cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xung đột Gruzia–Ossetia
Cuộc xung đột giữa Georgia và Ossetia có lịch sử ít nhất là từ năm 1918. Sau cuộc Cách mạng Nga, Georgia vẫn thuộc kiểm soát của phe Menshevik, trong khi những người Bolshevik nắm quyền kiểm soát của Nga. Trong tháng 6 năm 1920, một lực lượng Nga bảo trợ Ossetia tấn công quân đội Gruzia và lực lượng Cảnh vệ nhân dân. Gruzia phản ứng mạnh mẽ và đánh thắng những người nổi dậy, với nhiều làng Ossetia thiêu rụi và 20.000 người Ossetia di dời đến Nga Xô Viết. Tám tháng sau đó, Hồng quân thành công trong việc xâm chiếm Gruzia và vào năm 1922, tỉnh tự trị Nam Ossetia được thành lập.
Tham khảo
Thể loại:Tranh chấp lãnh thổ của Gruzia Thể loại:Chiến tranh liên quan tới Gruzia Thể loại:Quan hệ Gruzia-Nga Thể loại:Xung đột đang diễn ra Thể loại:Chiến tranh ủy nhiệm
Tragocerus lepidopterus
Tham khảo
Thể loại:Tragocerus
Crataegus integra
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Sơn tra Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1902
Cider
thumb|100px|CIder tại Mỹ
Cider (hay cyder) là thức uống làm từ nước trái cây, thường là táo. Ở châu Âu và khu vực châu Đại dương, đây là một thức uống có cồn làm từ nước táo, qua một quá trình lên men. Tại Mỹ và nhiều vùng Canada, cider có chất cồn gọi là hard cider (cider "cứng") hay alcoholic cider (cider có cồn), trong khi cider hay apple cider dùng chỉ loại nước táo ít ngọt, thường chưa được lọc. Tại Mỹ và Canada, người ta uống loại cider đặc biệt vào kì lễ Halloween và Lễ Tạ Ơn. Loại cider này thường chưa lọc, hơi sánh đặc, và thường được làm nóng và thêm mùi quế trước khi uống. Đây là điều khác với cider ở châu Âu, vốn thường không uống nóng.
Chế biến
Thường để làm cider, táo với nồng độ cao chất tannin được chọn dùng. Quá trình lên men của quả táo diễn ra vào khoảng 4-15 °C. Nhiệt độ ảnh hưởng đến thời gian của quá trình lên men. Nhiệt độ mà tại đó quá trình lên men xảy ra cũng có ảnh hưởng đến hương vị của cider.
Cider cũng là khởi điểm cho việc chưng cất Calvados. Đồ uống có cồn này nổi tiếng và rất đắt tiền.
Nơi sản xuất
Cider được sản xuất gần như bất cứ nơi nào có cây táo làm rượu, đáng chú ý nhất là:
Ở Pháp, Normandy là khu vực đầu tiên sản xuất táo làm cider (300 000 tấn), và tiên phong trong sản xuất cider (7000 kl). Ở Pháp, một số loại cider có thể được hưởng lợi từ các tên gọi được bảo hộ, là Normand cidre và Breton cidre. Pháp là quốc gia trên thế giới sản xuất số lượng lớn nhất của cider. Vương quốc Anh sản xuất hầu hết các chủng loại, và cùng với Ireland giữ thị trường lớn nhất đối với cider.
Các loại cider
Cider cứng chứa rượu, ảnh hưởng tới hương vị của cider. Điều này có thể bị ảnh hưởng bởi việc lựa chọn thời điểm thích hợp để dừng quá trình lên men:
Với 3° rượu hoặc ít hơn, cider sẽ ngọt ngào, tương tự như nước táo. Ở Pháp họ gọi là doux cidre, và dùng với các món tráng miệng. Giữa 3° và 5° rượu, bạn thu được một loại cider có thể dùng kèm với món cá hoặc thịt. Trong tiếng Pháp gọi cider này là cidre demi-sec hoặc cidre brut (classique). Cider truyền thống (cider cứng) thường có 5° rượu hoặc nhiều hơn.
Calvados được làm bằng cider qua một quá trình được gọi là chưng cất đôi. Trong lần chưng cất trước, kết quả cho ra là một chất lỏng có chứa 28% đến 30% cồn. Trong lần thứ hai, nồng độ rượu được tăng lên khoảng 40%. Ở Pháp, phổ biến nhất là các loại đầu tiên, thứ hai và thứ tư. Ở các nước nói tiếng Anh, nó có thể tìm thấy cider lên đến 12° rượu.
Hầu tước xứ Bristol
Hầu tước xứ Bristol (Tiếng Anh: Marquess of Bristol) là một tước hiệu trong Đẳng cấp quý tộc Vương quốc Liên hiệp Anh do gia tộc Hervey nắm giữ từ năm 1826. Các tước vị phụ của Hầu tước xứ Bristol gồm có Bá tước xứ Bristol (được tạo ra vào năm 1714), Bá tước xứ Jermyn, của Horningsheath ở Hạt Suffolk (1826) và Nam tước xứ Hervey, của Ickworth ở Hạt Suffolk (1703). Nam tước xứ Hervey thuộc Đẳng cấp quý tộc Anh, Bá tước xứ Bristol thuộc Đẳng cấp quý tộc Đại Anh và Bá tước xứ Jermyn thuộc Đẳng cấp quý tộc Vương quốc Liên hiệp Anh. Bá tước xứ Jermyn được con trai cả và người thừa kế của Hầu tước xứ Bristol sử dụng làm tước hiệu lịch sự. Hầu tước Bristol cũng nắm giữ chức vụ Quản gia cấp cao cha truyền con nối của Liberty of St Edmund (một quyền tự do bao trùm toàn bộ Hạt Tây Suffolk trước đây). Người hiện đang nắm giữ những tước hiệu này là Frederick Hervey (sinh ngày 19 tháng 10 năm 1979), Hầu tước thứ 8 và Bá tước thứ 12 xứ Bristol.
Gia tộc Hervey (phát âm là 'Harvey') thường được coi là khác thường, nó có nguồn gốc từ người Frank. Từ thế kỷ 18, cụm từ "Khi Chúa tạo ra loài người, ngài đã tạo ra đàn ông, đàn bà và Herveys" được cho là của nhà triết học người Pháp Voltaire và của Quý bà Mary Wortley Montagu. Nó đã được đọc như một tài liệu tham khảo về sự độc đáo và lập dị được chú ý của Lãnh chúa Hervey thứ hai, nhưng đã được áp dụng cho gia tộc trong suốt nhiều thế kỷ. Theo Từ điển Tiểu sử Quốc gia, gia đình Hervey được mô tả là "năng động và dũng cảm, nhưng liều lĩnh và quá tự tin... rất nghiện mưu mô...". Tiến sĩ Johnson nghĩ rằng họ là bạn tốt: "Nếu bạn gọi con chó là Hervey," ông nói, "Tôi sẽ yêu nó."
Liên kết ngoài
Thể loại:Hầu tước Anh Thể loại:Hầu tước thuộc Đẳng cấp quý tộc Vương quốc Liên hiệp Anh Thể loại:Hầu tước xứ Bristol Thể loại:Gia tộc Hervey Thể loại:Đẳng cấp quý tộc Vương quốc Liên hiệp Anh
Plagiantha tenella
Plagiantha tenella là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được Renvoize miêu tả khoa học đầu tiên năm 1982.
Metagonia samiria
Metagonia samiria là một loài nhện trong họ Pholcidae. Loài này được phát hiện ở Peru.
Plagiantha tenella
Liên kết ngoài
Thể loại:Plagiantha Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1982
Metagonia samiria
Tham khảo
Thể loại:Metagonia (Pholcidae) Thể loại:Loài đặc hữu của Peru
Thunbergia crispa
Thunbergia crispa là một loài thực vật có hoa trong họ Ô rô. Loài này được Burkill miêu tả khoa học đầu tiên năm 1899.
Liên kết ngoài
Thể loại:Thunbergia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1899
Cincinnatia ponderosa
Tham khảo
Thể loại:Động vật Mỹ Thể loại:Cincinnatia
Nhánh (cây cối)
Nhánh hay nhánh cây là cành của cây thân gỗ hoặc cây bụi, thường ngắn và nhỏ. Như vậy, nhánh cũng là cành nhưng kích thước nhỏ, mỏng và ngắn hơn, phân tách từ cành.
Các chồi trên nhánh cũng như các vết sẹo lõm nơi lá đã rụng là một đặc điểm chẩn đoán quan trọng trong hình thái thực vật. Màu sắc, kết cấu, hoa văn của vỏ cây cũng rất quan trọng, ngoài ra còn có độ dày và tủy của nhánh.
Có hai loại nhánh: nhánh sinh dưỡng và nhánh sinh sản. Nhánh sinh sản là những nhánh chuyên biệt phân tách ra khỏi các mặt của cành, tích trữ dinh dưỡng và phát triển chậm với nhiều vòng gỗ hàng năm từ các mùa trước.
Tuổi và tốc độ phát triển của nhánh cây có thể được xác định bằng cách đếm các vết sẹo vảy cuối mùa đông, hoặc dấu vòng hình khuyên dọc theo chiều dài của cành cây.
Tham khảo
Thể loại:Hình thái học thực vật
Commelina zenkeri
Commelina zenkeri là một loài thực vật có hoa trong họ Commelinaceae. Loài này được C.B.Clarke mô tả khoa học đầu tiên năm 1901.
Liên kết ngoài
Z Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1901 Thể loại:Thực vật Cameroon Thể loại:Thực vật Uganda
Digitaria paniculata
Digitaria paniculata là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được Soderstr. ex McVaugh mô tả khoa học đầu tiên năm 1983.
Liên kết ngoài
Thể loại:Digitaria Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1983
Rhinognatha strigalis
Rhinognatha strigalis là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Rhinognatha
Felicena dora
Felicena dora là một loài bướm ngày thuộc họ Hesperiidae. Loài này có ở New Guinea.
Liên kết ngoài
D Thể loại:Động vật được mô tả năm 1949
Araguaína
Araguaína là một đô thị thuộc bang Tocantins, Brasil. Đô thị này có diện tích 4000 km², dân số năm 2007 là 117059 người, mật độ 29,26 người/km².
Liên kết ngoài
Thể loại:Đô thị bang Tocantins
Hyposidra deceptatura
Liên kết ngoài
Thể loại:Hyposidra
Barichneumon cameroni
Barichneumon cameroni là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Barichneumon
Chatsworth, Iowa
Chatsworth là một thành phố thuộc quận Sioux, tiểu bang Iowa, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thành phố này là 79 người.
Dân số
Dân số qua các năm:
Xem thêm
Thể loại:Thành phố của Iowa Thể loại:Quận Sioux, Iowa
Myoictis melas
Myoictis melas là một loài động vật có vú trong họ Dasyuridae, bộ Dasyuromorphia. Loài này được Müller mô tả năm 1840.
Tham khảo
Thể loại:Myoictis Thể loại:Động vật được mô tả năm 1840 Thể loại:Động vật có vú Papua New Guinea Thể loại:Động vật có vú Tây New Guinea
Trémery
Trémery là một xã trong vùng Grand Est, thuộc tỉnh Moselle, quận Metz-Campagne, tổng Vigy. Tọa độ địa lý của xã là 49° 14' vĩ độ bắc, 06° 13' kinh độ đông. Trémery nằm trên độ cao trung bình là 178 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 160 mét và điểm cao nhất là 238 mét. Xã có diện tích 7,53 km², dân số vào thời điểm 1999 là 1146 người; mật độ dân số là 152 người/km². Trémery nằm khoảng 20 Kilometer về phía bắc của Metz.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Moselle
Dhumansoor, Homnabad
Tham khảo
Thể loại:Bidar (huyện)
Bệnh giun tóc
Bệnh giun tóc, còn gọi là bệnh giun roi, là bệnh lây nhiễm do giun tóc (Trichuris trichiura) gây ra. Nếu chỉ nhiễm vài con giun thì thường không có triệu chứng. Những người nhiễm phải nhiều giun thì có thể bị đau bụng, mệt mỏi và tiêu chảy. Tiêu chảy đôi khi có máu. Bệnh giun tóc ở trẻ có thể gây kém phát triển cơ thể và trí tuệ. Lượng hồng cầu thấp có thể xảy ra do mất máu.
Nguyên Nhân
Bệnh thường lây lan do người ta ăn phải thực phẩm hay uống nước có chứa trứng giun tóc. Việc lây nhiễm xảy ra khi rau bị nhiễm không được rửa sạch kỹ hay nấu không thật chín. Thường thì trứng giun này nằm trong đất ở những nơi mà đi đại tiện ở ngoài trời và ở những nơi phân chưa qua xử lý dùng làm phân bón. Các trứng này xuất phát từ phân người bị nhiễm. Trẻ nhỏ chơi đùa ở đất bị nhiễm và đưa tay vào miệng cũng dễ dàng bị lây nhiễm bệnh. Giun tóc sống ở ruột già và dài khoảng bốn cm. Xác định giun roi qua việc tìm thấy trứng giun khi xét nghiệm phân bằng kính hiển vi. Trứng giun tóc có hình trống.
Dịch tễ học
Trên toàn thế giời, có khoảng 600 đến 800 triệu người bị nhiễm bệnh giun roi. Bệnh phổ biến nhất ở các nước nhiệt đới. Tại các nước đang phát triển, những người nhiễm giun roi thường cũng nhiễm giun móc và bệnh giun đũa. Các bệnh này gây tác động lớn đối với kinh tế nhiều nước. Người ta đang nghiên cứu để chế tạo vắc xin phòng chống bệnh. Bệnh giun tóc được phân loại là bệnh nhiệt đới bị lãng quên.
Tham khảo
Thể loại:Bệnh do ký sinh trùng Thể loại:Helminthiases Thể loại:RTT
Phúc Lương
Phúc Lương là một xã thuộc huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, Việt Nam.
Địa lý
Phúc Lương là xã cực bắc của huyện Đại Từ, có vị trí địa lý:
Xã Phúc Lương có diện tích 23,37 km², dân số năm 1999 là 3.881 người, mật độ dân số đạt 166 người/km².
Lịch sử
Sau năm 1975, Phúc Lương là một xã thuộc huyện Đại Từ.
Đến năm 2019, xã Phúc Lương được chia thành 17 xóm: Na Đon, Na Pài, Làng Mè, Cây Vải, Khuôn Thủng, Mặt Giăng, Bắc Máng, Na Khâm, Phúc Sơn, Hàm Rồng, Cây Tâm, Cây Ngái, Cây Thống, Cầu Tuất, Cỏ Rôm, Cây Hồng, Nhất Tâm.
Ngày 11 tháng 12 năm 2019, sáp nhập ba xóm Na Đon, Na Pài, Làng Mè thành xóm Phúc Tiến, sáp nhập hai xóm Cây Vải và Khuôn Thủng thành xóm Đồng Tiến, sáp nhập hai xóm Mặt Giăng và Bắc Máng thành xóm Na Bán, sáp nhập hai xóm Na Khâm và Phúc Sơn thành xóm Na Sơn, sáp nhập ba xóm Hàm Rồng, Cây Tâm, Cây Ngái thành xóm Thành Long.
Giải BAFTA lần thứ 48
Giải BAFTA lần thứ 48 được trao bởi Viện Hàn lâm Nghệ thuật Điện ảnh và Truyền hình Anh Quốc năm 1995 để tôn vinh những bộ phim xuất sắc nhất năm 1994.
Bốn đám cưới và một đám ma của đạo diễn Mike Newell đoạt giải Phim hay nhất. Phim cũng đoạt giải Đạo diễn (Mike Newell), Nam diễn viên chính (Hugh Grant) và Nữ diễn viên phụ (Kristin Scott Thomas) xuất sắc nhất. Pulp Fiction đoạt giải cho Nam diễn viên phụ (Samuel L. Jackson) và Kịch bản gốc xuất sắc nhất. Susan Sarandon giành giải Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất cho phim The Client.
Chiến thắng và đề cử
thumb|right|150px|[[Mike Newell (đạo diễn)|Mike Newell, Đạo diễn xuất sắc nhất]] thumb|right|150px|[[Hugh Grant, Nam diễn viên chính xuất sắc nhất]] thumb|right|150px|[[Susan Sarandon, Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất]] thumb|right|150px|[[Samuel L. Jackson, Nam diễn viên phụ xuất sắc nhất]] thumb|right|150px|[[Kristin Scott Thomas, Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất]] thumb|right|150px|[[Quentin Tarantino, đồng đoạt giải Kịch bản gốc xuất sắc nhất]] thumb|right|150px|[[Roger Avary, đồng đoạt giải Kịch bản gốc xuất sắc nhất]]
Tham khảo
048 BAFTA Thể loại:Điện ảnh Vương quốc Liên hiệp Anh năm 1995
Không quân Hoàng gia Anh
Nhiệm vụ
Nhiệm vụ của Không quân Hoàng gia Anh là "Tác chiến trên không, tạo cho lực lượng không quân chiến thắng nhanh chóng, đối phó được với các thách thức hiện nay; luôn sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ tiếp theo; làm việc trong lực lượng lượng quốc phòng để gánh vác các nhiệm vụ chung khác."
Điều này hỗ trợ cho mục đích của Bộ quốc phòng Anh "đảm bảo an ninh và bảo vệ Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland và các vùng lãnh thổ thuộc Anh, bao gồm cả việc chống lại sự khủng bố; hỗ trợ cho chính sách đối ngoại của Chính phủ Anh để thực hiện mục đích thúc đẩy hoà bình và an ninh quốc tế."
Lịch sử
nhỏ|phải|Tượng đài RAF ở [[Luân Đôn để tưởng niệm những người đã chết trong hai cuộc thế chiến]] Không quân Hoàng gia Anh là lực lượng không quân lâu đời nhất trên thế giới. Nó được thành lập vào ngày 1 tháng 4 năm 1918 trong Chiến tranh thế giới thứ nhất bởi sự hợp nhất của các quân đoàn không quân hoàng gia và lực lượng phục vụ không quân - hải quân hoàng gia.
Cấu trúc của Không quân Hoàng gia
Lãnh đạo hiện nay của Không quân Hoàng gia là Thống chế trưởng Sir Stephen Dalton.
Ký hiệu, cờ và biểu tượng
nhỏ|250px|phải|Royal Air Force Ensign
Liên kết ngoài
* Thể loại:Quân sự Vương quốc Liên hiệp Anh Thể loại:Không quân
Camarón de Tejada
Camarón deTejada là một đô thị thuộc bang Veracruz, México. Năm 2005, dân số của đô thị này là 5660 người.
Tham khảo
Thể loại:Khu dân cư ở Veracruz
(31073) 1996 VV29
(31073) 1996 VV29 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 7 tháng 11 năm 1996.
Tham khảo
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1996 Thể loại:Được phát hiện bởi Hiroshi Kaneda Thể loại:Được phát hiện bởi Seiji Ueda Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Vyacheslav Shakir
Vyacheslav Aleksandrovich Shakir (Вячеслав Александрович Шакир; sinh ngày 17 tháng 6 năm 1994) là một tiền đạo bóng đá người Nga. Anh thi đấu cho FC Kolomna.
Sự nghiệp câu lạc bộ
Anh có màn ra mắt tại Russian Second Division cho FC Kolomna vào ngày 18 tháng 7 năm 2013 trong trận đấu với FC Znamya Truda Orekhovo-Zuyevo.
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 1994 Thể loại:Người Ozyory, Moskva Oblast Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Cầu thủ bóng đá Nga Thể loại:Tiền đạo bóng đá
Tressange
Tressange là một xã trong vùng Grand Est, thuộc tỉnh Moselle, quận Thionville-Ouest, tổng Fontoy. Tọa độ địa lý của xã là 49° 24' vĩ độ bắc, 05° 58' kinh độ đông. Tressange nằm trên độ cao trung bình là 346 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 316 mét và điểm cao nhất là 392 mét. Xã có diện tích 9,36 km², dân số vào thời điểm 1999 là 1986 người; mật độ dân số là 212 người/km². Tressange nằm về phía tây-bắc của Thionville.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Moselle
Lào tại Thế vận hội Mùa hè 2008
Lào tham dự Thế vận hội Mùa hè 2008 tại Bắc Kinh.
Chú thích
Thể loại:Quốc gia tại Thế vận hội Mùa hè 2008 2008 Thể loại:Lào 2008
Hột Thạch Liệt Chí Ninh
Thân thế và thăng tiến
Chí Ninh tính trầm tĩnh cứng cỏi, có đại lược, cưới con gái của Lương vương Hoàn Nhan Tông Bật là Vĩnh An huyện chúa làm vợ, trở thành con rể được Lương vương yêu quý nhất. Trong niên hiệu Hoàng Thống cuối thời Kim Hi Tông, Chí Ninh được làm Hộ vệ. Thời Hải Lăng vương, Chí Ninh được làm Hữu tuyên huy sứ, rồi ra làm Phần Dương quân Tiết độ sứ, sau đó vào triều làm Binh bộ thượng thư, lại đổi làm Tuyên huy sứ, Đô kiếm điểm, rồi thăng Xu mật phó sứ, Khai Phong doãn.
Quy hàng Thế Tông
Tát Bát (không rõ họ là gì) lãnh đạo người Khiết Đan nổi dậy, Xu mật sứ Bộc Tán Hốt Thổ, Bắc Kinh lưu thủ Tiêu Trách, Tây Kinh lưu thủ Tiêu Hoài Trung đều không dẹp nổi, phải chịu tội chết. Vì thế, Chí Ninh được làm Bắc diện phó thống, cùng đô thống Bạch Ngạn Kính đem quân 3 lộ Bắc Kinh, Lâm Hoàng, Thái Châu đi dẹp. Chí Ninh đến Bắc Kinh, thì Hải Lăng vương đã vượt sông Hoài để đánh Tống. Ngạn Kính, Chí Ninh nghe tin Cát vương Ô Lộc nổi loạn, bèn ngầm liên kết với Hội Ninh doãn Hoàn Nhan Bồ Tốc Lãi, Lợi Thiệp quân Tiết độ sứ Độc Cát Nghĩa để đánh dẹp. Nhưng Ô Lộc đã lên ngôi, tức là Kim Thế Tông (đổi húy là Hoàn Nhan Ung), sai Thạch Mạt Di Điệt, Di Lạt Hạt Bổ đến chiêu hàng; Ngạn Kính, Chí Ninh giết 9 sứ giả. Thế Tông sai Hoàn Nhan Mưu Diễn đến đánh, mọi người không chịu chống lại, Chí Ninh đành cùng Ngạn Kính ra hàng.
Thế Tông hỏi: “Chánh Long bạo ngược, lòng người đã dứt, trẫm lấy danh nghĩa cháu nội của Thái Tổ để nối ngôi. Mày giết sứ giả của ta, lại không thể vì Chánh Long mà tử tiết, e rằng có mưu đồ khác, nên mới về hàng. Trẫm nay giết bọn mày, còn muốn nói gì chăng?” Ngạn Kính chưa nói gì, Chí Ninh bước lên tâu rằng: “Bọn thần chịu hậu ân của Chánh Long, nên mới không hàng, tội đáng muôn chết.” Thế Tông nói: “Bọn mày xét ra cũng có thể gọi là trung thành, từ nay phụng sự trẫm, hãy gắng giữ trung tiết.”
Trấn áp khởi nghĩa
Kim Thế Tông sai Di Lạt Trát Bát chiêu hàng Di Lạt Oa Oát (Oa Oát đã giết Tát Bát để tiếm vị), nhưng Trát Bát quy hàng Oa Oát, rồi khuyên Oa Oát xưng đế. Thế Tông sai Hữu phó nguyên soái Hoàn Nhan Mưu Diễn chinh phạt, Chí Ninh lấy chức Lâm Hải tiết độ sứ để làm Đô thống hữu dực quân. Di Lạt Oa Oát thua trận ở Trường Lạc, chạy về phía tây thì bị Chí Ninh bắt kịp ở Mậu Tùng Hà. Nghĩa quân vượt sông trước, men bờ bày trận, hủy cầu để cản trở. Chí Ninh cách sông đối trận, bày nghi binh, rồi cùng Vạn hộ Giáp Cốc Thanh Thần, Đồ Đan Hải La vượt sông ở hạ lưu. Sau khi vượt sông, quân Kim lại gặp phải một nhánh sông có bờ cao và lòng sông đầy bùn; họ phải bó liễu để giẫm lên mới có thể vượt qua. Đi thêm vài dặm, gặp đất bằng, quân Kim đang ăn uống thì nghĩa quân kéo đến. Nghĩa quân chiếm cứ sườn núi phía nam, ba lần xông vào trận của quân Kim. Chí Ninh giữ trận vững vàng, trong lúc chiến đấu bị tên lạc vào tay trái, vẻ mặt vẫn thản nhiên. Nghĩa quân lựa chiều gió phóng hỏa, nương theo khói mà đánh. Bộ binh của quân Kim kéo đến, đôi bên giao chiến hơn 10 hiệp, lửa cháy càng lớn, khói không thể chịu nổi. Gặp lúc trời mưa, khói lửa đều tắt, quân Kim hăng hái tấn công, đánh cho nghĩa quân đại bại.
Bấy giờ triều đình xét Nguyên soái Hoàn Nhan Mưu Diễn, Hữu giám quân Hoàn Nhan Phúc Thọ đã lâu không làm được gì, lấy Hữu thừa Bộc Tán Trung Nghĩa thay Mưu Diễn; nay xét Chí Ninh có công, cho ông thay Phúc Thọ, phong tước Định quốc công, sai Bồ Sát Thông đến tận nơi để tuyên dụ. Nghĩa quân cướp bóc ở địa giới Ý Châu, chiếm 3 huyện Linh Sơn, Đồng Xương, Huệ Hòa, dòm ngó Bắc Kinh. Gặp lúc nước Thổ Hà dâng cao, nghĩa quân không thể vượt sông, bèn chạy về phía tây, nhắm đến huyện Tam Hàn. Chí Ninh đuổi theo, trong khi nguyên soái Trung Nghĩa chặn được nghĩa quân ở Hoa Đạo. Tuy Trung Nghĩa thất bại, nhưng nghĩa quân sợ Chí Ninh ở phía sau, nên không dám thừa thắng truy kích, mà tiếp tục chạy về phía tây. Bấy giờ ngựa của quân Kim gầy yếu, không thể tiếp tục đuổi theo, chư tướng muốn dừng lại. Chí Ninh bắt được một thành viên ở hậu quân của nghĩa quân, nên biết được tinh nhuệ của nghĩa quân tách khỏi những người già yếu, còn để những người này vận chuyển quân nhu, ước hẹn gặp lại ở Sơn Hậu. Chí Ninh cho rằng có thể tập kích quân nhu của địch, Trung Nghĩa cũng lấy làm phải, bèn vượt qua Di Mã Lĩnh, đuổi kịp nghĩa quân ở Hãm Tuyền thuộc phía tây Niễu Lĩnh. Nghĩa quân thấy cánh trái của quân Kim giữ sườn núi phía nam để bày trận, thì không dám tấn công. Trong khi đó Vạn hộ Ô Duyên Tra Lạt của cánh phải đẩy lui được nghĩa quân một chút, Chí Ninh cùng bọn Giáp Cốc Thanh Thần thừa thắng xông lên, khiến nghĩa quân đại bại, lội sông bỏ chạy. Mẹ của Oa Oát là Từ Liễn đem cả doanh trại, vào lúc rạng sáng từ Lạc Quát Cương chạy về phía tây; Chí Ninh đuổi kịp, giành hết quân nhu của địch, bắt sống 5 vạn người, gia súc thì không đếm xuể, còn có 6 tiết độ sứ của nghĩa quân đem bộ tộc ra hàng.
Oa Oát nhắm hướng vùng đất của người Hề, đến Thất Độ Hà, lại bị Chí Ninh đánh bại lần nữa. Nghĩa quân vượt qua Hồn Lĩnh, chạy thoát vào đất của người Hề. Chí Ninh bắt được tướng địch là Sảo Hợp Trụ, tha không giết, hứa sẽ thưởng quan chức, rồi thả hắn trở về với nghĩa quân, ước hẹn cho hắn bắt Oa Oát để lập công chuộc tội. Sảo Hợp Trụ quay về, gặp Oa Oát, giấu việc mình bị bắt, tìm cách ly gián Oa Oát với người Hề: “Hãm Tuyền thua trận, người Hề sinh hai lòng, không thể không giết.” Bấy giờ Oa Oát liên tiếp thất bại, bộ hạ đều sinh lòng khác, Sảo Hợp Trụ cùng tướng nghĩa quân là Thần Độc Oát bắt Oa Oát, giao nộp cho Hữu đô giám Hoàn Nhan Tư Kính để xin hàng. Chí Ninh cùng bọn Vạn hộ Thanh Thần, Tông Ninh, Tốc Ca đuổi bắt dư đảng đến Yến Tử Thành, giành hết ngựa tốt của nghĩa quân, nhân đó đến tận vùng Mạt Bạt Lý Đạt mà bắt được toàn bộ nghĩa quân. Dẹp xong nghĩa quân, Chí Ninh vào chầu, được làm Tả phó nguyên soái, ban đai ngọc.
Đẩy lùi Nam Tống
Chí Ninh tham gia kinh lược biên thùy Kim – Tống, đóng quân ở Tuy Dương, còn Đô nguyên soái Trung Nghĩa giữ Nam Kinh, tiết chế chư quân. Chí Ninh sai Hoàn Nhan Vương Tường chiếm Thái Châu của Nam Tống, tướng giữ thành là Hoàng Quan Sát bỏ chạy; sai Hoàn Nhan Tương tấn công Dĩnh Châu, bắt được tướng giữ thành là Dương Tư. Sau đó Chí Ninh sai sứ gởi điệp văn cho Xu mật sứ Trương Tuấn của Nam Tống, đề nghị dùng lại nghi thức ngoại giao thời Kim Hi Tông trở về trước, Tuấn đáp thư tìm cách trì hoãn. Bấy giờ, dư đảng của Oa Oát là Quát Lý, Trát Bát hàng Tống, bày mưu cho tướng Tống là Lý Hiển Trung chiếm được các huyện Linh Bích, Hồng, thừa thắng chiếm thêm Túc Châu. Từ ấy Hiển Trung lấy làm đắc chí, hằng ngày cùng Quát Lý, Trát Bát bày tiệc say sưa. Chí Ninh đem 1 vạn tinh binh nhắm đến Túc Châu. Trung sứ đến đốc quân, Chí Ninh tâu rằng: “Trận này không phiền Thánh thượng lo lắng, thần chỉ sợ Thế Phụ (tên gốc của Lý Hiển Trung khi còn ở nước Kim) bỏ trốn mà thôi!” Hiển Trung nghe được Chí Ninh chỉ có vạn người, rất xem thường, nói: “Phải lệnh cho 10 người bắt 1 người đấy.” (thực ra binh lực của Hiển Trung có chừng 6 vạn người) Bọn Quát Lý sau khi sai người dò xét cờ xí thượng tướng của quân Kim, biết là Chí Ninh, thì nói với Hiển Trung rằng: “Đây là Tát Hạt Liễn giám quân đấy, quân đến vạn người, cẩn thận chớ xem nhẹ.”
Ngày 20 tháng 5 ÂL năm Đại Định thứ 3 (1163), Chí Ninh sắp đến Túc Châu, bèn lệnh cho thu hết cờ xí, cắm ở phía tây của châu làm nghi binh, đem 3 mãnh an giấu ở phía nam, tự mình đem đại quân đóng ở phía đông nam, chẹn đường về của quân Tống. Lý Hiển Trung quả nhiên cho rằng đại quân Kim ở phía tây, còn ở phía đông nam ít người không đáng lo, bèn đánh trước. Quân Tống có vạn bộ kỵ, đều cầm thuẫn, dựa vào thành mà bày trận, bên ngoài lấy rào chắn ngựa che đỡ. Hiển Trung sai biệt tướng đem 3000 quân ra khỏi cửa đông, muốn tấn công phía sau của quân Kim, nhưng bị Vạn hộ Bồ Tra đánh bại. Tướng giữ cánh phải quân Kim là Vạn hộ Giáp Cốc Thanh Thần xông lên đầu tiên, phá hủy rào chắn, dùng binh khí ngắn giao chiến, khiến quân Tống rối loạn. Chư tướng Kim thừa thắng tiến lên, đuổi giết đến dưới thành. Đêm ấy, Hiển Trung xét tội các tướng thua trận, sắp chém họ; thống chế Thường Cát sợ hãi bỏ trốn, đem tất cả hư thực trong thành kể hết với người Kim. Ngày hôm sau, Hiển Trung dốc toàn quân ra đánh, đặt kỵ binh ở phía trước; Chí Ninh sai Giáp Cốc Thanh Thần ứng chiến. Tướng Tống đem 1 đội có chừng 5, 6000 kỵ binh đối mặt với Thanh Thần, bị Thanh Thần đánh rát đến nỗi không thể quay đầu. Chí Ninh huy động toàn quân ra sức chiến đấu, khiến quân Tống đại bại, giày xéo lên nhau mà chạy, thây chất chồng lên nhau, tranh cửa chạy vào thành. Cửa thành kẹt cứng, người người đồn ứ, phải bám tường mà trèo lên; quân Kim từ ngoài hào bắn tên, liên tục có lính Tống rơi xuống hào mà chết. Quân Tống bị giết 15000 kỵ binh, 3 vạn bộ binh, chủ tướng Lý Hiển Trung nhân đêm tối chạy thoát.
Ngày hôm sau, Giáp Cốc Thanh Thần, Trương Sư Trung đuổi kịp Hiển Trung, chém được hơn 4000 thủ cấp, còn lính Tống chết đuối nhiều không đếm xuể. Vì lỵ sở của Túc Châu là huyện Phù Li, nên các sử gia thân Tống gọi trận đánh này là thất bại Phù Li (Phù Li chi bại). Quân Kim bắt được 3 vạn bộ giáp, còn binh khí, xe cộ thì rất nhiều. Kim Thế Tông lấy Ngự phục kim tuyến bào, ngọc thổ cốt, Tân thiết bội đao , sai Di Lạt Đạo đến tận nơi ban thưởng. Phàm là tướng sĩ có công: Mãnh an, Mưu khắc cũng được thăng thưởng như quân đội ở Thiểm Tây, Bồ liễn được tiến quan 3 giai, 3 tấm trọng thái, 6 xấp lụa, còn lính vác cờ trống, coi văn thư (quen gọi là Lại) đều được nhận 10 xâu tiền. Kim Thế Tông giáng chiếu cho Chí Ninh rằng: “Khanh tuy trẻ tuổi, trước đấy chinh Khiết Đan có chiến công cao nhất, nay lại phá đại địch, trẫm rất hài lòng.”
Triều đình Nam Tống tranh cãi hòa – chiến không dứt, Đô nguyên soái Bộc Tán Trung Nghĩa dời quân đến Thái Hòa, Chí Ninh dời quân đến Lâm Hoán, rồi vượt sông Hoài, Đồ Đan Khắc Ninh chiếm các châu Hu Dị, Hào, Lư, Hòa, Trừ. Người Tống sợ hãi, quyết ý xin hòa, sử cũ gọi là Long Hưng hòa nghị. Chí Ninh đưa quân về Tuy Dương; Kim Thế Tông lấy ngự phục, ngọc bội đao, thông tê ngự đái (đai lưng) ban cho ông.
Gia nhập Xu mật
Tháng 3 ÂL năm thứ 5 (1165), Bộc Tán Trung Nghĩa về chầu, Chí Ninh đóng quân ở Nam Kinh. Tháng 5 ÂL, Chí Ninh cũng được triệu về kinh sư, được bái làm Bình chương chánh sự, Tả phó nguyên soái như cũ. Chí Ninh sắp quay về quân ngũ, được ban Ngọc thúc đái, Kim Thế Tông nói: “Khánh tuổi trẻ có thể lập công như thế này, trẫm rất hài lòng. Phương nam dẫu định, thời gian chưa lâu, còn chờ khanh tính kế một phen.” Tháng 2 ÂL năm thứ 6 (1166), Chí Ninh về kinh sư, được bái làm Xu mật sứ.
Ngày 8 tháng 11 ÂL năm thứ 7 (1167) là sanh nhật của Hoàng thái tử Hoàn Nhan Doãn Cung, có tiệc đãi quần thần ở Đông cung, Chí Ninh nâng chén chúc thọ, Thế Tông đẹp lòng nên nói với Thái tử rằng: “Thiên hạ vô sự, cha con ta hôm nay vui vẻ với nhau, đều là sức của người này đấy.” Thế Tông sai Thái tử lấy Ngự tiền ngọc đại tiêu (tiêu là loại gáo nhỏ có cán dài) múc rượu, rồi Thế Tông tự tay đổ rượu cho Chí Ninh uống, tiếp đó đem Ngọc tiêu cùng 500 lạng vàng ban cho ông. Sau đó Thế Tông gả con gái thứ 14 của mình cho con trai của Chí Ninh là Chư Thần Nô. Tháng 10 ÂL năm thứ 8 (1168), Chí Ninh nạp sính lễ, Thế Tông bày tiệc đãi bách quan ở điện Khánh Hòa; công chúa lấy lễ con dâu ra yết kiến, vợ chồng Chí Ninh ngồi mà tiếp nhận, vui vẻ ăn uống hết ngày, đến rất khuya mới thôi.
Năm thứ 9 (1169), Chí Ninh được bái làm Hữu thừa tướng. Năm thứ 11 (1171), Chí Ninh thay Hoàn Nhan Tông Tự (bị bệnh) bắc chinh Mông Cổ. Chí Ninh trở về, được sứ giả ra đón, ban cho cung tên, ngọc thổ cốt. Vào chầu, Chí Ninh được Kim Thế Tông úy lạo hồi lâu; ngay hôm ấy, được phong Quảng Bình quận vương, còn có sứ giả đến tận nhà để úy lạo. Trong tiệc sanh nhật của Hoàng thái tử ở Đông cung, Thế Tông lấy ngọc đái ban cho Chí Ninh, nói: “Đây là trang phục của Lương vương Tông Bật, nên đem ban cho khanh.” Nhân dịp tế Giao, hộ vệ theo Chí Ninh tòng chinh đều được ban thưởng, riêng ông được tiến phong Kim Nguyên quận vương.
Cái chết
Năm thứ 12 (1172), Chí Ninh có bệnh, trung sứ thăm hỏi, mỗi ngày đi lại 3, 4 lượt. Bệnh của Chí Ninh trở nặng, Kim Thế Tông ban cho 30 viên Kim đan, giáng chiếu rằng: “Đan này chưa từng ban cho người khác.” Sứ giả đến, Chí Ninh không thể nói được nữa, chỉ dập đầu mà thôi. Năm ấy, Chí Ninh mất; Thế Tông nghỉ chầu, đến viếng tang, vừa đi vừa khóc, khiến mọi người thương xót. Sắp đậy nắp quan, Thế Tông bái tế, trông thấy bộ giáp bày trước linh cửu, lại khóc to lên.
Triều đình phúng phụ 1500 lạng bạc, 50 tấm trọng thái, 500 xúc lụa, việc chôn cất và xây từ đường đều được chu cấp; đặt thụy là Vũ Định.
Năm thứ 15 (1175), tranh vẽ Chí Ninh được treo ở cung Diễn Khánh. Năm Minh Xương thứ 5 (1194) thời Kim Chương Tông, Chí Ninh được phối thờ trong miếu của Kim Thế Tông.
Đánh giá
Vợ của Chí Ninh là Vĩnh An huyện chúa ghen tuông lắm, thường giết những người thiếp có chửa của ông. Sau khi Chí Ninh mất, anh em Chư Thần Nô cũng bệnh mất, Kim Thế Tông rất thương tiếc, sai sứ dụ Vĩnh An huyện chúa rằng: “Thừa tướng có công lớn, bề tôi của tiền triều, chỉ có Tần, Tống 2 vương (Tông Hàn và Tông Vọng) là hơn được, còn lại đều không bằng. (ý nói Lương vương Tông Bật thì vượt trên hẳn Tông Hàn và Tông Vọng) Nay hãy nuôi nấng nghiệt tử của ông ấy, như con ruột để nối dõi.”
Năm thứ 20 (1180), Thế Tông hỏi tể tướng rằng: “Bộc Tán Trung Nghĩa, Hột Thạch Liệt Chí Ninh, ai hơn ai?” Thượng thư tả thừa Hoàn Nhan Tương tâu rằng: “Trung Nghĩa cầm binh khéo léo, đây là sở trường của ông ấy.” Thế Tông nói: “Không phải, Chí Ninh gặp địch, tự đi trước sĩ tốt, khí chất dũng cảm ấy, từ thời Thái sư Lương vương về sau chưa có người nào được như vậy.”
Chú thích
Thể loại:Tướng nhà Kim Thể loại:Người Hắc Long Giang Thể loại:Năm sinh không rõ Thể loại:Mất năm 1172
Crocomela latimargo
Crocomela latimargo là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Crocomela
Anthracalaus fleutiauxi
Anthracalaus fleutiauxi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Calder & von Hayek miêu tả khoa học năm 1992.
Tham khảo
Thể loại:Anthracalaus
Malthodes vosykai
Malthodes vosykai là một loài bọ cánh cứng trong họ Cantharidae. Loài này được Wittmer miêu tả khoa học năm 1964.
Tham khảo
Thể loại:Malthodes
Çiftlik, Arguvan
Çiftlik là một xã thuộc huyện Arguvan, tỉnh Malatya, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 59 người.
Tham khảo
Thể loại:Xã thuộc tỉnh Malatya
Vigna richardsiae
Vigna richardsiae là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được Verdc. miêu tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Đậu
Commelina zeylanica
Commelina zeylanica là một loài thực vật có hoa trong họ Commelinaceae. Loài này được Falkenb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1876.
Commersonia viscidula
Commersonia viscidula là một loài thực vật có hoa trong họ Cẩm quỳ. Loài này được Guymer mô tả khoa học đầu tiên năm 2005.
Liên kết ngoài
Thể loại:Commersonia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 2005
Commersonia viscidula
Marcipa truncata
Marcipa truncata là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Marcipa
Barichneumon canariensis
Barichneumon canariensis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Barichneumon
Metagonia tingo
Metagonia tingo là một loài nhện trong họ Pholcidae. Loài này được phát hiện ở Peru.
Tham khảo
Thể loại:Metagonia (Pholcidae) Thể loại:Loài đặc hữu của Peru
Gerty Theresa Cori
Gerty Theresa Cori, nhũ danh Radnitz, (15 tháng 8 năm 1896 – 26 tháng 10 năm 1957) là một nhà hóa sinh người Mỹ gốc Do Thái, đã đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa năm 1947, chung với chồng - Carl Ferdinand Cori – và nhà sinh học người Argentina Bernardo Houssay, cho công trình khám phá của họ về cách mà glycogen - một chất dẫn xuất của glucose – tan ra và tái tổng hợp trong cơ thể, để dùng như một nguồn và kho chứa năng lượng.
Cuộc đời và Sự nghiệp
Bà sinh tại Praha thuộc đế quốc Áo-Hung (nay là Cộng hòa Séc), trong một gia đình Do Thái. Bà được dạy kèm ở nhà, rồi vào học trong một Lyceum (trường trung học) dành cho nữ sinh. Người chú của bà, một giáo sư y học khoa nhi, khuyến khích bà vào học ngành Y học, và năm 1914 bà được nhận vào Đại học Charles ở Praha. Vào thời điểm đó, chỉ có rất ít nữ sinh viên. Khi học ở đây, bà đã gặp Carl Ferdinand Cori; họ kết hôn với nhau năm 1920 sau khi tốt nghiệp, và bà cải sang đạo Công giáo. Năm 1922 hai vợ chồng bà nhập cư vào Hoa Kỳ để theo đuổi việc nghiên cứu Y học ở "Viện nghiên cứu các bệnh ác tính" (nay là Viện nghiên cứu Ung thư Roswell Park) ở Buffalo, New York. Năm 1928, họ nhập quốc tịch Mỹ.
Khi làm việc tại Viện Roswell nói trên, họ bị can ngăn không làm việc chung với nhau, nhưng dù sao họ vẫn làm chung với nhau, cống hiến các nỗ lực tìm hiểu cách mà năng lượng được sản xuất và truyền đi trong cơ thể con người. Chuyên môn hóa trong lãnh vực hóa sinh, họ bắt đầu nghiên cứu cách mà glucose đường được trao đổi chất. Vợ chồng Cori đã xuất bản chung 50 bài khảo luận khi làm việc ở Viện Roswell, người nào làm phần lớn công trình nghiên cứu thì để tên trước tiên (người làm ít thì để tên phía sau) ở bài khảo luận đó. Gerty Cori cũng xuất bản riêng 11 bài khảo luận của mình. Năm 1929, họ đề nghị lý thuyết mang tên họ: chu kỳ Cori (Cori cycle) giải thích chuyển động của năng lượng trong cơ thể — từ mô cơ tới gan, rồi trở lại mô cơ. Lý thuyết này sau đó đã mang lại cho họ giải Nobel Sinh lý và Y khoa.
Vợ chồng Cori rời khởi Viện Roswell sau khi xuất bản công trình nghiên cứu của họ về việc trao đổi chất carbohydrate. Nhiều trường đại học mời Carl tới làm việc, nhưng từ chối Gerty. Năm 1931, họ di chuyển tới St. Louis, Missouri, nơi Carl được mời làm giáo sư phân ban dược lý học ở Trường Y học Đại học Washington. Dù chuyên làm việc nghiên cứu, nhưng Gerty chỉ được mời làm phụ tá nghiên cứu. Năm 1947, khi Carl trở thành khoa trưởng phân khoa hóa sinh thì Gety được thăng chức giáo sư, chức vụ mà bà đảm nhận tới khi qua đời năm 1957.
Các giải thưởng và vinh dự
Năm 1947 Gerty Cori trở thành người phụ nữ thứ ba — và là phụ nữ Hoa Kỳ đầu tiên — đoạt giải Nobel khoa học, các người đoạt trước là Marie Curie và Irène Joliot-Curie.
Hố Cori trên Mặt Trăng được đặt theo tên bà. Bà cũng có chung một ngôi sao với chồng ở Đại lộ Danh vọng St. Louis (St. Louis Walk of Fame).
Gerty Cori cũng được vinh dự in hình trên một tem thư của Bưu điện Hoa Kỳ ngày 6.3.2008. Tem thư giá 41 cent này - theo hãng Associated Press đưa tin – có một lỗi in sai trong công thức hóa học của glucose-1-phosphate (Cori ester) in ở mặt nền. Tuy nhiên tem thư này vẫn được sử dụng, dù có lỗi in sai. Sự mô tả về bà như sau: "Nhà hóa sinh học Gerty Cori (1896-1957), với sự cộng tác của chồng, Carl, đã có những phát hiện quan trọng – trong đó có một chất dẫn xuất mới của glucose – đã làm sáng tỏ các bước của việc trao đổi chất carbohydrate và đóng góp vào sự hiểu biết và điều trị bệnh tiểu đường cùng các bệnh khác do trao đổi chất. Năm 1947, cặp vợ chồng này đã đoạt chung Giải Nobel Sinh lý và Y khoa với Bernardo Houssay.
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 1896 Thể loại:Mất năm 1957 Thể loại:Người Mỹ gốc Do Thái Thể loại:Người đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa Thể loại:Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel Thể loại:Phụ nữ đoạt giải Nobel Thể loại:Người Áo đoạt giải Nobel Thể loại:Người Séc đoạt giải Nobel Thể loại:Nhà hóa sinh Hoa Kỳ Thể loại:Người Praha Thể loại:Tín hữu Công giáo La Mã Hoa Kỳ Thể loại:Người Buffalo, New York
Bad Romance
"Bad Romance" ("Ái tình nhơ nhuốc") là một bài hát và đĩa đơn chính của ca sĩ người Mỹ Lady Gaga. Ca khúc được phát hành dưới dạng đĩa đơn đầu tiên trích từ đĩa mở rộng thứ ba của cô, The Fame Monster (2009). Được viết và sản xuất bởi RedOne và Lady Gaga. Về mặt ca từ, "Bad Romance" khám phá sức hút của Gaga đối với những người mà sự lãng mạn mà không bao giờ có kết quả, sở thích của cô ấy với các mối quan hệ cô đơn và chứng Hoang tưởng mà cô ấy đã trải qua khi đi lưu diễn. Sau một vụ rò rỉ bản demo bất hợp pháp, Gaga đã giới thiệu sản phẩm tại buổi trình diễn của Alexander McQueen tại Tuần lễ Thời trang Paris vào tháng 10 năm 2009, sau đó là việc phát hành ảnh bìa của đĩa đơn. Về mặc âm nhạc, "Bad Romance", một điệp khúc đầy cảm xúc và lời bài hát nói về tình yêu với người bạn thân nhất của một người. Bài hát thấm nhuần các yếu tố của Nhạc sàn và Techno kiểu Đức, cũng như âm nhạc những năm 1980 và 1990, được Gaga chào mời như một bản thu âm Nhạc pop. Gaga hát một đoạn điệp khúc ("Tôi muốn tình yêu của anh và tôi muốn sự trả thù của anh") bằng Tiếng Pháp.
"Bad Romance" đã gặt hái được rất nhiều thành công khi đạt vị trí quán quân tại bảng xếp hạng của các nước Liên hiệp Anh, Canada, Thụy Điển, Đức, Áo và Đan Mạch, đồng thời chiếm vị trí á quân tại các nước Mỹ, Úc và New Zealand. Theo Liên đoàn Công nghiệp ghi âm quốc tế, đĩa đơn đã tiêu thụ hơn 9,7 triệu bản trên toàn thế giới vào năm 2010, hơn 10 triệu bản tính đến hiện nay và trở thành một trong những đĩa đơn bán chạy nhất mọi thời đại. "Bad Romance" nhận được rất nhiều đánh giá tích cực từ các nhà phê bình, đa số so sánh với đĩa đơn trước, "Poker Face". Ca khúc đồng thời xếp hạng thứ 9 trong danh sách "25 bài hát hay nhất năm 2009" do tạp chí danh tiếng Rolling Stone bình chọn và nhận được giải Grammy ở hạng mục "Trình diễn giọng pop nữ xuất sắc nhất".
Bối cảnh và thực hiện
Gaga hợp tác với Nadir "RedOne" Khayat trong việc sáng tác "Bad Romance", còn Khayat đảm nhận toàn bộ công việc sản xuất. Bài hát được thu âm tại phòng thu Record Plant ở Los Angeles, California và phòng thu FC Walvisch Recording Media Studios ở Amsterdam, Hà Lan. "Bad Romance" là đĩa đơn đầu tiên trích từ The Fame Monster, đĩa mở rộng từ album đầu tay của cô, The Fame. Trước khi được phát hành chính thức, một phiên bản thử nghiệm của bài hát bị rò rỉ bất hợp pháp trên internet, vì thế Gaga đã bình luận trên trang Twitter của mình bằng những lời lẽ không làm cô hài lòng: "Đĩa đơn rò rỉ tiếp theo này làm nhức hết tai tôi. Hãy chờ cho đến khi bạn nghe phiên bản thật sự." Cô biểu diễn một phần ngắn của ca khúc trong chương trình Saturday Night Live vào ngày 3 tháng 10 năm 2009, cùng với "Poker Face" và "LoveGame". Phiên bản chính của "Bad Romance" chính thức được biểu diễn vào đêm cuối cùng tại tuần lễ thời trang xuân-hè của nhà thiết kế nổi tiếng Alexander McQueen năm 2010, sau đó bài hát được phát hành vào ngày 19 tháng 10 năm 2009. Gaga nói rằng "Bad Romance" là một trong những ca khúc cô ấy viết vào năm 2008 trong chuyến lưu diễn. Ca khúc được sáng tác trong thời gian những con "quái vật" mà cô bị ám ảnh trong suốt thời gian lưu diễn. Trong số đó có cả "quái vật tình yêu" (love monster) và nó là cảm hứng cho "Bad Romance". Gaga giải thích rằng cô thường cảm thấy cô đơn khi có những mối quan hệ với ai đó, và cô cho rằng bị quyến rũ bởi những người đàn ông lãng mạn nhưng kết cục thì chẳng đến đâu. Do đó "Bad Romance" là bài hát cho thấy cô ấy thích có sự cô đơn trong chính những mối quan hệ hay chỉ là sự lựa chọn sai lầm trong tình yêu. Trong cuộc phỏng vấn với tạp chí Grazia, Gaga kể chi tiết hơn về cảm hứng của mình,
"Tôi viết ca khúc ["Bad Romance"] khi đi lưu diễn tại Na Uy, lúc đó tôi đang ở trên một chuyến xe buýt. Tôi đã ở Nga, sau đó là Đức và dành nhiều thời gian hơn ở Đông Âu. Thể nhạc house-techno của Đức thật tuyệt vời, vì thế tôi muốn làm thử một bản thu âm pop. Tôi muốn rời khỏi những năm 80 một chút, vì thế đoạn điệp khúc là giai điệu của thập niên 90, và đó làm nên cảm hứng cho ca khúc. Chắc chắn có một chút rượu khi tôi viết bản thu âm này. Bài hát nói về tình yêu với người bạn thân nhất của mình."
Bìa đĩa nhạc được phát hành vào ngày 15 tháng 10 năm 2009 với hình ảnh Gaga trong một chiếc váy đỏ, gương mặt cúi xuống và bị một mảnh vải đỏ che khuất. Bill Lamb từ trang web About.com khen ngợi bìa đĩa và nói: "Gaga luôn duy trì hình ảnh độc đáo và ẩn chứa đầy sức mạnh của mình để trợ giúp cho âm nhạc và sự xuất hiện trên sân khấu của cô ấy."
Sáng tác
"Bad Romance" được sáng tác bởi Lady Gaga và RedOne sáng tác, đồng thời là người sản xuất nên ca khúc. Ca khúc là một bài hát thể loại dance-pop với những ảnh hưởng từ nhạc house, New Wave và techno. Bài hát được thu âm trong phòng thu Record Plant Studios tại Los Angeles và FC Walvisch Recording Media Studios tại Amsterdam. Theo Gil Kauffman từ MTV, "Bad Romance" có tốc độ nhạc tương tự với đĩa đơn trước đó của Gaga là "Poker Face". Bài hát mở đầu với một đoạn nhỏ của phần điệp khúc, sau đó Gaga hát chuyển đến đoạn hook "Rah-rah-ah-ah-ah, Roma-roma-mah, Gaga-ooh-la-la". Ca khúc có nhiều nhịp trống và tiếng bàn phím. Tiếp đến nữa sẽ đến đoạn giang tấu, Gaga hát câu "You know that I want you, And you know that I need you, I want your bad, your bad romance". Điệp khúc đầy đủ của Bad Romance là "I want your love, And I want your revenge, You and me could write a bad romance [...] Caught in a bad romance". Trong khúc giang tấu trên, thay vì hát tiếng Anh, Gaga đã thay thế lời ca khúc bằng tiếng Pháp: "Je veux ton amour, Et je veux ta revanche, Je veux ton amour".
Trên trang web About.com, Bill Lamb viết rằng bài hát rất phù hợp để phát trên một buổi trình diễn thời trang trên sàn catwalk. Sal Cinquemani của tạp chí Slant Magazine nói rằng ca khúc bao gồm những tiếng synth của thể loại nhạc New Wave và đoạn hook liên tục không dứt. Simon Price từ The Independent cảm thấy rằng đoạn điệp khúc lại chịu ảnh hưởng chất nhạc của Boney M trong khi Kitty Price của The Guardian viết rằng "Bad Romance" hồi tưởng đến âm nhạc của Depeche Mode vào năm 1986 với album Black Celebration.. Theo bản nhạc xuất bản tại Musicnotes.com bởi "Sony/ATV Music Publishing", bài hát có nhịp điệu vừa phải với tốc độ khoảng 119 nhịp một phút. Ca khúc được viết với giọng A thứ, giọng của Lady Gaga kéo dài trong quãng từ nốt thấp E3 đến nốt cao A5. Hợp âm của Bad Romance theo thứ tự là Am–C–F–C–G trong các đoạn hát và F–G–Am–C–F–G–E–Am ở phần điệp khúc.
Lời bài hát đề cập đến một mối quan hệ buồn nhưng vẫn nói một chút đến thời trang trong câu "Walk, walk fashion baby, Work it move that bitch crazy." Trong một cuộc phỏng vấn, Gaga nói rằng cô đã thêm tựa đề trong những bộ phim của Alfred Hitchcock vào đoạn hát: "I want your psycho, your vertigo stick, Want you in my rear window, Baby when you're sick". Cô cho biết thêm: "Những gì tôi cố gắng truyền tải đến người hâm mộ chính là tôi muốn những điều sâu thẳm nhất, đen tối nhất và bệnh hoạn nhất trong con người các bạn mà chính các bạn sợ phải chia sẻ với bất cứ ai bởi vì tôi yêu các bạn rất nhiều."
Nhận xét và phê bình
nhỏ|Lady Gaga trình diễn ca khúc "Bad Romance" trong chương trình [[The Today Show|alt=Một phụ nữ tóc vàng cầm micro hát, mặc áo sơ mi trắng.]] "Bad Romance" đều nhận được hầu hết những nhận xét tích cực từ phía các nhà phê bình. Bill Lamb ở trang web About.com đưa bài hát vào danh sách những ca khúc hay nhất của album The Fame Monster và nhận xét rằng "Lady Gaga hát hay nhất từ trước cho đến nay, khi cô ấy đi từ những đe dọa giận dữ tới những điều ngọt ngào bay bổng rồi quay trở lại. [...] Nếu bạn lo sợ rằng Gaga sẽ có một album chỉ nổi tiếng nhất thời, thì không gian tràn đầy những nhịp phách và giai điệu của Bad Romance sẽ giúp xua đi những ý nghĩ đó." Gil Kaufman từ MTV miêu tả "phần beat nghe rất bé được giữ nguyên cho hầu hết bài hát, và được tăng lên thành những tiếng đập ngây ngất mang phong cách Erasure trong đoạn điệp khúc, nhưng thiếu một chút lôi cuốn ngay từ đầu để trở thành hit hay nhất của Gaga cho đến ngày hôm nay.". Các nhà phê bình khác cũng tìm thấy sự ảnh hưởng của Bad Romance từ nền âm nhạc thập niên 80. Sal Cinquemani từ tạp chí Slant Magazine mô tả bài hát là một trong những điểm nổi bật của album. Kitty Empire của tờ báo The Guardian viết rằng những đĩa đơn như "Bad Romance" khiến Lady Gaga thuyết phục hơn để trở thành một "Madonna mới".
Đề cập đến một ngôi sao đang lên như Lady Gaga, Jon Dolan từ tạp chí Rolling Stone nói rằng "Bad Romance" khiến cái tên của Gaga như là một "khúc ca Teutons". Christopher John Farley từ The Wall Street Journal khen ngợi sự dễ nghe rất "Jabberwockian" của đoạn hook "Bad Romance" và Michael Hubbard từ MusicOMH cảm thấy rằng đoạn điệp khúc mới là phần hay nhất trong ca khúc của Gaga. Pitchfork Media xếp "Bad Romance" tại vị trí thứ 39 trong tốp 100 ca khúc của năm 2009 và nói rằng bài hát "vĩ đại về cấu trúc". Bản chất tối và trầm trong nhạc nền được Simon Price của tờ The Independent chú ý đến, anh nói rằng câu đầu tiên của ca khúc "I want your ugly, I want your disease" đã biểu lộ rõ đặc trưng gô-tích của album The Fame Monster. Tương tự, Edna Gundersen của USA Today nhận xét rằng "Bad Romance" tổng hợp nhiều sức mạnh, một cú đấm dữ dội vào vùng nhạy cảm tối tăm ở các câu lạc bộ." Ủy ban Y tế Công cộng Boston xếp "Bad Romance" ở vị trí thứ 10 trong danh sách "10 bài hát mang thành phần về mối quan hệ không lành mạnh".
Mikale Wood của Los Angeles Times gọi bài hát là một bài hát "Euro-soul". Tuy nhiên trên BBC, Paul Lester lại nói rằng đĩa đơn thuộc hạng "rẻ tiền". Monica Herrera từ tạp chí Billboard nhận xét thêm: "Bad Romance không dễ nghe như các ca khúc trước của Gaga, nhưng vẫn mang tính ám chỉ tình dục xuất sắc. Jon Blistein của L Magazine viết về cấu tạo của bài hát. Anh cảm thấy rằng Bad Romance say sưa với những cơn ác mộng, cố gắng tạo ra sự tương đồng với Hitchcock và một giọng hát ảm đạm" nhưng ca khúc lại thiếu sự liên kết. Blistein gọi bài hát là một sự trộn lẫn giữa những đĩa đơn của Cher, các đoạn hát mang tính chất giả nhạc châu Âu, điệp khúc disco mạnh mẽ và đoạn giang tấu nói chữ nhẹ nhàng. Daniel Kreps từ Rolling Stone, trong khi viết về phiên bản rò rỉ ban đầu của ca khúc, anh cảm thấy rằng Bad Romance có thể so sánh với "Poker Face" và không liên quan với bất kỳ bài hát nào khác của cô ấy. Rolling Stone cũng xếp Bad Romance vào vị trí số 9 trong danh sách "25 bài hát xuất sắc nhất năm 2009". Đến ngày 13 tháng 2 năm 2011, đĩa đơn này đã đoạt giải Grammy cho Trình diễn giọng pop nữ xuất sắc nhất.
Diễn biến trên bảng xếp hạng
nhỏ|trái|275px|[[Lady Gaga trong một cảnh quay của video "Bad Romance", cô sử dụng kính áp tròng để làm cho cặp mắt to hơn, nhưng lại vấp phải sự phản đối của các nhà khoa học vì loại kính này có thể gây tổn thương cho mắt. ]] "Bad Romance" đứng vị trí thứ 9 trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100 vào ngày 14 tháng 11 năm 2009 và bán được 142.000 bản tải kỹ thuật số chỉ trong tuần đầu tiên. Sau hai tuần dao động trên bảng xếp hạng, bài hát giành vị trí á quân ở Hoa Kỳ. Doanh số của ca khúc tăng lên 49% trong tuần thứ hai, do đó nên đã đẩy bài hát đứng đầu bảng xếp hạng Hot Digital Songs của Mỹ, với 209.000 bản. Bài hát đã bán được 4.111.000 bản tải kỹ thuật số ở Hoa Kỳ. Theo Nielsen Soundscan, ca khúc đã giúp cho Gaga trở thành nghệ sĩ đầu tiên trong lịch sử khi có ba đĩa đơn cùng với "Just Dance" và "Poker Face" vượt quá bốn triệu bản bán hàng kỹ thuật số trên mạng. "Bad Romance" ra mắt trên bảng xếp hạng Pop 100 tại vị trí 38 và giành vị trí đầu bảng vào ngày 16 tháng 1 năm 2010, ca khúc trở thành đĩa đơn thứ năm liên tiếp của Lady Gaga đứng nhất tại bảng xếp hạng này. Cùng tuần lễ đó bài hát cũng đứng đầu bảng xếp hạng "Hot Dance Club Songs". Theo Nielsen Broadcast Data Systems, "Bad Romance" thiết lập kỷ lục về vị trí đứng nhất mỗi tuần trong lịch sử 17 năm của bảng xếp hạng "Pop Songs". Tuy nhiên, bài hát sau này bị đánh bại bởi Kesha với đĩa đơn "Tik Tok".