cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Giới từ
Phân loại theo chức năng ngữ pháp
Cách dùng đặc biệt của giới từ có thể được xếp loại dựa vào chức năng của giới ngữ trong câu.
Các ngôn ngữ giới từ thường tách riêng giới từ cụ thể cho các chức năng đặc biệt sau đây:
Trạng từ
Có nhiều điểm giống nhau về dạng giữa giới từ và trạng từ. Một số trạng từ rõ ràng có nguồn gốc từ sự hợp nhất giới từ và bổ ngữ của nó, một số giới từ có sử dụng tựa trạng từ không bổ ngữ.
Có thể xử lý tất cả các trạng từ này như nội giới từ, ngược với ngoại giới từ chọn bổ ngữ (tương tự như nội động từ và ngoại động từ). Phân tích này cũng có thể được mở rộng cho các trạng từ khác, thậm chí ngay cả cho những trạng từ không thể được dùng như giới từ "bình thường" với bổ ngữ danh nghĩa:
Một cách tiếp cận bảo thủ hơn đó là: nói một cách đơn giản các trạng từ và giới ngữ chia sẻ nhiều chức năng chung.
Tiểu từ
Trong tiếng Anh, động ngữ tạo nên từ một động từ và một tiểu từ trông cũng giống như nội giới từ. Điều này cũng đúng với tiền tố động từ biệt lập trong tiếng Đức và tiếng Hà Lan. Mặc dù những yếu tố này có cùng dạng từ vựng với giới từ, nhưng trong nhiều trường hợp, chúng không có ngữ nghĩa liên hệ, và bổ ngữ không bị "bỏ quên" khi đặc tính của nó có thể được phục hồi từ văn cảnh.
Liên từ
Tập hợp giới từ che phủ một phần tập hợp liên từ phụ thuộc (hay complementizer): Tất cả những từ này có thể được coi như giới từ nếu chúng ta mở rộng định nghĩa cho phép các bổ ngữ mệnh đề.
Việc này cũng có thể được mở rộng hơn nữa cho các liên từ không bao giờ được dùng như những giới từ thông thường:
Coverbs
Trong một số ngôn ngữ, vai trò của giới từ có thể được phục vụ bởi coverb. Coverb là động từ về mặt từ vựng, nhưng nói chung được dùng để chuyển tải ý nghĩa của giới từ.
Ví dụ, việc tồn tại giới từ trong tiếng Trung hay không đôi khi vẫn được xem là một câu hỏi mở. Coverb thường được gọi là giới từ vì chúng xuất hiện trước danh ngữ mà chúng xác định. Tuy nhiên, không giống như giới từ, coverb thỉnh thoảng có thể đứng một mình như động từ chính. Ví dụ, trong tiếng Standard Mandarin, dào có thể được dùng với ý nghĩa giới từ hoặc động từ:
Phụ tố cách
Từ điểm quan sát chức năng, giới từ và đánh dấu cách hình thái học giống nhau một cách lạ lùng. Một giới ngữ trong một ngôn ngữ thường tương ứng trực tiếp với một danh ngữ được đánh dấu cách trong ngôn ngữ khác. Ví dụ, danh ngữ tác động trong cấu trúc bị động tiếng Anh được giới thiệu bởi giới từ by, nhưng trong tiếng Nga nó được đánh dấu bởi cách công cụ: "oy", "om", hoặc "ami", phụ thuộc vào giống và số của danh từ. Thỉnh thoảng cả giới từ và cách cùng được quan sát thấy trong một ngôn ngữ đơn lẻ. Ví dụ, trong một số cách dùng nhất định, thuộc cách trong tiếng Đức có thể thay bằng giới ngữ von.
Mặc dù có sự tương đồng chức năng này, giới từ và đánh dấu cách khác biệt về từ loại ngữ pháp:
Tuy vậy, rất khó để vẽ ra một ranh giới rõ ràng giữa đánh dấu cách và giới từ. Ví dụ, các yếu tố hậu-danh nghĩa trong tiếng Nhật và tiếng Hàn lúc thì được gọi là tiểu từ cách, lúc thì được gọi là hậu giới từ. Đôi khi chúng được phân tích như hai nhóm khác nhau vì có những đặc điểm khác nhau. (ví dụ khả năng kết hợp với các tiểu từ tập trung), nhưng trong những phân tích như vậy, việc xác định từ nào rơi vào nhóm nào là không rõ ràng.
Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và tiếng Phần Lan có cả đánh dấu cách mở rộng và hậu giới từ, ở đây có dấu hiệu giúp cho việc phân biệt hai loại: Trong những ví dụ này, đánh dấu cách tạo một từ cùng với chủ của nó (như được chỉ ra bởi sự hòa hợp nguyên âm), các hiệu ứng nội từ khác, và sự hòa hợp của tính từ trong tiếng Phần Lan, trong khi đó các hậu giới từ là những từ độc lập.
Một số ngôn ngữ, như tiếng Phạn, dùng hậu giới từ để nhấn mạnh ý nghĩa của cách ngữ pháp, và loại bỏ sự mơ hồ trong nghĩa của cụm từ. Ví dụ: रामेण सह (, "in company of Rāma"). Trong ví dụ này, "" ở trong cách công cụ, nhưng, vì ý nghĩa của nó có thể mơ hồ, nên hậu giới từ saha được dùng để nhấn mạnh ý nghĩa của company.
Trong ngữ hệ Ấn - Âu, mỗi cách thường gồm nhiều hậu tố khác nhau, một vài trong số chúng thậm chí có thể xuất phát từ các gốc khác nhau. Một hậu tố được chọn tùy thuộc vào giống, số, tùy thuộc vào từ đó là danh từ hay từ bổ nghĩa, và các nhân tố khác.
Sự lựa chọn từ
Trong những trường hợp mơ hồ, không phải luôn luôn có một quy tắc để xác định giới từ nào là thích hợp, các ngôn ngữ khác nhau và các phương ngữ vùng có thể có các thỏa thuận khác nhau; cách dùng chuẩn của một giới từ có thể là mang tính chất thành ngữ. Việc học các từ được ưa thích hơn trong sử dụng là vấn đề tiếp xúc với các ví dụ. Ví dụ, hầu hết các phương ngữ tiếng Anh Mỹ có "to wait in line", nhưng một số phương ngữ lại có "to wait on line". Đây là lý do tại sao giới từ là một trong những khía cạnh khó nhất của ngôn ngữ mà người học ngoại ngữ có thể nắm bắt. Một số ngôn ngữ đòi hỏi có giới từ nhưng ngôn ngữ khác thì không. Do đó, khi dịch một số văn bản, giới từ phải được xử lý theo từng trường hợp một mà có thể được thêm vào hay lược bỏ đi. Những người học tiếng Anh có thể gặp khó khăn trong việc phân biệt các giới từ on, in, và at, vì những ngôn ngữ khác có thể chỉ dùng một hoặc hai giới từ tương đương với ba giới từ này trong tiếng Anh. Mặt khác, người nói tiếng Anh học tiếng Tây Ban Nha hoặc tiếng Bồ Đào Nha có thể gặp khó khăn trong việc phân biệt các giới từ por và para, vì cả hai giới từ này đều có nghĩa for trong tiếng Anh.
Liên kết ngoài
Thể loại:Trật tự từ Thể loại:Từ loại Thể loại:Cú pháp học
Cladomnion octangulum
Liên kết ngoài
Thể loại:Cladomnion Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1864
Hymenophyllum tayloriae
Hymenophyllum tayloriae là một loài dương xỉ trong họ Hymenophyllaceae. Loài này được Farrar & Raine mô tả khoa học đầu tiên năm 1991.
Liên kết ngoài
Thể loại:Hymenophyllum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1991
Enicospilus pantanae
Enicospilus pantanae là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Enicospilus
Abyssotrophon odisseyi
Abyssotrophon odisseyi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Muricidae, họ ốc gai.
Ophiorrhiza scorpioidea
Ophiorrhiza scorpioidea là một loài thực vật có hoa trong họ Thiến thảo. Loài này được Nadeaud mô tả khoa học đầu tiên năm 1873.
Christine Anyakun
Christine "Christie" Anyakun là một vận động viên chạy bộ đường dài trung bình đã nghỉ hưu người Uganda. Cô đã giành huy chương vàng trong 800 mét tại Đại hội Thể thao toàn châu Phi năm 1973 ở Lagos, lần đầu tiên 800 m được tranh tài tại Thế vận hội toàn châu Phi. Cô cũng là người chiến thắng Giải vô địch Đông Phi năm 1972 ở nội dung 800m nữ.
Abyssotrophon odisseyi
Tham khảo
Thể loại:Abyssotrophon
Ophiorrhiza scorpioidea
Liên kết ngoài
Thể loại:Ophiorrhiza Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1873
Christine Anyakun
Năm 1971, Anyakun đã tới Đại học Duke để thi đấu trong cuộc họp quốc tế khai mạc (và duy nhất) Pan Phi-USA, nơi đưa Châu Phi chống lại Mỹ trong một sự kiện chấm điểm dựa trên đội để làm từ thiện. Cô đã hoàn thành cuối cùng trong trận chung kết 800m của mình, sau người chiến thắng Mary Decker, trong thời gian 2: 24,43.
Tham khảo
Thể loại:Nhân vật còn sống
Flaveria sonorensis
Flaveria sonorensis là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được A.M.Powell mô tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Flaveria Thể loại:Thực vật đặc hữu Mexico Thể loại:Thực vật Chihuahua Thể loại:Thực vật Sonora Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1978
Macaduma pallicosta
Macaduma pallicosta là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Macaduma
Güney, Ödemiş
Güney là một xã thuộc huyện Ödemiş, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2010 là 477 người.
Đạ K'Nàng
Đạ K'Nàng là một xã thuộc huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng, Việt Nam.
Xã Đạ K'Nàng có diện tích 56.73 km², dân số năm 1999 là 2.565 người, mật độ dân số đạt 45 người/km².
Một xã miền núi thuần nông, địa hình hiểm trở. Có quốc lộ 27 đi qua xã, giao thông nông thôn cheo leo. Rừng vẫn còn trên những đỉnh đèo cao, cây trồng chủ yếu là cà phê; cà phê chè, mít, vối. Công nghiệp vẫn chưa được định hình. Nạn phá rừng vẫn là một điều nguy hiểm cho địa phương, lâm tặc họ phát rừng để làm rẫy, nương các loại. Khiến cho nhiều cơ quan chức năng khó kiểm soát.
La Bosse-de-Bretagne
La Bosse-de-Bretagne (Bosenn, Gallo: La Bocz) là một xã của tỉnh Ille-et-Vilaine, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc nước Pháp.
Liên kết ngoài
Thể loại:Xã của Ille-et-Vilaine
Ferrières-en-Bray
Ferrières-en-Bray là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.
Trung tâm Thương mại Đồng Xuân
nhỏ|Cổng vào Trung tâm Thương mại Đồng Xuân Trung tâm Thương mại Đồng Xuân hay Chợ Đồng Xuân (tiếng Đức: Dong Xuan Center) là một trung tâm bán buôn do người Việt điều hành trên đường Herzbergstrasse ở quận Lichtenberg thuộc Berlin, Đức. Được ông Nguyễn Văn Hiền thành lập từ năm 2005 và được đặt tên theo Chợ Đồng Xuân ở Hà Nội, đây được xem là trung tâm thương mại lớn nhất của người Việt tại Đức và là chợ Á châu lớn nhất thành phố.
Lịch sử
nhỏ|Lính cứu hỏa chữa cháy tại Đồng Xuân ngày 11 tháng 5 năm 2016 Nguyễn Văn Hiền vốn là một người Việt Nam lao động hợp đồng ở Cộng hòa Dân chủ Đức trong thập niên 1980. Sau khi Đức tái thống nhất, cũng như nhiều người lao động khách trên đất Đức, ông mất công ăn việc làm và chuyển sang buôn bán tự do. Ông bắt đầu làm công việc của một chủ giao hàng, năm 1996 ông thuê lại một nhà kho ở Leipzig để làm nơi giao hàng cho người Việt buôn bán quần áo ở Đức với tên gọi Đồng Xuân Markt. Năm 2000, ông thuê thêm mặt bằng khác để xây dựng Đồng Xuân Center.
Khu vực Trung tâm Đồng Xuân hiện nay vốn là một khu vực công nghiệp bị ô nhiễm nặng nề thuộc quyền của một công ty xử lý than đá. Trước khi tiến hành xây dựng Đồng Xuân, khu vực này đã được cải tạo, và đất ô nhiễm đã được dời đi. Khu vực này thuộc sở hữu của chính quyền Đông Đức cho đến năm 2003, ông Hiền có đủ điều kiện mua khu đất này, về sau ông phát triển thành Trung tâm Thương mại Đồng Xuân. Dãy nhà đầu tiên khai trương vào đầu năm 2004.
Chợ Đồng Xuân đã nhiều lần gặp hỏa hoạn. Từ 2016 đến 2021 đã có 24 vụ xảy ra, riêng 2016 đã có 9 vụ và 2019 có 8 vụ. Ngày 11 tháng 5 năm 2016, một cuộc hỏa hoạn xảy ra tại dãy hàng có chứa các hóa chất sơn móng. Các trụ nước cứu hỏa do lâu ngày không kiểm tra nên không hoạt động. Ngày 4 tháng 7 năm 2019, chợ lại bốc cháy một lần nữa; đây được xem là vụ hỏa hoạn lớn nhất Berlin trong thập niên qua. Không ai bị thương trong vụ này. Các nhà điều tra vụ hỏa hoạn đã không truy tố trách nhiệm với cá nhân nào vì không đủ bằng chứng.
Năm 2017, một khách sạn chính thức khánh thành; một nhà văn hóa với tên gọi Dong Xuan Haus (Nhà Đồng Xuân) cũng được phép xây dựng, để phục vụ tổ chức các sự kiện và cung cấp nơi ở cho khách.
Trung tâm Đồng Xuân đã chịu ảnh hưởng nặng nề do đại dịch COVID-19, nhận ít khách hàng hơn do nhiều người Đức tránh người gốc Á.
Miêu tả
Được miêu tả là một Hà Nội thu nhỏ, Đồng Xuân có diện tích khoảng 150.000 m2 có mái che nằm trong một khu vực công thương ở Berlin, được chia ra thành 8 con hẻm dài khoảng 200 mét với các gian hàng chủ yếu của người Việt. Có khoảng 2.000 nhân viên bán hàng và công nhân làm việc tại Đồng Xuân. Tuy do người Việt làm chủ và điều hành, Chợ Đồng Xuân cũng có nhiều người buôn bán từ các nước khác, như Ấn Độ và Pakistan. Với khoảng 4000 người Việt sinh sống ở khu vực và 20.000 người khắp Berlin, Đồng Xuân đã trở thành một điểm đến của những người này, các dịch vụ và hàng hóa trong chợ có giá cả thấp nên đã thu hút nhiều người dân sắc tộc khác và cả người Đức có thu nhập thấp. Hàng ngày có hàng trăm khách hàng đến chợ Đồng Xuân. Chợ cũng trở thành một điểm đến của nhiều du khách đến tham quan Berlin.
Chợ Đồng Xuân được quản lý bởi Dong Xuan GmbH, một công ty trách nhiệm hữu hạn do ông Nguyễn Văn Hiền lãnh đạo. Công ty này cho các chủ quán thuê các gian hàng, rồi họ thuê nhân viên hàng quán. Trong khi các chủ quán và nhà điều hành công ty chủ là các thành viên lâu năm của cộng đồng người Việt tại Đức, các nhân viên thường là người mới đến.
Dịch vụ
Hàng hóa tại Đồng Xuân chủ yếu theo hình thức bán buôn chứ không phải bán lẻ; khách hàng đến đây mua rồi bán lại hay dùng trong các nhà hàng khắp thành phố. Ngoài các gian hàng của người Việt còn có gian hàng của các thương nhân từ những nước khác như Ấn Độ, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập và Trung Quốc. Hàng hóa tại đây chủ yếu đến từ Trung Quốc. Trong trung tâm có các gian hàng bán quần áo, vật dụng cho tiệm làm móng, văn hóa phẩm, thực phẩm. Tuy nhà hàng không được phép hoạt động tại đây do quy định sử dụng đất, vẫn có nhiều dịch vụ ăn uống hiện hữu. Ngoài ra chợ còn cung cấp các dịch vụ như cắt tóc, mát xa, làm móng, cũng như tư vấn thuế, tư vấn pháp luật, đại lý du lịch, dạy lái xe, và quảng cáo.
Vai trò
Chợ Đồng Xuân đã trở thành nơi những người mới đến từ Việt Nam có thể tìm việc mà không đòi hỏi kinh nghiệm về cuộc sống ở Đức. Nó trở thành một nơi tạo công ăn việc làm cho những cựu lao động hợp đồng ở Đông Đức. Nó đã trở thành một điểm đến cho người Việt từ khắp châu Âu. Họ đến đây để ăn uống, gặp mặt đồng hương, mua sắm và sử dụng các dịch vụ chuyên nghiệp. Đây cũng là nơi thường xuyên tổ chức các sự kiện chính trị do chính quyền Việt Nam tổ chức hay với sự tham gia của các quan chức từ Việt Nam. Báo chí Việt Nam thường ca ngợi Đồng Xuân như một niềm tự hào và vinh danh ông Hiền. Ngoài ra, chợ còn thu hút du khách không phải là người Việt.
Các vấn đề pháp lý
Báo chí Đức đã nêu đến nhiều vụ đụng độ giữa cơ quan quản lý Chợ Đồng Xuân với chính quyền Berlin, dẫn đến một số nghị sĩ kêu gọi điều tra để làm rõ.
Các nhà chức trách Đức cho rằng Chợ Đồng Xuân là một điểm dừng chân trong mạng lưới buôn lậu người từ Việt Nam đến Tây Âu. Theo các nhà điều tra, các tổ chức tội phạm người Việt ở Đức đã đưa các thanh niên và trẻ em Việt Nam vào Đức qua Đông Âu với giá từ 10.000 đến 15.000 euro. Các nạn nhân phải "làm việc" hay "phạm pháp" để trả nợ - các công việc như khuân vác, dọn dẹp quán xá, hay buôn bán thuốc lá lậu. Năm 2018, cảnh sát liên bang đã khám xét chợ trong cuộc đột kích diện rộng vào các mạng lưới buôn lậu người; trước đó họ đã thu thập được nhiều tài liệu cho thấy những kẻ buôn lậu người đã làm hôn nhân giả để đưa người Việt đến Đức. Trong cuộc gặp mặt giữa Đại sứ Việt Nam tại Đức và báo chí Việt Nam, các cáo buộc này được cho là "tin giả từ báo chí Đức" làm tổn hại uy tín chẳng những của Chợ Đồng Xuân mà còn của cả nhà nước Việt Nam.
Công ty sở hữu đã xin phép chính quyền Lichtenberg đổi mục đích sử dụng đất khu vực, vốn là đất công nghiệp, để có thể hợp pháp hóa một số dịch vụ như nhà hàng và cửa hàng bán lẻ, nhưng đã bị từ chối. Dù lý do chính thức được đưa ra là việc này sẽ tăng giá thuê nhà và hội đồng thành phố muốn bảo vệ các công ty và cửa hàng đã có sẵn, một cuộc phỏng vấn với một thành viên hội đồng thành phố cho thấy họ sợ những người nhập cư tập trung vào một chỗ sẽ tạo ra một xã hội biệt lập khác biệt với xã hội dòng chính. Chợ Đồng Xuân đã nhiều lần phải trả tiền phạt vì các hoạt động chưa được cấp phép.
Do các nhân viên làm việc tại Đồng Xuân chủ yếu là người mới đến, thiếu hiểu biết về luật lao động Đức, nhiều người làm việc trong tình trạng bị bóc lột lao động với lương thấp mà giờ làm việc thì cao.
Năm 2020, cảnh sát Berlin đã bất ngờ khám xét Chợ Đồng Xuân về việc kiểm tra tuân thủ các quy định coronavirus và tìm thấy nhiều trường hợp vi phạm về luật chống truyền nhiễm, cũng như luật lao động và nhà ở. Trong 197 người bị khám xét danh tính, có 10 người không có giấy phép nhập cư.
Liên kết ngoài
Thể loại:Người Đức gốc Việt Thể loại:Cơ sở Việt Nam hải ngoại Thể loại:Trung tâm thương mại Đức
9514 Deineka
9514 Deineka (1973 SG5) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 27 tháng 9 năm 1973 bởi L. V. Zhuravleva ở Đài vật lý thiên văn Crimean.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Được phát hiện bởi Lyudmila Zhuravlyova Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1973
Xã Susquehanna, Quận Lycoming, Pennsylvania
Xã Susquehanna (Susquehanna Township) là một xã thuộc quận Lycoming, tiểu bang Pennsylvania, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 1.000 người.
Xem thêm
Thể loại:Xã thuộc tiểu bang Pennsylvania Thể loại:Quận Lycoming, Pennsylvania
Lascoria arenosa
Lascoria arenosa là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Nam Mỹ, bao gồm Surinam.
Chú thích
Thể loại:Lascoria
Denis Levitskiy
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 1997 Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Cầu thủ bóng đá Belarus Thể loại:Hậu vệ bóng đá Thể loại:Cầu thủ bóng đá FC Dnepr Mogilev
Pandanus whitei
Pandanus whitei là một loài thực vật có hoa trong họ Dứa dại. Loài này được Martelli miêu tả khoa học đầu tiên năm 1924 publ. 1925.
Tham khảo
W Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1924
Bronvaux
Bronvaux là một xã trong vùng Grand Est, thuộc tỉnh Moselle, quận Metz-Campagne, tổng Marange-Silvange. Tọa độ địa lý của xã là 49° 11' vĩ độ bắc, 06° 05' kinh độ đông. Bronvaux nằm trên độ cao trung bình là 300 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 215 mét và điểm cao nhất là 354 mét. Xã có diện tích 1,57 km², dân số vào thời điểm 2004 là 572 người; mật độ dân số là 357,5 người/km².
Tham khảo
Thể loại:Xã của Moselle
Melanotus tibetanus
Melanotus tibetanus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 2001.
Liên kết ngoài
Thể loại:Melanotus
Janet Achola
phải|nhỏ| Janet Achola thi đấu tại Giải vô địch quốc gia xuyên quốc gia 2013 Janet Achola (sinh ngày 26 tháng 6 năm 1988 tại Lira) là một vận động viên chạy cự ly trung bình ở U ganda. Tại Thế vận hội Mùa hè 2012, cô đã thi đấu ở nội dung 1500 mét nữ. Cô cũng đã tham dự Giải vô địch quốc gia xuyên quốc gia năm 2011 và 2013.
Liên kết ngoài
Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Sinh năm 1988
Mordella flavolineata
Mordella flavolineata là một loài bọ cánh cứng trong họ Mordellidae. Loài này được Champion mô tả khoa học năm 1891.
Tham khảo
F
Hoàng hậu Maya
thumb|Bức tượng hoàng hậu Maya ra đời vào [[thế kỷ 19 tại Nepal, trưng bày tại bảo tàng Guimet, Paris.]] Hoàng hậu Maya (Māyādevī, ? - 563 TCN) là vợ của vua Tịnh Phạn, là mẹ ruột của Phật Thích Ca và là chị gái của Mahà Pajàpati (Mahāpajāpatī Gotamī, phiên âm: Ma-ha Ba-xà-ba-đề) - mẹ kế và cũng là tỳ kheo ni đầu tiên trong giáo đoàn của Phật Thích Ca.
Lịch sử
Maya nghĩa là "tình yêu" trong tiếng Phạn. Trong tiếng Tây Tạng, bà được gọi là Gyutrulma và trong tiếng Nhật, bà được biết đến với tên Maya-fujin (摩耶夫人).
Cuộc đời
Maya kết hôn với vua Tịnh Phạn - người cai trị tộc Śākya ở thành Kapilavastu (Ca-tỳ-la-vệ). Bà là con gái của chú của nhà vua, vì vậy, bà là em họ của chồng; cha của bà là vua của vùng Devadaha. thumb|240px|left|Giấc mơ voi trắng của hoàng hậu Maya, ra đời vào khoảng thế kỷ thứ 2 hoặc 3 sau [[Công Nguyên|công nguyên]] Hoàng hậu Maya và vua Tịnh Phạn đã không có con trong 20 năm đầu hôn nhân. Theo truyền thuyết, vào một đêm trăng tròn, đang ngủ trong hoàng cung, hoàng hậu đã có một giấc mơ đẹp kì lạ. Bà cảm thấy được chở đi bởi 4 thiên thần đến hồ Anotatta bên dãy Himalaya (Hy Mã Lạp Sơn). Sau khi tắm trong hồ, các thiên thần đã mặc cho bà bộ quần áo của cõi trời, xức dầu thơm cho bà, và trang điểm cho bà bằng những bông hoa tuyệt đẹp. Ngay sau đó, một con voi trắng, giữ một bông hoa sen trắng bằng vòi xuất hiện và đi vòng quanh bà 3 lần, đi vào dạ con của bà từ phía bên phải. Cuối cùng, con voi biến mất, hoàng hậu thức giấc và biết rằng bà đã mang một thông điệp quan trọng, vì voi là biểu tượng thiêng liêng ở Ấn Độ.
Truyền thuyết Ấn Độ cho rằng, hồi xưa khi Ấn Độ chỉ có đạo Bà La Môn, thần Vishnu cho Thái tử xuống đầu thai làm con trai của vua Tịnh Phạn và hoàng hậu Maya. Trong khi giả thiết Phật giáo cho rằng, tiền kiếp của Phật là bồ-tát Setaketu, cư trú ở cõi trời Đẩu-suất. Vị này quyết định biến hình thành một con voi trắng, nhập thai vào bà Maya cho lần tái sinh cuối cùng để thành Phật ở nhân gian. Hoàng hậu Maya đã sinh ra Tất-đạt-đa Cồ-đàm vào năm 624 hoặc 563 trước công nguyên. Quá trình mang thai diễn ra trong 10 tuần trăng. Theo phong tục, hoàng hậu phải trở về quê nhà cho việc sinh nở. Trên đường về, bà ra khỏi kiệu và đi bộ dưới bóng cây sala, trong khu vườn hoa rực rỡ ở vườn Lâm-tỳ-ni, Nepal. Hoàng hậu Maya rất thích khu vườn và hạ sinh thái tử khi đang đứng và giữ một cành cây sala. Khi hoàng tử Tất-đạt-đa đã bước ra từ bên hông phải. Đó là ngày 8 tháng 4 âm lịch. Một số người nói bà đã tắm cho hoàng tử trong một cái ao ở vùng đó. Nhưng truyền thuyết cho rằng các thiên thần đã tạo ra mưa để tắm cho hoàng tử. Hoàng tử sau đó được đặt tên là Tất-đạt-đa (Siddhārtha) - nghĩa là "toại nguyện". Các học giả sau này thường đồng ý rằng hoàng hậu đã qua đời sau khi sinh thái tử 7 ngày, đúng như các kinh điển Phật giáo đã ghi lại. Kinh Phật còn ghi rằng bà đã tái sinh vào cõi trời Đâu Suất, nơi mà sau đó Phật đã thuyết Vi diệu pháp cho bà. Em gái bà là Mahà Pajàpati trở thành mẹ kế của thái tử.
Sau khi thái tử đắc đạo và trở thành Phật, ngài đã đến thăm mẹ ở cõi trời trong 3 tháng để thể hiện sự kính trọng và thuyết bộ kinh Vi Diệu pháp tại đây.
Liên kết ngoài
Thể loại:Mất năm 563 TCN Thể loại:Nhân vật Phật giáo Thể loại:Năm sinh không rõ Thể loại:Năm 563 TCN Thể loại:Tử vong thập niên 560 TCN Thể loại:Gia đình Phật Thích-ca Thể loại:Thai mộng
Telaranea centipes
Telaranea centipes là một loài rêu tản trong họ Lepidoziaceae. Loài này được (Taylor ex Gottsche, Lindenb. & Nees) R.M. Schust. miêu tả khoa học lần đầu tiên năm 1963.
Liên kết ngoài
Thể loại:Telaranea Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1963
Aillutticus soteropolitano
Aillutticus soteropolitano là một loài nhện trong họ Salticidae.
Loài này thuộc chi Aillutticus. Aillutticus soteropolitano được Hipólito Ruiz López & Antonio D. Brescovit miêu tả năm 2006.
Tham khảo
Thể loại:Aillutticus
Abyssotrophon panamensis
Abyssotrophon panamensis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Muricidae, họ ốc gai.
Tham khảo
Thể loại:Abyssotrophon
Cladomnion pallens
Cladomnion pallens là một loài rêu trong họ Ptychomniaceae. Loài này được Sande Lac. mô tả khoa học đầu tiên năm 1872.
Oligia rufulus
Oligia rufulus là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Cladomnion pallens
Liên kết ngoài
Thể loại:Cladomnion Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1872
Oligia rufulus
Liên kết ngoài
Thể loại:Oligia
Enicospilus parabatus
Enicospilus parabatus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Enicospilus
Asterolasia buxifolia
Asterolasia buxifolia là một loài thực vật có hoa trong họ Cửu lý hương. Loài này được Benth. mô tả khoa học đầu tiên năm 1863.
Liên kết ngoài
Thể loại:Asterolasia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1863
Wissadula amplissima
Wissadula amplissima là một loài thực vật có hoa trong họ Cẩm quỳ. Loài này được (L.) R.E.Fr. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1908.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Huyết xa Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1908
Mérouville
Mérouville  là một xã thuộc tỉnh Eure-et-Loir trong vùng Centre-Val de Loire ở bắc trung bộ nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 140 mét trên mực nước biển.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Eure-et-Loir
Hymenophyllum trifidum
Hymenophyllum trifidum là một loài dương xỉ trong họ Hymenophyllaceae. Loài này được Hook. & Grev. mô tả khoa học đầu tiên năm 1831.
Liên kết ngoài
Thể loại:Hymenophyllum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1831 Thể loại:Thực vật đặc hữu Ecuador
Đế quốc Mông Cổ
Đế quốc Mông Cổ, tên chính thức là Đại Mông Cổ Quốc (Nhà nước Mông Cổ Vĩ đại) (Монголын эзэнт гүрэн ) là đế quốc du mục lớn nhất trong lịch sử, từng tồn tại trong các thế kỷ 13 và 14. Khởi đầu trên vùng thảo nguyên Trung Á, đế quốc cuối cùng đã trải dài từ Đông Âu đến biển Nhật Bản, bao gồm nhiều phần rộng lớn của Siberia ở phía bắc và mở rộng về phía nam đến Đông Nam Á, tiểu lục địa Ấn Độ, cao nguyên Iran, và Trung Đông. Ở thời điểm đỉnh cao, đế quốc Mông Cổ trải dài 9700 km, diện tích lãnh thổ lên tới 24000000 km2  và thống trị 100 triệu dân.
Đế quốc Mông Cổ xuất hiện khi các bộ lạc Mông Cổ và Đột Quyết trên khu vực Mông Cổ lịch sử thống nhất dưới quyền lãnh đạo của Thành Cát Tư Hãn. Thành Cát Tư Hãn đã được tuyên bố là người cai trị của toàn thể người Mông Cổ vào năm 1206. Đế quốc phát triển nhanh chóng dưới quyền cai trị của ông cùng các hậu duệ về sau này, họ đã tiến hành các cuộc xâm lược theo mọi hướng. Đế quốc liên lục địa rộng lớn này đã kết nối phương Đông và phương Tây với việc thi hành hòa bình kiểu Mông Cổ, cho phép mậu dịch, công nghệ, hàng hóa, ý thức hệ trở nên phổ biến và được trao đổi khắp lục địa Á-Âu.
Đế quốc bắt đầu phân liệt do hậu quả của các cuộc chiến tranh kế vị, khi các cháu nội của Thành Cát Tư Hãn tranh chấp về việc liệu dòng Đại hãn nên theo dòng của vị con trai kế vị Oa Khoát Đài (Ögedei), hay theo dòng của một trong số những người con trai khác của Thành Cát Tư Hãn như Đà Lôi (Tolui), Sát Hợp Đài (Chagatai), hay Truật Xích (Jochi). Dòng hậu duệ của Đà Lôi đã thắng thế sau một cuộc thanh trừng đẫm máu bè phái dòng hậu duệ của Oa Khoát Đài và dòng hậu duệ của Sát Hợp Đài, song tranh chấp đã tiếp diễn và thậm chí diễn ra ngay trong dòng hậu duệ của Đà Lôi. Khi một vị Đại hãn băng hà, các đại hội Hốt lý lặc thai (kurultai) kình địch có thể đồng thời bầu lên những người kế vị khác nhau, như trường hợp hai huynh đệ A Lý Bất Ca (Ariq Böke) và Hốt Tất Liệt (Kublai), họ đều được bầu làm Đại hãn và sau đó đã không những chỉ phải đối phó với nhau, mà còn đối diện với những thách thức từ những hậu duệ khác của Thành Cát Tư Hãn. Hốt Tất Liệt đã thành công trong việc đoạt lấy quyền lực, nội chiến đã xảy ra sau đó khi Hốt Tất Liệt tìm cách giành lại quyền kiểm soát đối với hai dòng hậu duệ của Sát Hợp Đài và Oa Khoát Đài, song đã không thành công.
Vào thời điểm Hốt Tất Liệt băng hà năm 1294, Đế quốc Mông Cổ bị phân chia thành bốn hãn quốc hay đế quốc riêng biệt, mỗi một hãn quốc theo đuổi lợi ích và mục tiêu riêng của mình: Hãn quốc Kim Trướng ở phía Tây Bắc, Hãn quốc Sát Hợp Đài ở Trung Á, Hãn quốc Y Nhi ở phía Tây Nam, và triều Nguyên ở khu vực Đông Á định đô tại khu vực Bắc Kinh ngày nay. Năm 1304, ba hãn quốc phía tây trong một thời gian ngắn chấp nhận quyền bá chủ của triều Nguyên, song đến khi triều đại này bị triều Minh của người Hán lật đổ vào năm 1368, đế quốc Mông Cổ chính thức tan rã.
Quốc hiệu
Trong tiếng Mông Cổ, từ "Đế quốc Mông Cổ" là "Ikh mongol uls" (Đại Mông Cổ Quốc) Trong thập niên 1240, Quý Do Hãn viết một bức thư cho Giáo hoàng Innôcentê IV với lời tựa là "Đạt-lai (lớn/đại dương) Khả-hãn của Đại Mông Cổ Quốc (ulus)".
Sau khi cuộc chiến tranh giành quyền kế vị giữa Hốt Tất Liệt Hãn và em trai ông ta là A Lý Bất Ca kết thúc, cuộc chiến giới hạn quyền lực thực sự của Hốt Tất Liệt chỉ ở trên phần phía đông của Đế quốc, Hốt Tất Liệt Hãn chính thức ban chiếu chỉ vào ngày 18 tháng 12 năm 1271, đặt quốc hiệu là "Đại Nguyên" (hay Dai on Ulus) để thành lập Nhà Nguyên, mặc dù một số nguồn tài liệu chỉ ra rằng tên đầy đủ theo tiếng Mông Cổ là "Dai Ön Yehe Monggul Ulus".
Thời kỳ tiền đế quốc
Vùng đất ở khu vực Mông Cổ, Mãn Châu và một số phần thuộc Hoa Bắc được đặt dưới sự thống trị của triều đại Liêu kể từ thế kỷ 10. Năm 1125, triều đại Kim được thành lập với việc người Nữ Chân lật đổ triều đại Liêu, và họ cố gắng giành kiểm soát các vùng đất trước đây của Liêu ở Mông Cổ. Tuy nhiên, những vị hoàng đế triều Kim đã bị liên minh Mông Ngột Quốc đẩy lui. Liên minh này do Cát Bất Lặc Hãn (Khabul Khan), là cụ nội của Thiết Mộc Chân (tức Thành Cát Tư Hãn), lãnh đạo. Lúc đó, 5 liên minh bộ lạc hùng mạnh thống trị cao nguyên Mông Cổ là: Khắc Liệt (Kereit), Mông Cổ, Nãi Man (Naiman), Miệt Nhi Khất (Mergid) và Thát Đát (Tatar). Các hoàng đế triều Kim sử dụng chính sách chia để trị, khuyến khích tranh chấp giữa các bộ lạc, đặc biệt là giữa người Thát Đát và Mông Cổ, nhằm giữ cho các bộ lạc du mục bị phân tâm trong cuộc chiến giữa họ. Yêm Ba Hài Hãn (Ambaghai Khan) là người kế vị Cát Bất Lặc Hãn, ông đã bị người Thát Đát bội phản và bị trao cho triều Kim để hành quyết. Người Mông Cổ đã trả thù bằng cách tấn công biên giới Kim, quân Kim phản công vào năm 1143 song thất bại. Năm 1147, triều Kim phần nào thay đổi chính sách của họ, ký kết một hòa ước với người Mông Cổ và rút khỏi khoảng hai chục thành. Sau đó, người Mông Cổ tấn công người Thát Đát để trả thù cho cái chết của Yêm Ba Hài Hãn, mở ra một thời kì thù địch lâu dài giữa hai bên. Quân Kim và quân Thát Đát đã đánh bại quân Mông Cổ vào năm 1161.
Thành Cát Tư Hãn
nhỏ|trái|Thành Cát Tư Hãn đăng cơ ở một khu vực ven bờ [[sông Onon, hình trong Jami' al-tawarikh]] Thành Cát Tư Hãn có tên thời thơ ấu là Thiết Mộc Chân (Temujin), ông là con của tù trưởng Dã Tốc Cai (Yesugei) thuộc bộ lạc Thái Xích Ô (Tayichiud). Ông đã phải trải qua một tuổi thơ khó khăn, và khi người vợ trẻ của ông là Bột Nhi Thiếp (Börte) bị một bộ tộc thù địch bắt cóc, Thiết Mộc Chân đã thống nhất các bộ lạc du mục, trước đó vốn là các bộ tộc người Mông Cổ - Đột Quyết thù địch nhau, dưới sự lãnh đạo của ông bằng các thủ đoạn chính trị và sức mạnh quân sự. Những đồng minh mạnh nhất của ông là người bạn của cha ông, tù trưởng bộ lạc Khắc Liệt là Vương Hãn Thoát Oát Lân (Wang Khan Toghoril), và người anh em kết nghĩa (anda) từ thời thơ ấu của Thiết Mộc Chân là Trát Mộc Hợp (Jamukha) của bộ lạc Trát Đạt Lan (Jadran). Với sự giúp đỡ của họ, Thiết Mộc Chân đã tiêu diệt bộ lạc Miệt Nhi Khất, giải cứu người vợ Bột Nhi Thiếp, và sau đó tiến tới tiêu diệt người Nãi Man và Thát Đát.
Thiết Mộc Chân ra luật cấm các hành vi cướp bóc kẻ thù mà chưa có sự cho phép, và ông đã chia các chiến lợi phẩm cho các chiến binh Mông Cổ và gia đình họ thay vì đưa hết chúng cho tầng lớp quý tộc. Vì vậy ông được mang tước hiệu Hãn. Tuy nhiên, các chính sách này đã khiến ông trở nên xung khắc với những người chú của mình, họ cũng là những người kế vị hợp pháp của ngai vàng, và họ xem Thiết Mộc Chân không phải là nhà lãnh đạo mà chỉ đơn thuần là một kẻ tiếm quyền xấc láo. Phạm vi tranh chấp đã lan rộng sang các tướng lĩnh và cộng sự khác của ông, và một số người Mông Cổ từng liên minh với ông đã quay sang phản bội. Chiến tranh đã xảy ra sau đó,song Thiết Mộc Chân và các lực lượng vẫn trung thành với ông đã chiếm ưu thế, rồi đánh bại tất cả các bộ lạc kình địch còn lại và đưa họ dưới sự cai trị của ông trong khoảng thời gian 1203–1205. Năm 1206, Thiết Mộc Chân lên ngôi Khả Hãn của Yekhe Mongol Uls (Đại Mông Cổ Quốc) tại một đại hội Hốt lý lặc thai (Kurultai). Cũng ở đó, ông lấy tước hiệu là "Thành Cát Tư Hãn" (Genghis Khan) thay thế cho các tước hiệu bộ lạc kiểu cũ như là Cúc Nhi Hãn (Gur Khan) hay Tháp Dương Hãn (Tayang Khan). Sự kiện này đã đánh dấu sự khởi đầu của Đế quốc Mông Cổ.
Tổ chức ban đầu
Thành Cát Tư Hãn đã cải tiến nhiều phương pháp tổ chức quân đội của mình. Ông chia quân đội thành các đội nhỏ theo hệ thống thập phân gồm có arban (10 người), zuun (100 người), myangan (1000 người) và tumen (10.000 người). Đơn vị Khiếp bệ hay Cấm quân được thành lập và được chia thành các đội canh gác ban ngày (khorchin, torghud) hay ban đêm (khevtuul). Ông ban thưởng cho những người đã trung thành với ông và cất nhắc họ lên những vị trí cấp cao, như cho họ đứng đầu các đơn vị quân đội và quân ngự lâm, mặc dù rất nhiều trong số các đồng minh của ông xuất phát từ những thị tộc có cấp bậc rất thấp kém. So với số những đơn vị mà Thành Cát Tư Hãn bổ nhiệm chỉ huy là người trung thành với mình, thì số lượng những người trong gia tộc của Thành Cát Tư Hãn được bổ nhiệm là khá ít. Ông ban hành một luật mới cho Đế quốc, gọi là Ikh Zasag hay Yassa, và đã luật hóa mọi thứ liên quan đến cuộc sống thường nhật và những công việc chính trị của dân du mục vào thời điểm đó. Ông cấm việc buôn bán phụ nữ, trộm cắp tài sản, đánh nhau giữa những người Mông Cổ và săn bắn động vật trong mùa sinh sản.
Ông cũng bổ nhiệm em nuôi ông là Thất Cát Hốt Thốc Hốt (Shikhikhutug) làm tối cao đoạn sự quan (jarughachi), ra lệnh cho ông ta chép sử của Đế chế. Ngoài những bộ luật về gia đình, lương thực và quân đội, Thành Cát Tư cũng cho thực hiện tự do tôn giáo và khuyến khích nội, ngoại thương. Ông cũng miễn thuế cho giới tăng lữ và người nghèo. Vì vậy, Hồi giáo, Phật giáo và Cơ-đốc giáo từ Mãn Châu, Hoa Bắc, Ấn Độ và Ba Tư đã có liên hệ với Thành Cát Tư Hãn rất lâu trước những cuộc chinh phục của ông. Ông cũng khuyến khích việc học chữ, lấy chữ cái Duy Ngô Nhĩ để tạo thành chữ cái Duy Ngô Nhĩ – Mông Cổ cho Đế quốc. Ông cũng ra lệnh cho một người Duy Ngô Nhĩ là Tháp Tháp Thống A (Tatatunga, 塔塔統阿), trước đây từng phục vụ cho Hãn của người Nãi Man, làm thầy dạy những người con của mình.
Thành Cát Tư Hãn nhanh chóng có những xung đột với triều Kim của người Nữ Chân và triều Tây Hạ của người Đảng Hạng ở Bắc Trung Hoa. Về phía Tây, do Đế quốc Khwarezm khiêu khích, ông cũng tiến quân tới vùng Trung Á, tàn phá Transoxiana và đông Ba Tư, sau đó tấn công bất ngờ Rus Kiev (một nhà nước tiền thân của Nga, Belarus và Ukraina) và Kavkaz.
Trước khi băng hà, Thành Cát Tư Hãn đã chia Đế quốc của mình cho các con trai và những họ hàng gần. Khiến cho Đế quốc Mông Cổ trở thành sở hữu chung của toàn bộ hoàng tộc, và họ cùng với quý tộc Mông Cổ tạo thành giai cấp thống trị.
Bành trướng dưới thời Oa Khoát Đài
nhỏ|trái|Giao chiến giữa quân Mông Cổ và quân [[nhà Kim|Kim trong chiến dịch Dã Hồ Lĩnh năm 1211, diễn ra ở khu vực nay thuộc Trương Gia Khẩu]] Đế quốc Mông Cổ bắt nguồn từ Trung Á, với sự thống nhất các bộ lạc người Mông Cổ và người Đột Quyết. Dưới sự lãnh đạo của Thành Cát Tư Hãn, Đế quốc đã mở rộng về phía tây qua châu Á tới vùng Trung Đông, và châu Âu; về phía nam đến Ấn Độ và Trung Hoa; và về phía đông tới bán đảo Triều Tiên, và tiến vào Đông Nam Á.
Thành Cát Tư Hãn băng hà năm 1227, lúc đó Đế quốc Mông Cổ đã cai trị một vùng lãnh thổ từ Thái Bình Dương tới Biển Caspi – diện tích rộng gấp đôi Đế quốc La Mã và các Khalip Hồi giáo. Thành Cát Tư chỉ định người con trai thứ ba có uy tín của mình là Oa Khoát Đài làm người kế vị. Chức nhiếp chính vốn do em trai của Oa Khoát Đài là Đà Lôi nắm giữ, cho đến khi đại hội "Hốt lý lặc thai" chính thức bầu Oa Khoát Đài năm 1229.
Những hành động đầu tiên của Oa Khoát Đài là phái quân chinh phục người Bashkir, người Bulgar và các quốc gia khác ở những thảo nguyên dưới sự kiểm soát của người Kipchak. Ở phía đông, quân đội của Oa Khoát Đài tái thiết lập quyền lực của người Mông Cổ ở Mãn Châu, đè bẹp chế độ Đông Hạ và người Thủy Thát Đát. Năm 1230, Đại hãn thân chinh thống lĩnh quân đội trong chiến dịch chống lại triều Kim. Danh tướng Tốc Bất Đài (Subotai) của Oa Khoát Đài đã chiếm được đế đô Khai Phong của Hoàng Đế Kim Ai Tông Hoàn Nhan Thủ Tự vào năm 1232. Năm 1234, ba lộ quân Mông Cổ đã xâm lược nam Trung Hoa. Với sự giúp đỡ của Nam Tống, người Mông Cổ đã tiêu diệt triều Kim vào năm 1234. Ở phía Tây, tướng của Oa Khoát Đài là Xước Nhi Mã Hãn (Chormaqan), đã tiêu diệt Jalal ud-Din Menguberdi, vị shah cuối cùng của Đế quốc Khwarezm. Những tiểu quốc ở Nam bộ Ba Tư đều tự nguyện thần phục người Mông Cổ. Ở Đông Á, người Mông Cổ đã tiến hành một số chiến dịch tấn công vào Cao Ly, nhưng cố gắng của Oa Khoát Đài trong việc sáp nhập bán đảo Triều Tiên vào Đế quốc không được thành công lắm. Quốc vương Cao Tông của Cao Ly đã đầu hàng nhưng lại nổi dậy và đồ sát các Đạt lỗ hoa xích người Mông Cổ và những người Cao Ly thân Mông Cổ, sau đó dời kinh đô từ Khai Thành đến đảo Giang Hoa. Khi đế quốc phát triển lớn mạnh, Oa Khoát Đài cho xây dựng một đế đô tại Karakorum (Cáp Lạp Hòa Lâm) ở tây bắc Mông Cổ.
Trong một cuộc tấn công Nam Tống, quân Mông Cổ đã chiếm được Tương Dương, Trường Giang và Tứ Xuyên, nhưng không thể bảo vệ các nơi vừa chiếm được. Các tướng Nam Tống đã lấy lại Tương Dương từ tay người Mông Cổ vào năm 1239. Sau cái chết đột ngột của con trai Oa Khoát Đài là Khoát Xuất (Kochu, 闊出) ở đất Trung Hoa, người Mông Cổ rút khỏi nam Trung Hoa, nhưng anh Khoát Xuất là Hoàng tử Khoát Đoan (Koten, 闊端) đã xâm lược Tây Tạng sau cuộc rút lui đó.
Cuộc tiến công vào châu Âu tiếp tục với những cuộc xâm lược Ba Lan, Hungary và Transilvania. Khi cánh quân Mông Cổ ở phía tây cướp phá các thành phố của Ba Lan, một khối liên minh châu Âu bao gồm người Ba Lan, người Moravia, và các thành viên quân sự Công giáo như các Hiệp sĩ Cứu tế, các Hiệp sĩ Teuton, và các Hiệp sĩ dòng Đền đã tập hợp lực lượng chống trả nhưng bị đánh bại tại Legnica. Quân Hungary, đồng minh Croatia của họ và các hiệp sĩ dòng Đền cũng bị quân Mông Cổ đánh tan ở bờ sông Sajo vào ngày 11 tháng 4 năm 1241. Sau khi chiến thắng trước các hiệp sĩ châu Âu ở Legnica và Muhi, quân Mông Cổ nhanh chóng tiến quân qua Bohemia, Serbia, Babenberg (Áo) và tiến vào Đế quốc La Mã Thần thánh. Nhưng trước khi quân của Bạt Đô tiến vào Wien và miền bắc Albania, ông nhận được tin về cái chết của Oa Khoát Đài vào tháng 12 năm 1241 và cuộc xâm lược tạm thời dừng lại. Theo truyền thống của quân đội Mông Cổ, tất cả các hoàng thân thuộc dòng dõi Thành Cát Tư Hãn phải tham gia vào đại hội "Hốt lý lặc thai" để chọn ra một người kế vị. Bạt Đô và cánh quân Mông Cổ phía tây của ông rút khỏi Trung Âu vào năm sau đó.
Những cuộc tranh giành quyền lực thời hậu Oa Khoát Đài
nhỏ|trái|Dấu ấn trong bức thư [[Quý Do|Quý Do Hãn gửi cho Giáo hoàng Innôcentê IV năm 1246]] Sau cái chết của Oa Khoát Đài Đại hãn vào năm 1241, và trước khi tổ chức đại hội Hốt lý lặc thai tiếp theo, góa phụ của Oa Khoát Đài là Thoát Liệt Ca Na (Toregene) đã tiếp quản Đế quốc. Bà ngược đãi những vị quan người Khiết Đan và người Hồi giáo của chồng mình, thay vào đó trọng dụng những đồng minh của bà. Bà cho xây các cung điện, nhà thờ và các công trình xã hội trên tầm đế quốc, bảo trợ tôn giáo và giáo dục. Bà cũng chiến thắng các hầu hết các quý tộc Mông Cổ khác để hỗ trợ cho con trai của Oa Khoát Đài là Quý Do. Nhưng Bạt Đô, người cai trị Kim Trướng Hãn quốc, đã từ chối tham gia đại hội Hốt lý lặc thai, cáo bệnh và nói rằng thời tiết Mông Cổ quá khắc nghiệt đối với mình. Hậu quả là sự bế tắc kéo dài trong hơn 4 năm, và tạo ra sự chia rẽ khối thống nhất của Đế quốc.
Khi người em trai út của Thành Cát Tư Hãn là Thiết Mộc Ca (Temüge) đe dọa Thoát Liệt Ca Na nhằm cướp ngai vàng, Quý Do đã tới Cáp Lạp Hòa Lâm để cố gắng bảo vệ vị trí của mình. Bạt Đô cuối cùng cũng đồng ý gửi những huynh đệ và tướng lĩnh của mình tới đại hội Hốt lý lặc thai mà Thoát Liệt Ca Na triệu tập năm 1246. Quý Do khi đó bị ốm và mắc chứng nghiện rượu, nhưng những chiến dịch của ông ở Mãn Châu và châu Âu đã khiến ông thể hiện được rằng mình đủ khả năng cần thiết để trở thành một Đại hãn. Ông đã được bầu một cách hợp lệ trong một buổi lễ có sự tham dự của những người quyền cao chức trọng Mông Cổ và ngoại quốc đến từ cả bên trong và bên ngoài đế quốc- các lãnh đạo của các nước chư hầu và các đại diện từ thành La Mã và các thực thể khác, họ đến tham gia đại hội Hốt lý lặc thai để thể hiện sự kính trọng của mình và đàm phán ngoại giao.
Quý Do đã áp dụng một số biện pháp để giảm tình trạng tham nhũng, ông tuyên bố sẽ tiếp tục những chính sách của cha mình là Oa Khoát Đài, chứ không phải của Thoát Liệt Ca Na. Ông trừng phạt những người ủng hộ Thoát Liệt Ca Na, ngoại trừ A Nhi Hồn A Gia (Arghun Aqa). Ông cũng thay thế Cáp Lạt Húc Liệt (Khara Hulegu), Hãn của Sát Hợp Đài Hãn quốc, bằng người anh họ được ông sủng ái là Dã Tốc Mông Ca (Yesu Mongke) nhằm khẳng định quyền lực mới được trao của mình. Ông phục chức cũ cho các quan lại của cha mình và bao quanh ông là các đại thần người Duy Ngô Nhĩ, người Nãi Man và người Trung Á, đồng thời ông cũng ủng hộ những tướng lĩnh người Hán đã giúp cha ông trong việc chinh phục Bắc Trung Hoa. Ông tiếp tục các hoạt động quân sự ở Cao Ly, tiến quân vào Nam Tống ở phía nam và Iraq ngày nay ở phía tây, ra lệnh điều tra dân số trên toàn Đế quốc. Quý Do cũng chia Vương quốc Rum cho Izz-ad-Din Kaykawus và Rukn ad-Din Kilij Arslan, mặc dù Kaykawus không đồng ý với cách giải quyết này.
Không phải tất cả mọi nơi trên Đế quốc đều tôn trọng việc lựa chọn Quý Do. Cựu đồng minh cũ của Mông Cổ là Phái Assassin, đứng đầu là Đại giáo chủ Hasan Jalalud-Din đã quy phục Thành Cát Tư Hãn vào năm 1221, song nay tức giận Quý Do và từ chối phục tùng, thay vào đó đã giết các tướng Mông Cổ ở Ba Tư. Quý Do đã bổ nhiệm Dã Lý Tri Cát Đái (Eljigidei), cha của người bạn thân nhất của ông, làm tổng chỉ huy quân đội ở Ba Tư, với nhiệm vụ phải chinh phục được các thành trì của phong trào Hồi giáo Assasin, và chinh phục Đế quốc Abbas ở trung tâm thế giới Hồi giáo, Iran và Iraq.
Năm 1248, Quý Do tập trung thêm quân và xuất phát từ đế đô Cáp Lạp Hòa Lâm, đột ngột hành quân về phía tây. Không rõ lý do của hành động này: một số tài liệu viết rằng ông muốn thu hồi những tài sản riêng của mình ở Emyl; các tài liệu khác cho rằng có thể ông muốn cùng Dã Lý Tri Cát Đái tiến hành chinh phục toàn bộ vùng Trung Đông, hoặc có thể muốn bất ngờ tấn công người anh họ, đồng thời cũng là đối thủ của ông là Bạt Đô Hãn ở Nga. Nghi ngờ hành động tiến quân này của Quý Do, Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni (Sorghaghtani), góa phụ của Đà Lôi, đã bí mật thông báo cho cháu bà là Bạt Đô về việc này. Bạt Đô trước đó đã tự mình đi về phía đông, có thể là để bày tỏ sự thần phục, cũng có thể có những kế hoạch khác. Tuy nhiên, trước khi hai lực lượng của Bạt Đô và Quý Do gặp nhau thì Quý Do, ốm và kiệt sức vì chuyến đi, đã chết trên đường đi ở Qum-Senggir (Hoàng Tương Ất Nhi) thuộc Tân Cương ngày nay, có thể là do bị đầu độc.
Góa phụ của Quý Do là Hải Mê Thất (Oghul Qaimish) đã từng bước nắm quyền kiểm soát Đế chế, nhưng bà không có đủ những kỹ năng chính trị như mẹ chồng Thoát Liệt Ca Na của mình, và hai con trai bà là Hốt Sát (Khoja, 忽察) và Não Hốt (Naku, 腦忽) cùng các hoàng thân khác cũng thách thức quyền lực của bà. Để quyết định ai sẽ lên ngôi Đại hãn, Bạt Đô đã triệu tập đại hội Hốt lý lặc thai ở lãnh địa của mình vào năm 1250. Vì nó cách xa khu trung tâm Mông Cổ, nên các thành viên của dòng Oa Khoát Đài và Sát Hợp Đài từ chối tham gia. Đại hội Hốt lý lặc thai đề nghị trao ngai vàng cho Bạt Đô, nhưng ông từ chối, nói rằng ông không quan tâm với vị trí đó. Thay vào đó, ông đề cử Mông Kha (Mongke), cháu nội của Thành Cát Tư, con của Đà Lôi. Mông Kha đang chỉ huy một đội quân Mông Cổ ở Nga, Bắc Kavkaz và Hungary. Phe ủng hộ dòng Đà Lôi phấn khởi và ủng hộ lựa chọn của Bạt Đô, và Mông Kha được chọn, mặc dù chỉ là được chọn bởi một hội đồng Hốt lý lặc thai hạn chế, tính hợp lệ của nó vì thế là không chắc chắn. Bạt Đô cử hai người em ông là Biệt Nhi Ca (Berke) và Thốc Hoa Thiếp Mộc Nhi (Tukhtemur), và người con trai Tát Lý Đáp (Sartaq) hộ tống Mông Kha đến một đại hội Hốt lý lặc thai mang tính chính thức hơn ở Kodoe Aral tại phần trung tâm Đế quốc. Những người ủng hộ Mông Kha đã mời Hải Mê Thất và những hoàng thân chính thuộc hai dòng Oa Khoát Đài và Sát Hợp Đài tham dự đại hội Hốt lý lặc thai, nhưng họ từ chối. Các hoàng thân dòng Oa Khoát Đài và Sát Hợp Đài không chấp nhận một hậu duệ của Đà Lôi làm đại hãn, vì họ cho rằng chỉ có hậu duệ của Oa Khoát Đài mới có thể trở thành Đại hãn.
Cải cách của dòng Đà Lôi
nhỏ|trái|Quân Mông Cổ [[bao vây Baghdad (1258)|bao vây Baghdad năm 1258, thường được coi là một trong những sự kiện riêng lẻ thảm khốc nhất trong lịch sử của Hồi giáo]] Khi mẹ của Mông Kha là Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni và anh họ Biệt Nhi Ca của ông tổ chức một đại hội Hốt lý lặc thai thứ hai vào ngày 1 tháng 7 năm 1251, đại hội đã tuyên bố Mông Kha là Đại hãn của Đế quốc Mông Cổ. Sự kiện này đánh dấu một sự chuyển đổi trong hàng ngũ lãnh đạo của Đế quốc, quyền lực từ tay các hậu duệ của Oa Khoát Đài được chuyển cho các hậu duệ của Đà Lôi, cả hai dòng đều là hậu duệ trực hệ của Thành Cát Tư Hãn. Quyết định này được một vài hoàng thân dòng Oa Khoát Đài và Sát Hợp Đài chấp nhận, như anh họ của Mông Kha là Hợp Đan (Kadan) và hãn bị phế truất Cáp Lạt Húc Liệt, nhưng một trong những người có quyền kế vị hợp pháp khác, cháu nội của Oa Khoát Đài, Thất Liệt Môn (Shiremun, 失烈門), đã tìm cách lật đổ Mông Kha. Thất Liệt Môn dẫn quân của mình tiến về cung điện du mục của Đại hãn và âm mưu tiến hành một cuộc tấn công vũ trang, nhưng Mông Kha đã được người nuôi chim ưng của mình thông báo về âm mưu. Ông ra lệnh tiến hành một cuộc điều tra về âm mưu đó, dẫn tới một loạt các vụ xét xử lớn trên toàn Đế quốc. Nhiều thành viên quý tộc Mông Cổ bị tuyên bố có tội và bị xử tử, ước tính từ 77-300 người, song các hoàng thân mang dòng máu Thành Cát Tư Hãn thường bị đi đày hơn là xử tử. Mông Kha thu hồi các lãnh địa của hai dòng Oa Khoát Đài và Sát Hợp Đài và chia sẻ phần phía tây của Đế quốc với đồng minh của mình là Bạt Đô Hãn. Sau cuộc thanh trừng đẫm máu, Mông Kha ban lệnh ân xá với các tù nhân và những người bị giam giữ, nhưng kể từ đó về sau, ngôi Đại Hãn đều nằm chắc trong tay các hậu duệ của Đà Lôi.
Mông Kha là một người trung thành với luật lệ của tổ tiên và tránh uống rượu. Ông cũng là người khoan dung với các tôn giáo ngoại lai và các hình thức nghệ thuật, dẫn tới việc xây dựng các công trình ở khu thương nhân ngoại quốc, các ngôi chùa Phật giáo, các Thánh đường Hồi giáo và Nhà thờ Cơ-đốc giáo ở đế đô Mông Cổ. Khi các dự án xây dựng được tiếp tục, Cáp Lạp Hòa Lâm được trang hoàng bằng các kiến trúc Trung Hoa, châu Âu và Ba Tư. Một ví dụ nổi tiếng là một cái cây lớn bằng bạc với những chiếc ống được thiết kế tinh xảo và chứa nhiều loại đồ uống. Trên đỉnh của cây là một vị thần chiến thắng, do một thợ kim hoàn người Paris tên là Guilaume Boucher điêu khắc.
Mặc dù Mông Kha có một số quân người Hán hùng mạnh, nhưng ông chủ yếu vẫn dựa vào những tướng lĩnh và quan lại người Hồi giáo và Mông Cổ, và ông tiến hành một loạt các cải cách để dự trù tốt hơn những khoản chi của triều đình. Triều đình của ông hạn chế những khoản chi tiêu công và cấm quý tộc cùng binh lính lạm dụng sức lao động của dân chúng hay ban hành các sắc lệnh mà không được sự cho phép. Ông đã giảm nhẹ chế độ đóng góp bằng việc đưa ra một loại thế thân cố định do các viên chức triều đình thu và phát cho những nhóm cần đến. Triều đình cũng cố gắng giảm gánh nặng thuế má đối với những người bình dân bằng việc giảm mức thuế. Cùng với những cải cách về chế độ thuế, ông cũng tăng số lính canh ở những trạm trung chuyển và tiến hành kiểm soát tập trung đối với những việc liên quan đến tiền tệ. Mông Kha cũng ra lệnh điều tra dân số trên toàn Đế quốc vào năm 1252, và điều này đã phải mất nhiều năm mới hoàn thành, cho đến khi thống kê xong dân số ở Novgorod thuộc miền viễn tây bắc vào năm 1258.