cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lilian Thuram
Monaco
Anh ấy được đưa vào đội hình xuất phát vào cuối năm 1992 và sẽ có 155 lần ra sân ở giải đấu cho đội Ligue 1, trước khi chuyển đến Parma vào mùa hè năm 1996. Anh ấy ra mắt đội tuyển quốc gia vào năm 1994, khi ở Monaco. Với Monaco, đáng chú ý nhất là ông đã giành được Coupe de France năm 1991, cũng lọt vào trận chung kết của European Cup Winners' Cup 1991–92.
Tuy nhiên, Thuram đã ghi bàn thắng UEFA Champions League duy nhất trong sự nghiệp của mình cho Monaco trong chiến thắng 4–1 trước Spartak Moscow tại mùa giải 1993–94.
Parma
Vào tháng 7 năm 1996, Thuram thực hiện một vụ chuyển nhượng nổi tiếng đến Ý để gia nhập câu lạc bộ Serie A Parma. Trong mùa giải đầu tiên của mình, anh ấy đã có hơn 40 lần ra sân cho câu lạc bộ trên mọi đấu trường, ghi một bàn thắng, giúp Parma về nhì ở Serie A 1996–97 trước Juventus. Ông duy trì vị trí xuất phát ở hàng thủ trong suốt thời gian thi đấu cho Parma, ra sân 163 trận ở Serie A và ghi một bàn thắng ở giải đấu. Tổng cộng, ông đã có hơn 200 lần ra sân cho câu lạc bộ, thực sự tạo dựng được tên tuổi cho mình, đồng thời khoác áo đội tuyển Pháp.
Tiếp theo một mùa giải ấn tượng khác 2000–01, nơi Parma lọt vào chung kết Coppa Italia, và kết thúc mùa giải Serie A ở vị trí thứ tư, Thuram, cùng với đồng đội Gianluigi Buffon, chuyển đến Juventus. Vụ chuyển nhượng của ông khiến câu lạc bộ tiêu tốn 80 tỷ Lira Ý (41.316.552 euro).
Khi ở Parma, cùng với những người đồng đội cuối cùng của Juventus là Buffon và Fabio Cannavaro, Thuram đã giành được cả hai danh hiệu UEFA Cup và Coppa Italia trong mùa giải 1998–99, ngay sau đó là Supercoppa Italiana 1999.
Juventus
Thuram gia nhập Juventus vào mùa hè năm 2001. Trong mùa giải đầu tiên của anh ấy với câu lạc bộ, ở vị trí hậu vệ phải, anh ấy đã giành chức vô địch Serie A 2001–02. Thuram đã xây dựng quan hệ đối tác phòng ngự với những cái tên như Ciro Ferrara, Paolo Montero, Gianluca Pessotto, Mark Luliano, Alessandro Birindelli, Igor Tudor và Jonathan Zebina Balzaretti. Sau 5 năm gắn bó với Juve, Thuram chuyển đến Barcelona sau vụ bê bối calciopoli.
Barcelona
thumb|145px|Thuram với [[FC Barcelona|Barcelona năm 2008]]
Buôn bán nô lệ Ả Rập
nhỏ|300x300px| Bản khắc gỗ thế kỷ 19 mô tả một đoàn buôn bán nô lệ Ả Rập vận chuyển nô lệ da đen châu Phi qua sa mạc Sahara. Buôn bán nô lệ Ả Rập là điểm kết nối chung của chế độ nô lệ và thương mại bao quanh thế giới Ả Rập và Ấn Độ Dương, chủ yếu ở Tây và Trung Á, Bắc và Đông Phi, Ấn Độ và Châu Âu. Sự trao đổi này xảy ra chủ yếu giữa thời Trung cổ và đầu thế kỷ 20. Việc buôn bán được thực hiện thông qua các thị trường nô lệ ở những khu vực này, với những nô lệ bị bắt đi hầu hết từ nội địa châu Phi, Nam và Đông Âu, Kavkaz và Trung Á.
Lilian Thuram
Barcelona
Vào ngày 24 tháng 7 năm 2006, Thuram ký hợp đồng với Barcelona với giá 5 triệu euro sau khi Juventus bị xuống hạng Serie B do vụ bê bối calciopoli.
Buôn bán nô lệ Ả Rập
Walter Rodney lập luận rằng thuật ngữ Buôn bán nô lệ Ả Rập là một cái tên nhầm lẫn lịch sử vì thương mại song phương thỏa thuận giữa các nhóm dân tộc thực hiện qua qua 'đề xuất mạng lưới thương mại Zanj' có phần lớn giao dịch là quá trình mua lại nô lệ chattel, chứ không phải là giao kèo phục vụ. Thay vào đó, ông gọi nó là buôn bán nô lệ Đông Phi hoặc buôn bán nô lệ Ấn Độ Dương. Những người khác cũng đã đề xuất tên gọi buôn bán nô lệ xuyên Sahara. Mạng lưới buôn bán nô lệ Đông Phi sau đó bị các thương nhân thực dân châu Âu thống trị vào thế kỷ 18 và 19, khi điểm đến của hầu hết nô lệ Tây Phi là các thuộc địa đồn điền thuộc sở hữu của người châu Âu.
Lilian Thuram
Barcelona
Trong mùa giải cuối cùng của Thuram (2007–08), ông là lựa chọn thứ ba hoặc thứ tư ở vị trí trung vệ sau Carles Puyol, Gabriel Milito và Rafael Márquez.
Vào ngày 26 tháng 6 năm 2008, anh ấy được cho là đã ký hợp đồng một năm với tùy chọn thêm một năm với Paris Saint-Germain. Tuy nhiên, thỏa thuận đã bị hủy bỏ ngay sau đó vì ông được chẩn đoán mắc bệnh tim, nguyên nhân gây ra cái chết của anh trai mình. Vào ngày 2 tháng 8, ông tuyên bố từ giã sự nghiệp bóng đá chuyên nghiệp lần cuối do tình trạng sức khỏe của mình.
Sự nghiệp quốc tế
Thuram là một phần không thể thiếu trong chiến thắng của Pháp tại UEFA Euro 2000, giúp đội được FIFA xếp hạng số một trong giai đoạn 2001–2002. Anh cũng đã chơi ở World Cup 2002, World Cup 2006, Euro 1996, Euro 2004 và Euro 2008, cùng với chức vô địch FIFA Confederations Cup 2003. Trong chiến thắng 2-1 của Pháp trước Anh tại Euro 2004, Thuram trở thành cầu thủ Pháp thứ ba có 100 lần khoác áo đội tuyển quốc gia.
World Cup 1998
Thuram được điền tên vào đội tuyển Pháp tham dự World Cup 1998 và đóng vai trò quan trọng trong toàn bộ giải đấu của họ. Thuram được trao quả bóng đồng với tư cách là cầu thủ sáng thứ ba của giải đấu. Anh, Bixente Lizarazu, Laurent Blanc và Marcel Desailly là những trụ cột khiến hàng thủ Pháp chỉ thủng lưới 2 bàn sau 7 trận.
World Cup 2006
Thuram trở lại đội tuyển Pháp vào năm 2005 sau một thời gian ngắn nghỉ thi đấu quốc tế. Anh ra sân lần thứ 116 cho Pháp trong trận đấu vòng bảng với Hàn Quốc ở Leipzig vào ngày 18 tháng 6 năm 2006. Trong trận đấu đó, anh đã cân bằng số lần khoác áo đội tuyển kỷ lục của Desailly, mà anh đã phá vỡ trong trận đấu cuối cùng của vòng bảng, với tỷ số 2–0 giành chiến thắng trước Togo ở Cologne vào ngày 23 tháng 6 năm 2006, giành được lần khoác áo thứ 117.
Euro 2008
Vào ngày 9 tháng 6 năm 2008, Thuram trở thành cầu thủ đầu tiên có 15 lần ra sân trong các trận chung kết Giải vô địch châu Âu của UEFA. Kỷ lục 14 lần ra sân trước đó do Zinedine Zidane, Luís Figo và Karel Poborský nắm giữ. Cùng với Claude Makelélé, anh tuyên bố giã từ sự nghiệp thi đấu quốc tế vào ngày 17 tháng 6 năm 2008. Anh kết thúc sự nghiệp của mình với đội tuyển quốc gia với tư cách là cầu thủ khoác áo ĐT Pháp nhiều nhất với 142 lần ra sân.
Phong cách chơi
Thuram là một cầu thủ bóng đá cực kỳ thống trị, nhất quán, thể thao và quan tâm đến bóng đá, người được các chuyên gia coi là một trong những hậu vệ xuất sắc nhất thế giới trong thời kỳ đỉnh cao của anh ấy. Một cầu thủ to lớn, mạnh mẽ và đa năng, có khả năng tấn công cũng như phòng ngự, anh ta có thể chơi ở hai bên cánh hoặc trung vệ, do khả năng của anh ta bằng cả hai chân, thường xuyên luân phiên chơi ở trung vệ hoặc cánh phải.
Đời sống cá nhân
Anh họ của Thuram là cầu thủ Yohann Thuram-Ulien của Amiens. Ông có hai con trai với người vợ đầu tiên Sandra, Marcus (sinh ngày 6 tháng 8 năm 1997) và Khéphren (sinh tháng 1 năm 2001) và cả hai đều trở thành cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp. nhỏ|Con trai [[Khéphren Marcus|Khéphren (sinh tháng 1 năm 2001) đang chơi cho OSC Nice]]
Từ năm 2007 đến năm 2013, Thuram có mối quan hệ với Karine Le Marchand, một người dẫn chương trình truyền hình người Pháp.
Tham gia chính trị
Thuram luôn thể hiện sự can dự chính trị và thường xuyên lên tiếng chống lại nạn phân biệt chủng tộc. Trong cuộc bạo loạn ở Pháp vào tháng 11 năm 2005, Thuram đã đứng lên chống lại Nicolas Sarkozy, người đứng đầu đảng chính trị bảo thủ (và là tổng thống tương lai) UMP. Anh cũng đã tham gia vào các chiến dịch ủng hộ ngôn ngữ Catalan ở Bắc Catalonia. nhỏ|Thuram trong một cuộc tuần hành năm 2013 qua Paris của những người ủng hộ [[hôn nhân đồng giới ở Pháp.]] Vào tháng 1 năm 2013, Thuram tham gia một cuộc tuần hành qua Paris của những người ủng hộ kế hoạch hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới của chính phủ Ayrault. Trước đó, anh ấy giải thích rằng anh ấy ủng hộ hôn nhân đồng giới vì bình đẳng (so sánh việc từ chối quyền bình đẳng của người đồng tính với quyền bị từ chối của phụ nữ và nam giới) Thuram cũng bày tỏ sự ủng hộ đối với quyền nhận con nuôi của các cặp vợ chồng cùng giới.
Liên kết ngoài
Thể loại:FIFA 100 Thể loại:Cầu thủ bóng đá Pháp Thể loại:Cầu thủ bóng đá Barcelona Thể loại:Cầu thủ bóng đá Juventus Thể loại:Trung vệ bóng đá Thể loại:Cầu thủ bóng đá Serie A Thể loại:FIFA Century Club Thể loại:Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2002 Thể loại:Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 1998 Thể loại:Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Pháp Thể loại:Cầu thủ Cúp Liên đoàn các châu lục 2003 Thể loại:Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2006 Thể loại:Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Ý Thể loại:Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Tây Ban Nha Thể loại:Cầu thủ bóng đá Pháp ở nước ngoài Thể loại:Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-21 quốc gia Pháp
Buôn bán nô lệ Ả Rập
Nô lệ Zanj châu Phi
nhỏ| Những người buôn bán nô lệ Ả Rập và những người bị bắt giữ dọc theo [[sông Ruvuma ở Mozambique. ]] Buôn bán nô lệ Ả Rập, qua sa mạc Sahara và qua Ấn Độ Dương, bắt đầu sau khi người Hồi giáo Ả Rập và tiếng Swahili thương nhân giành quyền kiểm soát của Bờ biển Swahili và các tuyến đường biển trong thế kỷ thứ 9 (xem Vương quốc Hồi giáo Zanzibar). Những thương nhân này đã bắt những người dân tộc thổ dân (Zanj) từ nội địa ở Kenya, Mozambique và Tanzania ngày nay và đưa họ đến bờ biển. Ở đó, những người nô lệ dần dần bị đồng hóa ở các vùng nông thôn, đặc biệt là trên các đảo Unguja và Pemba.
Tác giả N'Diaye ước tính rằng có tới 17 triệu người bị bán làm nô lệ trên bờ biển Ấn Độ Dương, Trung Đông và Bắc Phi và khoảng 5 triệu nô lệ châu Phi đã được những người buôn nô lệ Hồi giáo vận chuyển qua Biển Đỏ, Ấn Độ Dương và sa mạc Sahara đến các nơi khác trên thế giới trong khoảng từ 1500 đến 1900. Nhà sử học Lodhi đã thách thức con số của N'Diaye, nói rằng "17 triệu? Làm sao có thể như vậy nếu tổng dân số châu Phi thời đó có thể chưa tới 40 triệu người? Những thống kê này không tồn tại trước đó."
Các tù nhân đã được mua bán trên khắp Trung Đông. Việc mua bán nô lệ tăng tốc khi các tàu có kích cỡ vượt trội dẫn đến việc mua bán nhiều hơn và nhu cầu lao động lớn hơn trên các đồn điền trong khu vực. Cuối cùng, hàng chục ngàn tù nhân đã bị mua bán mỗi năm.
Việc buôn bán nô lệ ở Ấn Độ Dương là đa hướng và thay đổi theo thời gian. Để đáp ứng nhu cầu lao động phổ thông, nô lệ người thổ dân được những người buôn nô lệ Ả Rập từ Đông Nam Phi mua lại đã được bán với số lượng lớn trong nhiều thế kỷ cho khách hàng ở Ai Cập, Ả Rập, Vịnh Ba Tư, Ấn Độ, thuộc địa châu Âu ở Viễn Đông, đảo tại Ấn Độ Dương, Etiopia và Somalia.
Đọc thêm
Thể loại:Phân biệt chủng tộc chống người da đen ở châu Phi Thể loại:Lịch sử Bắc Phi Thể loại:Lịch sử Ả Rập Thể loại:Hồi giáo và nô lệ
Nhập Lăng-già kinh
nhỏ|trái|200px|Trang đầu của bộ Đại thừa nhập Lăng-già kinh, bản dịch của [[Thật-xoa-nan-đà]] Nhập Lăng-già kinh (入楞伽經, rù lèngqié jīng; nyū ryōga kyō; laṅkāvatārasūtra) là một bộ kinh Đại thừa, đặc biệt nhấn mạnh đến tính giác ngộ nội tại, qua đó mọi hiện tượng nhị nguyên đều biến mất, hành giả đạt tâm vô phân biệt. Đó là tâm thức đã chứng được Như Lai tạng (sa. tathāgata-garbha) vốn hằng có trong mọi loài. Kinh này chỉ rõ là văn tự không đóng vai trò quan trọng gì trong việc trao truyền giáo pháp.
Kinh này có ba bản dịch Hán ngữ song song với nguyên bản tiếng Phạn còn tồn tại: Những thuyết trong kinh này rất gần với quan điểm của Thiền tông. Cùng với kinh Kim cương bát-nhã-ba-la-mật-đa và Đại thừa khởi tín luận (sa. mahāyānaśraddhotpāda-śāstra), kinh Nhập Lăng-già là một trong những bộ kinh Đại thừa có ảnh hưởng lớn đến Thiền tông Trung Quốc. Người ta cho rằng bộ kinh này do Bồ-đề-đạt-ma, Sơ tổ thiền Trung Quốc chính tay truyền cho Nhị tổ Huệ Khả. Ngay cả giáo pháp tiệm ngộ (giác ngộ từng bậc) của Thần Tú cũng bắt nguồn từ kinh Nhập Lăng-già này.
Kinh bao gồm 9 chương văn xuôi trộn lẫn với các câu kệ và một chương chỉ toàn văn vần. Kinh này lần đầu được dịch ra Hán văn trong thế kỉ thứ 5. Kinh Nhập Lăng-già được Phật thuyết tại Tích Lan theo lời mời của một nhà vua xứ này, trong đó Phật trả lời những câu hỏi của Bồ Tát Đại Huệ (sa. mahāmati). Giáo pháp trong kinh này là nền tảng của Duy thức tông (sa. yogācāra, vijñānavāda).
Liên kết ngoài
Thể loại:Triết lý Phật giáo Thể loại:Phật tính Thể loại:Kinh văn Phật giáo Đại thừa
135 Hertha
Hertha (định danh hành tinh vi hình: 135 Hertha) là một tiểu hành tinh với đường kính khoảng 77 km ở vòng bên trong của vành đai chính.
Ngày 18 tháng 2 năm 1874, nhà thiên văn học người Mỹ gốc Đức Christian H. F. Peters phát hiện tiểu hành tinh Hertha khi ông thực hiện quan sát tại Đài quan sát Litchfield từ Đại học Hamilton, New York và đặt tên nó theo Nerthus.
Trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến 2015, các nhà quan sát đã 5 lần quan sát được 135 Hertha che khuất sao.
Tiểu hành tinh Hertha còn là một thành viên chủ chốt của nhóm tiểu hành tinh họ Nysa (405) còn được gọi là nhóm tiểu hành tinh họ Herta. Tổ hợp Nysa–Polana là nhóm tiểu hành tinh lớn nhất thuộc vành đai chính với gần 20.000 thành viên.
Liên kết ngoài
Hertha Thể loại:Thiên thể được quan sát bởi che khuất sao 18740218 Hertha Thể loại:Tiểu hành tinh kiểu M (Tholen) Thể loại:Tiểu hành tinh kiểu Xk (SMASS) Thể loại:Tiểu hành tinh Nysa
Trương Vĩnh Ký
Pétrus Trương Vĩnh Ký (tên chữ Hán: 張永記, 1837 – 1898), tên hồi nhỏ là Trương Chánh Ký, sau này đổi tên đệm thành Trương Vĩnh Ký, hiệu Sĩ Tải; là một nhà chính trị, học giả, nhà văn, nhà ngôn ngữ học, nhà giáo dục học và khảo cứu văn hóa của Việt Nam trong thế kỷ 19.
Ông là người am tường và có cống hiến lớn trên nhiều lĩnh vực văn hóa cổ kim Đông Tây, nên được kết nạp làm thành viên thứ 18 của hội "Savants du Monde", một hội gồm nhiều nhà khoa học, văn học Pháp (một số nguồn Việt Nam hiểu nhầm, cho rằng ông "đứng thứ 18 trong các đại văn hào thế giới", nhưng thực ra "Savants du Monde" chỉ là tên gọi khoa trương, về bản chất đây là một hội tự lập mang tính giao lưu cá nhân và thành viên chỉ toàn người Pháp mà thôi). Ông để lại hơn 100 tác phẩm về văn học, lịch sử, địa lý, từ điển và dịch thuật,... Riêng đối với báo chí viết chữ Quốc ngữ tại Việt Nam, ông được coi là người tiên phong vì đã sáng lập, là Tổng biên tập tờ báo viết chữ quốc ngữ đầu tiên mang tên là Gia Định báo. Tuy nhiên, ông cũng bị phê phán vì đã trợ giúp cho thực dân Pháp xâm chiếm và cai trị Việt Nam, và làm cố vấn cho Pháp trong việc đàn áp Phong trào Cần Vương của những người kháng chiến chống Pháp. Có những người đã xếp Trương Vĩnh Ký vào nhóm người Việt cộng tác với thực dân Pháp tiêu biểu trong thế kỷ 19, cùng với Nguyễn Thân, Hoàng Cao Khải, Lê Hoan.
Tiểu sử và sự nghiệp
nhỏ|phải|200px|Tượng Trương Vĩnh Ký trong [[Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh]] Ông sinh ngày 6 tháng 12 năm 1837 (tức năm Đinh Dậu, Minh Mạng thứ 17) tại ấp Cái Mơn, xã Vĩnh Thành, tổng Minh Lệ, huyện Tân Minh, phủ Hoàng An, tỉnh Vĩnh Long (nay là Vĩnh Thành, Chợ Lách, Bến Tre). Trương Vĩnh Ký là con thứ 3 (sau người chị đầu mất sớm và anh cả là Trương Vĩnh Sử) của Lãnh binh Trương Chánh Thi và bà Nguyễn Thị Châu.
Ông là cháu 5 đời của Trương Đạt gốc làng Trường Dục, xã Hiền Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình. Họ tộc gần của ông có Trương Minh Giảng.
Đi học
nhỏ|phải|250px|Nhà bia kỷ niệm nơi sinh Trương Vĩnh Ký. Phía sau là nhà thờ chính của họ đạo Cái Mơn. Lúc 5 tuổi, Vĩnh Ký cùng anh trai là Trương Vĩnh Sử được đi học chữ Hán với một thầy đồ tên Học ở trong xóm dạy.
Năm ông 8 tuổi, cha ông được triều đình cử đi phò tá đoàn sứ thần sang Cao Miên (Campuchia ngày nay), rồi mất vì bệnh ở bên ấy.
Đến khi Linh mục Long từ Pháp sang, Cố Tám (ít lâu sau ông mất) cho Pétrus Ký theo hầu nhà truyền giáo này. Thấy ông thông minh và ham học, Linh mục Long đã tận tình dạy dỗ chữ Latinh, đồng thời dành riêng cho ông một chỗ ở trong nhà Giảng vừa mới thành lập ở Cái Nhum (1846).
Năm 11 tuổi (1848), theo đề nghị của Linh mục Long, vị Giám mục chủ quản xứ đạo lúc bấy giờ cho Pétrus Ký theo học với Cố đạo Hòa (tức Linh mục người Pháp Bouillevaux), đang giữ chức Cai tại trường đạo Pinha-lu ở Phnom Penh (Cao Miên). Ở đây, có các học sinh là người Cao Miên (Campuchia), Ai Lao (Lào), Miến Điện (Myanmar), Trung Quốc;... ông lân la làm quen và rồi học luôn các thứ tiếng ấy.
Năm 1851, Pétrus Ký lại được gửi vào trường đạo Dulalma ở Penang (đây là một hòn đảo nhỏ trên vùng biển Hạ Châu, tức Nam Dương, nay thuộc Malaysia). Ban đầu, đoàn du học (có Linh mục Long đi theo) đi theo đường bộ xuất phát từ Nam Vang, nhưng rồi đoàn bị lạc giữa rừng, lại gặp bão ở Biển Hồ, nên phải trở về Sài Gòn để xuống tàu thủy qua Penang... Trong khoảng thời gian theo học tại đây, ông còn học thêm các thứ tiếng khác, như: Ấn Độ, Anh, Tây Ban Nha, Mã Lai, Nhật Bản, Hy Lạp, Thái Lan, Pháp,...
Năm 21 tuổi (1858), Trương Vĩnh Ký học xong và về nước đúng vào lúc mẹ ông qua đời.
Lúc Pétrus Ký trở về quê hương Cái Mơn, cũng là lúc thực dân Pháp đem quân sang xâm chiếm Việt Nam (Đà Nẵng bị tấn công ngày 1 tháng 9 năm 1858). Vì thế, việc cấm đạo Công giáo cũng diễn ra gay gắt hơn.
Bắt tay với thực dân Pháp
nhỏ|phải|200px|Bia kỷ niệm nơi sinh Trương Vĩnh Ký. Lược kê ra một số sự kiện đáng chú ý:
Năm 1859, quân Pháp đánh chiếm thành Gia Định, trung tá hải quân Jean Bernard Jaureguiberry và 800 lính ở lại giữ thành Gia Định. Pétrus Ký viết thư cho Jean, trong đó kêu gọi quân Pháp nhanh chóng đánh đuổi quân nhà Nguyễn để hỗ trợ các tín hữu Ki-tô giáo tại Việt Nam. Thư có đoạn như sau:
Không du học nữa, và cũng không thể ở quê nhà vì chuyện đã viết thư cầu viện Pháp, Pétrus Ký chạy lên Sài Gòn vào tá túc nhà vị Giám mục người Pháp Dominique Lefèbre, và được ông này giới thiệu làm thông ngôn cho Jauréguiberry vào ngày 20 tháng 12 năm 1860. Năm 1861 Pétrus Ký thành hôn với bà Vương Thị Thọ (con gái ông Vương Tấn Ngươn, hương chủ làng Nhơn Giang [Chợ Quán] do Linh mục Đoan họ đạo Nhơn Giang mối mai) và dời về cư ngụ ở Chợ Quán, Sài Gòn.
Hay tin Pétrus Ký, một con người nhiều học vấn, sẽ ra làm việc với Pháp, một số quan lại nhà Nguyễn rất nghi kỵ ông, nhiều người phê phán Pétrus Ký là kẻ phản quốc. Để biện minh cho việc ông cộng tác với thực dân Pháp, sau này có người đã mượn câu cách ngôn Latinh của Pétrus Ký trong thư gửi người bạn Pháp: "Ở với họ mà không theo họ" ("Sic vos non vobis"),. Nhưng thực ra việc dịch "sic vos non vobis" thành "Ở với họ mà không theo họ" là sai hẳn hàm ý của câu văn nói trên. Câu "sic vos non vobis" thật ra có nguồn gốc từ những vần thơ của thi hào Virgil. Toàn thể câu văn mà Petrus Ký viết phải được dịch như sau: "Điều duy nhất mà tôi theo đuổi là làm sao thành có ích, tuy phải nói thêm rằng: (ích lợi đó) không phải cho tôi. Đó là số phận và là niềm an ủi của tôi." Như vậy, câu "sic vos non vobis" chỉ là Pétrus Ký đang tâm sự với bạn về triết lý sống là "không vì bản thân", chứ không liên quan gì đến việc cộng tác với Pháp.
Ngày 8 tháng 5 năm 1862, Pháp thành lập trường Thông ngôn (Collège des Interprètes), ông được nhận vào dạy. Cũng trong năm này, ông theo sứ thần Simo đáp thuyền Forbin ra Huế bàn việc nghị hòa. Trong hiệp ước nghị hòa, nhà Nguyễn phải chịu mất 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp, điều này khiến nhiều người Việt căm phẫn và chỉ trích Pétrus Ký vì ông đã giúp Pháp thương thảo hiệp ước này.
Năm 1863, triều đình Huế cử một phái đoàn do Phan Thanh Giản đứng đầu sang Pháp xin chuộc ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, và ông Giản đã xin Pétrus Ký đi theo làm thông ngôn. Sang Pháp, Pétrus Ký cùng phái đoàn nhà Nguyễn được triều kiến Hoàng đế Napoléon III, gặp nhiều nhân vật tên tuổi thuộc nhiều lãnh vực khác nhau. Ngoài ra, ông còn được sang thăm Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Ý và được yết kiến Giáo hoàng tại Rôma. Ngày 18 tháng 3 năm 1864, phái đoàn về đến Sài Gòn.
Năm 1865, Pétrus Ký xin lập một tờ báo quốc ngữ mang tên là Gia Định báo. Lời yêu cầu của ông được chấp thuận và Nghị định cho phép xuất bản được ký ngày 1 tháng 4 năm 1865, nhưng không phải ký cho ông mà lại ký cho một người Pháp tên là Ernest Potteaux, một viên thông ngôn làm việc tại Soái phủ Nam Kỳ. Mãi đến ngày 16 tháng 5 năm 1869 mới có Nghị định của Chuẩn Đô đốc Ohier ký giao Gia Định báo cho Trương Vĩnh Ký làm Giám đốc, Huỳnh Tịnh Của làm Chủ bút; và khi ấy tờ báo mới thật sự được khởi sắc.
Từ năm 1866 đến 1868, ông được bổ làm Giáo sư dạy tiếng Pháp ở trường Thông ngôn Sài Gòn. Ngày 3/9/1868, Trương Vĩnh Ký gửi thư cho ông Giám đốc Nội trị để xin từ chức. Trong đó có những câu bày tỏ lòng trung thành với nước Pháp:
Năm 1869, Sứ thần Tây Ban Nha sang Việt Nam nhằm ký thương ước với triều đình Huế. Tới Sài Gòn, vị sứ thần này đã xin Chính quyền Pháp ở Nam Kỳ cho phép Pétrus Ký đi theo giúp đỡ. Nhiệm vụ hoàn thành, nhân thời gian rãnh rỗi, ông sang thăm Hồng Kông, Ma Cao, Quảng Đông, Quảng Tây,...
Năm 1872, Pétrus Ký được Pháp thăng chức Tri huyện hạng nhất, đồng thời được bổ làm Đốc học (Giám đốc) trường Sư phạm dạy người Pháp học tiếng phương Đông, kiêm chức thư ký Hội đồng châu thành Chợ Lớn (1 tháng 6 năm 1872).
Ngày 1 tháng 1 năm 1874, Pétrus Ký lãnh chức Giáo sư dạy chữ Việt và chữ Pháp cho người Pháp và người Tây Ban Nha tại trường Tham biện Hậu bổ (Collège des administrateurs stagiaires), rồi làm Chánh đốc học trường ấy, đồng thời lãnh chức Ủy viên thượng Hội đồng Giáo dục (17 tháng 11 năm 1874). Cũng trong năm này, Pétrus Ký được bình chọn đứng hàng thứ 17 trong 18 thành viên của hội "Savants du Monde", một hội gồm nhiều các khoa học, văn học Pháp
Năm 1876, Thống đốc Nam Kỳ Duperré cử ông ra Bắc Kỳ tìm hiểu tình hình miền Bắc. Khi về Sài Gòn, ông viết cuốn Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876). Trong đó, ông mô tả về tài nguyên ở Bắc Kỳ, đồng thời kêu gọi Pháp nên giành lấy xứ này như đã làm với Nam kỳ: "Và tất nhiên, xứ sở chẳng thiếu tài nguyên, đất đai mà tôi dám quyết rằng có thể sánh với thổ nhưỡng của nước Pháp, ít ra là đối với Algérie, chất chứa nhiều của cải đủ để làm nên tài sản cho một quốc gia. Đất này tiện lợi cho những vụ trồng trọt các mùa thay đổi khác nhau. Những cuộc thí nghiệm trồng nho và gieo lúa mì cho thấy những kỳ vọng chắc chắn... Tôi chưa nói tới ở đây những tài nguyên khoáng chất, người ta bảo là bao la, và tôi xin được phép nói rằng dân của xứ này đã chết đói trên một chiếc giường đầy vàng."
Trong chuyến đi này, Petrus Key được tiếp xúc rất nhiều người, ví dụ như linh mục Trần Lục, Chánh xứ Phát Diệm, cánh tay bản xứ của Giám mục Puginier – người tuyển mộ cho Francis Garnier từ 12.000 tới 14.000 lính đánh thuê (đa số là giáo dân Công giáo) trong cuộc xâm chiếm Bắc kỳ của Pháp năm 1873. Ông cũng mô tả việc mình đã tán dương uy thế của Pháp trước các quan lại nhà Nguyễn ở Bắc Kỳ:
Năm 1877, ông là hội viên duy nhất và đầu tiên người Nam, được cử làm Ủy viên Hội đồng cai trị Sài Gòn. Ngày 17 tháng 5 năm 1883, ông được Hàn Lâm Viện Pháp phong danh hiệu Viện sĩ (Officier d'Académie). Trong thư gửi cho một bác sĩ người Pháp, Alexis Chavanne, đề ngày 6/8/1887, Trương Vĩnh Ký bày tỏ lòng cảm kích với những ưu đãi mà chính quyền thực dân Pháp ban cho ông:
Hỗ trợ Pháp đàn áp phong trào kháng chiến của người Việt
Năm 1886, Paul Bert (nghị sĩ, hội viên Hàn lâm, bác học gia sinh vật học) được cử sang Đông Dương làm Khâm sứ Trung Kỳ và Bắc Kỳ, trong bối cảnh sau khi Tôn Thất Thuyết và vua Hàm Nghi làm cuộc binh biến chống Pháp thất bại. Vốn là bạn từ trước, nên Paul Bert mời Trương Vĩnh Ký ra Huế giúp việc. Khoảng đầu tháng 6 năm ấy, Pétrus Ký ra Huế, được vua Đồng Khánh cho lãnh chức trong Cơ mật viện Tham tá, sung Hàn lâm viện Thị giảng học sĩ.
Trong vai trò này, Pétrus Ký chủ trương người Việt không thể chống lại Pháp được, mà phải tuân theo họ, nhất là sau khi cuộc nổi dậy của vua Hàm Nghi thất bại. Pétrus Ký coi những người tham gia phong trào Cần Vương chống Pháp chỉ là "đám phiến loạn" không hiểu thời cuộc, ông cho rằng rằng tinh thần ái quốc của họ chỉ là do sự hận thù đối với các con chiên Công giáo cộng tác với người Pháp (Theo Pháp tuyên bố thì quân Cần Vương đã sát hại hơn 20.000 giáo dân trong thời kỳ này khiến giáo dân phải tự vệ bằng cách chuyển sang ủng hộ quân Pháp ) Pétrus Ký đề nghị Paul Bert cho huấn luyện và cấp vũ khí cho các đơn vị lính người Việt, dùng các đơn vị này để trấn áp các cuộc nổi dậy của phong trào Cần Vương. Trong các bức thư gửi Toàn quyền Pháp, Pétrus Ký bày cho ông ta cách đàn áp phong trào kháng chiến Cần Vương như sau :
Ông cũng cho rằng: về phương diện chính trị và kinh tế, nước Pháp là người đi đồng hóa, còn người An Nam là kẻ chịu đồng hóa. Ông tin rằng việc người Pháp tấn công Việt Nam là một "sứ mệnh mà Thiên Chúa giao phó", và người Pháp với tư cách là "chủ nhân", cần giảng dạy người An Nam những tư tưởng và khái niệm cần thiết cho việc cải tạo người An Nam.
Năm 1886, Paul Bert được Trương Vĩnh Ký tư vấn, ép vua Đồng Khánh nhượng cho Pháp khu đất nằm giữa trấn Bình Đài và Linh Hựu Quán để Pháp xây dựng thêm doanh trại, đồn bốt, nhà thương, kho hậu cần... Linh Hựu Quán bị triệt giải từ đó. Và cũng từ đó người dân ở Huế gọi khu nhượng địa mới này là Mang Cá Lớn, khu Trấn Bình Đài cũ là Mang Cá Nhỏ.
Pétrus Ký đề ra nhiều chính sách có lợi cho Pháp, nên Toàn quyền Pháp Paul Bert cho rằng sẽ rất có lợi cho Pháp nếu giữ Pétrus Ký làm việc lâu dài ở triều đình nhà Nguyễn. Ông này viết :
Nhà sử học Chailley đã nhận định: "Paul Bert dùng Trương Vĩnh Ký không phải ở tài năng của ông này, cũng không phải vì ông là người Thiên chúa giáo, mà chỉ vì những công tác đã thể hiện rất được việc và nhất là sự trung thành kiên định của Trương đối với nước Pháp" Pierre Vieillard thì nhận xét: "Petrus Ký có nhiệm vụ thuyết phục nhà vua và triều đình hợp tác một cách thẳng thắn và trung thành với Pháp. Petrus Ký hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ cực kỳ tinh tế này và hòa bình yên ổn được thiết lập ở An Nam trong vòng 60 năm"
Trương Vĩnh Ký phục vụ đắc lực cho lợi ích của Pháp nên được tưởng thưởng rất hậu hĩnh. Ông được chính phủ Pháp ban tặng huy chương Đệ Ngũ Đẳng Bắc Đẩu Bội Tinh, và được chính phủ thuộc địa bỏ tiền mua sách, cấp cho tiền lương mỗi năm là 13.800 quan (kể cả tiền dạy học). Để so sánh, lúc đó lương của Thống đốc Nam Kỳ cũng chỉ có 18.000 quan, lương của ông Tổng thư ký là 15.000 quan. Như vậy lương của Trương Vĩnh Ký đứng hàng thứ ba, chỉ sau hai viên chức cao cấp nhất người Pháp.
Nhưng ngày 11 tháng 11 năm đó, Paul Bert bất ngờ bị bệnh chết. Mất người bảo hộ, Trương Vĩnh Ký bị nhóm thực dân Pháp không cùng cánh bỏ rơi, bạc đãi; và bản thân Pétrus Ký sau đó cũng bị triều đình Huế nghi kỵ và trù dập nên ông lấy cớ đau phổi xin từ chức về lại Sài Gòn dạy học tại trường Hậu Bổ, trường Thông ngôn và viết sách...
Cuối đời
nhỏ|phải|250px| Nhà Trương Vĩnh Ký tại Chợ Quán. nhỏ|phải|250px|Nhà mồ Trương Vĩnh Ký tại Chợ Quán, với câu "Miseremini Mei Saltem Vos Amici Mei" nhỏ|phải|200px|Mộ Trương Vĩnh Ký ở bên trong nhà mồ. Mặc dù đã trở về đời sống của một viên chức nhỏ, nhưng Pétrus Ký vẫn bị những người khác phe tìm cách hạ bậc lương và làm khó dễ việc vào ngạch Giáo sư sinh ngữ Đông Phương của ông. Khi trước, lúc còn được người Pháp ưu ái, những sách của Pétrus Ký đều được nhà cầm quyền Pháp bỏ tiền ra in, để phân phối cho học sinh. Nhưng từ khi bị hắt hủi, lui về ẩn dật ở Chợ Quán, ông phải bỏ tiền riêng ra in ấn và tự phát hành. Sách ế ẩm khiến Pétrus Ký phải mắc nhiều nợ.
Năm 1887, sau khi đi công tác ở Bangkok để giải quyết vấn đề giữa Thái Lan và Đông Dương, ông nghỉ hưu.
Năm 1888, ông xuất bản tạp chí tư nhân Thông Loại Khóa Trình (Miscellanées), ra được 18 số (1888-1889) thì tạp chí đóng cửa. Cũng trong năm này, trường Thông ngôn đóng cửa, Pétrus Ký gần như thất nghiệp. Sống trong cảnh buồn chán do không còn được người Pháp trọng dụng, ông bệnh hoạn luôn. Pétrus Ký qua đời vào ngày 1 tháng 9 năm 1898.
Ngày 8 tháng 1 năm 1870, ông có lời di huấn: ''Người đời sanh ký tử quy, đàng đi nước bước vắn vỏi lắm. Nhưng ai cũng có phận nấy, hể nhập thế cuộc bất khả vô danh vị, cũng phải làm vai tuồng mình cho xong đã, mới chun vô phòng được. Sự sống ở đời tạm nầy, đỏ như hoa nở một hồi sương sa; vạn sự đều chóng qua hết, tan đi như mây như khói. Nên phải liệu sức, tùy phận mà làm vai tuồng mình cho xong...''.
Bài thơ ông sáng tác lúc gần lâm chung:
Trên cửa nhà mồ của ông có ghi một câu văn bằng tiếng Latinh: "Miseremini Mei Saltem Vos Amici Mei" (Xin hãy thương xót tôi, hỡi các anh chị là những người bạn của tôi). Đây là một câu văn trích ra từ cuốn thánh kinh Sách của Gióp (Job 19:21-27) trong Cựu ước, thuật lại chuyện Gióp bị Thượng đế và loài người lìa bỏ và là lời đối ca khi rước nhập lễ của lễ cầu hồn trong đạo Công giáo.
Mộ phần và nhà ở khi xưa của ông (nay là nơi thờ phụng ông), hiện nằm nơi góc đường Trần Hưng Đạo và Trần Bình Trọng thuộc Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh.
Ngoại ngữ
Theo "Tiểu dẫn về cuộc đời Trương Vĩnh Ký" in trong Tổng tập dư địa chí Việt Nam, Trương Vĩnh Ký sử dụng thông thạo hoặc biết qua 27 ngoại ngữ, nên ông trở thành một trong số ít những người biết nhiều thứ tiếng ở Việt Nam, và đứng vào hàng những người biết nhiều ngoại ngữ bậc nhất trên thế giới. Tuy nhiên, không rõ mỗi ngôn ngữ ông biết ở trình độ nào.
Theo Trương Vĩnh Ký ghi trong hồ sơ cá nhân thì ông biết hoặc đã học kỹ 7 ngoại ngữ, các ngôn ngữ còn lại có lẽ ông chỉ biết chút ít. Căn cứ theo các tác phẩm, thì trong tuổi thanh niên, Trương Vĩnh Ký có thể biết được 5, 6 thứ tiếng. Sau này, Trương Vĩnh Ký nghiên cứu thêm chữ Hán và chữ Nôm, và có thể biết (đọc, viết hoặc nói) được 7 - 8 thứ tiếng, trong đó dùng rất thông thạo tiếng Việt viết chữ Hán Nôm và tiếng Pháp. Mức đó là khá tốt đối với một học giả ở cuối thế kỷ 19.
Một số tác phẩm
Tổng cộng Trương Vĩnh Ký cho ra 121 tác phẩm chữ Việt và chữ Pháp mà nội dung được ông viết trong thư năm 1882 rằng :
Về học thuật
180px|nhỏ|phải|Bia tưởng niệm Trương Vĩnh Ký, trong khuôn viên Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh Ở cuối thế kỷ 19, học giả Pháp tên là Jean Bouchot đã gọi Trương Vĩnh Ký là ''"một nhà bác học duy nhất ở Đông Dương và cho đến ở nước Trung Hoa hiện đại nữa." Ngoài ra, ông này còn viết:
Về sự hợp tác với Pháp
Nhờ công lao phục vụ đắc lực cho chính quyền thực dân Pháp và góp phần quan trọng giúp Paul Bert đập tan phong trào Cần Vương của vua Hàm Nghi nên ngày 20/5/1886, Khâm sứ Pháp ở Đông Dương là Paul Bert gửi thư cho Ngoại trưởng Pháp để tán đồng đề nghị của Thống Đốc Nam kỳ, ban thưởng huy chương cao cấp Đệ Ngũ Đẳng Bắc Đẩu Bội Tinh cho Trương Vĩnh Ký.
Đương thời và sau này, nhiều ý kiến phê phán, buộc tội Trương Vĩnh Ký đã cộng tác với thực dân Pháp. Đương thời, Trương Vĩnh Ký bị giới nho sỹ Bắc Hà nhạo báng, châm biếm bằng những câu thơ, đối chương lên báo chí. Hiện nay, nhiều tác giả như Lê Thanh trong quyển Trương Vĩnh Ký, Trần Huy Liệu trong Lịch sử 80 năm chống Pháp, Phạm Long Điền và Nguyễn Sinh Duy trong quyển Cuốn sổ bình sanh của Trương Vĩnh Ký.... cũng phê phán Trương Vĩnh Ký vì sự cộng tác với thực dân Pháp của ông.
Đương thời, Trương Vĩnh Ký cũng đã nhận ra thân phận cô đơn của mình giữa những người Pháp cầm quyền: "Có nhiều người ganh ghét tôi, ngu ngốc thậm chí là hung ác, họ có thể và biết cách hãm hại tôi" (Thư gửi Paul Bert) và cả sự coi thường của người Việt Nam: "Trong con mắt của đồng bào tôi, tôi đã bị lên án nặng nề".
Nhà sử học Trần Văn Giàu đã nhận xét :
Nhà sử học Trần Huy Liệu thì nhận xét:
Ông Nguyễn Sinh Duy, trong cuốn "Trương Vĩnh Ký – cuốn sổ bình sanh" viết:
Tiến sỹ Bùi Kha sống ở nước ngoài thì nhận xét:
Tên đường và tên trường
Từ thời Pháp thuộc cho đến năm 1975, tên của ông đã được đặt cho một ngôi trường trung học lớn ở Đô thành Sài Gòn dành cho nam sinh: Trường Trung học Petrus Ký. Sau năm 1975, trường này được đổi tên là trường Trung học phổ thông chuyên Lê Hồng Phong.
Ở Thành phố Hồ Chí Minh trước năm 1975 (lúc đó gọi là Sài Gòn và Gia Định) có tới hai con đường mang tên ông với 2 tên gọi khác nhau. Đường Petrus Ký của Đô thành Sài Gòn cũ hiện nay là đường Lê Hồng Phong ở quận 5 và quận 10; còn đường Trương Vĩnh Ký của tỉnh Gia Định cũ nay là đường Nguyễn Văn Bảo ở quận Gò Vấp.
Hiện nay vẫn còn một con đường lớn mang tên ông tại quận Tân Phú thành phố Hồ Chí Minh. Ngoài ra còn có một ngôi trường mang tên ông tại xã Vĩnh Thành, huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre.
Sách tham khảo
Đặng Thúc Liêng (1927). Trương Vĩnh Ký hành trạng. Nhà in Xưa Nay, Sài Gòn.
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 1837 Thể loại:Mất năm 1898 Trương Vĩnh Ký Trương Vĩnh Ký, Pétrus Jean Baptiste Thể loại:Nhà ngôn ngữ học Việt Nam Trương Vĩnh Ký, Pétrus Jean Baptiste Trương Vĩnh Ký, Pétrus Jean Baptiste Trương Vĩnh Ký, Pétrus Jean Baptiste Thể loại:Tín hữu Công giáo Việt Nam Thể loại:Nhà sử học Việt Nam Thể loại:Người Bến Tre Thể loại:Người họ Trương tại Việt Nam Thể loại:Đầu tiên ở Việt Nam Thể loại:Người họ Trương Thể loại:Tín hữu Công giáo được đặt tên đường ở Việt Nam
Apoloniusz Kędzierski
thumb|185px|Apoloniusz Kędzierski (1938) Apoloniusz Kędzierski (sinh ngày 1 tháng 7 năm 1861 tại Suchedniów – mất ngày 21 tháng 9 năm 1939 tại Warsaw) là một họa sĩ, họa sĩ minh họa và nhà trang trí người Ba Lan. Kędzierski nổi tiếng với thể loại tranh phong cảnh và tranh mô tả các sinh hoạt đời sống của người nông dân.
Tiểu sử
Apoloniusz Kędzierski đã học tại các trường công lập ở Radom. Sau đó, ông theo họa sĩ Józef Brandt học vẽ. Kế tiếp, ông trở thành học trò của họa sĩ Wojciech Gerson. Từ năm 1885 đến năm 1888, Kędzierski học tại Học viện Mỹ thuật, Munich. Tại đây, ông làm học trò của Nikolaos Gyzis. Ông có một thời gian ngắn theo học Học viện Mỹ thuật ở Vienna trong năm 1886. Khi khóa học kết thúc, ông định cư ở Warsaw.
Ngoài vẽ tranh, Kędzierski còn thiết kế nội thất, thiết kế đồ gốm và vẽ minh họa cho một số tạp chí cũng như vẽ minh họa cho tiểu thuyết The Peasants của Władysław Reymont (Geberthner & Wolf, 1928).
Apoloniusz Kędzierski được nhận thưởng Thập tự Sĩ quan Huân chương Polonia Restituta vào năm 1923. Ngay trước khi mất (do nguyên nhân tự nhiên), ông được gia nhập TOW (Tổ chức quân sự bí mật). Nhiều tác phẩm của Kędzierski đã bị thất lạc khi xưởng vẽ cũ của ông bị cháy trong những ngày đầu của cuộc Khởi nghĩa Warsaw.
Tham khảo
thumb|350px|Jews in Front of the Village Inn
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 1861 Thể loại:Mất năm 1939 Thể loại:Họa sĩ Ba Lan thế kỷ 20 Thể loại:Nam nghệ sĩ thế kỷ 20
Phreatoasellus uenoi
Phreatoasellus uenoi là một loài chân đều trong họ Asellidae. Loài này được Matsumoto miêu tả khoa học năm 1978.
Tham khảo
Thể loại:Phreatoasellus
Sermyloides tompok
Sermyloides tompok là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Mohamedsaid miêu tả khoa học năm 2001.
Tham khảo
Thể loại:Sermyloides
Địa lý Eswatini
Eswatini là một quốc gia nhỏ, nội lục ở Nam Phi, nằm giữa Mozambique và Cộng hòa Nam Phi. Quốc gia này nằm ở tọa độ địa lý -26.5°N, 31.5°W. Diện tích của nó là khoảng 17.363 km vuông, 160 trong số đó là nước. Các khu vực chính của nước này là Hạ veld (Lowveld), Trung veld (Midveld) và Thượng veld (Highveld).
Khí hậu
Khí hậu của Eswatini thay đổi từ nhiệt đới đến gần ôn đới. Các mùa ở đây đảo ngược với những mùa Bắc bán cầu với tháng 12 là giữa mùa hè và tháng sáu giữa mùa đông. Nói chung, mưa rơi chủ yếu trong những tháng mùa hè, thường ở dạng giông bão. Mùa đông là mùa khô. Lượng mưa hàng năm cao nhất trên Thượng veld ở phía Tây, từ 1.000 đến 2.000 mm (39,4 đến 78,7 in) tùy theo năm. Càng về phía Đông, mưa càng ít, với Hạ veld ghi nhận từ 500 đến 900 mm (19,7 đến 35,4 in) mỗi năm. Biến động về nhiệt độ cũng liên quan đến độ cao của các vùng khác nhau. Nhiệt độ tại đây ôn hòa và hiếm khi nóng một cách khó chịu trong khi Hạ veld có khí hậu ấm áp hơn, có thể ghi lại nhiệt độ khoảng 40 °C (104 °F) vào mùa hè. liên_kết=https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:LocationEswatini.svg|nhỏ|Vị trí của Eswatini Dưới đây là nhiệt độ trung bình tại Mbabane, theo mùa: liên_kết=https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Eswatini Topography.png|nhỏ|Bản đồ địa hình Eswatini.
Địa hình và thiên nhiên
Địa hình chủ yếu bao gồm núi và đồi, với một số đồng bằng có độ dốc vừa phải. Điểm thấp nhất là sông Đại Usutu, ở độ cao 21 mét, và cao nhất là núi Emlembe, ở độ cao 1.862 m. Là một quốc gia không giáp biển, Eswatini không có lãnh hải. Về biên giới trên bộ, đường biên giới với Mozambique dài 105 km và với Nam Phi dài 430 km.
Tài nguyên thiên nhiên
Eswatini sở hữu các tài nguyên thiên nhiên sau: amiăng, than đá, đất sét, cassiterit, thủy điện, rừng, các mỏ vàng và kim cương nhỏ, đá mỏ, và đá tan. 670 km² đất của đất nước được tưới tiêu.
Liên kết ngoài
Thể loại:Địa lý Eswatini
Phạm Diệp
Phạm Diệp (chữ Hán giản thể: 范晔; chữ Hán phồn thể: 范曄; bính âm: Fan Ye) (398—445 ) tự Úy Tông, là nhà chính trị, nhà sử học, nhà văn thời Lưu Tống Nam Triều (Trung Quốc), tác giả bộ chính sử Hậu Hán thư, tổ tiên xuất thân từ Thuận Dương (nay thuộc Tích Xuyên, Hà Nam), sinh tại Sơn Âm (nay thuộc Thiệu Hưng Chiết Giang).
Tiểu sử
Phạm Diệp sinh ra trong một gia đình sĩ tộc, mẹ ông chỉ là một người vợ bé, do đó thân phận, địa vị không cao, ông cao tổ Phạm Quỹ, làm Thứ sử Ung Châu nhà Tây Tấn, ông cố Phạm Uông làm quan nhà Đông Tấn, chức quan tới Tấn An Bắc Tướng quân, Thứ sử hai châu Từ, Duyện, được phong tước Võ Hưng huyện hầu, ông nội Phạm Ninh nhậm chức Thái thú Lâm Hoài, Thái thú Dự Chương, cha Phạm Thái giữ chức Trung thư Thị lang, thời Hoàn Huyền chấp chính bị phế truất, ông cố Phạm Uông học thức uyên bác, giỏi bàn lý sự, tác phẩm để lại có "Thượng thư đại sự" 20 quyển, "Phạm Đông dương phương" 105 quyển, ông nội Phạm Ninh viết sách "Xuân Thu Cốc Lương truyện tập giải" 12 quyển, cha Phạm Thái lại có "Cổ Kim thiện ngôn" 24 quyển.
Phạm Diệp tuy sinh ra trong một gia tộc quyền quý, nhưng lại là con ngoài giá thú do người thiếp sinh ra, mẹ ông sinh ông ra trong nhà xí, trên trán có vết bầm tím,nên ông còn có thêm chữ nhỏ (tiểu tự) là "Chuyên". Năm 420 Lưu Dụ phế nhà Tấn xưng Đế, đặt quốc hiệu là Tống, cùng năm, Phạm Diệp làm Quán quân tham quân cho con trai Lưu Dụ là Lưu Nghĩa Cung, sau hơn 10 năm, trước sau từng đảm nhiệm qua các chức vụ quan trọng như Thượng thư ngoại binh lang, Kinh Châu Biệt giá Tòng sự sứ, Bí thư giám, Thái thú Tân Sái, Tư đồ Tòng sự trung lang, do tính cách kiêu ngạo, nên thường bị giáng chức quan.
Năm Nguyên Gia thứ 9 Tống Văn Đế (năm 432) Phạm Diệp nhân vì tham dự lễ tang mẹ Bành Thành Vương Lưu Nghĩa Khang, trong bữa tiệc chuốc lấy sự giận dữ từ Lưu Nghĩa Khang nên ông bị giáng chức Thái thú Tuyên Thành (tỉnh An Huy ngày nay), trong khi giữ chức ở Tuyên Thành, vì bất đắc chí, ông lần lượt tham khảo các sách sử của các sử gia đời trước mà tự mình san lọc viết thành bộ Hậu Hán thư, là tác phẩm sử học nổi tiếng đương thời, sách viết đơn giản, chu đáo, tỉ mỉ, tự sự sinh động, sau nhiều năm được tha tội, lần lượt được bổ nhiệm làm Trấn quân trưởng sử cho Trường Sa Vương Lưu Nghĩa Hân, Ninh Sóc Tướng quân, Hậu quân trưởng sử cho Thủy Hưng Vương lưu Tuấn, Thái thú Nam Hạ Phì và Thái tử Chiêm sự.
Đương thời, em trai Văn Đế Lưu Nghĩa Khang được lập làm Tể tướng, thao túng chính sự trong ngoài, lấn áp quyền lực của Văn Đế. Năm 440 tâm phúc của Văn Đế Lưu Nghĩa Khang là Lưu Trạm bị ám sát chết, Văn Đế nghi ngờ Khang có liên quan đến vụ ám sát nên lưu đày Khang cùng hơn 10 người thân tín và giáng chức làm Thứ sử Giang Châu. Năm 445 Tán kỵ thị lang Khổng Hy Tiên mưu ủng hộ việc phục quyền cho Lưu Nghĩa Khang, Phạm Diệp bị dụ tham gia vào nhóm mưu phản này, kết cục ông gia nhập nhóm mưu phản của Khổng Hy Tiên và chuẩn bị hành động, tuy nhiên vào tháng 11 cùng năm, Đơn Dương Y Từ Trạm Chi tố cáo phát hiện ra kế hoạch mưu phản của Khổng Hy Tiên, ra lệnh bắt Phạm Diệp và toàn bộ gia tộc xử tử hình, ở trong tù ông viết "Thư gửi đám con cháu ở trong ngục" trước khi bị xử tử, hưởng thọ 48 tuổi.
Liên kết ngoài
Thể loại:Nhà sử học Trung Quốc Thể loại:Sinh năm 398 Thể loại:Mất năm 445 Thể loại:Lưu Tống
Inter Milan
Football Club Internazionale Milano, thường được gọi là Internazionale hoặc đơn giản là Inter, và thường được gọi là Inter Milan ở các quốc gia nói tiếng Anh,   là một câu lạc bộ bóng đá Ý có trụ sở tại Milano, Lombardia. Inter là đội bóng Ý duy nhất luôn thi đấu ở giải đấu hàng đầu của bóng đá Ý kể từ khi ra mắt vào năm 1909.
Được thành lập vào năm 1908 sau sự chia rẽ trong Câu lạc bộ bóng đá và cricket Milan (nay là AC Milan), Inter đã giành chức vô địch đầu tiên vào năm 1910. Kể từ khi thành lập, câu lạc bộ đã giành được 35 danh hiệu trong nước, bao gồm 19 chức vô địch quốc gia, 9 Coppa Italia và 7 Siêu cúp Ý. Từ năm 2006 đến 2010, câu lạc bộ đã giành được 5 chức vô địch liên tiếp, cân bằng kỷ lục mọi thời đại vào thời điểm đó. Họ đã ba lần vô địch Champions League: hai lần vào năm 1964 và 1965 và một lần nữa vào năm 2010. Chiến thắng mới nhất của họ đã hoàn thành cú ăn ba mùa giải chưa từng có của Ý, với việc Inter giành được Coppa Italia và Scudetto cùng năm. Câu lạc bộ cũng đã giành được ba UEFA Cup, hai Cúp liên lục địa và một FIFA Club World Cup.
Các trận sân nhà của Inter được diễn ra tại sân vận động San Siro, nơi họ chia sẻ với đối thủ cùng thành phố Milan. Sân vận động lớn nhất trong bóng đá Ý với sức chứa 75.817. Họ có mối thù truyền kiếp với Milan, đội mà họ cạnh tranh tại Derby della Madonnina, và Juventus, đội mà họ cạnh tranh tại Derby d'Italia; kình địch của họ với đội trước là một trong những trận derby được theo dõi nhiều nhất trong bóng đá. , Inter có tỷ lệ tham dự trận đấu trên sân nhà cao nhất ở Ý và tỷ lệ tham dự cao thứ sáu ở Châu Âu. Câu lạc bộ là một trong những câu lạc bộ có giá trị nhất trong bóng đá Ý và thế giới.
Thành lập và những năm đầu (1908–1960)
thumb|Đội hình Inter năm 1910
Câu lạc bộ được thành lập vào ngày 9 tháng 3 năm 1908 với tên gọi Football Club Internazionale, sau sự chia rẽ với Milan Cricket and Football Club (nay là AC Milan). Tên của câu lạc bộ bắt nguồn từ mong muốn của các thành viên sáng lập là chấp nhận không giới hạn các cầu thủ nước ngoài cũng như người Ý.
Sáu năm sau, trong thời kỳ Phát xít, câu lạc bộ buộc phải sáp nhập với Unione Sportiva Milanese và được đổi tên thành Società Sportiva Ambrosiana. Trong mùa giải 1928–29, đội mặc áo thi đấu màu trắng có in hình chữ thập đỏ; thiết kế của áo đấu được lấy cảm hứng từ lá cờ và huy hiệu của thành phố Milan. Năm 1929, tân chủ tịch câu lạc bộ Oreste Simonotti đổi tên câu lạc bộ thành Associazione Sportiva Ambrosiana và khôi phục lại áo thi đấu màu xanh đen trước đây, tuy nhiên những người ủng hộ vẫn tiếp tục gọi đội là Inter, và vào năm 1931, tân chủ tịch Pozzani nhượng bộ trước áp lực của cổ đông và thay đổi cái tên đến Associazione Sportiva Ambrosiana-Inter. thumb|upright|left|[[Giuseppe Meazza vẫn giữ kỷ lục ghi nhiều bàn thắng nhất trong mùa giải đầu tiên ở Serie A, với 31 bàn thắng trong mùa giải đầu tiên (1929–30).]]
Coppa Italia (Cúp quốc gia Ý) đầu tiên của họ đã giành được vào năm 1938–39, được dẫn dắt bởi huyền thoại Giuseppe Meazza, người mà sau này sân San Siro được đặt tên chính thức. Chức vô địch thứ năm diễn ra vào năm 1940, mặc dù Meazza bị chấn thương. Sau khi Thế chiến II kết thúc, câu lạc bộ đã lấy lại tên ban đầu, giành chức vô địch lần thứ sáu vào năm 1953 và lần thứ bảy vào năm 1954.
Grande Inter (1960–1967)
Năm 1960, huấn luyện viên Helenio Herrera gia nhập Inter từ Barcelona, mang theo tiền vệ Luis Suárez, người đã giành giải Cầu thủ xuất sắc nhất châu Âu cùng năm nhờ vai trò trong cú đúp La Liga/Fairs Cup của Barcelona. Ông biến Inter trở thành một trong những đội bóng vĩ đại nhất châu Âu. Ông đã sửa đổi chiến thuật 5–3–2 được gọi là "Verrou" ("chốt cửa") để tạo ra sự linh hoạt hơn cho các cuộc phản công. Hệ thống catenaccio được phát minh bởi một huấn luyện viên người Áo, Karl Rappan. Hệ thống ban đầu của Rappan được triển khai với bốn hậu vệ cố định, chơi theo một hệ thống đánh người nghiêm ngặt, cộng với một playmaker giữa sân, người chơi bóng cùng với hai tiền vệ cánh. Herrera sẽ sửa đổi nó bằng cách thêm một hậu vệ thứ năm, hậu vệ quét hoặc libero phía sau hai trung vệ. Hậu vệ quét hoặc libero đóng vai trò là người tự do sẽ đối phó với bất kỳ kẻ tấn công nào đi qua hai trung vệ. Inter về thứ ba tại Serie A trong mùa giải đầu tiên, thứ hai vào năm sau và thứ nhất trong mùa thứ ba. Sau đó là chiến thắng liên tiếp tại Cúp C1 châu Âu vào các năm 1964 và 1965, mang về cho ông danh hiệu " il Mago " ("Pháp sư"). Nòng cốt trong đội của Herrera là các hậu vệ cánh tấn công Tarcisio Burgnich và Giacinto Facchetti, hậu vệ quét Armando Picchi, người kiến tạo lối chơi Suárez, tiền vệ cánh Jair, tiền vệ trái Mario Corso, và Sandro Mazzola, người chơi ở cánh phải. thumb|upright|[[Sandro Mazzola chơi cho đội Inter rất thành công được nhớ đến với cái tên "La Grande Inter", trong những năm 1960.]]
Năm 1964, Inter lọt vào Chung kết Cúp C1 châu Âu khi đánh bại Borussia Dortmund ở bán kết và Partizan ở tứ kết. Trong trận chung kết, họ gặp Real Madrid, đội đã lọt vào bảy trong số chín trận chung kết cho đến nay. Mazzola ghi hai bàn trong chiến thắng 3–1, và sau đó đội đã giành được Cúp Liên lục địa trước Independiente. Một năm sau, Inter lặp lại kỳ tích khi đánh bại đội từng hai lần vô địch Benfica trong trận chung kết được tổ chức trên sân nhà, nhờ bàn thắng của Jair, và sau đó một lần nữa đánh bại Independiente ở Cúp Liên lục địa. Năm 1967, khi Suárez dính chấn thương, Inter thua 1–2 trong trận Chung kết cúp C1 trước Celtic. Trong năm đó, câu lạc bộ đổi tên thành Football Club Internazionale Milano.
Những thành tựu tiếp theo (1967–1991)
Sau kỷ nguyên vàng của những năm 1960, Inter đã giành được chức vô địch giải đấu thứ 11 vào năm 1971 và lần thứ 12 vào năm 1980. Inter đã bị đánh bại lần thứ hai sau 5 năm trong trận chung kết Cúp C1 châu Âu, thua 0–2 trước Ajax của Johan Cruyff vào năm 1972. Trong suốt những năm 1970 và 1980, Inter cũng đã thêm hai Coppa Italia vào danh sách của mình, vào các năm 1977–78 và 1981–82.
Hansi Müller (1975–1982 VfB Stuttgart, 1982–1984 Inter Milan) và Karl-Heinz Rummenigge (1974–1984 Bayern Munich, 1984–1987 Inter Milan) chơi cho Inter Milan. Được dẫn dắt bởi bộ đôi người Đức Andreas Brehme và Lothar Matthäus, và Ramón Díaz người Argentina, Inter đã giành chức vô địch Serie A năm 1989. Inter đã không thể bảo vệ danh hiệu của mình mặc dù đã bổ sung đồng hương người Đức Jürgen Klinsmann vào đội và giành được Supercoppa Italiana đầu tiên vào đầu mùa giải.
Sự thịnh vượng hỗn tạp (1991–2004)
thumb|left|Inter ăn mừng chiến thắng [[Cúp UEFA 1993–94|UEFA Cup 1993–94 trước Austria Salzburg]]
Những năm 1990 là một thời kỳ thất vọng. Trong khi các đối thủ lớn của họ là Milan và Juventus đang đạt được thành công ở cả trong nước và châu Âu, thì Inter lại bị bỏ lại phía sau, với nhiều kết quả tầm thường trên bảng xếp hạng giải quốc nội, tệ nhất của họ là vào mùa giải 1993–94 khi họ chỉ cách khu vực xuống hạng đúng một điểm. Tuy nhiên, họ đã đạt được một số thành công ở châu Âu với ba lần vô địch UEFA Cup vào các năm 1991, 1994 và 1998.