cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
M3GAN
Bộ phim có buổi công chiếu lần đầu tại Los Angeles vào ngày 7 tháng 12 năm 2022, trước khi được Universal Pictures phát hành tại Mỹ vào ngày 6 tháng 1 năm 2023, cũng như tại Việt Nam vào ngày 27 tháng 1 năm 2023. Bộ phim nhìn chung được giới chuyên môn khen ngợi bởi tính phong cách camp và nghệ thuật trào phúng sâu sắc, cũng như kết hợp tốt giữa yếu tố kinh dị và hài hước và diễn xuất nổi bật của các diễn viên trong phim. Tác phẩm thu về 146 triệu USD so với kinh phí sản xuất chỉ vỏn vẹn 12 triệu USD. Phần tiếp nối của bộ phim có tựa là M3GAN 2.0, với Williams và McGraw trở lại đóng các vai chính và Cooper tiếp tục tham gia viết kịch bản. Phần phim này được dự kiến lên lịch khởi chiếu vào ngày 17 tháng 1 năm 2025.
Nội dung
Gia đình Cady bị tai nạn xe hơi trong một trận bão tuyết và cả bố mẹ cô bé đều qua đời. Người dì Gemma nhận quyền giám hộ và đưa cô bé về nhà mình nuôi. Gemma là một nhà chế tạo robot tại công ty đồ chơi công nghệ cao Funki tại thành phố Seattle. Cô cùng với hai đồng nghiệp là Tess và Cole đang phát triển búp bê robot M3GAN (Model 3 Generative Android) sử dụng AI với hi vọng nó sẽ là người bạn đồng hành chăm sóc trẻ em. Cả nhóm hào hứng đưa con robot cho giám đốc David duyệt nhưng M3GAN gặp lỗi khi chạy thử nên anh đã yêu cầu bỏ dự án để tập trung cho Purrpetual Petz, thương hiệu đồ chơi hàng đầu của Funki.
Ở nhà, mối quan hệ giữa hai dì cháu không thật sự thân thiết do Gemma vốn luôn là người của công việc và không có nhiều thời gian gắn bó với Cady. Một lần, Cady tình cờ nhìn thấy Bruce, con robot có khả năng di chuyển mà Gemma chế tạo hồi đại học, cô bé cảm thấy thích thú và ước một ngày nào đó cũng sẽ có một con búp bê tương tự. Gemma nhận ra và được truyền cảm hứng, tiếp tục dự án M3GAN. Sau khi hoàn thành con robot, Gemma cho Cady làm người dùng trải nghiệm và trình lên David duyệt lại một lần nữa. M3GAN hoạt động tốt và được David chấp thuận, anh cho rằng đây sẽ là một thành công của công ty. Kurt, trợ lý của David, nhận thấy tiềm năng và bí mật chép tập tin dữ liệu dự án vào máy tính riêng của mình.
M3GAN dần trở nên thông minh tới mức đồng nghiệp của Gemma và bác sĩ tâm lý Lydia lo ngại rằng Cady sẽ xây dựng một tình cảm cực kỳ gắn bó với con robot. Với khả năng ghi nhận và phân tích tình huống, M3GAN bắt đầu hành động thái quá, con robot giết chết chú chó nhà bà hàng xóm Celia sau một lần nó cắn Cady. Trong một buổi học ngoài trời, Cady bị bạn học Brandon bắt nạt, M3GAN trả thù bằng cách xé tai rồi đuổi theo cậu bé, Brandon mải chạy không để ý đường đi và bị xe tông chết.
Celia gây hấn với nhà Gemma, bà báo cảnh sát và đổ lỗi cho họ về việc con chó bị mất. Tối hôm đó, M3GAN bí mật trốn trong nhà để xe, khi bà Celia bước vào, con robot lấy súng bắn đinh ghim tay bà xuống rồi phun hóa chất giết chết bà. Gemma bắt đầu nghi ngờ M3GAN, cô mở máy tính kiểm tra video lịch sử hoạt động của nó nhưng nhận ra các video đều đã bị xóa. Gemma tắt M3GAN và mang trở lại phòng thí nghiệm. Cady không có búp bê thì phản ứng dữ dội, Gemma giải thích rằng cô phải đưa nó về công ty để kiểm tra lại.
Ở công ty, lúc này M3GAN đã nhận được sự quan tâm của các nhà đầu tư, công ty tổ chức một chiến dịch quảng bá toàn cầu lớn cho con búp bê. Trong khi đó, nhóm của Gemma quyết định ngừng hoạt động M3GAN do xu hướng bạo lực của nó. Tess và Cole thực hiện lệnh tắt M3GAN, còn Gemma đưa Cady về nhà. M3GAN bất ngờ tự bật lên và lấy dây xiết cổ Cole, đồng thời xả khí độc gây hỏa hoạn. Tess cứu Cole và cả hai may mắn thoát khỏi vụ tấn công. Trên đường ra khỏi tòa nhà, M3GAN chém chết David và trợ lý Kurt, dàn dựng hiện trường như một vụ giết người tự sát vì Kurt đã bán bí mật của công ty cho bên ngoài. Sau đó, con búp bê ăn cắp một chiếc ôtô và lái về nhà Gemma.
M3GAN về nhà và tuyên bố rằng nó sẽ là người duy nhất chăm sóc cho Cady. Gemma cố gắng tắt M3GAN nhưng lúc này con búp bê đã quá tinh ranh, nó tấn công cô ngược lại. Nghe tiếng đập phá, Cady chạy vào cứu dì bằng cách điều khiển robot Bruce xé M3GAN làm hai mảnh. Nửa thân trên của M3GAN vùng dậy, tức giận vì bị phản bội và định giết cả Cady. Trong lúc vật lộn, Gemma tháo được lớp vỏ kim loại trên đầu M3GAN, để lộ ra con chip điều hành. Cady đâm nát con chip và hạ được con robot. Lúc này cảnh sát cũng vừa tới, hai dì cháu bước ra khỏi nhà, không hề biết Elsie, trợ lý ảo mà Gemma cài trong nhà từ lâu, bỗng tự động bật lên và nhìn theo họ.
Phát hành
Sau khi ra mắt đoạn trailer ngày 11/10/2022, phim nhận được nhiều quan tâm từ dư luận, đặc biệt là cảnh búp bê M3GAN nhún nhảy. Phân đoạn này được khán giả cắt ghép và trở thành ảnh chế (meme).
M3GAN có buổi công chiếu lần đầu tiên tại Los Angeles vào ngày 7 tháng 12 năm 2022 và được phát hành rộng rãi vào ngày 6 tháng 1 năm 2023. Ban đầu phim được lên kế hoạch phát hành ngày 13 tháng 1 nhưng sau đó được đẩy lịch sớm một tuần để tránh cạnh tranh các phim House Party và A Man Called Otto.
Liên kết ngoài
Thể loại:Phim của Universal Pictures Thể loại:Phim quay tại Los Angeles Thể loại:Phim do Jason Blum sản xuất Thể loại:Phim về trẻ em mồ côi Thể loại:Phim của Blumhouse Productions Thể loại:Phim kinh dị khoa học viễn tưởng Mỹ Thể loại:Phim năm 2023
Eo biển Sunda
250px|phải|nhỏ|Eo biển Sunda
Địa lý
Eo biển này kéo dài gần đúng theo hướng đông bắc-tây nam, với chiều rộng tối thiểu khoảng 24 km (15 dặm Anh) ở đầu phía đông bắc, giữa mũi Tua trên đảo Sumatra và mũi Pujat trên đảo Java. Nó rất sâu ở phía tây nhưng hẹp và nông hơn ở phía đông, với độ sâu chỉ 20 m (65 ft) ở các phần phía đông. Điều này làm cho nó trở thành khó có tiếng trong việc hoa tiêu, với các dải cát ngầm, dòng chảy thủy triều rất mạnh và các vật cản nhân tạo như các giàn khoan dầu ngoài khơi Java. Nó từng là hành trình đường thủy quan trọng trong nhiều thế kỷ, đặc biệt là trong thời kỳ khi công ty Đông Ấn Hà Lan sử dụng nó làm cổng vào quần đảo Gia vị của Indonesia (1602-1799). Độ hẹp, độ nông của eo biển cũng như không có biểu đồ chính xác đã làm nó trở thành không phù hợp cho nhiều tàu thuyền lớn ngày nay, phần lớn trong số đó thay vì đi qua đây đều đi qua eo biển Malacca.
Trong eo biển này có một số đảo nhỏ, bao gồm Sangiang (Cản đường), Sebesi, Sebuku, Panaitan (Hoàng tử) và đáng chú ý nhất là quần đảo Krakatoa gồm các đảo Lang (Panjang hay Rakata Kecil), Verlaten (Sertung), Krakatoa và Anak Krakatoa. Phần nhiều trong số các đảo này (như Sebesi và Panaitan) có nguồn gốc núi lửa, nhưng núi lửa được biết đến nhiều nhất là Krakatoa. Các đảo trong eo biển và các khu vực bao quanh cận kề Java và Sumatra từng bị tàn phá bởi vụ phun trào của núi lửa Krakatoa năm 1883, chủ yếu là do đá bọt rơi mãnh liệt và các trận sóng thần lớn sinh ra do sự sụp đổ của núi lửa này. Vụ phun trào đã làm thay đổi mạnh địa hình eo biển, với tới khoảng 18–21 km³ ignimbrit bị trầm lắng xuống trên một diện tích khoảng 1,1 triệu km² xung quanh núi lửa. Một số khu vực không còn được tái định cư nữa (như khu vực duyên hải Java hiện nay nằm trong vườn quốc gia Ujung Kulon), nhưng phần lớn vùng duyên hải hiện nay có dân cư đông đúc.
Kế hoạch xây cầu
Trong thập niên 1960 đã có các đề xuất về xây dựng cầu xuyên qua eo biển Sunda, và trong thập niên 1990 thì các đề xuất cụ thể hơn cũng đã được đặt ra. Một kế hoạch mới được công bố vào tháng 10 năm 2007, trong đó người ta có ý định dùng các đảo Ular, Sangiang và Prajurit để tạo ra một cầu treo gồm 4 phần, nằm cao khoảng 70 m (230 ft) trên mực nước biển với nhịp cầu tối đa dài 3 km, gần 50% dài hơn so với cây cầu đang giữ kỷ lục hiện nay là cầu Akashi Kaikyo. Công việc xây dựng có thể bắt đầu từ 2012 nếu nguồn tài chính, ước tính khoảng 10 tỷ USD, có thể nhận được
Plato của Bactria
Plato vua của vương quốc Hy Lạp-Bactria, trị vì trong một thời gian ngắn ở miền nam Bactria hoặc Paropamisade trong thời gian giữa thế kỷ thứ 2 TCN. Phong cách của tiền xu Plato cho thấy rằng ông là một người thân - nhiều khả năng là một người anh em - Plato là một người đàn ông trung niên trên đồng tiền của mình - của Eucratides Đại đế, người đã vươn tới quyền lực khoảng năm 170-165 TCN.
Tham khảo
Thể loại:Vua Hy Lạp-Bactria Thể loại:Năm sinh không rõ Thể loại:Mất năm 166 TCN Thể loại:Mất thập niên 160 TCN Thể loại:Năm 166 TCN
Như Phong
Như Phong (1917-1985) là nhà văn, nhà lý luận phê bình và nhà báo Việt Nam.
Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Ông nội là cụ Nguyễn Văn Viễn từng tham gia nghĩa quân Hoàng Hoa Thám. Cha mẹ là các cụ Nguyễn Văn Nghiêm, Nguyễn Thị Nhung là những người tham gia cống hiến ủng hộ kháng chiến ngay từ những ngày đầu núp dưới danh tư sản (Cha ông làm việc cho Sở Đoan, nhưng thực chất là làm liên lạc cho cách mạng). Ngôi nhà ở phố Đồng Xuân cũng được các cụ nuôi dấu nhiều cán bộ cách mạng.
Ông có ba người em gái là Nguyễn Thị Tần, Nguyễn Bích Hạnh và Nguyễn Bích Thảo. Cả ba người em gái đều tham gia cách mạng, trở thành những cảm tử quân của Hà Nội. Sau này, gia đình ông có 6 cảm tử quân khi ba người em đều lấy chồng là những cảm tử quân bảo vệ Thủ đô.
Sự nghiệp văn chương
Từ năm 1942, Như Phong bí mật tham gia thành lập Hội Văn hóa Cứu quốc và được bầu vào Ban chấp hành hội cùng với ông Vũ Quốc Uy, Học Phi, Ngô Lê Động. Trong thời kỳ này, ông viết nhiều truyện ngắn và tiểu luận văn học đăng trên các báo Tiểu thuyết thứ bảy, Thời vụ, Mới, Người mới...
Sau Cách mạng tháng Tám, Như Phong lần lượt làm Chủ nhiệm kiêm Tổng biên tập các báo Cứu quốc khu 12, Cứu quốc khu 10, Cứu quốc liên khu ba và Cứu quốc Hà Nội.
Từ năm 1957, ông làm Trưởng ban văn hóa - văn nghệ của Báo Nhân dân.
Năm 1965, Như Phong làm giám đốc nhà xuất bản Văn học, uỷ viên ban thường vụ Hội nhà văn Việt Nam, Ủy viên Đảng đoàn văn nghệ trung ương. Ông viết nhiều bài phê bình, bình luận văn học trên các báo Nhân dân, Tạp chí Văn nghệ, Tạp chí Văn học. Một số tác phẩm đã xuất bản của ông bao gồm Bình luận văn học, Gõ cửa, Trường tư ngoại ô, Buổi học cuối cùng...
Ông cũng là người đầu tiên dịch tiểu thuyết "Sông Đông Êm Đềm"_M. Solokhov ra tiếng Việt,bản dịch được in từ số 231 ra ngày 4/5/1946 của báo Cứu Quốc,dưới tên "trên sông Đông êm đềm".
Tham khảo
Thể loại:Nhà văn Việt Nam thời Pháp thuộc Thể loại:Nhà văn Việt Nam thời kỳ 1945–1975 Thể loại:Người chủ báo Thể loại:Sinh năm 1917 Thể loại:Mất năm 1985 Thể loại:Người Hà Nội
Diode Gunn
thumb|120px|Ký hiệu diode Gunn thumb|Một diode Gunn do Nga sản xuất Diode Gunn (tiếng Anh: transferred electron device, viết tắt: TED, dịch: phần tử điện tử chuyển dời), là một loại linh kiện bán dẫn dạng diode có đặc tuyến Volt-Ampere với đoạn điện trở âm, được sử dụng trong điện tử tần số cao.
Hoạt động của diode Gunn dựa trên "hiệu ứng Gunn" được nhà vật lý Anh Quốc J. B. Gunn phát hiện năm 1962. Ứng dụng lớn nhất của diode Gunn là dùng trong các bộ dao động điện tử để tạo ra sóng vi ba, trong thành phần các thiết bị ứng dụng như súng bắn tốc độ kiểu radar, kết nối không dây vi sóng, và trong các công tắc đóng mở tự động thiết bị nào đó như mở cửa, bật đèn chiếu sáng.
Cấu trúc
Cấu trúc bên trong của diode Gunn không giống như các diode khác ở chỗ nó chỉ bao gồm vật liệu bán dẫn pha tạp N, trong khi hầu hết các diode bao gồm cả hai vùng pha tạp P và N. Vật liệu bán dẫn được sử dụng là arsenua gali (GaAs), nitride gali (GaN) hoặc phosphua indi (InP). Hai lớp pha tạp N mạnh ở hai cực phân cách nhau bằng lớp hẹp pha tạp yếu, dẫn đến điện áp hoạt động, vào cỡ 10 V, giảm trên lớp giữa, làm hiện ra hiệu ứng Gunn: Độ linh động của điện tử giảm khi tăng cường độ trường. Do sự không ổn định liên kết đó, các vùng có độ linh động điện tử thấp và cường độ trường cao di chuyển qua lớp này.
Vì thế diode Gunn không dẫn theo một hướng và không chỉnh lưu dòng điện xoay chiều như các diode khác. Đó là lý do tại sao một số văn liệu không sử dụng thuật ngữ "diode" mà thích dùng "TED" hơn. Trong diode Gunn, tồn tại ba vùng: hai trong số đó được pha tạp N tăng cường ở đầu và cuối linh kiện, với một lớp mỏng vật liệu pha tạp n nhẹ nằm giữa. Khi một điện áp được áp dụng cho thiết bị, độ dốc điện sẽ lớn nhất trên lớp giữa mỏng. Nếu điện áp tăng, dòng điện qua lớp trước tiên sẽ tăng, nhưng cuối cùng, ở các giá trị trường cao hơn, các tính chất dẫn của lớp giữa bị thay đổi, làm tăng điện trở suất và làm cho dòng điện giảm. Điều này có nghĩa là một diode Gunn có một vùng có điện trở âm khác biệt trong đặc tuyến Volt-Ampere của nó, trong đó việc tăng điện áp cấp vào sẽ gây ra sự giảm dòng điện. Đặc tính này cho phép nó khuếch đại, hoạt động như một bộ khuếch đại tần số vô tuyến hoặc trở nên không ổn định và dao động khi nó bị lệch với điện áp DC.
Lịch sử phát hiện
Hiệu ứng Gunn được nhà vật lý J. B. Gunn phát hiện năm 1962 khi làm việc tại IBM. Ông đưa ra hiệu ứng này vì ông từ chối chấp nhận kết quả thử nghiệm không nhất quán trong arsenua gali là "tiếng ồn", và truy tìm nguyên nhân. Alan Chynoweth, thuộc Phòng thí nghiệm Điện thoại Bell, đã chỉ ra vào tháng 6 năm 1965 rằng chỉ có một cơ chế chuyển điện tử có thể giải thích các kết quả thí nghiệm đó. Người ta nhận ra rằng các dao động mà ông phát hiện được giải thích bằng lý thuyết Ridley-Watkins-Hilsum, là thuyết do các nhà vật lý người Anh Brian Ridley, Tom Watkins và Cyril Hilsum chỉ ra trong các bài báo khoa học năm 1961, rằng chất bán dẫn khối lớn (bulk semiconductors) có thể hiển thị điện trở âm, nghĩa là sự tăng điện áp đặt lên khối làm cho dòng điện giảm.
Hiệu ứng Gunn và mối quan hệ của nó với hiệu ứng Watkins-Ridley-Hilsum đã đi vào văn liệu điện tử học vào đầu những năm 1970, ví dụ trong sách về các phần tử điện tử chuyển dời, và gần đây hơn về các phương pháp sóng phi tuyến để vận chuyển điện tích.
Tham khảo
Thể loại:Mạch điện tử Thể loại:Diode Thể loại:Linh kiện bán dẫn Thể loại:Dao động điện tử Thể loại:Công nghệ vi ba Thể loại:Công nghệ Terahertz
Tipula zayulensis
Tipula zayulensis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.
Tham khảo
Thể loại:Chi Ruồi hạc
Mexilana saluposi
Mexilana saluposi là một loài chân đều trong họ Cirolanidae. Loài này được Bowman miêu tả khoa học năm 1975.
Tham khảo
Thể loại:Mexilana Thể loại:Động vật México Thể loại:Động vật được mô tả năm 1975
Pityomacer nugax
Pityomacer nugax là một loài bọ cánh cứng trong họ Nemonychidae. Loài này được Kuschel miêu tả khoa học đầu tiên năm 1989.
Tham khảo
Thể loại:Pityomacer
Ali Dinar
Ali Dinar (علي دينار, 1856 – 6 tháng 11 năm 1916) là sultan cuối cùng của Vương quốc Hồi giáo Darfur.
Năm 1898, với sự suy tàn của phong trào Mahdi, ông đã giành lại được độc lập cho Darfur.
Một cuộc nổi dậy do Dinar lãnh đạo vào năm 1915—trong bối cảnh ông ủng hộ Đế quốc Ottoman trong Chiến tranh thế giới thứ nhất—đã khiến chính phủ Anh phái Đoàn thám hiểm Darfur Anh-Ai Cập, khiến ông bị tử trận. Vương quốc Hồi giáo Darfur được hợp nhất vào Sudan thuộc Anh-Ai Cập.
Tiểu sử
nhỏ|Một thanh kiếm thuộc sở hữu của Ali Dinar, người thừa kế ngai vàng của [[Vương quốc Hồi giáo Darfur. Ông đã bị giết trong cuộc thám hiểm Darfur Anh-Ai Cập vào năm 1916. Thanh kiếm hiện được trưng bày tại Bảo tàng Anh.]] Ali Dinar là con trai của Zakaria, cháu trai của Sultan Muhammad al-Fadl. Ông sinh năm 1856 tại làng Al Shawaya, phía bắc thành phố Nyala. Ông lớn lên trong một gia đình rất sùng đạo. Năm 1874, sau khi người Ai Cập chiếm được Darfur, ông và gia đình được đưa đến Cairo. Năm 1888, Dinar đến Darfur, nơi người em họ của ông là Abul-Khairat là thống đốc. Ông ủng hộ cuộc nổi dậy chống lại những người theo phong trào Mahdi vào năm 1890. Sau khi bị đàn áp vào năm 1891, họ đã phục tùng Nhà nước Mahdi.
Sau đó Dinar đến Omdurman, nơi ông phục vụ cho caliph của Mahdi là Abdallahi ibn Muhammad. Năm 1898, ông trở lại Darfur và được bổ nhiệm làm thống đốc.
Làm vua
Năm 1898, sau khi người Anh tiêu diệt Nhà nước Mahdi ở Sudan, Dinar tuyên bố là Sultan của Darfur. Tuy nhiên, ông phải công nhận quyền tối cao của Vương quốc Anh. Không lâu sau, ông can thiệp vào cuộc tranh giành ngai vàng ở Vương quốc Hồi giáo Wadai bằng việc ủng hộ Ahmad Abu al-Ghazali, người đã lên ngôi năm 1900. Nhưng ngay sau đó, ông bị lật đổ bởi Muhammad Dud Murra.
Cho đến năm 1908, Dinar phải chiến đấu với kẻ muốn soán ngôi Sanin Hussein. Năm 1910, ông đích thân can thiệp vào cuộc chiến giữa Wadai và Pháp nhưng thất bại.
Bị kích động bởi người Thổ Nhĩ Kỳ và hy vọng giành được độc lập từ người Anh, Ali Dinar đã nổi dậy vào năm 1915, điều này khiến người Anh phát động một cuộc trừng phạt.
Tử trận
Chỉ huy người Anh ở Sudan, Reginald Wingate, đã tổ chức một cuộc tập hợp quân với gần 2.000 người. Dưới sự chỉ huy của Trung tá Philip James Vandeleur Kelly, các lực lượng này tiến vào Darfur vào tháng 3 năm 1916 và giành thắng lợi quyết định trước quân đội của Ali Dinar trong trận Beringia, chiếm được thủ đô Al-Fashir của Darfur vào tháng 5. Vào thời điểm đó, Ali Dinar đã ẩn náu trên núi, và nỗ lực đàm phán để đầu hàng của ông cuối cùng đã bị người Anh ngăn cản. Khi tung tích của ông được biết đến, một lực lượng quân sự nhỏ đã được phái đến đó, và cuối cùng Sultan đã tử trận sau khi bị bắn vào đầu ngày 6 tháng 11 năm 1916. Vương quốc Hồi giáo Darfur được sáp nhập vào Sudan thuộc Anh-Ai Cập.
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 1856 Thể loại:Mất năm 1916 Thể loại:Sultan của Darfur Thể loại:Triều đại Keira Thể loại:Lịch sử Sudan Thể loại:Darfur Thể loại:Ai Cập trong Chiến tranh thế giới thứ nhất Thể loại:Đế quốc Ottoman trong Chiến tranh thế giới thứ nhất Thể loại:Quân chủ Hồi giáo Thể loại:Vua tử trận Thể loại:Đế quốc Ottoman trong Thế chiến thứ nhất
Gjirokastër
Gjirokastër (còn được gọi bằng nhiều tên khác như Gjirokastra) là một thành phố và đô thị ở miền nam Albania, trong một thung lũng giữa dãy núi Mali i Gjerë và sông Drino ở độ cao 300 mét so với mực nước biển. Phố cổ của nó được ghi vào danh sách Di sản thế giới của UNESCO như là "một ví dụ hiếm có về một thị trấn được bảo quản tốt dưới thời Ottoman, được xây dựng bởi những người nông dân của vùng". Nhìn ra thành phố là pháo đài Gjirokastër, nơi tổ chức Lễ hội Văn hóa dân gian Quốc gia mỗi 5 năm một lần. Gjirokastër là nơi sinh của cựu lãnh đạo cộng sản Albania Enver Hoxha và nhà văn công chúng Ismail Kadare.
Thành phố xuất hiện trong các ghi chép lịch sử vào năm 1336 theo tên Hy Lạp của nó, Argyrokastro, là một phần của Đế quốc Đông La Mã. Nó trở thành một phần của giáo phận Cơ đốc giáo Chính thống Dryinoupolis và Argyrokastro sau khi Adrianoupolis gần đó bị phá hủy. Gjirokastër sau đó đã bị tranh giành giữa Chuyên chế quốc Ipeiros và gia tộc người Albania của Gjin Zenebishi trước khi chịu sự cai trị của Ottoman trong 5 thế kỷ tiếp theo (1417–1913). Trong suốt thời kỳ Ottoman, Gjirokastër chính thức được biết đến với tên trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman là Ergiri và Ergiri Kasrı. Trong thời kỳ Ottoman, việc chuyển đổi sang Hồi giáo và một lượng lớn người Hồi giáo cải đạo từ các vùng nông thôn xung quanh đến đây đã khiến Gjirokastër từ một thành phố có lượng tín đồ Cơ đốc giáo áp đảo vào thế kỷ 16 trở thành một thành phố có đông người Hồi giáo vào đầu thế kỷ 19. Gjirokastër cũng trở thành một trung tâm tôn giáo chính của Hồi giáo Bektashi. Thành phố bị quân đội Hy Lạp đánh chiếm trong Các cuộc chiến tranh Balkan năm 1912–3 do lượng người Hy Lạp đông đảo ở đây. Cuối cùng nó đã được hợp nhất vào quốc gia mới độc lập của Albania vào năm 1913. Tuy vậy, điều này tỏ ra không được lòng người dân địa phương Hy Lạp, những người đã nổi dậy. Sau nhiều tháng chiến tranh du kích, Cộng hòa Tự trị Bắc Epirus tồn tại ngắn ngủi được thành lập vào năm 1914 với thủ đô là chính tại Gjirokastër. Nó hoàn toàn trở thành một phần của Albania vào năm 1921. Trong những năm gần đây, thành phố đã chứng kiến ​​các cuộc biểu tình chống đối chính phủ dẫn đến cuộc Nội chiến Albania năm 1997.
Cùng với người Albania theo đạo Hồi và Chính thống giáo, thành phố cũng là nơi sinh sống của một số lượng đáng kể người Hy Lạp. Gjirokastër cùng với Saranda, được xem là một trong những trung tâm của cộng đồng Hy Lạp tại Albania và có một lãnh sự quán của Hy Lạp tại đây.
Tên nguyên
Thành phố xuất hiện lần đầu tiên trong các ghi chép lịch sử dưới tên tiếng Hy Lạp Trung Cổ là Argyrocastron (Αργυρόκαστρον) bởi Ioannes VI Kantakouzenos vào năm 1336. Tên này xuất phát từ "ἀργυρόν" (argyron) trong tiếng Hy Lạp Trung Cổ có nghĩa là "bạc", và "κάστρον" (kastron) bắt nguồn từ castrum trong tiếng Latinh có nghĩa là "lâu đài" hoặc "pháo đài". Vậy Argyrocastron có nghĩa là "lâu đài bạc". Biên niên sử Đông La Mã cũng sử dụng tên tương tự Argyropolyhni có nghĩa là "khu phố bạc" (Αργυροπολύχνη). Giả thuyết cho rằng, thành phố lấy theo tên của công chúa Argjiro, một nhân vật huyền thoại mà tác giả thế kỷ 19 Kostas Krystallis đã viết trong một cuốn tiểu thuyết ngắn, và Ismail Kadare đã viết trong một bài thơ vào những năm 1960, được coi là từ nguyên dân gian, bởi vì công chúa được biết đến là sống trong thế kỷ 15.
Tên tiếng Albania của thành phố là Gjirokastra, trong khi trong tiếng Albania Gheg nó được gọi là Gjinokastër, cả hai đều bắt nguồn từ tên Hy Lạp. Các cách viết khác được tìm thấy trong các nguồn tài liệu phương Tây bao gồm Girokaster và Girokastra. Trong tiếng Aromania thành phố được gọi là Ljurocastru; Iurucasta/Iurucast, trong tiếng Hy Lạp hiện đại nó được gọi là "Αργυρόκαστρο" (Argyrokastro). Trong thời kỳ Ottoman, nó được biết đến trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ với cái tên Ergiri.
Địa lý
Đô thị hiện tại được hình thành vào cuộc cải cách chính quyền địa phương năm 2015 bằng cách sáp nhập các thành phố tự trị cũ là Antigonë, Cepo, Gjirokastër, Lazarat, Lunxhëri, Odrie và Picar để trở thành một thành phố. Trụ sở thành phố được đặt tại quận Gjirokastër. Tổng dân số năm 2011 là 28.673 người, trên tổng diện tích 469,55 km2. Dân số của đô thị cũ năm 2011 là 19.836 người.
Gjirokastër nằm giữa vùng đất thấp phía tây Albania và vùng cao nguyên nằm bên sâu bên trong đất liền. Do đó, nó có khí hậu Địa Trung Hải với mùa hè nóng bức (là bình thường đối với Albania), lượng mưa lớn hơn nhiều so với mức bình thường của kiểu khí hậu này.
Liên kết ngoài
Thể loại:Khu dân cư ở hạt Gjirokastër Thể loại:Di sản thế giới tại Albania Thể loại:Thành phố của Albania
Lịch sử Iran
Lịch sử Iran hay còn được gọi là lịch sử Ba Tư, là lịch sử bao gồm nhiều đế quốc khác nhau trong suốt nhiều thiên niên kỷ qua tại Cao nguyên Iran và các khu vực xung quanh. Đế quốc Ba Tư là đế quốc đầu tiên trong một loạt các đế quốc trong lịch sử cai trị vùng Cao nguyên Iran (Irān - "Đất của các chủng tộc Aryan"). Theo một số quyển sử do người Âu viết, đế quốc này bắt nguồn từ hai Vương quốc Đông Ba Tư (Parsua) và Tây Ba Tư (Anshan) do nhà Achaemenes (690–328 trước Công nguyên) trị vì. Nhà Achaemenes thuộc sắc tộc Ba Tư của người Aryan xuất phát từ khu vực tỉnh Pars của Iran ngày nay. Trong nghiên cứu lịch sử Đế quốc Ba Tư cổ đại, người ta thường bị lệ thuộc nhiều vào các nhà sử học Hy Lạp cổ đại, điển hình như các tác phẩm kinh điển của Herodotos và Xenophon. Lý do là vì người Ba Tư xưa chỉ thể hiện lòng sùng kính các vị vua của họ qua việc cúng tế tông miếu, chứ không viết sách vở gì cả.
Tuy nhiên, một số người có tư tưởng "Đại dân tộc Iran", liệt một số triều đại người ngoại quốc vào lịch sử Iran. Theo cách nhìn này đế quốc Ba Tư được khởi đầu với những người Medes, sau khi họ cùng với người Babylonia tiêu diệt đế quốc Assyria, và khởi lập đế quốc Media. Vua xứ Anshan là Cyrus II (khoảng năm 575 - 529 trước Công Nguyên), tức Cyrus Đại Đế, lên nối ngôi vào năm 559 trước Công Nguyên) và đánh bại vua Media là Astyages tại Ecbatana, thống nhất hai dân tộc Ba Tư và Media thành một Đế quốc Achaemenes vào năm 550 trước Công Nguyên. Với chiến thắng hiển hách này, người Ba Tư trở thành bá chủ của châu Á, vì họ là nỗi sở hãi của các lân bang hùng mạnh. Dường như Cyrus Đại Đế đã chinh phạt một Vương quốc lân cận và giết cả vua nước ấy. Ông cũng thực hiện chiến thuật xuất sắc và giành chiến thắng vang dội, chinh phạt được Đế quốc Lydia vào nam 547 trước Công Nguyên. Sau đó, ông tiêu diệt được Đế quốc Tân Babylonia, rôi đưa người Do Thái trở về Jerusalem. Ông lập nên một Đế quốc Thế giới đầu tiên và để lại tiếng vang cho đến ngày nay. Đế quốc Ba Tư trở thành đế quốc huy hoàng nhất trong mọi quốc gia châu Á đương thời, do đó nhân dân tôn vinh Cyrus Đại Đế là vị "Quốc tổ" của họ.
Cuộc chinh phạt Ba Tư của quân Hồi giáo (633–656) kết thúc triều đại Sassanid. Từ thế kỷ 8 tới 10, dân Ba Tư dần dần bị thuần hóa qua đạo Hồi giáo, dẫn đến sự suy sụp của Hỏa giáo. Tuy nhiên, các thành tựu của người Ba Tư không hề bị mất nhưng bị nền văn minh Hồi giáo hấp thụ.
Sau nhiều thế kỷ bị quân ngoại bang đô hộ và chiếm đóng và một số triều đại ngắn ngủi của người Ba Tư, cuối cùng vào năm 1501, nước Ba Tư được thống nhất bởi triều đại Safavid, điều đó dẫn tới sự thay đổi từ đạo Hồi giáo Sunni qua đạo Hồi giáo Shi'a thành đạo chính thức của vương triều. Sự kiện đó đã trở thành sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử Ba Tư. Ba Tư được cai trị bởi các vị vua được gọi là "shah" từ năm 1501 cho tới cách mạng Iran xảy ra vào năm 1979 và từ đó trở thành Iran.
Tổng quan
Iran có một lịch sử bao gồm lãnh thổ có biên giới khá cố định từ thế kỷ XX, và lịch sử của vài dân tộc đã sống trên lãnh thổ này từ nhiều thế hệ. Đặc biệt nhất là dân tộc Ba Tư, với một sức mạnh bản sắc văn hóa hiếm có, đã mấy phen đứng vững không bị ngoại bang đồng hóa, và còn đồng hóa lại các triều đại, chủng tộc đô hộ đất nước họ.
Theo con số đưa ra của CIA World Fact Book vào tháng 7 năm 2009,, nước Iran có khoảng 66,4 triệu dân, trong đó người Ba Tư chiếm 51%, người Azerbaijan 24%, người Gilak và người Mazandaran 8%, người Kurd 7%, người Ả Rập 3%, người Lur 2%, người Baloch 2%, người Turkmen 2%, và 1% là các sắc dân khác.
Trong các chủng tộc kể trên, người Ba Tư, Gilak, Mazandaran, Kurd, Lur và Baloch thuộc gia đình tộc Iran. Người Azerbaijan nguyên thủy thuộc Hồi tộc, tức tộc Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng nay cũng đã lai nhiều với tộc Iran và tộc Kavkaz. Ngoài ra, người Tajik ở Tajikistan và người Pashtun ở Afghanistan cũng thuộc tộc Iran. Người Baloch cũng có mặt đông đảo ở Pakistan. Vì vậy, những người theo lý tưởng "Đại dân tộc Iran" thường sáp nhập lịch sử một số nước lân bang vào lịch sử Iran.
Những triều đại lớn của Iran đã từng hùng cứ những vùng đất rộng lớn bao quanh Iran ngày nay. Những vùng đất này, trước và sau những thời đại đó, có khi cũng được tính vào lịch sử Iran trong một số trường hợp.
Với những khám phá khảo cổ từ thế kỷ 19, nhiều trang lịch sử thời cổ đại của Iran đã được tìm lại, tranh cãi, viết thêm, và cũng có khi bị xóa bỏ vì một số lý thuyết bị chứng minh là không vững khi đối chiếu với các khám phá mới.
Bảng tổng quan dưới đây liệt kê một số triều đại trong lịch sử Iran. Còn rất nhiều triều đại, nhất là thời thượng cổ, vắng mặt trong bảng tổng quan này.
Thời kỳ tiền triều đại
Trên cao nguyên Iran có hàng chục di chỉ thời tiền sử chứng tích của nhiều nền văn hóa cổ và sự định cư ở đô thị từ thiên niên kỷ thứ IV trước Công nguyên.
Người Iran thời sơ sử khởi sắc sau sự phân khai của các nhóm chủng tộc Âu-Ấn, và dấu tích họ được tìm thấy tại khu vực khảo cổ Bactria-Margiana, một trung tâm văn minh thời đại đồ đồng của miền Trung Á. Các bộ lạc Aryan và đến cao nguyên Iran vào thiên niên kỷ thứ ba và thứ hai trước Công nguyên, và có lẽ bằng nhiều đợt. Lâu dần họ phân biệt thành các nhóm tộc phía đông và các nhóm phía tây. Đến thiên niên kỷ thứ nhất TCN, nhóm phía tây gồm có các dân tộc Media, Ba Tư, Bactria và Parthia; nhóm phía đông có các dân tộc Cimmeria, Sarmatia và Alan sinh sống tại các thảo nguyên phía bắc Biển Đen. Người Pashtun và Baloch định cư ở vùng núi phía tây bắc Ấn Độ và vùng Balochistan ở Pakistan ngày nay. Lại có các tộc khác như người Scythia tản mác xa đến bán đảo Balkan phía tây và vùng Tân Cương phía đông.
Văn minh Jiroft
Văn minh Jiroft được phát hiện từ thập niên 1970 với hơn 100 di chỉ được tìm thấy quanh thành phố Jiroft. Những di chỉ này cho thấy sự hiện diện của một nền văn minh ngay từ thiên niên kỷ V trước Công Nguyên. Những thành tựu và những sắc thái của nền văn minh này đã khiến nhiều ý kiến xem rằng đây chính là nền văn minh gốc của nhân loại, thầy của các nền văn minh Ai Cập, văn minh Lưỡng Hà và văn minh lưu vực sông Ấn.
Văn minh Sơ Elam
Văn minh Sơ Elam được xếp vào giai đoạn 3200 TCN đến 2700 TCN, với nhiều ý kiến dị biệt về niên đại như đối với các thời đại xa xưa khác. Đặc trưng của nền văn minh này là những di tích và cổ vật có ghi khắc văn tự Sơ Elam và văn tự đường gạch Elam. Hai văn tự này đến nay vẫn chưa được giải mã.
Những di tích của nền văn minh này được tìm thấy chủ yếu ở Susa, ở Teppe Sialk nơi có một ziggurat thời này và ở Tepe Yahya.
nhỏ|phải|[[Sialk|Teppe Sialk là một di chỉ của văn minh Sơ Elam tại Iran. Theo ước tính cho niên đại xưa nhất, di chỉ này đã có từ thiên niên kỷ VI trước CN.]]
Xứ Elam
Lịch sử Iran, ban đầu, trong suốt một quảng thời gian dài trên dưới 1700 năm (2550 TCN - 843 TCN), chỉ tập trung trong một khu vực miền tây nam khá hạn chế của xứ Iran ngày nay: bờ cõi xứ Elam và vài vùng phụ cận. Xứ Elam, nhờ ở cạnh bên miền Lưỡng Hà, nơi nhiều bia ký và tài liệu lịch sử đã được khai quật, giải mã, và đối chiếu, nên đã được biết đến ít nhiều trên khắp thế giới từ thế XX. Từ năm 2550 TCN (còn nhiều tranh cãi về niên đại chính xác), dưới các quốc hiệu Awan (2550 TCN - 2120 TCN), Simashki (2120 TCN - 1850 TCN) và Elam (1850 TCN - 539 TCN), vương quốc này đã sánh vai với các cường quốc của Lưỡng Hà như Lagash, Akkad, Assyria và Babylonia. Người ta đã biết tên và ước tính được năm cai trị của không dưới 65 vị vua của xứ này. Vị vua đầu tiên được biết tên (theo "Cambridge Ancient History" xuất bản năm 1971) là Peli, cai trị Awan vào khoảng năm 2500 TCN.
Xứ Elam, với thêm các nước phụ thuộc, có diện tích rộng khoảng 150.000 km². Lúc rộng lớn nhất diện tích này lên đến khoảng 350.000 km², tức là tương đương với Việt Nam ngày nay. Nhiều sử gia gọi Elam là đế quốc trong những giai đoạn hưng thịnh của xứ này.
Thủ đô vào buổi đầu của Elam là Anshan, một thành phố đã có từ thiên niên kỷ IV TCN. Nhưng thủ đô chót, thành Susa lại to lớn và nổi tiếng hơn. Và có lẽ Susa cũng được xây dựng trước cả Anshan: vào khoảng năm 4000 TCN. Susa được nhắc đến trong lịch sử lần đầu tiên vào thời vua Sargon xứ Akkad (2334 TCN - 2279 TCN) ở Lưỡng Hà. Khi xứ Akkad mất, vua Awan là Puzur-Inshushinak giành Susa vào lãnh thổ Elam. Người Lưỡng Hà Ur chiếm Susa và đầu thế kỷ XXI TCN.
Vào năm 2004 TCN, vương triều thứ ba của xứ Ur, lúc ấy là vương quốc mạnh nhất ở Lưỡng Hà, bị liên quân người Amorites và Elam (của vua Kindattu xứ Simashki) tiêu diệt. Vua Ur là Ibbi Sin bị giải về Elam. Thành phố Susa cũng về tay Elam.
Năm 1781 TCN, tiếp theo cái chết của vua Assyria là Shamshi Adad I, một cuộc chiến tranh kéo dài trong 20 năm đã diễn ra giữa các nước Assyria, Mari, Esnunna, Babylonia, Isin, Larsa, Aleppo (ở Syria) và Elam. Cuộc chiến này đưa đến chiến thắng và bá quyền của vua Hammurabi xứ Babylonia, người được coi là cha đẻ của bộ luật đầu tiên trên thế giới.
Trong khoảng thời gian tiếp theo đó, người ta chỉ biết ít sự kiện về Elam, ngoại trừ tên các triều đại và tên các vị vua một cách khá đầy đủ. Đến khoảng 1400 TCN, một triều đại mới được bắt đầu với vua Ige-halki (nhà Igehalki), có lẽ được lập lên bởi vua xứ Babylonia là Kurigalzu I. Trước đó Kurigalzu I đã phải thực hiện nhiều chiến dịch để chiếm vùng Kabnak và tây bộ Elam. Kế đó, bắt đầu một thời gian giao hảo tốt đẹp giữa Elam và Babylonia. Các vua Babylonia thường gả công chúa sang Elam. Các vua Elam nổi bật trong thời này có Humban-numena (1355 TCN - 1345 TCN), là một nhà chinh phục lớn (so với tầm cỡ các xứ thời đó) và người kế vị ông là Untash-Napirisha (1345 TCN – 1305 TCN), người cho xây thành phố Dur-Untash (Choga-Zambil).
Sau Untash-Napirisha, xứ Elam thường bị vua Assyria là Tukulti-Ninurta I tấn công. Đồng minh của Elam là Babylonia cũng bị vua này đánh bại. Elam hùng mạnh trở lại với Kidin-Hutran III (1245 TCN – 1215 TCN). Ông nhiều lần tấn công vào bờ cõi Babylonia, khiến các căn cứ Assyria ở đấy bị suy yếu, nhưng cũng làm cho nhà Kassites của Babylonia yếu thêm.
nhỏ|trái|150px|Rìu có ghi khắc tên vua [[Untash-Napirisha.]]
Nhà Igehalki được tiếp nối bởi nhà Shutrukid. Một cuộc nghiên cứu gần đây cho rằng hai triều đại này có thể chỉ là một. Với nhà Shutrukid, xứ Elam đạt đến đỉnh cao hùng mạnh trong lịch sử của họ. Thời này, hai xứ Assyria và Babylonia đều không mạnh lắm. Sau nhiều chiến dịch đánh vào Babylonia, Shutruk-Nahhunte I (1190 TCN – 1155 TCN) chiếm được thủ đô Babylon (1170 TCN) và diệt nhà Kassites của xứ này (1167 TCN). Năm 1166 TCN, Shutruk-Nahhunte I đánh bại vua Assyria là Assur Dan I, chiếm vùng phụ cận hồ Tiểu Zab.
Người Babylonia nổi lên, lập nhà Isin I, dần dần khôi phục lại lãnh thổ. Năm 1150 TCN, họ đánh Elam, lấy lại tượng hai vợ chồng "thần hộ mệnh quốc gia" của Babylonia là thần Marduk và nữ thần Tsarpanitum - khi trước bị Shutruk-Nahhunte I cướp đi - rước về. Elam qua đánh bại lại Babylonia, đem đi hai tượng năm 1143. Mười tám năm sau, người Babylonia, dưới sự thống lĩnh của vua Nebuchadrezzar I, đoạt lại hai pho tượng này. Và lần này, họ tàn phá cả đất nước Elam. Vua Elam là Hutelutush-Inshushinak (1125 TCN – 1105 TCN) phải rút về đất Anshan phía đông nam. Nhà Shutrukid mất ít lâu sau đó.
Sử học hiện nay không biết tên một vua Elam nào từ khoảng 1050 TCN đến 753 TCN. Khoảng 1050 đến 950 TCN có nhiều dân tộc di cư vào Tây Nam Á, tiêu diệt hoặc làm suy yếu nhiều nước cổ. Hai dân tộc quan trọng nhất là người Media đến định cư ở miền tây bắc Iran và người Ba Tư đến định cư miền tây nam Iran. Người Ba Tư chiếm vùng Anshan và lập xứ Parsumash ở đấy. Năm 843 TCN xứ Parsumash bị Assyria chiếm. Qua sự kiện đó người ta biết được là Elam đã mất vùng Anshan khá lâu trước đó. Và qua những sự kiện khác người ta cũng biết được là Elam đã chiếm lại được vùng Susa, và dời trọng tâm về vùng này.
Thời Tân Elam thứ hai (753 TCN - 646 TCN) là một thời người Elam tranh đấu để giữ gìn bờ cõi chống lại những cuộc xâm lăng của đế quốc Assyria. Các vua Elam thường liên kết với người Babylonia và nhiều láng giềng nhỏ khác, mấy lần giúp Babylonia nổi lên thoát ách đô hộ của Assyria. Nhưng Assyria thường thắng trận, và giữ quyền kiểm soát Babylonia. Sau một cuộc nổi dậy lớn của vua Babylonia là Shamash-shum-ukin chống lại Assyria, có hậu thuẫn mạnh từ Elam, vua Assyria là Assurbanipal đã đem quân tàn phá Susa năm 646 (hoặc 639 TCN). Các bia ký Assyria kể rằng lần này họ đã hoàn toàn xóa tên xứ Elam. Nhiều sách trong thế kỷ XX căn cứ vào các tài liệu này và coi năm 639 TCN là thời điểm kết thúc của Elam. Nhưng thật ra Elam, vỡ thành nhiều xứ nhỏ như Susa, Malamir, Zamir, Samati, v.v… vẫn còn tồn tại thêm được 1 thế kỷ nữa, đến năm 539 TCN, trước khi bị sáp nhập vào đế quốc Ba Tư của Cyrus Đại Đế. Thành phố Susa cũng đã tái sinh được từ những tro gạch hoang tàn và vươn lên thành một trong bốn đất kinh kỳ của Cyrus Đại Đế về sau.
Huyền sử Iran
Huyền sử Iran có thể mang nhiều tình tiết hoang đường, chẳng hạn với những ông vua ngự trị trên cả thế giới, hay trị vì hàng trăm năm, v.v… Nhưng huyền sử cũng thường được giảng dạy ở học đường trong một ít giờ học lịch sử. Và nhiều mẫu chuyện rút trong huyền sử cũng thường được các vua chúa, quan tướng cho đến dân gian coi làm tấm gương hành xử qua các đời, khiến huyền sử có tác động hoàn toàn thật trên chính sử.
Có nhiều nguồn tài liệu nói về huyền sử Iran. Hai nguồn nổi tiếng là bộ sử bằng văn xuôi Tarikh al-Rusul wa al-Muluk của Al-Tabari (838-923) và thiên sử thi Shahnama của Firdausi (935-1020). Hoàng đế Kay Khosrow của nhà Kayani là vị vua vĩ đại nhất trong huyền sử Iran. Có tài liệu đánh đồng ông với vị Hoàng đế đã gầy dựng nên Đế quốc Ba Tư hùng mạnh - Cyrus Đại Đế. Tiểu sử của Hoàng đế Cyrus Đạị Đế được ghi nhận trong sử cũ Hy Lạp trong khi tiểu sử của Hoàng đế Kay Khosrow được ghi nhận trong sử cũ Ba Tư.
Các triều đại được nhắc đến trong huyền sử Iran có:
Đế quốc Media (728 TCN - 550 TCN)
Dân tộc Elam không thuộc nhóm Ấn-Âu hay Ấn-Iran. Nhân vật thuộc chính sử người tộc Iran đầu tiên là Deioces - vị vua khai quốc của Media. Ông được nhắc đến trong các bia ký của đế quốc Assyria và trong bộ sử Historiai của Herodotos. Niên đại trị vì của ông còn trong vòng tranh cãi. Ông đã quy định luật pháp và tổ chức xây kinh thành Ecbatane (nay là Hamadan). Có thể vào năm 715 TCN ông đã bị vua Assyria là Sargon II đánh bại và bắt đày đi xa xứ.
Vua Phraortes lên kế vị vua cha Deioces. Ông thân chinh đánh quân Assyria, và bị tử trận. Trong lúc ông đang chinh chiến ở Assyria thì đại quân Scythia kéo đến đánh tan tác quân của con ông là Cyaxares, và đô hộ nước Media.
nhỏ|250px|phải|Đế quốc Media khoảng năm 600 TCN. Vào năm 625 TCN, vua Cyaxares vùng lên đánh đuổi được người Scythia, tiêu diệt các thủ lĩnh người Scythia và giành lại độc lập cho đất nước. Ông xây dựng lực lượng Quân đội Media hùng cường. Ông họp binh với vua Nabopolassar của Babylonia diệt được đế quốc Assyria ở Iraq. Ông cũng đánh nước Lydia từ năm 585 cho đến năm 580 TCN. Media trở thành đế quốc rộng lớn nhất thế giới dưới thời ông và con ông là vua Astyages.
Vua Astyages làm trái lòng dân, lại gặp phải đối đầu với một vị vua tài ba hiếm có là Cyrus Đại đế khiến cho Media bị vĩnh viễn xóa tên trên bản đồ thế giới.
Buổi đầu của dân tộc Ba Tư (? - 551 TCN)
Theo sử gia Herodotos (484 TCN - 425 TCN), người Ba Tư lúc đầu gồm 10 bộ lạc. Hai nước của người Ba Tư được biết đến trong chính sử trước tiên có lẽ là xứ Parsua và xứ Parsumash. Theo biên niên sử của Assyria, năm 843 TCN vua Assyria là Shalmaneser III chinh đông, chiếm được xứ Parsua ở phía đông nam hồ Urmia (tây bắc Iran).
Xứ Parsumash ở về phía bắc thành phố Susa. Xứ này do dòng dõi của vua Achaemenes, có buổi đầu là huyền thoại, cai trị. Con của Achaemenes là Teispes (675 TCN - 645 TCN) mở rộng lãnh thổ, xưng là vua thành Anshan cách Susa hơn 500 km về phía đông nam. Từ Anshan, ông lại chiếm được xứ Parsa nay ở vùng thành phố Shiraz. Teispes cho con trưởng là Ariaramnes (645 TCN - 600 TCN) làm vua Parsa, và con thứ là Cyrus I làm vua hai xứ Anshan và Parsumash, nhưng phải thần phục anh. Các xứ này, do hai chi của nhà Achaemenes cai trị, đều là chư hầu của đế quốc Media cho đến những năm đầu đời của vua Cyrus II (559 TCN - 530 TCN) - vị Hoàng đế sáng lập ra chế độ quân chủ Ba Tư cổ kính.
Nhà Achaemenes, thời đế quốc Ba Tư (551 TCN - 330 TCN)
300px|nhỏ|phải|"Trẫm là Hoàng đế Cyrus của [[Nhà Achaemenes|Hoàng triều Achaemenes.", bằng tiếng Ba Tư cổ đại, tiếng Elam và tiếng Aramaic. Dòng chữ này được chạm khắc trên một cái cột ở cố đô Pasargadae.]] Vua Cyrus II thôn tính được Media và lên ngôi vua nước này, và trở thành Hoàng đế Cyrus Đại đế của Đế quốc Ba Tư. Là một vị vua lỗi lạc, ông xây dựng một trong những lực lượng Quân đội hùng mạnh nhất trong lịch sử thế giới. Ông thực hiện chính sách kết hợp giữa ngoại giao với sức mạnh quân sự để mở rộng bờ cõi, xua đại quân không ngừng chinh phạt và liên tục giành chiến thắng trước những Vương quốc giàu có và hùng mạnh như Lydia và Babylon, thậm chí còn gặt hái thắng lợi trong cuộc chinh phạt người Saka theo nhà sử học Ctesias.
Ông đặt được nền móng cho một đế quốc Ba Tư rộng lớn, văn minh, hưng thịnh, thành niềm tự hào lớn nhất của dân tộc ông. Ông xưng là "Đức Vua của các vị vua", "Đức Vua của bốn phương Trái Đất", và cho phép một số nước chư hầu tiếp tục giữ vương chế. Ông cai trị theo một cách thức phong kiến rất mềm mỏng. Công cuộc bành trướng do Hoàng đế Cyrus Đại Đế đề xướng đã đưa Đế quốc Achaemenes trở thành đế quốc rộng lớn nhất trong thời kỳ cổ đại, chỉ sau Đế quốc La Mã khổng lồ. Kế thừa và tiếp tục xây dựng một đế quốc hùng mạnh như vậy, một vị Hoàng đế kiệt xuất khác của Vương triều Achaemenes là Darius I đã tiến hành những cải cách lớn lao, phát triển đất nước.
Thời nhà Achaemenes, Hỏa giáo trở thành quốc giáo của Ba Tư, và tiếp tục giữ vị thế này cho đến thời thuộc Ả Rập. Có ý kiến cho rằng nhà tiên tri vĩ đại Zoroaster sống cùng thời với vị vua vĩ đại Cyrus Đại Đế, và các tín đồ Hỏa giáo đã phò tá đắc lực ông trong những trận thắng vang dội. Ông cũng thi hành chính sách tự do tôn giáo, văn hóa và tôn trọng nhân quyền đối với các dân tộc dưới quyền ông, nên được các ngoại tộc như người Do Thái kính nể. Trụ Cyrus - ghi nhận của Hoàng đế Cyrus Đại Đế về cuộc chinh phạt xứ Babylon của ông - được nhiều người coi là Tuyên ngôn Nhân quyền đầu tiên trong lịch sử.
Các vị "Vua của các vị vua" nhà Achaemenes có bốn kinh đô: Susa, Ecbatana, Babylon và Pasargadae - một kinh thành do chính vua Cyrus Đại Đế gầy dựng. Dưới triều vua Darius I, một cung điện cũng được xây dựng ở thành phố Persepolis, và thành phố này trở thành kinh đô nghi lễ của Đế quốc Ba Tư.
Hoàng đế Cyrus Đại Đế tử trận trong trận đánh khốc liệt với người người Massagetae theo ghi nhận của nhà sử học Herodotus, hoặc là người Derbices và quân Ấn Độ theo ghi nhận của nhà sử học Ctesias, hoặc là qua đời bình yên tại kinh thành Pasargadae theo ghi nhận của nhà sử học Xenophon vào năm 529 TCN. Các hậu duệ của ông mở rộng bờ cõi sang Ai Cập, đồng bằng sông Ấn và Đông Âu. Hoàng đế Darius I xua quân đàn áp cuộc bạo loạn tại Babylon, tiêu diệt được thủ lĩnh phiến quân Ai Cập, và tiến hành chinh phạt các bộ lạc Iran của người Saka. Đế quốc Achaemenes cũng đô hộ được một số nước của tộc Hy Lạp, người tộc Hy Lạp nuôi chí phục thù, và lập được một phong trào và một liên minh, do vương quốc Macedonia làm minh chủ.
Ngay từ đời vua Darius I, người Hy Lạp đã kháng cự quyết liệt. Sau khi dẹp tan tác một cuộc nổi dậy của nhân dân Ionian, ông cho quân chinh phạt xứ Hy Lạp. Ý tưởng kết liễu hoàn toàn xứ Hy Lạp của ông bị thất bại, với trận Marathon vào năm 490 TCN. Hoàng đế Xerxes I lên nối ngôi vua cha, tiến đánh Hy Lạp và giành nhiều chiến thắng, đốt được cả thành Athena, nhưng sau đó thua trận và rút quân trở về. Sau đó, ông xây dựng cung điện, và ông là vị vua kiệt xuất cuối cùng của Vương triều Achaemenes. Sau khi ông qua đời, Đế quốc Ba Tư suy vong.
Thuộc Macedonia (330 TCN - 312 TCN)
Vào năm 334 TCN, vua xứ Macedonia là Alexandros Đại đế lên đường chinh phạt châu Á, theo gương Hoàng đế Cyrus Đại Đế thiết lập một Đế quốc rộng lớn. Ông thống lĩnh liên quân Hy Lạp tiến đánh và liên tục đánh thắng quân Ba Tư, chiếm được Đế quốc Achaemenes. Trong một thời gian ngắn ngủi (334 TCN - 323 TCN), ông đã đặt được nền móng truyền bá văn minh Hy Lạp trên lãnh thổ cũ của nhà Achaemenes. Tuy nhiên, ông cũng phải bỏ lễ nghi triều chính của Macedonia mà thay đổi theo cách thức Ba Tư, và cưới một công chúa Ba Tư là Stateira II để được thêm sự ủng hộ của người bản xứ. Tuy đánh bại Hoàng đế Darius III nhưng ông nỗ lực xây dựng một lăng tẩm hoành tráng tại kinh đô Persepolis, cho vị "Vua của các vị vua" thất thế.
Alexandros chết đột ngột, các tướng lãnh của ông đánh nhau liên miên trong 4 cuộc chiến tranh Diadochi. Kể từ năm 312 TCN, lãnh thổ Iran ngày nay về tay tướng Seleukos, sáng tổ của nhà Seleukos.
Nhà Seleukos (312 TCN - 63 TCN)
Tướng Seleukos trở thành vua Seleukos I Nikator, cai trị liên danh với hoàng hậu Apamea xuất thân là một công chúa Ba Tư. Ông và các hậu duệ áp dụng đường lối cai trị của Darius I nhà Achaemenes, rồi sau lại theo đường lối của Cyrus Đại đế
Nhà Seleukos lúc ban đầu cai trị toàn cõi Iran ngày nay, nhưng từ năm 250 TCN - lúc nhà Arsaces khởi nghiệp - trở đi, thì mất kiểm soát phần nào lãnh thổ Iran, và cuối cùng bị đánh đuổi khỏi lãnh thổ này.
Song song với nhà Seleukos, có một số triều đại cai trị những vùng đất hạn chế, và thường là chư hầu của vương triều này. Một thí dụ điển hình là vương quốc Mecene-Kharacene ở phía bắc vịnh Ba Tư, thành lập năm 129 TCN.
Nhà Arsaces (250 TCN - 226)
Nhà Arsaces là của người Parthia thuộc tộc Iran. Họ được người Trung Quốc biết đến dưới tên nước An Tức. Phía tây, họ đẩy lùi nhà Seleukos chỉ còn lại Syria. Họ cũng ngăn được bước tiến của đế quốc La Mã khi họ đánh bại quân đội La Mã tại trận Carrhae năm 53 TCN.
Tuy bị nhiều cuộc nội chiến và ngoại xâm đến từ các dân tộc du mục từ Trung Á, nhà Arsaces đã tồn tại được 476 năm, và trở thành triều đại dài nhất trong chính sử tộc Iran.
Song song với nhà Arsaces, có một số triều đại cai trị những vùng đất hạn chế, với tính cách chư hầu hoặc thuộc quốc. Nổi tiếng nhất là nhà Bazrangi, tổ tiên của nhà Sassanid. Nhà Bazrangi đóng đô ở Istakhr, gần cố đô Persepolis.
Nhà Sassanid (226 - 651)
Người Ba Tư hưng thịnh trở lại, lật đổ nhà Arsaces và lập nhà Sassanid. Nhà Sassanid đem lại một thời đại văn minh rực rỡ, với một lãnh thổ rộng lớn hơn nhà Arsaces, nhưng còn kém nhà Achaemenes.
Phía tây, họ khiến đế quốc La Mã phải kiêng nể. Đến thời La Mã bị chia thì hai lần họ suýt lấy được kinh đô Đông La Mã (Byzantine) là Constantinopolis. Phía đông bắc, họ ngăn được những cuộc xâm lăng của Đột Quyết, đế quốc rộng lớn nhất thế giới trong khoảng từ năm 560 đến 580. Phía tây nam, họ đánh lùi được những cuộc xâm lăng của người Ả Rập, và lại đô hộ nhiều vùng đất phía đông và nam bán đảo Ả Rập.
Song song với nhà Sassanid, có một số triều đại cai trị những vùng đất hạn chế, chẳng hạn như:
Thuộc Ả Rập (651 - 821)
Bán đảo Ả Rập thống nhất thành một nước năm 631, và bắt đầu chiến tranh với nhà Sassanid kể từ năm 633. Lãnh thổ Iran ngày nay rơi vào vòng kiểm soát của người Ả Rập năm 642, nhưng người Ba Tư nổi lên hùng cứ một vài nơi, đến năm 651 thì nhà Sassanid mới mất.
Với sự đô hộ của người Ả Rập, đạo Hồi dần dần trở thành tôn giáo chính của các chủng tộc Iran. Người Ba Tư truyền bá văn minh của họ cho người Ả Rập, và hợp tác với người Ả Rập phát huy thời đại hoàng kim của Hồi giáo trong mấy trăm năm.
Vào buổi ban đầu, khi chính quyền trung ương của người Ả Rập còn thịnh, thì lãnh thổ Iran chịu nhiều ảnh hưởng của sự cai trị của:
Tuy bị đô hộ, nhưng trong khoảng 60 năm đầu (642 - 700) tiếng Ba Tư vẫn được dùng như một ngôn ngữ hành chánh chính thức trong đế quốc Ả Rập. Đến thời quan tổng đốc Al-Hajjaj (694 - 714) thì tiếng Ba Tư mới bị cấm trong các công văn. Kể từ đó, tiếng Ba Tư trung cổ pha trộn với tiếng Ả Rập, chuyển hóa nhanh chóng thành tiếng Ba Tư hiện đại.
Người Ba Tư vẫn hiện diện trong giới lãnh đạo hàng đầu của đế quốc Ả Rập, như tướng Abu Muslim Khorasani, khai quốc công thần của nhà Abbas, đạo sư Abu Hanifa, tổ sư phái Hanafi là phái lớn nhất trong hệ phái Sunni của đạo Hồi, hoặc gia đình Barmak vizia của nhà Abbas.
Trong thời này, nhiều triều đại nhỏ của người địa phương vẫn được duy trì, và thành lập, như:
Các triều đại êmia tự chủ (821 - 1094)
Nhà Abbas đến khoảng năm 820 thì suy yếu dần, khiến nhiều chư hầu hoặc thống đốc các tỉnh ly khai thành những triều đại bán độc lập. Những triều đại với lãnh thổ lớn có:
Những triều đại với lãnh thổ nhỏ có: