cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nam Theun
Khu bảo tồn
Phần thượng nguồn Nam Theun là Khu Bảo tồn đa dạng Sinh học Nakai-Nam Theun (NBCA), một trong những vùng nguyên sơ nhất còn lại ở Đông Nam Á. Khu Nakai-Nam Theun rộng khoảng 3.445 km² gồm phần dãy núi Trường Sơn và Cao nguyên Nakai tại các tỉnh Khammouan và Bolikhamxai. Khu này liền kề với Vườn quốc gia Vũ Quang ở Việt Nam. Trụ sở ban quản lý đặt ở thủ phủ của muang Nakai.
263 Dresda
Dresda (định danh hành tinh vi hình: 263 Dresda) là một tiểu hành tinh điển hình ở vành đai chính. Nó thuộc nhóm tiểu hành tinh Koronis. Bề mặt của nó có màu hơi sáng và thành phần cấu tạo của nó dường như không bằng cacbonat, mà tương tự như thành phần cấu tạo của 243 Ida, một tiểu hành tinh cùng nhóm.
Ngày 3 tháng 11 năm 1886, nhà thiên văn học người Áo Johann Palisa phát hiện tiểu hành tinh Dresda khi ông thực hiện quan sát ở Viên và đặt tên nó theo tên Dresden, một thành phố của Đức.
Liên kết ngoài
Dresda 18861103 Dresda Thể loại:Tiểu hành tinh kiểu S (SMASS) Thể loại:Tiểu hành tinh Koronis Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính
Neuropolodes
Neuropolodes là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.
Tham khảo
Thể loại:Geometridae
Lasioglossum flavolineatum
Lasioglossum flavolineatum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1937.
Syzygium alatum
Syzygium alatum là một loài thực vật có hoa trong Họ Đào kim nương. Loài này được (Lauterb.) Diels miêu tả khoa học đầu tiên năm 1922.
Liên kết ngoài
A Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1922
Astralium danieli
Astralium danieli là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Turbinidae, họ ốc xà cừ.
Tham khảo
D
Nissolia hintonii
Nissolia hintonii là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được Sandwith miêu tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Nissolia
Ormosia brevinervis
Ormosia brevinervis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.
Tham khảo
Thể loại:Ormosia (chi ruồi) Thể loại:Limoniidae ở vùng Palearctic
Quảng Văn, Ba Đồn
Quảng Văn là một xã thuộc thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình, Việt Nam.
Địa lý
Xã Quảng Văn nằm tại ngã ba sông nơi hợp lưu của sông Gianh và sông Son, có vị trí địa lý:
Xã Quảng Văn có diện tích 4,55 km², dân số năm 2019 là 5.269 người, mật độ dân số đạt 1.158 người/km².
Hành chính
Xã Quảng Văn được chia thành 4 thôn: La Hà Tây, La Hà Nam, La Hà Đông, Văn Phú.
Lịch sử
Trước đây, xã Quảng Văn thuộc huyện Quảng Trạch.
Vườn quốc gia Teluk Cenderawasih
Vườn quốc gia Teluk Cenderawasih là vườn quốc gia biển lớn nhất Indonesia. Nó nằm trong vịnh Cenderawasih, phía đông nam của bán đảo Đầu Chim. Nó bảo vệ các khu vực tự nhiên các đảo Mioswaar, Nusrowi, Roon, Rumberpon và Yoop. Tại đây có hệ sinh thái biển vô cùng phong phú với 150 loài san hô đã được ghi nhận.
Động thực vật
Trải rộng trên 14.535 km², vườn quốc gia này bao gồm các hệ sinh thái ven biển và rừng ngập mặn (0,9%), rạn san hô (5,5%), rừng nhiệt đới hải đảo (3,8%) và vùng biển (89,8%). Khoảng 46 loài thực vật đã được ghi nhận trên các đảo, chủ yếu là Bruguiera và Avicennia, Nypa fruticans, Metroxylon sagu, Casuarina equisetifolia, và Terminalia catappa.
Hệ sinh thái rạn san hô tạo thành một phần của khu vực Tam giác San Hô. Tại đây có 150 loài san hô thuộc 15 họ, phân bố trên các bờ của 18 hòn đảo, các loài đáng chú ý là san hô xanh, san hô đen, san hô mềm. Tỷ lệ che phủ của san hô sống thay đổi từ 30-40% cho đến 64-65% diện tích.
Hơn 200 loài cá sống trong vườn quốc gia, trong đó có cá bướm, cá thia biển, cá mó, cá dìa, cá hề, cá mập, trong đó có cả cá mập voi. Các loài nhuyễn thể gồm ốc nhảy, sò tai tượng. Bốn loài rùa quý hiếm có mặt trong vườn quốc gia gồm vích, đồi mồi dứa, đồi mồi, rùa da. Một số loài động vật có vú biển như cá nược, cá voi xanh và cá heo.
Tham khảo
Teluk Cenderawasih Thể loại:Địa lý Tây Papua Thể loại:Vịnh Cenderawasih
Giải vô địch bóng đá thế giới 1994 (Bảng C)
Bảng C của Giải vô địch bóng đá thế giới 1994 là một trong sáu bảng đấu tại vòng bảng giải vô địch bóng đá thế giới 1994 ở Hoa Kỳ. Trận đấu đầu tiên diễn ra vào ngày 17 tháng 6 năm 1994 và trận đấu cuối cùng diễn ra đồng thời vào ngày 27 tháng 6 năm 1994.
Bảng này bao gồm đội đương kim vô địch Đức, Bolivia, Tây Ban Nha, và Hàn Quốc. Đức nhất bảng và Tây Ban Nha nhì bảng.
Các trận đấu
Giờ thi đấu tính theo giờ địa phương (EDT/UTC–4, CDT/UTC–5, PDT/UTC–7)
Tham khảo
Bảng C Thể loại:Tây Ban Nha tại giải vô địch bóng đá thế giới 1994 Bảng C Thể loại:Hàn Quốc tại giải vô địch bóng đá thế giới 1994 Thể loại:Bolivia tại giải vô địch bóng đá thế giới 1994
Voerendaal
Voerendaal là một đô thị ở đông nam Hà Lan, ở tỉnh Limburg.
Các trung tâm dân cư
Barrier, Colmont, Craubeek, Dolberg, Eyserheide, Fromberg, Heek, Hellebeuk, Klimmen, Koulen, Kunrade, Mingersberg, Opscheumer, Overheek, Ransdaal, Retersbeek, Termaar, Termoors, Ubachsberg, Voerendaal, Weustenrade, Winthagen.
Lịch sử
Trong thời kỳ La Mã, Voerendaal được gọi là Furenthela. Người La Mã đã để lại những phế tích ở đây. Năm 1049, Giáo hoàng Leo IX đã cho xây giáo đường Sint Laurentiuskerk. Nhiều lâu đài được xây ở đây như Cortenbach, Haeren, Puth, Rivieren và Terworm.
Liên kết ngoài
Thể loại:Đô thị Limburg Hà Lan
Carlo Acutis
Carôlô Acutis (3 tháng 5 năm 1991 - 12 tháng 10 năm 2006) là một thiếu niên Công giáo người Ý. Cậu được biết đến nhiều nhất qua việc ghi lại các phép lạ Thánh Thể trên khắp thế giới. Cậu đã liệt kê tất cả phép lạ ấy lên một trang web mà chính cậu đã tạo ra trong những tháng trước khi qua đời vì bệnh ung thư máu. Cậu nổi bật vì sự vui vẻ và kỹ năng vi tính cũng như lòng sùng kính sâu sắc đối với Bí tích Thánh Thể, chủ đề cốt lõi trong cuộc đời cậu.
Những lời kêu gọi phong chân phước cho Acutis bắt đầu không lâu sau khi cậu qua đời và trở nên mạnh mẽ vào năm 2013. Sau đó Acutis được tôn xưng là Tôi Tớ của Chúa (13 tháng 5 năm 2013) - giai đoạn đầu tiên trong tiến trình tuyên phong hiển thánh. Đức Thánh Cha Phanxicô đã tuyên bố Acutis là Đấng Đáng Kính vào ngày 5 tháng 7 năm 2018; chính Đức Thánh Cha cũng đã chấp thuận một phép lạ do cậu thực hiện, việc này đã dẫn đến việc phong chân phước cho Acutis.
Acutis đã được phong chân phước tại Vương cung thánh đường Giáo hoàng Thánh Phanxicô Assisi vào thứ Bảy, ngày 10 tháng 10 năm 2020, lúc 4 giờ 30 phút chiều. Do Đức Hồng y Agostino Vallini, Đại diện Giáo hoàng tại Vương cung Thánh đường Thánh Phanxicô và Đức Mẹ các Thiên Thần ở Assisi, chủ sự.
Cuộc sống
Carôlô Acutis được sinh ra tại London vào giữa năm 1991, là con của ông Andrea Acutis và bà Antonia Salzano.
Cha mẹ cậu làm việc ở London nhưng sau đó định cư ở Milan không lâu sau khi con trai họ chào đời vào tháng 9 năm 1991. Khi còn nhỏ, cậu đã sùng kính Đức Maria và thường xuyên đọc kinh Mân Côi như một dấu hiệu của lòng sùng kính đối với Mẹ. Cậu là người siêng năng chịu Mình Thánh Chúa từ khi rước lễ lần đầu (lúc 7 tuổi tại tu viện S.Ambrogio ad Nemus) và đã cố gắng trước hoặc sau Thánh lễ đến suy ngẫm trước nhà tạm. Acutis cũng xưng tội mỗi tuần một lần. Những người xung quanh đều biết cậu có niềm đam mê với máy tính. Cậu học tập ở Milan và học trung học với các tu sĩ Dòng Tên tại Istituto Leone XIII.
Cậu cũng chọn một số mẫu gương làm kim chỉ nam cho cuộc sống của mình:
Acutis lo lắng về những người bạn của cậu có cha mẹ ly hôn và cậu đã mời những người bạn đó đến nhà để hỗ trợ họ. Cậu bảo vệ quyền của người khuyết tật và bảo vệ các bạn đồng trang lứa khuyết tật ở trường khi những kẻ bắt nạt chế nhạo họ. Cậu thích đi du lịch nhưng thích đến thăm Assisi hơn những nơi khác.
Bác sĩ điều trị hỏi cậu có đau nhiều không và Acutis trả lời rằng: "Có những người còn đau khổ nhiều lần hơn cháu". Cậu mất ngày 12 tháng 10 năm 2006 lúc 6:45 sáng vì bệnh bạch cầu cấp thể M3 và cậu được chôn cất tại Assisi theo nguyện vọng của mình.
Cả Đức Giám mục Raffaello Martinelli và Đức Hồng y Angelo Comastri đã giúp tổ chức một cuộc triển lãm ảnh lưu động về tất cả các địa điểm làm phép lạ Thánh Thể để vinh danh cậu. Triễn lãm này đã đi đến hàng chục quốc gia khác nhau trên khắp năm châu.
Phong chân phước
Hội đồng Giám mục Lombard đã chấp thuận đơn thỉnh cầu phong thánh được đưa ra tại một cuộc họp vào năm 2013. Việc mở đầu cuộc điều tra cấp giáo phận được tổ chức vào ngày 15 tháng 2 năm 2013 với Đức Hồng y Angelo Scola khai mạc tiến trình và sau đó kết thúc vào ngày 24 tháng 11 năm 2016. Lời giới thiệu chính thức về nguyên nhân phong thánh diễn ra vào ngày 13 tháng 5 năm 2013 và Acutis được phong thành Tôi tớ của Chúa. Đức Thánh Cha Phanxicô đã xác nhận đời sống nhân đức anh hùng của Acutis vào ngày 5 tháng 7 năm 2018 và phong cậu là Đấng Đáng kính.
Các chuyên gia y tế đã xác nhận một phép màu được cho là do Acutis thực hiện vào ngày 14 tháng 11 năm 2019. Đức Thánh Cha Phanxicô đã xác nhận phép lạ này trong một sắc lệnh vào ngày 21 tháng 2 năm 2020 cho phép Acutis được phong chân phước tại Assisi vào năm 2020.
Acutis được phong chân phước tại Vương cung Thánh đường Giáo hoàng Thánh Phanxicô Assisi vào Thứ Bảy, ngày 10 tháng 10, lúc 4 giờ 30 phút chiều. Do Đức Hồng y Agostino Vallini chủ sự.
Cáo thỉnh viên hiện tại cho án phong thánh của Acutis là Tiến sĩ Francesca Consolini.
BAD-2
BAD-2 là một phiên bản xe bọc thép lội nước thử nghiệm do Liên Xô phát triển. Chỉ có một nguyên mẫu được chế tạo vào năm 1932, do kỹ sư PN Syachentov thiết kế.
Lịch sử phát triển
Quá trình phát triển xe bọc thép BAD-2 được thực hiện dưới sự lãnh đạo của phòng kỹ thuật thuộc Cơ quan quản lý chính trị nhà nước thuộc Bộ Dân ủy Nội vụ Liên Xô (Viết tắt là OGPU). Trước đó, dưới sự lãnh đạo của cùng một bộ phận của OGPU, xe bọc thép BAD-1 đã được phát triển. Cơ sở là một chiếc xe tải Ford-Timken, một lô hàng đã được Liên Xô mua vào đầu những năm 1930. Vào đầu năm 1932, trưởng phòng kỹ thuật của OGPU, Medvedev, đã bàn giao một xe tải cho nhà máy Bolshevik ở Leningrad, nơi một nhóm kỹ sư do N. Obukhov dẫn đầu bắt đầu phát triển xe bọc thép.
Thiết kế
Thiết kế nguyên bản của chiếc xe bọc thép: thân xe có hình dạng một chiếc thuyền được gắn vào khung gầm bằng hàn và bu lông, hai bánh sau được đóng bằng tấm giáp chắn cong, bắt đầu ở phía trước và uốn quanh bánh mũi. Phía trên thân xe có một cấu trúc thượng tầng hình hộp nhỏ. Động cơ nằm trong mũi xe, phía sau là khoang điều khiển, phần còn lại của xe là khoang chiến đấu. Chiếc xe có thể di chuyển bằng cả bánh xe thông thường và bánh lốp xe lửa (quá trình thay đổi tất nhiên mất khoảng 30 phút), và để bơi nó có một cánh quạt ba cánh ở cuối trục truyền động cầu sau. Hệ thống thông gió của khoang chiến đấu qua rèm che bằng vỏ bọc thép. Không khí lọt vào khoang động cơ qua các nắp hình nấm trên thân. Ở tháp pháo hình nón phía trước trang bị một pháo 37 mm B-3, ở tháp pháo phía sau và ở mặt trước thân xe, trang bị một súng máy DT 7,62 mm.
Quá trình thử nghiệm
Các cuộc thử nghiệm vào cuối mùa xuân năm 1932 tại khu vực lân cận nhà máy Bolshevik gần Leningrad cho thấy một số thiếu sót lớn: do các nhà phát triển muốn tối đa hóa mức độ bảo vệ, động cơ thường bị quá nhiệt và việc bảo dưỡng các thiết bị chính rất khó khăn. Trên mặt nước, BAD-2 giữ thăng bằng tốt, nhưng do đặc thù của thân xe, khả năng kiểm soát kém, chỉ có thể lên khỏi mặt nước khi có bờ thoải và đáy vững chắc. Đi lại trên nền đất yếu hoặc cát rất khó khăn. Phòng thiết kế của nhà máy đã kịp thời tiến hành các cải tiến, trong đó thay đèn pha và tháo các tấm chắn gió. Với hình thức này, chiếc xe bọc thép được lòng khách hàng hơn, điều này dẫn đến cho ngày 2 tháng 8 năm 1932 có thể ký kết một thỏa thuận giữa Cục thiết giáp Hồng quân và bộ phận phát triển Nhà máy chế tạo Voroshilov để thiết kế và sản xuất xe bọc thép BAD-3 cải tiến. Nhưng nhà máy không thể thực hiện được điều này và đã đưa BAD-2 hiện đại hóa vào kế hoạch xây dựng thí điểm năm 1933. Một đơn đặt hàng cho 25 chiếc xe đã được đặt tại nhà máy Izhora, nơi một mẫu thử nghiệm sớm được giao để nghiên cứu chi tiết. Nhưng ở đây cũng vậy, tiến độ sản xuất xe bọc thép lội nước rất chậm do các đơn đặt hàng khác. Kết quả là vào tháng 9 năm 1933, quá trình phát triển đã dừng lại. Chiếc xe bọc thép này tham gia cuộc duyệt binh vào ngày 1 tháng 5 năm 1933 tại quảng trường Uritsky, đi cùng hàng ngũ với BAD-1 và các xe bọc thép khác, sau đó xe bọc thép vượt sông Neva.
Liên kết ngoài
Thể loại:Xe bọc thép Thể loại:Vũ khí Liên Xô
Prosoplus toekanensis
Prosoplus toekanensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Prosoplus
Picumnus rufiventris
Picumnus rufiventris là một loài chim trong họ Picidae.
Tham khảo
Thể loại:Chi Gõ kiến
Caponia
Caponia là một chi nhện trong họ Caponiidae.
Các loài
Chi này gồm các loài:
Örhenli, Taşköprü
Örhenli là một xã thuộc huyện Taşköprü, tỉnh Kastamonu, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2008 là 108 người.
Neurotoca
Neurotoca là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.
Tham khảo
Thể loại:Geometridae
Ochoz u Brna
Ochoz u Brna là một làng thuộc huyện Brno-venkov, vùng Jihomoravský, Cộng hòa Séc.
Tham khảo
Thể loại:Khu dân cư ở huyện Brno-venkov Thể loại:Làng của Cộng hòa Séc
Mabel, Minnesota
Mabel là một thành phố thuộc quận Fillmore, tiểu bang Minnesota, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thành phố này là 780 người.
Tham khảo
Thể loại:Thành phố của Minnesota Thể loại:Quận Fillmore, Minnesota
Chlormidazole
Tổng hợp
giữa|nhỏ|500x500px| Tổng hợp Chlormidazole: Herrling và cộng sự, (1959 đến Grünenthal).
Lasioglossum flavopunctatum
Tham khảo
Thể loại:Lasioglossum Thể loại:Động vật được mô tả năm 1924
Trans Mara (huyện)
Huyện Trans Mara là một huyện thuộc tỉnh Rift Valley ở Kenya. Theo điều tra dân số ngày 24 tháng 8 năm 1999, huyện này có dân số 170591 người. Huyện Trans Mara có diện tích 2846 km². Huyện lỵ đóng tại Kilgoris.
Athroisma pusillum
Athroisma pusillum là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được T.Erikss. mô tả khoa học đầu tiên năm 1995.
Trans Mara (huyện)
Tham khảo
Thể loại:Huyện của Kenya Thể loại:Hạt Narok
Athroisma pusillum
Liên kết ngoài
Thể loại:Athroisma Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1995
Tillandsia confinis
Tillandsia confinis là một loài thuộc chi Tillandsia. Đây là loài bản địa của Bolivia và Ecuador.
Tham khảo
C Thể loại:Thực vật Bolivia Thể loại:Thực vật Ecuador Thể loại:Thực vật Nam Mỹ Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1953
Hadena macedonica
Hadena macedonica là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Hadena
Ormosia broweri
Ormosia broweri là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.
Tham khảo
Thể loại:Ormosia (chi ruồi) Thể loại:Limoniidae ở vùng Nearctic
Banksia prionotes
Banksia prionotes thường được gọi là Acorn Banksia hay Orange Banksia là một loài cây bụi hay cây thân gỗ thuộc chi Banksia trong họ Quắn hoa. Loài này được Lindl. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1839. Đây là một loài có nguồn gốc ở phía tây nam của Tây Úc với độ cao có thể thể đạt đến 10 m (30 ft).
Liên kết ngoài
Thể loại:Banksia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1839 Thể loại:Thực vật Úc Thể loại:Cây trang trí
Msuata buettneri
Msuata buettneri là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được O.Hoffm. mô tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Msuata
Msuata buettneri
Hồ Quý Ly
Hồ Quý Ly (chữ Hán: 胡季犛; 1336 – 1407), lấy tên húy Hồ Nhất Nguyên (胡一元), là vị hoàng đế đầu tiên của nhà nước Đại Ngu trong lịch sử Việt Nam. Ông ở ngôi vị Hoàng đế từ năm 1400 đến năm 1401 tự xưng là Quốc Tổ Chương Hoàng (國祖章皇), sau đó giữ ngôi Thái thượng hoàng từ năm 1401 đến năm 1407.
Hồ Quý Ly được xem là một nhà cải cách lớn trong lịch sử Việt Nam và cũng là một nhân vật gây tranh cãi với những luồng ý kiến khen chê khác nhau. Các sử gia hiện đại đánh giá ông là người có đầu óc mạnh dạn, muốn xoay chuyển thời thế, nhưng phạm nhiều sai lầm chính trị, mất lòng dân dẫn đến hoạ mất nước. Hồ Quý Ly để lại bài học cho lịch sử nhiều hơn là cái ông làm cho lịch sử.
Năm 1400, Hồ Quý Ly chiếm ngôi nhà Trần, đặt quốc hiệu là Đại Ngu, chưa được 1 năm trao ngôi cho con và làm Thái thượng hoàng nhưng vẫn nắm đại quyền. Hồ Quý Ly đã đề ra những cải cách về hành chính, giáo dục khoa cử, kinh tế, quân sự, trong đó bao gồm việc phát hành tiền giấy và đã chuyển kinh đô từ Thăng Long về Thanh Hóa.
Vế đối ngoại, mười tháng sau khi lên ngôi, ông đã phát binh thảo phạt Chiêm Thành, qua hai lần phát binh, chiếm được hai châu Đại Chiêm và Cổ Lũy (1402). Năm sau (1403), ông còn cho đại quân bao vây Đồ Bàn nhưng không thắng. Đến năm 1406, nhà Minh đưa quân xâm lược Đại Ngu. Do không được lòng dân, binh sỹ bất mãn nên quân nhà Hồ thất bại nhanh chóng, lui dần về phía nam và thất bại toàn cục năm 1407 khi cha con Hồ Quý Ly đều bị quân Minh bắt và giải về Trung Quốc.
Các sử quan thời quân chủ của Đại Việt sau này khi biên soạn các bộ sử của triều đình như sách Đại Việt sử ký toàn thư hay Khâm định Việt sử Thông giám cương mục đã không coi nhà Hồ như một triều đại chính thống. Người đương thời nhận định Hồ Quý Ly là kẻ gây nên việc phá hoại triều cương, gây bè kết phái tan nát non sông. Việc giết vua cướp ngôi, các chính sách làm mất lòng dân của Hồ Quý Ly và coi việc họ Hồ thất bại trước nhà Minh là kết cục tất yếu.
Nguồn gốc và giáo dục
Hồ Quý Ly trước có tên là Lê Quý Ly (黎季犛), biểu tự Lý Nguyên (理元). Ông sinh năm Bính Tý (1336), quê ở Đại Lại, Vĩnh Lộc (nay là Hà Đông, Hà Trung, Thanh Hóa). Tổ tiên Hồ Quý Ly là Hồ Hưng Dật, vốn là người Chiết Giang bên Trung Quốc, thời Hậu Hán (947-950) sang sinh sống ở Châu Diễn (tức vùng Diễn Châu, Nghệ An). Đến thời loạn 12 sứ quân họ Hồ dời vào hương Bào Đột (nay là Quỳnh Lâm, Quỳnh Lưu, Nghệ An) và trở thành một trại chủ. Đến thời Lý, trong họ có người lấy Nguyệt Đích Công chúa, sinh ra Nguyệt Đoan Công chúa. Đời cháu thứ 12 của Hồ Hưng Dật là Hồ Liêm dời đến ở hương Đại Lại, Vĩnh Lộc, Thanh Hóa. Hồ Liêm làm con nuôi của Tuyên úy Lê Huấn rồi lấy họ Lê làm họ của mình. Hồ Quý Ly là cháu 4 đời của Lê Huấn, khi lên làm vua thì đổi lại họ Hồ.
Theo sách Việt sử tiêu án: Quý Ly tìm kiếm được dòng máu họ Hồ, muốn trở lại họ cũ, bèn lấy tên Hồ Cương làm người tâm phúc. Theo Minh thực lục, Lê Quý Ly xưa vốn là con của một cựu võ quan là Lê Quốc Mạo hoặc Lê Quốc Kỳ, sau khi cướp ngôi, Lê Quý Ly đổi tên thành Nhất Nguyên (一元).
Hồ Quý Ly thuở nhỏ theo học võ Nguyễn Sư Tề, sau đỗ thi Hương, rồi đỗ khoa Hoành từ. Hai chị em bà cô của Hồ Quý Ly đều làm cung nhân của Trần Minh Tông; bà Minh Từ Hoàng thái phi sinh ra Trần Nghệ Tông; bà Đôn Từ Hoàng thái phi sinh ra Trần Duệ Tông. Do đó, Trần Nghệ Tông mới lên ngôi rất tín nhiệm Quý Ly, lại đem em gái mới góa chồng là Huy Ninh công chúa gả cho.
Triều đại Trần Nghệ Tông
Năm 1369, vua Trần Dụ Tông mất, do không có con, ra chiếu cho người con của cố Cung Túc Đại vương Trần Dục tên Nhật Lễ lên ngôi. Nhật Lễ vốn là con của người làm trò trong hoàng cung tên Dương Khương. Vợ Dương Khương làm con hát trong cung, đương khi mang thai Nhật Lễ thì Trần Dục lấy làm thích, cưới về làm vợ, nhận Nhật Lễ làm con. Nhật Lễ lên ngôi, chỉ lo rượu chè dâm dật, hát xướng, tôn thất nhà Trần và các quan đều thất vọng. Năm 1370, người con thứ ba của vua Trần Minh Tông liên kết với các tôn thất và các quan làm binh biến, các tướng đem quân hàng, rốt cuộc bắt được Nhật Lễ, lên làm vua, tức Trần Nghệ Tông.
Do là anh em bên ngoại nên Hồ Quý Ly được vua Nghệ Tông tín nhiệm. Năm 1371, Quý Ly được làm Khu mật viện đại sứ và được vua gả em gái vừa góa chồng là công chúa Huy Ninh cho. Thời bây giờ, nước Chăm do Chế Bồng Nga làm vua cường thịnh, thường đem binh đánh cướp Đại Việt. Năm 1371, quân Chiêm đánh vào tận kinh đô, cướp bóc, đốt phá, nhà vua phải lánh sang Đông Ngàn tránh. Tháng 8 năm 1371, vua Nghệ Tông sai Quý Ly đi tới Nghệ An để chiêu tập dân chúng, vỗ về biên giới, đến tháng 9, gia phong làm Trung Tuyên Quốc thượng hầu.
Triều đại Trần Duệ Tông
Tháng 11 năm 1372, Trần Nghệ Tông xuống chiếu nhường ngôi cho em là Trần Kính, tức là Trần Duệ Tông, còn bản thân lên làm Thái thượng hoàng. Trần Duệ Tông là con của Đôn Từ Thái phi, cũng là cô của Lê Quý Ly. Trần Duệ Tông lấy Lê Quý Ly làm Tham mưu quân sự. Năm 1376, vua Chiêm là Chế Bồng Nga lại mang quân xâm lấn. Duệ Tông sai Đỗ Tử Bình đi đánh. Chế Bồng Nga sợ hãi, xin dâng 10 mâm vàng tạ tội. Tử Bình giấu vàng đi, lại tâu về triều rằng vua Chiêm kiêu ngạo không thần phục. Duệ Tông quyết định thân chinh đi đánh. Tháng 12 năm 1376, Duệ Tông cầm 12 vạn quân đánh Chiêm Thành. Tháng giêng năm 1377, quân Đại Việt tiến vào cửa Thi Nại (Quy Nhơn), đánh lấy đồn Thạch Kiều rồi tiến tới kinh thành Đồ Bàn nước Chiêm. Quân Việt bị quân Chiêm phục kích, Duệ Tông. Hồ Quý Ly thân mang đại binh không dám ứng cứu khiến Duệ Tông thọ nạn
Triều đại Trần Phế Đế
Năm 1377, Trần Nghệ Tông thấy Duệ Tông tử trận, nên chiêu hồn chôn ở Hy Lăng và cho lập con trưởng của Duệ Tông là Kiến Đức Đại vương Trần Hiện 16 tuổi lên làm vua, tức là Trần Phế Đế, tôn hiệu Giản Hoàng. Theo nhận xét của sử quan Ngô Sĩ Liên: vua u mê, nhu nhược, không làm nổi việc gì, uy quyền càng về tay kẻ dưới, xã tắc lung lay.
Năm 1379, Hồ Quý Ly được vua lấy làm Tiểu tư không kiêm Hành khu mật đại sứ như cũ. Hồ Quý Ly tiến cử con của thầy học mình là Nguyễn Đa Phương làm tướng quân, Phạm Cự Luận làm quyền đô sự. Người đương thời cho rằng Hồ Quý Ly có phương viên tá lự, tức có người giúp mưu tính kế vuông tròn.
Đầu năm 1380, vua Chăm Pa phát quân đánh vào Thanh Hóa, Nghệ An. Tháng 3 năm đó, Lê Quý Ly được lệnh thống lĩnh quân thủy, Đỗ Tử Bình chỉ huy quân bộ đi vào Thanh Hóa để chống giữ. Quý Ly đem quân đến sông Ngu (nay là sông Lạch Trường ở huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa), ra lệnh cho binh sĩ đóc cọc gỗ ở giữa lòng sông. Tháng 5 cùng năm, Quý Ly dẫn viên tướng chỉ huy quân Thần Vũ là Nguyễn Kim Ngao và tướng chỉ huy quân Thị vệ là Đỗ Dã Kha ra đánh. Kim Ngao quay thuyền trở lại để tránh mũi nhọn của giặc. Quý Ly chém Ngao để thị uy trước ba quân, rồi ra lệnh quân sĩ nổi trống hò reo mà tiến. Vua Chiêm Chế Bồng Nga chống cự không được, phải rút chạy về nam. Kể từ đó Đỗ Tử Bình cáo ốm, không giữ binh quyền nữa. Chỉ có Quý Ly giữ chức Nguyên Nhung hành Hải Tây Đô thống chế.
Sang năm 1382, quân Chiêm lại Bắc tiến đánh vào Thanh Hóa. Lê Quý Ly đem quân đóng đồn ở núi Long Đại ở Thanh Hóa (tức núi Hàm Rồng), Nguyễn Đa Phương đóng cọc giữ cửa biển Thần Đầu. Quân Chiêm hai đường tiến đánh. Khi thủy quân Chiêm lại gần, Đa Phương không đợi lệnh Quý Ly, cho mở cọc cắm cừ, tiến ra giao chiến. Quân Chiêm trở tay không kịp, quân Đại Việt dùng hỏa khí ném vào làm thuyền Chiêm bị cháy đắm gần hết. Quân Chiêm thua to, phải bỏ chạy vào rừng núi. Quân Việt vây núi ba ngày, quân Chiêm nhiều người bị chết đói. Thủy quân Chiêm còn lại bỏ chạy về nước. Quân Việt đuổi theo đánh đến Nghệ An. Sau đó Nguyễn Đa Phương được thăng làm Kim Ngô vệ Đại tướng quân.
Kể từ khi giành toàn thắng trong các trận sông Ngu và cửa Thần Đầu, quân thế Đại Việt đã tốt hơn nhiều. Do vậy, tháng 1 năm 1383, Trần Nghệ Tông ra lệnh cho Lê Quý Ly đem quân vào đến Lại Bộ Nương Loan (ở huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh ngày nay) nhưng gặp phải bão đánh nát mất nhiều thuyền chiến, vì vậy lại phải rút quân về. Sang tháng 6, Chế Bồng Nga cùng với đại tướng La Khải đem quân đi đường núi ra đóng ở đất Quảng Oai (nay thuộc Ba Vì, Hà Nội). Trần Nghệ Tông sai tướng Mật Ôn đi đánh, nhưng bị quân Chiêm bắt. Nghệ Tông sợ hãi, chạy khỏi Thăng Long, người học trò Nguyễn Mộng Hoa mặc nguyên quần áo lội xuống nước cản Thượng hoàng hãy ở lại chống quân Chăm Pa nhưng Nghệ Tông không nghe. Nguyễn Đa Phương ngày đêm đốc suất quân sĩ dựng rào chắn bảo vệ kinh thành, tháng 12 quân Chiêm dẫn quân về.
Năm 1384, nhà Minh đánh vùng Vân Nam, sai người sang Đại Việt đòi lương thực cấp cho quân lính ở Lâm An. Nhà Trần đồng ý cấp lương thực, các quan sai đi nhiều người nhiễm bệnh mà chết. Đến năm 1385, 1386, nhà Minh lại đòi cấp tăng nhân, các giống hoa quả, lại sai bọn Cẩm Y vệ sang mượn đường đánh Chiêm Thành, đòi 50 con voi. Quan Tư đồ, Chương túc Quốc thượng hầu Trần Nguyên Đán xin về trí sĩ ở Côn Sơn, đem con là Mộng Dữ gửi gắm cho Quý Ly. Quý Ly đem công chúa Hoàng Trung gả cho Mộng Dữ. Lúc này Hồ Quý Ly nắm quyền hành lớn, các tôn thất và quan lại tỏ ra lo lắng. Năm 1387, Hồ Quý Ly được thăng làm Đồng bình chương sự, Thượng hoàng ban cho một thanh gươm, một lá cờ đề tám chữ Văn võ toàn tài, quân thần đồng đức, Quý Ly làm một bài thơ cảm tạ.
Phế Đế mưu trừ bỏ Quý Ly
Thượng hoàng Trần Nghệ Tông tuy nắm giữ đại quyền, nhưng việc gì cũng do Quý Ly quyết định. Quý Ly tìm cách phát triển thế lực riêng, nhưng Nghệ Tông vẫn không hề nghi ngại. Lúc đó, lòng các quan lại, tôn thất phần nhiều đã chán nản, rã rời, nhiều người biết trước Hồ Quý Ly sẽ cướp ngôi nhà Trần như Trần Nguyên Đán liền kết thông gia với họ Hồ, mong được phú quý và toàn mạng sau này. Tuy nhiên, Nghệ Tông hết lòng tin rằng Quý Ly vẫn trung thành với triều Trần, nên trao cho ông gươm và một lá cờ có đề "Văn võ toàn tài, quân thần đồng đức".
Bấy giờ, Hoàng đế thấy Thượng hoàng quá tin dùng Quý Ly, mới bàn với Thái úy Trang Định vương Trần Ngạc (là con trưởng của Thượng hoàng) rằng nếu không trừ đi ắt thành vạ to. Không ngờ rằng, người hầu vua học là Vũ Như Mai biết được chuyện này, liền báo cho Quý Ly biết trước. Nguyễn Đa Phương khuyên Quý Ly nên tránh ra núi Đại Lại (ở huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa ngày nay) để chờ đợi biến động. Trong khi đó, Phạm Cự Luận lại can rằng: Quý Ly nói: Cự Luận nói:
Dryptodon leibergii
Dryptodon leibergii là một loài Rêu trong họ Grimmiaceae. Loài này được (Paris) Ochyra & Żarnowiec mô tả khoa học đầu tiên năm 2003.
Hồ Quý Ly
Phế Đế mưu trừ bỏ Quý Ly
Quý Ly nghe vậy, bèn bí mật vào yết kiến Thượng hoàng rồi cứ y tâu như lời Cự Luận. Thượng hoàng nghe vậy, bèn giả vờ vi hành về Yên Sinh, rồi sai người gọi Đế hiển đến bàn việc nước. Đế hiển đến, lập tức bị bắt rồi bị giam vào chùa Tư Phúc. Các tướng chỉ huy các phủ quân cũ như tướng chỉ huy quân Thiết Liêm là Nguyễn Khoái, Nguyễn Vân Nhi, tướng chỉ huy quân Thiết Giáp là Nguyễn Kha, Lê Lặc, tướng chỉ huy quân Thiết Sang là Nguyễn Bát Sách định đem quân vào cướp lấy vua đem ra. Đế hiển viết hai chữ "Giải giáp" đưa cho các tướng và răn bảo họ không được trái ý Thượng hoàng, các tướng mới thôi. Lát sau, Nghệ Tông đưa vua xuống phủ Thái Dương và cho thắt cổ cho chết. Bấy giờ Lê Á Phu cùng các tướng Nguyễn Khoái, Nguyễn Vân Nhi, Nguyễn Kha, Lê Lặc, Nguyễn Bát Sách và người học trò Lưu Thường vì cùng mưu với Đế hiển nên đều bị giết cả; chỉ có Nhập nội Hành khiển tả ty Lê Dữ Nghị là bị đày ra Trại Đầu. Về sự việc này, sử gia Ngô Sĩ Liên trong tác phẩm Đại Việt sử ký toàn thư có nói rằng: Khi ấy khí thế của họ Hồ đang mạnh, mọi người đều biết là nó sẽ cướp ngôi, Trang Định vương Ngạc là Thái úy, lại là con của Nghệ hoàng, thấy xã tắc sắp nghiêng đổ, nếu biết hướng vua làm điều phải, gây niềm tin ở vua cha, hiệu lệnh nghiêm ngặt, để nhiều người theo về mình, khiến cho Nghệ Tông già lẫn phải tỉnh lại. Giản hoàng nhút nhát phải tự lập, quyền bính về tay hết, mệnh lệnh ban từ trên, thì lòng gian của họ Hồ cũng phải tự ngừng lại. Trang Định không mưu tính đến việc đó, Á Phu không lường được vu mình chẳng có tài cương đoán, lại khuyên vua giết Quý Ly, mà cơ mưu không cẩn mật, để cho nó biết trước. Trang Định lại không sớm quyết đoán, bỏ lỡ cơ hội, đến nỗi công việc thất bại, thân mình bị giết, lại giết lây cả đến những quân tướng tài giỏi, thực đáng than thở biết bao! Có người hỏi: Họ Hồ trên được vua tin, dưới nắm binh quyền, dẫu đến Nguyên Đán là người có kiến thức, lại lão luyện sự đời còn không làm gì được, huống chi là Trang Định! Xin thưa: Cứ xem nói trong lòng lo sợ mà định tự tử, thì việc chế ngự Quý Ly cũng dễ thôi! Trước hết hãy trừ bọn Đa Phương, Cự Luận để chặt vây cánh của nó đi, thì thế nó phải cô ngay. Theo Minh thực lục, khoảng cuối tháng 12 năm 1388, Lê Nhất Nguyên (黎一元) giết vua Trần Vĩ (tức Trần Phế Đế) rồi chôn ở phường Đại Dương ngoại thành Thăng Long. Lê Nhất Nguyên sau đó lập Trần Nhật Hỗn (tức Trần Thuận Tông), con Trần Thúc Minh (tức Trần Nghệ Tông) (陳叔明) lên thay.
Dryptodon leibergii
Liên kết ngoài
Thể loại:Dryptodon Thể loại:Thực vật được mô tả năm 2003
Hồ Quý Ly
Triều đại Trần Thuận Tông
Vua Trần Phế Đế bị buộc cổ cho chết, Trần Nghệ Tông lập người con út là Chiêu Định vương Ngung làm hoàng đế, tức vua Trần Thuận Tông, vào năm 1388, đổi niên hiệu là Quang Thái, đại xá, tự xưng là Nguyên Hoàng. Một năm sau, vua lập con gái lớn của Quý Ly làm Hoàng hậu. Cùng năm đó, Hồ Quý Ly lấy người tâm phúc của mình là Phạm Cự Luận làm Thiêm thư Khu mật viện sự, Cự Luận tiến cử cho Quý Ly người em là Phạm Phiếm cùng Vương Khả Tuân, Dương Chương, Hàn Tử Tây, Nguyễn Sùng, Nguyễn Thư, Nguyễn Cảnh Thân và Đỗ Tử Mãn, đều là người tài giỏi.
Tháng 10 năm 1389, Chế Bồng Nga lại đánh lên Thanh Hóa, tiến vào hương Cổ Vô. Nghệ Tông lại sai Lê Quý Ly dẫn quân chống cự. Quân Chiêm đắp ngăn sông Bản Nha ở thượng lưu, quân Đại Việt đóng cọc dày đặc đối địch, giữ nhau 20 ngày. Quân Chiêm đặt sẵn quân và voi, giả vờ bỏ doanh trại rút về. Hồ Quý Ly chọn những quân tinh nhuệ, dũng cảm làm quân cảm tử truy kích quân Chiêm. Thủy quân Đại Việt nhổ cọc ra đánh, quân Chiêm phá đập nước, tung voi trận xông ra. Quân tinh nhuệ đã đi xa, quân thủy bị ngược dòng không tiến lên được. Kết quả quân Đại Việt bị thua to, hàng trăm tướng tử trận. Quý Ly để tỳ tướng Phạm Khả Vĩnh và Nguyễn Đa Phương ở lại cầm cự với giặc, còn mình thì trốn về Thăng Long. Phạm Khả Vĩnh và Nguyễn Đa Phương chống giữ ở Ngu Giang, biết mình thế yếu, bèn dùng kế giương nhiều cờ xí, buộc thuyền lớn vào cọc, sai người canh giữ, đang đêm dong thuyền nhẹ rút lui. Về việc này, Việt sử tiêu án có ghi rằng: "Việc này Quý Ly trốn trước, Đa Phương trốn theo, thế mà còn cho rằng: toán quân đi giữ gìn sau cùng, là công của mình, có vẻ khoe khoang, thế là những người thua bỏ chạy 50 bước cười người chạy 100 bước, lại không xấu hổ với quân lính buộc thuyền giữ cây gỗ đó hay sao? Còn tài cán gì mà khoe khoang." Quân Chiêm không dám đuổi theo. Quân Đại Việt rút lui trọn vẹn không bị tổn thất. Trở về kinh thành, Nguyễn Đa Phương cậy công lớn có ý lên mặt, công khai chê Quý Ly là bất tài. Quý Ly căm tức, nói với Nghệ Tông rằng trận thua này là do nghe lời Đa Phương. Nghệ Tông nghe vậy bèn cách chức Đa Phương. Quý Ly lại bảo Nghệ Tông nên giết Phương vì sợ Phương đi hàng Chiêm, khiến Đa Phuơng phải tự vẫn.
Năm 1391, Lê Quý Ly đi tuần Hóa châu, xét duyệt quân ngũ, sai tướng coi quân Thánh Dực Hoàng Phụng Thế đánh quân Chiêm. Quân Chiêm mai phục, quân Thánh Dực tan vỡ, Phụng Thế đầu hàng, khi quân chạy về, Quý Ly sai chém 30 viên đội phó.
Trước đây, khi Trần Nghệ Tông giết vua Trần Phế Đế, định lập Trần Ngạc làm vua, nhưng Quý Ly lại lừa Nghệ Tông khiến cho Nghệ Tông lập vua Thuận Tông. Ngạc có hiềm khích với Quý Ly, sợ bị giết, liền bỏ chạy ra Nam Định. Thượng hoàng Nghệ Tông sai tướng Nguyễn Nhân Liệt bắt về. Quý Ly ngầm ra lệnh Liệt giết Trần Ngạc, về sau Thượng hoàng tỉnh ngộ, hỏi ai ra lệnh giết Trần Ngạc, Nguyễn Nhân Liệt sợ nên thắt cổ chết.
Đến năm 1392, tôn thất Trần Nhật Chương lập mưu giết Quý Ly, Thượng hoàng sai người giết Nhật Chương. Có người học trò Bùi Mộng Hoa dâng sớ có ý khuyên Thượng hoàng trừ Quý Ly, Thượng hoàng đem tờ tâu ấy cho Quý Ly xem, sau Quý Ly nắm đại quyền, Mộng Hoa lánh không ra nữa. Quý Ly dâng sách mình soạn, tên Minh đạo, gồm 14 thiên dâng lên, Quốc tử trợ giáo Đoàn Xuân Lôi cho là không đúng, bị đày đi xa.
Dời đô về Thanh Hóa
nhỏ|300px|Cổng Nam [[Thành nhà Hồ, thuộc xã Vĩnh Long, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa.]] Năm 1394, tháng 2, Thượng hoàng Trần Nghệ Tông ban bức tranh Tứ phụ cho Quý Ly. Trong tranh ấy vẽ Chu công giúp vua Chu Thành vương, Hoắc Quang giúp Hán Chiêu Đế, Gia Cát Lượng giúp Thục Hậu chủ, Tô Hiến Thành giúp vua Lý Cao Tông, gọi là tranh Tứ phụ, ý nói nên giúp vua Thuận Tông cũng nên như thế.
Thượng hoàng ban đêm nằm mơ thấy Duệ Tông về đọc cho bài thơ, Thượng hoàng suy ngẫm về bài thơ, cho đó là điềm Quý Ly lấy mất ngôi vị nhà Trần, nhưng không thể làm gì được nữa. Tháng 4, Thượng hoàng Nghệ Tông gọi Quý Ly vào: Quý Ly cởi mũ, khấu đầu khóc lóc mà thề rằng:
Tháng 12, năm 1394, Thượng hoàng Nghệ Tông băng hà. Năm sau, Lê Quý Ly lên làm Nhập nội Phụ chính Thái sư Bình chương quân quốc trọng sự, Tuyên trung Vệ quốc Đại vương, đeo lân phù vàng. Ông cho người dịch thiên Vô Dật ra chữ Nôm để dạy Thuận Tông và tự xưng là Phụ chính Cai giáo Hoàng đế. Vua cho Quý Ly ở bên hữu sảnh, đài gọi là Họa lư.
Đến năm 1397, Quý Ly sai viên quan Đỗ Tỉnh đi xem đất và đo đạc động An Tôn phủ Thanh Hóa, ý muốn di chuyển kinh đô về Thanh Hóa. Phạm Cự Luận và Nguyễn Nhữ Thuyết can, Quý Ly không nghe. Quý Ly bỏ Nguyễn Nhữ Thuyết không dùng, điều mưu sĩ Phạm Cự Luận đi đánh quân phản loạn ở Tuyên Quang, người này bị thua trận chết. Như vậy khi đã nắm đại quyền, hai người tâm phúc, là tướng quân Nguyễn Đa Phương và mưu sĩ Phạm Cự Luận đều bị Lê Quý Ly trừ bỏ. Đến tháng 11, Quý Ly bức vua Thuận Tông dời kinh đô về Thanh Hóa, cung nhân Trần Ngọc Cơ và Trần Ngọc Kiểm nói mật với vua rằng dời đô thế nào cũng bị cướp ngôi, Quý Ly cho giết cả.
Theo Lê Quý Đôn, thể lệ của nhà Trần, dùng người trong tộc họ Trần làm Tể tướng, dẫu nắm công việc trong nước, cũng không được quyền cai quản quân đội, quyền bính trong nước do quan Hành khiển giữ. Vua Nghệ Tông phá lệ, không dùng người họ Trần, phong Hồ Quý Ly làm Bình chương Phụ chính, lại cai quản cả quân đội, khiến cho quyền Hồ Quý Ly to lớn, mới gây ra họa cướp ngôi.
Triều đại Trần Thiếu Đế
Năm 1398, Hồ Quý Ly bức vua Thuận Tông nhường ngôi cho Thái tử An, tức vua Trần Thiếu Đế; lúc ấy Thái tử mới có 3 tuổi. Còn mình tự xưng Khâm đức Hưng liệt Đại vương. Đến năm 1399 lại sai Xa kỵ vệ thượng tướng quân Phạm Khã Vĩnh giết vua Thuận Tông. Ít lâu sau, Thái bảo Trần Nguyên Hãng, Thượng tướng quân Trần Khát Chân cùng Phạm Khả Vĩnh lập mưu giết Quý Ly, sự việc không thành, những người đồng mưu gồm 370 người đều bị giết.
Tháng 6, năm 1399, Quý Ly tự xưng làm Quốc tổ Chương hoàng, vào ở cung Nhân Thọ, điềm nhiên mặc áo vàng, ra vào hoàng cung theo lệ như Hoàng đế, dùng 12 cái lọng vàng. Con thứ là Hán Thương xưng là Nhiếp thái phó, ở bên hữu điện Hoàng Nguyên. Con cả là Nguyên Trừng làm Tư đồ. Bảng văn thì đề là Phụng Nhiếp chính Quốc tổ Chương hoàng, chỉ xưng là "dư" mà chưa dám xưng "trẫm".
Cướp ngôi vua
Tháng 2 năm 1400, Quý Ly lúc ấy đã 64 tuổi, bức vua Trần nhường ngôi, buộc các quan và tôn thất ba lần dâng biểu khuyên lên ngôi. Quý Ly giả vờ ba lần từ chối, nói: Ta sắp xuống lỗ rồi, còn mặt mũi nào trông thấy tiên đế ở dưới đất nữa. Rồi tự lập làm vua, đặt niên hiệu Thánh Nguyên, quốc hiệu Đại Ngu, đổi thành họ Hồ.
Chưa được một năm, theo cách nhà Trần, ông nhường ngôi cho con thứ là Hồ Hán Thương, làm Thái thượng hoàng nhưng vẫn tự mình quyết đoán mọi công việc. Về phần Trần Thiếu Đế, do là cháu ngoại nên ông chỉ phế làm Bảo Ninh Đại vương và giam lỏng.
Để dò xét ý hai con là Hồ Hán Thương và Hồ Nguyên Trừng, Hồ Quý Ly ra câu đối "Phiến đá kỳ lạ này, có lúc làm mây làm mưa để làm tươi mát cho dân sinh." Nguyên Trừng biết ý phụ hoàng, đối lại "Ba tấc gỗ thông đây, một ngày kia sẽ làm rường làm cột giúp xã tắc.", tỏ ý sẽ hết lòng phò trợ Hán Thuơng. Dù vậy, giữa Hán Thương và Nguyên Trừng vẫn có điều bất hoà. Viên cận thần Nguyễn Ông Kiều biết chuyện, đi nói cho người ngoài nghe, bị Hồ Quý Ly giết chết.
Chính sách cai trị
trái|300px|thumb|Giếng Vua, di tích đàn Giao ở [[Thanh Hóa, nơi nhà Hồ thực hiện lễ Tế Giao, nghi lễ chỉ dùng cho Thiên tử.]] Năm 1397, Hồ Quý Ly làm Phụ chính Thái sư, đã sửa đổi chế độ hành chính, nhằm tăng cường tổ chức của các khu vực hành chính, chia cả nước làm lộ và trấn; lộ hay trấn thống hạt phủ, phủ thống hạt châu, châu thống hạt huyện, huyện thống hạt xã. Để tăng cường sự thống nhất, nhà Hồ đặt các trạm dịch từ Thăng Long, phía bắc đến Lạng Sơn, phía nam đến Thăng Hoa. Đổi Thanh Hóa làm trấn Thanh Đô, Quốc Oai làm trấn Quảng Oai, Đà Giang làm trấn Thiên Hưng, Nghệ An làm trấn Lâm An, Trường Yên làm trấn Thiên Quan, Diễn Châu làm trấn Vọng Giang, Lạng Sơn phủ làm trấn Lạng Sơn, Tân Bình phủ làm trấn Tân Bình. Sang đời Hồ, khi chiếm được hai châu Đại Chiêm và Cổ Lũy đã đặt làm bốn châu Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa, gồm làm lộ Thăng Hoa, tức miền Quảng Nam, Quảng Ngãi ngày nay. Cùng năm 1397, Quý Ly bức vua Trần dời đô vào Thanh Hóa, đặt Thăng Long (hay Đại La Thành) thành Đông Đô, gọi thành mới xây ở núi An Tôn thuộc Thanh Hóa là Tây Đô.
Thành nhà Hồ xây dựng ở vị trí đặc biệt hiểm yếu, nằm giữa hai con sông lớn là sông Mã và sông Bưởi, vây quanh là hệ thống núi non hiểm trở: Đốn Sơn, Yên Tôn, Hắc Khuyển, Xuân Đài, Trác Phong, Tiến Sĩ, Kim Ngọ, Ngưu Ngọa, Voi. Có lẽ Hồ Quý Ly cũng nhận ra rằng lòng dân - nhất là ở Thăng Long, không ủng hộ việc Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần nên đã lui về Tây Đô. Ngoài ra, việc dời đô còn nằm trong chiến lược phòng thủ đối với nhà Minh.
Thành nhà Hồ có chu vi trên 3,5 km, rộng khoảng 150 hécta được xây dựng chỉ vỏn vẹn trong vòng 3 tháng, có thể thấy được sự khó nhọc, vất vả của binh lính, người dân bị điều đi làm phu xây dựng thành. Nhà Hồ đã không quan tâm đến việc khoan thư sức dân, liên tục bắt binh lính, phu phen xây dựng các công trình, trong đó đỉnh cao là Thành nhà Hồ, bất kể đời sống người dân lúc ấy vô cùng khốn khó. Câu chuyện về nàng Bình Khương có chồng là dân phu bị chết khi xây dựng Thành nhà Hồ, nàng đã đập đầu chết theo và được dân chúng lập đền thờ, phần nào cho thấy sự oán hận của người dân đối với các công trình xây dựng của nhà Hồ.
Tháng 8 năm 1402, Hồ Hán Thương cho đắp đàn Nam Giao, hôm tế, Hán Thương ngồi kiệu Vân Long, từ cửa Nam đi ra, các cung tần, mệnh phụ, quan văn, quan võ trong triều theo thứ tự đi sau. Mũ áo của đàn bà kém chồng một bậc, nếu bản thân là tôn quý thì không phải kém. Đàn Nam Giao chính là nơi biểu hiện quyền lực tinh thần của vương triều trước trời – đất và lịch sử dân tộc, nhà Hồ coi mình là Thiên tử, không khác gì với các vị vua Trung Quốc.
Hồ Quý Ly bãi bỏ quốc hiệu Đại Việt mà lấy Quốc hiệu “Đại Ngu”, hàm ý hướng về Nghiêu Thuấn ở Trung Quốc, quê hương gốc gác họ Hồ. Chữ “Ngu” có nghĩa là “sự yên vui, hòa bình”, và có nghĩa là "con trâu". Nhiều sử gia như Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử ký toàn thư đều chê cười việc làm này của Hồ Quý Ly, gọi đó là "Không phải mả nhà mình mà cúng là siểm nịnh", "... họ hàng xa xôi, các đời biến đổi, khó mà tin được. Quý Ly lại nhận là dòng dõi xa của Hồ Công Mãn, tế Ngu Thuấn làm thủy tổ, thì cái tội dối đời để tiếm ngôi thực không gì to bằng".
Phát hành tiền giấy
nhỏ|Tiền Thánh Nguyên Thông bảo đời Hồ Quý Ly. phải|200px|thumb|Bản vẽ tiền Thông bảo hội sao. Một trong những cải cách nổi bật của Hồ Quý Ly là phát hành tiền giấy. Đây được cho là loại tiền giấy đầu tiên ở Việt Nam.
Từ năm 1396, trước khi lên ngôi, Hồ Quý Ly đã cho phát thứ tiền giấy gọi là Thông bảo hội sao. In xong, ra lệnh cho dân cả nước đến đổi 1 quan tiền đồng lấy 1 quan 2 tiền giấy. Cấm tiêu riêng, chứa riêng tiền đồng; số tiền đồng thu hồi chứa ở kho Ngao trì kinh thành và trị sở các huyện. Phạm tội chứa tiền đồng hình phạt cũng như làm tiền giả. Thể thức tiền giấy: tờ 10 đồng vẽ rồng, tờ 30 đồng vẽ sóng, tờ 1 tiền vẽ mây, tờ 2 tiền vẽ rùa, tờ 3 tiền vẽ lân, tờ 5 tiền vẽ phượng, tờ 1 quan vẽ rồng. Kẻ nào làm tiền giả bị xử tử, tài sản bị tịch thu. Lại cho đánh thuế các thuyền buôn, chia ra 3 mức: thượng, trung, hạ. Tuy nhiên, việc dùng tiền giấy không được sự ủng hộ của dân chúng và nhà Hồ đã thất bại trong cuộc cải cách tiền tệ này. Thực tế, đến năm 1403, tức sau bảy năm ban hành, tiền giấy vẫn không được ưa dùng, và do nhà nước cấm tiền đồng, nhân dân buộc phải trao đổi theo hình thức hàng đổi hàng. Nhà nước đã phải định giá tiền giấy cho trao đổi, lập điều luật định tội không tiêu tiền giấy.
Một số học giả đương đại ca ngợi cải cách của Hồ Quý Ly về phát hành tiền giấy là "đi trước thời đại", nhưng thực ra chính sách phát hành tiền giấy đã được nhà Tống (Trung Quốc) áp dụng từ 3 thế kỷ trước đó, nên cũng không thể coi đây là "phát minh" của Hồ Quý Ly. Vấn đề là nhà Tống đã nhận ra những nhược điểm của tiền giấy vào thời kỳ đó (dễ làm giả, người dân không tin tưởng) nên không áp dụng với quy mô lớn, phần lớn tiền tệ của nhà Tống vẫn là tiền đồng. Sau này nhà Nguyên kế tiếp nhà Tống, thời Nguyên Vũ Tông (cai trị 1307 – 1311) do bị thiếu hụt ngân khố nên đã hạ lệnh in rất nhiều tiền giấy, kết quả là tiền giấy bị mất giá trị nghiêm trọng, đời sống nhân dân xáo trộn. Hồ Quý Ly cũng giải quyết vấn đề ngân khố theo cách làm của Nguyên Vũ Tông, và kết quả là cũng thất bại giống hệt như vậy.
Theo Phan Huy Chú bình trong sách Lịch triều hiến chương loại chí:
Năm 1403, đặt ra chức Thị giám tức người coi chợ, ban hành các đồ đo lường (cân, thước, đấu, thưng), định giá tiền giấy cho mua bán với nhau. Bây giờ phần nhiều người buôn bán chê tiền giấy, lại đặt ra luật lệ để xử tội ai không tiêu tiền giấy. Chính sách này càng làm hạn chế hoạt động kinh doanh buôn bán trong đời sống xã hội.
Nhà Hồ ngoài việc dùng pháp luật cưỡng bức còn đưa ra nhiều biện pháp khác cố làm cho đồng tiền đó được lưu hành rộng rãi trong nhân dân. Năm 1401 đặt ra kho thường bình, nghĩa là luôn luôn cân bằng, phát tiền giấy cho các lộ, theo giá cả mua thóc chứa vào kho, nhằm bình ổn giá thóc. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, bây giờ số quan lại ở các phủ, châu, huyện có sự thay đổi nên không làm được.
Chính vì vậy, chế độ sử dụng tiền giấy không tồn tại lâu. Sau khi nhà Hồ mất, tiền giấy cũng mất theo.
Cải cách thuế khoá
Định lại các lệ thuế và tô ruộng, triều trước mỗi mẫu thu 3 thăng thóc nay thu 5 thăng. Bãi dâu, triều trước mỗi mẫu thu 9 quan hoặc 7 quan, nay thu hạng thượng đẳng mỗi mẫu 5 quan tiền giấy; hạng trung 4 quan tiền giấy, hạng hạ đẳng 3 quan tiền giấy. Tiền nộp hằng năm của đinh nam trước thu 3 quan, nay chiểu theo số ruộng, người nào chỉ có 5 sào thì thu 5 tiền giấy; từ 6 sào đến 1 mẫu thì thu 1 quan; 1 mẫu 1 sào đến 1 mẫu 5 sào thu 1 quan 5 tiền; từ 1 mẫu 6 sào đến 2 mẫu thu 2 quan; từ 2 mẫu 1 sào đến 2 mẫu 5 sào thu 2 quan 6 tiền, từ 2 mẫu 6 sào trở lên thu 3 quan. Đinh nam không có ruộng, trẻ mồ côi, bà góa dẫu có ruộng cũng được miễn trừ.
Giáo dục và học thuật
Từ năm 1396, Hồ Quý Ly đã cho thay đổi cách thi tuyển. Ban đầu thời Trần thi Thái học sinh chia ra thượng trại, hạ trại; thi Đình chia ra kinh, trại (Nghệ An, Thanh Hóa thời Trần gọi là Trại) lấy đỗ Tam khôi, văn thể không xác định. Đến đây, dùng phép thi của nhà Nguyên, dùng văn thể bốn trường, bỏ bài ám tả cổ văn. Trường thứ nhất thi một bài kinh nghĩa hạn 500 chữ trở lên, trường nhì thi bài thơ Đường luật, một bài phú dùng thể Ly tao hoặc cổ thể hoặc văn tuyển hạn 500 chữ trở lên; trường tam thi chiếu chế biểu; trường tư thi văn sách, ra đề về kinh sử hạn 1000 chữ trở lên. Sử gia Ngô Sĩ Liên đánh giá: "Phép khoa cử đời Trần đến nay mới đủ văn tự bốn trường, đến nay còn không thay đổi được. Chọn nhân tài bằng văn học không gì hơn phép này." và nhận xét một số người đỗ đạt trong giai đoạn này là "văn chương cự phách một thời".
Năm 1397, Hồ Quý Ly có ban tờ chiếu, nhân danh vua Trần Thuận Tông. ra lệnh cho các lộ Sơn Nam, Kinh Bắc và Hải Đông đặt một vị học quan, được cấp ruộng công, từ đó thu học trò mà dạy dỗ rồi hàng năm tiến cử cho triều đình. Theo sử gia Ngô Sĩ Liên, tờ chiếu ban ra tốt đẹp, nhưng không thấy thi hành, theo sử gia đó là cách Quý Ly lấy lòng nhân tâm.
Đến năm 1402, Hồ Hán Thương định cách thức thi cử nhân: Tháng 8 năm nay thi Hương, ai đỗ thì được miễn lao dịch, tháng 8 năm sau thi ở Lễ bộ, ai đỗ thì bổ dùng, lại đến tháng 8 sang năm nữa thi Hội, ai đỗ thì sung Thái học sinh, cứ ba năm một khoa. Phép thi theo nhà Nguyên, thi ba trường, lại có kì văn sách là trường tư, một kì thi viết và tính là trường năm.
So với các cải cách khác, cải cách giáo dục của Hồ Quý Ly dường như dễ được chấp nhận nhất, xuất phát từ thực tiễn lúc đó, có ý định giảm bớt lối học giáo điều, tăng cường sử dụng chữ Nôm trong giảng dạy và sáng tác.
Quân sự
Có lần Hồ Quý Ly nói với các quan rằng: Làm sao để có 100 vạn quân để chống giặc Bắc? Viên Đồng tri Khu mật sứ Hoàng Hối Khanh dâng lên kế sách, làm sổ hộ tịch trong cả nước, biên hết vào sổ những nhân khẩu từ hai tuổi trở lên và lấy số hiện tại làm thực số, không cho người lưu vong mà vẫn biên tên trong sổ. Yết thị cho các phiên trấn hễ có người kinh nào trú ngụ thì đuổi về nguyên quán. Đến năm 1401, làm sổ hộ tịch xong, tính số người từ 15 tuổi trở lên 60 tuổi trở xuống được gấp bội so với trước, cho nên năm 1402 điểm binh càng nhiều.
Hồ Quý Ly, Hồ Hán Thương lập phép hạn chế gia nô, chiếu theo phẩm cấp được cấp số lượng khác nhau, thừa phải dâng lên triều đình. Bây giờ nhiều sĩ đại phu tham phú quý, muốn được lòng nhà Hồ, dâng thư khuyên giết hại con cháu nhà Trần, giảm bớt số ruộng và nô để nén bớt thế lực của họ.
Vũ khí, thiết bị quân sự vào thời kỳ này đã có những bư­ớc tiến quan trọng về mặt kỹ thuật và tính năng. Hồ Nguyên Trừng cải tiến loại súng thần cơ để nâng cao sức công phá, hơn hẳn súng thần cơ thời nhà Trần. Thủy binh đã được trang bị thuyền chiến lớn hơn. Cho đóng nhiều thuyền đinh sắt để phòng quân Minh, có hiệu là Trung tàu tải lương, Cổ lâu thuyền tải lương, chỉ mượn tiếng là chở lương thôi nhưng bên trên có đường sàn đi lại để tiện việc chiến đấu, bên dưới thì hai người chèo một mái chèo. Bên cạnh đó, nhà Hồ xây dựng các hệ thống phòng tuyến trên mặt đất để phòng thủ quốc gia như thành Tây Đô, thành Đa Bang và cả một hệ thống công trình phòng thủ có quy mô lớn, dài gần 400 km kéo dài từ núi Tản Viên, men theo sông Đà, sông Hồng, sông Luộc đến cửa sông Thái Bình. Năm 1405, Hồ Hán Thương định quân Nam ban và Bắc ban, chia thành 12 vệ; quân Điện hậu đông và tây chia thành 8 vệ; mỗi vệ 18 đội, mỗi đội 18 người. Đại quân thì 30 đội, trung quân thì 20 đội, mỗi doanh là 15 đội, mỗi đoàn là 10 đội, Cấm vệ đô thì 5 đội, do Đại tướng quân thống lĩnh. Tổng số quân trong 12 vệ Nam Bắc là 4.320 người, trong 8 vệ Đông Tây là 2.820 người; trong mỗi đại quân là 540 người, trung quân là 360 người. Lại đặt hai vệ Thiên Ngưu và Phụng Thần thuộc quân Long tiệp, cùng đặt các chức thủy quân Đô tướng và bộ quân Đô úy. Lại thêm hương binh, chọn người có chức tước tạm cho cai quản. Mộ những kẻ vong mệnh làm quân dũng hãn, đặt chức thiên hộ và bách hộ để cai quản.
Chiến tranh với Chiêm Thành
Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần vào tháng 2 năm 1400, đến tháng 12 phát binh 15 vạn quân đánh Chiêm Thành. Tháng 7, năm 1402, Hán Thương đem đại quân đi đánh Chiêm Thành, chúa Chiêm Ba Đích Lại sợ, sai cậu là Bố Điền dâng một voi trắng, một voi đen, sản vật và đất Chiêm Động để xin rút quân. Bồ Điền tới, Quý Ly ép phải sửa tờ biểu là dâng nộp cả động Cổ Lũy, rồi chia đất ấy thành bốn châu Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa, đặt An phủ sứ và An phủ phó sứ lộ Thăng Hoa để cai trị; miền đầu nguồn đất ấy thì đặt trấn Tân Ninh. Chiêm Thành thu lấy những dân phụ cận đưa về nước. Hán Thương điều An phủ sứ lộ Thuận Hóa là Nguyễn Cảnh Chân làm An phủ sứ lộ Thăng Hoa. Cảnh Chân dâng thư xin theo việc cũ của nhà Hán, nhà Đường, mộ người nộp thóc rồi ban tước, miễn lao dịch,.. nhằm đủ thóc để phòng bị biên cương. Hồ Quý Ly phê: Biết được mấy chữ mà dám nói việc Hán Đường, thực là thằng ngọng hay nói, chỉ chuốc lấy tiếng cười mà thôi.