng núi lửa gần Banlung.]] Ratanakiri có một số trong số các hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới đất thấp và rừng sơn địa đa dạng sinh học nhất tại Đông Nam Á lục địa. Một nghiên cứu vào năm 1996 về hai địa điểm tại Ratanakiri và một địa điểm tại tỉnh Mondulkiri láng giềng ghi nhận 44 loài thú, 76 loài chim, và 9 loài bò sát. Một nghiên cứu vào năm 2007 của Vườn quốc gia Virachey thuộc Ratanakiri ghi nhận 30 loài kiến, 19 loài muỗm, 37 loài cá, 35 loài bò sát, 26 loài lưỡng cư, và 15 loài thú, bao gồm một số loài chưa từng được quan sát trước đó. Những loài hoang dã tại Ratanakiri gồm có voi châu Á, bò tót, và khỉ. Ratanakiri là một địa điểm quan trọng trong việc bảo tồn các loài chim gặp nguy hiểm, bao gồm cò quăm lớn và già đẫy lớn. Các khu rừng của tỉnh có hệ thực vật đa dạng; một nửa hécta rừng có 189 loài cây gỗ và 320 loài thực vật mặt đất và cây nhỏ đã được nhận dạng.
Gần một nửa Ratanakiri được đặt trong các khu vực bảo tồn, trong đó gồm có Khu bảo tồn loài hoang dã Lomphat và vườn quốc gia Virachey. Tuy nhiên, trong các khu bảo tồn này vẫn còn các hoạt động đốn gỗ, săn bắn, và khai thác khoáng sản bất hợp pháp. Mặc dù tỉnh được biết đến là có môi trường tương đối hoang sơ, song hoạt động phát triển gần đây sản sinh ra các vấn đề môi trường. Mô hình sử dụng đất đang thay đổi do dân số tăng tốc và các hoạt động nông nghiệp và đốn gỗ tăng cường. Xói mòn đất ngày càng tăng, và các vi khí hậu đang thay đổi. Việc mất môi trường sống và săn bắn không bền vững góp phần vào sự suy giảm tính đa dạng sinh học của Ratanakiri.
Chính quyền
Chính quyền tại Ratanakiri yếu kém, phần lớn là do vị trí xa xôi, đa dạng sắc tộc, và lịch sử Khmer Đỏ thống trị gần đây. Khuôn khổ pháp lý tại tỉnh có đặc điểm là yếu kém, và pháp quy tại Ratanakiri còn yếu hơn các nơi khác tại Campuchia. Hơn nữa, các dịch vụ của chính quyền không có hiệu quả và không đủ để đáp ứng nhu cầu của tỉnh. Chính phủ Campuchia có truyền thống nhận hỗ trợ đáng kể từ các tổ chức phi chính phủ trong khu vực.
Chính quyền làng tại Ratanakiri có cả thành phần truyền thống và hành chính. Trong mô hình chính quyền truyền thống thì già làng và các thể chế bản địa khác thống trị. Các thành viên của mỗi làng chọn lựa một hoặc nhiều người cao tuổi để quản lý các công việc của làng, dàn xếp các xung đột, và bảo đảm dân làng tuân theo các tục lệ, đặc biệt là về đất đai và sử dụng tài nguyên. Những người cao tuổi không có vai trò chuyên chế, thay vào đó họ chủ yếu cố vấn sự tôn trọng và kiến tạo sự nhất trí. Các già làng thường là nam giới, song nữ giới cũng đóng một vai trò trong việc quản lý cộng đồng và các nguồn tài nguyên. Một làng có thể có một trưởng làng, tức là một pháp nhân của chính quyền địa phương được cấp chính quyền cao hơn bổ nhiệm. Trưởng làng đóng vai trò là mối liên lạc giữa làng và các viên chức chính quyền ở bên ngoài, song không có quyền thế truyền thống.
220px|right Ratanakiri được chia thành chín huyện:
Kinh tế và giao thông
thumb|Chợ tại Banlung Hầu hết các cư dân bản địa của Ratanakiri là những nông dân tự cấp tự túc, tiến hành canh tác du canh đốt nương làm rẫy. Nhiều gia đình bắt đầu chuyển hướng sản xuất sang các cây trồng kinh tế như đào lộn hột, xoài, và thuốc lá, xu hướng này tăng nhanh hơn trong những năm gần đây. Các dân làng Ratanakiri vốn ít tiếp xúc với kinh tế tiền mặt. Trao đổi hàng hóa vẫn còn phổ biến, và những dân làng người Thượng có khuynh hướng đến chợ chỉ một lần mỗi năm cho đến khoảng thời gian khá gần đây.
Nông nghiệp quy mô lớn hơn xuất hiện trên các đồn điền cao su, cà phê, và đào lộn hột. Các hoạt động kinh tế khác trong tỉnh gồm có khai mỏ ngọc và đốn gỗ thương mại. Loại ngọc phong phú nhất tại Ratanakiri là zircon lam. Ametit, peridot, và opan đen cũng được khai thác với số lượng nhỏ. Các loại ngọc thường được khai thác bằng phương thức truyền thống, các cá nhân đào những hố và đường hầm và dùng tay để lấy ngọc ra; tuy nhiên, gần đây hoạt động khai mỏ thương mại đã xuất hiện tại tỉnh. Đốn gỗ, đặc biệt là đốn gỗ bất hợp pháp, trở thành một vấn đề đối với môi trường và thoái hóa đất. Đốn gỗ bất hợp pháp được tiến hành bởi quân đội Campuchia và những tiều phu Việt Nam. Năm 1997, ước tính 300.000 mét khối gỗ được xuất khẩu bất hợp pháp từ tỉnh Ratanakiri sang Việt Nam, trong khi giới hạn theo pháp luật là 36.000 mét khối.
thumb|left|Đường giao thông tại nông thôn Ratanakiri. Ngành du lịch của Ratanakiri được mở rộng nhanh chóng: số lượt khách tham quan đến với tỉnh tăng từ 6.000 năm 2002 lên 105.000 năm 2008. Chiến lược phát triển du lịch của khu vực tập trung vào khuyến khích du lịch sinh thái. Mặc dù du lịch tăng trưởng, song các cộng đồng địa phương nhận được rất ít thu nhập từ hoạt động du lịch, các hướng dẫn viên đôi khi đưa du khách đến các làng mà không được các cư dân đống ý, phá vỡ phương thức sinh hoạt truyền thống. Một vài sáng kiến được đưa ra để đối phó với các vấn đề này: một ban chỉ đạo du lịch cấp tỉnh nhằm đảm bảo rằng du lịch không gây tổn hại, và một số chương trình chuẩn bị tiếng Anh và kỹ năng du lịch cho người dân bản địa.
Xe bò và xe máy là các phương tiện giao thông phổ biến tại Ratanakiri. Hệ thống tỉnh lộ tốt hơn so với một số phần khác của quốc gia, song vẫn còn trong tình trạng hơi xấu. Vào tháng 1 năm 2007, khởi công xây dựng Quốc lộ 78 giữa Banlung và biên giới với Việt Nam; tuyến đường dự kiến sẽ giúp tăng mậu dịch giữa Campuchia và Việt Nam. Có một cảng hàng không nhỏ tại Banlung, song các chuyến bay đến Ratanakiri bị đình chỉ (năm 2008).
Nhân khẩu và đô thị
Năm 2008, Ratanakiri có dân số xấp xỉ 150.000 người. Dân số tỉnh tăng 59% từ năm 1998 đến năm 2008, phần lớn do di cư quốc nội. Năm 2008, dân cư Ratanakiri chiếm 1,1% tổng dân số của Campuchia; mật độ dân số của tỉnh là 13,9 người/km², thấp hơn một phần năm bình quân toàn quốc. Khoảng 70% dân cư trong tỉnh sống các vùng đất cao; trong số 30% còn lại, khoảng một nửa sống tại các đô thị, và một nửa sống dọc theo các sông và tại các vùng đất thấp, nơi họ canh tác lúa nước và tham gia vào các hoạt động thị trường. Banlung là tỉnh lỵ, đô thị này nằm ở trung tâm các vùng đất cao, là đô thị lớn nhất của tỉnh với khoảng 25.000 cư dân. Các đô thị quan trọng khác bao gồm Veun Sai ở phía bắc và Lomphat ở phía nam, với dân số tương ứng là 2.000 và 3.000.
Các cư dân vùng đất cao đã sinh sống tại Ratanakiri trong hơn một thiên niên kỷ, các dân tộc đất thấp nhập cư đến tỉnh trong 200 năm qua. Năm 1998, các nhóm người đất cao được gọi chung là Khmer Loeu chiếm hơn một nửa dân số của Ratanakiri. Các dân tộc thuộc nhóm này gồm Tampuan (24,3%), Gia Rai (17,1%), Kreung (16,3%), Bru (7,0%), Kachok (2,7%), Kavet (1,9%), Kuy (0,5%), và Lun (0,1%). Người Khmer chiếm 19,1% dân số của tỉnh, và người Lào chiếm 9,6%. Những cư dân còn lại gồm có người Việt (0,7%), Chăm (0,6%), và Hoa (0,3%). Kể từ điều tra dân số năm 1998, việc nhập cư đến Ratanakiri từ những nơi khác tại Campuchia tăng nhanh chóng, có lẽ khiến cho tỷ lệ người Khmer trong tỉnh gia tăng. Cũng như toàn bộ Campuchia, ngôn ngữ chính thức tại Ratanakiri là tiếng Khmer, song mỗi dân tộc bản địa nói ngôn ngữ của họ.
Y tế, giáo dục, và phát triển
Các chỉ số y tế tại Ratanakiri là thấp nhất tại Campuchia. Sốt rét, lao, ký sinh đường ruột, tả, tiêu chảy, và các bệnh có thể ngăn ngừa bằng vắc-xin là các bệnh lưu hành mang tính địa phương. Ratanakiri có tỷ lệ sản phụ và trẻ nhỏ tử vong cao nhất tại Campuchia, với 22,9% số trẻ chết trước khi được 5 tuổi. Ratanakiri cũng đứng toàn quốc về tỷ lệ suy dinh dưỡng nghiêm trọng. Thể chất kém của các cư dân Ratanakiri được quy cho nhiều yếu tố, bao gồm cả nghèo đói, sự xa xôi của các làng, dịch vụ y tế chất lượng kém, rào cản ngôn ngữ và văn hóa ngăn cản người Thượng được hưởng chăm sóc y tế. Tỉnh có một bệnh viện chuyên khoa, 10 trung tâm y tế, và 17 trạm y tế. Thiết bị và các vật tư y tế là tối thiểu, và hầu hết nhân viên các cơ sở y tế là y tá hay nữ hộ sinh, họ thường được huấn luyện kém và được trả tiền công thất thường.
thumb|left|Trường làng tại Ratanakiri. Năm 1998, Ratanakiri có 76 trường tiểu học, một trường trung học cơ sở, và một trường trung học phổ thông. Trình độ giáo dục của cư dân trong tỉnh rất thấp, đặc biệt là trong các cộng đồng người Thượng. Một nghiên cứu vào năm 2002 về các cư dân trong sáu làng cho thấy rằng ít hơn 10% số người trả lời từng học tiểu học. Tiếp cận giáo dục bị hạn chế do chi phí sách vở, quãng đường đến trường, trẻ em phải đóng góp vào sinh kế của gia đình, thiếu giáo viên thường xuyên, và việc truyền đạt kiến thức không thích hợp về mặt văn hóa và bằng một ngoại ngữ đối với hầu hết học sinh. Năm 1998, chỉ có 23,5% cư dân Ratanakiri biết chữ (so với 67,3% toàn quốc), và tỷ lệ còn thấp hơn ở những nơi bên ngoài huyện Banlung (15,7%) và trong nữ giới (15.3%). Giáo dục song ngữ được bắt đầu vào năm 2002 và dường như đạt được thành công, trong đó học sinh lúc đầu được dạy bằng bản ngữ và dần chuyển sang dạy bằng tiếng Khmer. Các chương trình nhằm mục đích khiến giáo dục trở nên dễ tiếp cận hơn với những người nói các ngôn ngữ bản địa, cũng như cung cấp cho người Thượng quyền tiếp cận với các vấn đề chính trị và kinh tế quốc gia bằng cách cung cấp các kỹ năng ngôn ngữ Khmer.
Ratanakiri là một trong các tỉnh kém phát triển nhất tại Campuchia. Năm 1998, hầu hết cư dân Ratanakiri (61,1%) lấy nước từ các dòng chảy, ao, hay nước mưa; phần lớn những người còn lại (32,2%) lấy nước từ giếng đào. Chỉ có 5,5% các cư dân Ratanakiri lấy nước từ các nguồn được cho là an toàn. Hầu hết các hộ sử dụng đèn dầu và các vật khác như đèn dầu cổ đê thắp sáng, và chỉ một số (39,5% tại huyện Banlung và 2,1% tại những nơi khác) có nhà vệ sinh. Hầu như toàn bộ các hộ (96,2%) sử dụng củi làm nhiên liệu chính để nấu ăn.
Văn hóa
Người Thượng thường tiến hành canh tác du canh đốt nương làm rẫy trong các làng nhỏ với từ 20 đến 60 gia đình hạt nhân. Mỗi làng có sở hữu và quản lý tập thể một lãnh thổ rừng có ranh giới nhận biết được mặc dù không được đánh dấu. Trong vùng đất này, mỗi gia đình được phân bổ trung bình 1–2 hecta đất canh tác tích cực và 5–6 hecta đất bỏ hoang. Người Thượng tiến hành chu kỳ canh tác bền vững về mặt sinh thái kéo dài thường từ 10 đến 15 năm. Dân làng bổ sung sinh kế nông nghiệp của họ thông qua săn bắn quy mô nhỏ, câu cá, và hái lượm trên một diện tích lớn.