cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hoa hậu Hoàn vũ 1979
Kết quả
thumb|250px|Các nước tham gia Hoa hậu Hoàn vũ 1979 và kết quả
Trở lại
Lần cuối tham dự vào 1974: Lần cuối tham dự vào 1977:
Tham khảo
1979 Thể loại:Năm 1979 Thể loại:Úc 1979
Malé Březno, Ústí nad Labem
Malé Březno là một làng thuộc huyện Ústí nad Labem, vùng Ústecký, Cộng hòa Séc.
Tham khảo
Thể loại:Huyện Ústí nad Labem Thể loại:Làng của Cộng hòa Séc
Đầu
nhỏ|200px|Đầu người lớn.
Trong giải phẫu học, đầu của động vật là bộ phận thường chứa não bộ, mắt, tai, mũi và miệng (các cơ quan nhằm thu nhận thông tin nhận thức về thế giới như hình ảnh, âm thanh, mùi vị) còn não bộ giúp phản ứng trước mọi tình huống. Một số động vật bậc thấp không có đầu, thay vào đó là hệ thống thần kinh đối xứng hai bên hoặc tỏa tròn (như thủy tức, sứa).
Liên kết bên ngoài
* Thể loại:Giải phẫu học động vật Thể loại:Giải phẫu người
177 Irma
Irma (định danh hành tinh vi hình: 177 Irma) là một tiểu hành tinh khá lớn và tối, thuộc kiểu quang phổ C, ở vành đai chính.
Ngày 5 tháng 11 năm 1877, anh em nhà thiên văn học người Pháp Paul Henry và Prosper Henry phát hiện tiểu hành tinh Irma khi họ thực hiện quan sát tại Đài thiên văn Paris, nhưng chỉ ghi tên người phát hiện là Paul Henry.
Liên kết ngoài
Irma 18771105 Irma Thể loại:Tiểu hành tinh kiểu C: (Tholen) Thể loại:Tiểu hành tinh kiểu Ch (SMASS) Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Ficus guajavoides
Ficus guajavoides là một loài thực vật có hoa trong họ Moraceae. Loài này được Lundell mô tả khoa học đầu tiên năm 1937.
Liên kết ngoài
G Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1937
Ted Kaczynski
Theodore John Kaczynski (22 tháng 5 năm 1942 – 10 tháng 6 năm 2023) còn được biết đến với tên nặc danh Kẻ đánh bom thư, là tội phạm khủng bố và sát nhân khét tiếng theo chủ nghĩa vô chính phủ, từng là nhà toán học thần đồng người Mỹ. Từng là thần đồng toán học, hắn đã từ bỏ sự nghiệp học vấn đầy hứa hẹn từ năm 1969, đến giữa năm 1978 và 1995 hắn đã giết 3 người và làm bị thương 23 người khác trong một âm mưu ném bom toàn quốc nhằm vào những người tham gia vào công nghệ hiện đại. Ngoài ra, hắn còn nêu ra phê phán xã hội rộng khắp chống lại công nghiệp hóa và thúc đẩy một hình thái vô chính phủ nguyên thủy làm trung tâm.
Năm 1971, Kaczynski chuyển đến ở một căn nhà nhỏ ở nơi hẻo lánh, không có điện và nguồn nước cung cấp ổn định ở gần Lincoln, Montana để bắt đầu một cuộc sống ẩn mình khỏi thế giới. Hắn dành thời gian để học cách sinh tồn trong tự nhiên mà không bị lệ thuộc vào các công nghệ hiện đại, song sau khi thấy môi trường quanh nơi mình sống bị phá hủy quá nhiều, Kaczynski tin rằng cách duy nhất để cứu lấy thiên nhiên là tiến hành một cuộc Cách mạng nhắm vào công nghệ hiện đại. Năm 1995, hắn gửi một lá thư tới The New York Times, nói rằng nếu tòa soạn chấp nhận cho đăng công khai bài luận văn Industrial Society and Its Future do hắn soạn nên, Kaczynski sẽ "không tiến hành các vụ đánh bom khủng bố". Kaczynski nêu lên quan điểm của mình rằng việc đánh bom là một hành động cực đoan nhưng cực kì cần thiết để nâng cao nhận thức của nhân loại về những vấn đề mà công nghệ hiện đại đem lại.
"Cuộc Cách mạng Công nghiệp đã để lại những hậu quả nặng nề đối với nhân loại. Tuổi thọ trung bình của người dân ở những nước "phát triển" đã được tăng cao đáng kể, song đã khiến cho xã hội trở nên mất cân bằng, đã khiến cho cuộc sống của ta không được đầy đủ, đã khiến con người ta cảm thấy thiếu thốn về vật chất và tinh thần, nhất là ở Thế giới thứ Ba. Theo đó, môi trường tự nhiên của ta cũng đã bị tàn phá một cách khủng khiếp, và mọi thứ sẽ tiếp tục phát triển theo chiều hướng xấu hơn nếu công nghệ cứ tiếp tục phát triển. Con người sẽ phải chịu thêm nhiều vấn đề tâm lý, xã hội sẽ sụp đổ. Các nước "phát triển" sẽ là nạn nhân của công nghệ đó.
Ted Kaczynski là đối tượng điều tra lâu dài nhất từ trước đến nay của FBI. Trước khi bị bắt, FBI gọi hắn bằng cái tên UNABOMBER - University and Airline Bomber (Kẻ đánh bom thư). Tổng chưởng lý Hoa Kỳ Janet Reno đã cho phép đăng bài luận văn của hắn lên, và em trai của Kaczynski, David Kaczynski, đã đến khai anh mình với cảnh sát, khi nhận ra văn phong quen thuộc của y.
Ông được cho là đã chết trong tù vì tự sát vào ngày 10 tháng 6 năm 2023.
Thời trẻ
Ted Kaczynski sinh ngày 22 tháng 5 năm 1942, ở Chicago, Illinois trong một gia đình lao động bình thường, con của Wanda Theresa và Theodore Richard Kaczynski. Cha mẹ của y nói rằng khi nhỏ Ted là một đứa trẻ vui tươi, bình thường như những đứa trẻ khác. Song, sau một lần phải nhập viện do bị ong tấn công và phải sống trong sự cô lập ở đó, không được tiếp xúc nhiều với người khác, Ted đã "giấu kín cảm xúc của mình trong một khoảng thời gian". Bà nói Ted rất yêu động vật, và sẽ cố gắng cứu những con thú bị nhốt trong lồng và thả chúng về với tự nhiên, và bà cho rằng đấy là một hành động xuất phát từ khoảng thời gian bị nhốt trong bệnh viện.
Từ năm lớp 1 đến lớp 4, Kaczynski học ở trường tiểu học Sherman ở Chicago. Mọi người đánh giá Ted là một đứa trẻ "khỏe mạnh" và "ngoan hiền". Năm 1952, cả nhà chuyển đến ở vùng ngoại ô phía Tây Nam Illinois. Ted được kiểm tra IQ và đạt được số điểm đáng kinh ngạc là 167 khi chỉ mới khoảng 10 tuổi, và nhảy cóc qua lớp 6. Tuy vậy, khi phải chuyển lên lớp hơn, Ted bị xa lánh và bị các anh chị lớp trên bắt nạt. Dần dần Ted, từ một cậu bé vui vẻ, năng nổ đã trở thành một cậu bé khép kín, trầm lặng.
Ted và David đều rất thông minh, nhưng Ted vẫn luôn nổi bật hơn hẳn. Song cậu vẫn là một đứa bé có tính khí khá khó chịu và sẽ cố gắng trốn chạy khỏi mọi cuộc trò chuyện với người lạ.
Trung học
Khoảng thời gian này Ted bắt đầu hình thành lòng say mê sâu sắc với môn Toán, cậu sẽ dành hàng giờ liền để giải quyết các vấn đề toán mà cậu gặp phải, và tham gia vào một câu lạc bộ với những người có niềm yêu thích giống mình. Cậu được mô tả là "trầm tính, ít nói và rụt rè, nhưng khi cậu đã tìm được những người mà cậu có thể chia sẻ được thì Ted trở thành một người rất hăng say và nhiệt huyết". Kaczynski vượt xa bạn bè đồng trang lứa trong lớp và được nhảy cóc qua lớp 11, tốt nghiệp trung học ở tuổi 15. Ted nhận học bổng của Harvard năm 1958 ở tuổi 16. Một người bạn của cậu nói rằng Ted "vẫn chưa sẵn sàng để vào Harvard... khi đó cậu còn chưa có bằng lái xe".
Tham khảo
Thể loại:Nhà toán học Mỹ Thể loại:Kẻ giết người hàng loạt Thể loại:Tội phạm Mỹ thế kỷ 20 Thể loại:Sinh năm 1942 Thể loại:Nhà hoạt động xã hội Hoa Kỳ Thể loại:Nhà bảo vệ môi trường Mỹ Thể loại:Người Mỹ gốc Ba Lan Thể loại:Cựu sinh viên Đại học Harvard Thể loại:Mất năm 2023 Thể loại:Giáo sư Đại học California tại Berkeley Thể loại:Cựu sinh viên Đại học Michigan
Đảo Trung (Kenya)
Nó bao gồm hơn mười miệng núi lửa và núi lửa hình nón, ba trong số đó được lấp đầy bởi các hồ nước nhỏ. Hai hồ nước lớn nhất nằm trên các miệng núi lửa rộng tới 1 km và sâu khoảng 80 mét. Điểm cao nhất trên đảo là một đỉnh bazan cao 550 mét, ở độ cao khoảng 190 mét so với mặt hồ. Một số hòn đảo nhỏ khác nằm chìm bên dưới bề mặt hồ Turkana gần đảo.
Hòn đảo cũng là một phần của Các Vườn quốc gia Hồ Turkana đã được UNESCO công nhận là Di sản thế giới vào năm 1997.
Liên kết ngoài
Thể loại:Núi lửa Kenya Thể loại:Vườn quốc gia Kenya Thể loại:Di sản thế giới tại Kenya Thể loại:Đảo hồ Kenya Thể loại:Hồ Turkana
Saint-Léger-en-Yvelines
Người dân ở đây trong tiếng Pháp gọi là Léodégariennes và Léodégariens.
Saint-Léger-en-Yvelines nằm ở trung bộ Yvelines, giữa rừng Rambouillet, 11 km về phía tây bắc Rambouillet, và 37 km về phía tây nam của Versaillest.
Các xã giáp ranh: Les Mesnuls về phía đông bắc, Les Bréviaires về phía đông, Poigny-la-Forêt về phía nam, La Boissière-École về phía tây nam, Condé-sur-Vesgre về phía tây-tây-nam, Gambaiseuil về phía tây bắc, Grosrouvre au nord-nord-ouest và Montfort-l'Amaury về phía bắc.
Thông tin nhân khẩu
Biểu đồ (Biểu đồ wikipedia)
Ghi chú và tham khảo
Saint-Leger-en-Yvelines
Lịch sử của lịch
Lịch sử của lịch được xem xét từ những phương pháp có nguồn gốc cổ xưa, khi mà con người tạo ra và sử dụng các phương pháp khác nhau để theo dõi các ngày và các đơn vị thời gian lớn hơn. Các lịch thường phục vụ cả mục đích văn hóa và thực tế và thường được liên kết với thiên văn học và nông nghiệp.
Nhà Triều Tiên
Trong thời kỳ trị vì của mình, nhà Triều Tiên củng cố sự thống trị của mình trên toàn lãnh thổ Triều Tiên, đề cao Nho học, du nhập văn hóa Trung Hoa và hạn chế Phật giáo, có lúc còn bức hại tôn giáo này. Nhà Triều Tiên bước vào thời kỳ phát triển huy hoàng nhất của nền văn hóa cổ điển Triều Tiên, về thương mại, khoa học, văn học và kỹ thuật. Tuy nhiên, nhà Triều Tiên nhanh chóng suy yếu vào cuối thế kỷ 16 và đầu thế kỷ 17 sau cuộc tấn công xâm lược của Nhật Bản và sau đó là nhà Mãn Thanh, điều này biến Triều Tiên thành một nước phiên thuộc của đế quốc Đại Thanh và dẫn tới chính sách bế quan tỏa cảng, cô lập với thế giới bên ngoài. Sau khi trở thành một thuộc quốc của triều đình Mãn Thanh, nhà Triều Tiên có được một thời kỳ yên bình kéo dài gần 2 thế kỷ.
Lịch sử của lịch
Các nhà khảo cổ học đã tái tạo lại các phương pháp đo thời gian từ thời kỳ tiền sử ít nhất cũng cổ như thời kỳ Đại Hồi cổ. Các đơn vị tự nhiên được sử dụng để đo thời gian bởi hầu hết các xã hội lịch sử là ngày, năm mặt trời và quý âm. Các lịch được sử dụng rõ ràng là các hệ thống được sử dụng để đo thời gian. Các lịch đầu tiên được ghi chép và định hình theo lịch sử được xác nhận từ thời kỳ Thời kỳ đồ đồng và phụ thuộc vào việc phát triển văn chương đồ đồng ở Miền Đông gần cổ đại. Ở Victoria, Australia, một sắp xếp đá Wurdi Youang có thể có từ hơn 11.000 năm trước đây. Trong năm 2013, các nhà khảo cổ đã khai quật ra bằng chứng cổ xưa về một hệ thống lịch 10.000 năm tuổi tại Warren Field, Aberdeenshire. Lịch Sumerian là lịch sớm nhất được chứng nhận theo lịch sử, tiếp theo là lịch Ai Cập, lịch Assyrian và lịch Elamite.
Nhà Triều Tiên
Tuy nhiên, mọi sự hồi phục mà vương quốc Triều Tiên có được trong thời gian hòa bình đã sớm tan biến vào giữa thế kỷ 19. Nhà Triều Tiên nhanh chóng phải đối mặt với những khó khăn ngày càng chồng chất: mâu thuẫn trong nước, tranh chấp quyền lực, áp lực quốc tế, khởi nghĩa và thế là nhà Triều Tiên suy sụp nhanh chóng vào cuối thế kỷ thứ 19. Năm 1895, nhà Triều Tiên buộc phải ký một hiệp định quy định việc độc lập hoàn toàn khỏi triều đình Mãn Thanh sau khi Nhật Bản chiến thắng trong Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ nhất, buộc Trung Quốc phải ký Hiệp ước Shimonoseki. Từ năm 1897 đến 1910, Triều Tiên mang quốc hiệu mới: Đại Hàn Đế quốc nhằm minh chứng cho nền độc lập của mình, rằng từ nay Triều Tiên không còn phụ thuộc vào nhà Thanh nữa. Tuy nhiên, vua Triều Tiên thực ra chỉ còn là bù nhìn của quân Nhật. Nhà Triều Tiên nhanh chóng cáo chung vào năm 1910 khi đế quốc Nhật Bản buộc người Triều Tiên ký Điều ước sáp nhập Triều Tiên vào Nhật Bản và biến Triều Tiên thành một lãnh thổ thuộc địa của Nhật Bản.
Nhà Triều Tiên đã để lại một di sản khổng lồ cho nền văn hóa Triều Tiên: nhiều nghi thức xã giao, phong tục tập quán, các quan điểm về mặt xã hội lưu truyền đến các thế hệ con cháu ngày nay, và thậm chí ngôn ngữ Triều Tiên đương đại cùng những phương ngữ của nó bắt nguồn từ những suy nghĩ và quan điểm truyền thống hình thành từ thời nhà Triều Tiên. Ngày nay, tên gọi "bán đảo Triều Tiên" và quốc hiệu Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên lấy chính là kế thừa từ triều đại này.
Lịch sử của lịch
Lịch Vikram Samvat đã được sử dụng bởi người Hindu và Sikh. Nó là một trong nhiều lịch Hindu vùng miền được sử dụng trên bán đảo Ấn Độ, dựa trên mười hai tháng trăng từ ngày này qua ngày khác và 365 ngày mặt trời. Năm âm lịch bắt đầu vào ngày trăng mới của tháng Chaitra. Ngày này, được gọi là Chaitra Sukhladi, là một ngày lễ hạn chế (tùy chọn) tại Ấn Độ. Một số bia cổ đại và trung cổ sử dụng Vikram Samvat. Mặc dù được cho là được đặt theo tên của vị vua huyền thoại Vikramaditya Samvatsara ("Samvat" trong viết tắt), "Samvat" là thuật ngữ tiếng Sanskrit cho "năm". Hoàng đế Vikramaditya của Ujjain đã bắt đầu Vikram Samvat vào năm 57 TCN và được cho là lịch này theo sau chiến thắng của ông trước Saka vào năm 56 TCN.
Nhà Triều Tiên
Thành lập
nhỏ|200px|phải|Chân dung của [[Triều Tiên Thái Tổ|Lý Thành Quế tức vua Thái Tổ, người sáng lập nhà Triều Tiên.]]
Vào cuối thế kỷ 13, nhà Cao Ly do Vương Kiến (Wang Kǒn, 왕건, 王建) thành lập năm 918 đang lung lay dữ dội, thật ra nền tảng của triều đại này đã sụp đổ ngay từ lúc Cao Ly bị nhà Nguyên chiếm đóng và biến thành một phiên quốc của họ. Nhưng vào cuối thế kỷ 14, nhà Nguyên bị nhà Minh đánh đuổi khỏi Trung Quốc; lúc này triều đình Cao Ly chia làm hai phe với hai đường lối đối ngoại trái ngược nhau: phe theo nhà Minh do tướng Lý Thành Quế đứng đầu và phe theo nhà Nguyên do Tể tướng Thôi Vinh (Ch'oe Yŏng, 최영, 崔榮) đứng đầu. Khi một sứ thần của nhà Minh đến Cao Ly năm 1388 (năm U Vương thứ 14) để đòi lại một phần quan trọng của lãnh thổ phía bắc Cao Ly, Thôi Vinh liền chớp lấy cơ hội này hạ lệnh tấn công cướp lấy bán đảo Liêu Đông (lâu nay Cao Ly luôn tự nhận mình có quyền thừa kế trực tiếp của vương quốc Cao Câu Ly xưa; vì vậy họ xem phần đất của Cao Câu Ly cũ tại Mãn Châu cũng là đất của Cao Ly).
Lịch sử của lịch
Một số hệ thống lịch của các nền văn minh cổ Đông Á xuất hiện trong hồ sơ khảo cổ thời đại Thời kỳ sắt, dựa trên các lịch Assyrian và Babylon. Điều này bao gồm lịch của Đế quốc Ba Tư, từ đó đã dẫn đến lịch Zoroastrian cũng như lịch Hebrew.
Nhà Triều Tiên
Thành lập
Lý Thành Quế được chọn là người chỉ huy chiến dịch này; nhưng sau đó Lý nổi loạn, không phục tùng mệnh lệnh. Ông dẫn quân về kinh đô Khai Thành và thực hiện một cuộc đảo chính, lật đổ U Vương (U-wang, 우왕, 禑王) và người kế vị của ông ta là Xương Vương (Ch'ang wang, 창왕, 昌王) (1388) và dùng vũ lực đưa một nhân vật thuộc vương tộc tên là Vương Dao (Wang Yo, 왕요, 王瑤) lên ngôi lấy hiệu là Cung Nhượng Vương (Kongyang wang, 공양왕, 恭讓王). Sau đó U Vương và cả Xương Vương đều bị giết chết sau một nỗ lực không thành nhằm giành lại quyền lực đã mất. Cuối cùng, năm 1392, Lý Thành Quế lật đổ Cung Nhượng Vương, đày ông ta đến Nguyên Châu (Wŏnju,원주, 原州) và chiếm lấy ngôi vua. Nhà Cao Ly chính thức cáo chung sau gần 5 thế kỷ cầm quyền.
Ban đầu, Lý Thành Quế (nay là vua Thái Tổ) vẫn tiếp tục dùng tên Cao Ly cho vương quốc của mình, ông dự tính rằng người chủ vương quốc này chỉ thay đổi từ dòng họ Vương vào tay dòng họ Lý, từ đó duy trì một vỏ bọc hoàn hảo về sự tiếp nối của truyền thống Cao Ly sau 5 thế kỷ. Tuy nhiên, Lý Thành Quế đã phải đối phó với quá nhiều cuộc nổi loạn của giới quý tộc Quyền môn (Kwŏnmun, 권문, 權門) - những kẻ dù thực lực đã suy yếu nhiều nhưng vẫn quyết tâm khôi phục lại địa vị vương tộc cho dòng họ Vương - cộng với việc triều đình mới do ông dựng nên đã tạo ra một không khí quá khác biệt so với triều đình Cao Ly cũ. Tất cả những điều này đủ để mọi người cảm thấy cần phải có một vương triều mới nhằm nhấn mạnh tất cả mọi sự thay đổi này. Vì vậy, năm 1393, Lý Thành Quế lập ra nhà Triều Tiên (với ý nghĩa hồi sinh lại nhà nước Cổ Triều Tiên 4000 năm trước) và đổi tên của quốc gia thành Đại Triều Tiên quốc (大朝鮮國). Ông cũng dời đô về Hán Thành, thủ đô hiện nay của Hàn Quốc.
Khi xin nhà Minh sắc phong vào năm 1393, Lý Thành Quế e nhà Minh phản đối việc Lý Thành Quế quyết tâm chọn quốc hiệu là Triều Tiên, nên đề xuất thêm một tên gọi khác là Hòa Ninh (lấy từ tên trang ấp của cha mình là Lý Tử Xuân). Minh Thái Tổ sau khi biết cái tên Triều Tiên có nguồn gốc từ chữ Triều Nhật Tiên Minh (nghĩa là "buổi sáng trong lành") liền quyết định chọn tên Triều Tiên, nhưng chỉ phong Lý Thành Quế là Quyền Tri Triều Tiên Quốc Sự. Mãi đến năm 1401, nhà Minh mới phong Triều Tiên Thái Tông là Triều Tiên Quốc Vương.
Xung đột
Ngay khi triều đình mới được tuyên bố thành lập và chính thức tồn tại, Thái Tổ đã gây tranh cãi trong vấn đề chọn người nối nghiệp. Mặc dù vương tử thứ năm, Tĩnh an Đại quân Lý Phương Viễn (Yi Pang-wŏn, 이방원, 李芳遠), con của Thái Tổ với Thần Ý vương hậu (Sinŭi, 신의왕후, 神懿王后), là người có công nhiều nhất trong việc giúp đỡ cha mình gia tăng quyền lực, Phương Viễn luôn nuôi mối thâm thù với hai đồng minh chủ chốt của cha mình trong triều, Tể tướng Trịnh Đạo Truyền (Chŏng Tojŏn, 정도전, 鄭道傳) và Nam Ân (Nam Ŭn, 남은, 男恩). Cả hai phía đều nhận thức được một cách đầy đủ về sự thù địch lẫn nhau đang hiện diện giữa hai bên và luôn luôn cảm thấy bị đe dọa. Khi sự việc rõ ràng cho thấy Lý Phương Viễn sẽ được thừa kế ngai vàng, Trịnh Đạo Truyền đã dùng ảnh hưởng của mình với nhà vua để thuyết phục nhà vua nên chọn đứa con mà Thái Tổ yêu quý nhất thay vì đứa mà Thái Tổ cho rằng tốt nhất cho vương triều.
Kinh hoàng trước cảnh các con mình chém giết lẫn nhau vì ngai vàng, cộng với việc suy sụp sau cái chết của Thần Đức vương hậu, Thái Tổ nhanh chóng lập người con thứ là Vĩnh an Đại quân Lý Phương Quả (Yi Pang Kwa, 이방과, 李芳果) - tức vua Định Tông) làm người kế vị và Thái Tổ thoái vị sau đó.
Khi mới lên ngôi, Định Tông dời đô về Khai Thành vì ông cho rằng đóng đô ở đây thuận tiện hơn. Trong khi đó, Lý Phương Viễn lại tiếp tục kế hoạch vận động để bản thân mình được trở thành thế đệ kế vị ngai vàng của anh trai. Tuy nhiên, kế hoạch của Phương Viễn bị Hoài an Đại quân Lý Phương Cán (Yi Panggan, 이방간, 李芳幹), con trai thứ tư của vua Thái Tổ chống đối, bản thân Phương Cán cũng mong muốn giành ngôi vị thế tử với em trai mình. Đến năm 1400, mâu thuẫn giữa hai anh em Lý Phương Viễn và Lý Phương Cán trở thành một cuộc xung đột vũ trang đẫm máu mang tên Cuộc xung đột thứ hai của các vương tử. Cuối cùng Phương Viễn chiến thắng còn Phương Cán bị đày đến Thố Sơn (T'osan, 토산, 兎山), những người thuộc phe cánh của Phương Cán đều bị xử tử. Ngay sau đó, vua Định Tông nhanh chóng lập Phương Viễn làm Vương thế đệ và cùng năm ông thoái vị nhường ngôi cho Phương Viễn. Thế đệ Phương Viễn kế ngôi, trở thành vua Thái Tông của nhà Triều Tiên.
Củng cố vương quyền
Trong thời kỳ đầu trị vì của vua Thái Tông, thượng vương Thái Tổ từ chối giao ngọc tỷ của vương gia Triều Tiên - bằng chứng của tính hợp pháp của quyền lực nhà vua - cho Định Tông lẫn Thái Tông. Thái Tông bèn bắt đầu thực thi những chính sách hòng chứng minh với mọi người rằng ông đủ tài năng và tư cách để trị vì Triều Tiên. Việc đầu tiên mà Thái Tông thực hiện là xóa bỏ những đặc quyền đặc lợi của những quan chức cao cấp trong triều đình cũng như xóa bỏ quân đội riêng của các quý tộc phong kiến. Việc này khiến các quý tộc Triều Tiên khó có cơ may làm loạn hơn đồng thời gia tăng đáng kể quân số của quân đội Triều Tiên. Tiếp theo Thái Tông lại sửa đổi những pháp chế hiện hành liên quan đến thuế má cùng với vấn đề sở hữu ruộng đất và sự ghi nhận địa vị xã hội của người dân. Cùng với sự khai phá thêm những vùng đất chưa được biết đến trước đó, thu nhập của quốc gia đã gia tăng gấp đôi.
Vào năm 1399, Thái Tông đã dùng quyền hạn của mình để loại bỏ Đô Bình Nghị sử ty (Top'yŏng Ŭisasa, 도평의사사, 都評議使司), một hội đồng điều hành chính quyền cũ nắm giữ toàn bộ quyền lực của triều đình trong những năm cuối của triều đại Cao Ly nhờ sự ủng hộ của Nghị Chính phủ (Ŭijŏngbu, 의정부, 議政), một nhánh mới của bộ máy điều hành trung ương bên cạnh nhà vua và các chỉ dụ của ông. Sau khi thông qua hệ thống văn kiện cai trị đất nước và luật thuế, Thái Tông ban hành một sắc lệnh mới trong đó tất cả các quyết định đã được Nghị Chính phủ thông qua chỉ có thể có hiệu lực sau khi đã được nhà vua chuẩn y. Điều này đã chấm dứt lệ các vị đại thần và quân sư trong triều quyết định bằng cách tranh luận và đàm phán với nhau còn nhà vua chỉ là người quan sát và do đó, thông qua thâm ý của nhà vua trong việc giành quyền điều hành thực sự đất nước Triều Tiên, đã nâng quyền lực của vương thất lên những tầm cao mới. Ngay sau đó, Thái Tông cho thiết lập một cơ quan chính quyền gọi là Phủ Thần môn (Sinmun, 신문, 神門) để thụ lý các trường hợp dân chúng cho rằng họ bị bóc lột hay bị quan lại hoặc quý tộc hành xử không công bằng.
Tháng 8 âm lịch năm 1418, Thái Tông nhường ngôi cho con là Thế Tông. Thế Tông cùng thượng vương Thái Tông nắm quyền đến khi thượng vương chết năm 1422. Tháng 5 năm 1419, hai vua tổ chức chiến dịch Kỷ Hợi đông chinh tấn công nhằm tiễu trừ lực lượng hải tặc Nhật Bản tại đảo Đối Mã (Tsushima, 対馬). Tháng 9 năm 1419, Sadamori (Biền Trinh Thịnh, 平貞盛), Đại danh (Daimyō, 大名) của Đối Mã xin nghị hòa. Đến năm 1443, Hòa ước Quý Hợi được ký kết, trong đó Đại danh của đảo Đối Mã được phép thông thương với Triều Tiên sáu mươi tàu thuyền mỗi năm, đổi lại ông ta phải tiến cống cho Triều Tiên và phải giúp đỡ quân Triều Tiên chống lại bọn hải tặc Nhật Bản đang cướp phá vùng bờ biển Triều Tiên khi đó.
Sau khi Thế Tông chết, thế tử Lý Hướng lên ngôi tức vua Văn Tông. Văn Tông giữ ngôi được 2 năm thì bệnh chết (1450), con là Đoan Tông mới 12 tuổi lên thay. Năm 1455, con thứ của Thế Tông là Lý Nhu làm chính biến, phế truất Đoan Tông rồi tự lập làm quốc chủ, tức Thế Tổ, vua thứ 7 nhà Triều Tiên. Năm 1457, 6 đại thần trung thành với Đoan Tông bàn nhau giết Thế Tổ hòng phục ngôi cho Đoan Tông. Thế Tổ biết được, bèn hành quyết 6 đại thần và bức tử Đoan Tông.
Dù được xem là vua giỏi, Thế Tổ đã tự ý xóa bỏ nhiều cơ quan mà hai đời Thế Tông, Văn Tông đã dày công xây dựng, điển hình như Tập Hiền điện (Chiphyŏnjŏn; 집현전; 集賢殿). Thế Tổ thay đổi chính sự nhằm củng cố quyền lực, bất chấp những hệ lụy có thể nảy sinh, do đó dẫn đến rất nhiều rắc rối về lâu dài. Ngoài ra, Thế Tổ quá chiều chuộng những công thần đưa mình lên ngôi, dẫn tới tệ tham nhũng trong thượng tầng của triều đình.
Năm 1468, Thế Tổ chết, thế tử Hoảng lên thay tức Duệ Tông. Năm 1469, Duệ Tông chết, cháu là Thành Tông lên làm vua. Dưới thời Thành Tông, kinh tế phát triển, nhà nước giàu mạnh, nhóm sĩ phu tân Nho giáo mà sử gọi là Sĩ Lâm (Sarim, 사림, 士林) được dự việc chính sự. Thành Tông lập ra Hoằng Văn quán (Hongmungwan 홍문관, 弘文館) làm nơi lưu trữ sách vở Nho gia, cho các Nho thần nắm giữ. Nhóm Nho thần thường thảo luận với nhà vua về triết học và chính sự. Nhà vua còn khuyến khích xuất bản nhiều sách về địa dư, đạo đức,... và một số chủ đề khác. Đây được coi là một thời phồn thịnh của văn hóa Triều Tiên, gần bằng thời Thế Tông.
Tiếp nối chính sách của các vua trước, năm 1491, Thành Tông sai tướng Hứa Tông (Hŏ Chong, 허종, 許琮) đem quân đánh Mãn Châu. Quân Triều Tiên thắng, đẩy người Mãn do thị tộc Ngột Địch Ha (Udige, 兀狄哈) về hướng bắc sông Áp Lục. Năm 1494, Thành Tông chết, con là Yên Sơn Quân nối ngôi.
Cuộc xâm lược của Nhật Bản
nhỏ|trái|200px|[[Tàu chiến rùa, phát minh của danh tướng Lý Thuấn Thần. Sự tồn tại lịch sử của nóc tàu được bọc sắt vẫn còn đang tranh cãi.  ]] 200px|phải|nhỏ|Đô đốc thủy quân [[Lý Thuấn Thần]]
Xuyên suốt lịch sử của mình, Triều Tiên thường xuyên bị cướp biển tấn công cả trên biển và trên bộ. Lý do duy nhất để người Triều Tiên duy trì lực lượng hải quân là nhằm đảm bảo an toàn cho thông thương hàng hải chống lại quân cướp biển Oa Khấu (倭寇). Hải quân Triều Tiên luôn vượt trội hơn so với quân cướp biển do sử dụng các dạng kỹ thuật tiên tiến dùng thuốc súng (ví dụ súng thần công, cung tên lửa kiểu thần cơ tiễn (Sin'gijŏn, 신기전, 神機箭) được triển khai trên hỏa xa (Hwach'a, 화차, 火車)...
Trong Chiến tranh Nhật Bản-Triều Tiên (1592-1598), Tướng quân Nhật Bản Toyotomi Hideyoshi (Phong Thần Tú Cát), dự định sẽ chinh phục Trung Hoa (triều Minh) với những khẩu súng mua được của người Bồ Đào Nha; vì vậy ông tổ chức hai cuộc tấn công xâm lược Triều Tiên vào năm 1592 và 1597, nhằm biến Triều Tiên thành bàn đạp để tấn công vào Trung Quốc. Việc chia bè kết phái, đánh giá sai sức mạnh quân sự Nhật Bản cũng như nỗ lực không thành về mặt ngoại giao đã dẫn đến sự thiếu chuẩn bị về phía Triều Tiên. Những khẩu súng tân tiến của châu Âu đã giúp Nhật Bản đánh chiếm nam phần bán đảo Triều Tiên - bao gồm cả kinh đô Hán Thành chỉ trong vòng vài tháng. Theo Biên niên sử nhà Triều Tiên, có nhiều phần tử phiến loạn là nô lệ người Triều Tiên tham gia vào quân Nhật, những người này đã đốt cung Cảnh Phúc (Kyŏngbokkung, 경복궁, 景福宮) và kho chứa tài liệu về nô lệ của nó.
Tuy nhiên sức kháng cự mạnh mẽ của nhân dân Triều Tiên đã làm chậm bước tiến của quân Nhật; và những chiến thắng quyết định của Đô đốc thủy quân Lý Thuấn Thần (Yi Sunsin, 이순신, 李舜臣) đã khiến Triều Tiên nắm quyền kiểm soát biển cả và cắt đứt đường tiếp tế của quân Nhật Bản. Thêm vào đó, nhà Minh đã gửi quân chi viện cho Triều Tiên từ năm 1593 và liên quân Trung-Triều cuối cùng đã đánh tan quân đội Nhật Bản - dù họ cũng phải chịu những tổn thất nặng nề. Chiến thắng Lộ Lương năm 1598, với 450/500 chiến thuyền Nhật Bản bị đánh chìm và 15000 thủy binh Nhật tử trận đã quyết định kết cục cuộc chiến. Và cũng sau cuộc chiến này, quan hệ Triều Tiên - Nhật Bản hoàn toàn bị đóng băng trong một thời gian.
Trong thời gian chiến tranh, người Triều Tiên đã phát triển nhiều loại vũ khí cầm tay mạnh mẽ và thuốc súng có chất lượng cao cùng với chiếc Thuyền chiến rùa (Quy bối thuyền - Kŏbuksŏn, 거북선, 龜背船) lừng danh.
Lịch sử của lịch
Các lịch trong thời cổ đại thường là âm dương hợp, phụ thuộc vào việc thêm vào các tháng chèn để làm phù hợp các năm mặt trời và âm lịch. Điều này chủ yếu dựa trên quan sát, nhưng có thể đã có những nỗ lực sớm để mô phỏng mô hình thuật toán của quá trình chèn, như được chứng minh trong lịch Coligny từ thế kỷ 2 (nhưng chỉ còn dư dả). Tuy nhiên, lịch La Mã chứa những di tích rất cổ của một năm mặt trời 10 tháng trước thời kỳ Etruscan.
Lịch La Mã đã được cải cách bởi Giulius Caesar vào năm 45 TCN. Lịch Julian không còn phụ thuộc vào việc quan sát mặt trăng mới mà chỉ đơn giản là áp dụng một thuật toán để thêm vào một ngày nhuận mỗi bốn năm. Điều này tạo ra sự tách biệt giữa tháng trong lịch và âm lịch.
Vào thế kỷ 11 ở Ba Tư, một cải cách lịch do Khayyam thông báo vào năm 1079, khi độ dài của năm được đo là 365,24219858156 ngày. Với việc độ dài của năm thay đổi trong đến thập phân thứ sáu trong suốt cuộc đời con người, điều này rất chính xác. So sánh với độ dài của năm vào cuối thế kỷ 19 là 365,242196 ngày, trong khi vào cuối thế kỷ 20 là 365,242190 ngày.
Lịch Gregorian được giới thiệu như là một cải tiến của lịch Julian vào năm 1582 và ngày nay được sử dụng trên toàn thế giới như là lịch "de facto" cho mục đích thế tục.
Nguồn gốc từ ngữ
Chính từ lịch được lấy từ calends, thuật ngữ chỉ ngày đầu tiên của tháng trong lịch La Mã, liên quan đến động từ calare có nghĩa là "gọi ra", ám chỉ việc gọi hoặc thông báo rằng trăng tròn mới vừa được nhìn thấy. Tiếng Latinh calendarium có nghĩa là "sổ sách, sổ đăng ký", vì các sổ sách được sắp xếp và các khoản nợ được thu trên calends của mỗi tháng.
Thuật ngữ Latinh đã được áp dụng trong tiếng Pháp cổ dưới dạng calendier và từ đó được chuyển sang tiếng Anh Trung đại vào thế kỷ 13 với dạng calender. Cách viết calendar được sử dụng từ tiếng Anh Hiện đại sớm.
Một giả thuyết khác liên kết "calendar" với từ koledari trong truyền thống Slavic trước Cơ đạo, sau này được tích hợp vào lễ Giáng sinh. Kolo có nghĩa là "vòng tròn, chu kỳ" và dar có nghĩa là "món quà".
Thời tiền sử
Tại Victoria, Úc, một sắp xếp đá Wurdi Youang có thể có từ hơn 11.000 năm trước. Ước tính này dựa trên sự không chính xác của lịch, tương thích với cách quỹ đạo của Trái Đất được cho là đã thay đổi trong khoảng thời gian đó. Các di tích này được tìm thấy gần nơi có biết đến là nơi nuôi cá lâu đời nhất trên thế giới.
Các phát hiện khảo cổ của văn hóa Vučedol ở Vinkovci, Croatia hiện đại bao gồm một chiếc hũ gốm có niên đại khoảng 2.600 TCN với các ký hiệu viết về các vật thể thiên văn, được giải thích là một lịch thiên văn, lịch cổ nhất ở châu Âu mà năm mới bắt đầu vào hoàng hôn của ngày đầu tiên của mùa xuân.
Vùng đất gần Đông cổ
Lịch Sumer cổ, ước tính từ năm 2.100 TCN, chia một năm thành 12 tháng trăng có 29 hoặc 30 ngày. Mỗi tháng bắt đầu khi nhìn thấy trăng mới. Các tháng Sumer không có tên thống nhất trong toàn bộ vùng Sumer do sự đa dạng tôn giáo. Điều này dẫn đến việc các thư ký và học giả gọi chúng là "tháng đầu tiên", "tháng thứ năm", v.v. Để đồng bộ năm trăng 354 ngày với năm mặt trời 365,242 ngày, một tháng bổ sung được thêm vào định kỳ, tương tự như năm nhuận trong lịch Gregorian. Lịch Sumer không có tuần. Các ngày lễ và ngày nghỉ làm việc thường được tổ chức vào ngày thứ nhất, thứ bảy và thứ mười lăm của mỗi tháng. Ngoài những ngày lễ này, còn có các ngày hội khác nhau từ thành phố này sang thành phố khác.
Babylon và Ba Tư
Mặc dù bằng chứng sớm nhất về truyền thống lịch Iran xuất hiện từ thế kỷ thứ hai TCN, trước khi nhà tiên tri Iran Zoroaster xuất hiện, lịch được bảo tồn hoàn toàn đầu tiên là của nhà Achaemenid. Suốt lịch sử ghi chép, người Ba Tư luôn quan tâm đến ý tưởng và tầm quan trọng của việc có một lịch. Họ là một trong những văn hóa đầu tiên sử dụng lịch mặt trời và lâu dài hơn một lịch mặt trăng và lịch mặt trăng-mặt trời. Mặt trời luôn là biểu tượng trong văn hóa Iran và liên quan mật thiết đến truyền thuyết dân gian về Cyrus Đại đế.
Lịch Ba Tư cổ
Các bia đá cổ Ba Tư và bản vẽ cho thấy người Iran sớm sử dụng một lịch 360 ngày dựa trên quan sát mặt trời trực tiếp và được sửa đổi theo niềm tin của họ. Các ngày không có tên. Các tháng được chia thành hai hoặc ba phần tùy thuộc vào giai đoạn của mặt trăng. Mười hai tháng gồm 30 ngày được đặt tên theo các lễ hội hoặc hoạt động trong năm chăn nuôi. Một tháng thứ 13 được thêm vào cứ sau sáu năm để đồng bộ lịch với mùa.
Lịch Zoroastrian
Các lịch dựa trên vũ trụ Zoroastrian xuất hiện trong thời kỳ Achaemenid sau này (650-330 TCN). Chúng đã phát triển qua các thế kỷ, nhưng tên các tháng thay đổi ít cho đến nay.
Nhà Triều Tiên
Cuộc xâm lược của nhà Thanh
Sau chiến tranh, nhà Triều Tiên ngày càng trở nên cô lập. Giới cầm quyền đất nước đeo đuổi chính sách hạn chế tiếp xúc với nước ngoài. Thêm vào đó, nhà Minh đã bị suy yếu, một phần là vì cuộc chiến giữa Triều Tiên và Nhật Bản, điều này đã dẫn đến sự hình thành một triều đại mới, đó là nhà Thanh của người Mãn Châu. Người Triều Tiên quyết định giữ chặt biên giới hơn, tăng cường kiểm soát giao thông xuyên biên giới và chờ đợi sự bắt đầu khuấy nhiễu của người Mãn Châu nhằm lật đổ Nhà Minh.
Vương quốc Triều Tiên phải gánh chịu hai cuộc xâm lăng của người Mãn Châu, vào năm 1627 (xem Cuộc xâm lược Triều Tiên lần thứ nhất của người Mãn Châu) và 1637 (xem Cuộc xâm lược Triều Tiên lần thứ hai của người Mãn Châu). Sau 2 cuộc chiến, Triều Tiên đã đầu hàng người Mãn Châu và đồng ý cống nạp cho các hoàng đế nhà Thanh để được sự bảo hộ của nhà Thanh, trong đó bao gồm cả mậu dịch song phương với Trung Quốc tại thời điểm này. Chính sách đối ngoại của vua quan nhà Thanh là ngăn ngừa sự hình thành các vùng đất do người nước ngoài kiểm soát trên đất đai của người Trung Quốc. Chính sách như trên đã hạn chế sự hiện diện của các thương điếm truyền thống của các hãng (tiếng Hoa: 行) nước ngoài đến Macau. Các thương điếm này nắm giữ đáng kể việc mua bán tơ lụa của Trung Quốc để đổi lấy bạc của nước ngoài. Với cách sắp xếp này, việc giao thương với người nước ngoài đã được chuyển xuống các tỉnh miền nam Trung Quốc, đặt vùng lãnh thổ chưa yên ổn ở phía bắc dưới các quy chế cẩn mật và hạn chế sự ảnh hưởng của người nước ngoài. Quyết định này đã ảnh hưởng đến Triều Tiên khi Trung Quốc là bạn hàng chính của Triều Tiên.
Giai đoạn cuối của nhà Triều Tiên
250px|phải|nhỏ|[[Pháo đài Hoa Thành - Hwasŏng, 화성, 華城 tại Thủy Nguyên - Suwŏn, 수원, 水原.]] Sau những cuộc xâm lăng của nhà Thanh, Triều Tiên trải qua một thời gian gần 200 năm trong hoà bình. Các vua Anh Tổ và Chính Tổ lãnh đạo công cuộc phục hưng mới của nhà Triều Tiên. Vua Túc Tông và con trai của ông ta, Anh Tổ cố gắng giải quyết các vấn đề bắt nguồn từ tệ bè phái chính trị. Chính sách Đãng bình - dẹp yên (T'angp'yŏngch'aek, 탕평책, 蕩平策) đã ngăn chặn một cách có hiệu quả nhiều cuộc tranh chấp của các phe phái. Cháu nội của vua Anh Tổ, Chính Tổ đã thực hiện nhiều cải cách trong suốt thời gian trị vì của ông, đặc biệt là việc thành lập thư viện vương thất mang tên Khuê chương các (Kyujanggak, 규장각, 奎章閣). Tuy là một thư viện vương thất nhưng mục đích của nó là để cải thiện vị thế văn hóa và chính trị của Triều Tiên, đồng thời chiêu mộ được những quan lại có tài để điều hành đất nước. Vua Chính Tổ cũng chú trọng vào những sáng kiến táo bạo về mặt xã hội, mở nhiều chức vụ trong triều cho những người trước đây bị cấm vì địa vị xã hội của họ. Vua Chính Tổ ủng hộ nhiều nhà Nho Thực học (Sirhak, 실학, 實學), và đổi lại các nhà Nho Thực học ủng hộ vương quyền của nhà vua. Triều đại vua Chính Tổ còn chứng kiến sự trưởng thành và phát triển của nền văn hóa bình dân Triều Tiên.
Năm 1873, vua Cao Tông tuyên cáo quyền điều hành trực tiếp quốc gia của mình. Sau khi Hưng tuyên Đại viện quân lui về ẩn dật, Hoàng hậu tương lai Min (sau này được gọi là Minh Thành Hoàng Hậu - Myŏngsŏng Hwanghu, 명성 황후, 明成 皇后) đã giành hoàn toàn quyền kiểm soát triều chính, đặt người thân của mình vào những địa vị thế lực trong triều.
Suy yếu
Trong thế kỷ 19, căng thẳng giữa hai đế quốc Mãn Thanh và Nhật Bản ngày càng gia tăng mà đỉnh điểm là cuộc Chiến tranh Giáp Ngọ (1894–1895). Nhiều cuộc giao tranh đã diễn ra trên bán đảo Triều Tiên. Sau cuộc canh tân đất nước do nhóm tôn phò Minh Trị thực hiện, Nhật Bản tiếp thu được nhiều kỹ thuật quân sự Tây phương, đã ép buộc Triều Tiên ký Hiệp ước Giang Hoa (Giang Hoa đảo điều ước - Kanghwado Choyak, 강화도조약, 江華島條約) vào năm 1876.
Vương hậu Minh Thành đã cố gắng chống lại sự can thiệp của người Nhật vào Triều Tiên và có khuynh hướng dựa vào sự trợ giúp của Nga và Trung Quốc. Vào năm 1895, Vương hậu bị ám sát trực tiếp bởi các sát thủ người Nhật. . Công sứ Nhật Bản tại Triều Tiên Miura Gorō (Tam Phổ Ngô Lâu, tiếng Nhật: 三浦梧楼) đã dàn dựng âm mưu chống lại bà. Một nhóm sát thủ Nhật Bản cùng với lực lượng Huấn luyện Đội (Hullyŏndae, 훈련대, 訓鍊隊) đã đột nhập vào Vương cung tại Hán Thành - đang dưới quyền kiểm soát của người Nhật - ám sát Vương hậu Minh Thành; và thi thể của bà đã bị nhóm thích khách thiêu cháy và chôn ở chái Bắc của Vương cung.
Nhật Bản đô hộ
Thất bại của triều đình Mãn Thanh trong cuộc chiến tranh Giáp Ngọ đã buộc họ phải ký Điều ước Shimonoseki với Nhật Bản, qua đó chính thức thừa nhận Triều Tiên độc lập, thoát khỏi sự ảnh hưởng của Trung Quốc. Đây là một bước tiến trong kế hoạch giành lấy quyền thống trị Triều Tiên của đế quốc Nhật Bản. Triều đình Triều Tiên đã cảm thấy sức ép từ các thế lực lớn đang lăm le muốn nuốt trôi họ và vì vậy họ nhận thấy nhu cầu củng cố sự toàn vẹn và hợp pháp của toàn dân tộc Triều Tiên. Năm 1897 Triều Tiên chính thức đổi tên thành Đại Hàn Đế quốc và Quốc vương Cao Tông trở thành hoàng đế Quang Vũ của đế quốc Đại Hàn, một hành động nhấn mạnh nền độc lập của quốc gia này. Về nguyên tắc, 1897 là năm đánh dấu sự kết thúc của "thời kỳ Triều Tiên" trong lịch sử của Triều Tiên vì tên của quốc gia này đã thay đổi, tuy nhiên sự cai trị của nhà Triều Tiên vẫn tiếp tục cho đến năm 1910 khi Nhật Bản chính thức biến Triều Tiên thành lãnh thổ của mình.
Trong thời gian này, nhiều thế lực quốc gia khác cũng đang ra sức cải tiến quân đội - nhất là Đế quốc Nga - với mục tiêu hất cẳng thế lực của Nhật Bản. Trong một chuỗi phức tạp những thủ đoạn quân sự và phản quân sự, Nhật Bản đánh lui hạm đội Nga tại cảng Lữ Thuận vào năm 1905. Sau chiến thắng tại cuộc chiến năm 1904–1905 với Nga cùng với kết quả là Hòa ước Portsmouth, người Nhật đã rảnh tay trong việc tiến tới thống trị bán đảo Triều Tiên. Năm 1905, đế quốc Đại Hàn buộc phải ký Hòa ước Ất Tỵ trong đó quy định Triều Tiên sẽ là một xứ bảo hộ của Nhật Bản. Nguyên Thủ tướng Nhật Itō Hirobumi (Y Đằng Bác Văn) trở thành Toàn Quyền Triều Tiên đầu tiên, mặc dù ít lâu sau ông bị An Trọng Căn (An Chunggŭn, 안중근, 安重根) một thành viên của phong trào Kháng Nhật vận động ám sát tại nhà ga của thành phố Cáp Nhĩ Tân vào năm 1910. Cùng năm đó, bất chấp làn sóng phản kháng của nhân dân Triều Tiên, đế quốc Nhật chính thức sáp nhập Triều Tiên vào lãnh thổ của mình. Nhà Triều Tiên chấm dứt từ đó, còn lãnh thổ Triều Tiên trở thành thuộc địa của Đế quốc Nhật.
Địa giới hành chính
phải|nhỏ|Bát đạo Triều Tiên được phân chia rõ trên bán đảo Triều Tiên Trong hầu hết thời gian dưới thời nhà Triều Tiên, nước Triều Tiên được chia làm tám đạo (도; 道; do). Đường ranh giới giữa tám đạo được giữ cố định trong gần 5 thế kỷ từ năm 1413 đến 1895, và hình thành một hình mẫu về mặt địa lý vẫn còn được phản ánh cho đến tận ngày nay trong các phân khu hành chính, phương ngôn và sự phân biệt các vùng miền trên bán đảo Triều Tiên. Tên của tám đạo vẫn còn được lưu truyền cho đến ngày nay, không ở dạng này thì cũng ở dạng khác.
Xã hội
nhỏ|Một chiếc ghe mành với các ngư dân Triều Tiên vào năm 1871. Hình do [[Felice Beato chụp trong cuộc viễn chinh Triều Tiên của người Mỹ]] Dân số của Triều Tiên thời kỳ 1392-1897 còn nhiều tranh cãi. Các ghi nhận về số hộ gia đình của triều đình trong thời gian này được xem là không đáng tin cậy. Một ước đoán gần đây đưa ra giá trị 6 triệu vào thời điểm khởi đầu của triều đại vào năm 1392, tăng một cách bất thường đến giá trị đỉnh 18 triệu vào khoảng năm 1750. Giữa năm 1810 và 1850, dân số giảm xấp xỉ 10% và giữ ổn định.
Thoạt đầu Triều Tiên thiếu một tầng lớp quý tộc địa chủ theo cách hiểu thông thường. Tuy nhiên, một hệ thống điều hành trung ương tập quyền được thiết lập và điều hành bởi các nhà Nho được gọi là lưỡng ban (Yangban, 양반, 兩班). Đến cuối thế kỷ 18, lưỡng bang đã mang hầu hết các nét đặc trưng của một lớp quý tộc cha truyền con nối, bất kể vị thế đó là dựa trên sự pha trộn độc nhất của địa vị gia đình, kết quả của hệ thống thi cử kiểu Nho giáo hay hệ thống phục vụ dân sự. Lưỡng bang và nhà vua, trong một sự cân bằng mong manh, cai quản triều đình trung ương và các thể chế quân sự. Tỷ lệ của lưỡng ban có thể đạt đến 30% dân số vào khoảng năm 1800, mặc dù có sự biến động cục bộ rất đáng kể. Vì triều đình nhỏ, có rất nhiều lưỡng bang là giới quý tộc tỉnh lẻ có địa vị cao trong xã hội, nhưng không phải luôn luôn giàu có.
Lịch sử của lịch
Lịch Zoroastrian
Đế quốc Achaemenid thống nhất yêu cầu một lịch Iran đặc biệt, và một lịch được đề xuất theo truyền thống Ai Cập, với 12 tháng có 30 ngày, mỗi tháng dành cho một yazata (Eyzad), và bốn khoảng thời gian giống tuần Semitic. Bốn ngày mỗi tháng dành cho Ahura Mazda và bảy ngày được đặt tên theo sáu Amesha Spentas. Mười ba ngày được đặt tên theo Lửa, Nước, Mặt Trời, Mặt Trăng, Tiri và Geush Urvan (linh hồn của tất cả các loài động vật), Mithra, Sraosha (Soroush, yazata của lời cầu nguyện), Rashnu (thẩm phán), Fravashi, Bahram (yazata của chiến thắng), Raman (Ramesh có nghĩa là hòa bình), và Vata, thần linh của gió. Ba ngày dành cho các thần nữ, Daena (yazata của tôn giáo và đại diện cho ý thức), Ashi (yazata của vận may) và Arshtat (công lý). Bốn ngày còn lại dành cho Asman (chúa trời hoặc thiên đường), Zam (đất), Manthra Spenta (Lời Thánh Bốn Phước) và Anaghra Raocha (Ánh Sáng Vô Tận của thiên đường).
Sửa đổi bởi Parthia, Ardashir I, Hormizd I, Yazdgerd III
Parthia (nhà Arsacid) áp dụng hệ thống lịch tương tự với những sửa đổi nhỏ và tính thời kỳ từ năm 248 TCN, ngày họ kế vị người Seleucid. Tên tháng và ngày của họ là các phiên bản Parthian tương ứng với các phiên bản Avestan được sử dụng trước đây, khác nhau một chút so với các tên tiếng Ba Tư Trung cổ được sử dụng bởi nhà Sassanid. Ví dụ, trong thời kỳ Achaemenid, tháng tiếng Ba Tư hiện đại 'Day' được gọi là Dadvah (Nhà tạo dựng), trong tiếng Parthian là Datush, và nhà Sassanid đặt tên là Dadv/Dai (Dadar trong Pahlavi).
Vào tháng 4 năm 224, khi triều đại Parthian sụp đổ và bị thay thế bởi nhà Sasanid, vua mới Ardashir I hủy bỏ lịch Babylon chính thức và thay thế bằng lịch Zoroastrian. Điều này liên quan đến việc sửa đổi vị trí của gahanbar, đã trượt lại trong các mùa từ khi chúng được cố định. Chúng được đặt vào tám tháng sau đó, giống như epagemonai, những ngày Gatha hoặc Gah sau các bài thánh cổ Zoroastrian cùng tên. Các quốc gia khác như Armenia và Choresmia không chấp nhận thay đổi này.
Sự hình thành của lịch Ba Tư hiện tại vào thế kỷ 11
Toghril Beg, người sáng lập của triều đại Seljuq, đã chọn Esfahan làm thủ đô của lãnh thổ và cháu trai ông là Malik-Shah đã trở thành vị vua của thành phố đó từ năm 1073. Một lời mời đã được gửi tới Khayyam từ Malik-Shah và từ quan chức của ông là Nizam al-Mulk, yêu cầu Khayyam đến Esfahan để thiết lập một Đài quan sát. Các nhà thiên văn hàng đầu khác cũng đã được đưa đến Đài quan sát ở Esfahan và trong 18 năm, Khayyam đã dẫn dắt các nhà khoa học và sản xuất công việc chất lượng xuất sắc. Trong thời gian này, Khayyam đã làm việc để biên soạn các bảng thiên văn và ông cũng đóng góp vào việc cải cách lịch năm 1079.
Cowell trích dẫn từ Calcutta Review số 59: "Khi Malik Shah quyết định cải cách lịch, Omar là một trong tám người học giỏi được sử dụng để làm việc đó, kết quả là kỷ nguyên Jalali (được gọi theo tên Jalal-ud-din, một trong những tên của vua) - 'một tính toán thời gian,' theo lời của Gibbon, 'vượt qua Julian và tiến gần đến độ chính xác của phong cách Gregorian.'"
Khayyam đo đạc độ dài của năm là 365.24219858156 ngày. Hai nhận xét về kết quả này. Thứ nhất, nó cho thấy một sự tự tin đáng kinh ngạc để cố gắng đưa ra kết quả với mức độ chính xác như vậy. Hiện nay chúng ta biết rằng độ dài của năm đang thay đổi ở chỗ thập phân thứ sáu trong suốt cuộc đời một người. Thứ hai, nó là đáng kinh ngạc về mức độ chính xác. Để so sánh, độ dài của năm vào cuối thế kỷ 19 là 365.242196 ngày, trong khi ngày nay là 365.242190 ngày.
Hy Lạp cổ đại
Người Hy Lạp, từ thời Homer, dường như đã quen thuộc với việc chia năm thành mười hai tháng trăng nhưng không đề cập đến tháng nhuận Embolimos hoặc ngày. Ngoài việc chia một tháng thành các ngày, nó được chia thành các giai đoạn theo sự tăng giảm của mặt trăng. Do đó, ngày đầu tiên hoặc mặt trăng mới được gọi là Noumenia. Tháng mà năm bắt đầu, cũng như tên của các tháng, khác nhau giữa các quốc gia và ở một số nơi thậm chí không có tên cho các tháng, vì chúng chỉ được phân biệt bằng số, như tháng thứ nhất, thứ hai, thứ ba, thứ tư, vv.
Lịch Attica cổ đại là một lịch lunisolar với các năm 354 ngày, bao gồm mười hai tháng có độ dài xen kẽ là 29 hoặc 30 ngày. Để đồng bộ lịch với năm mặt trời 365.242189 ngày, một tháng nhuận được thêm vào trong các năm: 3, 6, 8, 11, 14, 17, 19 của chu kỳ Metonic 19 năm. Xem Về cấu trúc của Lịch Attica Các tháng của Athens được gọi là Hekatombion, Metageitnion, Boedromion, Pyanepsion, Maimakterion, Poseidon, Gamelion, Anthesterion, Elaphebolion, Munychion, Thargelion và Skirophorion. Tháng nhuận thường đến sau Poseidon và được gọi là Poseidon thứ hai. Xem thêm: Lịch Attica. Học viện Episteme cung cấp một phiên bản khôi phục của Lịch Attica.
Ngoài lịch "lễ hội" thông thường, người Athena duy trì một lịch "hội đồng" thứ hai, lịch chính trị. Lịch này chia năm thành "prytany", một cho mỗi "phylai", các đơn vị của công dân Athena. Số lượng phylai, và do đó số lượng prytany, thay đổi theo thời gian. Cho đến năm 307 TCN, có 10 phylai. Sau đó số lượng biến đổi từ 11 đến 13 (thường là 12). Thậm chí còn gây nhầm lẫn hơn, trong khi các năm của lịch hội và lễ hội có chiều dài gần như như nhau vào thế kỷ 4 TCN, điều này không phải lúc nào cũng đúng ở thời kỳ trước và sau đó. Các tài liệu được đặt ngày bằng prytany thường rất khó xác định tương đương với lịch Julian.
Bảng Olympiads Hy Lạp, theo chu kỳ bốn năm giữa các Thế vận hội Hy Lạp từ 1 tháng 7 năm 776 TCN, tiếp tục cho đến cuối thế kỷ 4 sau CN. Kỷ Nguyên Babylonian của Nabonassar, bắt đầu từ 26 tháng 2 năm 747 TCN, được sử dụng bởi người Hy Lạp của Alexandria. Sau đó nó trở nên nổi tiếng trong thời Trung Cổ từ các tác phẩm của Ptolemy.
Thời kỳ Helen
Các lịch Hy Lạp đã được đa dạng hóa rất nhiều trong thời kỳ Helen, với các truyền thống riêng biệt ở mỗi quốc gia Hy Lạp. Quan trọng nhất đối với việc khôi phục các lịch Hy Lạp khu vực là lịch của Delphi, vì có rất nhiều tài liệu được tìm thấy ở đó ghi lại việc giải phóng nô lệ, trong đó có nhiều văn bản được đặt ngày cả trong lịch Delphian và lịch khu vực.
Nhà Triều Tiên
Xã hội
Phần 30-40% khác của dân số là nô lệ hay "bẩm sinh thấp hèn". Sự chiếm hữu nô lệ có tính cha truyền con nối, đồng thời là một hình thức trừng phạt của luật pháp. Tầng lớp nô lệ bao gồm nô lệ công hữu và tư hữu và triều đình thỉnh thoảng cũng cho phép nô lệ trở thành dân thường hay tầng lớp cao hơn. Nô lệ tư hữu có thể bị xem là vật thừa kế như tài sản cá nhân. Sau những vụ mùa thất bát, nhiều thường dân (sangmin, 상민, 常民) tự nguyện xin làm nô lệ để sinh nhai. Suốt thời nhà Triều Tiên khoảng 30 đến 40% dân số Triều Tiên có nô lệ. Tuy vậy, nô lệ thời nhà Triều Tiên có thể sở hữu tài sản và họ đôi khi thường làm như vậy. . Những người nô lệ tư hữu có thể mua tự do cho mình. Tất cả nô lệ công hữu đều được giải phóng vào năm 1801, và thể chế này dần chấm dứt ở thế kỷ sau. Đến cuối thế kỷ 19, chế độ nô lệ bị bãi bỏ hoàn toàn trong cuộc cải cách Giáp Ngọ (Kabo Kaehyŏk, 갑오 개혁, 甲午改革).
Lịch sử của lịch
Thời kỳ Helen
Lịch Cộng hòa La Mã đánh số các năm dựa trên chủ tướng đương nhiệm. Tham chiếu đến năm chủ tướng được sử dụng cả trong cuộc trò chuyện và trong các hồ sơ chính thức. Người La Mã cùng gia đình thường có cùng praenomen, điều đó đôi khi khiến việc phân biệt họ trở nên khó khăn và có hai chủ tướng trong cùng một thời điểm, mỗi người có thể đảm nhận chức vụ này nhiều lần, điều này có nghĩa là cần phải có kiến thức lịch sử tốt để hiểu các tham chiếu. Người La Mã có một tuần gồm tám ngày, với ngày chợ diễn ra cứ tám ngày một lần. Nó được gọi là nundinum hoặc 'chín ngày' trong đếm bao hàm.
Nhà Triều Tiên
Xã hội
Chiếm đa số trong nhóm 40-50% dân số còn lại là nông dân, nhưng nhiều nghề mới phát sinh đã làm gia tăng sự xuất hiện quan trọng về quy mô của những nhóm khác: lái buôn và thương nhân, thư lại (trung nhân - chungin, 중인, 中人), thợ thủ công và lao động phổ thông, thợ dệt... Dựa vào quy mô dân số, có thể thấy một cá nhân điển hình thường có nhiều vai trò. Ở mức độ nào đó, hầu hết các hoạt động nông nghiệp là để trao đổi mua bán chứ không phải để ăn. Thêm vào đó, để kiếm thêm thu nhập, một bộ phận lao động lành nghề bị bắt buộc phải tránh né những tác động tiêu cực của một hệ thống thuế thường nặng nề và đầy tham nhũng.
Trong suốt giai đoạn cuối của nhà Triều Tiên, những quan niệm về khuôn phép và "đạo làm con" kiểu Nho giáo dần trở nên đồng nghĩa với việc tuân thủ nghiêm ngặt một tôn ti trật tự xã hội phức tạp, với nhiều thứ bậc cầu kỳ. Vào đầu những năm 1700, nhà phê bình xã hội Lý Trọng Hoán (Yi Chunghwan, 이중환, 李重煥) (1690-1756) đã phàn nàn một cách mỉa mai rằng "Với quá nhiều những thứ bậc khác nhau phân cách người này với người khác, người ta khó lòng có được một vòng tay thân hữu quá rộng." Tuy nhiên, ngay như Lý Trọng Hoán đã viết, sự phân biệt trong xã hội đời thường của thời sơ Triều Tiên càng được củng cố bằng sự phân biệt đối xử được luật pháp công nhận, như luật cấm chi tiêu xa xỉ (Xa xỉ cấm chỉ luật - 奢侈禁止令) quy định trang phục của từng nhóm khác nhau trong xã hội và các luật ngăn cấm quyền sở hữu tài sản và thừa kế của phụ nữ.
Lịch sử của lịch
Thời kỳ Helen
Hầu hết các lịch Hindu khu vực địa phương là kế thừa từ hệ thống được tiêu chuẩn hóa trong thiên văn học Hindu cổ điển thông qua sự truyền bá của Hoa Kỳ vào những thế kỷ cuối BC và đã được cải cách bởi các nhà thiên văn học thời kỳ Gupta như Aryabhata và Varāhamihira.