cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Văn minh Maya
Hậu Cổ điển (khoảng 950–1539 CN)
thumb|[[Zaculeu là thủ phủ của vương quốc Mam hậu cổ điển tọa lạc ở Cao nguyên Guatemalan. ]] Mặc dù bị suy giảm nhiều, nhưng sự hiện diện của Maya vẫn đáng kể trong thời kỳ Hậu cổ điển sau khi các thành phố Cổ điển bị bỏ hoang; dân cư chủ yếu tập trung quanh các nguồn nước vĩnh viễn. Không giống như các chu kỳ giãn nở trước đây ở khu vực Maya, những vùng đất bị bỏ hoang không được tái định cư nhanh chóng trong Hậu cổ điển. Hoạt động con người chuyển sang vùng đất thấp phía bắc và Cao nguyên Maya; điều này có lẽ liên quan đến việc di cư từ các vùng đất thấp phía nam, bởi vì nhiều nhóm Maya hậu cổ điển có các huyền thoại về di cư. Chichen Itza và lân bang Puuc suy yếu nghiêm trọng vào thế kỷ 11 và điều này có thể đại diện cho sự sụp đổ Thời kỳ cổ điển cuối cùng. Sau sự suy tàn của Chichen Itza, khu vực Maya thiếu một quyền lực thống trị cho đến khi thành bang Mayapan trỗi dậy vào thế kỷ thứ 12. Các thành bang mới mọc lên gần bờ biển Caribbean và vùng Vịnh, và các mạng lưới thương mại mới được hình thành.
Thời kỳ hậu cổ điển đặc trưng bằng những thay đổi từ Thời kỳ cổ điển trước đó. Thành bang Kaminaljuyu một thời vĩ đại ở Thung lũng Guatemala bị bỏ hoang mặc dù tấp nập cư dân đã khoảng 2.000 năm. Trên khắp vùng cao nguyên và bờ Thái Bình Dương lân cận, các đô thị ở nơi mở có dân cư lâu đời bị di dời, có vẻ là do chiến tranh. Các thành bang bắt đầu chuyển tới các địa điểm thuận lợi cho việc phòng thủ, thường nằm trên các đỉnh đồi bao quanh bởi các khe núi sâu, với tường và hào quây xung quanh. Một trong những đô thị quan trọng nhất ở Cao nguyên Guatemala vào thời điểm này là Qʼumarkaj, thủ đô của vương quốc Kʼicheʼ. Thể chế của các thành bang Maya, từ Yucatán đến vùng cao nguyên Guatemala, thường được tổ chức chung thành một hội đồng cai trị. Tuy nhiên, trên thực tế, một thành viên của hội đồng có thể đóng vai trò là người cai trị tối cao, trong khi các thành viên khác phục vụ ông với tư cách cố vấn.
thumb|left|[[Mayapan là một đô thị Hậu cổ điển quan trọng tại bắc Bán đảo Yucatán.]] Mayapan bị bỏ hoang vào khoảng năm 1448, sau một thời kỳ hỗn loạn chính trị, xã hội và môi trường có thể ví như sự lặp lại của sự sụp đổ thời kỳ Cổ điển ở khu vực phía nam Maya. Tiếp nối thời kỳ bỏ hoang đó là một thời kỳ chiến tranh, dịch bệnh và thiên tai kéo dài ở bán đảo Yucatán, kết thúc ngay trước khi Tây Ban Nha tới đây vào năm 1511. Ngay cả khi không có thành bang thống trị, các nhà thám hiểm Tây Ban Nha có nhắc tới các thành phố ven biển giàu có và thị trường phát triển mạnh. Trong thời kỳ Hậu cổ điển muộn, Bán đảo Yucatán được chia thành một số tỉnh độc lập có chung một nền văn hóa nhưng khác nhau trong thể chế chính trị xã hội nội bộ. Trước thềm cuộc chinh phạt của Tây Ban Nha, vùng cao nguyên Guatemala bị chi phối bởi một số bang Maya hùng mạnh. Người Kʼicheʼ đã kiến thiết một đế quốc nhỏ bao trùm đại bộ phận Cao nguyên Guatemala và đồng bằng ven biển Thái Bình Dương lân cận. Tuy nhiên, trong những thập kỷ trước cuộc xâm lược của Tây Ban Nha, vương quốc Kaqchikel đã liên tục thách thức quyền thóng trị của vương quốc Kicheʼ.
Kỷ nguyên chinh phục của Tây Ban Nha (1511-1697 CN)
thumb|right|Một trang từ cuốn [[Lienzo de Tlaxcala mô tả quân Tây Ban Nha đánh chiếm Iximche. Địa danh này trong tiếng Nahuatl là Cuahtemallan (ngôn ngữ của người Aztec và các dân tộc Nahua)]]
Năm 1511, một chiếc thuyền Tây Ban Nha bị đắm ở vùng biển Caribbean và khoảng một chục người sống sót đổ bộ lên bờ biển Yucatán. Họ bị bắt giữ bởi một lãnh chúa Maya và phần lớn họ bị hiến tế cho thần linh, nhưng có hai người đào tẩu được (sau này một trong hai nhân vật đã giúp đỡ Hernán Cortés chinh phục người Aztec với tư cách là phiên dịch viên). Từ năm 1517 đến 1519, ba đoàn thám hiểm Tây Ban Nha riêng biệt đã khám phá bờ biển Yucatán và chạm trán với quân Maya. Sau khi thủ đô Tenochtitlan của người Aztec rơi vào tay Tây Ban Nha năm 1521, Hernán Cortés cử Pedro de Alvarado tới Guatemala với 180 kỵ binh, 300 bộ binh, 4 cỗ pháo và hàng ngàn chiến binh đồng minh bản địa từ miền trung Mexico; họ đến Soconusco vào năm 1523. Thủ đô của Kʼicheʼ, Qʼumarkaj, rơi vào tay Alvarado năm 1524. Ngay sau đó, người Tây Ban Nha được mời làm đồng minh tại Iximche, thành bang trung tâm của tộc Maya Kaqchikel. Mối quan hệ hữu nghị tuy vậy không dài lâu, quân Tây Ban Nha lộ bộ mặt xảo trá và tham lam, khiến dân Kaqchikel bỏ thành vài tháng sau đó. Tiếp theo đó là sự sụp đổ của Zaculeu, thủ đô của tộc Mam, năm 1525. Francisco de Montejo và con trai của ông phát động một loạt các chiến dịch dai dẳng chống lại các chính thể tại Bán đảo Yucatán năm 1527, và hoàn thành cuộc chinh phạt phần phía bắc của bán đảo năm 1546. Các vương quốc Maya tại lưu vực Petén lúc này vẫn độc lập. Năm 1697, Martín de Ursúa đánh chiếm thủ phủ của người Itza là Nojpetén và thành bang Maya độc lập cuối cùng này sụp đổ.
Di sản
Cuộc chinh phạt của Tây Ban Nha đã xóa bỏ gần hết các nét độc đáo của nền văn minh Maya. Tuy nhiên, nhiều ngôi làng Maya vẫn biệt lập khỏi chính quyền thực dân Tây Ban Nha và phần lớn họ vẫn tiếp tục lối sống của mình. Cộng đồng Maya và các gia đình hạt nhân duy trì truyền thống của họ. Chế độ ăn ngô và đậu vẫn tiếp tục, mặc dù sản lượng nông nghiệp đã được cải thiện nhờ sự giới thiệu các công cụ bằng sắt. Các nghề thủ công truyền thống như dệt, gốm sứ và đan rổ tiếp tục được bảo tồn. Chợ bán sản phẩm địa phương tiếp tục duy trì sau cuộc chinh phục. Đôi khi, chính quyền thuộc địa khuyến khích nền kinh tế truyền thống để trích xuất cống phẩm dưới dạng gốm sứ hoặc vải dệt bông, mặc dù những sản phẩm này thường được làm dựa theo tiêu chuẩn của châu Âu. Đức tin và ngôn ngữ Maya chống cự lại sự thay đổi, bất chấp những nỗ lực của các nhà truyền giáo Công giáo. Lịch nghi lễ tzolkʼin kéo dài 260 ngày tiếp tục được sử dụng bởi các cộng đồng Maya hiện đại ở vùng cao nguyên Guatemala và Chiapas, và hàng triệu người nói tiếng Maya vãn đang an cư lạc nghiệp trên mảnh đất tổ tiên của họ.
Chính trị
Trong thời kỳ Tiền cổ điển muộn, hệ thống chính trị Maya hợp nhất thành hệ thống thần quyền, trong đó hệ tư tưởng của giới tinh hoa phản ánh bởi quyền lực của người cai trị, rồi chúng được củng cố bằng các nghi lễ tôn giáo công khai. Vua thần thánh là trung tâm của quyền lực chính trị, thực hiện quyền kiểm soát tối cao đối với các chức năng hành chính, kinh tế, tư pháp và quân sự của chính thể. Hệ thống cai trị này thành công đến mức nhà vua có thể huy động cả tầng lớp quý tộc và thường dân thực hiện các dự án cơ sở hạ tầng khổng lồ, mà không cần có lực lượng cảnh sát hoặc quân đội thường trực. Một số chính phủ áp dụng chiến lược tăng cường quản lý và lấp đầy các chức vụ bằng những kẻ trung thành thay vì quan hệ huyết thống. Trong một chính thể, các trung tâm dân cư trung lưu đóng một vai trò quan trọng trong việc quản lý các nguồn lực và xung đột nội bộ.
Bối cảnh chính trị Maya rất phức tạp và giới tinh hoa Maya thường tham gia vào các âm mưu chính trị để đạt được lợi thế kinh tế và xã hội so với các bang láng giềng. Thời Hậu Cổ điển, một số thành bang đã đạt được sự thống trị hoàn toàn đối với các thành bang khác, chẳng hạn như sự thống trị của Caracol đối với Naranjo trong nửa thế kỷ. Các mạng lưới liên minh lỏng lẻo cũng được hình thành xung quanh một thành bang thống trị. Các khu định cư ở biên giới, thường nằm giữa các thủ đô lân cận, thường thay đổi lòng trung thành và đôi khi hành động độc lập. Các thủ đô thống trị trích xuất cống nạp như là hàng xa xỉ từ các trung tâm dân cư bị khuất phục. Sức mạnh chính trị của các thành bang được củng cố bằng sức mạnh quân sự.
Xã hội
Từ thời kỳ tiền Cổ điển sớm, xã hội Maya bị phân chia rất rõ ràng giữa tầng lớp thượng lưu và bình dân. Khi dân số tăng lên theo thời gian, các thành phần khác nhau của xã hội càng trở nên chuyên môn hóa khiến cho tổ chức chính trị càng trở nên phức tạp. Đến thời Hậu cổ điển, khi dân số lớn và hàng trăm thành bang được kết nối trong một mạng lưới phân cấp chính trị phức tạp, thì nhóm cư dân giàu có của xã hội được tăng lên gấp bội. Một tầng lớp trung lưu đã phát triển bao gồm các nghệ nhân, các linh mục và quan chức cấp thấp, thương gia và binh lính. Tầng lớp bình dân bao gồm nông dân, đầy tớ, người lao động và nô lệ. Theo lịch sử bản địa, đất đai thuộc quyền sở hữu chung của các gia tộc hoặc thị tộc. Các thị tộc cho rằng đất đai là tài sản của tổ tiên họ và được minh chứng bằng việc chôn cất người đã khuất ở các khu đất này.
Vua và triều chính
Sự cai trị của hoàng gia Maya cổ điển được thể hiện trong tất cả các lĩnh vực nghệ thuật. Nhà vua là nhà cai trị tối cao và giữ địa vị bán thần thánh khiến ông trở thành người trung gian giữa cõi phàm và cõi thần. Từ xa xưa, vua Maya đã được coi là một vị thần ngô trẻ, do các văn minh Trung Bộ châu Mỹ rất coi trọng ngô. Sự kế vị của hoàng gia Maya mang tính chất phụ hệ và quyền lực hoàng gia chỉ được truyền cho các nữ quân chủ chỉ khi không có con trai nối dõi. Thông thường, con trai cả là người kế vị hợp pháp. Một hoàng tử trẻ được gọi là chʼok ("thanh niên"), sau này từ này được dùng để chỉ giới quý tộc nói chung. Người thừa kế hoàng gia (trữ quân) được gọi là bʼaah chʼok ("thanh niên cả"). Buổi nghi lễ quan trọng nhất trong thời thơ ấu của một hoàng tử là lễ cắt máu lúc 5 hoặc 6 tuổi. Mặc dù mang dòng máu hoàng gia là vô cùng quan trọng, người thừa kế cũng phải là một nhà lãnh đạo chiến tranh thành thạo, thể hiện qua việc bắt giữ tù binh. Lễ đăng cơ của một tân vương rất công phu, bao gồm một loạt các nghi như sau: ngồi lên một chiếc đệm da báo đốm, hiến tế con người và nhận các biểu tượng quyền lực hoàng gia, một chiếc băng đô mang ngọc bích đại diện cho thần Kʼo, một chiếc mũ đội đầu cầu kỳ được trang trí bằng lông vũ của loài chim quetzal và một vương trượng tượng trưng cho thần Kʼawiil.
Thể chế chính trị của người Maya dựa trên cơ sở triều đình hoàng gia nhưng không quan liêu. Chính phủ man tính thứ bậc, và các chức vụ chính thức được bảo trợ bởi các thành viên cấp cao hơn của tầng lớp quý tộc; các quan chức có xu hướng được phong lên các chức vụ cao hơn trong suốt cuộc đời của họ. Các quan chức được coi là bị "sở hữu" bởi nhà bảo trợ của họ và mối quan hệ này vẫn tiếp tục ngay cả sau khi người bảo trợ qua đời. Triều đình Maya là một thể chế chính trị sôi nổi và năng động. Không có cấu trúc chung cho các triều đình Maya, mỗi thành bang lại có một kiểu triều đình riêng. Một số tước hiệu hoàng gia và quý tộc đã được xác định từ những chư khắc tượng hình tại vùng Maya. Ajaw thường được dịch là "chúa" hoặc "vua". Trong thời cổ điển sớm, ajaw là người cai trị một thành bang. Sau này, với sự phức tạp xã hội ngày càng tăng, ajaw được dùng để chỉ một thành viên của giai cấp thống trị và mỗi thành phố lớn có thể có nhiều hơn một ajaw, quản lý các khu khác nhau của thành phố. Những nhà cai trị tối cao phân biệt với giới quý tộc bằng cách thêm tiền tố kʼuhul vào tước hiệu ajaw. Kʼuhul ajaw nghĩa là "chúa thần thánh", ban đầu chỉ được dùng cho các vị vua của các dòng hoàng tộc cổ và có uy tín nhất. Kalomte là một tước hiệu hoàng gia, ý nghĩa chính xác của nó vẫn chưa được giải mã, nhưng nó chỉ được nắm giữ bởi các vị vua quyền lực nhất của các triều đại mạnh nhất. Danh hiệu này mang hàm ý là một vua lớn hoặc chúa tể chỉ được sử dụng trong thời kỳ Cổ điển. Đến thời Hậu cổ điển, quyền lực tuyệt đối của kʼuhul ajaw bị suy yếu, và hệ thống chính trị đã đa dạng hóa để bao gồm một tầng lớp quý tộc rộng lớn hơn.
Tước vị sajal đứng dưới ajaw. Một sajal sẽ là lãnh chúa của một khu vực cấp 2 hoặc cấp 3, báo cáo lên ajaw đứng dưới kalomte. Một sajal thường là chỉ huy chiến tranh hoặc thống đốc khu vực, và các chữ khắc thường liên kết chức danh sajal với chiến tranh; họ thường được đề cập đến như những người bắt giữ tù binh chiến tranh. Sajal có nghĩa là "kẻ được kính sợ". Các chức vị ah tzʼihb và ah chʼul hun đều liên quan đến việc ghi chép. Ah tzʼihb là một người ghi chép hoàng gia, thường là một thành viên hoàng gia; ah chʼul hun nghĩa là Người Giữ Sách Thánh, gắn liền với tước hiệu ajaw, cho thấy rằng ajaw luôn đồng thời giữ chức ah chʼul hun. Các tước vị triều chính khác chưa được hiểu rõ bao gồm: yajaw kʼahk' ("Chúa lửa"), tiʼhuun và ti'sakhuun. Hai từ tiʼhuun và ti'sakhuun có lẽ là các biến thể của cùng một tước hiệu, và nhà ngôn học Mark Zender suy đoán rằng chúng có lẽ dùng để chỉ nhà phát ngôn của người cai trị. Các tước vị này chủ yếu được dùng để chỉ nam giới và hiếm khi được dùng cho phụ nữ, những đôi khi cũng được dùng làm kính ngữ cho các quân chủ nữ. Các chức danh của giới tinh hoa thường được liên kết với các công trình cụ thể bởi các chữ khắc tượng hình của các thành bang thời kỳ Cổ điển, cho thấy rằng những người nắm giữ chức vụ đó thì sở hữu công trình đó hoặc công trình đó là trụ sở làm việc của họ. Lakam (nghĩa là người mang tiêu chuẩn kỳ) có lẽ là chức vụ duy nhất không phải thuộc giới tinh hoa trong triều đình. Chữ khắc lakam chỉ được tìm thấy ở các di chỉ lớn, và họ dường như chịu trách nhiệm về việc đánh thuế các khu địa phương; một lakam tên là Apoch'Waal, từng làm sứ giả phụng sự cho ajaw của Calakmul, được ghi dành vì ông đã giúp thiết lập mối liên minh giữa Calakmul và Copán năm 726.
Quân sự
Chiến tranh rất phổ biến tại vùng Maya. Các chiến dịch quân sự được phát động vì nhiều lý do, bao gồm kiểm soát các tuyến thương mại và cống nạp, các cuộc đột kích để bắt giữ tù binh, có khi leo thang thành sự hủy diệt hoàn toàn một thành bang kình địch. Ta biết rất ít về tổ chức quân sự, hậu cần hoặc phương pháp huấn luyện của người Maya. Chiến tranh được mô tả trong nghệ thuật Maya từ thời Cổ điển. Chiến tranh và chiến thắng có được nhắc đến trên các chữ khắc tượng hình. Không may là, các chữ khắc không cung cấp thông tin về nguyên nhân chiến tranh, hoặc hình thức của nó. Vào thế kỷ thứ 8-9, chiến tranh đã dẫn đến sự sụp đổ của các vương quốc thuộc vùng Petexbatún ở phía tây Petén. Việc người dân ở đây bỏ thành Aguateca nhanh chóng đã mang đến một cơ hội hiếm có cho các nhà khảo cổ tìm lại được vũ khí Maya in situ (nguyên hiện trạng). Aguateca bị chiếm vào khoảng năm 810 CN, quân xâm lược vượt qua được các công sự phòng thủ nó và đốt cháy cung điện hoàng gia. Giới tinh hoa của thành đã bỏ trốn hoặc bị bắt và không bao giờ quay trở lại để thu thập tài sản bị bỏ lại của họ. Cư dân ở ngoại ô rời khỏi địa điểm này ngay sau đó. Đây là một ví dụ về chiến tranh cường độ mạnh được thực hiện bởi một kẻ thù nhằm loại bỏ hoàn toàn một thành bang Maya, thay vì khuất phục nó. Nghiên cứu tại Aguateca chỉ ra rằng các chiến binh thời cổ điển chủ yếu là thành viên của giới tinh hoa.
Ngay từ thời kỳ tiền Cổ điển, người cai trị của một chính thể Maya được kỳ vọng sẽ là một nhà lãnh đạo chiến tranh kiệt xuất, và được miêu tả với đầu người treo trên thắt lưng. Thời Cổ điển, những cái đầu chiến lợi phẩm như vậy không còn xuất hiện nữa, nhưng các vị vua thời Cổ điển thường được miêu tả đứng trên những tù binh chiến tranh bị sỉ nhục. Cho đến cuối thời kỳ hậu Cổ điển, các vị vua Maya lãnh đạo với tư cách là tướng. Những chữ khắc Maya từ thời Cổ điển cho thấy một vị vua khi bị đánh bại có thể bị bắt, bị tra tấn và bị hiến tế. Người Tây Ban Nha có chép rằng các thủ lĩnh Maya giám sát bước đi của quân mình bằng sách vẽ.
Kết quả của một chiến dịch quân sự thành công có thể khác nhau về tác động của nó đối với chính thể bị đánh bại. Trong một số trường hợp, toàn bộ thành phố bị cướp phá, và không bao giờ được tái định cư, như tại Aguateca. Trong những trường hợp khác, những kẻ chiến thắng sẽ bắt các thủ lĩnh, gia đình của họ và các vị thần bảo trợ. Các quý tộc và thân nhân bị bắt có thể bị cầm tù, hoặc hiến tế. Ở mức độ thấp nhất, kẻ bại sẽ phải chịu làm chư hầu cho kẻ thắng.
Chiến binh
Thời Tiếp xúc, một số vị trí quân sự nhất định được nắm giữ bởi các thành viên của tầng lớp quý tộc, và theo kiểu cha truyền con nối. Có khả năng kiến ​​thức chuyên môn trong vai trò quân sự cụ thể sẽ được dạy cho người kế vị, bao gồm chiến lược, nghi lễ và các điệu nhảy chiến tranh. Quân đội Maya trong thời kỳ Liên lạc rất kỷ luật, và các chiến binh tham gia vào các bài tập huấn luyện và diễn tập thường xuyên; tất cả đàn ông đủ sức khỏe đều phải đi nghĩa vụ quân sự. Các thành bang Maya không duy trì quân đội thường trực; lực lượng sẽ được tập hợp bởi các quan chức địa phương, rồi được báo cáo lại cho các tướng lĩnh. Cũng có những đơn vị lính đánh thuê toàn thời gian phụng sự các tướng lĩnh thường trực. Tuy vậy, hầu hết chiến binh là nông dân trong thời bình. Chiến tranh Maya ít khi nhằm đến mục tiêu hủy diệt kẻ thù mà chú trọng hơn vào bắt giữ tù binh và cướp bóc.
Có một số bằng chứng từ thời Cổ điển chỉ ra rằng phụ nữ có vai trò hỗ trợ trong chiến tranh, nhưng họ không đóng vai trò then chốt ngoại trừ một số nữ vương cầm quyền hiếm hoi. Thời Hậu cổ điển, biên niên sử bản địa có chép rằng phụ nữ đôi khi cũng tham gia chiến tranh.
Vũ khí
thumb|Rầm đỡ 16 từ [[Yaxchilán, mô tả vua Yaxun Bʼalam mặc quân phục ]] Atlatl du nhập vào khu vực Maya từ thành Teotihuacan trong thời kỳ Tiền cổ điển. Đây là một cái que dài 0,5 m ở cuối có khía để giữ phi tiêu hoặc cây lao. Atlatl cung cấp lực và độ chính xác cho người sử dụng. Bằng chứng dưới dạng các lưỡi kiếm đá khai quật từ Aguateca chỉ ra rằng phi tiêu và giáo là các vũ khí chính của một chiến binh Maya thời Cổ điển. Quân bình dân sử dụng ống xì đồng săn bắn trong chiến tranh. Cung tên được người Maya sử dụng trong cả chiến tranh lẫn săn bắn. Mặc dù cung tên xuất hiện ở khu vực Maya từ thời Cổ điển, việc sử dụng nó trong chiến tranh không được ưa chuộng; cung tên không trở thành vũ khí phổ biến cho đến tận thời hậu cổ điển. Người Maya Thời kỳ Tiếp xúc sử dụng kiếm cầm hai tay với phần cán làm từ gỗ và lưỡi kiếm lắp đá vỏ chai, gần giống với macuahuitl của người Aztec. Các chiến binh Maya mặc áo giáp làm từ bông ngâm trong nước muối để làm cứng. Các chiến binh mang các tấm khiên bằng gỗ được trang trí với lông vũ và da thú.
Thương mại
Thương mại là hoạt động rất quan trọng trong đời sống xã hội Maya. Những thị quốc hùng mạnh nhất thường là những đô thị chiếm hữu độc quyền một tài nguyên quý giá nào đó, hoặc nắm giữ nhiều trọng điểm giao thương. Ở nhiều thời điểm khác nhau trong quá khứ, những thị quốc Kaminaljuyu và Qʼumarkaj ở Cao nguyên Guatemala, và Chalchuapa ở El Salvador, kiểm soát nhiều mỏ khai thác đá vỏ chai. Người Maya sản xuất rất mạnh mặt hàng sợi bông, chất liệu may vá quần áo được sử dụng trên khắp Trung Bộ châu Mỹ. Những thị quốc hùng mạnh ở phía bắc Bán đảo Yucatán kiểm soát các nguồn khai thác muối. Vào hậu kỳ cổ điển, người Maya tham gia vào mạng lưới buôn bán nô lệ với các khu vực xa hơn tại Trung Bộ châu Mỹ.
Vùng Maya là một phần mạng lưới giao thương khổng lồ kết nối toàn bộ khu vực Trung Bộ châu Mỹ với các các vùng biên viễn. Để dễ hình dung tầm cỡ của mạng lưới này, một khu phố buôn Maya sơ kỳ Cổ điển đã được các nhà khảo cổ phát hiện tại Teotihuacan, một thành bang tọa lạc ở tận miền trung Mexico. Các tuyến thương mại tại vùng ngoại vi Maya thuộc Trung Bộ châu Mỹ thường tập trung ở miền trung Mexico và dọc vùng Vịnh. Vào sơ kỳ Cổ điển sớm, Chichen Itza là nút trung tâm của mạng lưới buôn bán đĩa vàng từ Colombia và Panama, và ngọc lam từ Los Cerrillos, New Mexico. Việc giao thương tầm xa các mặt hàng xa xỉ và tiện dụng có lẽ đều do quý tộc kiểm soát. Chỉ duy nhất quý tộc, chư hầu hoặc đồng minh của quý tộc mới được phép sử dụng đồ quý hiếm, đắt đỏ.
Các tuyến thương mại không chỉ cung cấp hàng hóa vật chất mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho sự dịch chuyển con người cùng kiến thức khắp Trung Bộ châu Mỹ. Sự thay đổi các tuyến giao thương thuận theo dòng thời kỳ thịnh suy của các thành bang Maya; nhất là khi các biến chuyển lớn xảy ra, chẳng hạn như sự trỗi dậy của nền văn minh Maya tiền cổ điển, sự chuyển đổi sang văn minh Cổ điển và sụp đổ Cuối Cổ điển. Ngay cả sau cuộc xâm lăng của Tây Ban Nha, các hoạt động buôn bán giao thương của người Maya chưa bị hoàn toàn chấm dứt,, chẳng hạn, người Manche Chʼol thời bấy giờ bán các loài cây cacao, annatto và vani rất đáng giá cho thuộc địa Verapaz.
Nghệ thuật
Nghệ thuật Maya hầu như chỉ dành riêng/chỉ mô tả riêng chân dung hoặc đời sống của giới quý tộc Maya. Mặc dù nghệ thuật Maya còn sót lại chỉ đại diện cho một tỷ lệ nhỏ nghệ thuật mà người Maya tạo ra, nó đại diện cho nhiều đối tượng hơn bất kỳ truyền thống nghệ thuật nào khác ở châu Mỹ. Nghệ thuật Maya có nhiều phong cách khác nhau, thường kèm theo văn bản khiến chúng rất độc đáo ở Trung Bộ châu Mỹ. Tác phẩm nghệ thuật Maya tốt nhất còn sót lại có niên đại từ thời kỳ Hậu cổ điển.
Người Maya ưa thích sắc lục/lục-lam. Họ coi trọng ngọc thạch màu xanh táo và các loại đá lục khác vì chúng là biểu tượng của thần mặt trời Kʼinich Ajau. Nhiều tác phẩm của họ bao gồm cả tessera (tấm lát hình vuông dùng để tạo nên tranh khảm) và hạt xâu trang trí, chạm khắc những chiếc đầu nặng 4,42 kg. Giới quý tộc Maya rất ưa chuộng việc chỉnh sửa răng, một số đeo ngọc nạm trên răng của họ. Mặt nạ tang lễ khảm đôi khi được làm từ ngọc thạch, chẳng hạn như mặt nạ vua Kʼinich Janaabʼ Pakal thành Palenque.
Điêu khắc đá Maya phát triển khá hoàn hảo khi xuất hiện lần đầu trong bản ghi khảo cổ, chứng tỏ rằng thuật điêu khắc đá bắt nguồn từ truyền thống điêu khắc gỗ có trước. Do sự phân hủy sinh học của gỗ, các tác phẩm bằng gỗ của người Maya gần như đã mất hết. Số ít điêu khắc ba chiều và tấm chữ tượng hình bằng gỗ vẫn còn được bảo tồn. Bia đá Maya có bệ đỡ hình tròn rất phổ biến ở các thành bang Maya. Tạo tác bằng đá còn xuất hiện có nhiều dạng thù khác, chẳng hạn như các tấm phù điêu đá vôi ở Palenque và Piedras Negras. Tại Yaxchilan, Dos Pilas, Copán và nhiều di chỉ khác, cầu thang đá được trang trí và điêu khắc rất công phu. Cầu thang chữ tượng hình ở Copán là văn bản Maya dài nhất được phát hiện, bao gồm 2.200 ký tự riêng lẻ.
Các tác phẩm điêu khắc Maya lớn nhất là các mặt tiền kiến ​​trúc được làm từ vữa stucco. Hình thù cơ bản sẽ được vẽ nét thô trên lớp trát vữa phẳng của tường, và hình thù ba chiều sẽ được xây dần bằng những viên đá nhỏ. Tiếp theo, người Maya sẽ phủ một lớp vữa lên và đúc thành hình dạng hoàn thiện. Các hình dạng cơ thể người được tạo mẫu bằng vữa trước tiên, rồi trang phục và màu sắc sẽ được thêm vào sau. Các mặt người khổng lồ làm từ vữa trang trí mặt tiền của các đền thờ Hậu kỳ Tiền cổ; phong cách nghệ thuật này được duy trì tới thời kỳ Cổ điển.
Người Maya có truyền thống vẽ tranh tường lâu đời; các bức tranh tường phong phú đa sắc màu đã được phát hiện tại San Bartolo, có niên đại vào khoảng 300-200 TCN. Các bức tường được trát vữa rồi được người thợ phết sơn vẽ lên bề mặt. Hầu hết các bức tranh tường đã mai một đi; nhiều bức tranh màu kem, màu đỏ và đen đã được khai quật tại các lăng mộ Cổ điển sớm ở Caracol, Río Azul, và Tikal. Trong số các tranh tường Maya được bảo quản tốt nhất phải kể đến đó là loạt họa phẩm kích thước đầy đủ thời kỳ Cổ điển muộn tại Bonampak.
Đá lửa, chert, và đá vỏ chai đều phục vụ mục đích công lợi trong văn hóa Maya, nhưng cũng có nhiều ngoại lệ được dùng để trang trí nghệ thuật. Eccentric flint (đá lửa dị thường) là một trong những đồ tạo tác bằng đá công phu nhất của người Maya cổ. Sản phẩm này rất khó để chế tác và cần đến một tay nghề rất tinh xảo. Các đá vỏ trai dị thường (obsidian eccentrics) có thể dài đến 12 in. Chúng có nhiều hình hài và kiểu dáng: con người, muông thú hoặc các biểu tượng tôn giáo. Eccentric flint có các hình dạng như lưỡi liềm, thập tự, rắn, và bọ cạp.
Liên kết ngoài
Thể loại:Cựu quốc gia quân chủ Bắc Mỹ  Thể loại:Lịch sử Guatemala Thể loại:Lịch sử Belize Thể loại:Lịch sử Chiapas Thể loại:Lịch sử El Salvador Thể loại:Lịch sử Honduras Thể loại:Khởi đầu thiên niên kỷ 2 TCN Thể loại:Chấm dứt năm 1697 ở Bắc Mỹ Thể loại:Cựu quốc gia Bắc Mỹ
Internazionali Femminili di Palermo 2023 - Đôi
Anna Bondár và Kimberley Zimmermann là đương kim vô địch, nhưng Bondár chọn tham dự ở Budapest. Zimmermann đánh cặp với Yana Sizikova và bảo vệ thành công danh hiệu, đánh bại Angelica Moratelli và Camilla Rosatello trong trận chung kết, 6–2, 6–4. Đây là danh hiệu đôi thứ 3 liên tiếp của Zimmermann ở Palermo.
Hạt giống
Hạt giống hàng đầu được miễn vào vòng tứ kết. • # Yana Sizikova / 🇧🇪 Kimberley Zimmermann (Vô địch)
• # 🇪🇪 Ingrid Neel / Wu Fang-hsien (Vòng 1)
• # 🇪🇸 Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs (Bán kết)
• # 🇻🇪 Andrea Gámiz / Eva Vedder (Vòng 1)
Liên kết ngoài
Internazionali Femminili di Palermo - Đôi Đôi 2023
Hàn vương Thành
Hàn Thành (chữ Hán: 韓成; ?-206 TCN) là một vị vua chư hầu nước Hàn cuối thời Tần và thời Hán Sở trong lịch sử Trung Quốc.
Thân thế
Hàn Thành vốn là dòng dõi nước Hàn thời Chiến Quốc, cùng họ với Hàn Tương Vương. Ông được gọi là Hành Dương quân (横陽君).
Chống Tần
Năm 209 TCN, Trần Thắng khởi binh chống nhà Tần, được 6 tháng thì bị giết. Năm 208 TCN, tướng nước Sở là Hạng Lương kế tục đánh Tần, lập Sở Hoài vương lên thay. Một người thuộc dòng khanh tướng nước Hàn là Trương Lương đề nghị Hạng Lương lập vua nước Hàn để tăng thêm vây cánh.
Hạng Lương nghe theo, sai Trương Lương tìm Hàn Thành, lập làm vua Hàn. Nước Hàn thời Chiến Quốc được tái lập, Trương Lương được phong làm làm tư đồ nước Hàn. Người cùng họ Hàn Thành là Hàn Tín được bổ nhiệm làm Tướng quân phò tá Hàn vương. Hạng Lương cho Hàn Vương cầm hơn 1000 quân đi về hướng tây lấy đất Hàn cũ.
Hàn vương Thành cùng Trương Lương đi đánh lấy được mấy thành, nhưng yếu thế nên bị quân Tần cướp lại ngay. Quân Hàn đi lại đánh quanh quẩn ở miền Dĩnh Xuyên.
Năm 207 TCN, Lưu Bang và Hạng Vũ nhận giao ước đi đánh Tần. Khi Lưu Bang đi từ miền nam Lạc Dương ra khỏi núi Hoàn Viên, Hàn vương Thành và Trương Lương dẫn quân theo, lấy được hơn mười thành nước Hàn, đánh phá quân của tướng Tần là Dương Hùng.
Sau khi thắng Dương Hùng, Lưu Bang sai Hàn Vương Thành ở lại giữ huyện Dương Định, còn mình cùng Trương Lương tiếp tục đi đánh Tần.
Bị giết
Đầu năm 206 TCN, Trương Lương giúp Lưu Bang vào Hàm Dương diệt nhà Tần. Hạng Vũ có thế lực mạnh hơn, tuy vào đất Tần sau nhưng trở thành người đứng đầu chư hầu, tự xưng là Tây Sở bá vương và phân phong cho các chư hầu.
Lưu Bang yếu thế hơn, phải nhận tước phong là Hán Vương. Hàn Vương Thành đã cho Trương Lương theo giúp Lưu Bang nên Lưu Bang vào Quan Trung trước, nên Hạng Vương oán không cho ông về nước Hàn, bắt theo mình sang Bành Thành giam lỏng.
Không lâu sau, Hạng Vũ giáng Hàn Thành làm Hàn hầu, rồi giết chết ông ở Bành Thành – kinh đô Tây Sở. Không rõ khi đó Hàn Thành bao nhiêu tuổi. Hạng Vũ lập thủ hạ của mình, tức huyện lệnh đất Ngô là Trịnh Xương làm Hàn Vương. Tư đồ Trương Lương bỏ trốn theo Hán vương, sau này giúp Lưu Bang diệt Tây Sở (202 TCN).
Tham khảo
Thể loại:Người nhà Tần Thể loại:Vua Trung Quốc bị giết Thể loại:Mất năm 206 TCN Thể loại:Vua chư hầu thời Hán Sở Thể loại:Năm sinh không rõ Thể loại:Mất thập niên 200 TCN Thể loại:Nước Hàn
Killing Eve
Killing Eve là một bộ phim truyền hình đề tài gián điệp giật gân của Anh, được sản xuất tại Vương quốc Anh bởi Sid Gentle Films cho các kênh BBC America và BBC Three. Bộ phim kể về Eve Polastri (Sandra Oh), một điều tra viên tình báo Anh Quốc được giao nhiệm vụ truy bắt sát thủ rối loạn nhân cách Villanelle (Jodie Comer). Khi cuộc đuổi bắt diễn ra, hai bên phát triển nỗi ám ảnh lẫn nhau. Dựa trên loạt tiểu thuyết Villanelle của Luke Jennings, mỗi mùa phim được dẫn dắt bởi một nữ biên kịch chính khác nhau. Mùa phim đầu tiên chọn Phoebe Waller-Bridge là biên kịch chính, mùa thứ hai là Emerald Fennell, mùa thứ ba là Suzanne Heathcote và mùa thứ tư là Laura Neal.
Mùa phim đầu tiên phát sóng lần đầu trên BBC America vào ngày 8 tháng 4 năm 2018 và trên BBC iPlayer vào ngày 15 tháng 9 năm 2018 thông qua BBC Three. Mùa phim thứ ba trình chiếu vào ngày 12 tháng 4 năm 2020 ở BBC America và vào ngày 13 tháng 4 năm 2020 ở BBC iPlayer, và kết thúc vào ngày 31 tháng 5 năm 2020. Mùa phim thứ tư (và là mùa cuối) trình chiếu vào ngày 27 tháng 2 năm 2022 trên BBC America, 28 tháng 2 năm 2022 trên BBC iPlayer, 5 tháng 3 năm 2022 trên BBC One và kết thúc vào ngày 17 tháng 4 năm 2022.
Hai mùa phim đầu tiên nhận được những lời tán dương, trong khi hai mùa phim cuối thì vấp phải nhiều phản hồi trái chiều hơn, đặc biệt là mùa thứ tư đã gây ra phản ứng dữ dội từ các nhà phê bình và khán giả. Bộ phim đã phá vỡ mức tăng tỉ lệ lượt xem hàng tuần và gặt hái một số giải thưởng, bao gồm giải thưởng truyền hình BAFTA cho phim truyền hình chính kịch hay nhất. Cả Oh và Comer đều được khen ngợi vì màn thể hiện của họ, họ lần lượt đoạt được giải Quả cầu vàng cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhất - phim truyền hình chính kịch và giải Primetime Emmy cho nữ diễn viên chính xuất sắc trong phim truyền hình chính kịch. Comer và Fiona Shaw cũng giành giải truyền hình BAFTA cho màn thể hiện của họ.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tác phẩm về sát thủ giết thuê Thể loại:Phim truyền hình nhiều tập Thể loại:Chương trình truyền hình tiếng Anh Thể loại:Chương trình truyền hình lấy bối cảnh ở Paris Thể loại:Chương trình truyền hình lấy bối cảnh ở Luân Đôn Thể loại:Chương trình truyền hình dựa trên tiểu thuyết Anh Thể loại:Phim truyền hình gián điệp giật gân Thể loại:Phim truyền hình thắng giải Primetime Emmy Thể loại:Chương trình gốc của BBC America
T-27
T-27 là một xe tăng siêu nhẹ của Liên Xô, được chế tạo dựa trên nguyên mẫu xe tăng siêu nhẹ Carden Loyd của Anh (được Liên Xô mua trong những năm đầu thập niên 1930).
Thiết kế
Người Liên Xô đã mua một số xe tăng siêu nhẹ Carden Loyd của Anh. Họ dùng nó làm mẫu và thiết kế lại để được một mẫu của họ, đưa vào sản xuất hàng loạt với tên gọi T-27.
Một số thay đổi đã được thực hiện, ví dụ như thân xe lớn hơn, lắp vũ khí của Liên Xô (Súng máy DT 7.62mm),... Và quan trọng nhất là các cải thiện về khả năng thích nghi trong khí hậu siêu lạnh của Liên Xô.
Xe hoàn toàn không có hệ thống thông tin liên lạc. Các mệnh lệnh của chỉ huy phải được ra hiệu bằng cờ.
Lịch sử phục vụ
Các xe tăng T-27 đã được đưa vào biên chế của Hồng Quân vào ngày 13 tháng 2 năm 1931.
Hồng Quân sử dụng T-27 như một xe trinh sát. Tổng cộng có 65 tiểu đoàn tăng siêu nhẹ được thành lập, mỗi tiểu đoàn có chừng 50 xe. Sau này giảm xuống còn 23 tiểu đoàn.
nhỏ|phải|250x250px|Một máy bay ném bom hạng nặng [[TB-3 mang theo một chiếc T-27.]]
Trong năm 1935, các kỹ sư Liên Xô đã thử nghiệm kỹ thuật vận chuyển xe tăng ra chiến trường bằng máy bay. T-27 được treo lên một chiếc Tupolev TB-3. Tuy nhiên dự án này không thành công như mong đợi.
Trong những năm 1930, Hồng Quân đã đưa các tăng T-27 tới vùng Trung Á. Máy móc của xe hoạt động khá ổn định. Nhưng T-27 tỏ ra yếu kém trong việc hoạt động ở địa hình đầm lầy hay tuyết do xích xe quá nhỏ. Cùng với đó là việc phát triển các xe tăng lớn hơn (nhất là dòng tăng BT) đã khiến cho T-27 càng ít được sử dụng. Vì vậy, cuối những năm 1930, nó được đưa về làm công tác huấn luyện và làm xe kéo pháo.
Một số lượng khá lớn T-27 được sử dụng trong giai đoạn đầu của cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại. Lần cuối cùng nó được nhìn thấy trong chiến đấu là ở trận chiến Moscow (1941-1942).
Hai chiếc T-27 đã bị bắt giữ bởi Rumani vào ngày 1 tháng 11 năm 1942. Một số chiếc khác cũng được quân Đức sử dụng.
Biến thể
Một vài mẫu thử cho súng phun lửa và súng không giật đã được thực hiện, nhưng nó không thành công. Một vài mẫu lội nước cũng được thiết kế, nhưng cũng không ổn.
Sản xuất
Xe tăng siêu nhẹ T-27 được sản xuất tại nhà máy hai cùng lúc, tại nhà máy Bolshevik (nhà máy sản xuất tại Leningrad) và tại nhà máy ô tô Gorky - GAZ (nhà máy ở Nizhni Novgorod).
Có 2.157 chiếc T-27 được biên chế trong Hồng Quân tính tới tháng 1 năm 1941. Tổng cộng có 2.540 chiếc T-27 đã được sản xuất.
Xem thêm
Thể loại:Xe tăng Liên Xô giai đoạn giữa hai cuộc chiến tranh Thể loại:Xe bọc thép Thể loại:Vũ khí Liên Xô Thể loại:Xe tăng siêu nhẹ giai đoạn giữa hai cuộc chiến tranh
Gió làng Kình
Gió làng Kình (tên cũ: Những trận gió người ) là một bộ phim truyền hình được thực hiện bởi Trung tâm Phim truyền hình Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam do NSND Nguyễn Hữu Phần và Bùi Thọ Thịnh làm đạo diễn. Phim phát sóng vào lúc 20h10 từ thứ 2 đến thứ 6 hàng tuần bắt đầu từ ngày 17 tháng 11 năm 2008 và kết thúc vào ngày 24 tháng 12 năm 2008 trên kênh VTV1.
Nội dung
Gió làng Kình kể câu chuyện xảy ra trong ba năm từ 2004 đến 2006 tại làng Kình – một làng vùng châu thổ sông Hồng. Năm 2004 làng Kình tổ chức bầu trưởng thôn, Phạm Khuyến được đưa vào danh sách bầu cử vì thế lực dòng họ và nắm được nhiều việc trong nội bộ chính quyền. Sau khi thắng cử, Khuyến dùng chiêu bài giải quyết chính sách để vận động người dân chia lại ruộng đất của thôn. Những người họ hàng thân thích, những cán bộ lũng đoạn bộ máy chính quyền như được chắp thêm vây cánh. Và hết sóng gió này đến sóng gió khác dần đổ xuống làng Kình...
Diễn viên
Cùng một số diễn viên khác....
Ca khúc trong phim
Bài hát trong phim là ca khúc "Tìm" do NSƯT Quang Hưng sáng tác và Minh Chuyên thể hiện.
Liên kết ngoài
Thể loại:Phim truyền hình Việt Nam ra mắt năm 2008 Thể loại:Phim truyền hình Việt Nam phát sóng trên kênh VTV1 Thể loại:Chương trình truyền hình nhiều tập của VFC Thể loại:Nguyễn Hữu Phần
Promethi
Prometi (tên La tinh: Promethium) là một nguyên tố hóa học có ký hiệu Pm và số nguyên tử bằng 61. Nó đáng chú ý ở chỗ là nguyên tố chỉ có các đồng vị phóng xạ (ngoài tecneti) mà trước và sau nó đều có các nguyên tố với các đồng vị ổn định.
Đặc trưng
Đồng vị có chu kỳ bán rã dài nhất của prometi, Pm145, là nguồn bức xạ beta mềm với chu kỳ bán rã 17,7 năm. Nó không bức xạ các tia gama, nhưng các hạt beta khi sinh ra sẽ tác động vào các nguyên tử của các nguyên tố có số nguyên tử cao có thể sinh ra các tia X, vì thế một mẫu Pm145 sẽ sinh ra một số bức xạ tia X mềm ngoài các hạt beta.
Prometi tinh khiết tồn tại dưới 2 dạng thù hình và các tính chất hóa học của nó là tương tự như của các nguyên tố khác trong nhóm Lanthan. Các muối của prometi phát quang trong bóng tối với màu lam nhạt hay hơi lục do tính phóng xạ cao của nó. Prometi có thể tìm thấy ở dạng dấu vết trong một số loại quặng urani và các sản phẩm phân hạch. Prometi mới sinh ra cũng có thể phát hiện thấy trong các quang phổ của một số ngôi sao.
Ứng dụng
Các ứng dụng của prometi bao gồm:
Lịch sử
Sự tồn tại của prometi lần đầu tiên được Bohuslav Brauner dự đoán vào năm 1902; dự báo này được Henry Moseley ủng hộ năm 1914, khi ông phát hiện thấy lỗ hổng cho nguyên tố bị bỏ sót với số nguyên tử bằng 61, nhưng đã không được tìm thấy (tuy nhiên, Moseley không có mẫu vật nào để kiểm tra điều đó). Một vài nhóm nhà khoa học từng tuyên bố đã tạo ra nguyên tố này, nhưng họ không thể xác nhận điều đó do khó khăn trong việc tách prometi từ các nguyên tố khác. Prometi lần đầu tiên được tạo ra và chứng minh là tồn tại ở Phòng thí nghiệm quốc gia Oak Ridge (ORNL) năm 1945 bởi Jacob A. Marinsky, Lawrence E. Glendenin và Charles D. Coryell bằng chia tách và phân tích các sản phẩm phân hạch của nhiên liệu urani bị chiếu xạ trong lò phản ứng điều chỉnh bằng graphit; tuy nhiên, do quá bận với nghiên cứu liên quan tới quốc phòng trong Thế chiến II nên họ đã không thông báo phát hiện của mình cho tới tận năm 1947. Tên gọi "promethium" có nguồn gốc từ Prometheus, một vị thần khổng lồ (Titan) trong thần thoại Hy Lạp, đã ăn trộm lửa từ đỉnh Olympus và đưa nó cho loài người. Tên gọi này do Grace Mary Coryell, vợ của Charles Coryell, đề nghị do bà cảm thấy họ đã ăn trộm lửa từ các vị thần.
Năm 1963, các phương pháp trao đổi ion đã được sử dụng tại ORNL để điều chế khoảng 10 gam prometi từ các chất thải trong chế biến nhiên liệu cho lò phản ứng hạt nhân.
Ngày nay, prometi vẫn còn được điều chế từ các phụ phẩm của phân hạch urani; nó có thể được tạo ra bằng bắn phá Nd146 bằng các neutron, chuyển hóa nó thành Nd147 để sau đó phân rã thành Pm147 thông qua phân rã beta với chu kỳ bán rã 11 ngày.
Phổ biến
Prometi cũng đã được nhận dạng trong quang phổ của sao HR 465 trong chòm sao Tiên Nữ (Andromeda) và có thể trong HD 101065 (sao Przybylski của chòm sao Bán Nhân Mã/Centaurus) và HD 965.
Hợp chất
Các hợp chất của prometi bao gồm:
Prometi rất ít khi tồn tại trạng thái oxy hóa +2 và +4 (không nêu trong bản mẫu) mà thường gặp trạng thái oxy hóa +3.
Đồng vị
Ba mươi sáu đồng vị phóng xạ của prometi đã được nêu đặc trưng, với các đồng vị ổn định nhất là Pm145 có chu kỳ bán rã 17,7 năm, Pm146 có chu kỳ bán rã 5,53 năm và Pm147 có chu kỳ bán rã 2,6234 năm. Tất cả các đồng vị còn lại đều có chu kỳ bán rã nhỏ hơn 364 ngày và phần lớn trong số này có chu kỳ bán rã nhỏ hơn 27 giây. Nguyên tố này cũng có 11 trạng thái giả ổn định với ổn định nhất là Pm148m (T½ 41,29 ngày), Pm152m2 (T½ 13,8 phút) và Pm152m (T½ 7,52 phút).
Các đồng vị của prometi nằm trong khoảng có nguyên tử lượng từ 127,9482600 u (Pm128) tới 162,9535200 u (Pm163). Phương thức phân rã chủ yếu trước đồng vị phóng xạ ổn định nhất, Pm145, là bắt điện tử, còn phương thức phân rã chủ yếu sau nó là phân rã beta trừ. Sản phẩm phân rã chủ yếu trước Pm145 là các đồng vị của neodymi (Nd) còn sản phẩm phân rã chủ yếu sau nó là các đồng vị của samari (Sm).
Độ ổn định của các đồng vị prometi
Ngoài tecneti, prometi là nguyên tố còn lại với số nguyên tử nhỏ hơn 83 mà không có đồng vị ổn định nào, nó là hiệu ứng hiếm xảy ra của mô hình giọt lỏng và độ ổn định của các đồng vị của các nguyên tố láng giềng.
Phòng ngừa
Khi tiếp xúc với prometi cần hết sức thận trọng do độ phóng xạ cao của nó. Trong thực tế, prometi có thể bức xạ các tia X trong quá trình phân rã beta của nó. Nó có chu kỳ bán rã nhỏ hơn của Pu239 (2,41×104 năm) khoảng 1.350 lần và vì thế độc tính sinh học của nó cũng tương ứng là cao hơn. Prometi không đóng một vai trò sinh học nào đã biết.
Liên kết ngoài
Thể loại:Nguyên tố hóa học Thể loại:Họ Lanthan Thể loại:Nguyên tố tổng hợp
Honey Popcorn
Honey Popcorn là một nhóm nhạc nữ thần tượng của Nhật Bản ra mắt ngày 21 tháng 3 năm 2018 với 3 thành viên đều mang quốc tịch Nhật Bản gồm: Mikami Yua, Moko Sakura, Matsuda Miko. Nhóm đã ra mắt với MV "Bibidi Babidi Boo". Không bao lâu ra mắt thành viên Miko Matsuda tuyên bố rời nhóm để tập trung vào công việc đóng phim. Công ty quản lý đã tuyển thêm 3 gương mặt mới để nhóm có thể tiếp tục comeback. Ba cô gái được bổ sung vào nhóm là Nako Miyase, Ruka Tazima, Sara Izumi.
Lịch sử
Honey Popcorn dự kiến ra mắt công chúng vào ngày 14 tháng 3 năm 2018, nhưng về sau kế hoạch này đã bị hủy bỏ không rõ lí do, nhiều khả năng là do phản ứng dữ dội của khán giả Hàn Quốc trước việc cả ba thành viên Honey Popcorn đều đang là diễn viên đóng phim cấp 3. Vượt qua làn sóng phản ứng dữ dội của khán giả Hàn Quốc, Honey Popcorn đã có buổi ra mắt chính thức vào ngày 21 tháng 3 năm 2018 với 3 thành viên đều mang quốc tịch Nhật Bản: Mikami Yua, Moko Sakura, Matsuda Miko với mini album đầu tay "Bibidi Babidi Boo" với ca khúc chủ đề cùng tên.
Không bao lâu ra mắt thành viên Miko Matsuda tuyên bố rời nhóm để tập trung vào công việc đóng phim. Ba cô gái được bổ sung vào nhóm là Nako Miyase, Ruka Tazima, Sara Izumi. Nhóm chính thức comeback 5/7/2019 với ca khúc "De-aeseohsta". Nhóm chính thức trở lại trở lại với 5 thành viên ngày 5 tháng 7 năm 2019 với mini album thứ hai: "De-aeseohsta", với ca khúc chủ đề cùng tên.
Tháng 12 năm 2020, thành viên Nako Miyase tuyên bố rời nhóm.
Thành viên
In đậm là trưởng nhóm
Đĩa đơn
Chỉ bao gồm những đĩa đơn mà tất cả bài hát của đĩa đơn thành viên đó đều tham gia góp giọng, không tính những đĩa đơn thành viên chỉ tham gia góp giọng 1 vài bài.
Twitter
Thể loại:Nhóm nhạc K-pop Thể loại:Nhóm nhạc nữ Hàn Quốc Thể loại:Nhóm nhạc dance Hàn Quốc Thể loại:Ban nhạc từ Seoul Thể loại:Nhóm nhạc pop Hàn Quốc
James Wallace
James Robert Wallace (Sinh ngày 19, tháng 12 năm 1991) anh là 1 cầu thủ bóng đá người Anh. Hiện đang chơi cho câu lạc bộ Sheffield United ở vị trí tiền vệ.
Thống kê sự nghiệp
.
Danh sách cầu thủ Liverpool F.C. (25-99 trận)
thế=Man in red shirt standing with his arms behind his back.|phải|nhỏ|283x283px|[[Álvaro Arbeloa chơi cho Liverpool năm 2007]]
Liverpool F.C. là một câu lạc bộ bóng đá Anh có trụ sở tại Liverpool, Merseyside. Câu lạc bộ được thành lập vào năm 1892 sau sự bất đồng giữa hội đồng quản trị của Everton và chủ tịch câu lạc bộ John Houlding, người sở hữu mặt bằng của câu lạc bộ, Anfield. Sự bất đồng giữa hai bên về tiền thuê dẫn đến việc Everton chuyển đến Goodison Park khiến Anfield thành một sân vận động trống. Do đó, ông thành lập Liverpool F.C. để lấp chỗ. Liverpool đã giành được danh hiệu Giải Hạng nhất lần đầu tiên vào năm 1901; kể từ đó, câu lạc bộ đã giành được thêm 17 danh hiệu giải đấu, cùng với bảy Cúp FA và 8 Cúp Liên đoàn bóng đá Anh. Họ cũng đã lên ngôi vô địch bóng đá châu Âu sáu lần bằng cách giành Cúp C1/UEFA Champions League trong 1977, 1978, 1981, 1984, 2005 và 2019. Câu lạc bộ là một trong 22 thành viên của Premier League khi nó được thành lập vào năm 1992. Họ đã trải qua giai đoạn thành công nhất trong lịch sử dưới sự quản lý của Bob Paisley, người đã đưa đội bóng tới 21 danh hiệu. chín mùa.
Kể từ khi chơi trận đầu tiên, hơn 700 cầu thủ đã xuất hiện trong các trận đấu của đội một cho câu lạc bộ, nhiều người trong số họ đã chơi từ 25 đến 99 trận (bao gồm cả những lần được thay vào sân). Jim Beglin và Álvaro Arbeloa cả hai đã có 98 lần ra sân cho câu lạc bộ, trước khi Beglin và Arbeloa bị chấn thương và bán cho Real Madrid làm họ đã chấm dứt sự nghiệp ở Liverpool. Ned Doig đã xuất hiện 53 lần cho câu lạc bộ, là cầu thủ cao tuổi nhất từng chơi cho Liverpool. Anh ấy đã 41 tuổi và 165 ngày khi thi đấu với Newcastle United vào ngày 11 tháng 4 năm 1908. Frank Becton đã có 86 lần ra sân cho Liverpool, là cầu thủ đầu tiên của câu lạc bộ đại diện cho đất nước của anh ấy, khi anh ấy chơi cho Anh vào năm 1897.
, 205 cầu thủ đã chơi từ 25 đến 99 trận cho câu lạc bộ. Trong số những cầu thủ đó, 8 người vẫn đang chơi cho câu lạc bộ và có thể có thêm cầu thủ vào danh sách.
Liên kết ngoài
Liverpool Cầu thủ
Trận Mysunde
Trận Mysunde đã diễn ra vào ngày 2 tháng 2 năm 1864, là trận đánh đầu tiên giữa quân đội liên minh Phổ - Áo và quân đội Đan Mạch trong cuộc Chiến tranh Schleswig lần thứ hai. Lực lượng tiền vệ của Phổ gồm 1 vạn binh lính đã cố gắng đột phá và bọc sườn các lực lượng phòng ngự của Đan Mạch tại Danevirke, nhưng bị đội quân đồn trú trong công sự và hai tiểu đoàn của quân đội Đan Mạch đánh bật.
Tình hình cho thấy rằng một cuộc tấn công trực diện vào Mysunde là cách duy nhất để quân đội Phổ chiếm được vị trí phòng ngự này, và trong khi người Phổ có thể có ưu thế về quân số để giành thắng lợi, con số thương vong sẽ rất cao – một điều không thể chấp nhận được đối với bộ chỉ huy tối cao của Phổ trong cuộc chiến tranh nhạy cảm về mặt chính trị này. Vào lúc 16:00, các lực lượng của Phổ bắt đầu rút lui.
Tổng quan
Trong khi quân đội Đan Mạch chịu thiệt hại là 9 sĩ quan và 132 binh lính tử trận và bị thương trong trận đánh này, quân đội Phổ thiệt hại 12 sĩ quan và 187 binh lính. Phần lớn tổn thất của các lực lượng của Phổ thuộc về Tiểu đoàn bắn súng trường của Trung đoàn số 15 (60 binh sĩ) và Tiểu đoàn số 2 của Trung đoàn số 60 (40 binh sĩ). Một cuộc ngừng bắn đã được dàn xếp để chôn cất tử sĩ và cứu chữa cho thương binh. Nhờ có thỏa ước này, người Phổ giải thoát cho một đại đội gồm khoảng 100 binh lính vốn đã tiến quá xa và đang trong tình trạng bấp bênh ở gần sát các vị trí phòng ngự của Đan Mạch. Cuộc trốn chạy của họ nhờ vào thỏa ước đã khiến c ho các binh sĩ Đan Mạch giận dữ, mặc dù họ cũng vui lòng khi nhìn thấy quân lính Phổ "...bỏ chạy nhanh như họ có thể".
Cuộc tấn công của quân đội Phổ đã bị bẻ gãy, nhưng Hoàng thân Carl Friedrich đã cố gắng xoa dịu thất bại của mình bằng việc nhấn mạnh sự bất lợi của địa hình và ca ngợi lòng can trường của những người lính dưới quyền ông. Trận đánh đóng một vai trò quan trọng vì nó là cuộc thử sức đầu tiên của lực lượng quân đội Phổ mới các cuộc cải cách của Albrecht Graf von Roon, Edwin von Manteuffel va Helmuth von Moltke. Mặc dù thua trận, lực lượng bộ binh và pháo binh của Phổ được nhìn nhận là đã chiến đấu tốt trong cuộc giao tranh tại Mysunde.
Đối với người Đan Mạch, cuộc phòng ngự thành công vị trí của họ đã ngăn ngừa đối phương bao vây và tiêu diệt quân đội Đan Mạch tại Danevirke. Chiến thắng này đã lên dây cót cho tinh thần của cả quân đội lẫn công chúng, nhưng không may, nó cũng củng cố niềm tin của Đan Mạch vào Danevirke như một tuyến phòng ngự bất khả xâm phạm. Do đó, chỉ 4 ngày sau đó, thắng lợi tại Mysunde đã "đổ dầu vào lửa" cho sự tổn thương mà công chúng cảm nhận khi Tướng de Meza xuống lệnh cho quân đội Đan Mạch triệt thoái khỏi Danevirke. Tướng Gerlach – người chỉ huy Sư đoàn số 1 của Đan Mạch phòng vệ Mysunde – đã nhậm chức tổng chỉ quân đội Đan Mạch một cách bất đắc dĩ sau khi De Meza bị sa thải.
Liên kết ngoài
Mysunde (1864) Mysunde (1864) Thể loại:Xung đột năm 1864 Thể loại:Lịch sử Schleswig-Holstein
VinFast Fadil
nhỏ|phải|VinFast Fadil trong vòng dây bảo vệ VinFast Fadil là mẫu xe Hatchback đô thị 5 cửa  được sản xuất VinFast, thành viên của Tập đoàn Vingroup. Mẫu xe này được phát triển từ mẫu Karl Rocks của Opel (Đức) theo hợp đồng nhượng quyền công nghệ từ General Motors.
Tên gọi
Tên hiệu Fadil được giải thích từ فاضل tiếng Ảrập là tên gọi cho bé trai, chỉ tính cách khoáng đạt, sáng tạo, còn Klara là tiếng Thụy Điển, mang ý nghĩa trong sáng.
Sản xuất
Xe VinFast Fadil được sản xuất theo ba lựa chọn: bản tiêu chuẩn, bản tùy chọn nâng cao và bản nâng cấp đầy đủ.
Ngày 18 tháng 7 năm 2019, Bộ Tài chính Việt Nam ra quyết định giá tính lệ phí trước bạ theo giá công bố áp dụng 1/1/2019.
Bán hàng
nhỏ|Mức tiêu thụ nhiên liệu trung bình của Fadil === Việt Nam ===
Cấu hình
VinFast đã mua bản quyền sản xuất xe hạng A Vauxhall Viva của Vauxhall Motors thuộc tập đoàn PSA (chủ của các nhãn hiệu xe Peugeot, Citroën, DS Automobiles, Opel, Vauxhall, Ambassador...)
Fadil dùng vành hợp kim nhôm đúc đường kính 15 inch, có 5 màu sơn ngoại thất: Inferno red, Rapid Blue, De Sat Silver, Action Orange, Brahminy White. Bảng điều khiển trung tâm dạng buồng lái kép, màn hình cảm ứng 7 inch, kết nối USB, Apple CarPlay và Android Auto, trang bị 6 loa. Khoang hành lý có thể chứa dung tích 1.013 lít. Kết nối Bluetooth cho phép đàm thoại rảnh tay.
Động cơ xăng 1,4L công suất tối đa 96-98 hp, tốc độ quay 6200 vòng/phút, mô men xoắn cực đại 128Nm 4.400 vòng/phút. Hệ thống treo trước MacPherson, treo sau dạng xoắn trợ lực tay lái bằng điện.
Fadil có đèn sương mù trước, đèn báo phanh trên cao; đèn chiếu xa và chiếu gần là halogen. Phiên bản nâng cao có đèn chiếu sáng ban ngày và đèn hậu là LED thay cho halogen ở bản tiêu chuẩn. Gương có chế độ tự sấy, có gập và chỉnh bằng điện, tích hợp đèn báo rẽ. Lốp Continental AG của Đức kích thước 185/55R15 và có lốp dự phòng theo xe. La-zăng bằng hợp kim nhôm, với bản nâng cấp có 2 màu.