cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nghệ thuật Phật giáo
Phật giáo Nam truyền
nhỏ|160px|Angkor, tk. 12. nhỏ|160px|Ayutthaya, tk. 14-15. Phật giáo được truyền sang Tích Lan vào thế kỉ thứ 3 TCN, và trong thiên niên kỉ đầu đã được truyền từ Ấn Độ đến các nước Đông Nam Á khác dọc theo đường biển từ Ấn Độ đến Trung Quốc. Đại thừa - ban đầu là tông phái chủ yếu ở đó - cũng như Thượng toạ bộ và Ấn Độ giáo đều có tín đồ ở Pagan (Miến Điện), Thái Lan hiện nay, Campuchia trước đây (Vương quốc Phù Nam), Việt Nam (Champa) và Indonesia. Trong khi Hồi giáo chiếm chỗ Phật giáo tại Indonesia và bán đảo Mã Lai thì khoảng giữa thiên niên kỉ thứ hai, Thượng toạ bộ có gốc từ Tích Lan trở thành tông phái chính tại Đông Nam Á. Cùng với những hệ thống tôn giáo Ấn Độ, ngôn ngữ và chữ viết (tiếng Phạn, tiếng Pali, chữ Thiên thành,...) cũng như các sắc thái nghệ thuật của tiểu lục địa Ấn Độ đã được phổ biến tại Đông Nam Á. Mối quan hệ trực tiếp với các thương gia và học giả từ các khu vực Ấn Độ sau hơn 1.000 năm đã gây ảnh hưởng rất nhiều đến sự phát triển văn hóa tại Đông Nam Á, nhưng mặt khác, các nền văn hóa tại đây cũng đã phát triển những phong cách, những truyền thống rất đặc thù để lưu lại đời sau.
Thế kỉ 1 đến thế kỉ 8: Trong thời gian này, các vương quốc lớn đầu tiên xuất hiện tại Đông Nam Á. Vương quốc Phù Nam được thành lập trên khu vực miền Nam Việt Nam và miền Đông Nam Campuchia. Về hướng Tây, khu vực Miến Điện bây giờ và vùng đất phía sau là vương quốc Môn. Các vương quốc này chịu ảnh hưởng của vương triều Cấp-đa. Ngoài những đồ tượng được tìm thấy (tượng Phật, bài vị thờ cúng) và những bia văn được viết bằng tiếng Phạn, người ta còn tìm thấy nhiều tranh tượng của các thần thể Ấn Độ giáo trong khu vực này.
Từ thế kỉ 14: Trong khi Hồi giáo chiếm chỗ Phật giáo và Ấn Độ giáo gần như toàn vẹn ở những miền phía Nam của Malaysia, ở Indonesia và Philippines thì Phật giáo Thượng toạ bộ trên châu lục vẫn là tôn giáo chủ yếu, ngày càng được phát triển và phổ biến (Campuchia, Lào, Thái Lan, Miến Điện).
Tích Lan
nhỏ|160px|Dagoba tại Colombo, Tích Lan nhỏ|160px|Bên trong "Chùa Răng Phật" (Dalada Maligava) tại Kandy, Tích Lan Khi ảnh hưởng Phật giáo tại Ấn Độ giảm dần, vào khoảng cuối vương triều Cấp-đa, thì Thượng toạ bộ đã đạt vị trí vững chắc tại Tích Lan từ nhiều thế kỉ và cũng đã ảnh hưởng lớn đến nền văn hóa và nghệ thuật xứ này. Nơi đây, Xá-lợi đóng một vai trò đặc biệt trong truyền thống tín ngưỡng, ví dụ như một chiếc răng của Phật được bảo tồn trong tại Dalada Maligava, "Chùa Răng Phật", hoặc cây Bồ-đề trong một tự viện ở cố đô Anuradhapura, được xem là phát sinh từ một nhánh của cây bồ-đề mẹ tại Bồ-đề đạo trường (bodhgayā), nơi Phật Thích-ca thành đạo. Một thành phần mới xuất hiện trong lĩnh vực kiến trúc Phật giáo Tích Lan: Bodhighara, "đền thờ cây bồ-đề" và Āsanaghara, "đền thờ chỗ ngồi của Phật". Thay vì tôn xưng cây bồ-đề một cách trừu tượng như tại Ấn Độ thì giờ đây, một cây bồ-đề sống được tôn thờ ngay giữa Bodhi-Ghara.
Một trong những phát triển quan trọng nhất của nghệ thuật tôn giáo Ấn Độ là việc tiếp tục phát triển kiến trúc tháp-bà. Nguyên có dạng vòm cung bán nguyệt, giờ đây các bảo tháp được kéo dài lên trên, có hình chuông và được gọi là Dāgäba (thường được phát âm như Dagoba; nguyên là từ gốc Tích Lan, xuất phát bởi hai từ tiếng Phạn là dhātu, garbha). Các nghệ nhân không chạm trổ bên ngoài và trang trí các cổng đi vào như người Ấn, qua đó họ đề cao cao vẻ đẹp tổng thể giản dị của bảo tháp. Cùng với Thượng toạ bộ, kiến trúc bảo tháp của Tích Lan được phổ biến khắp Đông Nam Á và được xem là mô hình kiến trúc cho các Chedi tại Thái Lan và That tại Lào.
Người ta có thể tìm thấy những nét điêu khắc rất tinh tế trên những "nguyệt thạch", là các viên đá mỏng hình bán nguyệt được xếp đặt theo hình vòng cung trước ngưỡng cửa ra vào của các tự viện. Chúng cho thấy nhiều mô típ được chạm trổ rất đẹp và công phu như hoa, thực vật (sen, chùm nho, hoa, lá...) và thú vật (bò, voi, sư tử, ngan...). Ý nghĩa của chúng là cho người bước lên cảm nhận được sự biến chuyển trọng đại khi họ bước qua ngưỡng cửa vào chùa, đi vào một cõi nội tâm thanh tịnh sau khi gác qua thế giới hiện hữu với tất cả những gì hệ thuộc.
Miến Điện
Là láng giềng của Ấn Độ nên các khu vực của Miến Điện hiện nay đã sớm chịu ảnh hưởng của xứ này. Theo truyền thuyết thì người Môn, vốn cư trú từ khu vực biển Andaman phía Nam cho đến miền Bắc lấn tới vùng núi thuộc Thái Lan hiện nay, đã tiếp xúc với Phật giáo trong thế kỉ thứ 3 TCN qua sứ giả truyền giáo của vua A-dục. Các ngôi chùa cổ nhất ở đây được kiến lập từ thế kỉ 1-5. Nghệ thuật Phật giáo của người Môn chịu ảnh hưởng của phong cách Cấp-đa và những thời đại kế thừa. Cùng với việc di cư khắp vùng Đông Nam Á của người Môn thì phong cách nghệ thuật Môn cũng đã ảnh hưởng trực tiếp đến truyền thống của những nơi họ đến. Có hàng nghìn bảo tháp và tự viện đã được kiến tạo tại vương quốc Pagan từ thế kỉ 11 đến 13 và trong đó, trên 2000 di tích vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Các viện bảo tàng tại Yangoon và Mandalay vẫn còn bảo tồn nhiều bức tượng được trang trí và mạ vàng rất tinh vi được kiến tạo trong thời kì này hoặc thậm chí trễ hơn nữa, sau khi Pagan bị quân Mông Cổ xâm chiếm (1287).
Indonesia
Trong khi các vương quốc tại Đông Nam Á lục địa như như Phù Nam và Angkor theo Ấn Độ giáo thì tại Indonesia, trung tâm Bali, vương quốc Phật giáo Sri Vijaya (~tk. 8 đến tk. 13) được hình thành. Vương quốc biển với khu vực cai trị lan rộng đến bán đảo Mã Lai này đã tiếp thụ truyền thống Đại thừa và Kim cương thừa dưới triều đại Sailendra. Những di tích quan trọng nhất của nghệ thuật Phật giáo Indonesia là hệ thống tự viện Phật giáo lớn nhất thế giới, được kiến lập trên một hòn núi tại Borobudur, và một bức tượng trình bày Bồ Tát Bát-nhã-ba-la-mật-đa rất đặc sắc.
Campuchia
nhỏ|160px|trái|Gương mặt của Quán Thế Âm Bồ Tát được tạc trên các tháp tại đền [[Bayon tại Angkor, thế kỷ 12]] Vào khoảng thế kỉ 1, một trong những vương quốc tồn tại sớm nhất tại Đông Nam Á đã ra đời trên khu vực Nam Việt Nam hiện nay và Campuchia, đó là Phù Nam. Vào thời hưng thịnh, biên giới phía Tây vương quốc này là Miến Điện và phía Nam là Mã Lai. Phù Nam là vương quốc sống bằng thương mại và nằm trên tuyến đường biển giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Ấn Độ đặc biệt đã gây ảnh hưởng lớn: chữ viết, tôn giáo và nghệ thuật được tiếp nhận và cùng với sự hòa hợp với truyền thống bản xứ, nhiều phong cách biểu đạt đã phát sinh. Khác với trường hợp Phật giáo Bắc truyền, tư tưởng và nghệ thuật Phật giáo du nhập Đông Nam Á trực tiếp từ Ấn Độ bằng đường biển. Mặc dù Ấn Độ giáo là tôn giáo chủ yếu trong một thời gian dài, nhưng Phật giáo Đại thừa từ ban đầu cũng đã có nhiều tín đồ. nhỏ|160px|Đền [[Bayon tại Angkor, thế kỷ 12]]
Trong thế kỉ thứ 9, vương quốc Khmer xuất hiện trên khu vực Angkor, thừa kế vương quốc Phù Nam. Nơi đây, thần Thấp-bà (sa. śiva) và Tì-thấp-nô (sa. viṣṇu, là vị thần chính được tôn xưng tại di tích nghệ thuật Angkor Wat) là hai vị được tôn thờ nhiều nhất. Từ thế kỉ 12 trở đi, Phật giáo hưng thịnh dưới sự cai trị của vua Jayavarman VII. Nhiều công trình kiến trúc được thực hiện như đền Bayon với nhiều rất nhiều tháp nhỏ hệ thuộc và mỗi tháp đều được chạm khắc khuôn mặt Bồ Tát Quán Thế Âm (sa. avalokiteśvara) với chiều cao vài thước (ở đây được gọi là Lokeśvara, là Thế tự tại chủ, "đấng tự tại trên thế gian"), hoặc Đại học Phật giáo Ta Prohm được phụng hiến cho Bồ Tát Bát-nhã-ba-la-mật-đa. Nghệ thuật Khmer được phổ biến qua sự bành trướng của vương quốc Khmer trên các khu vực Đông Nam Á, trở thành phong cách tiêu chuẩn cho nghệ thuật Phật giáo Thái Lan, Lào và Champa (Việt Nam). Đặc điểm của tranh tượng Phật giáo tại Angkor là gương mặt thoát li thế gian của các vị Phật, các vị Bồ Tát cũng như tính rõ ràng của các nét thẳng không được trang trí như có thể thấy được tại Trung Quốc. Trong lúc giao thời của thế kỉ 13 và 14 thì Śrīndravarman lên trị vì, và ông cũng là quốc vương Khmer đầu tiên theo Phật giáo Nam tông là Thượng toạ bộ. Đồng thời, vương quốc Angkor cũng dần dần mất vai trò chủ yếu trên khu vực này, cũng một phần vì các vương quốc Thái ở biên giới phía Tây ngày càng lớn mạnh. Sự biến đổi này cũng để lại dấu tích trong nghệ thuật. Các công trình tự viện lớn đều bị đình chỉ và hình tượng Bồ Tát Quán Thế Âm được ưa chuộng trước đây giờ bị rơi vào lãng quên. Tượng Phật còn được tạo, nhưng chỉ được đúc bằng đồng hoặc vàng, không còn được tạc bằng đá. Về mặt phong cách thì các tượng Phật này giống các tượng tại Lào và Thái vốn có truyền thống theo Thượng toạ bộ: tượng thon, thanh nhã với những nét rõ ràng mạch lạc. Phong cách nghệ thuật này được xem là dấu ấn của nghệ thuật tôn giáo Campuchia cho đến ngày nay.
Thái Lan và Lào
nhỏ|trái|160px|Tháp Vàng, Bangkok, Thái Lan nhỏ|160px|Sukhothai, tk. 14 nhỏ|160px|Sukhothai, tk. 14 Trong những vương quốc cổ trên địa phận Thái Lan hiện nay, đặc biệt là các vương quốc được dân tộc Môn sáng lập, đã có sự giao lưu văn hóa với Ấn Độ trên cơ sở thương mại. Tương tự trường hợp Miến Điện, nghệ thuật nơi đây chịu ảnh hưởng của thời đại Cấp-đa tại Ấn Độ. Một số hình tượng và kiến trúc đặc sắc được kiến tạo, ví dụ như bảo tháp (Chedi) của Nakhon Pathom, cao 127m, được xem là kiến trúc Phật giáo cao nhất thế giới.
Từ thế kỉ thứ 9 trở đi thì các truyền thống nghệ thuật Thái chịu ảnh hưởng của các vương quốc láng giềng như Angkor miền Đông và Sri Vijaya ở miền Nam. Trong thời gian này, Phật giáo Đại thừa là giáo lý chính, được thể hiện qua nhiều hình tượng của các vị Bồ Tát khác nhau.
Đầu thế kỉ 13, Thượng toạ bộ gốc Tích Lan lại được phổ biến và dần dần nắm ưu thế, tương tự như ở một số quốc gia khác thuộc khu vực Đông Nam Á. Đồng thời, vương quốc Sukhothai được kiến lập. Về mặt nghệ thuật thì người ta thấy được một sự chuyển biến từ phong cách giống nghệ thuật Khmer đến một phong cách biểu đạt rõ ràng, ít rườm rà, thậm chí có tính chất hình học trừu tượng. Các tượng Phật được biểu hiện với những sắc thái thanh nhã, trôi chảy, với pháp y trông như trong suốt và đầu hình oval với đỉnh đầu là một ngọn lửa (sa. ketumālā). Trong triều đại kế đến là Ayutthaya (tk. 14-18) thì mô típ này càng được trau chuốt tinh tế hơn, nhiều hình tượng thường được mạ vàng và được chạm gắn với đá quý. Thời kì này được xem là thời kì kiến lập phong cách và gây ảnh hưởng đến ngày nay. Một điểm đặc biệt của nghệ thuật Phật giáo Thái Lan là miêu tả Phật đang đi trong tranh tượng.
Nghệ thuật Phật giáo đương đại
nhỏ|160px|Tây Tạng, tk. 20 Nhìn chung việc sáng tạo chân dung, tranh, đồ tế lễ hoặc công trình kiến trúc ở các nước châu Á, nơi phần lớn có hơn ngàn năm văn hóa phật giáo, thường mang đậm dấu ấn truyền thống. Những đặc điểm chân dung của Đức Phật như tư thế cơ thể và các thủ ấn (sa. mudrā), một số chi tiết nhỏ như đôi tai và kiểu tóc cũng như các biểu tượng (bồ-đề thụ, liên hoa, pháp luân…) đều mang ý nghĩa tôn giáo thiêng liêng và hình thức biểu đạt không thay đổi. Các tác phẩm tranh tượng mới đều tuân theo những khuôn mẫu truyền thống, trong đó những yếu tố mang tính tượng trưng vốn đã có sẵn đóng vai trò chủ đạo chứ không phải là sự biểu đạt nghệ thuật mang dấu ấn cá nhân của người nghệ sĩ.
Bên cạnh nền nghệ thuật truyền thống này, nhiều phương thức biểu đạt hiện đại cũng đã phát sinh thông qua sự tiếp xúc với nền văn hóa Tây phương. Đặc biệt ở các nước như Nhật Bản, Thái Lan, Hàn Quốc hay Indonesia (Bali), nơi có sự giao lưu mạnh mẽ với các nền văn hóa Tây phương, các nghệ nhân lấy những mô típ có gốc từ hệ thống đồ giải Phật giáo, kết hợp nó một phần với các phương thức biểu đạt nghệ thuật Tây phương, một phần với sự phát triển kế thừa của phong cách nghệ thuật của địa phương. Qua đó, hình thái nghệ thuật này đã tạo nên được những tác phẩm nghệ thuật Phật giáo mới mẻ và hiện đại. Tuy nhiên, những tác phẩm mới này gần như luôn luôn chỉ là "nghệ thuật thuần túy", dĩ nhiên có nền tảng tôn giáo nhưng thường là để "trang trí" chứ không phải được tạo ra để phục vụ thực hành tín ngưỡng. Trong các tác phẩm nghệ thuật này, ở cả mảng điêu khắc lẫn hội họa, chân dung của Đức Phật, các biểu trưng Phật giáo hoặc các bức tượng được vẽ lại nhưng khuynh hướng sáng tác vị nghệ thuật cao hơn mục đích tôn giáo.
Phật giáo từ thế kỷ thứ 12 đã biến mất khỏi Ấn Độ, ngoại trừ một số khu vực trong dãy Himalaya. Mãi cho đến khi chính quyền thực dân Anh quan tâm đến các ngôi chùa phần lớn đã đổ nát hoang tàn này, người ta đã phát hiện và bắt đầu công việc trùng tu các chùa (tại Kiến-chí (kāñcī), A-chiên-đà (ajantā), chùa Đại Bồ-đề tại Bồ-đề đạo trường (bodhgayā)). Giữa thế kỷ 20 những người ủng hộ nhà cải cách Bhimrao Ramji Ambedkar (Bộ trưởng Tư pháp đầu tiên của đất nước Ấn Độ độc lập - người đã tuyên truyền rằng việc cải đạo sang Phật giáo là con đường giải thoát cho tầng lớp khốn cùng - Dalit - hay còn gọi là những người không được xếp vào tầng lớp nào trong xã hội) đã làm hồi sinh lại truyền thống đã và đang tiếp tục bị lãng quên. Cùng với phong trào này là sự bắt đầu các phương thức nhân bản và ghi lại các chân dung cổ của Đức Phật phục vụ cho mục đích thực hành tín ngưỡng. Tương tự, tại một số nước Phật giáo khác, đặc biệt là Nhật, Tây Tạng, Tích Lan (śrīlaṅkā) và Thái Lan, các phật tử dùng tranh tượng cúng dường để trang trí các chùa chiền mới được dựng theo mô hình kiến trúc cũ. Bên cạnh đó, ngay chính ở Ấn Độ việc vẽ các chân dung Phật cũng được bắt đầu khôi phục trở lại. Vì nền văn hóa Phật giáo mới của Ấn Độ còn tương đối non trẻ nên chưa có chuẩn tắc đồ giải (Ikonographie) đậm nét nào hình thành. Do đó, phong cách và các đặc trưng truyền thống được pha lẫn với phương thức biểu đạt đầy màu sắc của nghệ thuật thường nhật của Ấn Độ giáo tại đất nước này.
Pterolophia omeishana
Pterolophia omeishana là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Pterolophia
Âm vị học tiếng Pháp
Âm vị học tiếng Pháp là ngành nghiên cứu hệ thống ngữ âm của tiếng Pháp. Bài viết này thảo luận về tất cả các biến thế của tiếng Pháp tiêu chuẩn. Các đặc trưng âm vị đáng chú ý của tiếng Pháp bao gồm âm r lưỡi gà, các nguyên âm mũi và ba quá trình ảnh hưởng đến âm cuối của một từ:
Dưới đây là một ví dụ thể hiện các quá trình kể trên:
Phụ âm
thumb|upright=1.4|Biểu đồ phân bố [[âm r yết hầu ở châu Âu giữa thế kỷ 20. {{legend|#8A7248|bất thường}} {{legend|#A88A8E|xuất hiện trong diễn ngôn của một số cộng đồng có học thức}} {{legend|#B893CB|thường xuyên xuất hiện trong diễn ngôn của cộng đồng có học thức}} {{legend|#73488A|phổ thông}}]]
Ghi chú:
Phụ âm kép kéo dài
Cách phát âm kéo dài được tìm thấy ở dạng tương lai và có điều kiện của động từ courir ('chạy' ở dạng nguyên mẫu) và mourir ('chết' ở dạng nguyên mẫu). Ví dụ, dạng điều kiện il mourrait ((nếu.. thì) 'anh ấy sẽ chết'), tương phản với dạng không hoàn thành il mourait ('anh ấy đang chết' tiếp diễn trong quá khứ nhưng chưa hoàn thành). Nói cách khác, hầu hết cách nói hiện đại đã tối giản thành, chẳng hạn trong từ "il pourrait" ('anh ấy có thể'). Các động từ khác có ⟨rr⟩ kép trong dạng tương lai và dạng điều kiện được phát âm là : il pourra ('anh ấy sẽ có thể'), il verra ('anh ấy sẽ thấy').
Khi tiền tố in- kết hợp với một gốc bắt đầu bằng n, từ đó sẽ đôi khi được phát âm kép và tương tự đối với các biến thể của các tiền tố im-, il-, ir-:
Các trường hợp âm kép khác có thể được tìm thấy trong các từ như syllabe ('âm tiết'), grammaire ('ngữ pháp') và illusion ('ảo giác'). Cách phát âm của những từ như vậy, trong nhiều trường hợp, cách phát âm chính tả khác nhau tùy theo người nói và tạo ra các hiệu ứng phong cách khác nhau. Đặc biệt, sự kép âm của các phụ âm khác các âm nước và mũi "thường được coi là bị ảnh hưởng hoặc thông thái rởm". Ví dụ về cách phát âm được đánh dấu theo phong cách bao gồm addition ('bổ sung') và intelligence  ('thông minh').
Hiện tượng kép âm của ⟨m⟩ và ⟨n⟩ là đặc trưng của phương ngữ vùng Languedoc, trái ngược với các giọng miền Nam khác.
Một vài trường hợp kép âm không tương ứng với các chữ cái trong chính tả. Ví dụ, việc xóa các schwa trong từ (xem bên dưới), có thể làm phát sinh chuỗi các phụ âm giống hệt nhau: là-dedans [lad.dɑ̃] ('bên trong'), l'honnêteté [lɔ.nɛt.te] (' trung thực '). Dạng nuốt âm của đại từ tân ngữ l' ('anh ấy/cô ấy/nó') cũng là [ll] khi nó xuất hiện sau l khác để tránh hiểu nhầm:
Nguyên âm
thumb|right|Các [[nguyên âm của tiếng Pa-ri, theo . Nhiều người đọc kết hợp âm với  (đặc biệt ở miền bắc nước Pháp) và  với . Ở trường hợp sau, kết quả là thành âm giữa mở  giữa hai nguyên âm đó (không được thể hiện trên biểu đồ).]] Tiếng Pháp tiêu chuẩn tương phản tối đa 12 nguyên âm miệng và tối đa 4 nguyên âm mũi. Schwa (ở giữa sơ đồ bên cạnh) không nhất thiết phải là một âm đặc biệt. Mặc dù nó thường kết hợp với một trong các nguyên âm tròn nửa trước, nhưng cách cấu tạo của nó gợi ý rằng nó là một âm vị riêng biệt (xem phần phụ Schwa bên dưới).
Các bảng dưới đây liệt kê các nguyên âm trong tiếng Pháp Paris đương đại. Các phương ngữ khác có thể có nhiều nguyên âm hơn.
Nguyên âm đóng
Trái ngược với các nguyên âm vừa, không có sự tương phản căng-lỏng ở các nguyên âm đóng. Tuy nhiên, thả lỏng phi âm vị (gần đóng) [ɪ, ʏ, ʊ] xuất hiện ở tiếng Pháp Quebec dưới dạng các tha âm vị /i, y, u/ khi nguyên âm đều ngắn về mặt ngữ âm (không đứng trước /v, z, ʒ, ʁ/) và trong một âm tiết đóng, ví dụ: petite [pə.t͡sɪt] 'nhỏ (giống cái)' khác với petit 'nhỏ (giống đực)' [pə.t͡si] không chỉ ở sự hiện diện của âm cuối /t/ mà còn ở độ căng của âm /i/. Sự thả lỏng luôn xảy ra trong các âm tiết đóng trọng âm, nhưng nó cũng được tìm thấy ở các từ khác ở nhiều mức độ khác nhau.
Trong tiếng Pháp Pháp, /i, u/ luôn là [i, u] đóng, nhưng độ cao chính xác của /y/ còn gây tranh cãi vì có khi nó được mô tả là âm [y] đóng hoặc [ʏ] gần đóng.
Nguyên âm vừa
Mặc dù các nguyên âm vừa tương phản nhau trong một số môi trường nhất định, có sự chồng chéo phân bố hạn chế nên chúng thường xuất hiện trong phân phối bổ sung. Nói chung, các nguyên âm nửa đóng (/e, ø, o/) được tìm thấy trong các âm tiết mở và các nguyên âm nửa mở (/ɛ, œ, ɔ/) được tìm thấy trong các âm tiết đóng. Tuy nhiên, có những cặp tối thiểu:
Ngoài quy tắc chung, được gọi là loi de position trong cộng đồng âm vị học Pháp, có một số ngoại lệ. Ví dụ: /o/ và /ø/ được tìm thấy trong các âm tiết đóng kết thúc bằng [z] và chỉ [ɔ] được tìm thấy trong các từ đơn âm tiết đóng trước [ʁ], [ɲ] và [ɡ].
Cách phát âm của người Paris về /ɔ/ được mô tả là âm giữa [ɞ] và [ɞ] giữa hóa trước /ʁ/, trong cả hai trường hợp trở nên giống với /œ/.
Sự đối lập âm vị của /ɛ/ và /e/ đã tiêu biến ở nửa phía nam nước Pháp, nơi hai âm này chỉ được tìm thấy trong phân bố bổ sung. Sự đối lập âm vị của /ɔ/ và /o/ và của /œ/ và /ø/ trong âm tiết mở cuối đã hầu như tiêu biến ở Pháp, nhưng ở Bỉ hoặc ở các khu vực có tiếng Arpitan, nơi pot và peau vẫn đối lập là /pɔ/ và /po/.
Nguyên âm mở
Sự tương phản âm vị giữa /a/ trước và /ɑ/ sau đôi khi không được duy trì trong tiếng Pháp Chuẩn, điều này khiến một số nhà nghiên cứu không cho rằng chúng là hai âm vị riêng biệt. Tuy nhiên, sự khác biệt vẫn được duy trì rõ ràng trong các phương ngữ khác như tiếng Pháp Quebec.
Sự khác biệt về chất lượng thường được củng cố bởi sự khác biệt về độ dài (nhưng sự khác biệt là tương phản trong các âm tiết đóng cuối). Sự phân bố chính xác của hai nguyên âm khác nhau tùy thuộc người nói.
/ɑ/ sau hiếm hơn trong các âm tiết không nhấn, nhưng nó có thể gặp trong một số từ phổ biến:
Các từ phức tạp về hình thái bắt nguồn từ các từ có trọng âm /ɑ/ không giữ nó:
Ngay cả trong âm tiết cuối cùng của một từ, /ɑ/ sau có thể trở thành [a] nếu từ được đề cập mất trọng âm trong ngữ cảnh âm vị học mở rộng:
Nguyên âm mũi
Trong một số phương ngữ, đặc biệt là của châu Âu, có xu hướng đã được chứng thực là các nguyên âm mũi chuyển dịch theo hướng ngược chiều kim đồng hồ: /ɛ̃/ có xu hướng mở hơn và dịch chuyển về phía nguyên âm /ɑ̃/ (cũng được nhận ra là [æ̃]), /ɑ̃/ cao lên và làm tròn thành [ɔ̃] (được hiểu là [ɒ̃]) và /ɔ̃/ chuyển thành [õ] hoặc [ũ]. Ngoài ra, cũng có một xu hướng ngược lại là /ɔ̃/ trở nên mở hơn và không làm tròn [ɑ̃], dẫn đến sự hợp nhất của âm /ɔ̃/ và /ɛ̃/ trong Pháp Chuẩn trong trường hợp này. Theo một nguồn, cách phát âm điển hình của các nguyên âm mũi Paris là [æ̃] cho /ɛ̃/, [ɑ̃] cho /ɑ̃/ và [õ̞] cho /ɔ̃/, cho thấy rằng hai nguyên âm đầu tiên là các nguyên âm mở không tròn tương phản bởi chất nguyên âm sau (giống âm /a/ miệng và /ɑ/ ở một số giọng), trong khi /ɔ̃/ đóng hơn nhiều so với /ɛ̃/.
Trong tiếng Pháp Quebec, hai trong số các nguyên âm dịch chuyển theo một hướng khác: /ɔ̃/ → [õ], ít nhiều như ở châu Âu, nhưng /ɛ̃/ → [ẽ] và /ɑ̃/ → [ã].
Schwa
Khi được nhận ra về mặt ngữ âm, schwa (/ə/), còn được gọi là e caduc ('e rơi') và e muet ('e câm'), là một nguyên âm nửa giữa với ít tròn. Nhiều tác giả cho rằng nó giống hệt về mặt phiên âm với /œ/. Geoff Lindsey đề xuất ký hiệu ⟨ɵ⟩. Chi tiết hơn, Fagyal, Kibbee & Jenkins (2006) nói rằng nó kết hợp với /ø/ trước các nguyên âm cao và lướt: ở vị trí nhấn cuối câu: và nó hợp nhất với ở nơi khác. Tuy nhiên, một số người nói phân biệt rõ ràng và nó thể hiện hành vi âm vị học đặc biệt đảm bảo rằng nó là một âm vị riêng biệt. Hơn nữa, việc hợp nhất này chủ yếu xảy ra ở Pháp còn ở Quebec, và  vẫn phân biệt.
Đặc điểm chính của schwa Pháp ngữ là "tính không ổn định" của nó: thực tế là trong những điều kiện nhất định, nó không có nhận thức ngữ âm.
Độ dài
Ngoại trừ sự phân biệt vẫn được một số người nói giữa /ɛ/ và /ɛː/ ở các cặp tối thiểu hiếm gặp như mettre [mɛtʁ] ('đặt' ở dạng nguyên thể) so với maître [mɛːtʁ] ('giáo viên'), sự thay đổi về độ dài nguyên âm là hoàn toàn tha âm vị. Các nguyên âm có thể được kéo dài trong các âm tiết đóng, có trọng âm, trong hai điều kiện sau:
Khi những âm tiết như vậy mất trọng âm, hiệu ứng kéo dài có thể vắng mặt. Nguyên âm [o] của saute kéo dài trong Regarde comme elle saute ! (chữ cuối cùng và do đó được nhấn trọng âm) nhưng không kéo dài trong Qu'est-ce qu'elle saute bien!. Trong các giọng vùng miền mà /ɛː/ phân biệt với /ɛ/, nó vẫn được phát âm với một nguyên âm dài ngay cả ở vị trí không nhấn, như ở fête trong C'est une fête importante.
Bảng sau đây trình bày cách phát âm của một mẫu từ đại diện ở vị trí cuối cùng (trọng âm) của cụm từ:
Sự phi thanh hóa (Devoicing)
Trong tiếng Pháp Paris, các nguyên âm khép /i, y, u/ và nửa trước /e, ɛ/ ở cuối lời nói có thể được phi thanh hóa (devoice). Một nguyên âm phi thanh hóa có thể được theo sau bởi một âm thanh tương tự như âm [ç] xát ngạc cứng vố thanh:
Trong tiếng Pháp Quebec, các nguyên âm khép thường được phi thanh hóa khi không nhấn và khi bị bao quanh bởi các phụ âm vô thanh:
Mặc dù là một đặc điểm nổi bật hơn của tiếng Pháp Quebec, sự phi thanh hóa giữa cụm từ cũng được tìm thấy trong tiếng Pháp Âu.
Elision
Nguyên âm cuối cùng (thường là /ə/) của một số từ chức năng đơn âm bị nuốt âm trong các kết hợp cú pháp với một từ sau bắt đầu bằng một nguyên âm. Ví dụ: so sánh cách phát âm của đại từ chủ ngữ không nhấn trong je dors /ʒə dɔʁ/ [ʒə.dɔʁ] ('Tôi đang ngủ') và trong j'arrive /ʒ‿aʁiv/ [ʒa.ʁiv] ('Tôi đang đến').
Nguyên âm lướt và đôi
Các âm lướt trong các ví dụ trên có thể được phân tích là kết quả của quá trình biến một nguyên âm cao bên dưới thành một nguyên âm khi được theo sau bởi một nguyên âm khác: /nie/ → [nje].
Quá trình này thường bị chặn khi đứng sau một complex onset dưới dạng nguyên âm tắt + lỏng (âm bật hoặc xát theo sau là /l/ hoặc /ʁ/). Ví dụ: trong khi cặp loue/louer cho thấy sự thay thế giữa [u] và [w], cùng một hậu tố được thêm vào  cloue [klu], một từ có complex onset, không kích hoạt hình thành lướt: clouer [klue] ('đóng đinh' động từ nguyên thể). Tuy nhiên, một số chuỗi âm lướt + nguyên âm có thể được tìm thấy sau âm tắt-lỏng. Các ví dụ chính là [ɥi], như trong pluie [plɥi] ('mưa'), [wa] và [wɛ̃]. Chúng có thể được xử lý theo nhiều cách khác nhau, chẳng hạn như bằng cách thêm các điều kiện ngữ cảnh thích hợp vào quy tắc hình thành âm lướt hoặc bằng cách giả định rằng kho phiên âm của tiếng Pháp bao gồm các âm lướt bên dưới hoặc nguyên âm đôi đi lên như /ɥi/ và /wa/.
Trọng âm
Trọng âm của từ không phải là đặc trưng của tiếng Pháp, vì vậy không thể phân biệt hai từ chỉ dựa trên cơ sở đặt trọng âm. Trên thực tế, trọng âm ngữ pháp luôn nằm trên âm tiết đầy đủ cuối cùng (âm tiết có nguyên âm khác với âm schwa) của một từ. Tiếng đơn âm với schwa là nguyên âm duy nhất như: ce, de, que, v.v hầu như là clitic nhưng cũng có thể nhận được trọng âm.
Sự khác biệt giữa các âm tiết có trọng âm và không trọng âm trong tiếng Pháp rõ rệt như trong tiếng Anh. Các nguyên âm trong các âm tiết không trọng âm giữ nguyên chất lượng của chúng, bất kể nhịp điệu của người nói là syllable-timed (thời lượng dựa theo âm tiết) hay mora-timed (thời lượng dựa theo mora-một đơn vị đo trọng lượng âm tiết). Hơn nữa, các từ mất trọng âm ở các mức độ khác nhau khi được phát âm trong các cụm từ và câu. Nói chung, chỉ từ cuối cùng trong một cụm từ âm vị học giữ được trọng âm ngữ pháp đầy đủ của nó (ở âm tiết cuối cùng của nó).
Trọng âm nhấn mạnh
Đối với những từ bắt đầu bằng một nguyên âm, trọng âm nhấn mạnh rơi vào âm tiết đầu tiên bắt đầu bằng phụ âm hoặc ở âm tiết đầu tiên có sự chèn của âm tắc thanh hầu hoặc phụ âm liason.
Ngữ điệu
Ngữ điệu của tiếng Pháp về cơ bản khác với ngữ điệu của tiếng Anh. Có bốn mẫu chính:
Nguồn
Thể loại:Tiếng Pháp Thể loại:Âm vị học
Pterygophyllum subsimile
Pterygophyllum subsimile là một loài Rêu trong họ Hookeriaceae. Loài này được (Colenso) Broth. ex Paris mô tả khoa học đầu tiên năm 1909.
Liên kết ngoài
Thể loại:Pterygophyllum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1909
Labicymbium rusticulum
Labicymbium rusticulum là một loài nhện trong họ Linyphiidae.
Loài này thuộc chi Labicymbium. Labicymbium rusticulum được Eugen von Keyserling miêu tả năm 1891.
Tham khảo
Thể loại:Labicymbium Thể loại:Động vật được mô tả năm 1891
Toxorhina basalis
Toxorhina basalis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.
Tham khảo
Thể loại:Toxorhina Thể loại:Limoniidae ở vùng Australasia
Bangued
Bangued là một đô thị hạng nhất ở tỉnh Abra ở Vùng Hành chính Cordillera của Philippines. Theo điều tra dân số năm 2007, đô thị này có dân số 46.179 người trong 8.071 hộ.
Các khu phố (barangay)
Bangued được chia thành 31 barangay với 77 sitio.
Liên kết ngoài
Thể loại:Đô thị của Abra Thể loại:Abra
Pseudotrimezia tenuissima
Pseudotrimezia tenuissima là một loài thực vật có hoa trong họ Diên vĩ. Loài này được Ravenna miêu tả khoa học đầu tiên năm 1969.
Liên kết ngoài
Thể loại:Pseudotrimezia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1969
Taikona
Taikona là một chi bướm đêm thuộc họ Sesiidae.
Tham khảo
Thể loại:Sesiidae
Senomaty
Senomaty là một chợ huyện thuộc huyện Rakovník, vùng Středočeský, Cộng hòa Séc.
Tham khảo
Thể loại:Huyện Rakovník Thể loại:Chợ huyện của Cộng hòa Séc
Patellapis tshibindica
Tham khảo
Thể loại:Patellapis Thể loại:Động vật được mô tả năm 1939
Syzygium platypodum
Syzygium platypodum là một loài thực vật có hoa trong Họ Đào kim nương. Loài này được Diels miêu tả khoa học đầu tiên năm 1922.
Liên kết ngoài
P Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1922
Ajjavara, Chik Ballapur
Ajjavara là một làng thuộc tehsil Chik Ballapur, huyện Kolar, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Kolar (huyện)
Brachymenium extenuatum
Brachymenium extenuatum là một loài Rêu trong họ Bryaceae. Loài này được (Mitt.) A. Jaeger mô tả khoa học đầu tiên năm 1875.
Liên kết ngoài
Thể loại:Brachymenium Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1875
Bidens micrantha
Bidens micrantha là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Gaudich. mô tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Bidens
Tarsotinthia
Tarsotinthia là một chi bướm đêm thuộc họ Sesiidae.
Tham khảo
Thể loại:Sesiidae
1666 van Gent
1666 van Gent (1930 OG) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 22 tháng 7 năm 1930 bởi H. van Gent ở Johannesburg (LS).
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1930
Lý An
Lý An có thể là tên của:
Allı, Çarşamba
Allı là một xã thuộc huyện Çarşamba, tỉnh Samsun, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 699 người.
Tham khảo
Thể loại:Xã thuộc tỉnh Samsun
Trischistognatha
Trischistognatha là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.
Tham khảo
Thể loại:Glaphyriinae
Toxorhina basiseta
Toxorhina basiseta là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.
Tham khảo
Thể loại:Toxorhina Thể loại:Limoniidae ở vùng Australasia
Anairetes fernandezianus
Anairetes fernandezianus là một loài chim trong họ Tyrannidae. Đây là loài đặc hữu quần đảo Juan Fernández của Chile ở miền nam Đại Tây Dương.
Tham khảo
Thể loại:Anairetes Thể loại:Chim Chile Thể loại:Động vật được mô tả năm 1857
Oedera resinifera
Oedera resinifera là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (K.Bremer) Anderb. & K.Bremer mô tả khoa học đầu tiên năm 1991.
Liên kết ngoài
Thể loại:Oedera Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1991
Staphylea yuanjiangensis
Staphylea yuanjiangensis là một loài thực vật có hoa trong họ Staphyleaceae. Loài này được K.M. Feng & T.Z. Hsu miêu tả khoa học đầu tiên năm 1984.
Liên kết ngoài
Thể loại:Staphylea Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1984
Pterolophia oopsida
Pterolophia oopsida là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Pterolophia
Radomyshl (huyện)
Huyện Radomyshl (Радомишльський район, chuyển tự: Radomyshls’kyi raion) là một huyện của tỉnh Zhytomyr thuộc Ukraina. Huyện Radomyshl có diện tích 1297 km², dân số theo điều tra dân số ngày 5 tháng 12 năm 2001 là 42299 người với mật độ 33 người/km2. Trung tâm huyện nằm ở Radomyshl.
Tham khảo
Thể loại:Huyện của Ukraina Thể loại:Tỉnh Zhytomyr
Labicymbium sturmi
Labicymbium sturmi là một loài nhện trong họ Linyphiidae. Loài này được phát hiện ở Colombia.
Tham khảo
Thể loại:Labicymbium Thể loại:Loài đặc hữu của Colombia Thể loại:Động vật được mô tả năm 1991
Pterygophyllum sullivantii
Pterygophyllum sullivantii là một loài Rêu trong họ Hookeriaceae. Loài này được (Müll. Hal.) Kindb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1894.
Liên kết ngoài
Thể loại:Pterygophyllum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1894
Patellapis unifasciata
Patellapis unifasciata là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1937.
Habenaria holotricha
Habenaria holotricha là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Gagnep. mô tả khoa học đầu tiên năm 1931.
Liên kết ngoài
Thể loại:Habenaria Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1931
Tuao, Cagayan
phải|Bản đồ của Cagayan với vị trí của Tuao Tuao là một đô thị hạng 1 ở tỉnh Cagayan, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000, đô thị này có dân số 53,536 người trong 10,390 hộ. Municipal Thị trưởng William N. Mamba.
Các khu phố (barangay)
Tuao được chia thành 32 khu phố (barangay).
Liên kết ngoài
Thể loại:Đô thị của Cagayan
428 Monachia
428 Monachia là một tiểu hành tinh ở vành đai chính, thuộc nhóm tiểu hành tinh Flora. Nó được Walther Villiger phát hiện ngày 18.11.1897 ở München và được đặt theo tên tiếng Latinh của München. Đây là tiểu hành tinh duy nhất do Walther Villiger phát hiện.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1897 Thể loại:Tiểu hành tinh Flora
Heraclia nandi
Heraclia nandi là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Heraclia
Bidens microphylla
Bidens microphylla là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Sherff mô tả khoa học đầu tiên năm 1930.
Liên kết ngoài
Thể loại:Bidens Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1930
Brachymenium fabronioides
Brachymenium fabronioides là một loài Rêu trong họ Bryaceae. Loài này được (Müll. Hal.) Paris mô tả khoa học đầu tiên năm 1894.
Liên kết ngoài
Thể loại:Brachymenium Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1894
Teinotarsina
Teinotarsina là một chi bướm đêm thuộc họ Sesiidae.
Tham khảo
Thể loại:Sesiidae
Anairetes agilis
Anairetes agilis là một loài chim trong họ Tyrannidae.
Tham khảo
Thể loại:Anairetes
Axonopus comatus
Axonopus comatus là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được (Mez) Swallen mô tả khoa học đầu tiên năm 1951.
Liên kết ngoài
Thể loại:Axonopus Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1951
Prakhon Chai (huyện)
Prakhon Chai (ประโคนชัย) là một huyện (‘‘amphoe’’) ở phía nam của tỉnh Buriram, đông bắc Thái Lan.
Toxorhina biceps
Toxorhina biceps là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.
Prakhon Chai (huyện)
Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía nam theo chiều kim đồng hồ) là Ban Kruat, Lahan Sai, Chaloem Phra Kiat, Nang Rong, Mueang Buriram, Phlapphla Chai của tỉnh Buriram và Prasat của tỉnh Surin.
Toxorhina biceps
Tham khảo
Thể loại:Toxorhina Thể loại:Limoniidae ở vùng Indomalaya
Prakhon Chai (huyện)
Lịch sử
Huyện này đã được đổi tên từ Talung (ตะลุง) sang Prakhon Chai năm 1939.
Trithyris
Trithyris là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.
Prakhon Chai (huyện)
Hành chính
Huyện này được chia thành 16 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia thành 199 làng (muban). Prakhon Chai là một thị trấn (thesaban tambon) nằm trên một phần của tambon Prakhon Chai. Có 16 tổ chức hành chính tambon (TAO). Các con số mất là các tambo nay thuộc huyệnPhlapphla Chai.
Liên kết ngoài
Prakhon Chai
Trithyris
Tham khảo
Thể loại:Spilomelinae
Tiếng Mân
Tiếng Mân (Bình thoại tự: Mìng ngṳ̄) là tên gọi một nhóm ngôn ngữ Hán với hơn 30 triệu người nói ở các tỉnh miền nam Trung Quốc gồm Phúc Kiến, Quảng Đông (Triều Châu-Sán Đầu, bán đảo Lôi Châu, và một phần Trung Sơn), Hải Nam, ba huyện miền nam Chiết Giang, quần đảo Chu San ngoài khơi Ninh Ba, vài nơi tại Lật Dương và Giang Âm của tỉnh Giang Tô, và Đài Loan. Cái tên Mân bắt nguồn từ dòng sông Mân ở Phúc Kiến. Các dạng tiếng Mân không có tính thông hiểu lẫn nhau (mutually intelligible) với bất kỳ dạng tiếng Trung nào.
Có nhiều người nói tiếng Mân trong những cộng đồng Hoa kiều ở Đông Nam Á.
Nhiều ngôn ngữ Mân vẫn lưu giữ các đặc điểm của tiếng Hán thượng cổ, và có bằng chứng chỉ ra rằng không phải mọi ngôn ngữ Mân đều là hậu duệ trực tiếp của tiếng Hán trung cổ thời Tùy-Đường. Một cơ tầng thổ ngữ tiền-Hán tồn tại trong vốn từ tiếng Mân.
Lịch sử
Dân Hán tràn vào Phúc Kiến sau khi Mân Việt bị quân của Hán Vũ Đế diệt vào khoảng năm 110 TCN. Vùng này có địa thế núi non hiểm trở, nhiều sông ngắn chảy ra biển. Hầu hết các đợt di cư từ bắc xuống nam Trung Quốc đi qua thung lũng sông Tương và sông Cám ở phía tây nên tiếng Mân chịu ít ảnh hưởng của các Hán ngữ miền Bắc hơn các nhóm Hán ngữ miền Nam khác. Vì lẽ đó, trong khi hầu hết các dạng tiếng Hán được coi là hậu duệ của tiếng Hán trung cổ (thứ tiếng được mô tả trong vận thư như Thiết Vận (601)), tiếng Mân lại mang nhiều đặc điểm cổ xưa hơn. Các nhà ngôn học ước tính cơ tầng cổ nhất trong các phương ngôn Mân tách khỏi tiếng Hán cổ từ thời nhà Hán. Tuy vậy, vẫn có những sự kiện ảnh hưởng của tiếng Hán đồng bằng Hoa Bắc lên tiếng Mân: Jerry Norman xác định bốn lớp tầng chính trong các dạng tiếng Mân hiện đại: Laurent Sagart (2008) bất đồng với nhận định của Norman và Mei Tsu-lin, ông cho rằng lớp nền Nam Á trong tiếng Mân không tồn tại.
Từ vựng
Hầu hết từ vựng Mân chung gốc (cognacy) với các biến thể tiếng Trung khác, nhưng cũng có một số lượng đáng kể các từ Mân bắt nguồn từ tiếng Mân nguyên thủy. Nhiều biến đổi về ngữ nghĩa đã xảy ra trong nhánh Mân, ví dụ:
Norman và Mei Tsu-lin cho rằng các từ Mân sau đây có nguồn gốc Nam Á:
Tuy nhiên, ý kiến của Norman và Mei Tsu-lin bị Laurent Sagart (2008) bác bỏ. Hơn nữa, nghiên cứu của Chamberlain cho rằng tiền thân Nam Á của tiếng Việt phát tích từ miền núi ở Trung Lào và Việt Nam, chứ không phải ở khu vực đồng bằng sông Hồng.
Ngoài ra, nhiều từ tiếng Mân chưa rõ nguồn gốc bao gồm:
Đọc thêm
Thể loại:Tiếng Mân Thể loại:Ngôn ngữ tại Philippines Thể loại:Các ngôn ngữ Trung Quốc tại Singapore
Senorady, Brno-venkov
Senorady là một làng thuộc huyện Brno-venkov, vùng Jihomoravský, Cộng hòa Séc.
Tham khảo
Thể loại:Khu dân cư ở huyện Brno-venkov Thể loại:Làng của Cộng hòa Séc
Gentianella wislizeni
Gentianella wislizeni là một loài thực vật có hoa trong họ Long đởm. Loài này được (Engelm.) J.M.Gillett mô tả khoa học đầu tiên năm 1957.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Long đởm Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1957
Ajjavara, Sulya
Ajjavara là một làng thuộc tehsil Sulya, huyện Dakshina Kannada, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Dakshina Kannada
Patellapis upembensis
Patellapis upembensis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Pauly mô tả khoa học năm 1989.
Tham khảo
Thể loại:Patellapis Thể loại:Động vật được mô tả năm 1989
Labicymbium sublestum
Labicymbium sublestum là một loài nhện trong họ Linyphiidae. Loài này được phát hiện ở Colombia và Ecuador.
Tham khảo
Thể loại:Labicymbium Thể loại:Động vật được mô tả năm 1991
1667 Pels
1667 Pels (1930 SY) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 16 tháng 9 năm 1930 bởi H. van Gent ở Johannesburg (LS).
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1930
Sản phẩm của gen
thế=|nhỏ|323x323px|Phiên mã từ gen (màu hồng) nhờ pôlymêraza (xanh dương) tạo ra sản phẩm của gen là RNA (màu lục). Sản phẩm của gen là vật chất hóa sinh được tạo ra trong quá trình biểu hiện của gen, nghĩa là RNA hoặc prôtêin. Bởi vì prôtêin là kết quả của quá trình dịch mật mã di truyền từ mRNA (RNA thông tin) có sự phối hợp của tRNA và rRNA, nên có thể nói gọn: sản phẩm gen là RNA.
Đây là thuật ngữ trong Di truyền học, dịch từ tiếng Anh là gene product.
Vì sản phẩm gen là kết quả biểu hiện của gen, nên xác định lượng sản phẩm gen có thể suy ra mức độ hoạt động của gen. Trong chẩn đoán bệnh di truyền y học, việc xác định sản phẩm của gen thường áp dụng với prôtêin, hơn là với RNA, vì dễ hơn và vì có thể phát hiện protein bất thường. Ở người, lượng prôtêin bất thường luôn liên quan chặt chẽ với các alen gây bệnh, có thể biểu hiện ở các mức độ khác nhau:
Chẳng hạn như bệnh PKU ở người là do không có sản phẩm của gen PAH. Cơ chế gây bệnh là gen PAH này mã hóa enzym phênylalanin hyđrôxylaza (phenylalanine hydroxylase) đã bị đột biến thành alen mất chức năng. Do đó, trong chẩn đoán người bệnh bị PKU, nếu không phát hiện phenylalanine hydroxylase thì rất có thể người bệnh đã bị đột biến mất chức năng của gen PAH này. Ngược lại, một số gen khác như gen sinh ung thư hoạt động quá mức lại có thể gây ung thư, thì lượng prôtêin do chúng tạo ra lại tăng bất thường.
Sản phẩm RNA
RNA gồm rất nhiều loại, có loại không mã hóa cho bất kỳ prôtêin nào nhưng vẫn cần cho hoạt động sống, nên nó vẫn duy trì một lượng nhất định ở tế bào sống. Chức năng của RNA phụ thuộc vào phân loại của nó. Những vai trò này bao gồm:
Tổng hợp prôtêin không chỉ cần mRNA làm khuôn dịch mã, mà còn cần sự hỗ trợ bởi các loại phân tử RNAA khác, như tRNA lắp chính xác amino acid (do nó nhận biết nhờ bộ ba đối mã mà nó mang) vào chuỗi polypeptit theo mã gốc mà gen quy định; rRNA (thành phần chính của ribosome) thực hiện tổng hợp prôtêin.
Một loại RNA có thể tham gia vào quá trình điều hòa biểu hiện gen là miRNA (microRNA) nhờ khả năng làm chậm dịch mã, vì nó có thể liên kết với mRNA để kìm hãm hoặc ngăn chặn hoàn toàn quá trình dịch mã. Các RNA can thiệp (siRNA) có thể hoạt động theo cơ chế điều hòa âm tính, do nó hoạt động trong phức hợp RISC, từ đó liên kết với trình tự gen đích để ngăn chặn phiên mã của mRNA, nên gọi là RNA can thiệp.
Sản phẩm là prôtêin
Protein là sản phẩm của gen cấu trúc, được tạo nên từ quá trình dịch mã của phân tử mRNA. Ngay sau khi được tạo nên, protein mới chỉ là chuỗi polypeptit tuyến tính (mạch thẳng) và chỉ có chức năng sinh học khi ở cấu trúc bậc III hoặc bậc IV, sau khi trải qua nhiều biến đổi phức tạp. Do đó, tuy gen cấu trúc tạo ra protein, nhưng sản phẩm này có hoạt động đúng hay không với nhu cầu của tế bào sống, thì còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác.
Chức năng protein
Nói chung, protein rất quan trọng vì chúng đảm nhiệm hàng loạt chức năng sống còn của tế bào sống cũng như của cả cơ thể. Ở mức độ đơn giản nhất, protein tham gia các chức năng sinh học sau:
Ngoài ra, còn chức năng đặc biệt khác như "tháo/lắp" các đại phân tử (chaperone proteins) và tham gia vào nhân đôi DNA, phiên mã và dịch mã.
Nguồn trích dẫn
Thể loại:Biểu hiện gen Thể loại:Sinh học phân tử Thể loại:RNA Thể loại:Protein
Pterolophia orientalis
Pterolophia orientalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Pterolophia
Hạt Sigma
Hạt sigma thuộc gia đình Hadron, nhóm baryon. Hạt được cấu tạo từ ba quark.
Danh sách các hạt Sigma
Jp=1⁄2+ Sigma
JP=3⁄2+ Sigma
Tham khảo
Thể loại:Hạt sơ cấp Thể loại:Hạt tổ hợp Thể loại:Hadron Thể loại:Baryon Thể loại:Hyperon
Turpinia affinis
Turpinia affinis là một loài thực vật có hoa trong họ Staphyleaceae. Loài này được Merr. & L.M. Perry miêu tả khoa học đầu tiên năm 1941.
Liên kết ngoài
Thể loại:Turpinia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1941
Arımköseli, Çarşamba
Arımköseli là một xã thuộc huyện Çarşamba, tỉnh Samsun, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 314 người.
Tham khảo
Thể loại:Xã thuộc tỉnh Samsun
Tô Vũ (nhà ngoại giao)
nhỏ|phải|Tô Vũ chăn dê Tô Vũ (chữ Hán: 蘇武, bính âm: Su Wŭ) là một nhà ngoại giao đời vua Hán Vũ Đế (140 TCN-87 TCN), nổi tiếng qua điển tích Tô Vũ chăn dê.
Đất Bắc giá lạnh hoang vu, không có người. Tô Vũ ở nơi đi đày, ngày chăn dê, tối ngủ hang đá, thiếu thốn, cực khổ và tuyệt vọng. Gặp mùa chim nhạn thiên di về phương Nam, Tô Vũ viết một lá thư nhờ chim nhạn mang về nhà cho đỡ nỗi nhớ nhung. Hán Vũ Đế tình cờ nhặt được thư mới biết Tô Vũ đang phải chăn dê khổ cực ở phương Bắc.
Ở nơi đi đày, Tô Vũ chỉ còn biết làm bạn với cỏ cây, cầm thú và đã kết bạn tình với một nàng vượn người. Mặc dù cuộc sống của "họ" là hoang dã nhưng họ luôn âu yếm nhau và đã có với nhau một đứa con. Sau 19 năm, nhờ sự can thiệp của Hán Vũ Đế, Tô Vũ chia tay người vợ vượn người trở về Hán.
Điển tích Tô Vũ chăn dê trở thành một đề tài đặc sắc trong thi ca.
Theo sử sách
Vào khoảng đầu thế kỉ 2 TCN, một ông vua Đại Nhục Chi bị Hung Nô chém đầu rồi dùng cái sọ làm bình rượu, triều đình Đại Nhục Chi uất hận. Năm 100, Hán Vũ Đế sai Tô Vũ đi sứ Đại Nhục Chi nữa để hai nước liên kết đánh Hung Nô. Dọc đường Tô Vũ bị Hung Nô bắt, không giết mà cũng không cho về, đành phải tạm ở lại Hung Nô, chăn cừu sống với một phụ nữ Hung Nô trong núi, được một đứa con, sau trốn thoát, chịu không biết bao nhiêu gian nan, tới được Đại Nhục Chi, nhưng lúc này họ hết muốn trả thù Hung Nô rồi, chỉ muốn sống yên ổn, làm ruộng, trồng trọt. Tô Vũ đành trở về tay không, trên đường lại bị Hung Nô bắt một lần nữa.
Tham khảo
Thể loại:Người Thiểm Tây Thể loại:Nhân vật chính trị Tây Hán Thể loại:Nhân vật quân sự Tây Hán Thể loại:Nhà ngoại giao Trung Quốc Thể loại:Điển tích văn học Thể loại:Sinh năm 140 TCN Thể loại:Mất năm 60 TCN Thể loại:Người họ Tô tại Trung Quốc
Pterygophyllum tamariscinum
Pterygophyllum tamariscinum là một loài Rêu trong họ Hookeriaceae. Loài này được (Hedw.) Brid. mô tả khoa học đầu tiên năm 1819.
Liên kết ngoài
Thể loại:Pterygophyllum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1819
Thyranthrene
Thyranthrene là một chi bướm đêm thuộc họ Sesiidae.
Tham khảo
Thể loại:Sesiidae
Honorata Skarbek
Honorata Skarbek, nghệ danh là Honey, (sinh ngày 23 tháng 12 năm 1992) là một ca sĩ, nhà sáng tác ca khúc và blogger thời trang người Ba Lan. Cô là ca sĩ quán quân tại Liên hoan âm nhạc TOPtrendy năm 2011 tại Sopot. Honorata Skarbek còn giành được giải thưởng VIVA Comet Awards năm 2012 ở hạng mục Ra mắt của năm.
Tham khảo
Thể loại:Sinh năm 1992 Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Ca sĩ Ba Lan Thể loại:Nữ ca sĩ thế kỷ 21 Thể loại:Nữ ca sĩ Ba Lan Thể loại:Ca sĩ pop Ba Lan Thể loại:Người viết blog nữ
LORAN
nhỏ|A LORAN-C receiver for use on merchant ships LORAN (LOng RAnge Navigation) là hệ thống định vị mặt đất sử dụng nhiều máy phát sóng radio kết hợp để xác định vị trí và vận tốc của máy thu (tức chủ thể cần định vị:máy bay, tàu…) Phiên bản mới nhất của LORAN được sử dụng là LORAN-C, phiên bản sử dụng dải sóng hẹp từ 90 đến 110 Khz. Rất nhiều quốc gia sử dụng hệ thống này bao gồm Hoa Kỳ, Nhật Bản, và một số quốc gia châu Âu. Nga sử dụng hệ thống tương tự trong cùng giải tần gọi là CHAIKA. LORAN sử đang ngày càng trở nên ít sử dụng mà thay vào đó là hệ thống định vị toàn cầu GPS. Tuy nhiên đã có những cố gắng làm cho LORAN trở nên tốt hơn và phổ biến hơn phần lớn để phục vụ như việc trợ giúp, và thay thế hệ thống GPS và các hệ thống định vị vệ tinh khác (GNSS) ở trên mặt đất.
Phiên bản LORAN hiện tại hiện đang bị loại bỏ dần ở Hoa Kỳ và Canada. Tổ chức cảnh báo bờ biển Hoa Kỳ USCG và Canada (CCG) đã dừng phát tín hiệu LORAN-C (CHAIKA) năm 2010.
Lịch sử
LORAN là một sự phát triển, cải tiến công nghệ của Mĩ dựa trên hệ thống định vị bằng radio của Anh GEE, cái mà đã được sử dụng sớm trong chiến tranh thế giới thứ 2. Trong khi cự li của GEE là 400 dặm (644 km), thì LORAN từ đầu đã có cự li là 1200 dặm (1930 km). Từ đầu nó được biết đến với cái tên LRN (Loomis Radio Navigation), sau khi Alfred Lê Loomis phát minh ra hệ thống có cự li xa hơn và đóng vai trò chính tại nghiên cứu quân sự trong suốt chiến tranh thế giới thứ 2, nhưng sau đó được đổi tên cách viết tắt để miêu tả đúng hơn. Hệ thống LORAN được xây dựng trong chiến tranh thế giới thứ 2 sau sự phát triển tại đại học công nghệ Masachusetts phòng thí nghiệm rada và được sử dụng rộng rãi bởi quân đội Hoa Kỳ và quân đội Hoàng gia. RAF chỉ sử dụng LORAN trong những cuộc đột kích ngoài vùng GEE Tháng 11 năm 2009, tổ chức cảnh báo bờ biển Hoa Kỳ USCG thông báo rằng LORAN-C không cần thiết cho việc định vị hằng hải nữa. Quyết định này bỏ lại số phận của LORAN và eLORAN cho bộ trưởng bộ an ninh nội địa Hoa Kỳ. Một vài diễn biến tiếp sau đó đã chấm dứt việc sử dụng tín hiệu LORAN-C trên toàn lãnh thổ Hoa Kỳ vào 8 tháng 2 năm 2010. Vào 1 tháng 8 năm 2010 thì chấm dứt tại vùng Nga-Mĩ, đến 3 tháng 8 năm 2010 thì dừng tại Canada.
Nguyên lý
nhỏ|phải|A crude diagram of the LORAN principle - the difference between the time of reception of synchronized signals from radio stations A and B is constant along each hyperbolic curve; when demarcated on a map, such curves are known as "TD lines"