cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Người Tráng
Người Tráng hay người Choang (Chữ Tráng Chuẩn: Bouxcuengh, //; Chữ Nôm Tráng: 佈壯; Chữ Hán giản thể: 壮族, phồn thể: 壯族, bính âm: Zhuàngzú; Chữ Thái: ผู้จ้วง, Phu Chuang) là một nhóm dân tộc sống chủ yếu ở Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, phía nam Trung Quốc. Ngoài ra một số sống ở các tỉnh Vân Nam, Quảng Đông, Quý Châu và Hồ Nam. Họ được xếp vào một trong số 55 dân tộc thiểu số được Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa chính thức công nhận.
Người khởi xướng trang "Zhuang online" (người Tráng online) đưa ra từ "rauz" (l/ra:uA2) làm tên gọi chung cho người Bố Y, Tráng và một số nhóm Tai ở Việt Nam. Dân số Tráng ước tính khoảng 18 triệu người, xếp thứ hai sau người Hán. 94 % dân số Tráng sống tại tỉnh Quảng Tây, tập trung ở phía tây và tây nam tỉnh. Theo cục thống kê Quảng Tây (2006) 61,5% dân số toàn tỉnh là người Hán, người Tráng chiếm 32,6%, 6% còn lại là các sắc tộc thiểu số khác. Người Tráng hiện nay là dân tộc thiểu số lớn nhất Trung Quốc.
Người Tráng được phân loại là người Nùng và người Tày ở Việt Nam.
Tên trong tiếng Hán
Hán tự Zhuàng "獞" (hay tóng; Hán Việt: đồng; nghĩa: chó hoang) gồm phần nghĩa phù thuộc bộ khuyển (chó) 犭 và phần âm phù 童 đồng (trẻ con, trẻ thơ). Hán tự thường kết hợp một phần chỉ ý nghĩa (nghĩa phù) và một phần chỉ âm (âm phù). John DeFrancis gọi Zhuàng 獞 (gồm bộ khuyển 犭 và phần âm phù đồng 童) là một kiểu bôi xấu sắc tộc và miêu tả cộng hòa nhân dân Trung Hoa đã thay thế nó như thế nào. Năm 1949, sau nội chiến Quốc-Cộng, Chữ 獞 đã chính thức được thay thế bằng Zhuàng 僮 (hay tóng; Hán Việt: Đồng; nghĩa "đứa trẻ, trẻ em), gồm "bộ nhân" (người) 亻và phần âm cũ. Hán tự dùng để chỉ dân tộc Tráng được chuyển từ 僮 sang 壮 (nghĩa: "mạnh mẽ; cường tráng") năm 1964, được ghi chép lại do gợi ý của Chu Ân Lai.
Tên tự xưng
Người Tráng không có cách thống nhất để gọi họ và ngôn ngữ của họ. Điều này làm tăng thêm rắc rối về việc ai là người Tráng (tiếng phổ thông Zhuang [tʂuaŋ], trước kia được đánh vần là Chuang, Đông Hưng Online tiếng Việt dùng từ Choang). Hơn nữa, người Tráng có hơn hai mươi tên dùng để tự gọi mình, gồm: pou4 tsu:ŋ6/pou4 ɕu:ŋ6 (phía tây và trung tâm Quảng Tây); pu4jai4 = Bố Y (phía tây Quảng Tây và Vân Nam); pu4 noŋ2 (Văn Sơn, Vân Nam); bu6 dai2 (Văn Sơn, Ma Lật Pha và Khai Viễn tỉnh Vân nam); pho6 thai2 (Long Châu, Quảng Tây); kɯn2 tho3 hay pu4 to3 (Tả Giang); pou4 ma:n2 (Hà Trì, Quảng Tây); pou4 ba:n3 ("người bản" Vũ Minh, Quảng Tây); và pou4 lau2 (Phượng Sơn, Quảng Tây). Trong bộ Đại bách khoa toàn thư Trung Quốc cho biết người Tráng ở những vùng khác nhau còn tự gọi họ là: Bushuang, Butu (Bố Thổ 布土) hay Gentu (Căn Thổ 根土), Buyang (Bố Ương 布央), Buyue (Bố Việt 布越), Buna (Bố Na 布那), Nong'an (Nùng An 儂安), Bubian (Bố Thiên 布偏), Tulao (Thổ Lão 土僚), Gaolan, Buman, Buming, Bulong, Budong. Tình trạng này bị làm phức tạp thêm do các quyết định của chính phủ Trung Quốc xếp các dân tộc phi Tráng, như E (诶话) và La Chỉ (Laji) vào dân tộc Tráng.
Ngôn ngữ
thumb|400px|Bản đồ phân bố tỷ lệ phần trăm người Tráng so với các sắc tộc khác tại Quảng Tây, [[Văn Sơn|châu tự trị Tráng-Miêu Văn Sơn (Vân Nam) và huyện tự trị Tráng-Dao Liên Sơn (Quảng Đông).]] Tiếng Tráng là một nhóm các phương ngữ không thể thông hiểu lẫn nhau thuộc ngữ chi Tai, bị ảnh hưởng nhiều bởi các phương ngữ Hán. Tiếng Tráng chuẩn dựa trên một phương ngữ phía bắc gọi là Tráng Ung Bắc (Yongbei Zhuang 邕北壮语) được nói tại huyện Vũ Minh (Wuming 武鸣县) tỉnh Quảng Tây. Tiếng Tráng chuẩn được xếp vào ngữ nhánh Tai Bắc, gần với tiếng Bố Y, rất ít người học loại tiếng này. Do đó người Tráng từ những vùng nói phương ngữ khác nhau sử dụng một trong số các phương ngữ Hán để giao tiếp. Theo thống kê vào thập niên 1980, 42% người Tráng chỉ nói tiếng Tráng, và 55% nói được cả tiếng Tráng và tiếng Hán. Theo một số nguồn bán chính thức "tại Quảng Tây, giáo dục bắt buộc được thực hiện bằng cả tiếng Tráng và tiếng Hán, tập trung vào sự biết đọc viết sớm chữ Tráng". Tuy vậy, trên thực tế chỉ một phần trăm nhỏ số trường học dạy viết chữ Tráng. Vào năm 2000, không còn ngôi trường nào thực sự dạy tiếng Tráng ở những vùng sinh sống của người Tráng. Tiếng Tráng được viết bằng chữ tượng hình dựa trên Hán tự ("Sawndip" hay chữ nôm Tráng) trong hơn một nghìn năm. Chữ Tráng chuẩn, một bảng chữ cái chính thức, được đưa ra năm 1957, và năm 1982 các ký tự Kirin được đổi hết sang ký tự Latinh, tuy nhiên chữ viết dựa trên ký tự truyền thống vẫn phổ biến hơn trong các nghi lễ ít trang trọng.
Người Tráng có các bài tế được viết dưới dạng thơ, ví dụ Baeu Rodo.
Phân Chia Tráng Bắc-Tráng Nam
Tráng Bắc:
1.Tráng Hồng Thủy Hà Trung tâm (Central Hongshuihe Zhuang 中红水河壮语), 2.Tráng Hồng Thủy Hà Đông (Eastern Hongshuihe Zhuang 东红水河壮语), 3.Tráng Khâu Bắc (Qiubei Zhuang 丘北壮语), 4.Tráng Quế Biên (Guibian Zhuang 桂边壮语), 5.Tráng Liên Sơn (Lianshan Zhuang 连山壮语), 6.Tráng Liễu Giang (Liujiang Zhuang 柳江壮语), 7.Tráng Liễu Kiềm (Liuqian Zhuang 柳黔壮语), 8.Tráng Quế Bắc (Guibei Zhuang 桂北壮语), 9.Tráng Ung Bắc (Yongbei Zhuang 邕北壮语), 10.Tráng Hữu Giang (Youjiang Zhuang 右江壮语).
Tráng Nam:
11.Tráng Ngưỡng (Yang Zhuang 仰壮语), 12.Tráng Mẫn (Min Zhuang 敏壯语), 13.Tráng Tả Giang (Zuojiang Zhuang 左江壮语), 14.Tráng Ung Nam (Yongnan Zhuang 邕南壮语), 15.Tráng Đại (Dai Zhuang 文麻壮语), 16.Tráng Nùng (Nong Zhuang 侬壮语).
Ngoài các phương ngữ trên còn có Tráng Phù Bình (Fuping Zhuang hoặc Pyang Zhuang 扶平壯语) không được Ethnologue liệt kê. Tráng Phù Bình thuộc nhóm Tráng Nam nói tại Phù Bình Hương (Fuping 扶平乡), huyện Đức Bảo, Quảng Tây.
Các đặc điểm ngôn ngữ khác biệt nhất phân chia Tráng Bắc và Tráng Nam:
Trong giao tiếp nói chung, Tráng Bắc cũng dùng nhiều từ vựng vay mượn tiếng Hán hơn Tráng Nam. Ví dụ, người ta thấy các từ vay mượn trong từ vựng Tráng Bắc khi đem so sánh với các từ thuần Tráng trong các cặp từ Tráng Bắc-Tráng Nam sau: wa:n3 với tui4 'bát'; jiŋ2 với be3 'dê'; va1 với bjo:k7 'hoa'; siŋ5 với kjo:k8 'họ'.
Lịch sử ngôn ngữ
Wolfgang Behr (2008) chỉ ra rằng hầu hết tất cả các từ mượn phi-Hán có thể nhận dạng được trên các vật trạm khắc được khai quật vào thời nước Sở là Kra-Dai, chứ không phải là hỗn hợp H'Mông-Miền, Nam Á hay Kra-Dai. Ví dụ: 「揞、揜、錯、摩，藏也. 荊楚曰揞，吳揚曰揜，周秦曰錯，陳之東鄙曰摩. 」
「揞」ăn < Hán Cổ *ʔomX < Hán Thượng Cổ *ʔʔəm-q ← Proto-Tai *homB1 (Thái Lan homB1, Long Châu humB1, Bo'ai hɔmB1, Lào hom, Ahom hum v.v...) "đắp" | Tiền-Kam-Sui *zumHɣC1 "che giấu, đắp" 「蟒，…南楚之外謂之蟅蟒. 」
「蟅」zhē < Hán Cổ *tsyæ < Hán Thượng Cổ *ttak ← Tiền-Kam-Sui *thrak7-it (Mulam -hɣak8-t, Kam ʈak7-it, Then zjak7, Sui ndjak7-) "cào cào". 「猪，…南楚謂之豨. 」
「豨」xī < Hán Cổ *xjɨj < Hán Thượng Cổ *hləj-q ← Tiền-Kam-Sui *ʔdlaaj5 (> Kam (h)laa:i5) "lợn"
知～20px～智 zhī < *trje(H) < *te(-s)
「知」，愈也. 南楚病愈者…或謂之知"
''Tri, dũ dã. Nam Sở bệnh dũ giả, hoặc vị chi tri''
Dịch nghĩa: "zhī nghĩa là ‘lành’. Tại phía nam nước Sở, khi một cơn bệnh khỏi... điều này thỉnh thoảng được gọi là zhī."
← Tiền-Tai *ʔdiiA1 "tốt, lành" (Thái Lan diiA1, Long Châu daiA1, Bo'ai niiA1) Kim văn tiếng Sở thời Xuân Thu, TK 5 TCN 嬭 mĭ < *mjieX < *mej-q
← Tiền-Tai *mɛɛB, Proto-Kam-Sui *mlɛɛB, Proto-Hlai *mʔaiB so sánh với. Proto-Austroasiatic *me-q, Proto-Mon *meʔ, Proto-Katuic *mɛʔ "mẹ" Kim văn dạng chuẩn: 一, 壹, 弌 yī < *ʔjit < *ʔit "một/ trở thành một" v.v... (> tất cả các ngôn ngữ Hán sau này) Tiếng Sở thời Chiến Quốc: 「25px」 ← p[能] néng < *nong < *nnəŋ
「其義20px也」Kỳ nghĩa "năng" dã "lễ nghĩa của hắn là độc nhất"; 「能為20px，肰然句後能為君子」Năng vị "năng",nhiễm nhiên câu hậu năng vị quân tử "nếu có thể độc nhất— thì chỉ sau khi kẻ này trở thành một quân tử"; 「20px禱」"cúng một lần"; 「歲20px返」"trở về một lần mỗi năm"
← Tiền-Tai *hnïŋ = *hnɯŋ (Thái Lan 22nɯŋ, Dai 33nɯŋ, Long Châu nəəŋA v.v...) "một, một lần" 「𩫁」 ← p[高] gāo < Hán Cổ *kaw < Hán Thượng Cổ *kkaw ← Tiền-Tai *xaauA1 (Thái Lan, Long Châu khaauA1, Bo'ai haauA1) "trắng" (Tiền-Mon *klaɨA "trắng") 「20px」 ← p[石] shí < Hán Cổ *dzyek < Hán Thượng Cổ *[d,l]ak ← Tiền-Kam-Sui *ʔnak7 (Kam nak7) "dày"
Một vài ví dụ khác được Wolfgang Behr đưa ra có vẻ liên hệ tới ngữ hệ Nam Đảo và Miêu-Dao nhưng trên thực tế có nguồn gốc từ các tài liệu bị sửa đổi vào giữa thời Hán và muộn hơn.
350px|thumb|right|Lãnh thổ giả định của [[Nhà Hạ (2070 TCN–1600 TCN).]] Bằng cách đối chiếu các phục nguyên Hán Thượng Cổ và Hán Cổ cho tên gọi Sở 楚 và Hạ 夏 với phục nguyên cho tộc danh Kra, James R. Chamberlain (2016) cho rằng Kra-Dai có nguồn gốc từ nước Sở, và tên gọi vương quốc này có nguồn gốc từ tên triều đại/tộc danh Hạ (夏) :
350px|thumb|right|Hướng di cư của [[Ngữ chi Kra|Kra và Hlai (Li [rei]).]] Chamberlain lưu ý rằng các phục nguyên cho Hạ, Sở, và Kra đều mang thanh C. Để giải thích lý do người Sở gọi mình là Hạ, Chamberlain trích dẫn Pulleyblank (1983: 413) miêu tả mối quan hệ giữa Hạ (夏) và Chu (周) như sau: "Có lẽ có một số nhỏ quý tộc Hán cai trị các chủ thể phi Hán; hoặc, khi xét tới truyền thống của một Nhà Hạ trước kia, triều đại mà có lẽ sáng tạo ra chữ viết, những kẻ cai trị Nhà Thương ban đầu có thể không nói tiếng Hán và tiếp nhận ngôn ngữ của những chủ thể bị cai trị người Hoa Hạ. Điều tương tự cũng đúng với Nhà Chu, những kẻ rõ ràng đã sử dụng hệ thống chữ viết của nhà Thương trước cuộc xâm lăng, và hậu duệ của họ sau này tự gọi mình là Hạ."
Kra chắc chắn là tộc danh của nhóm dân cư chính đi tới định cư tại vương quốc Sở, và là tên tộc danh cổ nhất của tất cả các dân tộc trong ngữ hệ Kra-Dai.
Sự nổi lên của Nhà Chu vào cuối thiên niên kỷ thứ 2 TCN gần như trùng hợp với sự thành lập của thái ấp Chu và khối ngữ tộc Kra-Dai. Trong khoảng thời gian từ 1100-800 TCN, tổ tiên của các cư dân Kra sống tại phần phía tây vương quốc Sở tách khỏi khối Kra-Dai (*khra) và di cư về phía tây nam, có lẽ là kết quả của các biến động xoay quanh sự diệt vong của Nhà Thương và sự thành lập Nhà Chu, và sự nổi lên của Nhà Chu trở thành một vương quốc hoàn chỉnh vào thế kỷ 8 TCN. Các bộ tộc Kra cuối cùng kiểm soát các lãnh thổ mà sau này trở thành Quý Châu, Lĩnh Nam và An Nam. Sau đó vào đầu thời Xuân Thu, 771-685 TCN, bất ổn chính trị tại Nhà Chu khiến người Hlai (Li) di cư về phía nam/đông nam tới vùng đất nằm giữa Quảng Đông và Cửu Chân thuộc Thanh Hoá ngày nay, và cũng sang tận đảo Hải Nam. Cuối thời Xuân Thu, 613-453 TCN, Các bộ tộc được gọi là Việt (越) (*jwɐt, *wat), tức tổ tiên của nhánh Be-Tai, tiếp tục di cư khỏi vương quốc Sở về phía đông tới vùng duyên hải thuộc Chiết Giang ngày nay và sau đó xâm lược nước Ngô (*ŋwâ, *ŋuɑ), bỏ lại đằng sau tổ tiên của nhánh Kam-Sui tại vương quốc Sở,. Tộc Kam-Sui ngày nay hầu như vẫn sinh sống tại vùng đất nguyên thủy của mình, họ chỉ di chuyển chút ít về phía nam.
Các phục nguyên cho tên nước Việt như sau:
Tiền-Tai *ŋaak > ŋɯɐk, ŋɯɯk, ŋɤɤk, ŋuak
鱷. Hán Thượng Cổ *ŋȃk, Hậu Hán *ŋɑk (Schuessler) 'cá sấu nước mặn'
< tiếng Quảng Đông: ŋok
< tiếng Hạ Môn (Amoy): go'k
Một ví dụ khác là loài rùa mai mềm khổng lồ Pelochelys Cantorii được tìm thấy trong các ngôn ngữ Tai Trung-Tây Nam, và vẫn được bảo tồn trong các ngôn ngữ Hlai tại Hải Nam với nghĩa 'rùa', hoặc 'rùa mũi nhọn', và trong một số ngôn ngữ (Nam Đảo) ở phía bắc Philippine mang nghĩa đơn giản là ‘rùa.’
Cuộc sống gần biển và văn hóa đi biển của người Việt (Be-Tai) được David Holm (2014) đề cập tới như sau:
"Các trận chiến với Sở và các nước khác thường diễn ra trên sông và hồ trong đất liền, nhưng người Việt có xu hướng đi biển, cả dọc bờ biển lẫn xa khỏi đất liền. Cho đến ngày nay, các cộng đồng Tai sống sâu trong đất liền vẫn tiếp tục ca những 'bài hát thuyền' là một phần trong các nghi lễ bản địa, và biển và những cuộc đi biển được miêu tả trong địa lý của thế giới tâm linh của họ."
Lạc Việt tại Việt Nam
Dựa trên các truyền thuyết, những người ngày nay thường được gọi là "Việt" tại Việt Nam cũng cho rằng họ là hậu duệ của Lạc Việt. Tuy nhiên, Liam C. Kelley (2012) chỉ ra rằng những truyền thuyết về Hùng Vương, họ Hồng Bàng, Lạc Long Quân, Âu Cơ, nhà nước Văn Lang được tầng lớp quý tộc Hán tại miền bắc Việt Nam vào thời trung cổ sáng tạo ra nhằm tạo ra bản sắc riêng cho họ khi so sánh với di sản văn hóa của Trung Hoa còn lại tại Giao Chỉ và một quá trình tương tự cũng diễn ra tại Quảng Đông và Tứ Xuyên nơi các lãnh chúa Hán địa phương cố sáng tạo ra nguồn gốc riêng cho bản thân.. Những tên gọi như Mỵ Nương, Quan Lang, Bồ Chính đều là những từ mượn từ ngôn ngữ Tai (Thái), chính xác hơn chúng là những từ Tai bị Hán hóa. Kết luận của Liam C. Kelley như sau:
"...Hùng Vương không hề tồn tại. Thay vào đó, họ được chế ra vào thời trung cổ, là một phần trong quá trình mà tầng lớp quý tộc Hán ở đồng bằng sông Hồng đầu tiên sáng tạo ra và sau đó diễn đạt dưới dạng một bản sắc khác so với di sản văn hóa Trung Hoa (tại Giao Chỉ). Điều này không phải để nói rằng không có các hình thái xã hội tồn tại ở vùng đồng bằng sông Hồng vào thiên niên kỷ thứ nhất TCN. Trống đồng và các tạo tác nghệ thuật khác mà các nhà khảo cổ học thế kỷ 20 đã khai quật cho thấy rằng các xã hội đó chắc chắn có tồn tại. Tuy nhiên, không có bằng chứng nào chứng tỏ rằng các học giả Việt Nam thời trung cổ biết về những trống đồng này hoặc những người sử dụng chúng. Đó là một truyền thuyết được chế ra vào thế kỷ 20. Tuy vậy, những gì mà tầng lớp quý tộc Hán thời trung cổ biết tới là các ghi chép cổ, và họ dựa trên những ghi chép cổ để làm tư liệu và cảm hứng để sáng tạo ra một lịch sử cũng như bản sắc địa phương cho bản thân. Tầng lớp quý tộc Hán ở đồng bằng sông Hồng không hề đơn độc trong việc này. Các học giả tại các vùng khác nhau của đế chế Trung Hoa, chẳng hạn Tứ Xuyên và Quảng Đông, tham gia vào những việc tương tự vào cùng thời. Toàn bộ trên khu vực rộng lớn này trong gần như cùng một giai đoạn, các học giả hướng con mắt và sự chú ý của mình vào vùng bản địa của họ. Họ sáng tạo ra các ghi chép về vùng đất của mình, chẳng hạn như các câu chuyện chí quái, bằng việc kiểm tra những điều đã được viết ra trước về khu vực của mình. Trong quá trình này, họ góp phần vào việc hình thành nên bản sắc địa phương. Sau cùng, công việc khơi mào bởi tầng lớp quý tộc Hán thời trung cổ ở nơi mà ngày nay là Việt Nam tiến xa nhất. Qua nhiều thế kỷ, các truyền thuyết họ sáng chế ra đã trở thành bản sắc không thể thay đổi. Thực vậy, nửa thế kỷ qua, dưới sự áp đảo của chủ nghĩa dân tộc tại Việt Nam, những truyền thuyết được tầng lớp quý tộc Hán tạo ra thời trung cổ tại Việt Nam ngày nay đã trở thành sự thật không thể bị thách thức."
Mối liên hệ với tiếng Thái
Vào đầu những năm 1980, nhà ngôn ngữ học người Tráng Vi Khánh Ổn (韦庆稳) sử dụng tiếng Hán Thượng Cổ được phục nguyên để giải mã tài liệu duy nhất còn sót lại về ngôn ngữ của người Yuet (Việt) Việt Nhân Ca (越人歌) (một số người cho rằng bài hát này có niên đại từ năm 528 TCN dựa vào các nhân vật có liên quan trong câu chuyện và nơi diễn ra câu chuyện là tại tỉnh Hồ Bắc ngày nay). Yue là tên gọi chỉ các cư dân sống tại khu vực miền nam sông Trường Giang ngày nay vào thời Trung Hoa cổ đại. Tuy nhiên các cư dân này bản thân họ không tự gọi mình bằng Yuet. Kết quả của Wei Qingwen cho thấy từ vựng tiếng Yuet có một sự tương đồng mạnh mẽ với tiếng Tráng hiện đại. Sau đó, Trịnh Trương Thượng Phương (郑张尚芳) (1991) đi theo hướng củaVi Khánh Ổn nhưng sử dụng chữ viết Thái Lan để so sánh vì bảng chữ cái Thái Lan có niên đại từ thế kỷ 13 và vẫn giữ được các âm cổ so với phát âm hiện đại. Ví dụ các âm tiếng Thái được ghi bằng phụ âm đầu "thấp", chẳng hạn ค่ำ [gamC], được cho là đã từng được phát âm hữu thanh, nhưng ngày nay chúng được phát âm bật hơi vô thanh [kʰamC]. Kết quả của Zhengzhang cũng cho thấy sự tương đồng giữa tiếng Thái và tiếng Yue.
250px|thumb|right|Bản đồ phân bố [[Hệ ngôn ngữ Tai-Kadai|ngữ hệ Tai-Kadai
Ngữ chi Tai gồm:
{{legend|#FFEC19|Tai Bắc / Tráng Bắc + Bố Y}} {{legend|#FF4C00|Tai Trung tâm / Tráng Nam}} {{legend|#FF9D00|Tai Tây Nam/ Các ngôn ngữ Thái}} ]]
Người Thái (Thái Lan) và người Tráng, ngày nay sống rất xa nhau và hai nhóm này bản thân họ cũng có rất ít cảm giác về sự tương đồng. Nhưng vào thời đại xa xưa họ hẳn đã phải sống cùng nhau. Cả hai nhóm này chia sẻ những từ vựng rất tương đồng: khaau 'gạo', lao 'rượu', khwaai 'trâu', mu 'lợn', ma 'chó'; tất cả những cụm từ về sản xuất gia đình, vật nuôi, nông nghiệp này đều tương đồng. Jerold A. Edmondson thuộc đại học Texas tại Arlington, trích dẫn bài báo của Phạm Hồng Quý (范宏貴) (1989), chỉ ra rằng người Thái và người Tráng có cùng một tên gọi, Keo (KɛɛuA1), chỉ người Việt Nam. Từ này được lấy từ tên của một quận hay nơi đồn trú của quân đội Trung Hoa gọi là Giao Chỉ (交址), thành lập ở Việt Nam khoảng năm 112 TCN, cùng tám quận khác: Nam Hải (南海), Uất Lâm (郁林), Thương Ngô (苍梧), Hợp Phố (合浦), Cửu Chân (九真), Nhật Nam (日南), Châu Nhai (珠崖), và Đam Nhĩ (儋耳). Trong các quận này, Giao Chỉ, nằm ở đồng bằng sông Hồng, là quan trọng nhất và tồn tại trong suốt 200 năm. Tên này trở thành tên gọi chỉ Việt Nam hoặc người Việt Nam không sớm hơn năm 112 TCN, và do đó nó làm căn cứ cho thời điểm sớm nhất mà người Thái di cư vào vùng Đông Nam Á. James R. Chamberlain trích dẫn Leonardcho Aurousseau (1923) chỉ ra rằng Giao Chỉ được nhắc đến lần đầu tiên dùng để chỉ các vùng đất phía nam được tìm thấy trong cuốn Lễ ký và Lã Thị Xuân Thu. Giao trong Giao Chỉ là tên gọi mà các dân tộc phi-Tai dùng để chỉ người Tai, và chỉ sau này từ này được dùng để chỉ dân An Nam. Trên thực tế, hầu như tất cả các thông tin được ghi chép lại về cổ sử Việt Nam đều là sáng chế vào thời trung cổ, vì chính vào giai đoạn này một số học giả Việt Nam cố gắng tạo ra một lịch sử linh thiêng hơn cho họ.
Sau khi bành trướng và thiết lập nền cai trị ở phương nam, các triều đại Trung Hoa bắt đầu đặt họ cho các cư dân bản địa. Quá trình này diễn ra đặc biệt mạnh mẽ vào thời Nam Bắc triều (420-589). Nhưng điều này không xảy ra với người Thái vì họ không có phong tục đặt họ cho con cái cho đến triều đại của Rama VI khoảng 100 năm trước. Do đó thời gian muộn nhất có thể mà người Thái rời khỏi lãnh thổ Trung Hoa là vào thời Nam Bắc Triều. Tuy nhiên Pittayawat Pittayaporn (2014) cho rằng thời gian Tai Tây Nam tách khỏi Tai Nguyên Thủy diễn ra rất gần đây, vào khoảng thế kỷ 8-thế kỷ 10. Do đó thời gian người Thái di cư từ Quảng Tây xuống phía nam vào khu vực phía bắc Lào và Thái Lan ngày nay cũng diễn ra vào khoảng thế kỷ 8-thế kỷ 10.
Pittayawat Pittayaporn trong chuyến đi thu thập dữ liệu từ vựng của các nhóm Tai ở vùng biên giới Việt-Trung và Quảng Tây, bị ấn tượng mạnh bởi cảnh quan núi đá ở những vùng này, đã chỉ ra một vài ví dụ về sự biến đổi từ vựng dựa trên thay đổi cảnh quan địa lý diễn ra trong quá trình di cư của Tai Nguyên Thủy (proto-Tai) từ vùng Quảng Tây xuống vùng Đông Nam Á. Một trong số ví dụ đó như sau:
Một từ cổ xưa, không còn dùng nữa gợi ý rằng chủ thể lúc ban đầu nó nhắc đến đã từng là trung tâm trong đời sống của các cư dân nói ngôn ngữ đó, nhưng không còn quan trọng vào một thời điểm sau trong quá trình phát triển của ngôn ngữ đó. Do đó, sự lỗi thời của từ Tai dùng để chỉ núi đá trong tiếng Tai Tây Nam chỉ ra rằng vùng núi đá không thống trị cảnh quan địa lý nơi tiếng Tai Tây Nam phát triển. Vùng núi đá chắc hẳn phải tồn tại ở nơi tiếng Tai-Nguyên Thủy khởi nguồn, ví dụ Quảng Tây. Sau đó khi Tai Nguyên Thủy phát triển thành ba nhánh chính, Tai Tây Nam hẳn đã phải phát triển tại một vùng nơi mà núi đá không phải là một cảnh quan địa lý quan trọng. Vì núi đá không còn là trung tâm trong đời sống của những người nói, ý nghĩa của từ trở nên bị quên lãng. Vì từ này đã trở nên lỗi thời, những người nói các ngôn ngữ Tai Tây Nam không còn biết từ này lúc đầu mang nghĩa gì. Mặc dù núi đá có tồn tại ở một số lãnh thổ nơi các ngôn ngữ Tai Tây Nam được nói, nhưng ngày nay chúng được gọi bằng những từ mới chế ra chứ không phải bằng từ Tai Nguyên Thủy ban đầu.
Tín ngưỡng
thumb|200px|Một biểu tượng văn hóa tín ngưỡng của người Tráng. Đó là biểu tượng của chúa Buluotuo, đấng tạo hóa vĩ đại của dân tộc Tráng. Hầu hết người Tráng theo một tín ngưỡng vật linh truyền thống gọi là Sư Công giáo (Zhuàngzú shīgōng jiào 壮族师公教) hay Mo Giáo (Mó jiào 摩教), bao gồm nghi thức thơ cúng tổ tiên. Mo Giáo có các bài tế riêng và các thầy tế được gọi là bu mo (Pù Mo). Trong các nghi thức Mo truyền thống, thầy Mo dùng xương gà để xem quẻ. Trong Mo Giáo, đấng tạo hóa là Bu Luotuo và vũ trụ gồm ba yếu tố với tất cả mọi vật được hình thành từ ba yếu tố này, gồm: trời, đất và nước.
Người Tráng cũng có một số theo Phật giáo, Đạo Giáo và Thiên chúa giáo.
Tiền lịch sử
Trong khi các nhà khoa học Trung Quốc tiếp tục đặt "ngôn ngữ Tráng-Đồng" vào hệ ngữ Hán-Tạng, thì các nhà ngôn ngữ học ngày nay đặt nhóm ngôn ngữ này vào hệ ngôn ngữ Tai–Kadai, với giả thuyết phổ biến nhất là có nguồn gốc Nam đảo, có thể khởi nguồn từ Đài Loan và dư cư về phía tây nam qua Trung Hoa ngày nay.
Thời kỳ đế chế Trung Hoa
Các ghi nhận lịch sử sớm nhất về người Tráng được khám phá cho đến nay là Bích họa Hoa Sơn (花山壁画), có từ thời chiến quốc (475–221 TCN).
Có rất ít các ghi chép tiếng Hán trước khi người Hán xâm nhập vào khu vực người Tráng, sự ám chỉ đơn giản đến vùng đất phía nam sông Trường Giang là "Bách Việt" (百越). Những cuộc xâm lấn phương nam của Tần Thủy Hoàng được trình bày trong sử ký của Tư Mã Thiên. Cuộc tấn công lúc đầu vào vùng Lĩnh Nam đã tỏ ra thảm bại, với sự thất bại của tướng Đồ Thư trong trận đánh năm 218 TCN, nhưng công binh của ông, Sử Lộc đã hoàn thành việc xây dựng kênh Linh nối liền hai con sông Tương Giang và Ly Giang. Năm 214, Triệu Đà và Nhâm Ngao quay trở lại và bình định tộc người Tây Âu, khai phá Quảng Tây và phía nam với sự nhập cư của hàng trăm nghìn người Hán.
Một thập kỷ sau sự sụp đổ của Nhà Tần, Triệu Đà sử dụng vị trí của mình với tư cách là quận úy Quận Nam Hải, lập nước Nam Việt và đặt thủ đô ở Phiên Ngung. Với giải pháp quy thuận và độc lập khỏi sự kiểm soát của Nhà Hán, vương quốc này đã mở rộng sự thực dân và Hán hóa bằng chính sách "hòa hợp bách việt" (和集百越) cho đến năm 211 TCN nhưng không được sự ủng hộ của người Tráng.
Nhà Hán đã giảm bớt quyền lực địa phương và lập các căn cứ quân sự ở Quế Lâm, Ngô Châu, và Ngọc Lâm. Cuộc nổi dậy ở Giao Chỉ do Hai Bà Trưng lãnh đạo bị tướng Mã Viện đàn áp năm 42, Mã Viện được ghi nhận với tư cách giúp bình định những vùng này bằng việc cải thiện hệ thống tưới tiêu và nhiều điều luật Hán. Cuộc di cư của Người Dao từ vùng gần Trường Sa, Hồ Nam tới Quảng Tây ngày nay đã làm đảo lộn khu vực này.
Dưới thời Đường, người Tráng chuyển sang ủng hộ vương quốc Thái là Nam Chiếu ở Vân Nam, nước này đã đẩy lui hai cuộc tấn công của quân Đường năm 751 và 754. Quảng Tây khi ấy được chia thành hai vùng: một là vùng thuộc thế lực của người Tráng phía tây Nam Ninh và một là vùng thế lực của người Hán phía đông Nam Ninh.
Sau khi Nam Chiếu sụp đổ, Lưu Nghiễm thành lập nước Nam Hán. Nước này hầu như không thể kiểm soát được người Tráng, sau đó Nam Hán bị Tống đánh chiếm và sáp nhập năm 971.
Bị quấy rối bởi cả Tống lẫn Đại Cồ Việt, lãnh đạo Tráng tộc là Nông Trí Cao (侬智高) đã chỉ huy cuộc nổi dậy năm 1052, vì điều đó mà ông vẫn được người Tráng tưởng nhớ. Họ Nông được ghi chép lại trong Tống Sử là giàu có về vàng, đông đúc về dân số "để tóc dài, cài áo sang phía trái. Chúng thích chiền đấu và xem nhẹ cái chết". Quân Nông càn quét sang phía tây, chiếm Nam Ninh, bao vây Quảng Châu 57 ngày, và giết các chỉ huy của năm đội quân Trung Hoa được cử đi đánh họ. Cuối cùng họ bị đánh bại và nhiều thủ lĩnh bị giết. Các dòng họ không tham gia vào cuộc nổi dậy tham vọng này trở thành mục tiêu đồng hóa của Trung Hoa. Một số tàn quân nổi dậy tẩu tán về quê cũ nơi họ bắt đầu cuộc khởi nghĩa. Một số khác lẩn sâu vào vùng đồi núi. Các bộ tộc mang họ Nông và tự nhận là con cháu của quân nổi dậy định cư quanh vùng biên giới giữa Việt Nam-Quảng Tây-Vân Nam. Một bộ phận khác vẫn mang họ Nông và ghi nhớ cuộc nổi dậy qua các câu chuyện truyền miệng sinh sống ở Sipsongpanna, Lanna (miền bắc Thái Lan), và Dehong. Tiếng Lự, Yuan (phương ngữ miền bắc Thái Lan) và Dehong ở những khu vực này chứa các từ vựng và cấu trúc câu chỉ thấy ở người Tráng sống tại Quảng Tây.
Nhà Nguyên-Mông thiết lập quyền kiểm soát với Nam Tống sau trận Nhai Môn năm 1279 và thôn tính nước Đại Lý ở Vân Nam. Thay vì việc cai trị vùng Lĩnh Nam như một lãnh thổ lệ thuộc, người Mông Cổ chấp nhận Quảng Tây như là một tỉnh chính thức, nhưng việc đưa người Miêu từ Quý Châu và Hồ Nam vào đã làm vùng này bất ổn.
Khu vực này tiếp tục trở nên khó kiểm soát, nhà Minh đã sử dụng các nhóm dân tộc khác nhau để chống lại nhau. Một trong những trận đánh đẫm máu nhất trong lịch sử Tráng là tại Hẻm Mây Lớn chống lại người Dao 1465, nơi 20.000 người chết đã được ghi nhận.
Nhà Mãn-Thanh đã bỏ mặc khu vực này cho đến khi áp đặt quyền cai trị trực tiếp năm 1726. Thế kỷ thứ 19, khu vực này là một vùng bất ổn liên tục. Cuộc nổi dậy của người Dao năm 1831 được nối tiếp bằng Thái Bình Thiên Quốc năm 1850. Vụ các viên chức địa phương hành hình giáo sĩ Auguste Chapdelaine ở Quảng Tây đã gây ra chiến tranh nha phiến lần 2 năm 1858 và sau đó là sự can thiệp của Pháp vào Quảng Tây.
Thời hiện đại
nhỏ|280px|Bình An, một ngôi làng của người Tráng trên [[Ruộng Bậc Thang Long Thắng]] Sau Khởi nghĩa Vũ Xương, Quảng tây ly khai khỏi đế chế Mãn-Thanh ngày 6 tháng 11 năm 1911. Tuần phủ Thanh là Thẩm Bỉnh Khôn, lúc đầu vẫn tại vị, nhưng sau đó bị loại bỏ bởi một cuộc binh biến do tướng Lục Vinh Đình chỉ huy. Cựu Quế Hệ (舊桂系) của tướng Lục đã vươn ra Hồ Nam và Quảng Đông và giúp chống lại nỗ lực tái lập lại chính phủ đế quốc của Viên Thế Khải trong cuộc Hộ quốc chiến tranh (护国战争). Lòng trung thành của người Tráng đã làm Quân chính phủ tự trị của ông vững mạnh nhưng miễn cưỡng di chuyển ra xa các tỉnh của mình. Sau đó, mối hiềm khích với Tôn Dật Tiên dẫn đến thất trận năm 1920 và 1921 trong Chiến tranh Việt Quế (粵桂战争). Sau thời gian chiếm đóng ngắn bởi lực lượng Quảng Đông của Trần Quýnh Minh, Quảng Tây rơi vào chia rẽ và cướp bóc nghiêm trọng trong vài năm cho đến khi Quân bình định Quảng Tây của Lý Tông Nhân lập ra Tân Quế Hệ (新桂系) do Lý, Hoàng Thiệu Hoành và Bạch Sùng Hy đứng đầu.
Trận đánh thắng lợi ở Hồ Nam chống lại Ngô Bội Phu dẫn đến quân bình bịnh Quảng Tây của người Tráng được gọi là "quân thần tốc" và "quân thép". Sau cái chết của Tôn Dật Tiên, Lý còn đánh lui cuộc biến loạn của Đường Kế Nghiêu trong chiến tranh Vân Nam-Quảng Tây và tham gia chiến tranh Bắc Phạt thiết lập sự kiểm soát của phe Quốc Dân Đảng với các tướng quân phiệt khác. Quân của ông là một trong số ít đơn vị Quốc Dân Đảng không bị ảnh hưởng của cộng sản và vì vậy được Tưởng Giới Thạch sử dụng trong Cuộc thảm sát Thượng hải năm 1927.
Sau mối bất hòa với Tưởng, Lý đã tham gia vào cuộc nổi loạn của Diêm Tích Sơn trong cuộc Trung Nguyên Đại Chiến tháng 5 năm 1930. Sự bại trận của ông đã không loại bỏ ông khỏi sự kiểm soát Quảng Tây, với Sự cố Mãn Châu và cuộc xâm lược của Nhật Bản đã ngăn cản Tưởng và phe Cộng sản loại bỏ ảnh hưởng của ông cho đến năm 1949. Trong chiến tranh thế giới thứ 2, Quảng Tây là một mục tiêu chính cho các cuộc tấn công của Nhật Bản. Chiến dịch Ichi-Go năm 1944 thành công đã mở rộng sự kiểm soát của Nhật Bản dọc tuyến đường sắt qua Quảng Tây vào Đông Dương thuộc Pháp, nhưng tuyến đường này vẫn bị tấn công liên tục bởi các máy bay ném bom Mỹ và nhóm bán quân sự người Tráng dưới quyền Bạch Sùng Hy.
Trong lịch sử Cộng hòa Nhân Dân Trung Hoa hiện đại, vào ngày 05 tháng 3 năm 1958, tỉnh Quảng Tây được đổi thành Khu tự trị Quảng Tây. Vào ngày 12 tháng 10 năm 1965, được phê chuẩn bởi Quốc vụ viện Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Khu tự trị Quảng Tây được đổi tên thành Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, tự trị người Tráng. Từ năm 1979 đến 2020, có bảy người Tráng giữ cương vị Chủ tịch Chính phủ Nhân dân Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, tương ứng với Tỉnh trưởng Chính phủ Nhân dân quản lý hành chính Quảng Tây.
Liên kết ngoài
Tráng  Thể loại:Các sắc tộc Thái Thể loại:Lịch sử dân tộc Thái
Dimeria hohenackeri
Dimeria hohenackeri là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được Hochst. ex Miq. mô tả khoa học đầu tiên năm 1851.
Liên kết ngoài
Thể loại:Dimeria Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1851
Petrogale purpureicollis
Tham khảo
Thể loại:Petrogale Thể loại:Động vật được mô tả năm 1924
Sikorsky S-20
Sikorsky S-20 (đặt tên theo họ nhà thiết kế) hoặc RBVZ S-XX (đặt tên theo hãng chế tạo) là một mẫu máy bay hai tầng cánh của Nga, do Igor Sikorsky thiết kế năm 1916.
Tham khảo
Thể loại:Máy bay tiêm kích Nga 1910–1919 S-020 Thể loại:Máy bay chiến đấu Thể loại:Máy bay quân sự Thể loại:Máy bay tiêm kích Thể loại:Máy bay hai tầng cánh Thể loại:Máy bay quân sự trong Thế chiến thứ nhất Thể loại:Dự án máy bay hủy bỏ của Nga Thể loại:Máy bay một động cơ cánh quạt
Podabrus iwanadomensis
Podabrus iwanadomensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cantharidae. Loài này được Takahashi & Kiriyama miêu tả khoa học năm 2000.
Julian Schwinger
Julian Seymour Schwinger (1918-1994) là nhà vật lý người Mỹ. Ông cùng Tomonaga Shinichirō và Richard Feynman giành Giải Nobel Vật lý năm 1965 nhờ các nghiên cứu cơ bản về điện động học lượng tử và vật lý hạt cơ bản. Ba ông cùng với Freeman Dyson đã phát triển thuyết điện động lực học phân tử vào thập niên 1940, đưa cơ học lượng tử lên đến đỉnh cao. Dựa vào những bài báo của họ      , các nhà vật lý cuối cùng cũng tìm ra những công thức hiệp biến cho giá trị hữu hạn tại bậc xấp xỉ bất kỳ trong chuỗi số miêu tả bằng lý thuyết nhiễu loạn của điện động lực học lượng tử.
Chú thích
Thể loại:Sinh năm 1918 Thể loại:Mất năm 1994 Thể loại:Nhà vật lý Mỹ Thể loại:Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel Thể loại:Người đoạt giải Nobel Vật lý Thể loại:Cựu sinh viên Đại học Columbia Thể loại:Nhà vật lý lý thuyết
Brando, Haute-Corse
Brando là một xã ở tỉnh Haute-Corse trên đảo Corse, Pháp. Xã này có diện tích 22,22 km², dân số năm 1999 là 1527 người. Khu vực này có độ cao 300 mét trên mực nước biển.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Haute-Corse
Vành đai núi lửa Andes
300px|thumb|Bản đồ các vòng cung núi lửa ở Andes và các cấu trúc chìm đã ảnh hưởng đến núi lửa Vành đai núi lửa Andes là một vành đai núi lửa lớn cùng Cordillera Andes tại Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador và Peru. Nó được hình thành như là kết quả của sự hút chìm của mảng Nazca và mảng Nam Cực bên dưới mảng Nam Mỹ. Vành đai này được chia thành bốn khu vực núi lửa chính được ngăn cách với nhau bởi những khe núi lửa. Các miệng núi lửa của vành đai rất đa dạng về kiểu hoạt động, sản phẩm và hình thái. Trong khi một số khác biệt có thể được giải thích là do vùng núi lửa mà một ngọn núi lửa đó thuộc về, có sự khác biệt đáng kể trong khu vực núi lửa và thậm chí giữa những ngọn núi lửa lân cận. Mặc dù là một vị trí điển hình của vôi-kiềm và hiện tượng núi lửa hút chìm, vành đai núi lửa Andes có một phạm vi rộng lớn của các thiết lập kiến tạo núi lửa, chẳng hạn như các hệ thống khe nứt và các khu nới rộng, đứt gãy xuyên biển, hút chìm của sống núi giữa đại dương và chuỗi núi dưới đáy biển ngoài một phạm vi rộng lớn trên độ dày của vỏ trái đất và con đường đi lên mắc ma, và số lượng khác nhau của đồng hóa vỏ.
Núi lửa Romeral ở Colombia nằm ở cực bắc của vành đai núi lửa Andes. Phía nam vĩ độ 49°S trong khu vực hoạt động núi lửa Austral là núi lửa Fueguino nằm ở cực nam quần đảo Tierra del Fuego.
Tham khảo
Thể loại:Vành đai núi lửa Andes Thể loại:Andes Thể loại:Núi lửa Ecuador
Danh sách đĩa đơn quán quân Hot 100 năm 2004 (Mỹ)
nhỏ|Ca sĩ R&B [[Usher (ca sĩ)|Usher giữ kỷ lục của Billboard với 4 đĩa đơn quán quân và 28 tuần đầu bảng trong năm 2004.|alt=Một người đàn ông trẻ trong bộ vet trắng đen, áo ghi lê và cà vạt, tay trái của anh ta đặt trong túi quần và tay phải thì giơ lên.]] Billboard Hot 100, công bố hàng tuần bởi tạp chí Billboard, là bảng xếp hạng các đĩa đơn thành công nhất tại thị trường âm nhạc Hoa Kỳ. Các số liệu cho việc xếp hạng được Nielsen SoundScan tổng hợp chung dựa trên doanh số đĩa thường và nhạc số và tần suất phát trên sóng phát thanh. Trong năm 2004, có 11 đĩa đơn đứng đầu bảng xếp hạng. Mặc dù thật sự có 12 đĩa đơn leo lên đầu bảng trong 52 lần phát hành tạp chí, ca khúc "Hey Ya!" của đôi song ca hip-hop Outkast bắt đầu đạt vị trí quán quân trong năm 2003 nên không tính.
Trong năm 2004, 13 nghệ sĩ đã đạt được những đĩa đơn quán quân đầu tiên của họ tại Hoa Kỳ, bao gồm cả hát hợp tác hoặc hát đơn, bao gồm Fantasia Barrino, Ciara, Jamie Foxx, Lil Jon, Petey Pablo, Pharell và Kanye West. Barrino và Ciara là hai nghệ sĩ duy nhất có được đĩa đơn quán quân đầu tay trong năm nay. Ca sĩ R&B Usher có được 4 đĩa đơn quán quân trong năm 2004 và Outkast có 2. Trong năm này, 7 đĩa đơn hợp tác đạt vị trí số 1, giữ kỷ lục cùng năm 2003.
"Yeah!" của Usher là đĩa đơn quán quân đầu bảng lâu nhất năm 2004, duy trì vị trí số một trong 12 tuần liên tiếp. Đĩa đơn tiếp theo của anh là "Burn", đã đứng đầu trên bảng xếp hạng 8 tuần không liên tiếp. Các đĩa đơn khác đứng đầu bảng xếp hạng nhiều tuần bao gồm "Goodies" của Ciara hợp tác với Petey Pablo, và "My Boo" của Usher song ca với Alicia Keys, đạt vị trí số 1 lần lượt là 7 và 6 tuần.
Usher là nghệ sĩ thành công nhất năm 2004 về thời gian có mặt trong bảng xếp hạng. Anh ấy có 4 đĩa đơn đứng đầu bảng xếp hạng Billboard Hot 100: "Yeah!, "Burn", "Confessions Part II", và "My Boo"; anh còn là người duy nhất trong năm 2004 có nhiều hơn 2 đĩa đơn quán quân. Usher phá vỡ kỷ lục do ban nhạc pop The Beatles thiết lập, nhóm nhạc này đã có 3 đĩa đơn quán quân liên tiếp trong năm 1964. Tổng cộng, Usher đã có 28 tuần đứng đầu bảng xếp hạng trong năm này, trở thành nghệ sĩ đầu tiên đứng đầu bảng lâu nhất trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100. Anh đã phá vỡ kỷ lục được thiết lập bởi Glenn Miller vào năm 1940; kỷ lục của họ là 26 tuần liên tiếp đứng đầu bảng xếp hạng dựa trên tần số phát thanh trên jukebox, được tạp chí Billboard công bố vào những năm 1930 và đầu những năm 1940. "Yeah!" là đĩa đơn thành công nhất năm, đứng đầu trong danh sách Top Hot 100 Hits of 2004.
Điểm đáng chú ý rằng tất cả nghệ sĩ có đĩa đơn quán quân trong năm 2004 đều là người Mỹ gốc Phi (Terror Squad là một nhóm nhạc có vài thành viên là người Mỹ gốc Phi), và tất cả các bài hát đều thuộc thể loại R&B hoặc hip hop. 2004 là năm duy nhất có những điểm đặc biệt này. Do số lượng lớn các bài hát R&B và hip hop đứng đầu bảng xếp hạng Hot 100 trong năm 2004, Billboard đã tạo thêm một bảng xếp hạng phụ gọi là Pop 100 trong năm sau (2005), thường gọi là "Pop Songs".
Diễn biến bảng xếp hạng
nhỏ|Đĩa đơn đầu tay "[[Goodies" của ca sĩ Ciara, đứng đầu bảng xếp hạng trong 7 tuần liên tiếp.|alt=Một phụ nữ da đen trẻ mặc áo khoác bằng da màu đen, đang cười, với bông tai tròn to.]] nhỏ|Đĩa đơn quán quân của ban nhạc [[OutKast - "Hey Ya!", thay thế đĩa đơn quán quân trước đó của họ là "The Way You Move".|alt=Hai thành viên của một nhóm nhạc đang biểu diễn trên sân khấu. Người đứng gần nhất mặc quần màu xanh dương và áo khoác xám, trong khi người kia mặc quần ngắn, áo sơ mi ngắn tay và đội nón.]] Dưới đây là danh sách các đĩa đơn đã đạt vị trí quán quân trên Bilboard Hot 100 hàng tuần trong năm 2004.
Chú thích
Thể loại:Bảng xếp hạng thu âm 2004 2004
Psilochorus concinnus
Psilochorus concinnus là một loài nhện trong họ Pholcidae. Loài này được phát hiện ở México.
Texadina sphinctostoma
Texadina sphinctostoma là một loài ốc nước ngọt rất nhỏ, động vật thân mềm chân bụng có mài trong họ Hydrobiidae.
(15393) 1997 TR24
(15393) 1997 TR24 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 9 tháng 10 năm 1997.
Tham khảo
Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1997 Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Quận Winston, Alabama
Quận Winston là một quận thuộc tiểu bang Alabama, Hoa Kỳ. Tên cũ là quận Hancock trước năm 1858. Quận được đặt tên theo John A. Winston, Thống đốc Alabama thứ 15. Dân số năm 2006 ước tính là 24.634 người. Quận lỵ là Double Springs.
Texadina sphinctostoma
Miêu tả
Độ dài vỏ lớn nhất ghi nhận được là 3.7 mm.
Quận Winston, Alabama
Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2000, quận có dân số 24.843 người, 10.107 hộ gia đình, và 7.287 gia đình sống trong quận hạt. Mật độ dân số là 40 người trên một dặm vuông (16/km ²). Có 12.502 đơn vị nhà ở với mật độ trung bình 20 trên một dặm vuông (8/km ²). Cơ cấu chủng tộc dân cư quận gồm 97,32% người da trắng, đen hoặc 0,038% Race (Hoa Kỳ điều tra dân số), 0,46% người Mỹ bản xứ, 0,13% châu Á, Thái Bình Dương 0,01%, 0,90% từ các chủng tộc khác, và 0,81% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. Gần 1,5% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc một chủng tộc nào.
Texadina sphinctostoma
Môi trường sống
Độ sâu nhỏ nhất ghi nhận được là 0 m. Độ sâu lớn nhất ghi nhận được là 4 m.
Tham khảo
Thể loại:Texadina
Quận Winston, Alabama
Thông tin nhân khẩu
Có 10.107 hộ, trong đó 31,80% có trẻ em dưới 18 tuổi sống chung với họ, 59,6% là đôi vợ chồng sống với nhau, 9,10% có một chủ hộ nữ không có mặt chồng, và 27,9% gia đình được không. Gần 25,6% của tất cả các hộ gia đình đã được tạo ra từ các cá nhân, và 11,4% có người sống một mình 65 tuổi hoặc lớn tuổi hơn. Cỡ hộ trung bình là 2,43, và kích cỡ gia đình trung bình là 2,89.
Thành phần dân số theo độ tuổi với 23,7% ở độ tuổi dưới 18, 7,90% 18-24, 28,7% 25-44, 25,5% từ 45 đến 64, và 14,2% từ 65 tuổi trở lên đã được những người. Độ tuổi trung bình là 38 năm. Cứ mỗi 100 nữ giới, có 96 nam giới. Đối với mỗi 100 nữ 18 tuổi trở lên, có 93,5 nam giới.
Thu nhập trung bình cho một hộ gia đình trong quận đạt 28.435 USD, và thu nhập trung bình cho một gia đình là 32.628 đô la Mỹ. Phái nam có thu nhập trung bình 26.206 USD so với 17.760 USD của phái nữ. Thu nhập bình quân đầu người là 15.738 Mỹ kim. 17,1% dân số và 12,9% gia đình sống dưới mức nghèo khổ. 21,8% của những người dưới 18 tuổi và 23% của những người 65 tuổi trở lên đang sống dưới mức nghèo khổ.
Athous hajeki
Tham khảo
Thể loại:Athous
Quận Winston, Alabama
Tham khảo
Thể loại:Quận của Alabama Thể loại:Quận của Appalachia
Monica Azuba Ntege
Monica Azuba Ntege (nhũ danh Monica Azuba) là một kỹ sư và chính trị gia người Uganda. Bà là Bộ trưởng Bộ Công trình và Giao thông vận tải trong Nội các Nhật Bản. Bà được bổ nhiệm vào vị trí đó vào ngày 6 tháng 6 năm 2016, thay thế John Byabagambi, người trở thành Bộ trưởng cho Karamoja.
Bối cảnh và giáo dục
Monica Azuba sinh ra ở tiểu vùng Busoga, thuộc khu vực phía đông của Uganda, vào khoảng năm 1954. Bà học tại trường trung học Gayaza để theo học chương trình O-Level và A-level, tốt nghiệp năm 1973. Bà vào Đại học Makerere năm 1974, tốt nghiệp năm 1978 với bằng Cử nhân Khoa học Kỹ thuật Xây dựng.
Nghề nghiệp
Cô đã được tuyển dụng bởi Ngân hàng Thương mại Uganda (UCB) (hiện không còn tồn tại) sau khi tốt nghiệp Đại học Makerere năm 1978. Khi UCB được Ngân hàng Standard Nam Phi mua vào năm 2002, cô ở lại với Ngân hàng, và được thăng lên vị trí Giám đốc Cơ sở tại Stanbic Bank Uganda Limited. Bà đã phục vụ như là một thành viên của hội đồng quản trị Đường bộ quốc gia Uganda kể từ tháng 6 năm 2014. Vào ngày 6 tháng 6 năm 2016, bà được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Bộ Công trình và Giao thông.
Làm Bộ trưởng Công trình và Giao thông
Tuy nhiên, vào năm 2013, một quyết định đã được đưa ra để hồi sinh hãng hàng không trên, nhằm tăng lượng khách du lịch đến thăm Uganda và để phục vụ cho lưu lượng người và hàng hóa gia tăng đến đất nước này khi ngành công nghiệp hóa dầu non trẻ của Uganda phát triển. Các bên liên quan chính dưới sự chủ trì của Bộ trưởng, bao gồm đại diện của Bộ Công trình và Giao thông vận tải, Tổng công ty Phát triển Uganda, Cơ quan Hàng không Dân dụng của Uganda, Bộ Thương mại, Công nghiệp và Hợp tác xã, Bộ Tài chính, Kế hoạch và Phát triển kinh tế và những người khác đã gặp và đưa ra khuyến nghị. Các khuyến nghị này đã được chuyển đến nội các để phê duyệt cuối cùng trước khi thực hiện.
Tham khảo
Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Sinh năm 1954
Taşoluk, Hekimhan
Taşoluk là một xã thuộc huyện Hekimhan, tỉnh Malatya, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 111 người.
Aphanocalyx
Aphanocalyx là một chi thực vật có hoa trong họ Đậu.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi thực vật Thể loại:Detarieae
Taşoluk, Hekimhan
Tham khảo
Thể loại:Xã thuộc tỉnh Malatya
Galphimia
Galphimia là một chi thực vật có hoa trong họ Malpighiaceae.
Loài
Chi Galphimia gồm các loài:
Liên kết ngoài
Galphimia Thể loại:Họ Sơ ri
Doddakalbalu, Kanakapura
Doddakalbalu là một làng thuộc tehsil Kanakapura, huyện Ramanagara, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Ramanagara (huyện)
Rodrigo Maia
Rodrigo Felinto Ibarra Epitácio Maia (sinh ngày 12 tháng 6 năm 1970) là một chính trị gia người Brasil, từng là Chủ tịch Hạ viện Brasil kể từ tháng 7 năm 2016. Ông hiện là người đầu tiên tiếp tục chức chủ tịch sau khi phó tổng thống Michel Temer trở thành tổng thống vào ngày 31 tháng 8 năm 2016, vì Văn phòng Phó tổng thống vẫn còn trống. Maia là con trai của cựu thị trưởng Rio de Janeiro Cesar Maia và ông đang ở nhiệm kỳ thứ năm với tư cách là nghị sĩ.
Chặng đua GP Hungary 2020
Chặng đua GP Hungary 2020 (tên chính thức là Formula 1 Aramco Magyar Nagydíj 2020) là chặng đua thứ 3 của Giải đua xe Công thức 1 2020. Chặng đua diễn ra từ ngày 17 đến ngày 19 tháng 07 năm 2020 tại trường đua Hungaroring, Hungary. Người chiến thắng là Lewis Hamilton của đội đua Mercedes.
Rodrigo Maia
Tiểu sử
Rodrigo Maia được sinh ra ở Chile, trong khi cha của ông, cựu thị trưởng Rio de Janeiro, Cesar Maia, đang sống lưu vong. Maia bắt đầu học kinh tế tại Đại học tư thực Candido Mendes, nhưng anh chưa bao giờ kết thúc.
Chặng đua GP Hungary 2020
Diễn biến chính
Trước khi cuộc đua bắt đầu có mưa lớn nên các tay đua phải xuất phát trên mặt đường ướt sũng. Nhưng điều đó không làm ảnh hưởng quá nhiều đến Lewis Hamilton, người đã giành pole và khống chế hoàn toàn cuộc đua.
Rodrigo Maia
Tiểu sử
Năm 1990, trước khi bắt đầu sự nghiệp chính trị, ông làm việc cho Banco BMG và sau đó là Banco Icatu. Từ năm 1997 đến năm 1998, Maia là Bí thư Thành phố của Thị trưởng Rio de Janeiro.
Chặng đua GP Hungary 2020
Diễn biến chính
Cuộc đua giành hai vị trí còn lại trên podium gay cấn hơn. Max Verstappen từ vị trí xuất phát thứ 7 đã cán đích ở vị trí thứ hai. Còn Valtteri Bottas sau pha xuất phát không tốt cũng có thể vượt trở lại P3.
Sau chặng đua, Hamilton vượt qua Bottas để dẫn đầu BXH tổng với 63 điểm.
Rodrigo Maia
Chiến dịch rửa xe
Tên của Rodrigo Maia xuất hiện trong Chiến dịch Rửa xe. Theo một bài báo trên tạp chí Epoca hàng tuần của Brasil, anh đã trao đổi tin nhắn với nhà thầu Léo Pinheiro, từ Grupo OAS, về các khoản quyên góp bầu cử. Vào ngày 8 tháng 2 năm 2017, trong một báo cáo tin tức của Jornal Nacional, Liên bang Polic đã hoàn tất các cuộc điều tra của mình và kết luận rằng có dấu hiệu tham nhũng thụ động và rửa tiền. Cuộc điều tra này bắt đầu với việc trao đổi tin nhắn văn bản giữa Léo Pinheiro và Maia. Ông bị buộc tội cung cấp "ủng hộ chính trị" và bảo vệ quyền lợi OAS trong Quốc hội vào năm 2013 và 2014. Theo Cảnh sát Liên bang, Maia đã giúp OAS bằng cách giới thiệu một sửa đổi cho biện pháp tạm thời tạo ra quy tắc cho hàng không khu vực. Các nhà điều tra tin rằng Maia đã yêu cầu nhà thầu tặng 1 triệu đô la tiền tài trợ bầu cử vào năm 2014 (số tiền này chính thức được trao cho Cesar Maia, cha của Rodrigo Maia) và việc chuyển giao này là một nỗ lực để che giấu nguồn gốc thực sự của tiền. Maia đã phủ nhận bất kỳ sự tham gia nào. Với Maia.
Chặng đua GP Hungary 2020
Kết quả
Nguồn: Trang chủ Formula1
Rodrigo Maia
Tham khảo
Thể loại:Sinh năm 1970 Thể loại:Nhân vật còn sống
Các dân tộc ở Campuchia
nhỏ|474x474px|Vị trí của các nhóm dân tộc khác nhau ở Campuchia năm 1972
== Dân tộc lớn nhất ở Campuchia là người Khmer, chiếm khoảng 90% tổng dân số, họ chủ yếu sinh sống ở tiểu vùng đất thấp sông Mekong và đồng bằng trung tâm. Trong lịch sử, người Khmer đã sinh sống gần hạ lưu sông Mekong trong một vòng cung tiếp giáp chạy từ phía nam cao nguyên Khorat, nơi ngày nay là điểm tiếp giáp giữa Thái Lan, Lào và Campuchia, trải dài về phía tây nam qua các vùng đất xung quanh hồ Tonle Sap đến dãy núi Cardamom, sau đó tiếp tục lùi về phía đông nam đến cửa sông Cửu Long ở đông nam Việt Nam. == Các nhóm dân tộc khác ở Campuchia được phân loại là "dân tộc thiểu số bản địa" hoặc "dân tộc thiểu số không bản địa". Các dân tộc thiểu số bản địa, thường được gọi chung là Khmer Loeu ("Khmer vùng cao"), chiếm đa số ở các tỉnh miền núi xa xôi như Ratanakiri, Mondulkiri, Stung Treng và hiện diện với số lượng đáng kể ở tỉnh Kratie. Nhóm này có khoảng 17-21 dân tộc riêng biệt, hầu hết nói các ngôn ngữ hệ Nam Á liên quan đến tiếng Khmer, bao gồm cả người Kuy và Tampuan. Những dân tộc này được người Khmer coi là thổ dân của vùng đất này. Hai trong số những nhóm cao nguyên này, người Rade và người Jarai, là những dân tộc Chamic nói ngôn ngữ hệ Nam Á có nguồn gốc từ Chăm cổ. Những dân tộc thiểu số bản địa này chưa hòa nhập vào văn hóa Khmer và theo tín ngưỡng vật linh truyền thống của họ.
Các dân tộc thiểu số phi bản địa bao gồm những người nhập cư và con cháu của họ sống trong cộng đồng Khmer và đã tiếp nhận văn hóa, ngôn ngữ Khmer. Ba nhóm thường gặp nhất là người Campuchia gốc Hoa, người Việt Nam và người Chăm. Người Trung Quốc đã nhập cư vào Campuchia từ các vùng khác nhau của Trung Quốc trong suốt lịch sử Campuchia, hòa nhập vào xã hội Campuchia. Ngày nay, người Campuchia gốc Hoa đang thống trị cộng đồng kinh doanh, chính trị và truyền thông của Campuchia. Người Chăm là hậu duệ của dân tị nạn từ các cuộc chiến của vương quốc Champa trong lịch sử. Người Chăm sống xen kẽ với người Khmer ở vùng đồng bằng trung tâm nhưng khác với người Khmer theo Phật giáo Nam tông, đại đa số người Chăm theo đạo Hồi.
Ngoài ra còn có một lượng nhỏ các nhóm thiểu số khác. Các dân tộc Thái ở Campuchia bao gồm người Lào dọc theo sông Mekong ở biên giới phía đông bắc, người Thái (thành thị và nông thôn), và người Kola có văn hóa giống người Miến Điện, những người đã ảnh hưởng rõ rệt đến văn hóa của tỉnh Pailin. Những người H'Mông cư trú dọc theo biên giới Lào và các dân tộc Miến Điện khác nhau thậm chí đã còn nhập cư đến cả thủ đô Phnom Penh.
Dân tộc Khmer
nhỏ|240x240px|Dân làng Khmer ở [[Takéo|tỉnh Takeo]] Người Khmer là một trong những nhóm dân tộc lâu đời nhất trong khu vực, họ di cư đến Đông Nam Á cùng thời với người Môn. Hầu hết các nhà khảo cổ học và ngôn ngữ học, các chuyên gia khác như nhà Hán học và chuyên gia cây trồng, cho rằng người Khmer đã tới đây ít nhất 2000 năm trước Công nguyên (hơn 4000 năm trước). Họ mang theo các kỹ thuật canh tác nông nghiệp và đặc biệt là trồng lúa. Họ là những người xây dựng nên Đế chế Khmer sau này đã thống trị Đông Nam Á trong sáu thế kỷ, bắt đầu từ năm 802.