cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tiếng Nahuatl
Thời hiện đại
Giai đoạn những năm 1990 chứng kiến sự chuyển biến lớn lao trong chính sách của Mexico đối với quyền lợi của các dân tộc bản địa và các ngôn ngữ bản địa. Sự phát triển của các hiệp ước trên chính trường quyền lợi quốc tế cộng với các áp lực nội bộ (chẳng hạn các xúc tác về chính trị – xã hội gây ra bởi Quân đội Giải phóng Dân tộc Zapatista cùng các phong trào đấu tranh của nhân dân bản địa) đã dẫn đến các cải cách hiến pháp và sự hình thành của các cơ quan phi tập trung hóa như Ủy ban quốc gia vì sự phát triển của các dân tộc bản địa (CDI) và Instituto Nacional de Lenguas Indígenas (INALI), mang trọng trách tuyên truyền cũng như bảo vệ các cộng đồng người bản địa và ngôn ngữ bản địa.
Cụ thể, đạo luật cấp liên bang Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas ['Công pháp về Quyền Ngôn ngữ của các Dân tộc Bản địa', ban hành ngày 13 tháng 3 năm 2003] chính thức công nhận tất cả các ngôn ngữ bản địa, bao gồm tiếng Nahuatl, như là các ngôn ngữ quốc gia và cho phép người bản địa sử dụng chúng trong mọi lĩnh vực của đời sống riêng tư và công cộng. Căn cứ vào Điều 11, giáo dục liên văn hóa và song ngữ là bắt buộc. Tuy nhiên, tiến độ của việc tích hợp tiếng Nahuatl vào chương trình giảng dạy và việc đảm bảo quyền ngôn ngữ cho người nói vẫn còn khá chậm chạp.
Nhân khẩu và phân bố
left|thumb|Biểu đồ tô đậm những khu vực hiện tại có người nói tiếng Nahuatl ở Mexico Hiện nay, một loạt các ngôn ngữ Nahua phân bố rải rác từ bang Durango phía bắc xuống bang Tabasco phía đông nam. Một phần thiểu số người dân nói tiếng Pipil, ngôn ngữ Nahua xa nhất về phía nam, sinh sống ở El Salvador. Theo IRIN-International, dự án Phục hồi tiếng Nawat, lượng người nói tiếng Pipil chưa thể được xác định chính xác. Số liệu dao động trong khoảng "có lẽ vài ngàn người, [hoặc] có lẽ chỉ vài trăm người".
Số liệu điều tra năm 2000 của INEGI cho biết có tầm 1,45 triệu người nói tiếng Nahuatl, trong đó khoảng 198.000 (14,9%) là người độc ngữ (monolingual). Theo đó, lượng nữ giới độc ngữ nhỉnh hơn nam giới, cụ thể là phụ nữ chiếm gần 2/3 số người độc ngữ. Các bang Guerrero và Hidalgo có tỉ lệ người chỉ nói tiếng Nahuatl cao nhất khi so với tổng dân số nói tiếng Nahuatl, lần lượt ở mức 24,2% và 22,6%. Đối với các bang còn lại, số người độc ngữ hầu như chỉ nằm dưới 5%. Điều này nghĩa là 95% nhân khẩu nói tiếng Nahuatl còn lại tại các bang đó biết nói cả tiếng Tây Ban Nha.
Người nói tiếng Nahuatl tập trung chủ yếu tại các bang Puebla, Veracruz, Hidalgo, San Luis Potosí, và Guerrero. Phần đông cũng sinh sống ở Bang Mexico, Morelos, và Đặc khu Liên bang, cùng một số cộng đồng ở Michoacán và Durango. Tiếng Nahuatl đã bị thất truyền ở Jalisco và Colima trong thế kỷ 20. Do sự di cư nội địa, các cộng đồng nói tiếng Nahuatl hiện có mặt trên khắp đất nước Mexico. Dòng nhập cư hiện đại của các công nhân và các gia đình Mexico vào Hoa Kỳ đã góp phần hình thành một số cộng đồng Nahuatl tại đây, đặc biệt là ở các bang California, New York, Texas, New Mexico và Arizona.
Âm vị học
Theo định nghĩa, nhóm ngôn ngữ Nahua là một nhánh của hệ Ute-Aztec do chúng sở hữu nhiều biến đổi âm tương đồng bắt nguồn từ tiền ngữ Ute-Aztec (PUA). Các bảng bên dưới biểu diễn hệ thống âm vị của tiếng Nahuatl cổ điển, ví dụ điển hình của ngôn ngữ Nahua. Ở các phương ngữ hiện đại, âm, xuất hiện khá thường xuyên trong tiếng Nahuatl cổ điển, đã biến thành âm /t/ (như tiếng Nahuatl eo đất, tiếng Mexicanero và tiếng Pipil) hoặc âm (như tiếng Nahuatl ở Pómaro, Michoacán). Nhiều phương ngữ không còn phân biệt nguyên âm ngắn hay dài nữa; điều này dẫn đến hiện tượng bù đắp các đặc trưng mới về chất trong một số phương ngữ đó, ví dụ như tiếng Nahuatl Tetelcingo. Số khác thì phát sinh giọng âm vực, kiểu như tiếng Nahuatl ở Oapan, Guerrero. Rất nhiều phương ngữ hiện đại tiếp thu các âm vị của tiếng Tây Ban Nha, chẳng hạn.
Âm vị
Ở nhiều phương ngữ Nahuatl, tính đối ngẫu nguyên âm dài ngắn không còn rạch ròi, thậm chí đã tiêu biến hoàn toàn ở một số phương ngữ. Ví dụ, độ dài ngắn nguyên âm trong phương ngữ Tetelcingo đã bị thay thế bởi một sự khác biệt về chất:
Tha âm vị
Phần lớn biến thể của tiếng Nahuatl có hệ thống tha âm tương đối đơn giản. Ở nhiều phương ngữ, phụ âm hữu thanh sẽ chuyển thành vô thanh nếu đứng ở cuối từ hoặc ở trong cụm phụ âm: vô thanh hóa thành âm xuýt ngạc cứng-chân răng vô thanh,  vô thanh hóa thành âm xát thanh hầu vô thanh  hoặc thành âm tiếp cận ngạc mềm môi hóa vô thanh , và  vô thanh hóa thành âm xát bên chân răng vô thanh. Ở một số phương ngữ, phụ âm đầu tiên ở hầu hết cụm phụ âm được thực hiện như. Một số phương ngữ biểu hiện sự giảm độ căng của các phụ âm vô thanh kẹp giữa các nguyên âm. Âm mũi thường bị đồng hóa với vị trí cấu âm của một phụ âm liền kề. Âm xát bên chân răng vô thanh đứng sau  thì bị đồng hóa và phát âm như.
Kết âm vị
Tiếng Nahuatl cổ điển và phần lớn các phương ngữ đương đại sở hữu hệ thống âm vị tương đối đơn giản. Chúng chỉ cho phép các âm tiết với nhiều nhất là một phụ âm ở đầu và ở cuối. Các cụm phụ âm chỉ đứng sau trung vị từ và trên các ranh giới âm tiết. Một số hình vị có hai dạng so le: một dạng có nguyên âm i không cho phép sự xuất hiện của cụm phụ âm và một dạng không có i. Ví dụ, hậu tố tuyệt cách có các dạng biến hình là -tli (dùng sau phụ âm) và -tl (dùng sau nguyên âm). Song một số phương ngữ đương đại có thể hình thành các cụm phụ âm khá phức tạp do sự tiêu biến nguyên âm. Số khác thì lại có các chuỗi âm tiết co cụm, khiến trọng âm của từ/câu bị dịch chuyển hoặc nguyên âm bị kéo dài.
Trọng âm
Phần lớn phương ngữ Nahuatl nhấn trọng âm ở âm tiết gần cuối của một từ. Trong tiếng Mexicanero ở Durango, nhiều âm tiết không nhấn đã tiêu biến trong các từ, và vị trí nhấn trong một âm tiết đã trở thành đặc điểm có tính âm vị.
Hình thái và cú pháp
Các ngôn ngữ Nahuatl có tính chắp dính và hỗn nhập rất cao. Điều này nghĩa là một từ có thể được tạo thành từ sự kết hợp của nhiều tiền tố và hậu tố với một căn tố ở giữa, vậy nên một từ tiếng Nahuatl có thể dài bằng cả một câu.
Ví dụ sau đây biểu diễn cách thức động từ biến đổi theo chủ ngữ, bị thể và bổ ngữ:
Danh từ
Danh từ tiếng Nahuatl có cấu trúc khá phức tạp. Các biến tố bắt buộc bao gồm số ngữ pháp (tức số đơn hay số phức) và sự sở hữu (tức các phụ tố hoặc từ vị biểu thị quan hệ sở hữu kiểu như 'của tôi', 'của bạn', v.v.). Tiếng Nahuatl không có cách ngữ pháp và giống ngữ pháp, song tiếng Nahuatl cổ điển cùng một số phương ngữ hiện đại có phân biệt giữa danh từ động vật và phi động vật. Trong tiếng Nahuatl cổ điển, sự phân biệt động vật biểu thị trong tương quan với sự phức hóa, bởi lẽ chỉ các danh từ động vật mới có dạng số phức, còn tất cả các danh từ phi động vật đều không đếm được (kiểu như danh từ không đếm được trong tiếng Anh: bread chứ không có breads, money chứ không có moneys, v.v). Thời nay, đặc điểm này hiếm khi còn xuất hiện trong lời nói hằng ngày và tất cả các danh từ đều có thể có dạng số phức. Phương ngữ Đông Huasteca phân biệt giữa hai hậu tố phức của danh từ động vật và phi động vật.
Đối với nhiều biến thể của tiếng Nahuatl, danh từ dạng đơn bất sở hữu thường đi kèm với hậu tố tuyệt cách. Các dạng phổ biến của tuyệt cách bao gồm -tl sau nguyên âm, -tli sau phụ âm trừ âm l, và -li sau âm l. Danh từ đổi sang dạng số phức bằng cách thêm vào các phụ tố như -tin hoặc -meh, tuy cũng có một số dạng phức lại bất quy tắc hoặc được thể hiện bằng sự láy âm. Một số danh từ có nhiều dạng phức.
Danh từ số đơn:
Danh từ động vật số phức:
Danh từ động vật số phức sử dụng láy âm:
Tiếng Nahuatl phân biệt giữa danh từ được sở hữu và bất sở hữu. Hậu tố tuyệt cách không xuất hiện ở các danh từ được sở hữu. Ở tất cả các phương ngữ, danh từ được sở hữu có tiền tố phù ứng với số ngữ pháp và chủ ngữ sở hữu nó. Danh từ số phức được sở hữu có vĩ tố cuối từ là -.
Danh từ tuyệt cách:
Danh từ số phức được sở hữu:
Ingrid Turinawe
Ingrid Kamateneti Turinawe, (nhũ danh Ingrid Kamateneti) (sinh ngày 23 tháng 11 năm 1973), thường được gọi là Ingrid Turinawe, là một nữ chính trị gia, từng là Chủ tịch của Liên đoàn Phụ nữ trong Diễn đàn đối lập chính của Đảng Dân chủ (FDC). Bà cũng phục vụ như là Nhà vận động chính trị quốc gia cho đảng chính trị FDC.
Tiếng Nahuatl
Danh từ
Tiếng Nahuatl không có cách ngữ pháp song sử dụng các danh từ quan hệ để miêu tả quan hệ không gian (hoặc thời gian v.v). Những hình vị này không thể đứng riêng lẻ mà phải đứng sau một danh từ hoặc một hậu tố sở hữu. Do vậy chúng được gọi là hậu giới từ hoặc hậu tố định vị cách. Kiểu hình thái này rất giống và có thể coi như một dạng định vị cách thực sự. Hầu hết phương ngữ hiện đại mượn các tiền giới từ tiếng Tây Ban Nha, đặc điểm mà có khả năng sẽ thay thế hoàn toàn lối sử dụng danh từ quan hệ truyền thống.
Ingrid Turinawe
Bối cảnh và giáo dục
Bà được sinh ra Ingrid Kamateneti, vào ngày 23 tháng 11 năm 1973 tại Jane Bakesiga và Stanley Bakwatilenda (mất năm 1982), tại làng Kashojwa, tiểu quận Rugyeyo, thuộc quận Kanungu ngày nay, trước khi nó được tách ra từ quận Rukungiri. Bà là con thứ tư trong số chín người con, năm trai và bốn gái.
Tiếng Nahuatl
Danh từ
Cách dùng danh từ quan hệ/hậu giới từ/định vị tố -pan cùng một tiền tố chỉ sự sở hữu:
Ingrid Turinawe
Bối cảnh và giáo dục
Bà theo học "Trường tiểu học Rugyeyo" khi anh học tiểu học và bà học tại "Trường trung học nữ Kinyasano" cho cả giáo dục O-Level và A-Level. Sau đó, bà đã nhận được bằng tốt nghiệp giáo dục từ trường đại học giáo viên quốc gia, Kabale, ở thị trấn Kabale. Tuy nhiên, sau đó, bà tốt nghiệp Đại học Nkumba với bằng Cử nhân Quản trị và Hành chính công.
Tiếng Nahuatl
Danh từ
Cách dùng cùng một căn tố danh từ phía trước:
Đông Giao
Làng Đông Giao nay thuộc xã Lương Điền, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương là một làng nghề truyền thống nổi tiếng về ngành chạm khắc gỗ.
Tiếng Nahuatl
Danh từ
Cụm danh từ có thể được hình thành bằng cách kết nối 2 hoặc nhiều hơn các danh căn tố lại với nhau, hoặc bằng cách liên kết danh căn tố với các tính căn tố và động căn tố.
Đông Giao
Lịch sử
Đông Giao xưa thuộc tổng Mao Điền, huyện Cẩm Giàng, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Đông thời nhà Lê. Làng có ba thôn: Chay, Đông Tiến và Sở. Năm 1948 Đông Giao nhập vào các thôn cận kề tạo thành xã Lương Điền.
Tiếng Nahuatl
Đại từ
Nhìn chung tiếng Nahuatl có ba ngôi chính, xét cả về dạng số đơn lẫn số phức. Ít nhất một phương ngữ hiện đại, biến thế Eo đất-Mecayapan, có sự phân biệt giữa dạng đại từ gộp chung (chúng ta, bao gồm cả bạn) và không gộp (chúng ta, không tính bạn) ở ngôi nhất số phức:
Đông Giao
Lịch sử
Làng có ngôi đình lớn dựng năm 1739 triều Vĩnh Hựu nhà Lê.
Tiếng Nahuatl
Đại từ
Đại từ số phức ngôi nhất trong tiếng Nahuatl cổ điển:
Đông Giao
Nghề chạm khắc
Nghề chạm ở Đông Giao có ít ra từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19 thì đã có uy tín không những ở Bắc Kỳ mà cả ở Trung Kỳ nên nhà Nguyễn đã triệu thợ Đông Giao tiến kinh phục dịch theo lệ trưng tập. Một số sau định cư hẳn ở Huế và lập ra xóm Đông Tiến, dùng tên cũ của một trong ba thôn xưa ở Đông Giao.
Tiếng Nahuatl
Đại từ
Đại từ số phức ngôi nhất trong tiếng Nahuatl Eo đất-Mecayapan:
Đông Giao
Nghề chạm khắc
Tay nghề Đông Giao chủ yếu làm công đoạn điêu khắc, thường là đồ thờ tự bát bộ, hương án, cửa võng... sau thì giao hàng lại cho làng khác phủ sơn, khảm ốc hoặc thếp vàng.
Tiếng Nahuatl
Đại từ
Tuy nhiên sự phân biệt giữa đại từ tôn xưng/không tôn xưng phổ biến hơn cả, thường chỉ áp dụng cho ngôi hai và ngôi ba chứ không bao giờ cho ngôi nhất.
Ingrid Turinawe
Nghề nghiệp
Trong kỳ nghỉ dài sau khi học trung học năm 1992, Ingrid kết hôn với Jackson Turinawe, một doanh nhân thành đạt ở thị trấn Rukungiri. Sau khi học văn bằng tại Kabale, Ingrid dạy một năm và sau đó cùng chồng kinh doanh, giúp điều hành hiệu thuốc của họ ở thị trấn Rukungiri. Năm 1998, bà được bầu vào Hội đồng quận Rukungiri, đại diện cho tiểu quận Buhunga và tiểu quận Ruhinda.
Tiếng Nahuatl
Đại từ
Dạng không tôn xưng:
Đông Giao
Các dòng họ lớn
Vũ Hữu,Vũ Văn, Vũ Đình, Vũ Đức, Vũ Xuân, Nguyễn Văn, Phạm Văn , Hoàng ...
Tiếng Nahuatl
Đại từ
Dạng tôn xưng:
Đông Giao
Chùa Đông Giao (Sùng Ân)
Được tu sửa trong vài năm nay với quy mô khá rộng và đến nay (2017) chùa đã tổ chức khóa tu mùa hè cho các bạn nhỏ từ 5 tuổi trở lên
Ingrid Turinawe
Nghề nghiệp
Năm 2001, bà được bầu lại vào hội đồng huyện. Năm 2003, quận Kanungu được tách ra khỏi quận Rukungiri. Một năm sau, Ingrid Turinawe trở thành Chủ tịch quận Rukungiri, khi cựu diễn giả, George Owakiroru, bị bắt vì cáo buộc hoạt động khủng bố. Bà phục vụ trong vai trò đó cho đến năm 2006. Bà trở thành thành viên sáng lập của đảng chính trị FDC năm 2005.
Đông Giao
Chùa Đông Giao (Sùng Ân)
+
Tiếng Nahuatl
Động từ
Hầu hết các phương ngữ Nahuatl có ba thì là hiện tại, quá khứ, và tương lai; và hai thể là hoàn thành và chưa hoàn thành. Một số biến thể có thêm 2 thể là tiếp diễn và thường xuyên. Bất kể phương ngữ Nahuatl nào cũng có ít nhất 2 loại thức là trần thuật và mệnh lệnh; một số phương ngữ có cả thức ước vọng và thức cấm đoán/cấm đoán phủ quyết.
Đông Giao
Chú thích
Thể loại:Làng nghề Hải Dương Thể loại:Cẩm Giàng
Tiếng Nahuatl
Động từ
Ngữ trị ở hầu hết các biến thể Nahuatl có thể biến đổi theo nhiều cách rất đa dạng. Tiếng Nahuatl cổ điển có thái bị động (cũng đôi khi được định nghĩa là thái vô nhân xưng), song đặc điểm này hiện rất hiếm. Trái lại, thái ứng dụng và thái gây khiến vẫn tồn tại ở nhiều phương ngữ đương đại. Nhiều biến thể Nahuatl cho phép cụm động từ với hai hoặc hơn động từ làm căn tố.
Xã Little River, Quận Mississippi, Arkansas
Xã Little River (Little River Township) là một xã thuộc quận Mississippi, tiểu bang Arkansas, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 984 người.
Tiếng Nahuatl
Động từ
Cụm động từ dưới đây bao gồm hai gốc động căn tố, biến dạng theo thái gây khiến, đóng vai trò bổ ngữ trực tiếp lẫn gián tiếp:
Ingrid Turinawe
Tham khảo
Thể loại:Chính trị gia Uganda Thể loại:Sinh năm 1973 Thể loại:Nhân vật còn sống
Xã Little River, Quận Mississippi, Arkansas
Tham khảo
Thể loại:Xã của Arkansas Thể loại:Quận Mississippi, Arkansas
Tiếng Nahuatl
Động từ
Động từ trong một vài biến thể Nahuatl, đặc biệt là tiếng Nahuatl cổ điển, có khả năng biến dạng tùy vào hướng hành động ra xa hoặc lại gần người nói. Một số phương ngữ cũng sở hữu các phạm trù biến dạng nhất định để biểu thị mục đích, phương hướng, và thậm chí những ý nghĩa phức tạp như "đi để làm gì" hay "tới để làm gì", "đi, làm và quay lại", "làm trong khi đang đi", "làm trong khi đang tới", "tới rồi mới làm", hay "làm tắt việc gì đó".
Tiếng Nahuatl cổ điển và nhiều phương ngữ hiện đại được ngữ pháp hóa khi bày tỏ sự lịch thiệp đối với người nhận hoặc thậm chí đối với nhân vật và sự vật đang nhắc tới, bằng cách sử dụng các dạng động từ đặc biệt cũng như "các hậu tố tôn xưng" đặc biệt.
Dạng động từ tôn xưng:
Láy từ
Nhiều biến thể Nahuatl có đặc điểm láy ẩm năng sản, tức là chúng có thể tạo ra từ mới bằng cách lặp lại âm tiết đầu tiên của một căn tố. Đây là phương thức danh từ tiếng Nahuatl chuyển sang dạng số phức, ví dụ: 'đàn ông' →  'những người đàn ông'. Ở một số biến thể, danh từ láy còn có khả năng biểu thị sự giảm kích, sự tôn xưng, hoặc sự phái sinh. Mặt khác, động từ láy tiếng Nahuatl chỉ đến sự lặp đi lặp lại của một hành động, ví dụ trong phương ngữ Tezcoco:
Cú pháp
Tiếng Nahuatl là một ngôn ngữ phi cấu hình (non-configurational language), tức là về cơ bản, thứ tự từ trong câu rất tự do. Theo đó, ba thành tố của câu có thể đứng ở vị trí tùy ý trong câu. Ngoài ra, tiếng Nahuatl còn là một ngôn ngữ bỏ-đại (pro-drop language), tức là nó cho phép câu văn lược bỏ cụm danh từ hoặc đại từ độc lập, bất kể vai trò chứ không chỉ riêng chủ ngữ. Ở hầu hết phương ngữ, đại từ được dùng để nhấn mạnh ý muốn biểu đạt. Điều nay cho phép sự hình thành các biểu thức cú pháp bất liên tục.
Tiếp xúc ngôn ngữ
Khoảng 500 năm tiếp xúc liên tục giữa các cộng đồng nói tiếng Nahuatl và các cộng đồng nói tiếng Tây Ban Nha, cộng với vị thế thiểu số của tiếng Nahuatl và vị thế uy tín hơn của tiếng Tây Ban Nha, đã tạo ra nhiều biến đổi có thể thấy ở các biến thể Nahuatl hiện nay, đặc trưng bởi vốn từ mượn rất lớn từ tiếng Tây Ban Nha, cũng như sự phát sinh các cấu trúc cú pháp và phạm trù ngữ pháp mới.
Kiểu cấu trúc bên dưới, với hàng loạt từ mượn, hiện được sử dụng rất phổ biến bởi người nói tiếng Nahuatl (từ in đậm là tiếng Tây Ban Nha):
Nhiều phương ngữ đương đại chỉ tuân theo thứ tự chủ-động-tân, có lẽ do bị ảnh hưởng của tiếng Tây Ban Nha. Một số biến đổi khác trong cú pháp của tiếng Nahuatl đương đại bao gồm việc sử dụng tiền giới từ thay vì hậu giới từ hay danh từ quan hệ và sự tái dịch giải các danh từ quan hệ/hậu giới từ cũ thành các tiền giới từ. Ở ví dụ sau đây trong tiếng Nahuatl Michoacán, hậu giới từ -ka 'với' được dùng như tiền giới từ, do không có bổ ngữ nào đứng trước nó:
Ở ví dụ sau đây trong tiếng Nahuatl Mexicanero ở Durango, danh từ quan hệ/hậu giới từ -pin 'trong/trên' được dùng như tiền giới từ. Ngoài ra, một liên từ tiếng Tây Ban Nha là porque cũng xuất hiện trong câu.
Một số phương ngữ thậm chí đã trải qua sự tiêu biến hình thái rất đáng kể, khiến một số nhà ngôn ngữ không còn coi chúng thuộc dạng hỗn nhập nữa.
Từ vựng
upright=0.9|right|thumb|Người Aztec gọi cà chua đỏ là xitōmatl, còn [[Physalis philadelphica|cà chua xanh là tōmatl. Đây chính là nguồn gốc của từ tomato 'cà chua' trong tiếng Anh.]]
Rất nhiều từ Nahuatl đã được mượn sang tiếng Tây Ban Nha, hầu hết liên quan đến đời sống bản địa độc đáo ở châu Mỹ. Một số từ mượn chỉ giới hạn ở tiếng Tây Ban Nha Mexico hoặc Trung Mỹ, số khác thì đã khuếch tán sang tất cả các biến thể của tiếng Tây Ban Nha. Nhiều trong số đó, ví dụ như chocolate, tomato và avocado, đã lan sang các thứ tiếng khác thông qua tiếng Tây Ban Nha.
Chẳng hạn, tiếng Anh sở hữu hai từ cực kỳ phổ biến chocolate và tomato (từ tiếng Nahuatl tomatl). Một số từ phổ biến nữa bao gồm coyote (từ tiếng Nahuatl koyotl), avocado (từ tiếng Nahuatl awakatl) và chile hay chili (từ tiếng Nahuatl chilli). Từ chicle cũng có gốc Nahuatl tsiktli 'thứ dính, chicle'. Một số từ tiếng Anh gốc Nahuatl khác bao gồm: Aztec (từ astekatl); cacao (từ kakawatl 'vỏ'); ocelot (từ oselotl). Ở Mexico, nhiều từ chỉ sự vật thân thuộc hằng ngày mang gốc Nahuatl đã minh chứng cho sự giao thoa phổ biến của tiếng Tây Ban Nha và tiếng Nahuatl – lượng từ bản địa nhiều đến nỗi người ta đã xuất bản từ điển mexicanismos (những từ đặc hữu của tiếng Tây Ban Nha Mexico) chỉ để truy gốc từ vựng Tây Ban Nha gốc Nahuatl, cũng như các từ tiếng Tây Ban Nha có nguồn gốc từ thổ ngữ khác. Rất nhiều địa danh nổi tiếng cũng nguyên là tiếng Nahuatl, ví dụ Mexico (từ Mexihko) và Guatemala (từ Kwahtemallan).
Chữ viết
100px|thumb|Địa danh Mapachtepec ('Đồi sóc chuột'), Mazatlan ('Nơi có hươu') và Huitztlan ('Nơi có gai') viết bằng hệ chữ Aztec, trích từ [[Thủ bản Mendoza|left]] Theo truyền thống thì chữ Aztec tiền kỳ Colombo chưa thể được coi là một hệ chữ viết thực thụ, do nó không có khả năng bao quát toàn bộ từ vựng của ngôn ngữ nói theo cách mà các hệ chữ ở Cựu Thế giới hoặc chữ Maya có thể thực hiện. Thế nên, chữ Aztec tựu trung không được dùng để đọc, mà được dùng để kể. Các thủ bản tỉ mỉ của người Aztec chẳng qua là công cụ hỗ trợ người ta ghi nhớ các chi tiết, chẳng hạn gia phả, thông tin thiên văn, và danh sách cống phẩm. Ba loại ký hiệu được vận dụng trong hệ thống này: tranh ảnh dùng để hỗ trợ việc ghi nhớ (không có chức năng biểu thị từ ngữ), ký tự tượng hình biểu thị cho toàn bộ một từ ngữ (thay vì chỉ một âm vị hoặc một âm tiết), và ký tự tượng thanh biểu thị âm tố (theo quy tắc đố hình đoán chữ).
Tuy nhiên, nhà kim thạch học Alfonso Lacadena lập luận rằng cho tới trước thềm cuộc xâm lược của Tây Ban Nha, một trường phái chép sử Nahua nguyên quán ở Tetzcoco đã phát triển một hệ tự mẫu âm tiết tính đầy đủ, có khả năng ký âm sánh ngang chữ Maya. Các nhà kim thạch học khác tỏ sự hoài nghi đối với khẳng định này, phản biện rằng mặc dù đúng là tự mẫu âm tiết xuất hiện trên một số thủ bản thời thuộc địa (các bản thảo bản địa trước kỷ nguyên chinh phục của Tây Ban Nha hầu như đã thất truyền), song rất có thể người bản địa đã tiếp biến hệ chữ của người Tây Ban Nha chứ chưa chắc là đã kế tục từ thời tiền-Colombo.
Thực dân Tây Ban Nha du nhập bảng chữ cái Latinh sang châu Mỹ để dùng cho mục đích ghi chép kho tàng văn xuôi, thơ ca và các tư liệu thế tục của người Aztec, ví dụ như di chúc, văn thư hành chính, thư từ pháp luật, v.v. Chỉ trong vòng vài thập kỷ, chữ tượng hình bị thay thế hoàn toàn bởi chữ Latinh. Hồi đó chưa có sự chuẩn hóa chính tả Latinh cho tiếng Nahuatl và chưa có sự đồng thuận nào về cách biểu diễn các âm tố đặc biệt của tiếng Nahuatl mà tiếng Tây Ban Nha không có, chẳng hạn các nguyên âm dài và âm tắc thanh hầu. Kiểu chính tả biểu diễn khá chính xác ngữ âm Nahuatl được phát triển lần đầu tiên bởi linh mục dòng Tên Horacio Carochi vào thế kỷ thứ 17, dựa trên công trình của một linh mục dòng Tên tiền bối là Antonio del Rincon. Chính tả Carochi sử dụng hai dấu phụ: dấu ngang để biểu thị âm dài và dấu huyền để biểu thị âm saltillo, đôi khi còn thêm dấu sắc để biểu thị âm ngắn. Tuy nhiên phương án này không được nhân rộng mà chỉ lưu hành trong nội bộ cộng đồng dòng Tên.
Kể từ khi tiếng Nahuatl trở thành đối tượng của các nghiên cứu hàn lâm vào thế kỷ 20, các nhà ngôn ngữ học đã nhận thức được sự cấp thiết trong việc ký âm cho ngôn ngữ này. Rất nhiều kiểu chính tả đã được đề xuất và đưa vào thí điểm, nhiều trong số đó sử dụng hệ phiên âm Americanist. Theo sau sự thành lập của Instituto Nacional de Lenguas Indígenas vào năm 2004, các nỗ lực nhằm chuẩn hóa tiếng Nahuatl hoạt động sôi nổi trở lại; tuy nhiên tính tới năm 2002 thì vẫn chưa tiến tới một sự thống nhất nào. Ngoài khác biệt phương ngữ, một số vấn đề trọng tâm cần nêu bao gồm:
thumb|Bảng chữ Latinh tiếng Nahuatl, Aztec hay Mexicano Năm 2018, người Nahua tới từ 16 tiểu bang trên khắp đất nước Mexico đã liên kết với viện INALI để tạo dựng một hệ chính tả mới gọi là Yankwiktlahkwilolli, nhằm chuẩn hóa ngữ văn tiếng Nahuatl trong tương lai gần.
Văn chương
Trong số các ngôn ngữ bản xứ của châu Mỹ, tiếng Nahuatl là một trường hợp cực kỳ độc đáo, do nó sở hữu vốn ngữ liệu dồi dào với niên đại về tận thế kỷ thứ 16. Văn chương tiếng Nahuatl bao trùm đa dạng các đề tài và thể loại; mỗi văn liệu lại ra đời trong một hoàn cảnh khác nhau. Người Nahua thời kỳ tiền-chinh phục phân biệt hai thể loại ngữ văn đó là tlahtolli 'bài nói' và cuicatl 'bài hát', gần giống sự khác biệt giữa "văn xuôi" và "thơ ca".
Thể văn xuôi tlahtolli tiếng Nahuatl đã được bảo tồn dưới nhiều dạng. Các thể loại sử ký và biên niên sử ghi chép lại các sự kiện quan trọng trong quá khứ, thường được viết từ quan điểm của một altepetl (một kiểu tổ chức xã hội ở Trung Bộ châu Mỹ) nhất định và thường kết hợp các yếu tố hư lẫn thật. Một số tác phẩm quan trọng thuộc thế loại này có xuất xứ từ Chalco, bởi Chimalpahin; từ Tlaxcala, bởi Diego Muñoz Camargo; từ Mexico-Tenochtitlan, bởi Fernando Alvarado Tezozomoc; và từ Texcoco, bởi Fernando Alva Ixtlilxochitl. Rất nhiều cuốn biên niên sử có tác giả khuyết danh, và chúng thường sử dụng hệ lịch bản địa để đếm năm, chẳng hạn các biên niên sử Cuauhtitlan và Anales de Tlatelolco. Một số câu chuyện thần thoại vẫn còn được lưu truyền, chẳng hạn "Huyền thoại về năm mặt trời", thần thoại sáng thế của người Aztec trong Thủ bản Chimalpopoca.
Thơ ca Nahuatl được lưu tồn thông qua hai tác phẩm chính: Cantares Mexicanos và Romances de los señores de Nueva España, hai cuốn sưu tập nhiều thi phẩm từ thế kỷ 16 và 17. Một số ca khúc có vẻ đã được truyền khẩu từ thời tiền chinh phục cho tới tận thời chữ Latinh phổ cập, chẳng hạn những ca khúc được quy cho vua của Texcoco Nezahualcoyotl. xác định có bốn thể loại ca khúc chính, đó là icnocuicatl ('ca khúc buồn'), xopancuicatl ('ca khúc mùa xuân'), melahuaccuicatl ('ca khúc thường') và yaocuicatl ('ca khúc chiến tranh'). Thơ Aztec vận dụng nhiều hình ảnh ẩn dụ và đề cập đến nhiều chủ đề; có khi là lời than vãn về sự ngắn ngủi của đời người, có khi là sự tung hô lòng quả cảm của các chiến binh hi sinh trong chiến tranh, cũng có khi là sự trân trọng cái đẹp của cuộc sống.
Phong cách học
Người Aztec phân biệt hai ngữ vực trong ngôn ngữ của họ: tiếng của thường dân (macehuallahtolli) và tiếng của quý tộc (tecpillahtolli). Do văn học là thú tiêu khiển của tầng lớp thượng lưu, hầu hết các tư liệu về văn xuôi và thơ ca được viết theo phong cách tecpillahtolli. Thể văn nói cao sang của giới quý tộc đặc trưng với việc sử dụng biện pháp tu từ sóng đôi, theo đó người hùng biện sẽ sắp câu chữ sao cho cho chúng đi theo cặp. Chẳng hạn như:
Giới ngôn ngữ học còn xác định một kiểu sóng đôi khác là difrasismo, khi người nói hoặc viết ghép hai cụm từ lại với nhau để tạo ra một ý nghĩa ẩn dụ mới. Kiểu ẩn dụ này cực kỳ phổ biến trong các tác phẩm tiếng Nahuatl cổ điển, và đã được Sahagún ghi chép rất tỉ mỉ trong Thủ bản Florentine, cũng như Andrés de Olmos trong cuốn Arte. Ví dụ sau đây biểu diễn phép ẩn dụ difrasismos:
Liên kết ngoài
Thể loại:Ngôn ngữ chắp dính Thể loại:Ngôn ngữ hỗn nhập Thể loại:Ngôn ngữ động-chủ-tân Thể loại:Ngôn ngữ bản địa México Thể loại:Ngữ hệ Ute-Aztec Thể loại:Ngôn ngữ Trung bộ châu Mỹ
Isabelle của Valois
Isabelle của Pháp (tiếng Pháp: Isabelle de Valois; 9 tháng 11, năm 1389 - 13 tháng 11, năm 1409), cũng có thể gọi Isabelle của Valois, là Vương hậu của Vương quốc Anh với tư cách là người vợ thứ hai của Vua Richard II từ năm 1396 đến 1399. Bà là Vương nữ nước Pháp, người con thứ 3 và là con gái thứ 2 của Quốc vương Charles VI của Pháp cùng Vương hậu Isabeau xứ Bavaria.
Em gái của Isabelle, Catherine, về sau cũng là Vương hậu nước Anh từ năm 1420 đến năm 1422 khi kết hôn với Henry V, sinh ra Henry VI.
Tiểu sử
Việc bà là một đứa trẻ đã được thảo luận trong các cuộc đàm phán, nhưng Vua Richard trả lời rằng mỗi ngày sẽ khắc phục vấn đề đó, rằng đó là một lợi thế vì sau đó nhà vua có thể định hình vợ mình theo lý tưởng của mình, và ông ta tự tin sẽ sống đủ lâu để đợi bà trưởng thành. Chính Isabelle đã nói với các đặc phái viên Anh rằng, bà rất vui khi trở thành Vương hậu nước Anh, bởi vì bà đã được bảo rằng điều này sẽ khiến bà trở thành một người phụ nữ tuyệt vời. Trong tư liệu đương thời, Isabelle được mô tả là xinh đẹp, và được cho là đã luyện tập để có thể thực hiện vai trò là Vương hậu của mình. Vua Richard II đã tới Paris để đón bà, nơi đám cưới được tổ chức với các lễ hội lớn tại triều đình Pháp, trước khi họ tiếp tục đến vùng đất Calais của Anh, nơi tổ chức lễ cưới chính thức.
Vương hậu nước Anh
Sau đám cưới, Vương hậu Isabelle theo Vua Richard đến Anh, nơi bà được đặt trong Lâu đài Windsor với triều thần của riêng mình, dưới sự giám sát của chính phủ được bổ nhiệm, Thị tùng cho bà là Lady de Coucy, sau này được thay thế bởi Lady Mortimer. Bà chính thức lên ngôi Vương hậu tại Tu viện Westminster ở London vào năm sau, 1397.
Mặc dù liên minh là chính trị và là một cuộc hôn nhân sắp đặt, Richard II và cô dâu trẻ Isabelle đã phát triển mối quan hệ tôn trọng lẫn nhau. Nhà vua Richard thường xuyên đến thăm bà ở Windsor, nơi ông đối xử với bà bằng sự tôn trọng và tiếp đãi bà và những Thị tùng bằng cuộc trò chuyện hài hước. Biểu cảm cho thấy Vương hậu trẻ tuổi Isabelle rất thích và mong chờ những chuyến thăm của Richard.
Đến tháng 5 năm 1399, Vương hậu đã Isabelle được chuyển đến Lâu đài Portchester để bảo vệ, trong khi Vua Richard tiếp tục chiến dịch quân sự ở Ireland.
Trong cuộc nổi loạn về sau chống lại Richard, Vương hậu Isabelle đã được Công tước xứ York chuyển đến Lâu đài Wallingford và sau đó đến Lâu đài Leeds. Khi trở về Anh, Vua Richard II bị cầm tù và chết khi bị giam giữ. Sau cái chết của nhà vua, Vương hậu Isabelle được Quốc vương mới, Henry IV, ra lệnh rời khỏi Lâu đài Windsor và định cư tại Cung điện Thamesside của Giám mục Salisbury tại Sonning, trong sự quản lý nghiêm ngặt từ chính phủ Anh.
Cuộc sống sau này
Năm 1400, triều đình Pháp yêu cầu Vương hậu Isabelle trở lại Pháp. Vua Henry IV ban đầu từ chối, quyết định vị Thái hậu trẻ Isabelle nên cưới con trai ông, Henry V, nhưng bà đã quyết liệt từ chối. Biết người chồng của mình đã mất, bà đi vào tang chế, phớt lờ những yêu cầu của Henry IV. Vào tháng 8 năm 1401, nhà Vua cho bà trở về Pháp, nhưng vẫn giữ của hồi môn.
Năm 1406, Vua Henry IV lặp lại đề nghị của ông rằng Isabelle kết hôn với con trai mình, nhưng yêu cầu đó đã bị triều đình Pháp từ chối.
Liên kết ngoài
Thể loại:Vương nữ Pháp Thể loại:Vương tộc Valois Thể loại:Vương nữ Thể loại:Phối ngẫu Vương thất Anh Thể loại:Vương hậu Anh Thể loại:Công tước phu nhân xứ Orléans Thể loại:Công chúa Pháp Thể loại:Vương tộc Plantagenet Thể loại:Góa phụ Hoàng gia
Đài Phát thanh – Truyền hình Nghệ An
Đài Phát thanh - Truyền hình Nghệ An (tiếng Anh: Nghe An Radio - Television Station) là đơn vị sự nghiệp thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An, đảm nhiệm 2 tờ báo lớn của tỉnh là "báo hình và báo nói", có chức năng thông tin, tuyên truyền chủ trương đường lối, chính sách, pháp luật của Nhà nước, quản lý thống nhất kỹ thuật phát thanh - truyền hình trên địa bàn tỉnh.
Lịch sử
thumb|270px|Trường quay của chương trình Trò chuyện cuối tuần trên Đài Phát thanh - Truyền hình Nghệ An - NTV, năm 2021 Ngày 07/09/1956, với một số ít thiết bị thô sơ như: máy ghi âm, máy thu thanh và tăng âm, Đài Truyền thanh Nghệ An đã chính thức phát sóng chương trình truyền thanh đầu tiên.
Ngày 09/12/1961 đánh dấu bước trưởng thành của Đài Truyền thanh Nghệ An khi lần đầu tiên tự tin thực hiện chương trình trực tiếp một sự kiện đặc biệt quan trọng. Đó là Lễ mít tinh đón Bác Hồ về thăm quê hương, chuyển chân thật tiếng nói ấm áp của Bác tới mọi người, mọi nhà ở thị xã Vinh và vùng phụ cận.
Tháng 10/1965, Ty Thông tin Nghệ An được thành lập với đội ngũ cán bộ nòng cốt là phóng viên, kỹ thuật viên từ Đài Truyền thanh Nghệ An. Những năm tháng Đế quốc Mỹ leo thang đánh phá miền Bắc, Thành phố Vinh và nhiều địa điểm như Cầu Cấm, Truông Bồn, Rú Nguộc… trở thành mục tiêu ném bom ác liệt của không quân Mỹ.
Ngày 01/05/1975, Đài Phát thanh Nghệ An đã tường thuật thành công Lễ mít tinh mừng thống nhất đất nước, làm nhân thêm niềm vui lớn của mọi người, mọi nhà. Tháng 1/1976, với sự hợp nhất hai tỉnh Nghệ An - Hà Tĩnh, Đài được tổ chức lại thành Đài Phát thanh Nghệ - Tĩnh, trực thuộc Ty Thông tin của tỉnh.
Ngày 07/09/1976, Trung ương có chủ trương thành lập Đài Truyền hình Vinh trực thuộc Uỷ ban PT-TH Việt Nam. Đây là một trong số ít đài khu vực sớm nhất của cả nước. Và ngày 03/02/1977, buổi phát sóng truyền hình đen trắng đầu tiên được thực hiện thành công trong niềm vui, phấn khởi của người dân thành phố Vinh và một số vùng phụ cận.
Tháng 3/1978, thực hiện chủ trương của Chính phủ, Đài Truyền hình Vinh được chuyển về trực thuộc tỉnh. Hai Đài Phát thanh - Truyền hình được hợp nhất thành Đài PT-TH Nghệ Tĩnh.
Tháng 9/1991, tỉnh Nghệ - Tĩnh được chia tách thành hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Trong khó khăn thiếu thốn của những ngày tháng ấy và đến hôm nay, hai đài Nghệ An, Hà Tĩnh vẫn luôn gắn bó, quan tâm giúp đỡ nhau về chuyên môn nghiệp vụ, giành được nhiều thành tích đáng kể, góp phần tích cực vào thực hiện thắng lợi nhiệm vụ phát triển KT-XH của 2 tỉnh.
Từ buổi đầu còn thực hiện nhiệm vụ truyền thanh và phát sóng truyền hình đen trắng, đến nay Đài PT-TH Nghệ An đã có bước phát triển mạnh mẽ với hạ tầng kỹ thuật hiện đại. Đài PT-TH Nghệ An đã phát sóng vệ tinh với gần chục mạng cáp số, internet phủ sóng toàn cầu.
- Ngày 19/05/1995: Chương trình của Đài THVN và Truyền hình Nghệ An được phát qua máy phát hình quốc gia Thomson 5KW.
- 09/1995: Liên hoan PT-TH Nghệ An chính thức được tổ chức lần đầu tiên.
- 01/01/2004: Đài PT-TH Nghệ An chính thức lấy năm 2004 làm năm Phát thanh Nghệ An, mở ra một bước phát triển mới cho Phát thanh Nghệ An, Truyền thanh huyện và Đài TTCS trrong toàn tỉnh.
- Tháng 12/2003 đến 09/2004: Đài PT-TH Nghệ An thực hiện dự án ODA - Đan Mạch đầu tư "Hệ thống sản xuất chương trình truyền hình kỹ thuật số" với các trang thiết bị hiện đại. Chính thức đưa vào sử dụng ngày 01/10/2004, từ đây, PT-TH Nghệ An có điều kiện tăng thời lượng phát sóng và sản xuất thêm nhiều chương trình mới, hấp dẫn.
- Tháng 5/2006: Chương trình Thời sự Phát thanh hàng ngày (buổi trưa) bắt đầu được thực hiện phát thẳng trực tiếp.
- Ngày 21/01/2009: Truyền hình Nghệ An được phát trên vệ tinh Vinasát 1.
- Ngày 15/04/2009: Chương trình thời sự Truyền hình Nghệ An (NTV) buổi trưa từ 11h30-12h00 chính thức được sản xuất phát thẳng trực tiếp.
- Ngày 01/09/2009: Cả hai bản tin thời sự Truyền hình (NTV) chính trong ngày đều được sản xuất phát thẳng trực tiếp.
- Năm 2009: Đài PT-TH Nghệ An thực hiện kỷ lục 229 cuộc Truyền hình trực tiếp.
- Ngày 05/02/2010: Phát thanh Nghệ An được phát trên Vệ tinh Vinasát 1.
- Ngày 21/06/2010: Trang thông tin điện tử tổng hơp của Đài PT-TH Nghệ An tại địa chỉ: www.truyenhinhnghean.vn chính thức đi vào hoạt động.
- Ngày 10/06/2013: Kênh YouTube Nghệ An TV chính thức hoạt động.
- Ngày 19/05/2018: NTV chính thức phát sóng độ nét HD
- Tháng 3/2020: Đài chính thức ra app NTV Go của Đài Phát thanh – Truyền hình Nghệ An.
- Ngày 19/03/2020, NTV sẽ tạm dừng một số chương trình do COVID-19 bùng phát, còn giờ lịch phát sóng chương trình phát thanh vẫn giữ nguyên (5h - 24h) và chương trình truyền hình vẫn giữ nguyên (24/24h hằng ngày), một số chương trình sẽ phát sóng khi có thông báo mới.
- Từ ngày 9/8/2021: Đài Phát thanh - Truyền hình Nghệ An sản xuất và phát sóng Bản tin số 18h hằng ngày trên tất cả các nền tảng số của Đài. Cũng ngày Đài Phát thanh - Truyền hình Nghệ An sản xuất Bản tin Dự Báo Thời Tiết hoàn toàn mới, ngay sau khi kết thúc Chương Trình Thời Sự 19h45.
- Từ 11/10/2021: NTV ra mắt giao diện website truyenhinhnghean.vn mới với nhiều tính năng hiện đại, thân thiện.
- Từ ngày 15/08/2022: Đài Phát thanh - Truyền hình Nghệ An chính thức thay đổi Bản tin số 18h sang Bản tin Nhịp sống 24h phát sóng trực tiếp lúc 18h30 (thay thế cho Bản tin Chiều) trên sóng truyền hình và các nền tảng số của Đài.
Nhạc hiệu và lời xướng
Đầu buổi phát sóng mỗi ngày (4h57) và đầu các khung giờ 13h và 19h (trước năm 2019 ở các khung giờ 4h57, 9h, 15h30 và 19h) trên các kênh phát thanh của Đài đều có phát một đoạn nhạc không lời gọi là "nhạc hiệu" của Đài cùng một câu giới thiệu tên gọi và vị trí của Đài được gọi là "lời xướng" do các phát thanh viên gồm một nam và một nữ lần lượt đọc. Nhạc hiệu của Đài là bài "Tiếng hò trên đất Nghệ An" của Cố nhạc sỹ Tân Huyền, được dùng từ khi thành lập Đài cho đến nay. Đây là Đài Phát thanh Nghệ An. Buổi phát sóng Thời sự Nghệ An (5h30, 11h30, 15h30 (hoặc 15h15), 17h30 và 21h) nhạc hiệu và lời xướng sẽ khác đi một chút vẫn là do các phát thanh viên gồm một nam và một nữ lần lượt đọc. Đây là chương trình Thời sự Phát thanh của Đài Phát thanh Nghệ An.
Thành tích
Ghi nhận nỗ lực phấn đấu và những đóng góp tích cực của các thế hệ CBVC ngành PT-TH Nghệ An nói chung, của Đài PT-TH tỉnh nói riêng trong 60 năm qua, Đảng, nhà nước đã trao tặng cho Đài nhiều danh hiệu cao quý: Huân chương độc lập hạng Ba, Huân chương lao động hạng Nhất, Huân chương lao động hạng Nhì, Huân chương lao động hạng Ba; Cờ đơn vị dẫn đầu phong trào thi đua của Chính phủ, của Bộ TT-TT, Đài TNVN, Đài THVN; được Tỉnh ủy, UBND tỉnh Nghệ An tặng nhiều bằng khen…
Tham khảo
Thể loại:Đài truyền hình ở Việt Nam Thể loại:Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An Thể loại:Đài phát thanh Việt Nam
Sporophila bouvronides restricta
Thể loại:Phân loài thuộc lớp Chim
Sporophila lineola lineola
Thể loại:Phân loài thuộc lớp Chim
Georg von Wedell
Richard Georg von Wedell (17 tháng 5 năm 1820 tại Augustwalde, quận Naugard – 27 tháng 3 năm 1894 tại Leer (Ostfriesland)) là một sĩ quan quân đội Phổ, đã được thăng đến cấp Trung tướng. Ông từng tham chiến trong cuộc Chiến tranh Áo-Phổ (1866) và cuộc Chiến tranh Pháp-Đức (1870 – 1871), tiêu biểu là các trận đánh quyết liệt ở Mars-la-Tour và Beaune-la-Rolande vào cuối năm 1870.
Micrathyria ungulata
Micrathyria ungulata là loài chuồn chuồn trong họ Libellulidae. Loài này được Förster mô tả khoa học đầu tiên năm 1907.
Georg von Wedell
Tiểu sử
Georg sinh vào tháng 5 năm 1820, là con trai của sĩ quan quân đội Phổ Wilhelm Sigismund von Wedel (1772 – 1827) và người vợ của ông này là Friederike Wilhelmine Christiane, nhũ danh von Gregorski (1780 – 1851).
Micrathyria ungulata
Tham khảo
Thể loại:Micrathyria Thể loại:Động vật được mô tả năm 1907
Lasiocercis nigropunctatus
Lasiocercis nigropunctatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Georg von Wedell
Tiểu sử
Thời trẻ, Wedell đi học trường thiếu sinh quân ở Kulm và Berlin. Sau đó, vào ngày 5 tháng 8 năm 1837, ông gia nhập Lữ đoàn Pháo binh Cận vệ với quân hàm Thiếu úy. Kể từ ngày 1 tháng 10 năm 1837 cho đến ngày 15 tháng 7 năm 1839, ông được cắt cử vào học Trường Pháo binh và Công binh Tổng hợp (Vereinigten Artillerie- und Ingenieurschule). Sau khi được thăng cấp hàm Trung úy vào ngày 10 tháng 10 năm 1842, ông được cử vào học Trường Quân sự Tổng hợp ( Allgemeinen Kriegsschule) kể từ ngày 1 tháng 10 năm 1843 cho tới ngày 15 tháng 6 năm 1846 để đào tạo thêm. Trong chiến dịch trấn áp quân nổi dậy ở Baden vào năm 1849, Wedell đã tham gia cùng với Lữ đoàn Pháo binh số 7 trong cuộc vây hãm và đánh chiếm Rastatt. Năm sau (1850), ông được phân công vào Cục Đo đạc Địa hình trong Bộ Tổng tham mưu. Vào ngày 22 tháng 7 năm 1852, ông được lên quân hàm Đại úy, đồng thời được bổ nhiệm vào Trung đoàn Pháo binh Cận vệ số 7, tại đây ông được giao chỉ huy một khẩu đội pháo vào ngày 1 tháng 5 năm 1855. Wedell phục vụ cho đến ngày 13 tháng 1 năm 1858 thì được đổi vào Bộ Tổng tham mưu, và được thăng hàm Thiếu tá vào ngày 12 tháng 7 năm 1858. Đồng thời với việc phụng sự Bộ Tổng tham mưu, ông là giảng viên Lịch sử Quân sự tại Trường Quân sự Tổng hợp từ ngày 1 tháng 10 năm 1859 cho đến ngày 1 tháng 7 năm 1860. Sau đó, ông được đổi vào Bộ Tham mưu của Sư đoàn số 16. Sau khi được phong hàm Thượng tá vào ngày 17 tháng 3 năm 1863, ông lãnh nhiệm chức Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn I của Trung đoàn Bộ binh số 26 (số 1 Magdeburg) vào ngày 12 tháng 8 năm 1863.
Lasiocercis nigropunctatus
Tham khảo
Thể loại:Lasiocercis
Georg von Wedell
Tiểu sử
Hai năm sau, ông được nhậm chức Trung đoàn trưởng của Trung đoàn Bộ binh số 17 (số 4 Westfalen) vào ngày 13 tháng 6 năm 1865, và trên cương vị này ông được phong cấp hàm Đại tá. Ông chỉ đảm nhiệm chức vụ này trong vòng 10 tháng, rổi được thuyên chuyển sang Bộ Chiến tranh Phổ vào ngày 3 tháng 4 năm 1866, tại đây ông giữ một chức Trưởng khoa. Khi cuộc Chiến tranh Bảy tuần bùng nổ vào năm 1866, ông là Chỉ huy trưởng Trung đoàn Bộ binh số 31. Là một phần trong biên chế của Lữ đoàn Gordon, Sư đoàn số 7 dưới quyền tướng Eduard von Fransecky (thuộc Tập đoàn quân số 1), Trung đoàn Bộ binh số 31 dưới sự thống lĩnh của ông đã tham gia chiến dịch tấn công Böhmen. Trong cuộc chiến tranh ngắn ngủi này, ông tham chiến chủ yếu ở trận Königgrätz vào ngày 3 tháng 7: Sư đoàn số 7 đã phòng ngự thành công rừng Swiepwald trước cuộc tấn công của hai quân đoàn Áo. Cuộc giao chiến ở rừng Swiepwald đã đóng một vai trò then chốt, góp phần đến thắng lợi quyết định của Phổ trong trận đánh. Trong cuộc giao tranh đẫm máu này, trung đoàn của ông chịu thiệt hại 10 sĩ quan và 208 binh lính. Vì những thành tích của mình trong trận Königgrätz, Wedell được tặng thưởng Huân chương Quân công vào ngày 20 tháng 9 năm 1866.
Chiến tranh Pháp-Đức (1870-1871)
Trong cuộc tổng động viên vào tháng 7 năm 1870 khi cuộc Chiến tranh Pháp-Đức bùng nổ, Wedell được ủy nhiệm chức Lữ đoàn trưởng Lữ đoàn Bộ binh số 38 (gồm các Trung đoàn Bộ binh số 16 và 57), một phần của biên chế Sư đoàn số 19 (Schwartzkoppen) thuộc Quân đoàn X (Voigts-Rhetz).
Mars-la-Tour
Trận Mars-la-Tour vào ngày 16 tháng 8 năm 1870 là trận chiến đầu tiên mà ông tham gia trong chiến dịch này. Trận đánh khởi đầu với cuộc tiến công của Quân đoàn III của Đức nhằm vào các lực lượng Pháp dưới quyền Thống chế Bazaine, vốn đang rút lui qua Metz về thành cổ Verdun trên sông Meuse nhằm hội quân với MacMahon. Cái được dự kiến là một đòn công kích nhằm vào các lực lượng yểm trợ và hậu vệ của Pháp tại khu vực Vionville đã trở thành một trận đối mặt với toàn bộ 5 quân đoàn Pháp. Dưới 3 vạn binh sĩ Đức phải chống nhau với 13 vạn (có sách chép là 16 vạn) quân Pháp đây. Ban đầu, Wedell cùng với lữ đoàn của ông vốn đang hành binh đến sông Meuse với mục đích giăng bẫy Tập đoàn quân Rhine dưới quyền Bazaine được cho là đang rút về đây, nhưng sau đó được lệnh tiếp viện cho Quân đoàn III ở Mars-la-Tour cùng với các thành phần khác của Quân đoàn X. Sau gần 12 tiếng đồng hồ hành quân dưới thời tiết nóng nực trên các đoạn đường từ Pont-à-Mousson và Thiaucourt, quân của Wedell đã kéo đến trận địa vào lúc 16 giờ ngày 16 tháng 8. Vị tướng nhận lệnh tung đòn tấn công vào sườn của quân đội Pháp. Do quân Đức không hề dò la vị trí hay sinh lực của địch thủ, và địa hình đồi núi che khuất tầm nhìn của họ, lệnh bọc sườn đã gần như đẩy quân đội Đức vào thảm họa. Binh lính của Lữ đoàn Wedell, với đội hình chặt chẽ và không hề có lực lượng tiền vệ, khi đang tiến qua Mars-la-Tour đã bất ngờ trông thấy những tuyến quân Pháp dày đặc: thay vì họ đã tạt sườn Quân đoàn IV của Ladmirault, họ đã đối mặt trực diện với quân của ông ta. Các lực lượng Pháp này chính là sư đoàn của tướng Grenier, vốn đang nghỉ ngơi sau thắng lợi trong một cuộc giao chiến, và sư đoàn của Cissey nhanh chóng ứng viện cho họ. Không còn thời gian để quân Đức khai pháo trước khi tiến công và hai trung đoàn của Wedell đã tấn công dưới sự hỏa lực dồn dập của các sư đoàn Pháp nêu trên tại đồi Bruville.
Cyathopsis violaceospicata
Cyathopsis violaceospicata là một loài thực vật có hoa trong họ Thạch nam. Loài này được (Guillaumin) Quinn mô tả khoa học đầu tiên năm 2005.
Georg von Wedell
Mars-la-Tour
Chỉ trong vòng 30 phút, súng trường Chassepot của người Pháp đã đánh quỵ người Đức trước khi quân Pháp có thể lọt vào tầm bắn hiệu quả của súng trường Dreyse của quân Đức. Trước sự cổ vũ của các sĩ quan và lính đánh trống, quân Pháp đã truy đuổi quân Đức trên các dốc chất đầy xác chết. Các trung đoàn dưới quyền ông bị buộc phải rút chạy với thiệt hại lên đến 73 sĩ quan và 2.543 binh lính, trong đó có khoảng 400 người bị bắt làm tù binh. Trong số những người hy sinh có hai trung đoàn trưởng. Sau đó, cũng như "cuộc tấn công tử thần của Bredow" 3 tiếng đồng hồ trước đó, lực lượng kỵ binh đã ồ ạt xung phong, chặn đứng bước tiến của quân Pháp dưới quyền Ladmirault và buộc ông ta phải thoái lui. Lữ đoàn của Cissey đã phát động một cuộc tấn công, nhưng khi đến gần quân Đức, họ bị rơi vào tầm đạn của đối phương. Sau khi quân Pháp hết sạch đạn dược, một cuộc phản công của quân Đức đã bẻ gãy đợt tấn công của quân Pháp.
Cyathopsis violaceospicata
Liên kết ngoài
Thể loại:Cyathopsis Thể loại:Thực vật được mô tả năm 2005
Georg von Wedell
Các diễn biến sau trận Mars-la-Tour
Sau trận đánh đẫm máu ở Mars-la-Tour, Wedell cùng với phần còn lại của lữ đoàn của ông được trừ bị trong trận Gravelotte vào ngày 18 tháng 8, và tham gia cuộc vây hãm Metz cho đến cuối tháng 10 năm 1870. Tại đây ông chiến đấu trong trận Noisseville, và trận đột vây này chấm dứt với thất bại của Bazaine. Sau khi Metz thất thủ vào ngày 27 tháng 10 năm 1870, ông cùng với Tập đoàn quân số 2 (2. Armee) do Vương thân Friedrich Karl Nikolaus của Phổ thống lĩnh kéo đến khu vực sông Loire về phía nam Paris. Tại đây, chính quyền Cộng hòa non trẻ của Pháp đã thành lập Tập đoàn quân Loire. Đội quân mới này bao gồm lính francs-tireur (quân tình nguyện không chính quy), lính nội địa Gardes Mobile ở các tỉnh, lính thủy, lính zouave và lính tập đến từ Algérie, cùng với binh sĩ chính quy trong các trạm tuyển mộ và quân trừ bị, áp đảo các lực lượng Đức về mặt quân số, nhưng về chất lượng thì kém xa. Để ngăn chặn mối đe dọa từ tập đoàn quân này và qua đó củng cố cho cuộc vây hãm Paris, quân đội Đức phải tiến hành các cuộc hành quân thần tốc đến sông Loire với chiều dài 25 km mỗi ngày.
Beaune-la-Rolande
Vào ngày 28 tháng 11 năm 1870, tại chiến trường sông Loire, ông tham gia trận Beaune-la-Rolande. Hai quân đoàn Pháp với 6 vạn binh lính và 140 khẩu pháo tiến công lần lượt 3 lữ đoàn của Đức-Phổ. Lữ đoàn số 38 dưới sự chỉ huy của Wedell được lệnh trấn giữ Beaune-la-Rolande, một vị trí khó phòng ngự. Khi đó, quân Đức tại đây chỉ có 13 đại đội, với tổng cộng khoảng 1.200 người. Vào lúc 11:30, toàn bộ hai lữ đoàn thuộc Quân đoàn XX của Pháp tấn công sân nhà thờ Beaune-la-Rolande, và đợt công kích đầu tiên của quân Pháp đã bị đập tan. Quân Pháp bị rơi vào hỗn loạn và mọi sĩ quan tham mưu của Quân đoàn XX đều bị giết hoặc bị thương khi đang chấn chỉnh tình hình quân ngũ. Trong đợt tiến công này, khi 11 tiểu đoàn Pháp với sự yểm trợ của 30 khẩu pháo cận chiến với quân phòng ngự kiên cường của Đức, một số binh sĩ thuộc Trung đoàn Bộ binh số 57 thậm chí còn đốt cháy các chiến lũy do họ tự dựng để đẩy lùi cuộc tấn công của Pháp. Những người lính Đức tiếp tục cầm cự cho đến đầu buổi chiều, khi họ hết gần sạch đạn dược của mình và được Sư đoàn số 5 thuộc Quân đoàn III do tướng Alvensleben chỉ huy cứu viện. Trong trận Mars-la-Tour, Wedell đem quân đến cứu viện cho Sư đoàn số 5 dưới quyền tướng Stülpnagel, nhưng tại trận Beaune-la-Rolande vai trò của họ được hoán đổi. Trận đánh kết thúc với sự thất bại của quân cánh phải Tập đoàn quân Loire. Do thành tích phòng ngự thành công Beaune-la-Rolande, Wedell được tặng thưởng Huân chương Thập tự Sắt cả hai hạng cùng với Bó sồi đính kèm Huân chương Quân công.
Vào tháng 12 năm 1870, ông tham chiến trong trận Orléans lần thứ hai, nhưng do ông đổ bệnh vào đầu tháng 1 năm 1871, ông không thê chỉ huy quân sĩ của mình chiến đấu tại trận Le Mans, nơi quân đội Phổ đánh bại hoàn toàn Tập đoàn quân Loire.
Sau chiến tranh
Sau khi hiệp định đình chiến được ký kết giữa Pháp và Đức, Wedell ở lại Pháp để tham gia Lực lượng chiếm đóng của Đức. Đến tháng 11 năm 1873, ông về nước để nhậm chức Sư đoàn trưởng Sư đoàn số 4 tại Bromberg. Trên cương vị này, ông được lên cấp hàm Trung tướng vào tháng 12 năm 1873. Vào ngày 4 tháng 4 năm 1874, Wedell rời khỏi tình trạng tại ngũ (aktiven Dienst) và ông được đổi vào ngạch Sĩ quan Trừ bị (Offizieren von der Armee). Sau đó, vào ngày 2 tháng 1 năm 1875, ông xuất ngũ (zur Disposition, xuất ngũ nhưng sẽ được triệu hồi nếu có chiến tranh) với một khoản lương hưu, đồng thời được tặng thưởng Ngôi sao đính kèm Huân chương Đại bàng Đỏ hạng II với Bó sồi.
Vào năm 1879, ông được kết nạp vào quán Tam Điểm "Sokrates zur Standhaftigkeit" tại Franklfurt. Về sau, ông định cư ở Leer (Ostfriesland), nơi ông từ trần vào ngày 27 tháng 3 năm 1894.
Erateina artemis
Erateina artemis là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Tham khảo
Thể loại:Erateina
Sporophila lineola ssp
Thể loại:Phân loài thuộc lớp Chim