cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thảm sát Phong Nhất và Phong Nhị
Thảm sát Phong Nhất và Phong Nhị là một tội ác chiến tranh của Quân đội Hàn Quốc gây ra trong thời gian Chiến tranh Việt Nam. Vào ngày 12 tháng 2 năm 1968 tại khu vực làng Phong Nhất và Phong Nhị, nay thuộc phường Điện An, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, các đơn vị quân đội Hàn Quốc đã thảm sát hàng loạt dân thường không có vũ khí, trong đó phần lớn là phụ nữ và trẻ em.
Nhìn nhận
Ngày 9 tháng 9 năm 2016, tại Art Link gallery (quận Jongno, Seoul, Hàn Quốc), nhà báo Koh Kyeong Tae khai mạc triển lãm ảnh có tên gọi Chuyện một làng quê Phong Nhất - Phong Nhị về nạn nhân thường dân bị quân đội Hàn Quốc thảm sát trong chiến tranh Việt Nam.
Vào ngày 12 tháng 2 năm 1968 tại làng Phong Nhất - Phong Nhị (huyện Điện Bàn, Quảng Nam), sau khi binh lính Hàn Quốc kết thúc một trận càn, hạ sĩ J.Vaughn thuộc đơn vị thủy bộ số 3 của thủy quân lục chiến Hoa Kỳ cùng những đồng đội khác tiến vào tiếp quản khu vực. Tại đây, hạ sĩ J.Vaughn và đồng đội phát hiện nhiều thường dân bị sát hại (thống kê là 74 dân thường thiệt mạng và 17 dân thường bị thương), trong đó có nhiều phụ nữ và trẻ em. Hạ sĩ J.Vaughn dùng chiếc máy ảnh chụp lại những thi thể, ghi lại những dòng ghi chú sơ sài dưới những bức ảnh rồi gửi cho cấp trên. Những báo cáo của lính Mỹ về thảm sát thường dân của quân đội Hàn Quốc được quân đội Mỹ đóng dấu tuyệt mật và được lưu trữ trong khu lưu trữ văn thư quốc gia Hoa Kỳ. Năm 2000, theo luật giải mật của Hoa Kỳ, những tài liệu mật trên được cho phép công bố. Nhà báo Koh Kyeong Tae có cơ hội tiếp cận 20 bức ảnh của hạ sĩ J.Vaughn cùng hơn 500 trang tư liệu của quân đội Mỹ báo cáo về những hành vi của lính thủy quân lục chiến Hàn Quốc tại tỉnh Quảng Nam, Việt Nam.
Chú thích
P Thể loại:Chiến tranh Việt Nam P Thể loại:Quảng Nam Thể loại:Năm 1968 Thể loại:Việt Nam năm 1968 Thể loại:Quan hệ Hàn Quốc – Việt Nam Thể loại:Tội phạm ở Việt Nam
Sphaeriestes tuberculipennis
Sphaeriestes tuberculipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Salpingidae. Loài này được Blair miêu tả khoa học năm 1925.
Tham khảo
Thể loại:Sphaeriestes
Cicero
Marcus Tullius Cicero (Latin cổ điển: ; 3 tháng 1, 106 TCN – 7 tháng 12, 43 TCN) là một triết gia và nhà hùng biện, chính khách, nhà lý luận chính trị La Mã. Với thành tựu của mình, ông được xem là một trong những nhà hùng biện vĩ đại nhất La Mã, sở hữu nhiều kĩ xảo đa dạng và khả năng làm chủ ngôn ngữ Latinh đến độ phi thường. Chính ông đã giới thiệu đến người La Mã các trường phái chính của triết học Hy Lạp và tạo ra một số từ vựng triết học Latinh (như Humanitas, qualitas, quantitas, và essentia). Ông đã công bố những bài diễn văn của mình theo thông lệ chung thời ấy đồng thời viết nhiều tác phẩm về lý thuyết và thực hành hùng biện, về tôn giáo cũng như triết học đạo đức chính trị. Ông được coi là một trong những triết gia tiêu biểu của trường phái triết học Khắc Kỷ.
Tiểu sử
Ông sinh năm 106 TCN tại thị trấn Arpinum, cách Roma khoảng 50 dặm xuất thân từ một gia đình thứ dân, mặc dù sung túc nhưng chưa từng có ai nắm chức lớn trong chính quyền. Bước chân vào chính trường khi còn trẻ, ông được xem là "người mới" (novus homo), nên con đường thăng tiến của ông rất gian nan. Năm 75 TCN, ông được bổ nhiệm vào chức quan giám tài tại tỉnh đảo Sicile. Ông được dân chúng tin tưởng, đến nỗi năm năm sau, họ phải đến nhờ ông tố cáo viên thống sứ tham nhũng là Verres. Ông soạn sẵn bài luận tội cho hai phiên xử, nhưng chỉ mới xong phiên xử đầu Verres đã bỏ trốn và không bao giờ trở lại Sicile. Sau đó, năm 63 TCN, ông lên đến nấc thang danh vọng cao nhất với chức chấp chính quan (có quyền hạn tối thượng, nhiệm kỳ một năm). Trong năm ấy, ông đã đập tan âm mưu đảo chính của Lucius Sergius Catilina, một nhà quý tộc bất mãn vì không được bổ nhiệm chức này.
Thập niên 50 TCN, quyền lực của Gaius Julius Caesar bắt đầu lớn mạnh, còn Cicero, mặc dù kính trọng, nhưng vì không ưa Caesar nên đã lui về ở ẩn. Trong thời gian này, ông hoàn thành hầu hết những tác phẩm quan trọng. Sau đó Caesar và Pompey tranh giành quyền hành. Cicero quyết định ủng hộ Pompey và theo ông này đến Hy Lạp. Sau khi Pompey thua trận Pharsalus năm 48 TCN, ông trở về Ý tiếp tục sống ẩn dật cho đến khi Caesar bị ám sát năm 44 TCN – biến cố đẫm máu này làm ông kinh hoàng và ghê tởm vì sự tàn bạo của nó, dù ông là bạn với thủ phạm Brutus. Một lần nữa, ông chọn sống ẩn dật. Khi ba người hùng mới, Octavius (con nuôi của Julius Ceasar, sau khi thắng trận Actium, năm 31 TCN, đã lên ngôi hoàng đế dưới tên Augustus), Marcus Antonius (người tình của Cleopatra) và Lepidus thành lập Tam đầu chế thứ hai, Cicero theo phe Octavius. Ông viết 14 bài hùng biện tấn công Marcus Antonius dữ dội (Philippics) nên đã chuốc lấy hận thù. Sau đó, Octavius và Marcus Antonius tạm thời bắt tay cùng nhau lập một danh sách những công dân bị đặt ngoài vòng pháp luật. Octavius tìm mọi cách bênh Cicero nhưng Marcus Antonius vẫn căm thù ông và Octavius đành im lặng. Cicero định bỏ trốn, nhưng bị một học trò tâm phúc phản bội; và ngày 7 tháng 12 năm 43 TCN, ông bị thủ hạ của Marcus Antonius đến bắt, chặt đầu và hai bàn tay, đưa đi đóng đinh tại Quảng trường Roma.
Sự nghiệp Triết Học
Cicero viết về nhiều lĩnh vực: chính trị, đạo đức, hùng biện… Trong đó, ông đặt ra và khảo sát những câu hỏi mang tính nền tảng. Đặc biệt, về chủ đề chính quyền, các tác phẩm của ông rất đáng chú ý bởi chúng không phải là sản phẩm thuần túy tư tưởng, mà được kết tinh từ chính hiểu biết sâu sắc, và kinh nghiệm chính trường dày dạn của ông sau những tháng năm hoạt động trong hệ thống chính quyền Cộng hòa La Mã – một chính quyền vĩ đại nhất thời bấy giờ.
Cicero giải thích về mặt lý thuyết rằng cơ sở cho sự tồn tại và vận hành của chính quyền chính là Công lý. Bản chất tự nhiên của con người là bất công: lớn thắng nhỏ, mạnh thắng yếu. Chính Công lý mới đem lại tiến bộ, bởi Công lý là một phẩm chất mà con người phải xây dựng, nó đem lại lợi ích xứng đáng cho tất cả mọi người, không từ một ai. Mà muốn như vậy, thì con người phải hợp tác cùng nhau và chịu sự ràng buộc với nhau theo cách nào đó. Cách hợp tác đó, theo Cicero, chính là xây dựng một chính quyền để quản lý mọi vấn đề trong nước, và yếu tố ràng buộc chính là luật pháp.
Tác phẩm
Hiện vẫn còn hơn 800 lá thư Cicero đã viết cho người khác, và hơn 100 lá thư người khác viết cho ông.
Orthochromis uvinzae
Orthochromis uvinzae là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó là loài đặc hữu của Tanzania. Môi trường sống tự nhiên của nó là các con sông. Nó bị đe dọa do mất nơi sống.
Cicero
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 106 TCN Thể loại:Mất năm 43 TCN  Thể loại:Năm 106 TCN Thể loại:Mất thập niên 40 TCN Thể loại:Năm 43 TCN
Orthochromis uvinzae
Tham khảo
Thể loại:Động vật Tanzania Thể loại:Orthochromis Thể loại:Động vật đặc hữu Tanzania
Tống Giang
Tống Giang (chữ Hán: 宋江), là một nhân vật có thật sống vào thế kỷ 12 dưới triều Tống ở Trung Quốc. Tuy nhiên, cuộc đời thật của ông chỉ được sử sách (Tống sử) đề cập rất ít và không giống những gì miêu tả trong Thủy hử.
Trong lịch sử
Tống Giang được đề cập tới trong Tống sử vào tháng 2 năm 1121 (Tuyên Hòa thứ 3) thời Tống Huy Tông: "Giặc ở Hoài Nam là bọn Tống Giang xâm phạm Hoài Dương quân, triều đình sai tướng đánh bắt, lại xâm phạm Kinh Đông, Hà Bắc, tiến vào ranh giới Sở Châu, Hải Châu; triều đình sai tri châu là Trương Thúc Dạ chiêu hàng được". Tống sử, Trương Thúc Dạ truyện chép: "Tống Giang khởi nghĩa ở Hà Sóc, cướp bóc 10 quận, quan quân không dám chống lại. Giang đánh tiếng sắp đến, Thúc Dạ sai gián điệp dò xét, biết giặc ở bờ biển cướp hơn 10 thuyền lớn để chở những thứ giành được. Vì thế mộ tử sĩ được 1000 người, đặt mai phục gần thành, rồi sai khinh binh đến bờ biển, dẫn dụ đến đánh. Trước đã mai phục những binh lính khỏe mạnh bên bờ biển, chờ binh lính hợp lại, nổi lửa đốt thuyền. Giặc nghe thấy, đều không còn ý chí chiến đấu, phục binh thừa cơ bắt được phó thủ lĩnh của giặc, Giang bèn hàng". Không có gì giống như được đề cập trong Thủy hử. Tống sử, Hầu Mông truyện chép: "''Tống Giang cướp bóc ở Kinh Đông, Mông dâng thư nói: "Giang có ba mươi sáu người hoành hành ở vùng Tề, Ngụy, quan quân có hàng vạn cũng không dám chống lại, tài năng ắt hơn người. Hiện nay giặc cướp ở Thanh Khê đang nổi lên, chẳng bằng tha tội cho Giang, sai đi đánh Phương Lạp để chuộc tội''".
Trong tác phẩm Thủy hử
Trong tác phẩm Thủy hử của Thi Nại Am, ông là một trong những nhân vật chính, tự Công Minh (公明), có tên hiệu là Hô Bảo Nghĩa (Người kêu gọi chính nghĩa), còn gọi là Tống Áp Ty, Cập Thời Vũ. Tống Giang là vị đầu lĩnh của 108 anh hùng Lương Sơn Bạc sau khi Tiều Cái trúng tên qua đời. Nghĩa quân của ông hoạt động ở các tỉnh Sơn Đông và Hồ Nam, trước khi chấp nhận chiêu an của triều đình.
Tống Giang nổi tiếng là người tốt, hay giúp đỡ nhiều người nên tiếng đồn khắp nơi. Đầu tiên là việc Tống Giang báo tin giúp Tiều Cái, Ngô Dụng, Công Tôn Thắng... chạy thoát lên Lương Sơn Bạc. Vì Hà Đào được lệnh đến báo quan phủ bắt bọn cướp đồ lễ sinh nhật của Sái Kính. May sao lại ngay giờ trưa, quan phủ nghỉ; Hà Đào mới vào quán trà đợi, gặp Tống Giang. Hà Đào vô tình tiết lộ cho Tống Giang biết bọn cướp là Tiều Cái, Ngô Dụng... Tống Giang lừa Hà Đào ngồi đợi, phóng ngựa như bay đến báo tin cho Tiều Cái. Nhờ đó mà Tiều Cái có thời gian thu xếp việc nhà và cùng với các anh em hảo hán thoát thân. Chính vì việc này mà sau khi lên Lương Sơn Bạc, Tiều Cái và Ngô Dụng quyết mời Tống Giang lên tụ nghĩa cho bằng được.
Khi Tống Giang và Đới Tung sắp đưa ra hành hình ở Giang Châu, Lý Quỳ xông ra cứu, Tiều Cái cùng các huynh đệ đang ở Lương Sơn cùng ra cứu. Tống Giang cùng Tiều Cái quay lại giết chết Hoàng Văn Bính, rồi lên Lương Sơn. Tiều Cái muốn nhường trại chủ cho Tống Giang nhưng Tống Giang từ chối. Tống Giang cho treo đại kì "Thay trời hành đạo" để kêu gọi hảo hán bốn phương về tụ hội. Công Tôn Thắng đoán rằng sau này sẽ có 108 người tụ tại đây.
Tống Giang lập nhiều công cho Lương Sơn như đánh Chúc Gia Trang, Cao Đường Châu, Thanh Châu,... Uy danh của Tống Giang vượt qua Tiều Cái, lúc này ở Lương Sơn đã tụ hội 89 người rồi. Với lại Tiều Cái nhận ra Tống Giang muốn được triều đình chiêu an, Tiều Cái thất vọng và hành động nông nổi khi thấy Lưu Đường huynh đệ bị Tăng Đầu thị đánh. Tiều Cái thống lĩnh binh mã rất đông với 20 thủ lĩnh đánh Tăng Đầu thị, Tiều Cái trúng kế, bị Sử Văn Cung bắn tên chết. Trước khi chết, Tiều Cái di nguyện rằng ai giết Sử Văn Cung thì làm trại chủ Lương Sơn.
Tống Giang được tôn lên làm đầu lĩnh Lương Sơn Bạc. Tống Giang tiếp tục lãnh đạo Lương Sơn đi cứu Lư Tuấn Nghĩa, thu phục Sách Siêu, cùng Lư Tuấn Nghĩa đánh thắng Tăng Đầu thị, đánh Đông Bình, Đông Xương. Lương Sơn có 107 người.
Một ngày, trên Lương Sơn các chiến mã đều bị bệnh, Hoàng Phủ Đoan được Nhất Vũ Tiễn Trương Thanh tiến cử, lên Lương Sơn trị bệnh cho ngựa. Tống Giang dùng lời nói của mình mà khiến Hoàng Phủ Đoan ở lại Lương Sơn. Tống Giang điểm lại thấy anh em có cả thảy 108 người, vui mừng khôn xiết, liền lập đàn tế trời đất. Đến ngày thứ 49 thì tự nhiên trời nổi sấm rồi một luồng hào quang xé bầu trời xẹt xuống phía Nam. Tống Giang cho người đào lên thì thấy một văn bia ghi chữ cổ, nhờ người dịch ra thì ở đó ghi đầy đủ tên của 108 vị đầu lĩnh Lương Sơn Bạc. Tống Giang rất mừng, đổi tên Tụ Nghĩa Sảnh thành Trung Nghĩa Đường. Tống Giang cùng các huynh đệ cắt máu ăn thề, nguyện cùng sống chết. Rồi từ đó tìm cách quy thuận triều đình.
Triều đình nhiều lần mang quân chinh thảo Lương Sơn. Tống Giang lãnh đạo Lương Sơn đánh bại Đồng Quán 2 lần, đánh bại Cao Cầu 3 lần. Cao Cầu bị bắt lên Lương Sơn, Tống Giang nhờ Cao Cầu về xin vua Tống cho chiêu an và thả Cao Cầu về. Lâm Xung muốn giết Cao Cầu để trả thù nhưng Tống Giang đã ngăn lại. Sau khi được triều đình ân xá cho quy thuận. Tống Giang cùng các anh hùng Lương Sơn Bạc lập được nhiều chiến công hiển hách.
Điền Hổ tự ý xưng Vương, vua Tống sai Tống Giang mang quân đánh dẹp. Trong cuộc chiến, quân Tống Giang trúng yêu thuật của Kiều Đạo Thanh bên Điền Hổ. Tống Giang than trời và rút kiếm tự vẫn thì có thổ địa hiển linh cứu ra. Lòng trung thành của Tống Giang cảm thụ cả trời đất. Quân Lương Sơn có Công Tôn Thắng có pháp thuật, lập nhiều chiến công trong cuộc chiến. Sau năm tháng, quân Điền Hổ bị tiêu diệt. Một số tướng Điền Hổ như Kiều Đạo Thanh, Tôn An, Biện Tường,... quy thuận Tống Giang. Tống Giang rút quân về.
Trên đường Tống Giang về kinh thì nghe tin quân Vương Khánh đánh đến sát kinh đô nhà Tống. Tống Huy Tông hạ lệnh Tống Giang khỏi về kinh mà băng ngang đánh Vương Khánh. Cuộc chiến với Vương Khánh rất căm go, binh mã chết vô số. Các hàng tướng Điền Hổ đầu hàng Tống Giang tử trận gần hết. Ngũ hổ tướng của Lương Sơn cố sức đánh và cuối cùng cũng tiêu diệt được Vương Khánh sau 2 tháng chiến đấu.
Quân Tống Giang về kinh, bọn gian thần Sái Kinh, Đồng Quán sợ Tống Giang quyền cao chức to nên tâu lên Tống Huy Tông phong cho chức nhỏ và nghiêm cấm toàn bộ quân Lương Sơn vào thành. Điều này khiến nhiều đầu lĩnh bất mãn, đòi đánh vào thành hoặc về Lương Sơn. Tống Giang phải hết sức khuyên can mới làm dịu tình hình. Nghe tin Phương Lạp ở Giang Nam xưng Đế, ngang hàng với vua Tống. Tống Huy Tông lo lắng, Tống Giang tình nguyện xuất chinh nam hạ diệt Phương Lạp. Tống Huy Tông chuẩn tấu.
Quân Lương Sơn bắt đầu tổn thất về tướng lĩnh là trong cuộc giao tranh này. Khi hạ được Tô Châu, quân Lương Sơn mất 15 thủ lĩnh. Đánh Hàng Châu, thì mất thêm mấy chục viên tướng. Cuối cùng thì quân triều đình cũng dẹp xong được Phương Lạp, bắt sống được thủ lĩnh, giết chết các tướng giặc, tuy nhiên chịu tổn thất nặng nề.
Cái chết
Sau khi dẹp được giặc Phương Lạp, đầu lĩnh Lương Sơn Bạc còn 36 người về kinh đô. Một số người bỏ đi, không theo đoàn quân thắng trận trở về nên chỉ còn 27 người về tới kinh. Tống Giang được phong chức quan cai trị ở Sở Châu. Do bị gian thần hãm hại nên Tống Giang đã chết khi uống phải rượu vua ban có thuốc độc. Mặc dù Tống Giang biết trong rượu có độc, nhưng vì là ngự tửu nên không thể không uống. Tống Giang được chôn ở vũng Liễu Nhi, cửa Nam Sở Châu.
Ghi chú
Thể loại:Nhân vật Đãng khấu chí Thể loại:Người nhà Tống Thể loại:Người Giang Tô Thể loại:Người Sơn Đông Thể loại:Nhân vật được tiểu thuyết hóa Thể loại:Nhân vật Thủy hử
Stroești
Stroești là một xã thuộc hạt Vâlcea, România. Dân số thời điểm năm 2002 là 3131 người.
Liên kết ngoài
Thể loại:Xã của hạt Vâlcea
Closterium navicula
Closterium navicula  là một loài Song tinh tảo trong họ Desmidiaceae, thuộc chi Closterium.
Giải quần vợt vô địch quốc gia Australasia 1926 - Đơn nữ
Hạt giống số 1 Daphne Akhurst đánh bại Esna Boyd 6–1, 6–3, trong trận chung kết để giành chức vô địch Đơn nữ tại Giải quần vợt vô địch quốc gia Australasia 1926.
Hoplitis enslini
Hoplitis enslini là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Alfken mô tả khoa học năm 1935.
Tham khảo
Thể loại:Hoplitis Thể loại:Động vật được mô tả năm 1935
Giải quần vợt vô địch quốc gia Australasia 1926 - Đơn nữ
Hạt giống
Các tay vợt xếp hạt giống được liệt kê bên dưới. Daphne Akhurst là nhà vô địch; các tay vợt khác biểu thị vòng mà họ bị loại.
Chú thích
=
Liên kết ngoài
Giải quần vợt vô địch quốc gia Úc - Đơn nữ Đơn Thể loại:Thể thao nữ Úc năm 1926
Sphaeriestes turneri
Sphaeriestes turneri là một loài bọ cánh cứng trong họ Salpingidae. Loài này được Blair miêu tả khoa học năm 1925.
Tham khảo
Thể loại:Sphaeriestes
Culex rajah
Culex rajah là một loài muỗi. Chúng là loài đặc hữu của vùng Sabah, Malaysian Borneo.
Tham khảo
Thể loại:Culex Thể loại:Động vật được mô tả năm 1986
Pselliophora ladelli
Pselliophora ladelli là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.
Tham khảo
Thể loại:Pselliophora
Chủ nghĩa thuần huyết Triều Tiên
Chủ nghĩa thuần huyết Triều Tiên hay Chủ nghĩa dân tộc sắc tộc Triều Tiên là một học thuyết ý thức hệ chính trị và một dạng xác nhận nhân chủng cũng như sắc tộc đang thịnh hành ở cả hai miền Bắc và Nam trên bán đảo Triều Tiên và là một phần của chủ nghĩa dân tộc Triều Tiên.
Khái quát
Học thuyết này dựa trên nhiều quan niệm rằng người Hàn-Triều Tiên là một dân tộc, sắc tộc, chủng tộc thuần chủng có chung một huyết thống, đồng nhất và cũng là một nền văn hóa riêng biệt. Trọng tâm của nó là khái niệm Minjok (민족, 民族, dân tộc), một thuật ngữ từng được Đế quốc Nhật Bản đặt ra vào giai đoạn đầu của thời kỳ Minh Trị, dựa trên căn cứ của các ý niệm theo chủ nghĩa Darwin xã hội.
Sự thay đổi
Người Triều Tiên ở cả hai miền Bắc-Nam (Đại Hàn Dân Quốc và Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên) thường đề cao sự thuần chủng trong cộng đồng và chủ nghĩa dân tộc thuần huyết, tuy nhiên, trong tương lai gần, do những tác động của sự toàn cầu hoá, tư tưởng bảo thủ đó có thể sẽ không còn tồn tại nữa, đặc biệt là tại Hàn Quốc.
Tham khảo
Thuần huyết Thể loại:Địa lý văn hóa Thể loại:Phân biệt đối xử Thể loại:Chủ nghĩa vị chủng Thể loại:Phân biệt chủng tộc ở châu Á Thể loại:Xã hội học về văn hóa
Pselliophora laeta
Pselliophora laeta là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.
Tham khảo
Thể loại:Pselliophora
Sphaeriestes virescens
Sphaeriestes virescens là một loài bọ cánh cứng trong họ Salpingidae. Loài này được LeConte miêu tả khoa học năm 1850.
Tham khảo
Thể loại:Sphaeriestes
Xã của tỉnh Vendée
border|phải|200px
Đây là danh sách 282 xã của tỉnh Vendée ở Pháp.
Tham khảo
*
Hateruma
nhỏ|Monument at the southernmost point of Japan open to the public|right nhỏ|[[Sân bay Hateruma]] Hateruma (波照間島 Ba Chiếu Gian đảo; Hateruma-jima; Yaeyama: Hatirōma tiếng Okinawa: Hatiruma) là một đảo thuộc huyện Yaeyama, Okinawa, Nhật Bản. Một phần của thị trấn Taketomi, nó là đảo ở tận cùng phía nam có người sinh sống của Nhật Bản (24°2’25" Bắc, 123°47’16" đông). Hateruma được hình thành bởi san hô, có diện tích 12,7 km² với khoảng 600 cư dân.
Sản phẩm chủ yếu của đảo là mía, đường tinh chế, và Awanami, là một loại thức uống có cồn giá cao awamori. Sân bay Hateruma phục vụ vận chuyển đến đảo này.
Xem thêm
Thể loại:Quần đảo Ryukyu Thể loại:Điểm cực của Nhật Bản
Eo đất Panama
nhỏ|300px|phải|Eo đất Panama.
Eo đất Panama (Istmo de Panamá), tên trong lịch sử là eo đất Darien (Istmo de Darién), là một dải đất hẹp nằm giữa biển Ca-ri-bê và Thái Bình Dương, nối Bắc Mỹ và Nam Mỹ với nhau. Eo đất này đã được hình thành khoảng 3 triệu năm trước trong thế Pliocene. Eo đất này bao gồm quốc gia Panama và kênh đào Panama. Eo đất này nằm ở khu vực có vị trí chiến lược. Việc hình thành eo đất này nối hai lục địa Bắc và Nam Mỹ với nhau có ý nghĩa quan trọng đối với sự đa dạng sinh học của hành tinh do động thực vật có thể di chuyển qua lại.
Tham khảo
Thể loại:Vùng của Trung Mỹ Thể loại:Lịch sử tự nhiên Trung Mỹ Panama Thể loại:Địa mạo Panama Thể loại:Địa lý Trung Mỹ
Chầu văn
Hát văn, còn gọi là chầu văn, hát hầu đồng, hát bóng, là một loại hình nghệ thuật ca hát cổ truyền của Việt Nam. Đây là hình thức lễ nhạc gắn liền với nghi thức hầu đồng của tín ngưỡng Tứ phủ (Đạo Mẫu) và tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần (Đức Thánh Vương Trần Hưng Đạo), một tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Bằng cách sử dụng âm nhạc mang tính tâm linh với các lời văn trau chuốt nghiêm trang, chầu văn được coi là hình thức ca hát mang ý nghĩa chầu thánh. Hát văn có xuất xứ ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Thời kỳ thịnh vượng nhất của hát văn là cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20. Vào thời gian này, thường có các cuộc thi hát để chọn người hát cung văn. Từ năm 1954, hát văn dần dần mai một vì hầu đồng bị cấm do bị coi là mê tín dị đoan. Đến đầu những năm 1990, hát văn lại có cơ hội phát triển. Các trung tâm của hát văn là Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình và một số vùng thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Nghệ thuật chầu văn đang được quan tâm bảo tồn và đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể. Hiện tại, Nghi lễ chầu văn của người Nam Định và cả Việt nam đã được đưa vào danh sách 33 di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam (đợt 1) và được công nhận là Di sản thế giới. Ở Huế cũng có hình thức chầu văn, nhưng giai điệu rất khác biệt so với các tỉnh Bắc Bộ.
Phân loại
Hát văn có nhiều hình thức biểu diễn bao gồm là hát thờ, hát thi, hát hầu (hát phục vụ hầu đồng, lên đồng), và hát văn nơi cửa đền, cửa đình:
Hát chầu văn cửa đình được xem là thịnh hành nhất nơi xứ Huế, các cung văn hát những bài thơ ca ngợi thành hoàng làng và cầu phúc cho dân chúng. Nhạc Cung đình, nhạc Nghi lễ áp dụng trong nghi thức hầu đồng hình thành một thể loại mới gọi là nhạc Chầu văn, gắn liền với tính ngưỡng thờ Mẫu mà dường như tách khỏi âm nhạc xứ Huế.
Nhạc Chầu văn chính là quá trình biến lời trên những bài văn chầu được cấu thành bởi những khổ thơ lục bát hoặc song thất lục bát thành nhạc điệu. Nội dung của nó ca tụng các vị Tiên – Thánh – Thần có công chống giặc ngoại xâm, giúp đỡ dân lành trong việc trồng trọt, chăn nuôi, hiện nay được thờ tự trong tính ngưỡng thờ Mẫu.
Chầu văn Huế có đặc trưng riêng, trên cơ sở hệ thống thang âm cổ truyền (thang năm âm – ngũ cung) của vùng Bắc Trung bộ nói riêng và Việt Nam nói chung. Nó mang tính không ổn định và thường chuyển biến trong thang âm vì lệ thuộc vào giọng hát, thủ thuật nhấn, rung,... của cung văn.
Nhịp điệu cũng là một trong những yếu tố tạo nên tính chất đặc trưng của nó. Phổ biến nhất là nhịp 2/4, ngoài ra còn có nhịp 3/7 nhưng ít khi sử dụng, nếu dùng thì ở trong bản văn thỉnh Hội đồng. Ngoài việc sử dụng những làn điệu chính gốc như giọng Phú, Sắp, Thượng, Đài, Quảng, Cờn còn kết hợp những thể biến cách, kế thừa những làn điệu dân ca miền Bắc như Long lành, Trống quân, Ta lý, hát Thượng.
Hầu đồng là nghi lễ nhập hồn của các vị Thánh Tứ Phủ vào thân xác ông Đồng bà Cốt. Trong nghi lễ đó, hát vǎn phục vụ cho quá trình nhập đồng hiển thánh. Sau khi đã múa các thánh thường ngồi nghe cung văn hát, kể sự tích lai lịch vị thánh đang giáng. Với các giá ông Hoàng thì cung văn ngâm các bài thơ cổ. Thánh biểu hiện sự hài lòng bằng động tác về gối và thưởng tiền cho cung văn. Lúc này cũng là lúc thánh dùng những thứ người hầu đồng dâng như: rượu, thuốc lá, trầu nước v.v. Các thứ thánh dùng phải làm nghi thức khai cuông (khai quang) cho thanh sạch.
Thứ tự trình diễn
Bài hát thường chấm dứt với câu: "Xe loan thánh giá hồi cung!"
Cung văn ngồi một bên mé trong khi người hầu bóng, gọi là đệ tử thánh, ngồi trước bàn thờ. Hai bên cung văn là nhạc công tấu nhạc cùng ban phụ họa hát theo. Hai bên đệ tử thánh thì có người phụ việc sửa soạn khăn áo để khi thánh nhập thì trang phục ăn khớp với giá đồng. Người phụ việc cũng lo các lễ vật dâng cúng cùng lộc thánh để phát cho các người đến cung nghinh.
Phần lời của chầu văn
Chầu văn sử dụng nhiều thể thơ khác nhau như thơ thất ngôn, song thất lục bát, lục bát, nhất bát song thất (có thể gọi là song thất nhất bát gồm có một câu tám và hai câu bảy chữ), hát nói…
Lời của các bản văn thường có nội dung ca ngợi công đức, kể sự tích các thánh, khen vẻ đẹp ngoại hình và thú phong lưu của các vị ấy, đồng thời tả cảnh và xin được ban ơn phù hộ.
Các thí dụ minh họa: - Thể thất ngôn: (trích đoạn bỉ của văn công đồng)
森森鶴駕從空下
Sâm sâm hạc giá tòng không hạ
Hiển hiển loan dư mãn tọa tiền
不舍威光敷神力
Bất xả uy quang phu thần lực
證明功德量無邊
Chứng minh công đức lượng vô biên
- Thể song thất lục bát: (Trích văn Mẫu Đệ Nhất Thiên Tiên) Chốn cung tiên mây lồng ánh nguyệt
Cảnh bầu trời gió quyện hương bay
Cửu trùng tọa chín tầng mây
Thiên Tiên Đệ Nhất ngự rày trung cung
Gió đông phong hây hây xạ nức
Bộ tiên nàng chầu chực hôm mai
Dập dìu nơi chốn trang đài
Chính cung Mẫu ngự trong ngoài sửa sang
- Thể lục bát: (Trích văn Chầu Đệ Nhị)
Trên ngàn gió cuốn rung cây
Dưới khe cá lặn chim bay về ngàn
Canh khuya nguyệt lặn sao tàn
Chiếc thoi bán nguyệt khoan khoan chèo vào
Gập ghềnh quán thấp lầu cao
Khi ra núi đỏ lúc nào ngàn xanh
Thượng ngàn Đệ Nhị tối linh
- Thể song thất nhất bát (Trích văn Cô Bơ Thoải)
Nhang thơm một triện,trống điểm ba hồi
Đệ tử con, dâng bản văn mời
Dẫn sự tích thoải cung công chúa
Plants vs. Zombies Garden Warfare
Plants vs Zombies: Garden Warfare là trò chơi video bắn súng góc nhìn thứ ba và phòng thủ tháp do PopCap Games phát triển và Electronic Arts phát hành. Đây là trò chơi thứ ba trong loạt Plants vs. Zombies, mục tiêu cơ bản xoay quanh việc thực vật bảo vệ loài người khỏi cuộc xâm lược của thây ma. Trong trò chơi, người chơi đảm nhận quyền kiểm soát Thực vật hoặc Thây ma và chiến đấu trong nhiều chế độ nhiều người chơi hợp tác và cạnh tranh khác nhau. Sau khi hoàn thành các trận đấu và mục tiêu, người chơi kiếm tiền để mua các nhãn mở khóa các vật phẩm tùy chỉnh và biến thể của nhân vật.
Chầu văn
Phần lời của chầu văn
Biến hóa lên về Động Đình trung
Plants vs. Zombies Garden Warfare
PopCap Games bắt đầu phát triển Garden Warfare vào đầu năm 2012. Họ quyết định bỏ qua nguồn gốc phòng thủ tháp của loạt và sử dụng trò chơi để giới thiệu loạt tới nhiều đối tượng hơn. Nhóm lấy cảm hứng từ các game bắn súng theo đội khác với hình ảnh đầy màu sắc, chẳng hạn như Team Fortress 2. Họ phải đối mặt với những thách thức khác nhau khi thiết kế tám lớp trò chơi. Game sử dụng công cụ Frostbite 3 và nhóm cũng đã hợp tác chặt chẽ với nhà phát triển của Frostbite là EA DICE khi triển khai công nghệ đó.
Chầu văn
Phần lời của chầu văn
Thác sinh xuống,con vua thoải tộc
Vụ án Lệ Chi viên
Vụ án Lệ Chi viên, tức Vụ án vườn vải, là một vụ án oan nổi tiếng thời Lê sơ. Qua vụ án này, quan Đại thần Hành khiển Nguyễn Trãi và vợ là Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ bị triều đình Lê Sơ kết tội giết vua Lê Thái Tông, bắt tội chém đầu đến 3 họ nhà Nguyễn Trãi.
Chầu văn
Phần lời của chầu văn
Điềm trời giáng phúc,thoang thoảng đưa hương
Plants vs. Zombies Garden Warfare
Trò chơi đã được tiết lộ tại E3 2013 và phát hành tháng 2 năm 2014 dưới dạng tiêu đề ngân sách cho Xbox 360 và Xbox One. Tiếp theo là các bản phát hành trên Microsoft Windows, PlayStation 3 và PlayStation 4. Trò chơi đã nhận được sự đón nhận tích cực từ các nhà phê bình, với lời khen ngợi dành cho giai điệu vui tươi, hình ảnh nghệ thuật, phong cách chiến đấu và thiết kế nhân vật nhưng bị chỉ trích về sự thiếu độc đáo và nội dung cũng như diễn biến của trò chơi. Trò chơi được hỗ trợ bởi một số phần nội dung có thể tải xuống miễn phí khi phát hành. Đến tháng 11 năm 2015, hơn tám triệu người chơi đã chơi trò chơi này. Phần tiếp theo, Plants vs. Zombies: Garden Warfare 2 phát hành tháng 2 năm 2016.
Vụ án Lệ Chi viên
Đến năm 1464, thời vua Lê Thánh Tông, Nguyễn Trãi được minh oan, người con còn sống sót duy nhất của ông là Nguyễn Anh Vũ được cất làm quan huyện, bản thân ông được truy tặng tước hiệu.
Chầu văn
Phần lời của chầu văn
Mãn nguyệt liền,hoa nở phi phương
Plants vs. Zombies Garden Warfare
Lối chơi
Garden Warfare là trò chơi bắn súng góc nhìn thứ ba dựa trên đội, nơi người chơi điều khiển Thực vật hoặc Thây ma trong môi trường nhiều người chơi hợp tác hoặc cạnh tranh. Trò chơi có tám lớp, bốn lớp cho một trong hai phe. Peashooter và Foot Soldier đóng vai trò là những nhân vật chung trên mặt đất; Hướng dương, Nhà khoa học và Kỹ sư đóng vai trò là nhân vật hỗ trợ; Chomper và All-Star là những nhân vật tham gia chiến đấu cận chiến và Cacti là những tay súng bắn tỉa. Ngoài khả năng bắn súng góc nhìn thứ ba bình thường, mỗi lớp còn có ba khả năng đặc biệt. Chẳng hạn, Peashooters có thể triển khai Bom ớt để khởi động một cuộc tấn công khu vực có hiệu lực, trong khi Chomper có thể đào hang dưới lòng đất và phục kích một thây ma từ bên dưới. Như một phần bổ sung cho chiến đấu, hầu hết các bản đồ đều có rải rác "Chậu hoa" và "Đống xương"; từ những thứ này, Thực vật có thể đặt các cây phòng thủ cố định trong khi Thây ma có thể sinh ra những xác sống nhỏ hơn tự đi lang thang trên bản đồ. Điều này thêm yếu tố PvE vào hầu hết các chế độ trò chơi, nếu không thì PvP. Các đơn vị này được trí tuệ nhân tạo (AI) điều khiển và tiêu thụ khi sử dụng. Người chơi kiếm xu, một dạng tiền tệ trong trò chơi, bằng cách hoàn thành các mục tiêu, hồi sinh đồng đội hoặc tiêu diệt kẻ thù.
Vụ án Lệ Chi viên
Bối cảnh trước vụ án
Lên ngôi năm 1433 khi 11 tuổi, Lê Thái Tông tỏ ra là vị vua tài năng, quyết đoán, bên trong trừ bỏ 2 đại thần phụ chính Lê Sát và Lê Ngân, bên ngoài đánh dẹp các thổ tù phía Tây Bắc. Tại hậu cung, vua có sáu người vợ: vãi
Chầu văn
Phần lời của chầu văn
Da tựa tuyết ánh hường tươi tốt
Plants vs. Zombies Garden Warfare
Chế độ chơi
Trò chơi có chế độ hợp tác và một số chế độ nhiều người chơi cạnh tranh. Garden Ops có tối đa bốn người chơi điều khiển các Cây bảo vệ khu vườn qua mười đợt zombie, với một số đợt là sóng trùm trong đó máy đánh bạc sẽ sinh ra các nhân vật trùm khác nhau hoặc thưởng cho người chơi bằng tiền xu. Sau đợt cuối cùng, cây phải chạy đến điểm khai thác và tồn tại cho đến khi chúng được sơ tán. Trong Chế độ Boss, người chơi có thể nhập vai Tiến sĩ Zomboss hoặc Crazy Dave (tương ứng với Zombies và Plants) bay lượn trên cao trên chiến trường trong một cỗ máy bay và gửi hỗ trợ cho người chơi dưới mặt đất bằng cách kích hoạt quét radar, hồi máu, hồi sinh đồng đội đã ngã xuống và tiến hành các cuộc không kích. Chế độ này khả dụng cho người dùng Xbox SmartGlass và Kinect. Người chơi PlayStation 4 và Xbox One cũng có quyền truy cập vào chế độ hợp tác màn hình chia nhỏ, trong đó hai người chơi tham gia chiến đấu chống lại làn sóng thây ma bất tận.
Vụ án Lệ Chi viên
Bối cảnh trước vụ án
Ngoài ra, sử sách ghi nhận Lê Thái Tông còn có quan hệ tình cảm với vợ thứ của Thừa chỉ Nguyễn Trãi là Nguyễn Thị Lộ, một người phụ nữ "rất đẹp, văn chương rất hay", được gọi vào cung phong làm Lễ nghi học sĩ, ngày đêm hầu bên cạnh.
Chầu văn
Phần lời của chầu văn
- Thể hát nói: (Trích văn Quan Đệ Nhị)
Plants vs. Zombies Garden Warfare
Phát triển
Garden Warfare có nguồn gốc từ một ý tưởng trò chơi nội bộ do một nhóm nhỏ phat triển nên tại nhà phát hành game nổi tiếng Electronic Arts. Tin rằng khái niệm này sẽ hoạt động tốt trong trò chơi Plants vs. Zombies, nhóm đã sản xuất một nguyên mẫu. Sau khi nguyên mẫu của họ hoàn thành, PopCap Games của Vancouver, Canada, đã hợp nhất nhóm và bắt đầu phát triển vào đầu năm 2012. Nhóm phát triển hy vọng sẽ sử dụng Garden Warfare để giới thiệu loạt đến nhiều đối tượng hơn. Họ tránh làm một trò chơi phòng thủ tháp 2D và thay bằng một thể loại khác. Tiền đề ban đầu của trò chơi là để thực vật và thây ma chiến đấu với nhau. Nhóm đã đưa ra các khả năng chơi khác nhau, chẳng hạn như tạo thế giới mở hoặc trò chơi hành động một người chơi. Cuối cùng, nhóm đã quyết định biến nó thành trò chơi tập trung vào nhiều người chơi vì tính ngẫu nhiên của chế độ nhiều người chơi—chơi với bạn bè hoặc người lạ—khiến game trở nên thú vị hơn. Nhóm tuyển dụng những nhân viên từng làm việc trên các trò chơi hành động và bắn súng khác, cũng như những người đã từng làm việc nhiều với công cụ Frostbite. Họ cũng hợp tác chặt chẽ với EA DICE khi lặp lại công nghệ của trò chơi.
Vụ án Lệ Chi viên
Bối cảnh trước vụ án
Thừa chỉ Nguyễn Trãi là công thần khai quốc nhà Hậu Lê, một văn thần có nhiều đóng góp trong khởi nghĩa Lam Sơn. Tuy nhiên đến thời bình, trong chính trường nhà Hậu Lê thời Lê Thái Tổ và sau đó là Lê Thái Tông, sự nghiệp của ông lúc thăng lúc giáng vì có bất đồng quan điểm với một số đại thần khác, một số kế sách không được dùng. Nguyễn Trãi bất mãn và lui về ở ẩn năm 1439.
Chầu văn
Phần lời của chầu văn
Nhác trông lên tòa vàng san sát,
Plants vs. Zombies Garden Warfare
Phát triển
Đối tượng chính của trò chơi là những người thích trò chơi hành động và những người yêu thích dòng Plants vs. Zombies. Giai điệu của trò chơi không nghiêm túc và nghiệt ngã như các game bắn súng khác như Call of Duty và Battlefield. Điều này cho phép người chơi chỉ cần "ngồi xuống, tận hưởng trò chơi và cười sảng khoái" vì tính nhẹ nhàng của nó. Nhóm đảm bảo rằng tinh thần đồng đội, cân bằng giữa lối chơi và kỹ năng là những trụ cột quan trọng trong lối chơi, tương tự như các trò chơi hành động truyền thống. Để giới thiệu chiều sâu chiến thuật của trò chơi trong khi vẫn duy trì cảm giác vui tươi, nhóm đã lấy cảm hứng từ các game bắn súng theo đội khác có hình ảnh đầy màu sắc như Team Fortress 2. Ngoài ra, nhóm cho phép người chơi sinh ra các loại cây và thây ma cố định nhằm hỗ trợ chiến đấu. Một cách khác để game mang tính chiến thuật hơn là giới thiệu các biến thể nhân vật. Mỗi nhân vật có số liệu thống kê độc đáo, làm thay đổi một chút trải nghiệm chơi trò chơi.
Vụ án Lệ Chi viên
Diễn biến
Có 3 nguồn chính sử đề cập đến vụ án Lệ Chi viên là Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục và Lịch triều hiến chương loại chí. Ngày 27 tháng 7 (âm lịch) năm Nhâm Tuất (1442), vua Lê Thái Tông đi tuần ở miền Đông, duyệt quân ở thành Chí Linh, Hải Dương. Nguyễn Trãi đón vua ngự ở chùa Côn Sơn, nơi ở của Nguyễn Trãi. Ngày 4 tháng 8 (âm lịch) vua về đến Lệ Chi viên thuộc huyện Gia Định (nay thuộc thôn Đại Lai, xã Đại Lai, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh). Cùng đi với vua có Nguyễn Thị Lộ, một người thiếp của Nguyễn Trãi khi ấy đã vào tuổi 40 (bà sinh năm 1400) được vua Lê Thái Tông yêu quý vì sự xinh đẹp, có tài văn chương, luôn được vào hầu bên cạnh vua. Khi về đến Lệ Chi viên, vua thức suốt đêm với Nguyễn Thị Lộ rồi mất.
Plants vs. Zombies Garden Warfare
Phát triển
Khi chọn các loại cây có thể chơi được từ danh sách các nhân vật trong loạt Plants vs. Zombies, nhóm đã chọn các nhân vật dựa trên đường đạn, bao gồm Peashooter và Cactus. Các nhân vật sẽ trông rất "ngầu" và "hài hước" nhằ mục đích thu hút người chơi muốn mở khóa chúng. Các nhân vật khác đã xuất hiện trong các trò chơi Plants vs. Zombies trước đó đã trở lại dưới dạng cây trồng trong chậu hoặc thây ma do trí thông minh nhân tạo điều khiển. Về khía cạnh lối chơi, thực vật là nhân vật phòng thủ, trong khi thây ma có nhiều kỹ năng và khả năng tấn công hơn. Nhóm phải đối mặt với nhiều thách thức hơn khi thiết kế thây ma hơn là thực vật vì tất cả các loại cây đều dễ dàng phù hợp với lối chơi khác với nguyên mẫu, trong khi thây ma có nhiều lối di chuyển hơn trong trò chơi gốc. Nhóm đã phải tạo ra một dàn nhân vật đa dạng để phù hợp với các lớp trò chơi khác nhau. Nhóm cũng phải đối mặt với những thách thức khi tạo ra âm thanh của thực vật; những thứ này là "trừu tượng" khi so sánh với các hành động của chúng trên màn hình.
Vụ án Lệ Chi viên
Diễn biến
Các quan bí mật đưa về, ngày 6 tháng 8 (âm lịch) mới đến kinh sư, nửa đêm vào đến cung mới phát tang. Triều đình đã quy cho Nguyễn Thị Lộ tội giết vua. Ngay sau khi Thái tử Bang Cơ mới 2 tuổi lên nối ngôi (tức là Lê Nhân Tông), triều đình bắt Nguyễn Trãi tru di tam tộc vào ngày 16 tháng 8 (âm lịch) năm này.
Tháng 7 âm lịch, Lê Thái Tông tuần hành phía đông, duyệt võ ở Chí Linh, Nguyễn Trãi đón mời, nhà vua đến chơi chùa núi Côn Sơn, nơi ở của Nguyễn Trãi.
Năm 1442, Nguyễn Trãi 63 tuổi, vợ Nguyễn Trãi là Thị Lộ, vào hầu vua, dùng chất độc giết vua, triều đình kết án phải giết ba họ.
Trong 3 sách chính sử nêu trên, Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục cùng thống nhất cho rằng Lê Thái Tông bị bạo bệnh mà qua đời, và sau khi thi hài Lê Thái Tông được đưa về kinh đô thì Nguyễn Thị Lộ bị mọi người đồng loạt buộc tội giết vua. Riêng Lịch triều hiến chương loại chí cho rằng Nguyễn Thị Lộ dùng thuốc độc giết vua.
Hậu kỳ
Theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục, ngay khi Nguyễn Trãi bị tru di tam tộc, nhiều người đã cho là ông bị oan.
Lê Nhân Tông khi xem sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi từng có ý kiến rằng: "Nguyễn Trãi là người trung thành giúp đức Thái Tổ dẹp loạn tặc, giúp đức Thái Tông sửa sang thái bình... không may bị người đàn bà gây biến, để người lương thiện mắc tội rất là đáng thương".
Năm 1464, Lê Thánh Tông chính thức ban chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi, truy tặng ông tước Tán Trù bá, cho người con trai còn sống sót của ông là Nguyễn Anh Vũ làm chức Đồng Tri châu. Năm 1512, Lê Tương Dực truy tặng Nguyễn Trãi làm Tế Văn hầu.
Giai thoại
Giai thoại về cái chết của Nguyễn Trãi được truyền tụng qua sự tích Rắn báo oán rất nổi tiếng. Theo Nguyễn Đổng Chi ghi nhận và phân tích, đây là câu chuyện do tầng lớp Nho sĩ bịa đặt ra nhằm huyền thoại hóa tấn thảm kịch của Nguyễn Trãi, xóa mờ sự thật về tấn thảm kịch ấy, để có một cách giải thích hợp với lý trí trước cái chết oan khốc của một người như ông và cả dòng họ ông. Chính vì vậy, câu chuyện có những nhân tố hoang đường, thậm chí còn xuyên tạc hình ảnh một nhân vật tài hoa như Thị Lộ. Cũng như Nguyễn Đổng Chi ghi nhận, sự tích "Rắn báo oán" này được thêu dệt dựa trên hai câu chuyện có nội dung tương tự ở Trung Quốc:
Ý kiến xét lại vụ án
Lê Nhân Tông từng có ý kiến xem Nguyễn Trãi bị oan khi đọc sách Dư địa chí ông viết, nhưng vẫn cho rằng Nguyễn Thị Lộ là thủ phạm gây ra cái chết của vua cha Thái Tông. Lê Thánh Tông chính thức ban chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi nhưng không nói tới Nguyễn Thị Lộ.
Trong giới sử học hiện nay, có ý kiến của các nhà chuyên môn như Vũ Khiêu, Phan Huy Lê, Hoàng Đạo Chúc, Phan Văn Các, Đinh Xuân Lâm cho rằng: còn một người nữa chịu oan khuất chưa từng được minh oan là Nguyễn Thị Lộ. Trong hội thảo khoa học về Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Nguyễn Thị Lộ đã bị triều đình nhà Lê đương thời (do Thái hậu Nguyễn Thị Anh chấp chính cho vua nhỏ Lê Nhân Tông mới lên 2 tuổi) vu khống.
Nhóm tác giả nghiên cứu lịch sử đương đại Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ trong tác phẩm "Nhìn lại lịch sử", xuất bản năm 2003, cho rằng chủ mưu vụ án chính là Nguyễn Thị Anh, vợ thứ của vua Lê Thái Tông.
Ngôi thái tử
Ngoài các suy đoán căn cứ vào sử sách, gần đây các nhà nghiên cứu nói trên đã tham khảo gia phả dòng họ Đinh là con cháu của công thần Đinh Liệt nhà Hậu Lê và phát hiện nhiều bài thơ của chính Đinh Liệt để lại (được công bố trong "Nhìn lại lịch sử" của họ). Bài thơ được viết bằng chữ Hán nhưng viết theo kiểu ẩn ý, dùng phép nói lái để người đọc suy đoán rằng: Thái tử Lê Bang Cơ (tức vua Lê Nhân Tông) không phải là con vua Lê Thái Tông.
Vua Lê Thái Tông lúc mất mới 20 tuổi nhưng trước khi mất vua đã có bốn con trai. Con lớn nhất là Lê Nghi Dân, con thứ hai là Khắc Xương, con thứ ba là Bang Cơ (Lê Nhân Tông sau này), con thứ tư là Tư Thành (Lê Thánh Tông sau này). Vì các hoàng tử đều còn quá nhỏ (chỉ chênh nhau một vài tuổi) nên việc tranh chấp ngôi thái tử xảy ra giữa các bà vợ vua Thái Tông. Nguyễn Thị Anh là mẹ của Bang Cơ.
Nghi Dân là con lớn nhất vốn đã được lập làm thái tử dù còn rất nhỏ. Nhưng sau đó Nguyễn Thị Anh được vua sủng ái nên năm 1441 vua truất ngôi của Nghi Dân mà lập Bang Cơ. Bà mẹ của Khắc Xương vốn không được vua sủng ái nên không thể tranh chấp ngôi thái tử. Tuy nhiên, nhiều người trong triều dị nghị rằng, Nguyễn Thị Anh đã có thai trước khi vào cung và Bang Cơ không phải là con vua Thái Tông. Cùng lúc đó, một bà phi khác của vua là Ngô Thị Ngọc Dao lại có mang sắp sinh. Nguyễn Thị Anh sợ chuyện bại lộ thì ngôi lớn sẽ thuộc về con bà Ngọc Dao nên tìm cách hại bà Ngọc Dao. Bà này được vợ chồng Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ hết sức che chở, mang đi nuôi giấu và sinh được Hoàng tử Lê Tư Thành năm 1442.
Biết bà Ngọc Dao đã sinh con trai mà ngày càng nhiều người đồn đại về dòng máu của Bang Cơ, nhân lúc con mình còn đang ở ngôi đương kim thái tử, Nguyễn Thị Anh chủ động ra tay trước. Nhân dịp vua Thái Tông về thăm Nguyễn Trãi, sợ Nguyễn Trãi gièm pha mình và nói tốt cho Tư Thành nên bà sai người sát hại vua Thái Tông rồi đổ tội cho vợ chồng Nguyễn Trãi.
Sau khi vua mất, Bang Cơ lên ngôi, Nguyễn Thị Anh được làm Thái hậu, nắm quyền trị nước. Nguyễn Trãi không thể biện bạch cho sự oan uổng của mình và phải chịu án tru di tam tộc.
Theo sử sách, ngày 9 tháng 9 (âm lịch) năm Nhâm Tuất (1442), chỉ vài ngày sau khi hành hình gia đình Nguyễn Trãi, triều đình (thực ra chính là Thái hậu Nguyễn Thị Anh nhiếp chính thay con ) ra lệnh giết hai hoạn quan Đinh Phúc, Đinh Thắng vì trước khi chết Nguyễn Trãi có nói là "hối không nghe lời của Thắng và Phúc". Các nhà nghiên cứu nói trên cho rằng chính Đinh Phúc, Đinh Thắng là những người khuyên Nguyễn Trãi sớm tố cáo Nguyễn Thị Anh với vua Thái Tông. Do đó để diệt khẩu, bà sai giết hai người này.
Chính bởi thân thế của Lê Nhân Tông có phần "không chính" nên sau này, năm Kỷ Mão (1459), con trưởng của vua Thái Tông là Lê Nghi Dân lấy lý do để làm binh biến giết hai mẹ con Nguyễn Thị Anh. Trong bài chiếu lên ngôi, Nghi Dân nói rõ: "... Diên Ninh [Nhân Tông] tự biết mình không phải là con của Tiên đế [Thái Tông]..."
Phản biện
Nhà nghiên cứu lịch sử Vũ Thị Thường đã đăng trên Tạp chí sông Hương về nghi án Lệ Chi viên, phản đối tác giả Bùi Văn Nguyên trong tác phẩm Văn chương Nguyễn Trãi, khi nhà nghiên cứu này cho rằng: "Cuối cùng bọn gian thần phía bà phi Nguyễn Thị Anh âm mưu giết hại vua Lê Thái Tông, Nguyễn Trãi, Nguyễn Thị Lộ để giành ngôi cho Bang Cơ khỏi rơi vào tay Tư Thành, người được Nguyễn Trãi, Nguyễn Thị Lộ ủng hộ" với những lập luận như sau:
Tác giả Vũ Thị Thường kết luận rằng vua Lê Thái Tông chết đột ngột ở Lệ Chi viên, Nguyễn Trãi chỉ là người không may mắn mà thôi, và không nên suy luận đi quá xa.
Trong văn học nghệ thuật
Vụ án Lệ Chi viên từng được thể hiện trong nhiều tác phẩm văn học và nghệ thuật trong đó có các tác phẩm được báo chí đánh giá cao như vở cải lương Rạng ngọc Côn Sơn của Đoàn Cải lương Trần Hữu Trang, vở chèo Oan khuất một thời của Nhà hát Chèo Hà Nội.
Vở kịch Bí mật Lệ Chi Viên của Công ty Thái Dương (sân khấu IDECAF) từng được báo chí ca ngợi đã giành được ba giải Mai Vàng (năm 2007): giải Đạo diễn sân khấu cho Nghệ sĩ ưu tú Thành Lộc, giải Nam diễn viên Kịch nói cho Hữu Châu (vai Nguyễn Trãi) và giải Nữ diễn viên Kịch nói cho Thanh Thủy (vai Nguyễn Thị Anh).
Phim tài liệu Bí mật vụ án Lệ Chi viên từng được chiếu trên VTV1.
Năm 2012, bộ phim Thiên mệnh anh hùng của đạo diễn Victor Vũ cũng lấy bối cảnh là 12 năm sau khi Nguyễn Trãi chết, các thế lực vương tôn tranh giành nhau, trong đó có Tuyên Từ Thái hậu.
Về các bài thơ của Đinh Liệt
Bài thơ Nôm nhận xét về Lê Thái Tông: Trong bài này Đinh Liệt buộc phải dùng phép nói lái: Tống Thai tức là Thái Tông (Lê Nguyên Long). Vua là một anh quân vì ông biết ngăn ngừa cường thần, dẹp phiên trấn, sùng nho, mở thi cử, song lại quá ham mê tửu sắc. Về họa tự trong nhà, Đinh Liệt có bài thơ: Nhung tân đọc lái là Nhân Tông, tức là Bang Cơ, con Nguyễn Thị Anh, thịnh y là thị Anh. Bài này có thể tạm dịch: Trước khi vào cung, Thị Anh đã gian díu với Lê Nguyên Sơn, một người thuộc họ xa của dòng dõi Lê Khoáng (cha Lê Lợi). Một bài thơ khác, Đinh Liệt viết: Dịch là: Việc Thị Anh giết hai hoạn quan Đinh Phúc, Đinh Thắng được Đinh Liệt viết trong bài thơ mà nhiều người cho rằng vì chính hai người này đã mật báo cho ông và Nguyễn Trãi biết: Dịch là: Với cách gọi các vua bằng miếu hiệu như Thái Tông, Nhân Tông, chắc chắn các bài thơ này Đinh Liệt viết vào thời Lê Thánh Tông. Dù Nhân Tông và Thái hậu Nguyễn thị đã chết nhưng việc này vẫn không thể nói công khai, vì trên danh nghĩa, ngôi vua của Nhân Tông vẫn là hợp pháp. Có như vậy, việc cướp ngôi của Lê Nghi Dân mới là "phản nghịch" và việc lên ngôi của Thánh Tông mới là hợp lẽ. Đây chính là nguyên nhân khiến Đinh Liệt phải dùng phép nói ẩn ý để truyền lại cho đời sau. Sau này tới đời vua Lê Thánh Tông, vua Thánh Tông đã minh oan cho Nguyễn Trãi. Tuy nhiên, những bài thơ trên được tìm thấy trong gia phả họ Đinh thất lạc tại Trung Quốc nên tính chính xác của nó không được kiểm chứng, chỉ mang tính tham khảo giả thuyết.
Chú thích
Thể loại:Việt Nam năm 1442 Thể loại:Nguyễn Trãi Thể loại:Lịch sử Việt Nam thời Lê sơ Thể loại:Vụ án oan sai Thể loại:Nghi án về tội giết người chưa có lời giải minh bạch trong lịch sử Thể loại:Gia Bình
Chầu văn
Phần lời của chầu văn
Không đâu bằng Phố Cát, Đồi Ngang
Đá lô xô nước chảy làn làn
Điều một thú cỏ hoa như vẽ
Nhạn chiều hôm bay về lẻ tẻ,
Trên sườn non chim sẻ ríu ran.
nước dưới khe tung tính tiếng đàn,
Trên đỉnh núi tùng reo điểm trống
Thanh thanh chi thủy chiếu trần tâm
Sơn chi cao hệ thủy chí thâm
Đây thực chốn non nhân nước trí
Âm nhạc
Hát văn là lễ nhạc hát chầu Thánh nên có vai trò quan trọng trong lễ hầu đồng. Lời ca, tiếng nhạc của cung văn nhằm mời gọi các vị Thánh về. Hát văn làm cho buổi lễ sống động. Những người hát văn vừa chơi nhạc cụ vừa thay nhau hát trong một vấn hầu thường kéo dài từ 4-8 tiếng
Các nhạc cụ chính gồm đàn nguyệt, guitar phím lõm, trống ban (trống con), trống đế, phách, cảnh, thanh la, sinh tiền, chén gõ (hầu văn Huế) và ngoài ra còn sử dụng nhiều nhạc cụ khác như: trống cái, sáo, đàn nhị, kèn bầu, chuông, mõ, đàn bầu.
Hát văn thường được nhắc tới kèm hai địa danh là Hà Nội và Nam Định, song hát văn Hà Nội hay hát theo lối bay bướm hơn hát văn Nam Định. Hát văn Nam Định thường đơn giản mộc mạc.
Các làn điệu và tiết tấu
Về tiết tấu, hát văn thường sử dụng nhịp ngoại (đảo phách). Loại nhịp này mang đến một cảm giác không ổn định trong tâm trí người nghe, đưa người nghe vào trạng thái mông lung, huyền ảo.
Hát chầu văn sử dụng nhiều làn điệu (hay còn gọi là lối hát, cách hát). Người xưa còn gọi làn điệu là cách 格. Thí dụ như điệu bỉ thì gọi là bỉ cách, điệu dọc thì gọi là dọc cách…
Các làn điệu hát văn cơ bản gồm: Bỉ, Miễu, Thổng, Phú Bình, Phú Chênh, Phú Nói, Phú rầu (phú dầu), Đưa Thơ, Vãn, Dọc, Cờn Xá, Kiều Dương, Hãm, Dồn, điệu kiều thỉnh, Hát Sai (Hành Sai), ngâm thơ. Ngoài ra còn sử dụng nhiều làn điệu khác như hát nói trong ca trù, hát then, hò Huế, cải lương,...
Mỗi giá hầu thường có một số điệu hát riêng, như các giá về Thiên phủ hay Địa phủ thường dùng dọc, phú, giá về Thoải phủ thường là cờn, còn các giá Nhạc Phủ là Xá.
Ngoài ra hát chầu văn còn có thể mượn các làn điệu nhạc cổ truyền khác như xẩm, quan họ, ca Huế, cải lương (dân ca Nam Bộ) và cả những điệu hát của dân tộc thiểu số
Xen kẽ những đoạn hát là đoạn nhạc không lời, gọi là lưu không.
Hà Nội
Nghệ nhân Cả Mã
Nghệ nhân Vĩnh Hàng Tre - Tâm Cẩn
Nghệ nhân Phạm Văn Kiêm: Ông đã có công bảo tồn, sưu tầm và sáng tác nhiều bản văn, cho thu âm và dành nhiều tâm huyết cho nghệ thuật này. Tư liệu ông để lại được thu thập vào cuối những năm 1980 đã giúp đỡ tác giả Lê Y Linh viết cuốn Cung văn và Điện thần, bản dịch của luận án tiến sĩ âm nhạc bảo vệ tại trường Sorbonne, Paris, Pháp.