cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Định Tây
Lịch sử
Năm thứ 28 (278 TCN) thời Tần Chiêu Tương vương, nước Tần đặt Lũng Tây quận, quận trị nằm tại Địch Đạo (狄道, nay thuộc huyện Lâm Thao), cai quản toàn bộ Định Tây ngày nay. Do quận trị của quận này nằm ở phía tây của Lũng Thủy nên có tên gọi là Lũng Tây. Sau đó, trong một thời gian dài, khu vực Định Tây thuộc về Lũng Tây, Tần châu. Sang thời Ngũ Hồ thập lục quốc, chiến sự diễn ra thường xuyên, khu vực nay là Định Tây trước sau thuộc về các nước Tiền Lương, Hậu Lương, Tiền Triệu, Hậu Triệu, Tiền Tần, Hậu Tần. Đến thời Nam-Bắc triều, Định Tây phân thuộc Tần châu, Hà châu. Năm Kiến Minh thứ 1 (530) thời hoàng đế Nguyên Diệp, triều Bắc Ngụy thiết lập Vị châu, song sau đó lại thường xuyên thay đổi. Năm Nghĩa Ninh thứ 2 (618) thời Tùy Cung Đế, đổi Lâm Thao quận để lập Mân châu. Năm Thiên Bảo thứ 1 (742) thời Đường Huyền Tông, cải Mân châu thành Hòa Chính quận. Năm Càn Nguyên thứ 1 (758) thời Đường Túc Tông, triều đình Đường đặt lại Mân châu. Năm Thượng Nguyên thứ 2 (763) thời Đường Túc Tông, Thổ Phồn đánh chiếm Mân châu, Thổ Phồn sau đó cũng chiếm Lâm châu và Vị châu. Thổ Phồn thống trị khu vực nay là Định Tây trong hơn 300 năm.
Năm Nguyên Phong thứ 4 (1081) thời Tống Thần Tông, quân Tống thu phục đất cũ Tây Hạ, đặt tên là Định Tương thành (nay là vùng đô thị của Định Tây), tên Định Tây bắt đầu từ đó. Năm Trinh Hựu thứ 4 (1216) thời Kim Tuyên Tông, triều đình nhà Kim thăng Định Tây huyện thành Định Tây châu. Sang thời nhà Nguyên, Định Tây thuộc về Thiểm Tây hành tỉnh, năm Chí Chính thứ 12 (1352) thời Nguyên Huệ Tông, do khu vực vừa trải qua động đất lớn, triều đình Nguyên đổi tên Định Tây châu thành An Định châu. Năm Hồng Vũ thứ 10 (1377) thời Minh Thái Tổ, An Định bị giáng thành huyện. Thời nhà Minh và nhà Thanh, khu vực Định Tây thuộc về Thiểm Tây.
Năm 1914, huyện An Định được đổi thành huyện Định Tây, thuộc đạo Lan Sơn của tỉnh Cam Túc. Năm 1936, huyện Định Tây thuộc đệ nhất hành chính đốc sát chuyên viên công thự của tỉnh Thiểm Tây. Năm 1944, huyện Định Tây chuyển sang thuộc đệ cửu hành chính đốc sát chuyên viên công thự. Sau khi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thành lập, hành chính của khu vực Định Tây có nhiều thay đổi. Tháng 4 năm 2003, địa khu Định Tây trở thành địa cấp thị Định Tây, huyện Định Tây đổi thành khu An Định.
Ngày 22 tháng 7 năm 2013, xảy ra trận động đất mạnh 6,6 độ Richter với tâm chấn nằm tại thành phố Định Tây.
Tham khảo
Thể loại:Định Tây Thể loại:Thành phố tỉnh Cam Túc
Genicanthus spinus
Genicanthus spinus là một loài cá biển thuộc chi Genicanthus trong họ Cá bướm gai. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1975.
Từ nguyên
Từ định danh của loài trong tiếng Latinh có nghĩa là "gai, ngạnh", hàm ý đề cập đến hàng gai đặc biệt lớn nằm trước ổ mắt.
Phạm vi phân bố và môi trường sống
Loài này sống gần các rạn san hô và đá ngầm ở mặt trước rạn ở độ sâu khoảng từ 30 đến ít nhất là 100 m.
Mô tả
G. spinus có chiều dài cơ thể tối đa được biết đến là 35 cm. Chúng là loài dị hình giới tính rõ rệt.
Cá cái: tổng thể có màu xanh lam nhạt, hai thùy đuôi và vùng trên mắt hơi thẫm xanh hơn. Đuôi lốm lốm các vệt đen, trên cả các thùy. Cá đực có các dải sọc dọc màu đen ở thân trên và cuống đuôi (không kéo dài xuống phần bụng). Đỉnh đầu có các vạch xám; nửa dưới đầu, ngực và bụng trước lốm đốm xám. Vây lưng và vây hậu môn màu xám phớt vàng, viền xanh óng (vây lưng có một dải vàng nhạt dọc theo gốc). Đuôi màu xanh nhạt; thùy đuôi màu vàng nâu (dài hơn cá cái), viền xanh óng. Các vây còn lại trắng, hơi phớt xanh.
Số gai vây lưng: 15; Số tia vây ở vây lưng: 16–17; Số gai vây hậu môn: 3; Số tia vây ở vây hậu môn: 18–19; Số tia vây ở vây ngực: 16–17.
Sinh thái
Thức ăn chủ yếu của G. spinus là động vật phù du. Chúng thường sống thành từng nhóm nhỏ với một con đực thống trị cùng bầy cá cái trong hậu cung của nó, và hợp thành đàn lớn khi cùng kiếm ăn.
G. spinus hầu như chưa được đánh bắt trong ngành buôn bán cá cảnh.
Trích dẫn
S Thể loại:Cá Thái Bình Dương Thể loại:Cá châu Đại Dương Thể loại:Động vật được mô tả năm 1975
Sugita Tomokazu
Sugita Tomokazu (杉田 智和) là một nam diễn viên lồng tiếng người Nhật đến từ tỉnh Saitama, hiện đang làm việc cho AGRS. Vai lồng tiếng đáng chú ý nhất của anh là Sakata Gintoki trong Gintama, anh cũng là người lồng tiếng cho Kyon trong Suzumiya Haruhi no Yūutsu. Anh là một trong ba MC phụ trách chương trình phát thanh BlueRadio để quảng cáo cho trò chơi điện tử Blazblue, được sản xuất và phát hành bởi Nico Nico Douga. Hai người còn lại là Kondou Kanako và Imai Asami, cũng lồng tiếng cho các nhân vật trong Blazblue.
Sugita là bạn thân của Nakamura Yuichi, đồng nghiệp của anh, từ năm 2001. Cả hai đều đảm nhận những vai chủ chốt trong hai chuyển thể anime từ visual novel của Key, Aizawa Yuichi trong Kanon và Okazaki Tomoya trong CLANNAD.
Tại Anime Grand Prix lần thứ 33, vai lồng tiếng Sakata Gintoki cho anime Gintama của anh đã thắng giải nhân vật nam được ưa thích nhất, và ở giải trước đó là Kyon trong The Melancholy of Suzumiya Haruhi. Sugita và Nakamura làm việc cùng nhau trong sê-ri Blazblue cho lần lượt hai vai chính diện là Ragna và phản diện là Hazama.
Vai diễn nổi bật
ANIME TOKUSATSU
Liên kết ngoài
Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Người Saitama Thể loại:Nam diễn viên lồng tiếng Nhật Bản Thể loại:Sinh năm 1980
T1419 (nhóm nhạc)
T1419 (, viết tắt của "Teen 1419") là một nhóm nhạc nam Hàn-Nhật được thành lập vào năm 2021 dưới sự quản lí của MLD Entertainment. Nhóm bao gồm 9 thành viên: Noa, Sian, Kevin, Gunwoo, Leo, On, Zero, Kairi và Kio. Tháng 1 năm 2021, T1419 ra mắt đĩa đơn đầu tay là ''Before Sunrise Part. 1''.
2020 – nay: Khởi đầu với loạt album Before Sunrise
Vào ngày 13 tháng 10 năm 2020, MLD Entertainment thông báo hợp tác với NHN Entertainment Corporation và Sony Music để ra mắt một nhóm nhạc nam mới vào tháng 12 cùng năm. Nhóm sẽ ra mắt tại Hàn Quốc, Nhật Bản và Hoa Kỳ. MLD đã ký thỏa thuận đối tác kinh doanh với ICM Partners để nhóm hoạt động tại Hoa Kỳ. Ngày hôm sau, một bức ảnh teaser bao gồm các thành viên được đăng tải.
Vào ngày 11 tháng 1 năm 2021, T1419 ra mắt với album đơn đầu tay là ''Before Sunrise Part. 1'' cùng với đĩa đơn chính "Asurabalbalta".
Vào ngày 31 tháng 3 năm 2021, nhóm trở lại với đĩa đơn thứ hai ''Before Sunrise Part. 2'' cùng đĩa đơn chính là "Exit".
Vào ngày 23 tháng 8 năm 2021, T1419 phát hành đĩa đơn thứ ba, Before Sunrise Part. 3, và đĩa đơn chính "Flex".
Truyền hình thực tế
= Giải thưởng và đề cử =
= Tham khảo =
Liên kết ngoài
Thể loại:Nhóm nhạc nam Hàn Quốc Thể loại:Nhóm nhạc dance Hàn Quốc Thể loại:Nhóm nhạc K-pop Thể loại:Ban nhạc từ Seoul Thể loại:Khởi đầu năm 2021 ở Hàn Quốc
Platycercus caledonicus
Platycercus caledonicus là một loài vẹt bản địa Tasmania và các quần đảo trên eo biển Bass. Nó được mô tả bởi nhà tự nhiên học người Đức Johann Friedrich Gmelin năm 1788. Đạt chiều dài 37 cm (14.5 in), đây là loài dài nhất trong chi Platycercus. Hai phân loài hiện đang được công nhận. P. caledonicus có đầu, cổ và các phần dưới thân màu vàng, một vạch đỏ ở khoảng lông trên mỏ và má màu tím-lam. Lông trên lưng chủ yếu có màu đen và lục, đuôi dài màu làm và lục. Cả hai giới có bộ lông tương tự nhau, con mái có màu vàng sậm hơn một chút và có những vệt đỏ nổi bật, cũng như mỏ nhỏ hơn. Con non và chưa trưởng thành có lông chủ yếu màu lục.
Được tìm thấy ở một loạt môi trường sống khác nhau, P. caledonicus là một loài ăn thực vật, ăn hạt cây, quả mọng, quả hạch, trái cây, và hoa, nhưng cũng ăn côn trùng và ấu trùng côn trùng. Chúng xây tổ trong hốc cây. Chúng phổ biến và dễ bắt gặp khắp Tasmania, nên được IUCN xem là một loài ít quan tâm. Phân loài đảo King được phân loại là dễ thương tổn vì môi trường sống của chúng trên đảo đang dần mất đi.
Mô tả
thumb|left|Con trưởng thành. P. caledonicus trưởng thành dài 29 to 36 cm, sải cánh 44-54 cm, và một cái đuôi dài với chừng mười hai lông đuôi, hai lông ở trung tâm dài hơn. Chim trống trưởng thành nặng hơn, trung bình khoảng 150 g so với con mái là 120 g, và có mỏ lớn hơn.
P. caledonicus có đầu và phần dưới thân vàng với má màu lam, vạch đỏ ở khoảng lông trên mỏ. Cánh màu đen và lục, với phần rìa và thùy cánh màu lam-tím. Mống mắt nâu, mỏ xám nhạt, còn gốc mỏ xám đậm. Chân màu xám. Phần lông vàng của con mái sậm hơn và thường có những vệt đỏ.
Chú thích
Thể loại:Platycercus Thể loại:Chim Úc Thể loại:Động vật được mô tả năm 1788 Thể loại:Loài ít quan tâm
Yeri (ca sĩ)
Kim Ye-rim (Hangul: 김예림, Hanja: 金藝琳, Hán-Việt: Kim Nghệ Lâm, sinh ngày 5 tháng 3 năm 1999), thường được biết đến với nghệ danh Yeri, là một ca sĩ và diễn viên người Hàn Quốc. Cô là thành viên nhỏ tuổi nhất của nhóm nhạc nữ Hàn Quốc Red Velvet do công ty SM Entertainment thành lập và quản lý.
Tiểu sử
Yeri sinh ngày March 5, 1999 tại Seoul, Hàn Quốc. Cô là chị cả trong gia đình có bốn chị em gồm: cô (Kim Ye-rim), Kim Yu-rim, Kim Ye-eun và Kim Chae-eun. Năm 2011, Yeri tham gia buổi thử giọng "SMTown Weekly Audition" tại Hàn Quốc và trở thành thực tập sinh ngay sau đó. Cô từng theo học tại trường Nghệ thuật Hanlim. Và tốt nghiệp vào ngày 8 tháng 2 năm 2018.
Trước khi ra mắt và SM Rookies
trái|nhỏ|Yeri tại lễ khai trương Botkier Pop-Up Store vào ngày 11 tháng 4 năm 2019 Yeri gia nhập SM Entertainment sau khi thử giọng tại SM Weekly Audition vào năm 2011. Năm 2014, cô biểu diễn với tư cách là một trong những thành viên sắp tới của nhóm đào tạo trước khi ra mắt của SM Entertainment SM Rookies trong SM Town Live World Tour IV. Cô xuất hiện chớp nhoáng trong phần giới thiệu bài hát đầu tay của Red Velvet, "Happiness", trước khi ra mắt với tư cách thành viên vào năm 2015.
2015–nay: Red Velvet và hoạt động cá nhân
Yeri được giới thiệu là thành viên mới của Red Velvet vào ngày 10 tháng 3 năm 2015, trong thời gian quảng bá cho vở kịch mở rộng đầu tiên (EP) Ice Cream Cake của họ. Từ ngày 9 tháng 5 đến ngày 14 tháng 11, Yeri dẫn chương trình âm nhạc Show ''! Music Core'' cùng với Minho từ Shinee và N từ VIXX.
Vào tháng 7 năm 2016, Yeri đóng vai nữ chính trong video âm nhạc cho đĩa đơn "Way Back Home" của J-Min và Shim Eun-jee, được phát hành như một phần của dự án SM Station. Năm 2016, Yeri trở thành MC cho chương trình truyền hình trực tuyến SM C&C The Viewable SM cùng với Leeteuk.
Vào tháng 12 năm 2017, ca sĩ Ragoon đã phát hành EP Talking với đĩa đơn chủ đề "Story" do Yeri đồng sáng tác.
Vào tháng 4 năm 2018, Yeri đã được xác nhận là một phần trong dàn diễn viên của chương trình tạp kỹ mới Secret Unnie của đài JTBC cùng với Han Chae-young. Vào ngày 13 tháng 12, Yeri, cùng với Renjun, Jeno và Jaemin của NCT, đã tham gia SM Station mùa thứ ba. Họ đã phát hành phiên bản nhạc phim tiếng Hàn chính thức của "Hair in the Air" từ bộ phim truyền hình Trolls: The Beat Goes On!.
Vào ngày 14 tháng 3 năm 2019, video âm nhạc cho dự án solo đầu tiên do Yeri tự sáng tác " Dear Diary " đã được phát hành như một phần của SM Station Season 3. Cùng tháng đó, Yeri được xác nhận là một phần của dàn diễn viên Law of the Jungle ở ​​Thái Lan  Vào tháng 5, cô góp mặt trong bài hát "Tuesday is better than Monday" của rapper Hàn Quốc Giant Pink.
Vào ngày 8 tháng 6 năm 2020, tập đầu tiên của chương trình truyền hình thực tế Yeri's Room của Yeri được phát sóng trên kênh YouTube Dum Dum Studio. Các tập mới được chiếu vào thứ Hai và thứ Tư hàng tuần, với các clip đặc biệt được tải lên vào thứ Sáu hàng tuần. Khách mời trong tập đầu tiên là thành viên Nayeon của Twice. Vào ngày 24 tháng 7, Yeri đã tham gia Dự án mùa hè mát mẻ NCSOFT Fever 2020 và phát hành bản làm lại "Woman On The Beach" của Cool với sự hợp tác của AB6IX Jeon Woong và Ravi. Vào ngày 7 tháng 8, bài hát làm lại thứ ba trong dự án, "Sorrow", đã được phát hành. Yeri xuất hiện trong video âm nhạc cùng với Ravi vàKim Wooseok.
Vào tháng 2 năm 2021, Yeri được chọn tham gia bộ phim truyền hình một tập Drama Stage của tvN trong tập "Mint Condition". Vào ngày 7 tháng 4, Yeri được chọn vào vai nữ chính của web series Blue Birthday. Vào tháng 5 năm 2023, Yeri được chọn vào vai nữ chính trong sê-ri web Wavve Bitch X Rich.
Xác nhận
Bên cạnh những quảng cáo với Red Velvet, vào tháng 1 năm 2020, Yeri đã phát hành bộ sưu tập son môi của riêng mình với thương hiệu trang điểm Notre Colette. Vào tháng 7 năm 2020, AprilSkin Korea đã công bố Yeri là người mẫu thương hiệu độc quyền mới của họ,  lưu ý rằng họ đã chọn Yeri vì "hình ảnh gợi cảm và hợp thời trang" của cô ấy rất phù hợp với khái niệm thương hiệu của họ.
Oxira quadratum
Oxira quadratum là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Yeri (ca sĩ)
Từ thiện
Vào tháng 2 năm 2020, Yeri đã quyên góp 10 triệu won cho Community Chest of Korea để hỗ trợ những người bị ảnh hưởng bởi đại dịch COVID-19 ở Hàn Quốc. Vào ngày 5 tháng 3 năm 2021, Yeri đã quyên góp 10 triệu won cho Baby Box của Cộng đồng Jusarang để giúp đỡ các gia đình làm mẹ đơn thân và trẻ sơ sinh "hộp em bé".
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 1999 Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Ca sĩ tiếng Triều Tiên Thể loại:Nữ thần tượng Hàn Quốc Thể loại:Nữ ca sĩ Hàn Quốc thế kỷ 21 Thể loại:Thành viên của Red Velvet Thể loại:Cựu học sinh Trường Trung học Nghệ thuật Hanlim Thể loại:Họ Kim Thể loại:Nghệ sĩ Hàn Quốc sinh năm 1999 Thể loại:Nghệ sĩ SM Entertainment
Oxira quadratum
Liên kết ngoài
Thể loại:Oxira
Myriactis westonii
Myriactis westonii là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (Cuatrec.) Cuatrec. mô tả khoa học đầu tiên năm 1986.
Liên kết ngoài
Thể loại:Myriactis Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1986
Myriactis westonii
Lê Nhân Tông
Lê Bang Cơ là con thứ ba của Lê Thái Tông, được Thái Tông lập làm thái tử chỉ 6 tháng sau khi sinh ra. Năm 1442, Lê Thái Tông đi tuần miền Đông, đột ngột qua đời. Các tể tướng theo di mệnh của Thái Tông lập Lê Nhân Tông Lê Bang Cơ lên ngôi Hoàng đế, lúc ấy mới 1 tuổi, nên mẹ là Tuyên Từ Hoàng thái hậu buông rèm nhiếp chính. Trong vòng 10 năm đầu giữ ngôi, nhà vua nhờ sự giúp sức của Thái hậu và các tể tướng, đại thần như Lê Khả, Lê Thụ, Lê Liệt,... đã giữ được sự yên ổn trong nước. Ở phía Nam, năm 1444-1445, Chiêm Thành hai lần đưa quân xâm lấn Hóa châu. Năm 1446, triều đình sai Lê Khả, Lê Thụ, Lê Khắc Phục đem đại quân chinh phạt đất Chiêm, hạ thành Đồ Bàn và bắt vua Chiêm là Bí Cai. Cũng vào thời Lê Nhân Tông, năm 1448 triều đình sáp nhập xứ Bồn Man vào Đại Việt.
Năm 1452, Thái hậu cho Lê Nhân Tông tự coi chính sự. Hoàng đế ra sức khuyến khích nông nghiệp và tổ chức một số khoa thi Nho học tìm người có tài ra làm quan. Nhân Tông còn truy tặng cho các công thần khai quốc của Hoàng triều Lê, ban ruộng đất cho hậu duệ của họ và tăng lương cho quan lại, vương hầu. Năm 1459, anh khác mẹ của Nhân Tông là Lê Nghi Dân làm binh biến giết nhà vua và thái hậu. Sử sách mô tả Nhân Tông là vị hoàng đế đức độ, coi trọng Nho học, không đam mê tửu sắc, và biết nghe can gián. Cái chết sớm của nhà vua đã khiến cho quan lại "nuốt hận ngậm đau" và thần dân "như mất cha mất mẹ".
Thân thế
Lê Nhân Tông có tên thật là Lê Bang Cơ (黎邦基), tên dùng trong các văn kiện ngoại giao với nhà Minh là Lê Tuấn (黎濬). Lê Bang Cơ sinh vào ngày 9 tháng 5 âm lịch (28 tháng 5 dương lịch) năm 1441, là con trai thứ ba của Lê Thái Tông, mẹ là Tuyên Từ Văn Hoàng hậu Nguyễn Thị Anh, người làng Bố Vệ huyện Đông Sơn, Thanh Hóa.
Trước khi Bang Cơ ra đời, Lê Thái Tông đã có hai người con trai: Dương Chiêu nghi sinh ra Lê Nghi Dân và Bùi Quý nhân sinh ra Lê Khắc Xương. Không lâu sau, vào năm 1442, Ngô Tiệp dư sinh ra Lê Tư Thành, là con trai út trong tổng số 4 người con trai của Lê Thái Tông.
Đầu năm 1441, Hoàng đế Thái Tông lập Nghi Dân làm Thái tử. Theo sách Đại Việt Sử ký Toàn thư do sử quan đời Hồng Đức Ngô Sĩ Liên biên soạn, sau việc này Dương Thị Bí (sinh ra Nghi Dân) càng trở nên kiêu ngạo, nhiều lần làm phật ý Thái Tông. Thái Tông giận, bèn giáng Thị Bí xuống làm Chiêu nghi và phế ngôi thái tử của Nghi Dân. Ngày 16 tháng 11 âm lịch năm 1441,nhà vua lập Lê Bang Cơ làm Hoàng thái tử, giáng Nghi Dân làm Lạng Sơn vương (諒山王) và phong Khắc Xương làm Tân Bình vương (新平王). Trong chiếu phong Thái tử có viết: Đặt Thái tử để vững gốc rễ, lập con đích để chính danh phận. Đó là mưu xa của xã tắc, kế lớn của quốc gia. Hoàng tử Bang Cơ thể chất vàng ngọc, tư thái anh minh, vừa có uy vọng của một bậc quân vương, lại đúng danh phận là con đích tôn quý. Vậy sai Nhập nội Đại Đô đốc Lê Liệt mang sắc mệnh lập làm Hoàng thái tử.
Năm 1442, Lê Thái Tông đi tuần miền đông. Ngày 4 tháng 8 âm lịch (7 tháng 9 dương lịch), hoàng đế đột ngột qua đời ở vườn Vải, huyện Gia Định, khi đó mới 20 tuổi. Ngày 12 tháng 8 âm lịch (15 tháng 9 dương lịch) năm 1442, các tể tướng, đại thần Lê Khả, Lê Thụ, Lê Xí, Lê Liệt, Lê Bôi lập Lê Bang Cơ (2 tuổi) lên ngôi Hoàng đế, đổi niên hiệu là Thái Hòa (大和), sử gọi là Lê Nhân Tông (黎仁宗). Tháng 6 âm lịch năm 1443, triều đình lấy ngày sinh của hoàng đế làm Hiến Thiên Thánh Tiết.
Thái hậu nhiếp chính
nhỏ|Tiền Đại Hòa thời Lê Nhân Tông. Lúc đó ông mới lên 1 tuổi, Thần phi Nguyễn Thị Anh được tôn làm Hoàng thái hậu, buông rèm nghe chính sự. Sử sách gọi là Tuyên Từ Hoàng thái hậu. Hoàng thái hậu dùng phép sẵn có từ đời trước, được các huân hựu đại thần như Lê Khả, Lê Thụ, Lê Liệt,... phò tá nên trong khoảng hơn 10 năm, nước Đại Việt bình yên. Ngày 2 tháng 2 âm lịch năm 1443, thái hậu thay mặt Nhân Tông xuống chiếu cầu lời nói thẳng từ đại thần và nhân dân để giúp vua giữ yên đất nước: Mới rồi trời hiện điềm tai biến như sao sa, động đất. Trẫm rất lo sợ, suy nghĩ nguyên nhân tai biến, không biết bởi đâu. Có phải vì trẫm mới cầm quyền, chưa biết giảm nhẹ lao dịch thuế khóa, có điều không lợi cho dân không? Hay là phụ quốc đại thần điều hòa trái lẽ nên khí âm dương không hài hòa mà đến thế chăng? Hay là việc ngục tụng không công bằng, hối lộ công khai, xử án còn nhiều oan uổng mà đến nỗi thế chăng? Hay là chức thú lệnh chưa được người giỏi, làm bừa trái phép, nhiễu hại dân chúng mà đến nỗi thế chăng? Hay là bọn cung nữ oán hờn chưa thả chúng ra nên hại tới hòa khí mà đến nỗi thế chăng? Có phải là bọn gièm pha âm mưu xảo quyệt, để công thần chịu oan khuất chưa được rửa oan mà đến nỗi thế chăng? Hay là vì bày việc thổ mộc, xây dựng cung điện chăng? Kẻ tiểu nhân được tiến dùng, còn người quân tử phải lui ẩn chăng? Đường nói năng bịt kín mà ơn trên bị che lấp chăng. Bọn phi tần lộng hành mà cửa sau bỏ ngỏ chăng. Lệnh cho khắp quan lại, quân dân, đều phải hết lòng bày tỏ những điều có thể xoay được lòng trời, dập hết tai biến, hãy thẳng thắn nói ra, chớ nên ẩn giấu, để giúp trẫm sửa những điều thiếu sót.
Không lâu sau khi vua Lê Nhân Tông lên ngôi, tháng 5 âm lịch năm 1444, vua Chiêm Thành là Ma Ha Bí Cai dẫn quân vào đánh Hóa Châu. Triều đình cử Nhập nội Kiểm hiệu Thái bảo Lê Bôi, Tổng quản Lê Khả mang 10 vạn quân đánh bại Chiêm Thành. Đến tháng 4 âm lịch năm 1445, quân Chiêm đánh vào thành An Dung của Hóa Châu, nhưng cũng bị thua. Mùa xuân năm 1446, Thái hậu thấy Chiêm Thành nhiều lần "dốc quân cả nước vào cướp", nên sai Nhập nội Đô đốc bình chương Lê Thụ, Lê Khả và Thiếu phó Lê Khắc Phục dẫn 60 vạn quân chinh phạt Chiêm Thành. Đồng thời triều đình cử Đồng tri Thẩm hình viện sự Trình Chân, Chuyển vận sứ huyện Thanh Oai Nguyễn Đình Mỹ sang nước Minh báo việc Chiêm Thành lấn cướp. Trên mặt trận, quân Đại Việt liên tiếp thắng lợi, đánh chiếm quốc đô Đồ Bàn, bắt sống Bí Cai cùng nhiều tướng tá, thủ lĩnh bộ tộc, cung nữ và khí giới đem về Đông Kinh. Cháu gọi Bí Cai bằng cậu là Ma Ha Quý Lai sai các bồi thần Chế Cữu, Ma Thúc và Bà Bị dâng biểu xin thần phục Đại Việt, được lập làm vua mới của Chiêm. Sau này khi Trung Quốc nhận tin Đại Việt đánh thắng Chiêm Thành, Hoàng đế Trung Quốc Minh Anh Tông đã hạ chiếu đòi Lê Nhân Tông thả Bí Cai về nước, nhưng triều đình Việt phớt lờ.
Cuối năm 1448, triều đình mở khoa thi Hội tuyển nhân tài làm quan. Khoa này có hơn 750 sĩ tử tham gia, trong đó 27 người được chấm đỗ. Sau đó triều đình tiếp tục cho thi Đình; nhà vua ra điện Tập Hiền, ban đề văn sách hỏi về lễ nhạc, hành chính, cuối cùng chọn được 3 đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ (Nguyễn Nghiêu Tư, Trịnh Thiết Trường và Chu Thiêm Uy), 12 đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân và 12 đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân. Năm 1449, triều đình định lại phép thi lại điển. Trước đấy người thi lại điển chỉ cần thi ám tả, viết và toán, ai thi trúng sẽ được tuyển vào các cục. Đến thời Nhân Tông, các đại thần thấy thể lệ này khiến quá nhiều người thi đỗ, nên quy định "cho thi ám tả và nghĩa của bản kinh và Tứ thư mỗi thứ một bài, cho đề thi trái với những điều đã học"; do vậy, kỳ thi lại điển năm 1449 chỉ có 85 người thi đỗ. Từ đây bắt đầu lệ thi lại điển bằng ám tả và Tứ thư, Ngũ kinh.
Tháng 2 âm lịch năm 1449, triều đình sai Tư khấu Lê Khắc Phục đôn đốc cục Bách tác và các quân vệ Thiên Quan, Tứ sương phối hợp với quân dân trấn Thái Nguyên đào sông Bình Lỗ dài 25.000 trượng, trải từ Lãnh Kinh (gần Đáp Cầu, tỉnh Hà Bắc ngày nay) tới cầu Phù Lỗ (nay thuộc huyện Sóc Sơn, Hà Nội), mang lại thuận lợi cho việc giao thông vận tải.
Tháng 3 âm lịch năm 1449, vua Chiêm Quý Lai bị em là Quý Do cướp ngôi. Quý Do sai sứ sang triều cống Đại Việt, nhưng triều đình từ chối không tiếp nhận lễ vật và phán: "Tôi giết vua, em giết anh là tội đại ác xưa nay, trẫm không nhận đồ dâng". Sứ Chiêm phải mang trả lại lễ vật về nước. Tiếp đó Thái hậu sai Đồng tri Hữu Tri sự Nguyễn Hữu Quang, Điện trung thị Ngự sử Trình Ngự đem thư sang Chiêm Thành, với nội dung như sau: "Sự thực của các ngươi như thế nào thì phải sang trình bày cho rõ".
Tháng 7 âm lịch năm 1449, triều đình đổi tên, chia lại một số hiệu quân: quân Hỏa đồng được đổi làm quân Thần lôi và Thần điện; quân Thiện trạo đổi làm các quân Hải hồng, Hải mã, Hải kinh, Hải thu; hiệu quân Bát náo đổi làm quân Hải cốt.
Tháng 11 âm lịch năm 1449, triều đình ban hành 14 điều luật về điền sản, đưa vào bộ hình luật.
Ngày 26 tháng 7 âm lịch năm 1451, Thái hậu xử tử Thái úy Lê Khả và Tư khấu Lê Khắc Phục, người đương thời cho rằng hai người bị oan.
Đích thân chấp chính
Tháng 11 âm lịch năm 1453, Hoàng đế lên 12 tuổi, có thể tự coi chính sự, Tuyên Từ Thái hậu trả lại quyền chính cho Hoàng đế rồi lui về ở cung riêng. Khi tự mình ra coi chính sự, Hoàng đế xuống lệnh đại xá, và đổi niên hiệu là Diên Ninh (延寧). Năm 1454 trở thành năm Diên Ninh thứ nhất.
Lê Nhân Tông tỏ ra độ lượng với các công thần khai quốc có tội bị xử tử trước đây, từ thời Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông đến khi Tuyên Từ Hoàng thái hậu chấp chính. Ngay khi ra cầm chính sự, Nhân Tông ra nhiều chiếu chỉ biểu dương công lao của họ, hoặc trả lại của cải, ruộng đất cho con cháu họ. Nhân Tông khôi phục lại quan tước và ban cho con cháu Trịnh Khả (bị xử tử năm 1451) 100 mẫu ruộng; cấp 100 mẫu ruộng cho con cháu Lê Sát và Lê Ngân (bị xử tử năm 1437); trả lại điền sản trước đây cho con cháu Phạm Văn Xảo (bị xử tử năm 1430) và Trần Nguyên Hãn (bị xử tử năm 1429). Nhân Tông biểu dương công lao sự nghiệp của Nguyễn Trãi (bị xử tử năm 1442): ''Nguyễn Trãi là người trung thành giúp đức Thái Tổ dẹp yên giặc loạn, giúp đức Thái Tông sửa sang thái bình. Văn chương và đức nghiệp của Nguyễn Trãi, các danh tướng của bản triều không ai sánh bằng''. Tuy nhiên, Nhân Tông vẫn chưa minh oan cho Nguyễn Trãi, điều mà Lê Thánh Tông đã làm sau này.
Theo phỏng đoán của một số sử gia hiện đại, điều đó liên quan tới nỗi oan khuất của Nguyễn Trãi trong vụ án Lệ Chi Viên mà chính Tuyên Từ Thái hậu là thủ phạm sát hại Thái Tông để giấu thân thế của Nhân Tông; lời dị nghị của mọi người ngày càng nhiều khiến Nhân Tông phần nào nhận ra thân thế của mình. Bản thân Nhân Tông cũng ở vào thế khó xử khi phải phân biệt đúng sai rành mạch.
Năm Quý Hợi (1455), vua Lê Nhân Tông sai Quốc tử giám Bác sĩ Phan Phu Tiên soạn bộ quốc sử cũng mang tên Đại Việt sử ký (Phan Phu Tiên), viết tiếp quyển thời Trần là Đại Việt sử ký (Lê Văn Hưu), bắt đầu từ Trần Thái Tông cho đến khi Lê Thái Tổ đánh bại hoàn toàn quân Minh xâm lược.
Ngoài ra, Hoàng đế cũng ban hành nhiều chỉ dụ khuyến khích sản xuất, miễn giảm thuế khóa; ông căn dặn các quan trấn, lộ, phủ, huyện "phải bảo dân gắng sức làm ruộng, xử án phải cho công bằng, nếu có trộm cướp, phải hết lòng lùng bắt", các đại thần võ tướng như Nhập nội Tư đồ bình chương sự Lê Hiêu, Nhập nội Đô đốc bình chương sự Lê Lựu phải "trông coi các việc giữ vững thành trì, ngày đêm nghiêm ngặt, tuần phòng trong ngoài theo đúng phép", còn quan coi lăng tẩm ở Tây Kinh (hay Lam Kinh – đất tổ và cũng là kinh đô thứ hai của Hoàng triều Lê) làm mọi việc "phải thành kính, tinh khiết như ngã cây, chặt che, kiếm củi". Hoàng đế còn xuống chiếu cứu giúp những kẻ không vợ, góa chồng, mồ côi, cô đơn và biểu dương những người chồng nghĩa khí, người vợ trinh tiết.
Cái chết
Từ khi bị mất ngôi thái tử, Lạng Sơn vương Lê Nghi Dân vẫn thường có lòng oán hận và muốn thoán đoạt ngôi của Nhân Tông. Các tác giả hiện đại phỏng đoán rằng ngày càng có nhiều người dị nghị về nguồn gốc của Nhân Tông nên càng thúc đẩy Nghi Dân nổi loạn. Trong khi đó, theo sách Đại Việt thông sử do Lê Quý Đôn soạn vào thời Lê Trung hưng, Nhân Tông nghĩ Nghi Dân là anh ruột nên không có ý đề phòng gì cả. Đại Việt Sử Ký Toàn Thư cũng chép rằng, ngày 3 tháng 1 âm lịch năm 1456, nhà vua đã mời Nghi Dân cùng ăn yến tiệc.
Ngày 3 tháng 10 năm Kỷ Mão (tức 28 tháng 10 năm 1459), Nghi Dân đang đêm cùng các thủ hạ bắc thang vào tận trong cung cấm giết Lê Nhân Tông. Hôm sau Tuyên Từ Hoàng thái hậu cũng bị hại. Khi đó Nhân Tông mới 18 tuổi, trị vì được 17 năm. Đại Việt sử ký toàn thư có kể Lê Nghi Dân đã được viên chỉ huy cấm binh Lê Đắc Ninh tiếp tay trong việc giết hại Nhân Tông: ''....Bấy giờ, Lê Đắc Ninh là Đô chỉ huy giữ Cấm binh đương phiên trực, đã không chịu dẫn quân ra trước ngăn giữ, lại đem giúp kẻ phản nghịch. Cho nên Nghi Dân mới tiếm đoạt được ngôi báu, mà các quan văn võ phải nuốt hận ngậm đau, trăm họ bốn phương như mất cha mất mẹ.
Khi biết Nghi Dân sẽ làm đảo chính, Nội nhân thị thái hậu phó chưởng Đào Biểu đã giả mạo làm Lê Nhân Tông, khoác hoàng bào và lên long sàng mà nằm. Không may, Nghi Dân biết được, nên cũng giết Đào Biểu luôn.
Ngày 7 tháng 10 âm lịch năm 1459, Lê Nghi Dân tự xưng làm Hoàng đế, ban chiếu tuyên bố lên ngôi:
Tuy nhiên, Lê Nghi Dân chỉ ở ngôi được 8 tháng thì bị các huân hựu đại thần Nguyễn Xí, Đinh Liệt, Lê Lăng, Nguyễn Đức Trung làm binh biến giết chết. Các đại thần xét trong con của Lê Thái Tông còn lại Gia vương Lê Tư Thành, thông minh, hiền đức, bèn thỉnh ý đưa Gia vương lên ngôi Hoàng đế, sử gọi là Lê Thánh Tông.
Vua Thánh Tông lên ngôi đã hành quyết Lê Đắc Ninh, làm lễ phát tang cho Lê Nhân Tông và Tuyên Từ Hoàng thái hậu. Triều đình rước bài vị Nhân Tông vào thờ ở Thái Miếu, sau đó rước kim sách tôn miếu hiệu là Nhân Tông (仁宗), thụy hiệu là Khâm Văn Nhân Hiếu Tuyên Minh Thông Duệ Tuyên Hoàng đế (欽文仁孝宣明聰睿宣皇帝). Đời sau gọi là Nhân Tông Tuyên hoàng đế (仁宗宣皇帝). Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư, từ đầu năm 1460 trời không mưa, phải đến hôm đưa bài vị Nhân Tông vào Thái Miếu trời mới mưa lớn.
Ngày 23 tháng 9 âm lịch năm 1459, Lê Nhân Tông được an táng ở Mục Lăng (穆陵), Lam Sơn. Lê Thánh Tông sai Trung thư lệnh Tri tam quán sự nhưng tri học sinh ngự tiền nhị cục khinh xa úy Nguyễn Trực và Trung thư sảnh Trung thư lệnh thị lang nhập thị kinh diên kiêm quản cận thị chi hậu các cục thượng kỵ đô úy Nguyễn Bá Ký soạn văn bia Mục Lăng kể công đức của vua Nhân Tông.
Nhận định
Sách Đại Việt Sử ký Toàn thư có dẫn lời nhận xét của sử quan nho thần Phan Phu Tiên về Lê Nhân Tông: Nhân Tông lên nối ngôi vào tuổi ấu thơ, bên trong có mẫu hậu buông rèm trông coi chính sự, bên ngoài các đại thần đồng lòng phò tá trị nước, cho nên trong khoảng 17 năm, thiên hạ thái bình, an cư lạc nghiệp, xứng đáng là vua nhân từ. Đến lúc cuối đời bị lũ vô lại Đồn, Ban xướng xuất, khiến Lệ Đức hầu Nghi Dân đang đêm bắc thang trèo thành, lẻn vào cung cấm, vua và Tuyên Từ Hoàng thái hậu đều bị hại. Thương thay !
Ngô Sĩ Liên làm Triều liệt Đại phu Quốc Tử giám Tư nghiệp kiêm Sử quan Tu soạn vào niên hiệu Hồng Đức thời Lê Thánh Tông, khi soạn sách Đại Việt Sử ký Toàn thư đã đánh giá Lê Nhân Tông là vị hoàng đế giỏi giữ cơ đồ: Vua tuổi còn thơ ấu đã có thiên tư sáng suốt, vẻ người tuấn tú đường hoàng, dáng điệu nghiêm trang, sùng đạo Nho nghe can gián, thương người làm ruộng, yêu nuôi muôn dân, thực là bậc vua giỏi, biết giữ cơ đồ, không may bị cướp ngôi giết hại. Thương thay!
Bài văn bia tại Mục Lăng do hai văn thần Nguyễn Trực và Nguyễn Bá Ký biên soạn thì ca ngợi đức độ và công lao của Lê Nhân Tông như sau: Vua thần sắc anh tuấn, dung dáng đúng đắn, mỗi khi tan chầu, thân đến kinh diên đọc sách, mặt trời xế bóng về Tây mới thôi. Khi đã thân coi chính sự thì tế thần kỳ, thờ tôn miếu, đối với Thái hậu thì dốc lòng hiếu đễ, đối với anh em thì hết lòng thương yêu, hòa thuận với họ hàng, kính lễ với đại thần, tôn chuộng Nho thuật, xét lời gần, nghe lời xa, chăm sóc chính sự, cẩn thận thưởng phạt, trọng việc nông tang chuộng nghề gốc rễ, hết lòng thương dân, không thích xây dựng, không ham săn bắn, không gần thanh sắc, không hám tiền của, hậu đối với người, bạc đối với mình, bên trong yên tĩnh, bên ngoài thuận lòng, răn cấm tướng ngoài không gây hấn khích. Đến khi Chiêm Thành hai lần cướp Hóa Châu thì sai tướng đem quân đi đánh, bắt được chúa nó là Bí Cai, nước lớn sợ uy, nước nhỏ mến đức. Phàm chính sự đều noi theo phép cũ, đều có phép sẵn, sai đình thần bàn hết tất cả rồi mới thi hành; cho nên chính trị hay giáo hóa tốt, khắp ra bốn biển, trăm họ mến đức, đời được thái bình. Ngày băng thình lình, trăm họ như mất cha mất mẹ. Ôi tư chất của vua như vậy mà gặp phải tai biến như vậy, thì chẳng phải là trời đất rộng lớn dường ấy mà loài người vẫn còn có chỗ đáng tiếc đó sau?
Tuy nhiên, Đại Việt Sử ký Toàn thư cũng dẫn lời bài Trung Hưng Ký được viết vào niên hiệu Quang Thuận thời Lê Thánh Tông; bài này nhìn nhận rất tiêu cực về chính sự thời Lê Nhân Tông và Tuyên Từ Hoàng thái hậu: Nhân Tông mới lên hai tuổi đã sớm nối ngôi vua, Thái hậu Nguyễn thị là gà mái gáy sớm, Đô đốc Lê Khuyển như thỏ khôn giữ mệnh. Vua đàn bà mắt quáng buông rèm ngồi chốn thâm khuê, bọn họ ngoại lòng tham, khoác lác hoành hành khắp cõi, kẻ thân yêu nắm quyền vị, nạn hối lộ được công khai. Việc văn giáo lặng lẽ như băng hàn người hiền từ phải bó cánh. Bậc túc nho như Lý Tử Tấn, Trình Thuấn Du thì đẩy vào chỗ nhàn, phường dốt đặc ồn ào như ong đàn nổi dậy, như chó chuột nhe răng. Tể thần như Lê Sủng, Lê Sát thì ngu si không phân biệt sáu loại súc vật, Chưởng binh Lê Điên, Lê Luyện thì mù tịt, chẳng sao hiểu được bốn mùa một năm. Bậc lương thần như Trịnh Khả, Khắc Phục thì kèn cựa mà giết đi, người tài sĩ như Nguyễn Mộng Tuân thì đẩy vào vòng tai họa. Oan uổng không chỉ kêu xin, mọi việc thảy đều đổ nát. Văn giai như Công Soạn tuổi gần tám mươi, tể thần như Lê Ê không biết một chữ. Bọn trẻ không biết nghĩ, làm bậy ngông cuồng, người già chẳng chết đi, trở thành mối họa. Bán quan mua kiện, ưa giàu ghét nghèo. Hiền tài là rường cột của triều đình mà sạch không như quét đất. Văn chương là khí vận của nhà nước mà im ắng tựa cỏ khô. Bọn xiểm nịnh được tin dùng, kẻ đao bút được tiến cử. Hành khiển Nguyễn Hữu Quang, Nội mật Lê Hoàn Chi, hoạn quan chừng năm sáu bọn mà không một người đóng cửa cho nghiêm; Cấm vệ Lê Đắc Ninh, Chỉ huy Lê Hoằng Dục, vệ sĩ đến tám chín lũ mà không một ai mang mộc che đỡ. Lòng người sôi động, đường sá xôn xao. Họ ngoại như Văn Lão, Xương Lê, lòng như quỷ quái, vị không như Trần Lựu, Đỗ Tư ai chẳng cười chê? Cửa ngõ thì sơ sài, tay không cũng phá nổi... Thế là nó dẫn quân cú vọ cáo cầy, ngầm nuôi mưu kế cướp ngôi phản nghịch. Bọn tặc thần Phạm Đồn, Phan Ban, Trần Lăng, Ngô Trang và phường chó lợn hơn 300 đứa, nửa đêm dám cả gan bắc thang trèo tường lẻn vào như là vào chỗ không người. Vua và Hoàng thái hậu đều bị hại, thương thay.
Trong văn hoá đại chúng
2021: Sương Khói Đông Kinh - Quyển 1: Vùng đất ánh sáng
Liên kết ngoài
Nhân Tông Thể loại:Vua thiếu nhi Việt Nam Thể loại:Vua chết trẻ Thể loại:Vua bị ám sát Thể loại:Người Hà Nội Thể loại:Vua nhà Hậu Lê Thể loại:Mất năm 1459 Thể loại:Sinh năm 1441
Picilorex
Picilorex (INN; tên thương hiệu Roxenan) là một chất chống biếng ăn mà không còn được bán trên thị trường. Đây là chất ức chế tái hấp thu monoamin.
Tham khảo
Thể loại:Chất kích thích Thể loại:Pyrrolidine
Caldcluvia paniculosa
Caldcluvia paniculosa là một loài thực vật có hoa trong họ Cunoniaceae. Loài này được (F.Muell.) Hoogland mô tả khoa học đầu tiên năm 1979.
Liên kết ngoài
Thể loại:Caldcluvia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1979 Thể loại:Thực vật New South Wales Thể loại:Thực vật Queensland Thể loại:Thực vật Úc
Baccharis cordata
Baccharis cordata là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Malag. mô tả khoa học đầu tiên năm 1957.
Liên kết ngoài
Thể loại:Baccharis Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1957
Karl XII của Thụy Điển
Karl XII của Thụy Điển (tiếng Thụy Điển: Karl XII av Sverige; 17 tháng 6 năm 1682 – 30 tháng 11 năm 1718), còn được biết đến dưới tên gọi Carl XII (hay Charles XII theo tiếng Anh và Carolus Rex theo tiếng La Tinh, còn được đọc là Sáclơ mười hai), là một thành viên của Vương tộc Pfalz-Zweibrücken, làm vua của Đế quốc Thụy Điển từ năm 1697 đến khi qua đời năm 1718. Tuy là một trong những vị thống soái lỗi lạc nhất của châu Âu Trong cái thời đại xưng hùng xưng bá của vua Pháp Louis XIV, ông cũng bị oán ghét do chiến bại về sau và làm kiệt quệ Thụy Điển. Ông lên nắm quyền hành chuyên chế sau khi các quan Nhiếp chính trị vì Thụy Điển chỉ trong một thời gian ngắn.
Chính ông đã hoàn thiện những cải cách củng cố chế độ quân chủ chuyên chế do vua cha đề xướng. Là một trong những vị vua cuối cùng của chế độ quân chủ chuyên quyền Thụy Điển, ông được mệnh danh là "Hùng sư của phương Bắc". Do ông từng lánh nạn ở vùng Bender của Đế quốc Ottoman, ông được gọi là "Hùng sư xứ Bender", còn người Thổ Nhĩ Kỳ thời đó mệnh danh ông là vị Quân vương "đầu sắt". Là vị vua chẳng thèm cuộc sống trụy lạc, ông cũng được mệnh danh là "Karl bất khả chiến bại", và sau này, có người xem ông là anh hùng dân tộc Thụy Điển. Cuộc đời của vị vua hung hãn và chuyên chế đã mê hoặc không ít nhà văn, nhà thơ nổi tiếng, chẳng hạn như triết gia Voltaire người Pháp.
Trên thực tế, Karl XII không phải là vị vua thứ 12 có tên là Karl của Vương quốc Thụy Điển. Sau khi tìm hiểu về huyền sử Thụy Điển, các vua Erik XIV (1560 – 1568) và Karl IX (1604 – 1611) đã tự đánh số cho mình. Đáng lẽ ra ông phải là Quốc vương Karl VI của Thụy Điển. Và, cho đến ngày nay người ta vẫn đánh số kiểu này, với vua Carl XVI Gustaf.
Tước vị đầy đủ
Tước vị đầy đủ của vua Karl XII nhà Deux Ponts là:
Thời niên thiếu
Karl XII sinh ngày 17 tháng 6 năm 1682. Cha của ông là Karl XI, lên làm vua lúc mới 5 tuổi. Karl XII cũng là cháu nội của vua Karl X Gustav - một Công tử thuộc dòng dõi Vương công xứ Deux Ponts, em họ đồng thời là vua kế tục của Nữ hoàng Christina. Tất cả có bảy anh em, nhưng chỉ có Karl, người chị Hedvig Sofia lớn hơn một tuổi, và em gái Ulrika Eleonora nhỏ hơn sáu tuổi, là sống sót cho đến lúc trưởng thành. Mặc dù Karl có thể chất yếu đuối, tuổi thơ ấu của ông có đầy hoạt động quân sự. Các nhà thiên văn học thời đó tiên đoán rằng: một ông hoàng chinh chiến đã ra đời vào năm 1682, và họ thật chính xác. Năm ông lên 6 tuổi, Hoàng gia Thụy Điển truyền lệnh tách ly ông với mẫu hậu và những cung nhân trong Hoàng cung Stockholm, và cho ông chung sống với một vài anh lính hầu và triều thần. Sau khi Hoàng hậu qua đời, vua cha Karl XI dành nhiều thời giờ để nuôi dạy con cái. Hoàng thái tử Karl - khác với vua cha thuở xưa - đã tiếp nhận nhiều đức tin và cung cách của vua cha. Danh dự và thánh thiện là hai nguyên tắc chỉ đạo của ông: Quân vương phải đặt công lý và danh dự lên trên tất cả; một khi đã nói ra, phải làm theo lời nói.
Năm ông lên 4 tuổi, ông được tập cưỡi ngựa, và ông trở thành một người cưỡi ngựa giỏi vào năm ông lên 8 tuổi. Các thầy giáo của Karl thấy học trò của mình có trí thông minh nhạy bén và tiếp thu nhanh. Ông quan tâm đến tiếng Thụy Điển, nhưng học tiếng Đức khá hơn và sử dụng ngôn ngữ này như tiếng mẹ đẻ. Ông khá tiếng Latinh, cũng học tiếng Pháp nhưng thích đọc hơn là nói. Karl thực sự quan tâm đến tôn giáo. Ông thấy hấp dẫn với việc áp dụng toán học vào đạn đạo và xây công sự phòng thủ. Trong khi các thầy giáo ngưỡng mộ óc nhạy bén của học trò, họ cũng lo âu về tính khí mạnh mẽ của ông, thường có vẻ như là tính bướng bỉnh. Vào năm 11 tuổi, ông đã giết được một con gấu. Khi ông chưa tròn 12 tuổi, ông đã hạ sát được một con nai đực cách ông đến 90 Iát. Vị hoàng tử trẻ trở nên ngưỡng mộ vua Macedonia Alexandros Đại đế, và ông còn nói: "Ta nghĩ rằng, sẽ có một ngày ta giống như ông ấy". Khi biết Alexandros Đại đế mất lúc mới 32 tuổi, ông nói: Một nhà chinh phạt thì sống đến chừng đó là đủ.
Các thầy giáo của ông bèn tấu là vua Karl XI về câu nói của Hoàng thái tử. Nhà vua thốt lên: Thằng bé này sẽ hơn Trẫm, thậm chí còn vượt xa cả vua Gustav II Adolf Đại đế cơ đấy!
Đăng quang
nhỏ|phải|190px|Vua Karl XII cùng Thái hoàng Thái hậu và các em gái chạy khỏi lâu đài Tam Vương (Stockholm) đang cháy lớn. Họa phẩm của họa sĩ [[Johan Fredrik Höckert ("Slottsbranden i Stockholm den 7 maj 1697", 1866).]] Sự giáo dục của Hoàng tử Karl bị gián đoạn vĩnh viễn khi ông lên 14. Vào ngày 5 tháng 4 năm 1697, vua Karl XI qua đời ở tuổi 42. Theo Luật pháp Quốc gia, Hoàng thái tử Thụy Điển chỉ có thể lên ngôi ở tuổi 18. Vì thế, vị vua khi hấp hối đã cử một hội đồng phụ chính trong đó có bà nội của Thái tử, Thái hoàng Thái hậu Hedvig Eleonora. Sau khi vua cha qua đời, vua Karl XII dự các phiên họp của Hội đồng Phụ chính và lập tức gây ấn tượng tốt bằng cách đặt những câu hỏi thông minh và, hơn nữa, bằng cách im lặng lắng nghe người lớn tranh luận.
Ngay sau khi vua Karl XI qua đời, một lâu đài cổ bốc cháy ở kinh đô Stockholm. Có lẽ đây chỉ là một sự cố, nhưng nhiều người Thụy Điển cho rằng: đây là điềm báo họ sẽ được giải phóng khỏi chế độ quân chủ chuyên chế. Một số người khác bảo: đây là điềm báo một thời đại nào đó sẽ chấm dứt. Rất may là tân vương Karl XII đã được cứu sống.
Đối với đa số thần dân, lễ đăng quang của Karl XII gây cú sốc. Ông không muốn bị ai kiểm soát, và muốn tỏ rõ điều này. Ông từ chối nghi lễ đăng quang theo truyền thống như các vua trước: một người nào đó cầm vương miện đội lên đầu ông. Thay vào đó, ông tuyên cáo rằng vì ông được sinh ra để lên ngôi chứ không phải được bầu, nghi lễ đăng quang tự nó là vô nghĩa. Ông chỉ đồng ý cho phép giám mục tôn phong ông, để phù hợp với Thánh kinh ghi rằng quân vương là người của Thượng đế được xức dầu. Cậu thiếu niên 15 tuổi từ chối cất lời thề theo truyền thống, và tự đặt chiếc vương miện lên đầu mình.
Nghi lễ lạ lùng như thế được tiếp nối bởi tính cách của vị vua mới. Giới quý tộc đã mong Karl sẽ nương nhẹ chính sách của vị vua quá cố mà cho họ thêm quyền tự chủ, giờ đau khổ mà thấy quân vương trẻ nhất quyết theo đuổi chính sách hiện hữu. Thành viên của hội đồng chỉ biết lắc đầu khi thấy nhà vua tự tin, bưởng bỉnh, nhất quyết không đổi ý một khi đã quyết định. Chính khách Thụy Điển hối hận vì tấn phong vị vua trẻ trước tuổi trưởng thành, nhưng đã muộn. Bây giờ, cả đất nước hùng mạnh nhất Bắc Âu đều phải thuần phục uy quyền tuyệt đối của một thiếu niên cứng đầu, ngang ngạnh. Cảm nhận họ có ý thù nghịch, Karl quyết định hạ thấp hội đồng, nếu không xóa bỏ.
Dù phải dành thời giờ cho công vụ, Karl vẫn là một thiếu niên hiếu động, ham thích hoạt động thể chất mãnh liệt, muốn thử thách thể chất và tinh thần của mình trong khó khăn. Ông yêu thích trò chơi nguy hiểm là tập trận giả, sử dụng lựu đạn giả tuy không làm chết người nhưng có thể gây thương tích.
Tố chất
Đối với kẻ thù của ông và quan sát viên châu Âu, dường như vua Karl XII khát khao chiến đấu bất kỳ lúc nào và bất cứ may rủi ra sao. Ông toàn tâm toàn lực chú trọng vào việc di chuyển chớp nhoáng và chiến thuật gây sốc. Tính bốc đồng và hăng say tấn công đã khiến ông bị cáo buộc là cẩu thả – ngay cả cuồng tín. Chính vì tính cách này mà nhà vua được người ta mệnh danh là "chàng Hiệp sĩ Đôn Kihôtê của phương Bắc". Nhưng đó không phải là sự tấn công điên cuồng; mà đúng hơn, là cách tấn công kiểu Thụy Điển dựa trên chương trình huấn luyện khắc khổ và chế độ kỷ luật thép, dựa trên tinh thần cống hiến hết mình và niềm tin vào chiến thắng, và dựa trên hệ thống liên lạc xuất sắc. Vua Karl XII sẵn sàng phá lệ hành quân theo mùa trong năm – khi băng đông cứng, xe goòng và pháo của ông di chuyển dễ dàng hơn, và binh sĩ của ông đã quen với thời tiết lạnh – vì thế ông sẵn sàng mở chiến dịch vào mùa đông.
trái|nhỏ|Quốc vương Karl XII trên lưng ngựa, họa phẩm của David von Krafft.
Vị vua trẻ trở nên vênh vang và kiêu ngạo đến nỗi mà không một người nào dám chỉ ra những sai lầm của ông. Là tấm gương tốt về kỷ luật, khác với Nga hoàng Pyotr Đại Đế, nhà vua không màng đến rượu chè và gái đẹp, đồng thời, ông không khoái khẩu với những bữa yến tiệc. Một năm sau khi ông lên nối ngôi, vào mùa đông, có hai Công chúa được cử đến Hoàng cung Thụy Điển, để ông chọn một trong hai người làm Hoàng hậu. Kết quả là cả hai người này phải ra về. Lúc lên 18 tuổi, nhà vua đang đi sâu vào rừng để săn gấu, thì nhận được tin quân Ba Lan đã xâm lấn vùng Livonia của Đế quốc Thụy Điển mà không có lời tuyên chiến. Ông trầm tĩnh mỉm cười rồi quay qua Đại sứ Pháp và nhẹ nhàng nói: Trẫm và ba quân sẽ đẩy vua Augustus (tức August II của Ba Lan kiêm Tuyển hầu tước xứ Sachsen) lui về vị trí xuất phát.
Chuyến săn gấu tiếp tục. Nhưng khi trở về kinh thành Stockholm, vua Karl XII - được mệnh danh là "Người hùng anh của phương Bắc" - đã phát biểu với hội đồng: Quả nhân quyết không bao giờ khởi động một cuộc chiến phi nghĩa, nhưng cũng không bao giờ chấm dứt một cuộc chiến có chính nghĩa mà không khuất phục được kẻ thù.
Đây là một lời hứa mà ông sẽ mãi theo đuổi suốt đời, vượt trên mọi chính sách bình thường, vượt trên mọi lý do. Lực lượng Bộ binh Thụy Điển thời bấy giờ là lực lượng Bộ binh hùng mạnh nhất trên toàn cõi châu Âu, và tài thống lĩnh của Quốc vương đã truyền cảm đến họ. Và, không khác gì vị tiên vương vĩ đại của ông - Gustav II Adolf - chưa đầy 20 tuổi mà vị vua trẻ đã phải đối đầu với ba kình địch. Vài tuần sau, khi ông nghe tin vua Frederik IV của Đan Mạch (một anh họ xa của ông) đã tấn công lãnh thổ của Công tước Fredrik IV của xứ Holstein-Gottorp (anh rể của ông), ông không ngạc nhiên lắm, và nói: Trẫm dự định xử lý một tên giặc thù trước rồi sẽ nói chuyện với tên kia sau.
Vào lúc này, vua Karl XII vẫn chưa biết rằng kẻ thù thứ ba, Pyotr Đại đế của Nga, cũng đang chuẩn bị tấn công ông. Augustus II đã đề nghị với Sa hoàng Pyotr là hai bên cùng tấn công Đế quốc Thụy Điển, vì thấy vua Karl XI của Thụy Điển đã chết, để lại ngai vàng cho con trai còn trẻ. Thời điểm dường như chín muồi để đánh chiếm các tỉnh ven bờ Baltic của Thụy Điển, qua đó Ba Lan và Nga sẽ có lối thông ra Biển Baltic.
Không may cho họ, kẻ thù của vua Karl XII không biết về tố chất đích thực của ông: không sợ bị thách thức; ông còn sẵn sàng đối đầu với thách thức. Ông đã được chuẩn bị không phải cho chiến tranh đơn thuần, mà cho chiến tranh trên diện rộng, dữ dội; không phải cho một trận chiến chóng vánh và một hòa ước cỏn con, mà cho những giải pháp cuối cùng, toàn diện. Vua cha trước khi chết đã trăng trối nên giữ cho Đế quốc Thụy Điển được hòa bình "trừ khi Hoàng nhi bị nắm tóc lôi vào chiến tranh." Nhưng ý tưởng căm ghét "cuộc chiến phi nghĩa" đã khơi dậy trong lòng vua Karl XII quan niệm về đạo đức, và ông trở thành một nhà quân phiệt tham vọng hơn cả Nga hoàng Pyotr Đại Đế hay vua Phổ Friedrich II Đại Đế. Khi ông lên nối ngôi vua, Đế quốc Thụy Điển đã có phần suy yếu, cái huyền thoại "Quân đội Thụy Điển vô địch thiên hạ" đã bị phá vỡ với việc họ bị quân Phổ - Brandenburg đánh đại bại trong trận Fehrbellin vào thập niên 1670. Do đó, vua Karl XII quyết tâm phát động chiến tranh, để giữ trọn niềm tự hào của Đế quốc Thụy Điển lừng lẫy: một giai đoạn hiển hách của chủ nghĩa quân phiệt Thụy Điển mở ra. Thế là cuộc Đại chiến Bắc Âu xảy ra, kéo dài trong 20 năm. Với những chiến công hiển hách của mình, ông đã củng cố vị thế của Đế quốc Thụy Điển trước kia - là nước đóng vai trò bá chủ ở Bắc Âu vào năm 1700.
Chiến tranh với Đan Mạch
nhỏ|phải|200px|Hoạ phẩm của [[David von Krafft, 1700. Bảo tàng Nationalmuseum, Stockholm.]]
Nhà vua Thụy Điển không những thán phục vị Hoàng đế lừng danh Julius Caesar, mà còn muốn bắt chước Hoàng đế Caesar. Khi ông nói: "Trẫm dự định xử lý một kẻ thù trước rồi sẽ nói chuyện với kẻ kia", ông diễn tả ngắn gọn sách lược quân sự của mình. Từ lúc này trở đi, không màng đến bất kỳ chuyện gì đang xảy ra ở đâu đó trong đế quốc Thụy Điển, nhà vua luôn tập trung tư tưởng và lực lượng của ông vào một kẻ thù duy nhất. Sau khi đã chiến thắng và triệt hạ tận gốc kẻ thù này, ông mới quay sang kẻ thù khác. Cú đầu tiên của ông giáng trên kẻ thù gần nhất: Vương quốc Đan Mạch. Ông phớt lờ quân Sachsen đang tiến vào Livonia. Ông nghĩ có thể bỏ mặc tỉnh này tự cầm cự cho đến khi Quân đội Thụy Điển đến giải vây. Nếu không, cứ để quân địch chiếm và ông sẽ rửa hận vào ngày khác. Nhưng không gì có thể ngăn cản ông dốc lực lượng vào kẻ thù ông đã chọn lựa. Ông dẫn quân đánh thần tốc đến Đan Mạch: vào tháng 7 năm 1700, 10.000 quân tinh nhuệ của vị vua 18 tuổi đã vây hãm và cướp phá kinh thành Copenhagen, bất chấp vua Đan Mạch được Hải quân Anh và Hải quân Hà Lan hỗ trợ.
Vua Đan Mạch Frederick IV nhanh chóng nhận điều kiện đầu hàng. Vào ngày 18 tháng 8 năm 1700, hai bên ký Hòa ước Travendal, theo đó Đan Mạch trả lại cho Thụy Điển xứ Holstein-Gottorp vừa chiếm và cam kết từ bỏ cuộc chiến chống Thụy Điển. Thế là chiến dịch đầu tiên của vua Karl XII đã thành công chớp nhoáng và gần như không bị đổ máu. Chỉ trong vòng hai tuần chinh chiến, ông đã phục hồi lãnh thổ Thụy Điển bị chiếm và loại khỏi vòng chiến một kẻ địch.
Bây giờ, vua Karl XII chuẩn bị lao vào kẻ địch thứ hai là vua Augustus II. Nhưng tình hình đã biến đổi. Thật ra, chiến dịch kế tiếp của Quân đội Thụy Điển sẽ phủ lên vua Pyotr I của Nga. Cuối tháng 8 ông đã nhận được thư tuyên chiến của Sa hoàng và tin báo nói rằng quân Nga đã vượt ranh giới và xuất hiện trước pháo đài Narva của Thụy Điển.