cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nguyễn Thị Bích Châu
Cung phi được sủng ái
Sau một thời gian, Bích Châu nhận thấy Hoàng đế tính nóng nảy, lại lo dồn hết tâm huyết chinh phạt Chiêm Thành, nên triều chính đang có nguy cơ rạn nứt suy sụp. Bích Châu đăm chiêu chú tâm soạn thảo bản điều trần dâng Hoàng đế ngự lãm, nhan đề: "Kê minh thập sách" - nêu 10 kế sách trị nước an dân. Đại ý mượn tiếng gà gáy sáng để thức tỉnh Hoàng đế, với những lời tâm huyết được trải ra từng câu, ví như:
Xem xong bản điều trần của Bích Châu, Hoàng đế cảm kích vỗ trán thốt lên:"Không ngờ ái phi lại thông tuệ đến thế? May cho trong cung của trẫm xuất hiện một bậc Từ phi". Nhưng sau đó, bản điều trần ấy không được Hoàng đế quan tâm đến.
Kết cục
Bài biểu dâng lên cũng không lay chuyển nổi Hoàng đế. Cung phi Bích Châu buồn lo than thở: "…Nghĩa lớn là vua tôi, ái tình là vợ chồng. Vậy mà không giỏi khuyên can để giữ nền bình trị, không biết khéo lời để ngăn lòng hiếu chiến, như thế ta đã là người vô dụng chăng?". Biết Hoàng đế nhất định không chịu nghe, bà đành xin đi theo hộ giá.
Cái chết của bà được mô tả rất hoành tráng: Quân Trần buổi xuất binh ngày ấy cờ xí rợp trời, chiêng trống dậy đất, truyền rằng trùng trùng lớp lớp, binh sĩ gươm giáo sáng loáng, hùng khí chất ngất từng mây. Nhưng khi đoàn thuyền chiến vừa đến cửa bể Kỳ Hoa (Kỳ Anh, Nghệ Tĩnh) (nay là Kỳ Lợi, Kỳ Anh, Hà Tĩnh) trời bỗng nổi cơn phong ba bão táp. Đoàn thuyền đành tạm neo ngay lại đấy. Bởi mặt biển thường nổi sóng cao và xoáy lốc, ngay sát bờ đã là dãy vực thẳm đầy đá nhọn, ra càng xa thì vực càng sâu, lòng biển lởm chởm hàng khối đá ngầm.
Binh thuyền phải vất vả thương tổn khá nhiều mới ràng nổi dây neo. Nhưng cơn dông bão vẫn dai dẳng càng lúc càng dữ dội hơn. Đoàn thuyền chiến nhấp nhô đập chúi vào nhau rầm rầm. Nhiều cái bị đứt dây, lao đi vùn vụt đâm vào đá vỡ toang. Quân lính lớp chết, lớp kêu la chới với. Số còn sống ai nấy đều kinh hãi nản lòng. Nhà vua nhất quyết đợi tan cơn bão sẽ tiến binh tiếp.
Đêm ấy, vua Duệ Tông mộng thấy một vị thần xưng là "Nam Minh Đô đốc", thủ hạ của Quảng Lợi đại vương, muốn xin vua ban cho một người thiếp, nếu được như ý nguyện, mới làm cho bể yên, sóng lặng để thuyền vua đi qua. Vua sợ hãi, vội cho đòi các quan tướng và phi tần đến chỗ ngự tẩm, kể lại giấc mơ. Trong khi các quan tướng chưa biết ứng đối thế nào, thì Bích Châu từ sau trướng bước ra, nói:"Việc linh ứng của thần nhân như vậy là rõ ràng, chẳng còn nghi ngờ gì nữa. Tiện thiếp tình nguyện liều tấm thân bèo bọt này để chu toàn cho đoàn ngự giá và quan quân".
Bà vừa dứt tiếng thì từ nhà vua đến các quan có mặt quanh đó đều sửng sốt, nghẹn lời… Mặc hết những lời can ngăn, bà Bích Châu vẫn một mực tha thiết tâu xin cho bà có dịp được vinh hạnh phò vua, giúp quân, đền nợ nước. Không làm sao hơn, tất cả đều nén lòng nghe theo ý chí cương quyết của cung phi Bích Châu. Một cung nữ tài sắc, mới kề cận nhà vua được bốn năm, được Duệ Tông sủng ái rất mực như vậy mà dám lìa bỏ tất cả, can đảm hy sinh tính mạng thì thật là một việc làm quá phi thường. Chiếc thuyền rồng chao đảo ngả nghiêng. Bà Bích Châu thanh thản để thị nữ xông trầm, trang điểm cho mình. Thoáng chốc, bà đã trâm thoa, xiêm gấm, hài thêu lộng lẫy bước ra. Trước mắt mọi người lúc này, vẻ đẹp của bà Bích Châu đang tỏa ánh hào quang như một vị thiên thần. Phải, chính đó là một vị ái phi mới 20 tuổi của nhà vua, giai nhân tuyệt sắc ấy đang đứng ở vị thế là một nữ dũng tướng của quan quân triều Trần Duệ Tông.
Vua Duệ Tông xót trút bỏ giáp trụ, thương cảm trong lớp hoàng bào. Ngài trịnh trọng đội mũ Triều thiên để kính cẩn đưa tiễn bà ái phi dũng cảm ra đi. Ngài truy tặng cho bà làm Thần phi (宸妃).
Mặc cho sóng đánh tối tấp, nước tràn lênh láng, bà Bích Châu vẫn tươi tắn đến sụp quỳ lạy nhà vua, cầu chúc nhà vua bình tĩnh và đại thắng, rồi quay về hướng Bắc lạy cha mẹ, vái chào từ biệt hàng quan quân, trang nghiêm đến ngồi gọn vào trong lòng chiếc thuyền thoi nhỏ nhắn có cắm đại hoàng kỳ (cờ nhà vua). Chiếc thuyền được quan quân thòng dây thả từ từ xuống biển, giữa những cơn sóng thần liên tiếp quật nước lên cao. Bà Bích Châu bình tĩnh nắm dây nhắm mắt. Vừa đụng nước, chiếc thuyền lập tức quay vòng ngụp lặn với sóng cả rồi chìm lỉm mất hút. Đem theo một trái tim rực rỡ ánh châu ngọc lưu ly nhập cõi thủy tận.
Hai ngày sau bão mới ngớt, xác phu nhân Bích Châu nổi trên mặt biển, vẫn uy nghi trong bộ triều phục, nhấp nhô theo làn sóng bạc trôi dần vào bờ, được dân làng vớt lên rước đi an táng tại làng Kỳ Hoa. Cũng là lúc mà đoàn thuyền chiến của vua Trần Duệ Tông đã lướt tiến khá xa, chở đầy những bầu máu nóng sẵn sáng lao vào trận tiền với quyết tâm diệt giặc giữ yên bờ cõi, đền bù tâm nguyện của phu nhân Bích Châu trước giờ tử biệt. Thế nhưng, vì Trần Duệ Tông không nghe lời can gián, vẫn cho quân tiến sâu vào động Y Mang, đất Chiêm, nên bất ngờ bị trúng mưu của giặc Bà Ma, một tướng của Chế Bồng Nga, toàn quân tan rã.
Vua tử trận ở Đồ Bàn (Quy Nhơn ngày nay). Sử ghi đó là ngày 23 tháng 1 năm Đinh Tỵ (1377)
Có một truyền thuyết khác về cái chết của bà: Khi quan quân nhà Trần đến cửa Thị Nại, vua Chiêm là Chế Bồng Nga cho sứ giả đem vàng ngọc tới quan quân ta để trá hàng, nhưng sau đó lại bất ngờ tiến đánh vào lúc nửa đêm. Quân của Trần Duệ Tông bị tấn công bất ngờ, long thể nhà vua lại bất an, Nguyễn Thị Bích Châu cưỡi ngựa tả xung hữu đột cầm quân xung trận và không may bị trúng tên độc sau đó từ trần.
Ba ngày sau vì vết thương quá nặng nhà vua cũng băng hà, quân nhà Trần rút về kinh đô khi tới địa điểm Châu Hoan vì sóng to gió lớn tàu thuyền phải ghé vào vũng Ô Tôn. Lúc này Trần Phế Đế mới lên ngôi nghe tin liền xuống chiếu rước linh cữu nhà vua về bằng đường bộ còn linh cữu Thần phi đi bằng đường biển. Sau mấy ngày thời tiết không thuận lợi triều đình xuống chiếu cho an táng Thần phi tại Cửa Khẩu, bến Kỳ La huyện Kỳ Hoa thuộc Châu Hoan.
Nghi vấn
Khoảng nửa đầu thế kỷ XVIII, trong tác phẩm Truyền kỳ tân phả của mình, Hồng Hà nữ sĩ Đoàn Thị Điểm đã dành nhiều tâm huyết để viết thiên truyện "Đền thiêng ở Hải Khẩu"; đó là câu chuyện về Cung phi Nguyễn Thị Bích Châu của Trần Duệ Tông, và từ đây chính là bắt nguồn người đời đặt nghi vấn tính tồn tại của Bích Châu.
Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đăng Na trong một công trình nghiên cứu công phu và có nhiều phát hiện về "Truyện ngắn trong sự phát triển của văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại", đã đối chiếu các tình tiết trong trục chính của cốt truyện với chính sử Việt Nam (Đại Việt sử ký toàn thư), phần Trần Duệ Tông và phần Lê Thánh Tông, và đi đến một nhận xét rằng: “Mọi chi tiết trong truyện Đền thiêng cửa bể của Đoàn phu nhân đầu thế kỷ XVIII đều “khớp” với lịch sử, chính xác đến từng năm, từng tháng và kể cả thời tiết... của thế kỷ XIV - XV”. Một đoạn đánh giá có nói: Nhưng Đoàn Thị Điểm không làm sử, bà viết truyện, tất cả các sự thật lịch sử chỉ là chất liệu để bà xây dựng truyện; bà thêm bớt chi tiết, chuyển đổi hình thức các sự kiện... nhằm thực hiện ý tưởng thẩm mỹ, làm cho câu chuyện sinh động.
Như vậy Đền thiêng ở Hải Khẩu là tác phẩm viết về “việc thật người thật”? Tuy nhiên nhân vật chính của tác phẩm - cung nhân Nguyễn Thị Bích Châu và bài Kê minh thập sách có giá trị tư tưởng to lớn mà bà dâng lên vua Duệ Tông lại chưa tìm được dấu vết trong các sử sách về đời Trần. Hồng Hà nữ sĩ đã hư cấu nên nhân vật Bích Châu để chuyển tải tư tưởng của bà chăng, hay nàng cung nhân xinh đẹp và trí tuệ ấy là nhân vật lịch sử có thật?
Cách đây hai chục năm, với cảm quan trực giác và căn cứ vào đặc tính của văn học trung đại (tác phẩm văn học có thể lưu giữ tác phẩm văn học khác), trong "Thơ văn Lý - Trần Tập III" (xuất bản năm 1978), Phó giáo sư Trần Lê Sáng cũng đã coi Bích Châu là một tác giả và "Kê minh thập sách" là tác phẩm của bà, dù vẫn còn đặt dưới dạng tồn nghi, nghĩa là còn cần tiếp tục đi tìm chứng cứ. Khoảng cuối thập kỷ tám mươi thế kỷ trước, trong tập truyện ngắn Vườn Kỳ trong phủ chúa, “dựng lại” chân dung một số tác gia nữ thời trung đại, nhóm Trần Thị Băng Thanh cũng coi Bích Châu là tác giả, nhưng dù sao đấy cũng là viết truyện. Từ bấy đến nay, các thành viên của Nhóm thơ văn Lý - Trần cũng chưa đi xa hơn được bước nào trong việc giải đáp câu hỏi khó khăn này. Quả thực tính truyền kỳ của tác phẩm có phần khiến nhiều nhà nghiên cứu cũng như chính bản thân tôi không mấy tin tưởng vào việc tìm ra dấu vết của một nhân vật đã sống cách thời đại mình hàng gần thiên niên kỷ!
Nhưng gần đây do nghiên cứu Đoàn Thị Điểm và may mắn “gặp” được đền thờ Hải Khẩu tôi đã có một cách nghĩ khác. Kể ra căn cứ vào phong cách của Hồng Hà nữ sĩ ở Truyền kỳ tân phả (nhân vật có nguyên mẫu, gốc gác) và tục hiến tế trong thời trung đại thì cũng có thể tin vua Duệ Tông đã từng hiến tế cung nhân của mình cho thần biển để cầu sóng yên bể lặng. Cách thời Duệ Tông chưa đầy bốn mươi năm, Lê Lợi từng cũng đã hiến tế người vợ họ Phạm của mình để cầu thần giúp cho cuộc hành quân. Việc ấy được ghi trong Lam Sơn thực lục, Ngọc phả và nhiều sách khác. Đại Việt sử ký toàn thư chỉ ghi về bà với tư cách là thân mẫu vua Lê Thái Tông. Bích Châu chưa tìm được Ngọc phả, cũng không được chính sử ghi chép. Duệ Tông là một người bại trận, nhiều khả năng nhà vua đã “mất xác” ở chiến trường vì “thấp cơ” hơn một tướng Chiêm Thành. Điều đó đã là việc đáng xấu hổ, huống hồ lại còn phải “ném” cả người cung phi sủng ái của mình xuống biển để dâng hiến thần cầu sự trợ giúp cho việc ra quân? Các nhà viết sử theo quan điểm Nho gia dè dặt với những chuyện “quái, lực” và có thể bày tỏ thái độ chê trách Trần Duệ Tông bằng cách không ghi chép nhiều về ông, Bích Châu vì thế cũng vắng bóng trong sử sách? Thế nhưng ngôi đền thờ bà ở Hải Khẩu, nơi chính bà đã tự nguyện hy sinh tính mạng, cuộc sống cho việc lớn của đất nước, trải qua một thời gian dài trên sáu trăm năm, gần bằng lịch sử nền độc lập tự chủ của dân tộc, qua bao thăng trầm của các triều đại, bao biến đổi bể dâu cuộc đời vẫn linh thiêng, chưa bao giờ lạnh khói hương, đã chứng thực cho hành vi cao cả vì dân vì nước của bà, chứng tỏ người dân Việt vẫn ghi nhớ công tích của bà và sự giao cảm giữa tinh linh bà với dân tộc. Thực tế đó cũng nên được tin cậy và trân trọng như những dòng ghi chép của chính sử. Ngày nay ngôi đền không còn lưu giữ được những dấu vết văn hoá vật thể có từ thời Trần, nhưng thơ văn lại chứng thực cho lai lịch của nó.
Bài thơ sớm nhất nhắc đến ngôi đền Chế Thắng phu nhân là của vua Lê Thánh Tông, làm trong dịp nhà vua “Chinh Chiêm Thành” vào hai năm đầu niên hiệu Hồng Đức (1470-1471) chép trong tập "Minh lương cẩm tú": “Nghỉ lại ở cửa biển Hà Hoa” (Hà Hoa hải môn lữ thứ). Bài thơ như sau:
''Hà Hoa đáo xứ vũ sùng triêu, ''Hoàn hải mang nhiên tứ vọng diêu. ''Xúc thạch du du vân luyến tụ, ''Bài nham húng húng lãng tùy triều. ''Thủy Tiên đàm thượng yên hà cổ, ''Chế Thắng từ trung thảo mộc kiều. ''Túy ỷ song bồng ngâm ý phát, ''Thi hoài khách tứ bội vô liêu.
Vị túc nho Đỗ Ngọc Toại đã dịch thành thơ:
''Mưa mai mù mịt cửa Hà Hoa, ''Ngắm biển mênh mang bốn phía xa. ''Mây mến đầu non lơ lửng đứng, ''Sóng theo con nước rập rờn qua. ''Thủy Tiên đầm nọ đầy sương ráng, ''Chế Thắng đền kia rực cỏ hoa. ''Say tựa bên mui càng nảy hứng, ''Lòng thơ dạ khách khó khuây khoa.
Bài thơ có một lời nguyên chú ghi được hai mẩu chuyện truyền tụng trong dân gian về Đầm Thủy Tiên và Chế Thắng phu nhân rằng:“Bên trái cửa biển có núi Bàn Độ (Thiên Nam dư hạ chép là Bàn Khánh), dưới chân núi có đầm nước từ các nơi đổ về, dân địa phương thường thấy hai tiên nữ từ trong đầm đi ra, lên núi chơi ở chỗ bàn đá. Chế Thắng là cung nữ của Trần Duệ Tông. Nhà vua Nam chinh, tới Kỳ Hoa gặp gió to, thuyền không qua được, nhà vua bèn trai giới bí mật cầu đảo, đặt người cung nữ ấy lên chiếc mâm vàng, để trôi trên mặt nước dâng cho thủy thần. Do có chuyện báo ơn đó, nên thường linh ứng. Người dân bèn lập đền thờ ở bên trái cửa biển. Nay trong Tự điển là Thượng đẳng thần. Vũng dưới gọi là Vũng Nàng (Loan Nương)”
Lời chú chắc không phải của chính Lê Thánh Tông mà là của người sao chép tập "Minh lương cẩm tú", nhưng bài thơ đã có thể minh chứng rằng khi Lê Thánh Tông đi qua (năm 1470 - 1471) ngôi đền đã hiện diện, nó được xây dựng từ trước và có thể người cung nhân của Duệ Tông cũng đã được phong mỹ hiệu Chế Thắng từ trước. Cho đến khi tập thơ được sao chép người ta đã thấy bà có tên trong danh sách các thần được thờ, ở cấp bậc Thượng đẳng, do triều đình quy định. Khi vua Lê Thánh Tông nghỉ lại ở cửa biển Hà Hoa, ngôi đền thờ Chế Thắng cỏ cây vẫn tươi tốt, điều đó cho biết ngôi đền vẫn được phụng thờ, chăm sóc chu đáo, chuyện của bà vẫn được dân chúng lưu truyền.
Cuộc Nam chinh của Lê Thánh Tông cách cuộc Nam chinh của Trần Duệ Tông chưa đầy một trăm năm, tấm gương hy sinh của bà và câu chuyện hiến tế bi thương hãi hùng có phần chắc vẫn còn đậm tính thời sự. Một thiết chứng như vậy cho phép tin chắc Bích Châu là một nhân vật có thật trong lịch sử. Kết luận ấy còn được củng cố thêm bằng tác phẩm của nhiều văn nhân khác trong nhiều triều đại. Ví như trên bốn trăm năm sau, dưới thời Tây Sơn, khoảng sau 1789, Ngô Thì Nhậm trên đường vào Phú Xuân, nghỉ lại ở Dinh Cầu (phía bắc sông Ranh, nay thuộc huyện Kỳ Anh), cảm nghĩ về thời cuộc cũng đã miêu tả cảnh cây cối tốt tươi nơi đền phu nhân: “Tế liễu lục thùy Tiên Thánh miếu, Trường dương thuý kết Thắng phi điền” (Bên miếu Tiên Thánh rủ nhành liễu xanh, Cây dương biếc cao, kết thành hoa tai bà phi Chế Thắng). Câu thơ có nguyên chú:“Chế Thắng phu nhân là thứ phi của Trần Duệ Tôn, có miếu thờ ở cửa biển Xích Lỗ”.
Đến Bùi Dương Lịch, câu chuyện “tục truyền” này được ghi rõ trong phần Địa chí của Nghệ An ký, mục về sông núi: “Núi Bàn Độ, ở trên bờ biển thuộc xã Kỳ Nam, huyện Kỳ Hoa. Mạch từ núi Vọng Liệu đến đây thì nổi lên. Trên núi có cái đầm. Tục truyền có tiên nữ đến chơi đầm ấy. Khi Trần Duệ Tông đi đánh Chiêm Thành, đi đến đó, thuyền không tiến lên được. Vua phải lấy một cung nhân cho ngồi lên chiếc mâm vàng thả xuống nước hiến cho thủy thần thì thuyền lại đi được. Nay bên núi có đền thờ Chế Thắng phu nhân”
Như vậy, do là nhân vật được sáng tác ở thời sau, nên độ chính xác về thông tin sự kiện hoàn toàn lý giải được, nhưng ta có thể thấy rằng có khả năng cao Chế Thắng phu nhân chỉ là nhân vật truyền thuyết, được tô dày qua rất nhiều thần tích và câu chuyện truyền miệng, từ đó được phong thần, thờ cúng.
Truy phong
Năm Hồng Đức (1471), Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành, qua chỗ bà Bích Châu đã trầm mình. Bà hiện lên báo mộng cho vua Lê và xin làm lễ giải thoát. Biết chuyện bà Bích Châu, hôm sau, nhà vua liền viết một tờ hịch hạch tội Nam Minh đô đốc, sai thả xuống biển. Truyền thuyết kể lập tức vị này bị chém chết, xác nổi lên mặt nước.
Sau khi thắng trận trở về, vua hạ chiếu lập đền, cấp ruộng tế và người trông coi, sắc phong cho bà là Chế Thắng, nên đền được gọi là Chế Thắng Phu Nhân. Hàng năm, vào 12 tháng 2 âm lịch là ngày giỗ. Đến nay, tại xã Kỳ Ninh và làng Hải Phong, Kỳ Lợi vẫn còn thờ bà Bích Châu.
Lê Thánh Tông còn làm một bài thơ điếu bà Bích Châu:
Sáu câu đầu Lê Thánh Tông ca tụng đức xả thân cứu nước của bà Bích Châu, hai câu kết có ngụ ý chê Trần Duệ Tông và tự đề cao mình. Có lẽ hương linh của bà Bích Châu không vui, vì chạm vào tình cảm kính trọng chồng. Vì thế, khi Lê Thánh Tông thắng trận, lúc khải hoàn qua đây, bà lại báo mộng, tạ ơn Hoàng đế đã cứu mình, với lời van xin: "Bài thơ nhà vua đề ở Đền lời ý đều hay, duy hai câu kết có ý phẩm bình chuyện cũ, khiến lòng thiếp không được yên!"
Hoàng đế tỉnh dậy, sửa ngay hai câu kết thành: "Cương thường vạn cổ ưng vô quý/ từ hạ thư cưu hý thủy văn". Dịch rằng: "Vạn cổ cương thường lòng chẳng thẹn/ Thư cưu giỡn sóng dưới chân đền".
Ngoài ra, còn một bài thơ trong tập Minh lương cẩm tú, mang tên “Nghỉ lại ở cửa biển Hà Hoa” (Hà Hoa hải môn lữ thứ) cũng đề cập đến bà và ngôi đền. Bài thơ như sau:
Bài thơ có một lời nguyên chú ghi được hai mẩu chuyện truyền tụng trong dân gian về Đầm Thủy Tiên và Chế Thắng phu nhân rằng:"Bên trái cửa biển có núi Bàn Độ (Thiên Nam dư hạ chép là Bàn Khánh), dưới chân núi có đầm nước từ các nơi đổ về, dân địa phương thường thấy hai tiên nữ từ trong đầm đi ra, lên núi chơi ở chỗ bàn đá. Chế Thắng là cung nữ của vua Trần Duệ Tông. Nhà vua Nam chinh, tới Kỳ Hoa gặp gió to, thuyền không qua được, nhà vua bèn trai giới bí mật cầu đảo, đặt người cung nữ ấy lên chiếc mâm vàng, để trôi trên mặt nước dâng cho thủy thần. Do có chuyện báo ơn đó, nên thường linh ứng. Người dân bèn lập đền thờ ở bên trái cửa biển. Nay trong Tự điển là Thượng đẳng thần. Vũng dưới gọi là Vũng Nàng (Loan Nương)."
Tác phẩm
Toàn bộ bài "Kê minh thập sách" được trình bày như sau: Trộm nghĩ, dời củi nâng mái bếp gây nền trị từ khi chưa loạn; dùng dâu ràng cửa tổ, được ở yên cần lo tính lúc nguy. Vì dân tình dễ đắm đuối sự yên vui; mà thế vận khó giữ luôn thời bình trị. Cho nên dâng lời răn chớ chơi bời lười nhác, Cao Dao trước hãy ngợi khen, ở vào thời không máu chảy gươm khua, Giả Nghị vẫn tâu lời than thở. Chỉ vì yêu vua mà ngăn trước, không phải khác chúng để khoe tài. Tiện thiếp tên gọi Bích Châu, lúc nhỏ vốn nhà nghèo khó, lớn lên được tuyển vào cung, ân sủng chứa chan, thương yêu đằm thắm. Vả xiêm áo vua ngu, dám đâu sánh với người nam tử; rút trâm cài Khương hậu, tiến lời can đứng trước đình thần. Mạo muội tỏ bày mười điều vụng nghĩ:
PGS.TS. Nguyễn Đăng Na, trong tài liệu đã dẫn cho rằng:“... bài Kê minh thập sách của cung nữ Bích Châu thời Trần Duệ Tông (1373-1377) thế kỷ XIV cũng dường như được sao chép từ "Thập điều khải" của Thái thường Tự khanh Bùi Sĩ Tiêm dâng vua Lê Duy Phường năm 1731, thế kỷ XVIII”. Tuy nhiên khi so sánh có vài chỗ không thực sự giống dù khá tương đồng về kết cấu.
Bài "Thập điều khải" của Bùi Sĩ Tiêm như sau: Quốc gia thừa hưởng thái bình đã lâu, trong nước an ninh, biên thùy yên lặng, vốn không có việc gì đáng nói. Nhưng trong buổi thái hòa chí trị mà thánh nhân vẫn lo lắng như những câu “lúc chưa mưa phải sửa sang nhà cửa” và câu “phải buộc chặt như rễ dâu” chính là những việc cần kíp lúc này. Ngu tôi thiển nghĩ những việc thiết yếu của quốc gia chỉ là:
Chú thích
Thể loại:Sinh năm 1356 Thể loại:Mất năm 1377 Thể loại:Người Nam Định Thể loại:Phi tần nhà Trần
Tam quốc chí bình thoại
Tam quốc chí bình thoại (giản thể: 三国志平话 hoặc 三国志评话), là một tập hợp các truyện kể dân gian về thời kỳ Tam quốc, bắt đầu từ khi Quang Vũ đế Lưu Tú nhà Đông Hán lên ngôi và kết thúc khi Quang Văn đế Lưu Uyên tiêu diệt nhà Tấn, lập ra nhà Hậu Hán.
Nguồn gốc
Các chuyện kể về các nhân vật Tam quốc đã xuất hiện ngay từ thời Tam quốc dưới dạng những giai thoại lưu hành phổ biến khắp nơi. Chẳng hạn như câu chuyện Khổng Minh lấy vợ, Gia Cát chết dọa Trọng Đạt sống. Trong bài biểu dâng lên vua Tấn vào năm Thái Thủy thứ 10 (272), Trần Thọ có nói: "lê dân nghĩ nhớ, truyền tụng sự tích. Đến nay dân của hai châu Lương, Ích vẫn còn truyền kể chuyện về Lượng, lời như còn vẳng bên tai". Những chuyện kể này tiếp tục phát triển trong thời kỳ Lưỡng Tấn, Nam Bắc triều cho đến thời Đường. Nhà thơ Lý Thương Ẩn đã ám chỉ đến một chuỗi những câu chuyện về đề tài Tam quốc.
Thời Tống, thuyết Tam phân trở thành một trong ba đề mục quan trọng trong nghệ thuật kể chuyện miệng. Sự phát triển của loại hình này đã làm nảy sinh nhu cầu biên soạn thoại bản cũng như cung cấp chất liệu chuyện kể cho việc biên soạn ấy. Một trong những thoại bản đó chính là Tam quốc chí bình thoại.
Các bản in
Tam quốc chí bình thoại hiện nay vẫn còn tồn tại hai bản in cổ. Đó là:
- Tân toàn tướng Tam quốc chí cố [sự] được khắc in vào năm Giáp Ngọ niên hiệu Chí Nguyên (1294) thời Nguyên Thế Tổ.
- Tân toàn tướng Tam quốc chí bình thoại được khắc in vào niên hiệu Chí Trị (1321-1323) thời Nguyên Anh Tông.
Ngoài ra còn có bản in mang tên Tân san toàn tướng Tam phân sự lược là bản in gốc làm nền để khắc in bản năm 1294, nhưng nay đã thất truyền. Các bản in này chỉ là những phiên bản in khác nhau của cùng một tác phẩm. Sách đều có kết cấu thượng đồ hạ văn - phần trên của trang in là tranh minh họa, phần dưới là văn bản chuyện kể. Sách không chia ra chương hồi mà chỉ chia thành ba quyển: thượng, trung, hạ.
Ảnh hưởng
Các câu chuyện trong Tam quốc chí bình thoại là đề tài tham khảo để các nhà viết kịch thời Nguyên biên soạn các vở kịch về đề tài Tam quốc, như: Hổ Lao quan Tam chiến Lữ Bố, Trương Phi độc chiến Lữ Bố, Trương Phi tam xuất Tiểu Bái, Cẩm Vân Đường âm định liên hoàn kế, Quan Vân Trường thiên lý độc hành, Gia Cát Lượng Bác Vọng thiêu đồn, Lưu Huyền Đức túy tẩu Hoàng Hạc lâu.
Tiểu thuyết gia La Quán Trung đã vay mượn nhiều chi tiết để xây dựng tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa như: Đào viên kết nghĩa, Tam chiến Lữ Bố, Lưu Bị ném con, Ba lần chọc tức Chu Du.
Chú thích
Thể loại:Văn học dân gian Trung Hoa
Cardiff City F.C.
Cardiff City Football Club (Clwb Pêl-droed Dinas Caerdydd) là một câu lạc bộ bóng đá chuyên nghiệp của Wales có trụ sở tại Cardiff, xứ Wales. Câu lạc bộ thành lập năm 1899. Câu lạc bộ giành được danh hiệu vô địch hạng nhất trong mùa giải năm 2013 và được thăng hạng lên giải đấu cao nhất lần đầu tiên trong 51 năm qua.
Lý Trần Quán
Lý Trần Quán (1735-1786) là một viên quan của nhà Lê trung hưng trong lịch sử Việt Nam.
Cardiff City F.C.
Sân nhà của họ là sân vận động Cardiff City. Họ là câu lạc bộ của Wales và ngoài nước Anh duy nhất giành chức vô địch FA Cup, và giành được vào năm 1927.
Lý Trần Quán
Cuộc đời
Lý Trần Quán (李陳瑻 ) quê làng Vân Canh, huyện Hoài Đức (trước 2008 thuộc tỉnh Hà Tây, nay là thành phố Hà Nội).
Lý Trần Quán nguyên họ Đặng, là con trai của Tiến sĩ Đặng Trần Diễm, do là con cầu tự nơi đền Chèm (nơi thờ Lý Ông Trọng) nên lấy họ là Lý Trần.Tra ngược xa hơn nữa, Lý Trần Quán là con cháu họ Đặng Trần và là hậu duệ của nhà Trần.
Cardiff City F.C.
Trong năm 2012, Cardiff City đã thay đổi chủ sở hữu, chủ sở hữu mới của câu lạc bộ là một người Malaysia, Vincent Tan. Điều này bao gồm sự thay đổi áo đấu trên sân nhà của câu lạc bộ và biểu trưng của câu lạc bộ.
Lý Trần Quán
Cuộc đời
Năm Cảnh Hưng thứ 27 (1766), ông đỗ tiến sĩ thời Lê Hiển Tông.
Cardiff City F.C.
Huấn luyện viên
Source:
Lý Trần Quán
Cuộc đời
Sau khi đỗ tiến sĩ, Lý Trần Quán từng giữ các chức quan từ Thiêm sai Lại phiên, Hiến sát sứ Hải Dương, Đốc đồng Cao Bằng, Hiệp trấn Sơn Tây, Đông các Đại học sĩ, Quốc tử giám Tư nghiệp. thiêm sai tri Binh phiên. Có tiếng là hiếu thảo trung nghĩa.
Năm 1786, Nguyễn Huệ - khi này là Long Nhương tướng quân kéo quân ra Bắc với danh nghĩa "Phù Lê diệt Trịnh". Chúa Trịnh là Đoan Nam vương Trịnh Khải chạy về Hạ Lôi. Lý Trần Quán đón tiếp, giả bộ Trịnh Khải là quan Tham tụng Bùi Huy Bích. Tuy vậy, học trò của ông là Nguyễn Khang biết rõ chuyện thực và báo cho quân Tây Sơn tới bắt Trịnh Khải. Trịnh Khải tự tử trên đường đi.
Cardiff City F.C.
Danh hiệu
Premier League (vô địch quốc gia
Lý Trần Quán
Cuộc đời
Khi bị Trần Quán chỉ trích, Nguyễn Khang đáp:
Cardiff City F.C.
Danh hiệu
Hạng nhất
Lý Trần Quán
Cuộc đời
Tự xét thấy mình không bảo vệ được chúa và không biết dạy dỗ học trò, Lý Trần Quán tự tìm tới cái chết. Ông bắt chủ trọ mua cho mình một quan tài, mặc nguyên mũ áo nằm vào trong, rồi sai người đem chôn sống vào ngày 29 tháng 6 âm lịch năm 1786, hai ngày sau khi Trịnh Khải chết.
Lý Trần Quán được truy phong Công bộ thượng thư tước Dực Quận công, Lý Trần Quán còn được phong làm phúc thần.
Cardiff City F.C.
Danh hiệu
Hạng Nhì
Lý Trần Quán
Cuộc đời
Đời sau có đôi câu đối về hành trạng của ông rằng: "Khảng khái cần vương dị; Thung dung tựu nghĩa nan" (nghĩa là: Khảng khái làm việc cần vương thì dễ, ung dung làm trọn đại nghĩa thì khó).
Cardiff City F.C.
Danh hiệu
Hạng ba
Lý Trần Quán
Cuộc đời
Ông còn hai người em trai là Tiến sĩ Lý Trần Dự và Tiến sĩ Lý Trần Thản
Cardiff City F.C.
Danh hiệu
FA Cup
Lý Trần Quán
Ghi chú
Thể loại:Quan lại nhà Lê trung hưng Thể loại:Sinh năm 1735 Thể loại:Mất năm 1786 Thể loại:Tiến sĩ nhà Hậu Lê Thể loại:Công tước truy phong Việt Nam
Cardiff City F.C.
Danh hiệu
FA Charity Shield
Football League Cup
European Cup Winner's Cup
Southern Football League hạng hai
Welsh Cup
FAW Premier Cup
FA Youth Cup
Algarve Challenge Cup
Liên kết ngoài
Thể loại:Câu lạc bộ bóng đá Anh Thể loại:Vô địch Cúp FA Thể loại:Khởi đầu năm 1899 Thể loại:Câu lạc bộ Premier League Thể loại:Câu lạc bộ bóng đá Wales  Thể loại:Câu lạc bộ Southern Football League Thể loại:Câu lạc bộ bóng đá thành lập năm 1899 Thể loại:Câu lạc bộ English Football League
Bộ Chua me đất
Trong hệ thống Cronquist cũ thì phần lớn các họ trên được đặt trong bộ Hoa hồng (Rosales). Họ Oxalidaceae đã được đặt trong bộ Mỏ hạc (Geraniales) còn họ Elaeocarpaceae được tách ra trong hai bộ là bộ Cẩm quỳ (Malvales) và bộ Viễn chí (Polygalales), trong bộ thứ hai nó có tên gọi cũ là họ Tremandraceae.
Tiến hóa
Niên đại của nhóm chỏm cây của bộ Oxalidales được ước tính là 69 (74-64), 62 (67-57) triệu năm trước (2 niên đại hợp lý phạt), nhóm thân cây có niên đại 102 (109-95), 91 (98-84) Ma; các ước tính đồng hồ phân tử hàm yếu Bayes là hơi cổ hơn một chút, tới 112 Ma. Wikström và ctv. (2001) đề xuất niên đại cho nhóm thân cây của bộ Oxalidales là khoảng 88 (91-85) Ma, và niên đại của nhóm chỏm cây là khoảng 72 (75-69) Ma, trong khi Magallón và Castillo (2009) ước tính các niên đại khoảng 90,53 và 90,62 Ma cho các ước tính niên đại hợp lý phạt hàm yếu và cưỡng ép cho sự phân kỳ của các thành viên nhóm chỏm cây, và là 101,85 và 102,15 Ma (cũng lại hàm yếu và cưỡng ép) đối với nhóm thân cây. Lưu ý rằng họ Huaceae đã không được đưa vào trong các ước tính này. Cuối cùng, Wang và ctv. (2009: niên đại hợp lý phạt) đề xuất rằng nhóm thân cây có nguồn gốc khoảng 109-84 Ma, trong khi sự phân kỳ của nhóm chỏm cây bắt đầu khoảng 74-57 Ma.
Phát sinh chủng loài
Trong phạm vi bộ Oxalidales thì các dữ liệu phân tử gợi ý rằng 2 họ Oxalidaceae và Connaraceae có quan hệ gần gũi với nhau, và vị trí này cũng có sự hỗ trợ hình thái mạnh ; các họ khác có thể tạo thành một nhánh chị-em với chúng. Về mối quan hệ nội bộ của họ Brunelliaceae, xem Bradford và Barnes (2001), mặc dầu các phân tích hình thái  ) lại đề xuất các kiểu gộp nhóm khác nhau của Brunelliaceae và Cunoniaceae. Cặp đôi coi là có quan hệ chị em [Brunelliaceae + Cephalotaceae] được một vài tác giả đề xuất, chẳng hạn như Crayn và ctv. (2006) hay M. Sun et al. (2016, với độ hỗ trợ trung bình BS=71%) . Tuy nhiên, trong phân tích của Soltis và ctv (2011) thì Brunelliaceae có quan hệ chị em với nhánh chứa Elaeocarpaceae + [Cephalotaceae + Cunoniaceae] còn Heibl và Renner (2012) gợi ý các quan hệ trong phần này của cây phát sinh chủng loài là [Cunoniaceae [Brunelliaceae [Cephalotaceae + Elaeocarpaceae]]], điều này ngụ ý một kịch bản khá khác biệt về sự tiến hóa của các đặc trưng. Trong H. T. Li et al. (2019) thì mối quan hệ là [Cephalotaceae [Cunoniaceae + Elaeocarpaceae]], với độ hỗ trợ mạnh, nhưng Brunelliaceae không được xem xét và chỉ có Elaeocarpus cùng Sloanea của Elaeocarpaceae (chúng nằm trong hai nhánh tạo ra họ này) được đưa vào phân tích. .
Zhang và Simmons (2006), Soltis và ctv. (2007) phát hiện thấy rằng họ Huaceae có quan hệ chị-em với phần còn lại của bộ Oxalidales mà họ đã xem xét, với sự hỗ trợ khá mạnh (các giá trị dao xếp trên 80%); họ đề xuất rằng Huaceae nên được gộp trong Oxalidales. Zhu và ctv. (2007) phát hiện thấy mức độ hỗ trợ tự trợ 76% (tiết kiệm tối đa) và 82% (tiết kiệm tối đa) cho vị trí này khi gen matR ti thể được xem xét, nhưng sự hỗ trợ mất đi khi thêm vào 2 gen lục lạp; độ hỗ trợ chỉ là yếu trong phân tích của Wang và ctv. (2009) và trung bình tới mạnh trong phân tích nhiều gen của Soltis và ctv. (2011) . Dẫu sao thì dường như Huaceae có vị trí ngày càng cố định hơn trên cây phát sinh chủng loài của bộ này (xem thêm Wurdack & Davis 2009 ). Tuy nhiên, nó dường như không có các đặc trưng hình thái không mấy ấn tượng sâu sắc nhưng là đặc trưng của các nhóm khác trong bộ Oxalidales.
Cây phát sinh chủng loài dưới đây tổng hợp lại theo các phân tích đã liệt kê.
Chi Dứa râu
Chi Dứa râu (danh pháp khoa học: Tillandsia) hay chi Lan không khí, chi Dứa không khí, là một chi thực vật có hoa trong Họ Dứa (Bromeliaceae), được Carl Linnaeus mô tả khoa học đầu tiên năm 1753. Chi này gồm khoảng 650 loài, là những cây lâu năm, thường xanh, phân bố chủ yếu ở Trung Nam Mỹ và một phần lãnh thổ phía nam Hoa Kỳ. Chúng thường mọc trên những thân và cành của cây khác hoặc trên những vách núi đá, một số loài có thể thích nghi ở điều kiện sa mạc khô hạn, hấp thụ nước chủ yếu từ sương mù duyên hải, như dứa râu Landbeck (T. landbeckii) và dứa râu lá rộng (T. latifolia). Lá của những cây dứa râu thường có màu bạc do trên bề mặt lá có nhiều tế bào mao thể, giúp cây hấp thu nước và dinh dưỡng nhanh chóng.
Tên gọi cây không khí (air plant) xuất phát từ bản chất sống không cần lấy dinh dưỡng từ đất của những loài thực vật này. Chúng thuộc dạng thực vật biểu sinh, có khả năng bám vào bất kỳ bề mặt nào một cách dễ dàng như dây điện thoại, cành cây, vỏ cây, đá trơ... và cây phát tán hạt giống dựa vào gió. Hầu hết các loài dứa râu thuộc dạng thực vật biểu sinh, số ít thuộc dạng thực vật khí sinh (bộ rễ kém phát triển hơn, mọc trên đất sa mạc di chuyển)
Phân loại học
Tên chi Tillandsia (trước đây là Tillander), được Carl Linnacaeus đặt theo tên để tưởng nhớ nhà thực vật học người Thụy Điển Elias Tillandz (1640-1693). Theo Thực vật chí Thế giới Trực tuyến (WFO), tính đến nay có 659 loài, 82 thứ, 8 phân loài và 1 dạng thuộc chi Dứa râu đã được công nhận. Dứa tổ chim (T. recurvata) và không khí tóc tiên (T. usneoides) là hai loài điển hình trong chi Dứa râu. Tính đến năm 2016, chi Dứa râu được chia làm 6 phân chi:
Hiện tại, có 6 loài đang được bảo vệ dựa theo Công ước CITES, Phụ lục II:
Liên kết ngoài
Dứa râu Thể loại:Thực vật biểu sinh
Xantheranthemum igneum
Xantheranthemum igneum là một loài thực vật có hoa trong họ Ô rô. Loài này được (Regel) Lindau miêu tả khoa học đầu tiên năm 1895.
Chú thích
Thể loại:Xantheranthemum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1895
Crataegus sanguinea
Crataegus sanguinea là loài thực vật có hoa trong họ Hoa hồng. Loài này được Pall. mô tả khoa học đầu tiên năm 1784.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Sơn tra Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1784 Thể loại:Thực vật Ukraina
Spermophora morogoro
Spermophora morogoro là một loài nhện trong họ Pholcidae. Loài này được phát hiện ở Tanzania.
Tham khảo
Thể loại:Spermophora Thể loại:Loài đặc hữu của Tanzania
Digitaria recta
Digitaria recta là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được Hughes mô tả khoa học đầu tiên năm 1923.
Liên kết ngoài
Thể loại:Digitaria Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1923
Giải vô địch bóng đá nữ châu Á 1981
Giải vô địch bóng đá nữ châu Á 1981 diễn ra tại Hồng Kông từ 7 tháng 6 đến 17 tháng 6 năm 1981. Đội tuyển vô địch là Trung Hoa Đài Bắc sau khi đánh bại Thái Lan trong trận chung kết.
Liên kết ngoài
1981 Thể loại:Bóng đá nữ năm 1981 Thể loại:Giải đấu bóng đá quốc tế tổ chức bởi Hồng Kông
Poa aitchisonii
Poa aitchisonii là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được Boiss. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1884.
Liên kết ngoài
Thể loại:Poa Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1884
Aptopus angusticollis
Aptopus angusticollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1906.
Tham khảo
Thể loại:Aptopus
Triacetelus viridipennis
Triacetelus viridipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Triacetelus
Ceratosanthes
Ceratosanthes là một chi thực vật có hoa trong họ Cucurbitaceae.
Loài
Chi Ceratosanthes gồm các loài:
Teti (Pharaon)
Teti, còn được biết đến với tên gọi ít phổ biến hơn là Othoes, được đọc là Tata và phát âm là Atat hay Athath, là vị pharaon đầu tiên thuộc vương triều thứ Sáu của Ai Cập. Ông được an táng tại Saqqara. Độ dài chính xác đối với triều đại của ông trong bản danh sách vua Turin đã bị mất nhưng được cho là khoảng 12 năm.
Tiểu sử
Teti có một vài người vợ:
Teti được biết đến là đã có một vài người con. Ông là cha của ít nhất ba người con trai và có lẽ là mười người con gái. Trong số những người con trai, có hai người đã được chứng thực rõ ràng, người thứ ba thì có thể:
thumb|right|200px|Đầu chùy hình trái lê khắc đồ hình của Teti, [[Bảo tàng Imhotep.]]
Theo N.Kanawati, Teti có ít nhất chín người con gái với một số người vợ, và thực tế là họ được tên đặt theo tên của mẹ ông, Sesheshet, điều này cho phép truy ra gia đình của ông. Ít nhất có ba vị công chúa mang tên Seshseshet được gọi là "Người con gái đầu lòng của đức vua", có nghĩa rằng đã có ít nhất ba vị nữ hoàng khác nhau. Có vẻ như còn có một người con gái thứ mười được sinh ra bởi một nữ hoàng thứ tư bởi vì bà ta cũng được gọi là "Người con gái đầu lòng của vua".
thumb|Tàn tích của kim tự tháp Teti(Saqqara) Dưới triều đại của Teti, các viên quan đại thần đã bắt đầu xây dựng những lăng mộ chôn cất có thể sánh với các pharaon. Tể tướng của ông, Mereruka, đã xây dựng một ngôi mộ mastaba ở Saqqara, nó gồm có 33 căn phòng được chạm trổ một cách lộng lẫy, đây là ngôi mộ lớn nhất được biết đến của một quý tộc người Ai Cập.
Manetho tuyên bố rằng Teti đã bị các cấm vệ quân của ông sát hại trong một âm mưu hậu cung, nhưng có thể ông đã bị ám sát bởi kẻ cướp ngôi Userkare. Ông được chôn cất trong khu nghĩa trang hoàng gia tại Saqqara. Phức hợp kim tự tháp của ông được liên kết với các mastaba thuộc về những vị đại thần dưới triều đại của ông. Niên đại cao nhất của Teti là năm trị vì của ông sau lần kiểm kê thứ 6,tháng thứ ba của mùa hè với ngày bị mất (năm thứ 12 nếu những lần kiểm kê gia súc được tiến hành hai năm một lần) đến từ Graffito Hatnub số 1. Thông tin này được chứng thực bởi văn kiện Bia đá Biên niên sử Nam Saqqara dưới triều đại của vua Pepi II, nó ghi lại rằng ông đã trị vì khoảng 12 năm.
Microichthyurus haennii
Microichthyurus haennii là một loài bọ cánh cứng trong họ Cantharidae. Loài này được Brancucci miêu tả khoa học năm 1983.
Tham khảo
Thể loại:Microichthyurus
Margelana pamirica
Margelana pamirica là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Margelana
Tổng hợp hạt nhân sao
Tổng hợp hạt nhân sao là quá trình qua đó nguồn nguyên tố hóa học dồi dào tự nhiên trong các ngôi sao biến đổi do phản ứng tổng hợp hạt nhân trong các lõi và trong các lớp bên trên của chúng. Các ngôi sao được goi là "tiến hóa" với những sự thay đổi của các nguồn nguyên tố hóa học trong nó. Phản ứng tổng hợp hạt nhân trong lõi làm tăng khối lượng phân tử của các nguyên tố và làm giảm số lượng hạt nhân, từ đó dẫn đến làm mất áp lực trừ khi lực hấp dẫn dẫn đến sự co rút, làm tăng nhiệt độ và làm cân bằng giữa các lực. Một ngôi sao mất phần lớn khối lượng của nó khi nó giải phóng khối lượng vào cuối đời sống của một ngôi sao, do đó làm tăng sự dồi dào các nguyên tố nặng hơn heli trong không gian liên sao.
Dendrophorbium dolichodoryium
Dendrophorbium dolichodoryium là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (Cuatrec.) C.Jeffrey mô tả khoa học đầu tiên năm 1992.
Tham khảo
Thể loại:Dendrophorbium Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1992
Barichneumon submontanus
Barichneumon submontanus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Barichneumon
(24903) 1997 AS22
(24903) 1997 AS22 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 11 tháng 1 năm 1997.
Tham khảo
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1997 Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Isoodon auratus
Isoodon auratus là một loài động vật có vú trong họ Peramelidae, bộ Peramelemorphia. Loài này được Ramsay mô tả năm 1887.
Tham khảo
Thể loại:Isoodon Thể loại:Động vật được mô tả năm 1887
Dichorisandra glaziovii
Dichorisandra glaziovii là một loài thực vật có hoa trong họ Commelinaceae. Loài này được Taub. mô tả khoa học đầu tiên năm 1890.
Liên kết ngoài
Thể loại:Dichorisandra Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1890
Scleria variegata
Scleria variegata là loài thực vật có hoa trong họ Cói. Loài này được (Nees) Steud. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1855.
Liên kết ngoài
V Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1855
Aphelia
Aphelia là một chi thực vật có hoa trong họ Centrolepidaceae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Aphelia Thể loại:Chi thực vật Thể loại:Họ Trung lân
Chakghat
Chakghat là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Rewa thuộc bang Madhya Pradesh, Ấn Độ.
Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Chakghat có dân số 9103 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Chakghat có tỷ lệ 64% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 72%, và tỷ lệ cho phái nữ là 54%. Tại Chakghat, 18% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Aptopus brevis
Aptopus brevis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1889.
Tham khảo
Thể loại:Aptopus
Hypoxystis irroraria
Hypoxystis irroraria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Hypoxystis
Monte Santo do Tocantins
Monte Santo do Tocantins là một đô thị thuộc bang Tocantins, Brasil. Đô thị này có diện tích 1091,548 km², dân số năm 2007 là 1858 người, mật độ 1,7 người/km².
Liên kết ngoài
Thể loại:Đô thị bang Tocantins
Microichthyurus ilanensis
Microichthyurus ilanensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cantharidae. Loài này được Brancucci miêu tả khoa học năm 1985.
Tham khảo
Thể loại:Microichthyurus
Somatogyrus hinkleyi
The Granite pebblesnail, danh pháp khoa học Somatogyrus hinkleyi, là một loài minute ốc nước ngọt, động vật thân mềm chân bụng có mài sống trong môi trường nước ngọt trong họ Hydrobiidae. Đây là loài đặc hữu của Hoa Kỳ.
sông Granite is in Minnesota.
Tham khảo
Thể loại:Somatogyrus Thể loại:Động vật được mô tả năm 1904
(12827) 1997 AS7
Tham khảo
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1997 Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Chalema
Chalema là một chi thực vật có hoa trong họ Cucurbitaceae.
Loài
Chi Chalema gồm các loài:
Spermophora masisiwe
Spermophora masisiwe là một loài nhện trong họ Pholcidae. Loài này được phát hiện ở Tanzania.
Tham khảo
Thể loại:Spermophora Thể loại:Loài đặc hữu của Tanzania
Ctenucha clavia
Ctenucha clavia là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Ctenucha
Giải bóng đá hạng tư quốc gia Slovakia
Giải bóng đá hạng tư quốc gia Slovakia (tiếng Slovak: 4. Liga) là giải đấu cấp thứ tư của hệ thống giải bóng đá ở Slovakia, bao gồm 8 bảng.
Tham khảo
4 Slovakia
Cumming, Iowa
Cumming là một thành phố thuộc quận Warren, tiểu bang Iowa, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thành phố này là 351 người.
Dân số
Dân số qua các năm:
Xem thêm
Thể loại:Thành phố của Iowa Thể loại:Quận Warren, Iowa
Dinkanahalli, Chiknayakanhalli
Dinkanahalli là một làng thuộc tehsil Chiknayakanhalli, huyện Tumkur, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Tumkur (huyện)
Rhosus colombiana
Rhosus colombiana là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Rhosus
Viguieranthus densinervus
Viguieranthus densinervus là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được Villiers miêu tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Viguieranthus
Chalchihuitán
Chalchihuitán là một đô thị thuộc bang Chiapas, México. Năm 2005, dân số của đô thị này là 13295 người.
Tham khảo
Thể loại:Đô thị bang Chiapas
Tên thông thường
Trong sinh học, một tên thông thường, tên thông dụng, tên thường gọi (common name) của một đơn vị phân loại hoặc sinh vật; còn được gọi là tên địa phương (vernacular name, local name), tên thông tục (colloquial name), tên tầm thường (trivial name), tên phổ biến (popular name); là một cái tên dựa trên ngôn ngữ bình thường của cuộc sống hàng ngày; loại tên này thường trái ngược với tên khoa học cho cùng một sinh vật được Latin hóa. Một tên chung đôi khi được sử dụng thường xuyên, nhưng không phải lúc nào cũng như vậy.
Đôi khi, các tên phổ biến được tạo bởi các nhà chức trách về một chủ đề cụ thể, trong nỗ lực tạo điều kiện cho các thành viên của công chúng nói chung (bao gồm các bên quan tâm như ngư dân, nông dân, v.v.) để có thể đề cập đến một loài sinh vật cụ thể mà không cần phải có khả năng ghi nhớ hoặc phát âm tên khoa học Latin hóa. Tạo một danh sách "chính thức" của các tên phổ biến cũng có thể là một nỗ lực để chuẩn hóa việc sử dụng các tên chung, đôi khi có thể thay đổi rất nhiều giữa các khu vực của một quốc gia, cũng như giữa một quốc gia này với quốc gia kia, ngay cả khi cùng một ngôn ngữ được nói ở cả hai nơi.
Phân loại dân gian và danh pháp
Một tên chung về bản chất đóng một phần trong phân loại đối tượng, điển hình là phân loại không đầy đủ và không chính thức, trong đó một số tên là ví dụ suy biến ở chỗ chúng là duy nhất và thiếu tham chiếu đến bất kỳ tên nào khác. Phân loại dân gian, là một phân loại của các đối tượng sử dụng tên chung, không có quy tắc chính thức và không cần phải nhất quán hoặc logic trong việc gán tên của nó. Ví dụ, không phải tất cả cá heo đều được gọi là cá heo và không phải mọi động vật được gọi là cá voi thực sự là cá voi như trường hợp cá voi sát thủ. Ngược lại, danh pháp khoa học hoặc sinh học là một hệ thống toàn cầu cố gắng biểu thị các sinh vật cụ thể hoặc phân loại duy nhất và dứt khoát; dựa trên giả định rằng các sinh vật hoặc phân loại như vậy được xác định rõ và thường cũng có mối quan hệ tương quan được xác định rõ; theo đó, ICZN có các quy tắc chính thức cho danh pháp sinh học và triệu tập các cuộc họp quốc tế định kỳ để tiếp tục mục đích đó.
Tham khảo
Thể loại:Danh pháp sinh học
Eremurus robustus
Eremurus robustus là một loài thực vật có hoa trong họ Thích diệp thụ. Loài này được (Regel) Regel miêu tả khoa học đầu tiên năm 1873.
Liên kết ngoài
Thể loại:Eremurus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1873 Thể loại:Thực vật Afghanistan Thể loại:Thực vật Pakistan Thể loại:Hoa Thể loại:Thực vật vườn châu Á
(16786) 1997 AT1
(16786) 1997 AT1 là một tiểu hành tinh vành đai chính, có đường kính khoảng 24,02 km. Nó được phát hiện bởi Yoshisada Shimizu và Takeshi Urata ở đài thiên văn Nachi-Katsuura ở Nachikatsuura, Wakayama, Nhật Bản, ngày 2 tháng 1 năm 1997.
Tham khảo
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1997 Thể loại:Được phát hiện bởi Takeshi Urata Thể loại:Được phát hiện bởi Yoshisada Shimizu Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Dichorisandra gracilis
Dichorisandra gracilis là một loài thực vật có hoa trong họ Commelinaceae. Loài này được Nees & Mart. mô tả khoa học đầu tiên năm 1823.
Liên kết ngoài
Thể loại:Dichorisandra Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1823
Xanthostachya aspera
Xanthostachya aspera là một loài thực vật có hoa trong họ Ô rô. Loài này được (Decne.) Bremek. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1944.
Chú thích
Thể loại:Xanthostachya Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1944
Xanthostachya aspera
Somatogyrus humerosus
The atlas pebblesnail (Somatogyrus humerosus) là một loài ốc nước ngọt cỡ nhỏ có nắp, là động vật thân mềm chân bụng có vảy sống dưới nước trong họ Hydrobiidae. Đây là loài đặc hữu của Hoa Kỳ. Môi trường sống tự nhiên của nó là các con sông.
Tham khảo
Thể loại:Somatogyrus
Ngựa giống tiêu chuẩn
300px|nhỏ|phải|Một con ngựa giống tiêu chuẩn Ngựa giống tiêu chuẩn (Standardbred) là một giống ngựa tốt nhất, nổi tiếng với khả năng của mình trong các cuộc đua tốc độ hay những cuộc đua nước kiệu. Chúng được phát triển ở Bắc Mỹ, giống ngựa này có thể theo dòng dõi, dòng máu của mình từ thế kỷ 18 ở Anh.
Các giống này được công nhận rộng rãi trên toàn thế giới. Chúng có cơ thể rắn chắc, được lai tạo với cấu trúc tốt, với khuynh hướng tốt. Ngoài ra để khai thác đường đua, các con Standardbred được sử dụng cho một loạt các hoạt động đua ngựa đặc biệt là ở miền Trung Tây và miền Đông Hoa Kỳ, và Nam Ontario.
Lịch sử
Trong thế kỷ 17, các cuộc đua chạy nước kiệu đầu tiên được tổ chức tại châu Mỹ, thường là trong các lĩnh vực trên ngựa dưới yên xe. Tuy nhiên, do giữa thế kỷ 18, cuộc đua chạy nước kiệu được tổ chức vào khóa chính thức, với những con ngựa. Giống đó đã góp phần là cơ sở để loài Standardbred bao gồm các dòng Narragansett Pacer, Canada Pacer, Ngựa Thuần Chủng (Thoroughbred), Norfolk Trotter, Hackney, và ngựa Morgan.
Các dòng máu nền tảng của các dấu vết để Standardbred từ một Thoroughbred ở Anh vào năm 1780 có tên là Sứ giả (Messenger). Nó là một con ngựa màu xám nhập khẩu vào Hoa Kỳ vào năm 1788. Ông William Rysdyk, một tay chủ trang trại từ bang New York, người đã chạy thành công như là một con lừa con ba tuổi so với con ngựa khác. Con ngựa đã đi vào để làm con đực giống 1.331 con. Một con đực giống có ảnh hưởng là Thoroughbred DIOMED, ​​sinh năm 1777. Khi các môn thể thao bắt đầu trở nên phổ biến, nhân giống chọn lọc hơn đã được thực hiện để sản xuất khai thác ngựa nước kiệu nhanh hơn.
Việc đăng ký giống Standardbred được thành lập tại Hoa Kỳ trong năm 1879 bởi Hiệp hội quốc gia của chạy nước kiệu ngựa Breeders. Tên nảy sinh do sự "chuẩn" cần giống, để có thể phi nước kiệu hay tốc độ của một dặm trong vòng một thời gian nhất định giới hạn. Mỗi Standardbred có để có thể di chuyển một dặm trong vòng chưa đầy hai phút và 30 giây. Nhìn chung đây là yêu cầu cao về tốc độ.
Ngày nay, nhiều con Standardbreds là nhanh hơn so với tiêu chuẩn ban đầu này, chúng ăn đứt các chỉ tiêu và tiêu chí người ta đặt ra đối với tổ tiên của nó với một số nhịp những dặm trong vòng 1 phút, 50 giây, và chạy lúp xúp chỉ một vài giây chậm hơn. Dòng máu hơi khác nhau được tìm thấy trong những con ngựa chạy lúp xúp hơn mặc dù cả hai có thể truy nguyên nguồn gốc của mình trở lại Hambletonian 10.
Đặc điểm
300px|nhỏ|phải|Một con ngựa giống tiêu chuẩn Các Standardbred có cấu trục cơ thể nặng nề hơn Thoroughbred, nhưng vẫn thể hiện chất lượng và tinh tế Standardbreds có xu hướng cơ bắp săn chắc hơn Thoroughbred. Chúng cũng có nhiều khuynh hướng điềm tĩnh,Standardbreds được coi là kẻ định hướng, ngựa dễ tàu. Nó nói chung là một chút nặng nề trong cấu trúc hơn Thoroughbreds, nhưng có tinh chế, chân vững chắc và vai mạnh mẽ và thân sau. Standardbreds có một phạm vi rộng về chiều cao 56-68 inches (142–173 cm), mặc dù hầu hết là từ 60 và 64 inch (152 và 163 cm).