cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vázquez de Coronado (tổng)
Tổng nằm ở cao nguyên ở ngoại ô San José và bao gồm một khu vực lớn của Cordillera Central và vườn quốc gia Braulio Carrillo. Sông Sucio tạo thành ranh giới phía tây còn sông Macho, sông Zurquí và sông Patria tạo thành biên giới phía đông. Mũi phía bắc là hợp lưu cua sông Sucio và Patria. Tổng được lập theo sắc lệnh ngày 15 tháng 11 năm 1910 và được đặt tên theo toàn quyền thuộc địa đầu tiên của Tây Ban Nha ở Costa Rica. Tổng Coronado được chia thành 5 huyện.
Tham khảo
Thể loại:Tổng của Costa Rica
Doddabommanahalli, Jagalur
Doddabommanahalli là một làng thuộc tehsil Jagalur, huyện Davanagere, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Davanagere (huyện)
Thập bát ban võ nghệ
Thập bát ban võ nghệ (chữ Hán: 十八般武藝) hay thập bát ban binh khí (chữ Hán: 十八般兵器) là 18 loại vũ khí cơ bản trong hệ thống chương trình của các môn phái võ thuật Trung Quốc cũng như một số môn võ cổ truyền Việt Nam, đặc biệt là các nhánh võ có xuất xứ từ Bình Định, Nam Trung Bộ Việt Nam.
Vũ khí cổ đại gồm rất nhiều loại nhưng được hệ thống hóa thành 18 môn loại. Đây là biểu hiện của quan niệm của người xưa cho rằng số 9 là số cùng của chữ số (vì nếu thêm 1 vào số 9 thì sẽ thành số 1 thêm 0. Trong 10 vị trí, số hạng 10 lại trở thành chữ số bé nhất vì vậy triết học, số học và lý học phương Đông dùng số 9 hay bội số của số 9 để biểu thị số mục nhiều. 18 là bội số của 9, vì vậy thập bát ban võ nghệ trở thành thuật ngữ được dùng cho tới ngày nay.
Lịch sử
Theo dã sử Trung Quốc, Đao, Thương và Cung tên do Hoàng Đế, một vị vua trong Ngũ Đế sống khoảng thế kỷ 26 trước Công nguyên đến Thế kỷ 21 trước Công nguyên, tạo ra. Tuy nhiên lịch sử nhân loại cho thấy, từ thời đồ đá con người đã biết sử dụng gậy gỗ, dao đá, búa đá, là những loại binh khí nguyên thủy trong cuộc đấu tranh sinh tồn chống lại các loài thú dữ và các bộ tộc hiếu chiến khác. Đến thời đồ đồng, các bộ lạc hoang sơ đã biết sử dụng đồng xanh (thanh đồng) mài làm dao, thương, việt (búa) v.v. và sau đó là thời đồ sắt với những vũ khí đầu tiên (không kể những công cụ sản xuất) được làm bằng sắt đúc. Đến đời Minh Trung Quốc (1368-1644), các loại vũ khí ngày càng đa dạng và cơ bản đã được phân chia thành 18 loại.
Tuy nhiên thuật ngữ "thập bát ban võ nghệ" hay "thập bát ban binh khí" trong lịch sử Trung Hoa cũng như Việt Nam thời cổ đại chưa hề thấy xuất hiện. Tạ Triệu Chiết đời Minh trong cuốn Ngũ tạp trở và Chử Nhân Hoạch đời Nhà Thanh trong Kiên hồ tập đều đã nói đến "thập bát ban võ nghệ". Rõ ràng khái niệm "thập bát ban võ nghệ" do người đời sau sáng tác ra, nhưng lịch đại cụ thể của thuật ngữ thì chưa ai xác định được, đòi hỏi những nghiên cứu hết sức công phu khác để có thể tìm về nguyên khởi.
Môn loại
Thập bát ban võ nghệ do niên đại, vùng đất và các chi phái võ thuật khác nhau có những quan niệm khác nhau, dẫn đến tình trạng ít nhiều thiếu thống nhất về mặt khái niệm. Từ xưa đến nay có hàng chục cách hiểu về hệ thống này:
Việt Nam
Ở Việt Nam trong võ cổ truyền Bình Định, thập bát ban võ nghệ được lý giải gồm mười tám môn loại: siêu đao, thương, giáo (một loại binh khí dài hơn thương), mác, kiếm, xà mâu, khiên, phủ hay phủ việt (búa), kích, roi, giản, chùy, đinh ba, cào, côn, dây vải hay dải lụa có buộc vật nặng ở đầu, tô, thủ cước (tay, chân, quyền). Hệ thống thập bát ban võ nghệ Việt Nam đã có từ thời Lê, thời Nguyễn và được đưa vào nội dung khảo hạch, thi cử để tuyển chọn các cử nhân, tiến sĩ võ. Nội dung thi tuyển này chủ yếu bao gồm bắn cung, phóng lao, lăn khiên, cưỡi ngựa, múa giáo, múa siêu đao, múa kiếm, đấu kích, múa côn, đánh quyền v.v.
Liên kết ngoài
Thể loại:Vũ khí
Phước Trạch
Địa lý
Xã Phước Trạch nằm ở trung tâm huyện Gò Dầu, có vị trí địa lý:
Hành chính
Xã Phước Trạch được chia thành 3 ấp: Bàu Vừng, Cây Nính, Xóm Mía.
Giao thông
Tổng chiều dài các tuyến đường trên địa bàn xã Phước Trạch, huyện Gò Dầu là 21.437 km. Đến nay đã nhựa hoá, cứng hoá được 17.341 km đạt tỷ lệ 78%. Trong đó đường trục xã liên xã 6.106 km đã nhựa hoá 100%.
Gövdeli, Doğanşehir
Gövdeli là một thị trấn thuộc huyện Doğanşehir, tỉnh Malatya, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 2.272 người.
Murdannia audreyae
Murdannia audreyae là một loài thực vật có hoa trong họ Commelinaceae. Loài này được Faden mô tả khoa học đầu tiên năm 2001.
Liên kết ngoài
Thể loại:Murdannia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 2001
Wiborgia mucronata
Wiborgia mucronata là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được (L.f.) Druce miêu tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Wiborgia
Abatoleon bruneri
Abatoleon bruneri là một loài côn trùng trong họ Myrmeleontidae thuộc bộ Neuroptera. Loài này được Alayo miêu tả năm 1968.
Tham khảo
Thể loại:Abatoleon Thể loại:Động vật được mô tả năm 1968
Anopsicus nebulosus
Anopsicus nebulosus là một loài nhện trong họ Pholcidae. Loài này được phát hiện ở Jamaica.
Tham khảo
Thể loại:Anopsicus Thể loại:Loài đặc hữu của Jamaica
Ctenucha semistria
Ctenucha semistria là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Ctenucha
Hemerocallis multiflora
Hemerocallis multiflora là một loài thực vật có hoa trong họ Thích diệp thụ. Loài này được Stout miêu tả khoa học đầu tiên năm 1929.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Hoa hiên Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1929
Hiệp hội Khoa học Hệ thống Trái đất
Hiệp hội Khoa học Hệ thống Trái Đất (ESSP) là một hiệp hội dưới sự bảo trợ của Hội đồng Khoa học Quốc tế (ICSU) để nghiên cứu tổng hợp hệ thống Trái Đất, cách thức thay đổi và tác động đến tính bền vững toàn cầu và khu vực. Nó bao gồm Diversitas, IGBP, WCRP và IHDP. Năm 2012, ESSP đã đóng cửa và bắt đầu quá trình chuyển đổi sang Trái Đất Tương lai.
Trong thời đại hiện nay, những thay đổi môi trường toàn cầu đang nhanh hơn và thay đổi các hệ thống của Trái Đất về thành một trạng thái không có sự lặp lại như trong lịch sử trước đó. Hệ thống Trái Đất là tập hợp thống nhất của các thành phần vật lý, hóa học, sinh học và xã hội, các quá trình và tương tác cùng nhau xác định trạng thái và động lực của hành tinh Trái Đất, bao gồm cả sinh vật và người ở của nó.
Khoa học hệ thống Trái Đất là nghiên cứu về hệ thống Trái Đất, tập trung vào việc quan sát, hiểu và dự đoán những thay đổi môi trường toàn cầu liên quan đến tương tác giữa đất, khí quyển, nước, băng, sinh quyển, xã hội, công nghệ và nền kinh tế.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tổ chức khoa học Trái Đất
Quận Chilton, Alabama
Quận Chilton là một quận thuộc tiểu bang Alabama, Hoa Kỳ. Quận này nổi tiếng về đào. Tên của nó là để vinh danh William of Chilton, Sr (1810-1871), một luật sư đã trở thành Chánh án của Tòa án tối cao bang Alabama và sau đó đại diện quận Montgomery tại Quốc hội Hoa miền Nam của Hoa Kỳ. Tính đến năm 2000, dân số là 39.593 người. Quận lỵ là Clanton và nó là một quận cấm, hoặc quận khô.
Tham khảo
Thể loại:Quận của Alabama Thể loại:Quận của Appalachia
Santa-Maria-Poggio
Santa-Maria-Poggio  là một xã ở tỉnh Haute-Corse trên đảo Corse, Pháp. Xã này có diện tích 10,28 km², dân số năm 1999 là 629 người. Khu vực này có độ cao 300 mét trên mực nước biển.
Chú thích
Santamariapoggio
Earling, Iowa
Earling là một thành phố thuộc quận Shelby, tiểu bang Iowa, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thành phố này là 437 người.
Dân số
Dân số qua các năm:
Xem thêm
Thể loại:Thành phố của Iowa Thể loại:Quận Shelby, Iowa
Xung đột Công ty Đông Ấn Hà Lan với Đàng Trong
Xung đột Công ty Đông Ấn Hà Lan với Đàng Trong là cuộc xung đột giữa xứ Đàng Trong do các chúa Nguyễn cai trị thời chúa Nguyễn Phúc Lan với Công ty Đông Ấn Hà Lan (tiếng Hà Lan: Vereenigde Oost-Indische Compagnie, viết tắt là VOC) từ năm 1637 cho tới năm 1643.
Bối cảnh xung đột
nhỏ|180px|[[Antonio van Diemen, Toàn quyền Đông Ấn Hà Lan]] nhỏ|140px|trái|Phù hiệu của VOC-Vereenigde Oost-Indische Compagnie Từ năm 1627 đến 1637 trong thời kỳ Trịnh-Nguyễn phân tranh, chúa Trịnh đã 3 lần cử đại binh vào Nam đánh chúa Nguyễn nhưng đều phải chịu thất bại. Nhận ra rằng khó mà có thể đánh bại được Chúa Nguyễn bằng chính sức lực của mình, để giành được chiến thắng, chúa Trịnh Tráng gửi một bức thư cho Toàn quyền Đông Ấn Hà Lan tại Batavia (Jakarta ngày nay) có tên là "Sesche Quan Kichio"; đây chính là Toàn quyền Anthony van Diemen và tên "Sesche Quan Kichio" theo cách phiên âm theo bản dịch của một thông dịch viên người Nhật. Nội dung bức thư cho biết Trịnh Tráng muốn phía Hà Lan chuyển cho ông 2 hoặc 3 tàu, 200 lính bắn giỏi để giúp chúa Trịnh.
Ngoài ra chúa Trịnh còn cần người Hà Lan gửi cho Đàng Ngoài 50 thuyền chiến với binh lính chọn lọc và đại bác có sức công phá mạnh để cùng quân Trịnh đi đánh Đàng Trong. Để đổi lại sự giúp đỡ này, chính quyền Đàng Ngoài sẽ tặng cho binh lính Hà Lan 20.000-30.000 lạng bạc. Ngoài ra, chúa Trịnh Tráng cũng hứa hẹn với người Hà Lan rằng ông sẽ tặng luôn Quảng Nam cho họ cai trị và bắt dân chúng Đàng Trong phải nộp cống cho Toàn quyền Đông Ấn Hà Lan và phía Hà Lan sẽ chia cho Đàng Ngoài một ít để hai bên cùng có lợi.
Bản Anh ngữ của lá thư:
Bản Việt ngữ của lá thư :
Năm 1641, nhân sự kiện hai chiếc tàu Hà Lan bị đắm gần Cù lao Chàm, hàng hóa bị tịch thu, những thủy thủ sống sót bị bắt, quan hệ giữa chúa Nguyễn với Công ty Đông Ấn Hà Lan trở nên căng thẳng, thương điếm của Công ty Đông Ấn Hà Lan ở Hội An phải đóng cửa.
Lời đề nghị của chính quyền Đàng Ngoài đã thuyết phục được phía Hà Lan hành động, khi mà Công ty Đông Ấn Hà Lan đang rất tức giận vì việc Chúa Nguyễn đã tịch thu hàng hóa của 2 tàu Hà Lan bị đắm (Kemphaan & Grootebroek). Một trong 2 tàu này là chiếc Grootebroek có chở theo một lượng lớn hàng hóa trị giá tới 23.580 real (1 real = 0,8 quan). Sau những cuộc mặc cả giữa hai bên (Công ty Đông Ấn Hà Lan và Chúa Trịnh) diễn ra liên tục giữa năm 1637-1638 thì năm 1639 Công ty quyết định cử 4 tàu đi giúp Đàng Ngoài tấn công Đàng Trong. Cũng trong năm 1639, Đàng Ngoài cố nài Hà Lan chuyển cho họ 5 tàu và 600 quân tinh nhuệ.
Cuộc tấn công của Công ty Đông Ấn Hà Lan
Ngày 14 tháng 5 năm 1641, Toàn quyền Đông Ấn Hà Lan chuyển cho Trịnh Tráng biết rằng họ đã sẵn sàng cử tàu tới phối hợp cùng quân Trịnh xâm chiếm Đàng Trong. Tháng 11 cùng năm, hai tàu Hà Lan là chiếc Gulden Buis và Maria de Medici bị đắm ở vùng biển Đàng Trong, sát Cù lao Chàm. 82 người Hà Lan sống sót đều bị bắt giam ở Hội An và chính quyền tịch thu cả hai chiếc tàu. Đầu năm 1642, một sứ thần của Đàng Ngoài đã sang Batavia yêu cầu Công ty bắt giữ thật nhiều người Đàng Trong ở Touran (Đà Nẵng), phía Hà Lan đã bắt được tổng cộng 120 người và ngỏ ý muốn trao đổi với những người Hà Lan đang bị chúa Nguyễn Phúc Lan giam giữ. Tuy nhiên, trong khi phía Hà Lan đã thả hết người thì phía Đàng Trong từ chối trả người nếu Công ty Đông Ấn không chịu giao luôn viên đại diện của họ Trịnh. Phía Hà Lan từ chối vì không muốn bỏ rơi sứ thần Đàng Ngoài. Đàm phán thất bại và phía Hà Lan giữ luôn 2 người được chính quyền Nguyễn ở Phú Xuân cử đi (1 ông quan và 1 thông dịch viên tên là Francisco). Sau đó, đại diện Hà Lan là Jacob Van Liesvelt nhổ neo về Batavia.
Tháng 5 năm 1642, Công ty Đông Ấn Hà Lan cử 5 tàu cùng 125 thủy thủ và 70 binh lính do Jan Van Linga chỉ huy đi lùng bắt dân chúng Đàng Trong ở ven biển và dọa sẽ giết hết một nửa và đem những người còn lại về Tongking (Tonkin/Đàng Ngoài) nếu đề nghị của họ bị bác bỏ trong 48 tiếng. Sau đó, tất cả bọn họ tiến lên phía Bắc, nơi biên giới với Đàng Ngoài và chờ quân Trịnh tới phối hợp (nhưng rất ít người tin quân Trịnh sẽ xuất hiện).
Thiện chí của Chúa Nguyễn
Có một điều mà người Hà Lan không biết là chúa Nguyễn Phúc Lan đã xem xét nghiêm túc sự đe dọa của người Hà Lan và ông đã thả 50 người từ tháng 3 năm 1642 nhưng mãi tới năm 1643 Công ty Đông Ấn Hà Lan mới biết chuyện này. Những người này khi trở về nhà đã bị tàu của Bồ Đào Nha (hoặc Tây Ban Nha) và một số người Hoa tấn công khiến nhiều người Hà Lan bị giết. 18 người sống sót bị vua Champa bắt làm nô lệ khi bơi vào bờ. Chỉ có một người may mắn sống sót và về nhà an toàn là Juriaan de Rode; Juriaan được bán cho vua Chân Lạp và vị vua này đã cho Juriaan trở về Batavia. Juriaan đã tới nơi an toàn ngày 5 tháng 1 năm 1643.
Trận chiến cuối cùng
Theo nhà nghiên cứu Lê Thành Khôi thì trong trận này tàu Wijdenes bị triệt tiêu, Baek bị giết, 2 tàu khác phải mở đường mà tháo chạy. Theo Đại Nam thực lục tiền biên thì quân đội chúa Nguyễn được chuẩn bị sẵn vì một nhóm trinh sát gọi là hải tuần đã mật báo từ trước.
Sau trận chiến này, phía Hà Lan kết luận rằng "Chúa của Tongking đã ngán ngẩm chiến tranh (với Cochinchina) rồi".
Sau cuộc xung đột với Đàng Trong, uy tín của Công ty Đông Ấn Hà Lan tại Viễn Đông có phần suy giảm. Sau khi nghe người Trung Hoa và dân địa phương buôn bán ở Nhật kể lại cuộc chiến, người Nhật bắt đầu cảm thấy coi thường Công ty Đông Ấn Hà Lan và uy tín của Hà Lan ở đây bị mất mát lớn. Cuộc xung đột với Hà Lan trong những năm 1640 cũng đã phản ánh một bước ngoặt trong sức mạnh quân sự của Đàng Trong. Phía Hà Lan tin rằng họ Nguyễn chỉ kém hơn một chút so với Đàng Ngoài.
Công ty Đông Ấn Hà Lan, với một lực lượng hải thuyền khá mạnh, trang bị vũ khí tối tân (vào thời bấy giờ), đã chinh phục được Batavia và vùng quần đảo Indonesia nhưng không thể chiến thắng được Đàng Trong chứng tỏ quân đội chúa Nguyễn khá mạnh, giúp Chúa Nguyễn thắng thế trong cuộc chiến với họ Trịnh vào thế kỷ 18.
Sau trận này, Công ty Đông Ấn Hà Lan không còn gởi tàu bè đến Đàng Trong. Đến năm 1648, khi chúa Nguyễn Phúc Tần, thay cha cầm quyền (cầm quyền ở Đàng Trong 1648-1687), muốn thương lượng với người Hà Lan thì Công ty Đông Ấn Hà Lan mới gửi đại diện đến Đàng Trong. Ngày 9 tháng 12 năm 1651 hai bên đi đến thỏa thuận bỏ qua những tranh chấp cũ, nhưng người Hà Lan cho rằng công việc buôn bán của họ vẫn tiếp tục bị trở ngại nên rút lui và đóng cửa thương cuộc ở Đàng Trong năm 1654.
Ghi chú
Thể loại:Chúa Nguyễn Thể loại:Công ty Đông Ấn Hà Lan Thể loại:Chiến tranh liên quan tới Việt Nam Thể loại:Chiến tranh liên quan tới Hà Lan X Thể loại:Quân sự Việt Nam thời Lê trung hưng Thể loại:Lịch sử quân sự Đàng Trong
Kon Tum
Kon Tum là một tỉnh nằm ở phía bắc Tây Nguyên, Việt Nam.
Năm 2018, Kon Tum là đơn vị hành chính Việt Nam đông thứ 61 về số dân, xếp thứ 59 về Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP), xếp thứ 53 về GRDP bình quân đầu người, đứng thứ 28 về tốc độ tăng trưởng GRDP. Với 535.000 người dân, số liệu kinh tế - xã hội thống kê GRDP đạt 20.057 tỉ Đồng (tương ứng với 0,8711 tỉ USD) , GRDP bình quân đầu người đạt 37,49 triệu đồng (tương ứng với 1.628 USD), tốc độ tăng trưởng GRDP đạt 8,10%.
Địa lý
Tỉnh lỵ của Kon Tum là thành phố Kon Tum cách Thành phố Hồ Chí Minh 654 km về phía Bắc, cách thành phố Đà Nẵng 320 km về phía Nam và cách thủ đô Hà Nội 1.095 km(theo Google Map) km về phía Nam. Tỉnh Kon Tum nằm ở ngã ba Đông Dương, phần lớn nằm ở phía Tây dãy Trường Sơn, có vị trí địa lý:
Địa hình
nhỏ|phải|Cảnh quan tại tỉnh Kon Tum Địa hình Kon Tum chủ yếu là đồi núi, chiếm khoảng 2/5 diện tích toàn tỉnh, bao gồm những đồi núi liền dải có độ dốc 150 trở lên. Địa hình núi cao liền dải phân bố chủ yếu ở phía bắc - tây bắc chạy sang phía đông tỉnh Kon Tum, đa dạng với gò đồi, núi, cao nguyên và vùng trũng xen kẽ nhau khá phức tạp, tạo ra những cảnh quan phong phú, đa dạng vừa mang tính đặc thù của tiểu vùng, vừa mang tính đan xen và hoà nhập, Kon Tum có độ cao trung bình từ 500 mét đến 700 mét, riêng phía Bắc có độ cao từ 800 mét - 1.200 mét, đặc biệt có đỉnh Ngọc Linh cao nhất với độ cao 2.596 mét.
Khí hậu
Khí hậu Kon Tum có nét chung của khí hậu vùng nhiệt đới gió mùa của phía Nam Việt Nam, lại mang tính chất của khí hậu cao nguyên. Khí hậu Kon Tum chia thành 2 mùa rõ rệt là mùa mưa và mùa khô. Trong đó, mùa mưa thường bắt đầu từ tháng 4 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 3 năm sau. Lượng mưa trung bình hàng năm vào khoảng 2.121 mm, lượng mưa năm cao nhất 2.260 mm, năm thấp nhất 1.234 mm, ba tháng 7, 8, 9 có lượng mưa cao nhất. Mùa khô, gió chủ yếu theo hướng đông bắc, nhưng vào mùa mưa, gió chủ yếu theo hướng tây nam. Nhiệt độ có sự chênh lệch đáng kể giữa các khu vực trong tỉnh, khu vực miền núi cao trải dài phía Đông Bắc gồm các huyện Kon Plong, Tu Mơ Rông và Đăk Glei thời tiết mát mẻ và ôn hòa, trong khi đó khu vực đất thấp phía Tây Nam như huyện Ia H'Drai, Sa Thầy và thung lũng thành phố Kon Tum thời tiết nóng và oi ả hơn.
Tài nguyên
Rừng Kon Tum phần lớn là rừng nguyên sinh có nhiều gỗ quý như cẩm lai, dáng hương, pơ mu, thông … tỉnh Kon Tum có khoảng hơn 300 loài thực vật, thuộc hơn 180 chi và 75 họ thực vật có hoa. Động vật nơi đây cũng rất phong phú, đa dạng, trong có nhiều loài hiếm, bao gồm chim có 165 loài, 40 họ, 13 bộ, đủ hầu hết các loài chim. Thú có 88 loài, 26 họ, 10 bộ, chiếm 88% loài thú ở Tây Nguyên. Bên cạnh các loài thú, Kon Tum còn có nhiều loại chim quý cần được bảo vệ như công, trĩ sao, gà lôi lông tía và gà lôi vằn.
Vùng đất sơ khai của các bộ tộc tự trị
nhỏ|phải|Phong cảnh thiên nhiên suối rừng trong [[thung lũng huyện Đăk Glei]] nhỏ|phải|Đập và hồ thủy điện Yaly vị trí giáp ranh với tỉnh [[Gia Lai]] Về nguồn gốc tên gọi "Kon Tum", theo ngôn ngữ Ba Na thì Kon là làng, Tum là hồ, chỉ tên gọi một ngôi làng gần một hồ nước cạnh dòng sông Đăk Bla mà hiện nay là làng Kon Kơ Nâm ở thành phố Kon Tum.
Vùng đất Kon Tum ngày xưa là vùng đất hoang vắng, đất rộng, người thưa với sự sinh sống của các dân tộc bản địa gồm Xơ Đăng, Bana, Gia Rai,Giẻ Triêng, Brâu, Rơ Măm. Mỗi dân tộc gắn với một vùng cư trú khác nhau. Thiết chế xã hội cổ truyền của người dân bản địa nơi đây là tổ chức làng (kon), mang tính biệt lập, do một già làng là người có uy tín nhất trong làng, đứng đầu. Đất rộng người thưa, cách biệt với bên ngoài bởi rừng rậm và núi non hiểm trở, các làng bản địa là những xã hội thu nhỏ, chưa có một chính quyền liên minh trong khi chính quyền các quốc gia hùng mạnh xung quanh như Đại Việt, Chân Lạp, Chiêm Thành, Vạn Tượng chưa vươn tầm kiểm soát đến đây.
Năm 1471, sau khi vua Lê Thánh Tông chinh phạt Chiêm Thành, đẩy lùi chính quyền Chiêm Thành về phía Nam (tương ứng vùng từ Khánh Hòa đến Bình Thuận ngày nay), đã cử các sứ thần thu phục các bộ tộc ở Tây Nguyên và sáp nhập vùng đất này vào lãnh thổ của Đại Việt.
Mãi đến phong trào khởi nghĩa Tây Sơn (1771-1786), ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ cử nhiều sứ giả đến tăng cường quan hệ hợp tác đồng minh với các bộ tộc vùng này nhằm tạo một hậu cứ vững chắc làm bàn đạp tiến xuống duyên hải, đồng thời mộ quân và tài lực phục vụ cho chiến tranh.
Bước chân các nhà truyền giáo và quá trình thực dân
Trong thời gian này, các giáo sĩ Thiên chúa giáo cũng tìm cách mở đường lên cao nguyên để truyền đạo, trong đó có cả Kon Tum. Lịch sử Giáo hội Công giáo tại Việt Nam ghi nhận, sau chuyến mở đường năm 1848, 2 linh mục Pháp và 7 thầy giảng người Việt đã đến Kon Tum và đặt cơ sở tôn giáo tại đây vào năm 1850. Hai trong 4 trung tâm truyền giáo đầu tiên được đặt ở vùng Kon Tum ngày nay: Kon Kơ Xâm (do linh mục Combes phụ trách, truyền giáo bộ tộc Bahnar-Jơlơng) và Kon Trang (do linh mục Dourisboure phụ trách, truyền giáo bộ tộc Xơ Đăng).
Sau đó, Mayréna quay về Quy Nhơn và thuyết phục chính quyền thực dân Pháp mua lại vương quốc Sedang. Sau khi Pháp từ chối đề nghị này, Mayréna sang Hồng Kông với ý định bán lại vương quốc Sedang cho người Anh. Nhân dịp này, công sứ Quy Nhơn Guiomar đã tìm cách ngăn chặn Mayréna trở về, đồng thời đặt quyền kiểm soát Tây Nguyên, dưới quyền công sứ Quy Nhơn. Năm 1892, chính quyền thực dân Pháp cho đặt tòa đại lý hành chính Kon Tum, do một giáo sĩ người Pháp là Vialleton (tên Việt: Truyền) phụ trách, trực thuộc tòa công sứ Bình Định.
Thời Pháp thuộc
nhỏ|phải|Cột mốc ngã ba biên giới Việt Nam-Lào-Campuchia Ngày 4 tháng 7 năm 1904, chính quyền thực dân Pháp thành lập tỉnh Plei Ku Der, do một công sứ Pháp là Leon Plantié nắm quyền cai trị, gồm hai tòa đại lý hành chính mới thành lập là Kon Tum (trước đây thuộc Bình Định) và Cheo Reo (trước đây thuộc Phú Yên). Ngày 25 tháng 4 năm 1907, chính quyền thực dân Pháp lại bãi bỏ tỉnh Plei Ku Der. Toàn bộ đất đai của tỉnh Plei Ku Der gồm hai tòa đại lý hành chính Kon Tum và Cheo Reo được sáp nhập trở lại hai tỉnh Bình Định và Phú Yên như trước đó. Ở tòa đại lý Kon Tum, viên đại lý đầu tiên là Guenot.
Ngày 9 tháng 2 năm 1913, chính quyền thực dân Pháp chính thức thành lập tỉnh Kon Tum, bao gồm đại lý hành chính Kon Tum tách ra từ Bình Định, đại lý hành chính Cheo Reo tách ra từ Phú Yên, và đại lý hành chính Buôn Ma Thuột. Năm 1917, Pháp thành lập tòa đại lý hành chính An Khê, gồm huyện Tân An và khu vực người dân tộc thiểu số đặt dưới quyền cai trị của công sứ Kon Tum. Ngày 2 tháng 7 năm 1923, thành lập tỉnh Đắk Lắk trên cơ sở tách đại lý Buôn Ma Thuột khỏi tỉnh Kon Tum. Ngày 3 tháng 12 năm 1929, thời công sứ Jerusalemy (người kế nhiệm Colas), thị xã Kon Tum được thành lập, trên thực tế chỉ là thị trấn, gồm tổng Tân Hương và một số làng dân tộc thiểu số phụ cận. Ngày 25 tháng 5 năm 1932, tách đại lý Pleiku ra khỏi tỉnh Kon Tum để thành lập tỉnh Pleiku. Đến ngày 9 tháng 8 năm 1943, đại lý hành chính An Khê được tách khỏi tỉnh Kon Tum, sáp nhập vào tỉnh Pleiku. Lúc này tỉnh Kon Tum chỉ còn lại tổng Tân Hương và toàn bộ đất đai vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Ngày 3 tháng 2 năm 1929, theo nghị định của Khâm sứ Trung Kỳ, tổng Tân Hương được lập thành thị trấn Kon Tum, từ đó thị trấn Kon Tum trở thành tỉnh lị của tỉnh Kon Tum, do viên công sứ Jerusalemy (1929 - 1931) đứng đầu. Từ năm 1931, người lên thay ông này là đại uý Guenin.
Trong chiến tranh giành độc lập
Về phía chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tỉnh Kon Tum chịu sự quản lý chỉ đạo về hành chính của Xứ ủy Trung Kỳ và Phân ban vận động quốc dân thiểu số Nam Trung Bộ. Tháng 1 năm 1947, Phân khu 15 thành lập, trong đó nòng cốt là tỉnh Kon Tum và các huyện miền Tây của hai tỉnh Quảng Nam và Quảng Ngãi. Trên thực tế, tổ chức hành chính của tỉnh Kon Tum vẫn giữ nguyên, nhưng chịu sự quản lý và chi phối của Phân khu 15 về hoạt động quân sự. Tháng 8 năm 1947, Khu 15 Tây Nguyên được thành lập, tỉnh Kon Tum là một trong những đơn vị hành chính trực thuộc Khu 15. Tháng 3 năm 1950, theo chủ trương của Liên Khu ủy V, tỉnh Kon Tum và Gia Lai được sáp nhập thành tỉnh Gia - Kon. Tháng 10 năm 1951, theo quyết định của Liên Khu ủy V, tỉnh Kon Tum và các huyện phía tây Quảng Ngãi hợp nhất thành Mặt trận miền Tây. Tháng 2 năm 1954, Kon Tum là tỉnh đầu tiên và duy nhất ở Tây Nguyên hoàn toàn đặt dưới quyền kiểm soát của Việt Minh. Một thời gian sau, Mặt trận miền Tây cũng được giải thể.
Hệ thống 2 chính quyền trong Chiến tranh Việt Nam
nhỏ|phải|Trẻ em chơi đùa cạnh xác một xe tăng bị phá hủy trong [[Trận Kon Tum. Ảnh được chụp năm 1972.]] Sau khi Hiệp định Giơnevơ được ký kết, phía Quốc gia Việt Nam tiếp quản Kon Tum. Năm 1958 dưới thời Việt Nam Cộng hòa, bộ máy hành chính tỉnh Kon Tum được chia thành tòa hành chính Kon Tum - bộ máy hành chính cấp tỉnh, bên dưới gồm các quận Kon Tum, Đăk Tô, Konplong và Đăk Sút.
Năm 1958, Việt Nam Cộng hòa thành lập quận Toumơrông. Năm 1959, tiếp tục lập thêm quận Chương Nghĩa. Năm 1960, quận Konplong bị xóa bỏ. Năm 1961, tỉnh Kon Tum còn lại 4 đơn vị hành chính cấp quận là Kon Tum, Đăk Tô, Đăk Sút, Toumơrông.
Năm 1974, quân Giải phóng tấn công tiêu diệt hoàn toàn các chi khu Đăk Pét, Măng Đen, Măng Buk. Tận dụng thời cơ thắng lớn ở Buôn Ma Thuột, ngày 16 tháng 3 năm 1975, quân giải phóng và dân chúng trong tỉnh đã nổi dậy tấn công vào đầu não của Việt Nam Cộng hòa ở nội thị, chiếm được thị xã và toàn tỉnh Kon Tum.
Sau khi Việt Nam thống nhất
Tháng 10 năm 1975, tỉnh Kon Tum sáp nhập với tỉnh Gia Lai thành tỉnh Gia Lai - Kon Tum. Lúc này, trên địa bàn tỉnh Kon Tum cũ có thị xã Kon Tum và 3 huyện: Đăk Glei, Đăk Tô và Kon Plông.
Ngày 10 tháng 10 năm 1978, thành lập huyện Sa Thầy trên cơ sở tách 4 xã thuộc huyện Đăk Tô và 1 xã thuộc thị xã Kon Tum. Ngày 12 tháng 8 năm 1991, tỉnh Kon Tum được tái lập trên cơ sở chia tách tỉnh Gia Lai - Kon Tum thành 2 tỉnh mới: Gia Lai và Kon Tum.
Khi tách ra, tỉnh có 5 đơn vị hành chính trực thuộc, gồm thị xã Kon Tum (tỉnh lỵ) và 4 huyện: Đăk Glei, Đăk Tô, Kon Plông và Sa Thầy.
Ngày 15 tháng 10 năm 1991, thành lập huyện Ngọc Hồi trên cơ sở tách 3 xã thuộc Sa Thầy, 1 xã thuộc huyện Đăk Tô và 1 xã thuộc huyện Đăk Glei.
Ngày 24 tháng 3 năm 1994, thành lập huyện Đăk Hà trên cơ sở tách 4 xã thuộc thị xã Kon Tum và 2 xã thuộc huyện Đăk Tô.
Ngày 31 tháng 1 năm 2002, chia huyện Kon Plông thành 2 huyện: Kon Plông và Kon Rẫy.
Ngày 9 tháng 6 năm 2005, chia huyện Đăk Tô thành 2 huyện: Đăk Tô và Tu Mơ Rông.
Ngày 14 tháng 9 năm 2009, chuyển thị xã Kon Tum thành phố Kon Tum.
Từ đó, tỉnh Kon Tum có 9 đơn vị hành chính trực thuộc, gồm thành phố Kon Tum (tỉnh lỵ) và 8 huyện: Đăk Glei, Đăk Hà, Đăk Tô, Kon Plông, Kon Rẫy, Ngọc Hồi, Sa Thầy, Tu Mơ Rông.
Ngày 11 tháng 3 năm 2015, thành lập huyện Ia H'Drai trên cơ sở tách 3 xã thuộc huyện Sa Thầy.
Tỉnh Kon Tum có 1 thành phố và 9 huyện như hiện nay.
Hành chính
Tỉnh Kon Tum có 10 đơn vị hành chính cấp huyện, bao gồm 1 thành phố và 9 huyện với 102 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm 7 thị trấn, 10 phường và 85 xã.
Kinh tế - xã hội
Kon Tum có điều kiện hình thành các cửa khẩu, mở rộng hợp tác quốc tế về phía Tây. Kon Tum có đường Quốc lộ 14 nối với các tỉnh Tây Nguyên và Quảng Nam, đường 40 đi Atôpư (Lào).
Giai đoạn từ năm 2001 đến năm 2010, cơ cấu kinh tế chuyển đổi cơ bản tiến bộ, công nghiệp xây dựng đạt 32%, nông, lâm nghiệp 25%, dịch vụ 43%, GDP bình quân đầu người đạt 507 USD, nhu cầu vốn đầu tư cả thời kỳ 476,6 triệu USD. Tình hình xuất nhập khẩu đến năm 2010 đạt 70 triệu USD. Đồng thời năm 2010 có 50.000 lượt khách du lịch, trong đó có 10.000 khách nước ngoài.
Năm 2012, năm thứ hai triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Kon Tum lần thứ XIV. Tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt 13,77% so với cả nước. Trong đó, các ngành nông - lâm - thủy sản tăng 7,3%, ngành công nghiệp - xây dựng tăng 17,49%, ngành dịch vụ tăng 18,34% và chỉ số giá tiêu dùng tăng 9,88%. Thu ngân sách trên địa bàn đạt 1.632,2 tỷ đồng, vượt 0,5% so với kế hoạch. Tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 38,2%, đồng thời giải quyết việc làm cho khoảng 6.200 lao động, góp phần giảm tỷ lệ thất nghiệp xuống dưới 5%. Thu nhập bình quân đầu người đạt 22,12 triệu đồng, và tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 22,77%.
Ước tính đến cuối năm 2012, toàn tỉnh có 13.794 hợp tác xã, tăng 504 so với năm 2011. Danh thu bình quân của Hợp tác xã năm 2012 ước đạt 1,74 tỷ đồng/HTX/Năm, Lợi nhuận bình quân của hợp tác xã đạt 370,87 triệu đồng/HTX/Năm. Thu nhập bình quân của các xã viên hợp tác xã ước đạt 18,26 triệu đồng/xã viên/năm. Thu nhập của lao động thường xuyên trong các hợp tác xã, Liên hiệp hợp tác xã ước đạt 17,83 triệu đồng/lao động/năm.
Tỉnh Kon Tum đã thực hiện đẩy mạnh phát triển các ngành kinh tế mũi nhọn và sản phẩm chủ lực của tỉnh như Sâm Ngọc Linh, rau hoa xứ lạnh, nuôi cá tầm, cá hồi... gắn với tìm kiếm thị trường tiêu thụ. Tỉnh phấn đấu trong năm 2013, thu ngân sách nhà nước tại địa bàn đạt trên 1.830 tỷ đồng và kim ngạch xuất khẩu đạt trên 100 triệu USD.
Giáo dục
Tính đến thời điểm ngày 30 tháng 9 năm 2011, trên địa bàn toàn tỉnh Kon Tum có 259 trường học ở cấp phổ trong đó có Trung học phổ thông có 14 trường, Trung học cơ sở có 94 trường, Tiểu học có 131 trường, trung học có 10 trường, có 10 trường phổ thông cơ sở, bên cạnh đó còn có 108 trường mẫu giáo. Với hệ thống trường học như thế, nền giáo dục trong địa bàn Tỉnh Kon Tum cũng tương đối hoàn chỉnh, góp phần giảm thiểu nạn mù chữ trong địa bàn tỉnh.
Y tế
Theo thống kê về y tế năm 2011, trên địa bàn toàn tỉnh Kon Tum có 121 cơ sở khám chữa bệnh trực thuộc Sở Y tế. Trong đó có 4 Bệnh viện, 13 Phòng khám đa khoa khu vực, 97 Trạm Y tế phường xã, và 1 Bệnh viện Điều dưỡng - Phục hồi chức năng. Toàn tỉnh có 1770 giường bệnh và 354 bác sĩ, 350 y sĩ, 694 y tá. Nổi bật là Bệnh viện Đa khoa tỉnh Kom Tum, với nỗ lực không ngừng của Y - Bác sĩ tại bệnh viện, đã hạn chế được tình trạng bệnh nhân phải chuyến tuyến đến các bệnh viện tuyến trên như: Bệnh viện Chợ Rẫy (Hồ Chí Minh), Bệnh viện Đà Nẵng (Đà Nẵng), Bệnh viện Bạch Mai (Hà Nội).
Dân cư
Theo thống kê năm 2020, tỉnh Kon Tum có diện tích 9.674,18 km², dân số năm 2020 là 561.742 người, mật độ dân số đạt 58 người/km².
Theo kết quả điều tra ngày 1 tháng 4 năm 1999, tỉnh Kon Tum có 316.600 người. Toàn tỉnh có 25 dân tộc, trong đó đông nhất là dân tộc Kinh có 145.681 người chiếm 46,36%. Các dân tộc thiểu số gồm dân tộc Xơ Đăng có 78.741 người, chiếm 25,05%. dân tộc Ba Na có 37.519 người, chiếm 11,94%. dân tộc Giẻ- Triêng có 25.463 người, chiếm 8,1%. dân tộc Gia Rai có 15.887 người, chiếm 5,05%. các dân tộc khác chiếm 3,5 %.
Tính đến ngày 1 tháng 4 năm 2019, dân số toàn tỉnh Kon Tum đạt 540.438 người, mật độ dân số đạt 55 người/km² .Trong đó dân số sống tại thành thị đạt gần 172.712 người, chiếm 32% dân số toàn tỉnh, dân số sống tại nông thôn đạt 367.726 người, chiếm 68% dân số. Dân số nam đạt 271.619 người, trong khi đó nữ đạt 268.819 người. Tỷ lệ tăng tự nhiên dân số phân theo địa phương tăng 2,28 ‰ Tỷ lệ đô thị hóa tính đến năm 2022 đạt 40%. Đây cũng là tỉnh ít dân nhất vùng Tây Nguyên với hơn 540.000 dân.
Theo thống kê của tổng cục thống kê Việt Nam, tính đến ngày 1 tháng 4 năm 2009, toàn tỉnh Kon Tum có 42 dân tộc cùng người nước ngoài sinh sống. Trong đó dân tộc kinh có 201.153 người, người Xơ Đăng có 104.759 người, người Ba Na có 53.997 người, Người Giẻ Triêng có 31.644 người, người Gia Rai có 20.606 người, người Mường có 5.386 người, Người Thái có 4.249 người, Người Tày có 2.630, cùng các dân tộc ít người khác như Nùng, Hrê, Brâu, Rơ Măm ...
Du lịch
Kon Tum có nhiều cảnh quan tự nhiên như hồ Ya ly, rừng thông Măng Đen, khu bãi đá thiên nhiên Km 23, thác Đắk Nung, suối nước nóng Đăk Tô và các khu rừng đặc dụng, khu bảo tồn thiên nhiên… có khả năng hình thành các khu du lịch cảnh quan, an dưỡng. Các cảnh quan sinh thái này có thể kết hợp với các di tích lịch sử cách mạng như di tích cách mạng ngục Kon Tum, ngục Đăk Glei, di tích chiến thắng Đăk Tô - Tân Cảnh, chiến thắng Plei Kần, chiến thắng Măng Đen… các làng văn hoá truyền thống bản địa tạo thành các cung, tuyến du lịch sinh thái - nhân văn.
Giao thông
Có quốc lộ 14, quốc lộ 14C, quốc lộ 24, quốc lộ 40 đi qua.
Tetraria capitata
Tetraria capitata là loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được Kük. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1931.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tetraria Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1931
Masalia continuata
Masalia continuata là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Masalia
Danh sách câu lạc bộ bóng đá ở Mauritius
Về danh sách đầy đủ, xem Thể loại:Câu lạc bộ bóng đá Mauritius
P
Phoenix spurs
U
Mauritius  Bóng đá
Hàng không năm 1919
Đây là danh sách các sự kiện hàng không nổi bật xảy ra trong năm 1919:
Tham khảo
Thể loại:Hàng không năm 1919
Dendrosenecio battiscombei
Dendrosenecio battiscombei là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (R.E.Fr. & T.C.E.Fr.) E.B.Knox mô tả khoa học đầu tiên năm 1993.
Tham khảo
Thể loại:Dendrosenecio Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1993 Thể loại:Thực vật Kenya
Trichipochira batchianensis
Trichipochira batchianensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Trichipochira
Anopsicus limpidus
Anopsicus limpidus là một loài nhện trong họ Pholcidae. Loài này được phát hiện ở Jamaica.
Micropodabrus subalbus
Micropodabrus subalbus là một loài bọ cánh cứng trong họ Cantharidae. Loài này được Wittmer miêu tả khoa học năm 1983.
Anopsicus limpidus
Tham khảo
Thể loại:Anopsicus Thể loại:Loài đặc hữu của Jamaica
Micropodabrus subalbus
Tham khảo
Thể loại:Micropodabrus
Fluviopupa
Fluviopupa là một chi ốc nước ngọt rất nhỏ, động vật thân mềm chân bụng có mài sống trong môi trường nước ngọt trong họ Hydrobiidae.
Các loài
Các loài thuộc chi Flaviopupa bao gồm:
Tham khảo
Thể loại:Hydrobiidae
Barycnemis filicornis
Barycnemis filicornis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Barycnemis
Onychosepalum
Onychosepalum là một chi thực vật có hoa trong họ Restionaceae.
Digitaria tomentosa
Digitaria tomentosa là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được (J.Koenig ex Rottler) Henrard mô tả khoa học đầu tiên năm 1934.
Liên kết ngoài
Thể loại:Digitaria Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1934
Char Maijdia
Char Maijdia là một thị trấn thống kê (census town) của quận Nadia thuộc bang Tây Bengal, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Thành phố thuộc bang West Bengal
Murdannia blumei
Murdannia blumei là một loài thực vật có hoa trong họ Commelinaceae. Loài này được (Hassk.) Brenan mô tả khoa học đầu tiên năm 1962.
Liên kết ngoài
Thể loại:Murdannia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1962
Poa breviglumis
Poa breviglumis là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được Hook.f. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1845.
Liên kết ngoài
Thể loại:Poa Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1845
Pseudochirulus herbertensis
Tham khảo
Thể loại:Pseudochirulus Thể loại:Động vật được mô tả năm 1884
Trận Liège
Tập đoàn quân số 1 của Đức đã tiến đến thành phố vào cuối ngày 5 tháng 8 năm 1914 và chiếm được nó vào ngày 7 tháng 8 khi tướng Erich Ludendorff lái xe đến thuyết phục quân đồn trú đầu hàng. Tuy nhiên, các pháo đài ngoại vi vẫn tiếp tục chiến đấu và quân Đức đã thực hiện một số cuộc tấn công thất bại vào đó. Cuối cùng, Đức đem các khẩu pháo siêu nặng đến và phá hủy từng pháo đài một; pháo đài cuối cùng đầu hàng quân Đức vào ngày 16 tháng 8.
Liège có thể đã trì hoãn cuộc xâm lược của Đức vào Pháp từ 4 đến 5 ngày. Các tuyến đường sắt trong thung lũng sông Meuse mà quân đội Đức cần ở phía đông Bỉ đã bị đóng cửa trong suốt trận đánh và quân Đức không phá nổi các lô cốt ở Namur tại ngã ba sông Sambre và Meuse cho đến ngày 20 tháng 8. Với kinh nghiệm có được tại Liège, Tập đoàn quân sô 2 của Đức đã hoàn thành cuộc bao vây Namur trong hai ngày.
Tham khảo
Sách
Websites
Đọc thêm
Sách
Website
Chú thích
Thể loại:Lìege Thể loại:Xung đột năm 1914 Thể loại:Mặt trận phía Tây (Thế chiến I) Liege Thể loại:Chiến tranh Liên quan tới Bỉ
Ghi chú
<references group="lower-alpha" />
Hội chứng Down
Hội chứng Down là một rối loạn di truyền gây bởi việc nhiễm sắc thể 21 bị thừa một phần hoặc toàn bộ.
Tên hội chứng được đặt theo John Langdon Down, một thầy thuốc đã mô tả hội chứng này vào năm 1866. Một số khía cạnh của hội chứng được mô tả trước đó bởi Jean-Étienne Dominique Esquirol vào năm 1838 và Édouard Séguin vào năm 1844. Nguyên nhân di truyền của hội chứng Down được phát hiện vào năm 1959.
Hội chứng này thường gặp nhất trong số các bệnh do rối loạn nhiễm sắc thể mà thai vẫn có thể sống sót. Khoảng 1 mỗi 700 ca mang thai mắc Hội chứng Down.
Tuổi của thai phụ
Cặp vợ chồng đã có một đứa con bị hội chứng Down thì nguy cơ bé thứ hai cũng bị hội chứng Down tăng nhẹ (khoảng 1%).
Bố mẹ mang gen biến đổi
Cha mẹ là người mang gen biến đổi của hội chứng Down có nguy cơ gia tăng tùy thuộc vào loại đột biến. Bởi vậy, sàng lọc trước sinh và tư vấn di truyền là rất quan trọng. Những người mắc hội chứng Down hiếm khi có khả năng sinh sản. 15% - 30% phụ nữ có thêm nhiễm săc thể đơn 21 có khả năng sinh sản và khoảng 50% nguy cơ con sinh mắc hội chứng Down.
Một trong ba biến thể di truyền dưới đây có thể gây ra hội chứng Down:
Không có yếu tố hành vi hay môi trường nào được biết đến sẽ gây ra hội chứng Down.
Một số phương pháp chẩn đoán
- Chọc hút dịch ối sớm: thực hiện vào trước 16 tuần.
- Chọc hút dịch ối muộn: Thực hiện vào bất kỳ tuổi thai nào khi phát hiện ra bất thường hình thái trên siêu âm.
- Xét nghiệm DNA tự do của thai nhi trong máu người mẹ thực hiện được từ tuần thứ 10 gọi là phương pháp NIPT (Non-Invasive Prenatal Test - có nghĩa là xét nghiệm tiền sinh không xâm lấn) hoàn toàn không xâm lấn vào buồng ối, không sinh thiết gai nhau nên tuyệt đối an toàn cho mẹ và thai nhi. Ngoài tầm soát hội chứng Down với độ tin cậy lên tới >99% còn có thể tầm soát cả 22 cặp NST còn lại.
Biểu hiện
nhỏ|Một bản vẽ mô tả một em bé mắc hội chứng Down Những người mắc hội chứng Down gần như luôn bị khuyết tật về thể chất và trí tuệ. Khi trưởng thành, khả năng tinh thần của họ thường tương tự như trẻ 8 hoặc 9 tuổi. Họ cũng thường có chức năng miễn dịch kém và thường đạt được các mốc phát triển ở độ tuổi muộn hơn. nhỏ|225x225px|Những đốm cọ có thể được nhìn thấy trong tròng mắt của em bé bị Down
nhỏ|Bộ NST của bệnh nhân Down: có 3 NST 21 Ngoài những đặc điểm nói trên, một nửa số trẻ bị Down có những khuyết tật tim bẩm sinh, các vấn đề hệ tiêu hóa, động kinh, bệnh bạch cầu, bệnh tuyến giáp và rối loạn tâm thần. Song phần lớn có thể chữa được và sức khỏe của trẻ được cải thiện. Các vấn đề về hô hấp, tắc nghẽn đường tiêu hóa sớm ở trẻ sơ sinh và ung thư máu ở tuổi ấu thơ cũng thường gặp. Trẻ bị Down dễ nhạy cảm với các tác nhân nhiễm khuẩn. Nhờ những tiến bộ vượt bậc của y học, ngày nay hầu hết các vấn đề này đã giải quyết được, do vậy tuổi thọ trung bình của những người bệnh Down có thể đạt tới 60 tuổi.
Trẻ bị hội chứng Down thường nhỏ hơn những trẻ cùng trang lứa nhưng lại dễ thừa cân dù theo một chế độ ăn có kiểm soát, nếu tập luyện thường xuyên có thể làm giảm cân. Trẻ chậm phát triển tâm thần từ thể nhẹ đến thể vừa; nhưng nếu được giúp đỡ và can thiệp kịp thời, chỉ gần 10% tiến triển thành thể nặng.
Người bị hội chứng Down có hiện tượng suy thoái về suy nghĩ và nhận thức khi về già. Hội chứng Down cũng đi kèm với nguy cơ mắc bệnh Alzheimer.
Với những trẻ bị hội chứng Down, việc giáo dục kỹ năng thể chất và tâm thần cần được duy trì suốt đời. Nói chung, mức độ chuyển biến trung bình của chúng thấp hơn những trẻ bình thường; phần lớn dừng lại ở những kỹ năng vận động, ngôn ngữ và các kỹ năng cá nhân/xã hội đơn giản.
Điều trị
Trẻ em, thanh thiếu niên và người lớn mắc hội chứng Down cũng cần được chăm sóc y tế thường xuyên, từ thăm khám trẻ sơ sinh và tiêm phòng thông thường đến tư vấn sinh sản và chăm sóc tim mạch sau này trong cuộc sống. Giống như những người khác, họ cũng được hưởng lợi từ hoạt động thể chất và hoạt động xã hội thường xuyên.
Tham khảo
Thể loại:Hội chứng di truyền Thể loại:Bất thường nhiễm sắc thể Thể loại:Khuyết tật trí tuệ Thể loại:Bệnh di truyền Thể loại:Trisomy nhiễm sắc thể thường Thể loại:Hội chứng ảnh hưởng lên hệ thần kinh Thể loại:Hội chứng ảnh hưởng lên tim
Pseudosicydium
Pseudosicydium là một chi thực vật có hoa trong họ Cucurbitaceae.
Loài
Chi Pseudosicydium gồm các loài:
Rhyacia mus
Rhyacia mus là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Rhyacia
Moravia (tổng)
Moravia là một tổng ở tỉnh San José thuộc Costa Rica. Tổng này có diện tích 28,62 km², và dân số là 53.273 người. Thủ phủ của tổng này là San Vincente. Tổng này bắt đầu từ ngoại ô phía bắc thủ đô San José và tiếp tục về phía đông bắc đến Cordillera Central. Sông Virilla và sông Pará Blanco ở phía bắc và phía tây và các sông Quebrada Azul, Macho ở phía đông bắc tạo thành một phần ranh giới của tổng. Ngày thành lập là 1 tháng 8 năm 1914. Tổng Moravia được chia thành 3 huyện.
Ctenucha signata
Ctenucha signata là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Ctenucha
Bhanaka
Bhanaka (tiếng Pali: Bhāṇaka; phiên âm: bối-nặc, nghĩa Hán Việt: trì tụng, hiệp bối) là một thuật ngữ gốc tiếng Pali dùng để chỉ là những nhà sư chuyên ghi nhớ và đọc thuộc lòng một tạng văn cụ thể trong kinh điển Phật giáo. Các dòng truyền thừa bhāṇaka chịu trách nhiệm bảo tồn và truyền bá những lời Phật dạy cho đến khi kinh điển được lập thành văn tự vào thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, và suy giảm khi việc truyền khẩu kinh văn thuở sơ khai được thay thế bằng phương pháp truyền bá bằng kinh sách.
Giai đoạn Phật giáo sơ kỳ
Cả truyền thống Phật giáo và giới học thuật đều đồng thuận rằng vào thời sơ kỳ tất cả trường phái Phật giáo đều bảo tồn kinh văn của mình bằng phương pháp truyền khẩu – với những bằng chứng quan trọng về cấu trúc và các đặc điểm nổi bật của các kinh văn Phật giáo sơ kỳ, sự thiếu vắng các quy định Luật tạng liên quan đến chữ viết và văn bản, và các thuật ngữ bắt nguồn từ thực tiễn của việc lắng nghe và đọc thuộc lòng được sử dụng để mô tả lời dạy của Đức Phật và các hoạt động của Tăng đoàn sơ khai.
Hệ thống bhāṇaka được cho là có nguồn gốc từ Ấn Độ, nhưng phần lớn bằng chứng văn bản liên quan đến bhāṇaka lại đến từ Sri Lanka. Các học giả nghi ngờ rằng những kỹ thuật tương tự đã được sử dụng bởi tất cả các bộ phái Phật giáo để truyền tải nội dung của các A-hàm, nhưng ngoài truyền thống Thượng tọa bộ, có rất ít thông tin về thời kỳ tiền văn học của các bộ phái. Bằng chứng sớm nhất về sự liên kết của các bhāṇaka với việc đọc thuộc lòng các phần cụ thể của kinh điển Phật giáo có từ thế kỷ thứ 2 hoặc thứ 3 trước Công nguyên.
Tất cả các trường phái Phật giáo đều đồng ý rằng ngay sau khi Đức Phật nhập diệt, một đại hội kết tập gồm các đại đệ tử của Ngài đã được tổ chức để làm rõ và ghi nhớ lại những lời dạy của Ngài. Tại Đại hội kết tập đầu tiên, tôn giả Ưu-bà-ly đã được hỏi về nội dung của Giới luật và tôn giả A-nan-đà cũng được hỏi tương tự về Giáo pháp. Sau khi hội đồng đã đồng ý về nội dung của các giáo lý, họ bày tỏ sự chấp nhận của mình đối với kinh điển bằng cách cùng nhau trì tụng chúng.
Các đại hội kết tập tiếp theo được mô tả là tuân theo cùng một thủ tục cơ bản để so sánh và hiệu chỉnh nội dung của kinh điển, với các chuyên gia trong từng lĩnh vực được triệu tập đọc lại toàn bộ kinh văn để Tăng đoàn xác nhận.
Truyền thống Theravada
Theo Buddhaghosa, truyền thống truyền khẩu của Mahavihara, mỗi bộ trong bốn bộ kinh được giao cho một trưởng lão của Tăng đoàn nguyên thủy và các học trò của họ để bảo quản. A-nan-đà được giao giữ gìn Trường Bộ, Xá-lợi-phất phụ trách Trung Bộ, Ma-ha-ca-diếp phụ trách Tương ưng Bộ, và A-nậu-lâu-đà (Anuruddha) phụ trách Tăng chi Bộ.
Abatoleon camposi
Abatoleon camposi là một loài côn trùng trong họ Myrmeleontidae thuộc bộ Neuroptera. Loài này được Banks miêu tả năm 1908.
Bhanaka
Truyền thống Theravada
Trong các bản chú giải Theravada, người ta tìm thấy các tài liệu tham khảo về bhāṇaka chuyên về từng bộ trong bốn bộ kinh Nikaya, cũng như Jataka-bhāṇaka, Dhammapada-bhāṇaka, và Khuddaka-bhāṇaka. Mỗi nhóm bhāṇaka chịu trách nhiệm đọc thuộc lòng và giảng các kinh văn của họ, và dường như đã thực hiện chú giải độc lập về cách kinh văn của họ được tổ chức và các phiên bản của câu chuyện và học thuyết mà họ bảo tồn - các cách đọc khác nhau giữa các phiên bản nội dung được bảo tồn trong cả Digha Nikaya và Majjhima Nikaya chẳng hạn, có thể là do sự bảo tồn các phiên bản khác nhau của các trường phái bhāṇaka khác nhau. Các trường phái bhāṇaka khác nhau có thể đã 'đóng khung' kinh điển của họ vào những thời điểm khác nhau, và cũng như một số trường hợp mà các kinh văn khác nhau của Khuddaka Nikaya và Abhidharma Pitaka được họ chấp nhận là kinh điển.
Abatoleon camposi
Tham khảo
Thể loại:Abatoleon Thể loại:Động vật được mô tả năm 1908
Bhanaka
Truyền thống Theravada
Các bản khắc trên tháp từ Ấn Độ có niên đại vào thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên đề cập đến các bhāṇaka chuyên giảng dạy kinh điển hoặc biết bốn bộ kinh Nikaya/Agama nhưng không thể hiện họ là người chuyên về một bộ kinh duy nhất. Ngược lại, những bản khắc trong hang động từ Sri Lanka có niên đại từ thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên đến thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên đưa ra những tham chiếu cụ thể đến các nhà sư chuyên về Tương ưng Bộ, Trung Bộ, hoặc Tăng chi Bộ. Các vai trò như bhāṇaka của một bộ kinh cụ thể được truyền thừa trực tiếp từ sư phụ sang đệ tử.
Dendrosenecio brassiciformis
Tham khảo
Thể loại:Dendrosenecio Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1986 Thể loại:Thực vật Kenya
Doddabommanahalli, Chintamani
Doddabommanahalli là một làng thuộc tehsil Chintamani, huyện Kolar, bang Karnataka, Ấn Độ.
Bhanaka
Truyền thống Theravada
KR Norman gợi ý rằng truyền thống Theravada tổ chức các bhāṇaka cho từng Nikaya có thể không hình thành cho đến sau Đại hội kết tập lần thứ hai. Dipavamsa đề cập đến một tổ chức 'chín lần' của các kinh văn ban đầu được chia thành các chương riêng lẻ tại Đại hội đầu tiên, điều này có thể phản ánh một phương pháp tổ chức trước đó.
Doddabommanahalli, Chintamani
Tham khảo
Thể loại:Kolar (huyện)
Bhanaka
Truyền thống Theravada
Các tài liệu tham khảo về abhidhammika (chuyên gia về Vi Diệu Pháp) nhưng không đề cập đến Abhidhamma-bhāṇaka trong Milindapanha có thể gợi ý rằng hệ thống bhāṇaka bắt nguồn từ trước khi Abhidhamma Pitaka bị 'đóng khung' bởi các Theravadin (được họ xác định niên đại từ thời vua A Dục tại Đại hội kết tập lần thứ ba) nhưng, vì Vi Diệu Pháp có thể đã được đọc thuộc nhiều loại kinh khác nhau, nên cũng có thể chỉ ra rằng việc trở thành một chuyên gia trong một nhánh kinh điển khác với việc chịu trách nhiệm về việc đọc thuộc lòng nó.
Suy tàn
Không có thời điểm cố định cho sự kết thúc truyền thống bhāṇaka, nhưng các học giả thường tin rằng truyền thống này đã suy tàn khi kinh điển Phật giáo ngày càng bắt đầu được bảo tồn thông qua các văn tự. Buddhaghosa đã viết về bhāṇaka như thể chúng cùng thời vào khoảng thế kỷ thứ 5, nhưng có thể phản ánh quan điểm của các bài bình luận Sinhala trước đó - nhận xét của ông không khẳng định chắc chắn rằng các truyền thống bhāṇaka vẫn còn tồn tại trong thời đại của ông.
Tham khảo
Thể loại:Truyền thống truyền miệng Thể loại:Danh vị Phật giáo Thể loại:Phật giáo Nguyên thủy Thể loại:Tam tạng
Santa-Reparata-di-Balagna
Santa-Reparata-di-Balagna  là một xã ở tỉnh Haute-Corse trên đảo Corse, Pháp. Xã này có diện tích 10,16 km², dân số năm 1999 là 838 người. Khu vực này có độ cao 150 mét trên mực nước biển.
Chú thích
Santareparatadibalagna
Micropodabrus sublineolatus
Micropodabrus sublineolatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Cantharidae. Loài này được Wittmer miêu tả khoa học năm 1983.
Tham khảo
Thể loại:Micropodabrus
Pteronia divaricata
Pteronia divaricata là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (P.J.Bergius) Less. miêu tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Pteronia