cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Người vận hành thời gian
Thế giới đông cứng
Jamie và Anna quay trở về ngày 11 tháng 10, tức là hôm trước khi xảy ra những sự kiện nguyên nhân khiến Lỗ hổng thời gian xuất hiện. Do không thể tự mình thay đổi những sự kiện mà chính mình là một phần của nó, Jamie nhờ Anna đến cảnh báo cho Jamie-lúc-đó biết những nguy hiểm sắp xảy đến, nhưng Jamie-lúc-đó không tin và bỏ đi. Bằng quyền năng của mình, Anna khiến thời gian lao đi vun vút đến ngày 12 tháng 10, tức là thời điểm sự kiện nguyên nhân xảy ra. Họ phát hiện ra chính Anna là nguyên nhân của những rắc rối này, do cô - qua sự gài bẫy của Nửa Đêm về những tấm ảnh lịch sử và quyển sách Lịch sử do một con Quỷ lướt cố ý làm rơi trước mặt cô lúc Jamie-lúc-đó đánh rơi sách vở - đã quay về thời điểm năm 1905 và vô tình nhảy xen vào bức ảnh trên bìa sách, và lịch sử thay đổi từ đó. Họ quay lại năm 1905 một lần nữa và nhìn thấy một cô bé, đáng lẽ phải xuất hiện trên bức ảnh, bị đẩy ra khỏi ống kính lúc bức ảnh được chụp, bởi Anna. Để lần thêm manh mối về nhân vật này, Jamie và Anna đến Thư viên tận cùng thời gian, nơi lưu trữ tất cả mọi thông tin, mọi thứ đang và đã tồn tại cả trong thời gian lẫn ngoài thời gian mà không có giới hạn. Cô bé trong bức ảnh là Jane Sinclair, người sẽ thừa kế gia sản kếch sù và công ty của Henry Masterson do ngoại hình cô giống với đứa con gái rượu đã mất của ông, để rồi từ đó, nhờ vào năng lực của mình, Jane đã chế tạo ra một bộ phận quan trọng của Spitfire, rồi chính những chiếc máy bay này lại góp công lớn trong việc ngăn chặn cuộc chiến tranh chớp nhoáng của Đức Quốc xã vào Anh Quốc hồi Chiến tranh thế giới thứ hai. Việc Anna đẩy Jane ra khỏi bức ảnh đã khiến Masterson không thể nhìn thấy cô, và Spitfire đã không đủ sức ngăn chặn Messerschmitt của Đức, dẫn đến việc chiến tranh kết thúc chậm hơn ba năm, tức là năm 1948 thay vì 1945. Hậu quả là số người tử trận nhiều hơn, trong đó có cả người chưa lập gia đình, dẫn đến hàng triệu người từ các thế hệ sau không được sinh ra, không còn tồn tại, như Jamie.
Tham khảo
Thể loại:Tiểu thuyết Anh Thể loại:Tiểu thuyết Vương quốc Liên hiệp Anh
Pitcairnia subfuscopetala
Pitcairnia subfuscopetala là một loài thực vật có hoa trong họ Bromeliaceae. Loài này được Rauh & Hebding miêu tả khoa học đầu tiên năm 1990.
Liên kết ngoài
Thể loại:Pitcairnia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1990
Adenia perrieri
Adenia perrieri là một loài thực vật có hoa trong họ Lạc tiên. Loài này được Clavaud mô tả khoa học đầu tiên năm 1909.
Liên kết ngoài
Thể loại:Adenia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1909
Calamovilfa
Calamovilfa là một chi thực vật có hoa trong họ Hòa thảo (Poaceae).
Loài
Chi Calamovilfa gồm các loài:
Huy chương Henry Draper
Huy chương Henry Draper (tiếng Anh: Henry Draper Medal) là một giải thưởng được Anna Mary Palmer - góa phụ của nhà thiên văn học Henry Draper - lập ra, và được Viện hàn lâm Khoa học quốc gia Hoa Kỳ (United States National Academy of Sciences) trao cho những người có cống hiến nổi bật trong Thiên văn học và Vật lý thiên văn. Giải này được trao cách quãng, không theo hàng năm.
Liên kết ngoài
Thể loại:Giải Thiên văn học Thể loại:Giải Vật lý thiên văn
Lobocleta flexicosta
Lobocleta flexicosta là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Lobocleta
Hacıköseli, Salihli
Hacıköseli là một xã thuộc huyện Salihli, tỉnh Manisa, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 173 người.
Pedinophyllum major-perianthium
Pedinophyllum major-perianthium là một loài rêu trong họ Plagiochilaceae. Loài này được C. Gao & G.C. Zhang mô tả khoa học đầu tiên năm 1981.
Liên kết ngoài
Thể loại:Pedinophyllum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1981
Chrysopa xanthocephala
Chrysopa xanthocephala là một loài côn trùng trong họ Chrysopidae thuộc bộ Neuroptera. Loài này được Navás miêu tả năm 1915.
Meconopsis prattii
Meconopsis prattii là một loài thực vật có hoa trong họ Anh túc. Loài này được (Prain) Prain mô tả khoa học đầu tiên năm 1914.
Liên kết ngoài
Thể loại:Meconopsis Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1914
Zenochloris freyi
Zenochloris freyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Tham khảo
Thể loại:Zenochloris
Mariana Molina
Mariana Nunes de Souza Molina (sinh ngày 5 tháng 10 năm 1990) là một nữ diễn viên người Brazil đã tham gia vào một số bộ phim truyền hình.
Sự nghiệp
Cô đã đóng vai Creuza Maria trong telenovela Pícara Sonhadora năm 2001. Mariana Molina đã giành chiến thắng trong cuộc thi Caça-Patrulheiro năm 2002, trong đó cô đã đánh bại hơn 12 nghìn người và cuối cùng, cô được chọn để dẫn chương trình truyền hình của Nickelodeon. Nữ diễn viên đóng vai phản diện chính của Malhação năm 2009. Nhân vật của cô, tên là Bia, là một thiếu niên bốc đồng, người yêu nhân vật chính, Bernardo (do Fiuk thủ vai) và cố gắng đẩy anh ta ra khỏi Cristiana (Cristiana Peres). Nhân vật phản diện đã gia nhập một liên minh với Tati (Élida Muniz), một người bạn và một đối thủ và cũng yêu Bernardo. Họ cùng nhau cố gắng chia rẽ cặp đôi chính. Cô đóng vai Cris trong Rede Globo telenovela Amor Eterno Amor 2012, nhân vật của cô là bạn của cả Tati (Adelaide de Castro) và Gabi (Olívia Torres), và là con gái của Beatriz Mainardi (Carolina Kasting) João (Luis Augusto Formal). Nhân vật này rất gần gũi với bố của mình, và đau khổ vì bố mẹ ly hôn. Nhân vật của cô có một tình yêu đơn phương dành cho Kléber (Marcelo Faria). Mariana Molina đóng vai học sinh trung học Patrícia trong Rede Globo telenovela Verdades Secretas 2015.
Tham khảo
Thể loại:Nữ diễn viên truyền hình Brasil Thể loại:Nữ diễn viên Brasil Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Sinh năm 1990
Dioxypterus wakayensis
Dioxypterus wakayensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Van Zwaluwenburg miêu tả khoa học năm 1933.
Tham khảo
Thể loại:Dioxypterus
Achyrospermum cryptanthum
Achyrospermum cryptanthum là một loài thực vật có hoa trong họ Hoa môi. Loài này được Baker mô tả khoa học đầu tiên năm 1898.
Liên kết ngoài
Thể loại:Achyrospermum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1898
Dasymys montanus
Dasymys montanus là một loài động vật có vú trong họ Chuột, bộ Gặm nhấm. Loài này được Thomas mô tả năm 1906.
Tham khảo
Thể loại:Dasymys Thể loại:Động vật được mô tả năm 1906
Gudihalli, Challakere
Gudihalli là một làng thuộc tehsil Challakere, huyện Chitradurga, bang Karnataka, Ấn Độ.
Tham khảo
Thể loại:Chitradurga (huyện)
Batschia brunonis
Batschia brunonis là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được (Wall.) Kuntze mô tả khoa học đầu tiên năm 1891.
Liên kết ngoài
Thể loại:Batschia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1891
Batschia brunonis
Cordia corallicola
Liên kết ngoài
Thể loại:Cordia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1929
Đậu Đình Toàn
Đậu Đình Toàn là một sĩ quan cấp cao trong Quân đội nhân dân Việt Nam, hàm Trung tướng, ông nguyên là Cục trưởng Cục Quân huấn Quân đội nhân dân Việt Nam.
Thân thế và binh nghiệp
Ông quê ở Thanh Mai, Thanh Chương, Nghệ An.
Ông trưởng thành từ người chiến sĩ đến cương vị Tư lệnh tại Quân đoàn 3.
Trước năm 2012, ông làm Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân đoàn 3.
Năm 2012, được bổ nhiệm giữ chức Tư lệnh Quân đoàn 3
Tháng 6 năm 2015, ông được điều động về giữ chức Cục trưởng Cục Quân huấn Quân đội nhân dân Việt Nam.
Tháng 7 năm 2018, ông nghỉ hưu
Thiếu tướng (2012), Trung tướng (2016)
Liên kết ngoài
Bài 1: Linh hoạt, sáng tạo trong thực hiện đột phá, Báo Quân đội nhân dân
Thể loại:Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam Thể loại:Người Nghệ An Thể loại:Người họ Đậu tại Việt Nam
Mecaphesa oreades
Mecaphesa oreades là một loài nhện trong họ Thomisidae.
Loài này thuộc chi Mecaphesa. Mecaphesa oreades được Eugène Simon miêu tả năm 1900.
Tham khảo
Thể loại:Mecaphesa
Phan Thị Hà Dương
Tiểu sử
Năm 1999, bà bảo vệ luận án tiến sĩ với đề tài Structures ordonnées et dynamiques de piles de sable dưới sự hướng dẫn của Jean-Sébastien Morvan, đồng thời được tuyển vào làm phó giáo sư của ĐH Paris 7.
Năm 2005, bà về Việt Nam.
Bà cũng là trưởng bộ môn khoa Toán ứng dụng và Xác suất thống kê, Khoa Toán học, Học viện khoa học và công nghệ; giám đốc điều hành Quỹ đổi mới sáng tạo, Viện nghiên cứu dữ liệu lớn (VinBDI).
Thành tích nổi bật
Năm 1990, bà dành huy chương đồng trong kì thi Olympic Toán học quốc tế (là nữ học sinh Việt Nam thứ hai đạt giải tại kì thi này sau Nguyễn Thị Thiều Hoa, HCB năm 1976).
Năm 1999, bà đứng đầu trong kỳ thi tuyển vào vị trí Phó Giáo sư của ĐH Paris 7.
Nghiên cứu khoa học
Các công trình nghiên cứu toán học của bà xoay quanh toán học rời rạc và thuật toán.
Liên kết ngoài
Thể loại:Nhà toán học Việt Nam Thể loại:Cựu học sinh trường Trung học phổ thông chuyên Hà Nội - Amsterdam Thể loại:Nhà toán học thế kỷ 20 Thể loại:Nhà toán học thế kỷ 21
Oakdale, Illinois
Oakdale là một làng thuộc quận Washington, tiểu bang Illinois, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của làng này là 221 người.
Dân số
Dân số qua các năm:
Xem thêm
Thể loại:Làng của Illinois Thể loại:Quận Washington, Illinois
Tì-kheo
right|300px|thumb|Các [[tăng sĩ tại Thái Lan]] thumb|160px|Tăng sĩ tại [[Luang Prabang, Lào đi khất thực]] thumb|160px|Tăng sĩ tại Thái Lan Tì-kheo hay Tỳ-kheo (chữ Nho: 比丘) là danh từ phiên âm từ chữ bhikkhu trong tiếng Pali và chữ bhikṣu trong tiếng Phạn, có nghĩa là "người khất thực" (khất sĩ 乞士, khất sĩ nam 乞士男). Ta còn thấy cách đọc trại khác là Tỉ-kheo, Tỉ-khâu. Cách phiên âm Hán-Việt khác là Bật-sô (苾芻), Bị-sô (備芻), Tỉ-hô (比呼). Ngoài ra còn có những danh từ dịch theo ý như Trừ sĩ (除士), Huân sĩ (薰士), Phá phiền não (破煩惱), Trừ cận (除饉), Bố ma (怖魔). Nữ tu xuất gia theo đạo Phật thì gọi là tì-kheo-ni.
Thuật ngữ vốn thường được dùng ở Ấn Độ chỉ cho giai đoạn thứ tư trong cuộc đời của người theo đạo Bà-la-môn, trong đó người chủ gia đình rời bỏ đời sống gia đình ("xuất gia" và quy y), sống bằng hạnh khất thực và tìm cầu chân lý giải thoát. Trong Phật giáo, thuật ngữ có nghĩa là một tăng sĩ Phật giáo, người từ bỏ cuộc sống thế tục, thụ lãnh giới luật. Gần tương đương với thuật ngữ Sa-môn (zh. 沙門, sa. śramaṇa).
Trong luận giải về kinh Kim cương, Đại sư Tông Mật đã đưa ra 3 định nghĩa về thuật ngữ Tỉ-khâu:
Theo quan điểm nguyên thủy, chỉ có những người sống viễn ly mới có thể đạt được Niết-bàn. Hoạt động chính của những vị này là thiền định và giảng dạy giáo pháp, không được thụ hưởng cuộc đời và chịu sống lang thang không nhà. Giới luật của Tỳ kheo là đời sống phạm hạnh, mẫu mực, thiểu dục tri túc, không vợ con và thực hành từ bi, được đề ra trong Luật tạng.
Cuộc sống cơ hàn của Tỳ kheo được thể hiện trong chiếc áo cà-sa của các vị đó, gồm có ba phần (Tam y, (sa. tricīvara) và do vải vụn kết lại. Vật dụng hàng ngày chỉ gồm bát khất thực, dao cạo, kim chỉ, đồ lọc nước và gậy kinh hành. Tỳ kheo không được nhận tiền bạc hay các vật dụng khác. Thức ăn là do sự cúng dường.
Các vị tỳ kheo sống chung với nhau trong một đoàn thể gọi là Tăng đoàn, gồm bốn vị Tỳ kheo trở lên. Trong mùa mưa, các vị đó thường buộc phải an trú trong một tịnh xá (zh. 精舍, sa., pi. vihāra), gọi là an cư kiết hạ để tính tuổi hạ. lý do là vì nếu đi lại trong mùa mưa, các vị có thể gây tai hại cho động vật và cây cối. Vì vậy, các vị chỉ được rời tu viện vì lý do đặc biệt trong mùa này. Mùa An cư được chấm dứt bằng buổi lễ Tự tứ (zh. 自恣, sa. pravāraṇā), trong đó các vị cùng sống chung trong một trú xứ, trao đổi kinh nghiệm tu tập, hoằng truyền chánh pháp, kiểm điểm lại lỗi lầm hay thiếu sót với nhau. Qua năm tháng, Tỳ kheo ít đi vân du, các vị sống nhiều trong các tu viện, tuy nhiên, tục đi hành hương chiêm bái vẫn còn được giữ đến ngày nay. Ngày nay, các Tỳ kheo phần lớn vẫn còn giữ tập tục như hồi đức Phật còn tại thế, đặc biệt là Nam tông, nhưng mặt khác, họ phải thích nghi với đời sống xã hội và điều kiện địa lý. Ví dụ như các Tỳ kheo Trung Quốc thường hay làm công việc đồng áng, đó là điều mà Tỳ kheo ngày xưa không được làm vì sợ giết hại sinh mệnh côn trùng. Trong một vài trường phái của Tây Tạng và Nhật Bản, Tỳ kheo có thể lập gia đình, có vợ con. Các quy định về khất thực cũng thay đổi nhiều qua thời gian.
Giới luật
Luật tạng có 227 giới cho Tỳ-kheo, 311 giới cho Tỳ-kheo ni, theo truyền thống Nguyên Thủy; và 250 giới cho Tỳ-kheo, 348 giới cho Tỳ-kheo ni, theo truyền thống Đại thừa, gọi là cụ túc giới. Một người tuổi đời dưới 20 phát tâm xuất gia, hay do gia đình đem gửi gắm vào cửa chùa, thường được gọi là chú tiểu.
Một người muốn xuất gia đi tu thì đầu tiên phải thọ giới Sa-di (samanera) hoặc Sa-di ni (samaneri), rồi sau một thời gian mới thọ cụ túc giới (upasampāda), phát nguyện tuân theo Giới bổn để trở thành Tỳ-kheo (bhikkhu) hoặc Tỳ-kheo ni (bhikkhuni).
Tham khảo
Thể loại:Thuật ngữ và khái niệm Phật giáo Thể loại:Danh vị Phật giáo
6460 Bassano
6460 Bassano (1992 UK6) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 16 tháng 10 năm 1992, bởi Quadri, U. và Strabla, L. ở Bassano Bresciano.
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1992
Sesamia stictica
Sesamia stictica là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.
Santiago Papasquiaro
Santiago Papasquiaro là một đô thị thuộc bang Durango, México. Năm 2005, dân số của đô thị này là 41539 người.
Sesamia stictica
Liên kết ngoài
Thể loại:Sesamia
Santiago Papasquiaro
Tham khảo
Thể loại:Đô thị bang Durango
Sasa veitchii
Sasa veitchii là một loài thực vật có hoa trong họ Hòa thảo. Loài này được (Carrière) Rehder miêu tả khoa học đầu tiên năm 1919.
Liên kết ngoài
Thể loại:Chi Thia ma Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1919
Meconopsis primulina
Meconopsis primulina là một loài thực vật có hoa trong họ Anh túc. Loài này được Prain mô tả khoa học đầu tiên năm 1896.
Liên kết ngoài
Thể loại:Meconopsis Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1896
Tì-kheo-ni
thumb|140px|Một ni sư người Việt thumb|140px|Một ni sư người Việt thumb|140px|Một ni sư tại [[Siem Reap, Cam Bốt]] nhỏ|Tiểu ni tại Thái Lan
Tỉ-khâu-ni hay là Tỳ Kheo ni (zh. 比丘尼, sa. bhikṣuṇī, pi. bhikkhunī, bo. sde slong ma དགེ་སློང་མ་) là nữ giới xuất gia, là nữ tu Phật giáo. Trong dân gian, một phụ nữ xuất gia thì còn được gọi là ni cô hay là ni sư.
Lịch sử
Ni đoàn được mẹ kế của Phật (bà Ma-ha Ba-xà-ba-đề) lập ra với sự ủng hộ của tôn giả A-nan-đà (sa. ānanda). Cũng một phần vì điều này mà A-nan-đà bị khiển trách trong lần Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ nhất. Chính Phật Thích Ca cũng lo ngại sự gia nhập của nữ giới sẽ làm Tăng-già khó tu hành, ngài dự đoán là thời mạt pháp vì lý do đó mà sẽ tới sớm hơn. Giới Tỳ Kheo Ni phải chấp hành Bát Kỉnh Pháp để thời kỳ tượng pháp (thời kỳ giáo pháp được duy trì vững vàng) vẫn kéo dài 1000 năm, thay vì chỉ còn 500 năm.
Vì vậy, Phật Thích Ca không hoan hỉ trong việc cho phụ nữ xuất gia, nhờ sự cầu xin của đại đức A-nan-đà (Ananda) mà Phật chấp nhận thành lập ni đoàn. Phật dạy đại đức rằng:
Giới luật
Quy định về đời sống của tỉ-khâu-ni khắc nghiệt hơn nhiều so với nam giới. Luật tạng có 227 giới cho Tỳ-kheo, 311 giới cho Tỳ-kheo ni, theo truyền thống Phật giáo Nguyên thủy; 250 giới cho Tỳ-kheo, 348 giới cho Tỳ-kheo ni, theo truyền thống Đại thừa. Ngoài ra, giới Tỳ Kheo Ni phải chấp hành Bát Kỉnh Pháp, suốt đời không thay đổi, gồm có 8 điều sau:
1- Một Tỳ kheo ni, dầu có trăm tuổi hạ cũng phải đứng dậy chắp tay đảnh lễ trước một Tỳ kheo mới thọ giới Cụ túc (giới luật của Tỳ-kheo) được một ngày.
2- Một Tỳ Kheo ni không được an cư kiết hạ ở nơi nào không có Tỳ kheo ở.
4- Khi an cư xong, phải đến Tỳ kheo cầu ba sự tự tứ: đã thấy gì, nghe gì, và nghĩ gì.
6- Tỳ Kheo ni phải tu tập 6 giới trong 2 năm rồi mới được xin thọ giới Cụ Túc trước hai bộ Tăng.
7- Một Tỳ kheo ni không được khiển trách hay nặng lời đối với một vị Tỳ kheo trong bất kỳ trường hợp nào.
8- Tỳ kheo ni không được nói lỗi của Tỳ kheo. Trái lại, Tỳ kheo được quyền cử tội Tỳ kheo ni.
Rania Mamoun
Rania Ali Musa Mamoun (sinh năm 1979) là một nhà báo, tiểu thuyết gia và nhà văn người Sudan. Cô sinh ra ở thành phố Wad Medani ở miền đông trung bộ Sudan và được đào tạo tại Đại học Gezira. Là một nhà báo, cô tham gia vào cả phương tiện truyền thông in ấn và truyền hình. Cô chỉnh sửa trang văn hóa của tạp chí al-Thaqafi, viết một chuyên mục cho tờ báo al-Adwaa và trình bày một chương trình văn hóa trên Gezira State TV.
Là một tác giả, Mamoun đã xuất bản hai cuốn tiểu thuyết bằng tiếng Ả Rập, Green Flash (2006) và Son of the Sun (2013), cũng như một tập truyện ngắn Mười ba tháng của mặt trời mọc, được dịch sang tiếng Anh bởi Elisabeth Jaquette và được xuất bản bởi Comma Báo chí năm 2019. Một số câu chuyện của cô đã xuất hiện trong bản dịch tiếng Anh, bao gồm trong The Book of Khartoum (Comma Press, 2016), Banthology (Comma Press, 2018), và trên tạp chí Banipal. Mamoun là người nhận được một khoản tài trợ AFAC (Quỹ nghệ thuật và văn hóa Ả Rập) vào năm 2009, và năm sau đó, cô được chọn tham gia IPAF Nadwa thứ hai, một hội thảo thường niên dành cho các nhà văn trẻ nói tiếng Ả Rập.
Tham khảo
Thể loại:Nữ nhà văn thế kỷ 21 Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Sinh năm 1979
Vladan Đogatović
Vladan Đogatović (Serbian Cyrillic: Владан Ђогатовић; sinh 3 tháng 11 năm 1984 ở Ivanjica) là một thủ môn bóng đá Serbia. Hiện tại anh thi đấu cho câu lạc bộ Serbian SuperLiga Javor Ivanjica.
Tú Lý
Tú Lý là một xã thuộc huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, Việt Nam.
Địa lý
Xã Tú Lý nằm ở phía đông bắc huyện Đà Bắc, có vị trí địa lý:
Xã Tú Lý có diện tích 54,09 km², dân số năm 2018 là 5.153 người, mật độ dân số đạt 95 người/km².
Lịch sử
Địa bàn xã Tú Lý hiện nay trước đây vốn là một phần xã Tu Lý thuộc huyện Đà Bắc.
Ngày 27 tháng 2 năm 1985, tách 2.100 ha diện tích tự nhiên của xã Tu Lý để thành lập xã Hào Lý; tách 1.143 ha diện tích tự nhiên (xóm Rằng) thuộc xã Tu Lý để sáp nhập vào xã Cao Sơn.
Ngày 26 tháng 12 năm 1990, thành lập thị trấn Đà Bắc, thị trấn huyện lỵ huyện Đà Bắc trên cơ sở một phần diện tích và dân số của xã Tu Lý.
Đến năm 2018, xã Tu Lý có diện tích 44,73 km², dân số là 5.574 người, mật độ dân số đạt 125 người/km². Xã Hào Lý có diện tích 18,88 km², dân số là 1.704 người, mật độ dân số đạt 90 người/km².
Ngày 17 tháng 12 năm 2019, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 830/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã thuộc tỉnh Hòa Bình (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2020). Theo đó, sáp nhập toàn bộ diện tích và dân số của xã Hào Lý với 35,21 km² diện tích tự nhiên và 3.449 người của xã Tu Lý vừa giải thể thành xã Tú Lý.
Sau khi sáp nhập, xã Tú Lý có diện tích 54,09 km², dân số là 5.153 người.
Nghĩa Lâm, Tư Nghĩa
Nghĩa Lâm là xã thuộc huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi, Việt Nam.
Địa giới hành chính
Xã Nghĩa Lâm nằm ở phía tây bắc của huyện Tư Nghĩa, thuộc hữu ngạn sông Trà Khúc. Sông Trà Khúc là ranh giới tự nhiên của xã Nghĩa Lâm với các xã thuộc huyện Sơn Tịnh.
Lịch sử hành chính
Xã Nghĩa Lâm được thành lập năm 1946 trên cơ sở một số thôn xã của phủ Tư Nghĩa cũ, là một trong 12 xã thuộc huyện Tư Nghĩa.
Trong thời gian Việt Nam cộng hòa quản lý, vào năm 1958, xã Nghĩa Lâm được đổi tên thành xã Tư Phước, thuộc quận Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi. Các thôn thuộc xã Tư Phước được đổi gọi là ấp. Trong khi đó, chính quyền kháng chiến vẫn giữ cách gọi cũ.
Cuối năm 1975, huyện Tư Nghĩa và thị xã Quảng Ngãi hợp nhất thành thị xã Quảng Nghĩa thuộc tỉnh Nghĩa Bình, xã Nghĩa Lâm thuộc thị xã Quảng Nghĩa.
Năm 1981, xã Nghĩa Lâm thuộc huyện Tư Nghĩa mới tái lập.
Năm 1991, một phần diện tích và dân số của xã Nghĩa Lâm được tách ra để thành lập xã Nghĩa Sơn.
Hiện nay, xã Nghĩa Lâm có 8 thôn, gọi theo thứ tự từ thôn 1 đến thôn 8.
Giao thông
Xã Nghĩa Lâm có tỉnh lộ 623 chạy qua địa bàn.
Sông Hương
Sông Hương hay Hương Giang (Hán Nôm 香江) là con sông chảy qua thành phố Huế thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế, miền Trung Việt Nam.
Địa lý
nhỏ|trái|180px|Hệ thống Sông Hương Sông Hương có hai nguồn chính đều bắt nguồn từ dãy núi Trường Sơn.Dòng chính của Tả Trạch dài khoảng 67 km, bắt nguồn từ dãy Trường Sơn Đông, ven khu vực vườn quốc gia Bạch Mã chảy theo hướng tây bắc với 55 thác nước hùng vĩ, qua thị trấn Nam Đông rồi sau đó hợp lưu với dòng Hữu Trạch tại ngã ba Tuần (khoảng 3 km về phía bắc khu vực lăng Minh Mạng). Hữu Trạch dài khoảng 60 km là nhánh phụ, chảy theo hướng bắc, qua 14 thác và vượt qua phà Tuần để tới ngã ba Tuần, nơi hai dòng này gặp nhau và tạo nên sông Hương. nhỏ|phải|280px|[[Cồn Hến ở giữa sông Hương]] nhỏ|phải|280px|Sông Hương ở [[Huế, với cầu Phú Xuân (trước) và cầu Dã Viên (sau)]] Từ ngã ba Tuần đến cửa Thuận An, sông Hương dài 33 km và chảy rất chậm (do chênh lệch độ cao giữa điểm đầu và cửa sông nhỏ). Khi chảy quanh dọc chân núi Ngọc Trản, sắc nước sông Hương xanh hơn – đây là địa điểm Điện Hòn Chén. Tại đây có một vực rất sâu.
Sông Hương được cho là rất đẹp khi chiêm ngưỡng nó từ nguồn và khi nó chảy quanh các chân núi, xuyên qua các cánh rừng rậm của hệ thực vật nhiệt đới. Con sông chảy chậm qua các làng mạc như Kim Long, Nguyệt Biều, Vỹ Dạ, Đông Ba, Gia Hội, chợ Dinh, Nam Phổ, Bao Vinh. Nó từng là nguồn cảm xúc của du khách khi họ đi thuyền dọc theo dòng sông để nhìn ngắm phong cảnh và lắng nghe những điệu ca Huế truyền thống.
Các công trình kiến trúc hai bên bờ sông gồm thành quách, thị tứ, vườn tược, chùa chiền, tháp và đền đài... ánh phản chiếu của chúng trên dòng nước khiến con sông mang theo nhiều chất thơ và tính nhạc. Nhiều người luôn gắn liền sự thanh bình, thanh lịch và cảnh vật đẹp đẽ của Huế với dòng Sông Hương.
Giữa sông Hương có cồn Hến.
Lịch sử tên gọi
Theo các sách cổ, trước khi mang tên sông Hương, con sông này tuỳ theo thời gian có nhiều tên khác nhau.
Sách "Dư địa chí" của Nguyễn Trãi (1435), viết là sông Linh.
Sách "Phủ biên tạp lục" của Lê Quý Đôn gọi là sông Hương Trà (Hương Trà nguyên).
Từ nhiều tài liệu khác cho biết cho biết sông Hương đã từng mang tên sông Lô Dung, sông Dinh, sông Yên Lục.
Từ năm 1469 dưới thời Lê Thánh Tông, Kim Trà là tên của một huyện ở phủ Triệu Phong thuộc Thừa tuyên Thuận Hoá. Đến khi Đoan Quốc công Nguyễn Hoàng vào trấn phủ Thuận Hoá (1558), huyện Kim Trà được đổi tên là Hương Trà.
Trong nghệ thuật
nhỏ|phải|Sông Hương ở [[Huế]] nhỏ|phải|Hoàng hôn trên sông Hương Từ lâu, dòng Hương giang êm đềm đã tạo nên những cảm hứng cho các tác giả, nhất là thi sĩ và nhạc sĩ.
Nhạc sĩ Phạm Duy có những câu hát nổi tiếng về sông Hương:
hay
Bên cạnh đó sông Hương cũng là cảm hứng cho Phạm Duy khi viết những ca khúc Hẹn hò, Khối tình Trương Chi.
Sông Hương và núi Ngự Bình được nhắc đến trong lời bài hát Ai ra xứ Huế sáng tác bởi nhạc sĩ Duy Khánh:
Diễm xưa của Trịnh Công Sơn:
Năm 2020, nhà hát ở Huế được khánh thành, lấy tên sông Hương đặt: nhà hát Sông Hương.
Lũ lụt
Hằng năm, vào mùa lụt, nước sông Hương dâng cao có thể gây ngập úng cho thành phố Huế và các vùng lân cận. Nhưng nhờ phù sa sau mỗi trận lụt, các miệt vườn như Nguyệt Biểu với đặc sản là quả Thanh Trà; Kim Long với măng cụt, các triền ven sông với bắp... sẽ tốt tươi hơn.
Liên kết ngoài
Thể loại:Thần kinh nhị thập cảnh Hương Thể loại:Huế
Tân Giang, thành phố Hà Tĩnh
Tân Giang là một phường trung tâm thuộc thành phố Hà Tĩnh, tỉnh Hà Tĩnh, Việt Nam.
Tên gọi
Tân Giang có nghĩa là Sông mới và là tên của một đoạn hào dẫn nước từ sông Rào Cái vào hào vệ thành của Thành Sen (thành cổ Hà Tĩnh xưa) nối với chợ Hà Tĩnh cũ (vị trí ngày nay là công viên Lý Tự Trọng) mà ngày nay còn sót lại đoạn chạy dọc theo đường Nguyễn Phan Chánh.
Địa lý
Phường Tân Giang về phía đông sông Rào Cái, phía bắc sông Tân Giang, ôm trọn thành Sen trong lòng. Phía Bắc và phía Đông giáp phường Thạch Quý, phía Nam giáp các phường Văn Yên, Nam Hà, Phía Tây giáp phường Bắc Hà, Nam Hà.
Phường Tân Giang có diện tích 0,99 km², dân số năm 2007 là 6.245 người, mật độ dân số đạt 6.308 người/km².
Theo Cổng thông tin điện tử thành phố Hà Tĩnh, phường này có dân số 6.004 người, với diện tích khoảng 98,4 ha.
Trung tâm hành chính
Phường Tân Giang là nơi đặt phần lớn các cơ quan, đoàn thể của tỉnh Hà Tĩnh và thành phố Hà Tĩnh:
- UBND tỉnh Hà Tĩnh (đường Nguyễn Tất Thành)
- Công an tỉnh Hà Tĩnh (số 4 đường Nguyễn Thiếp)
- Tỉnh ủy Hà Tĩnh (đường Nguyễn Thiếp) - Trung tâm lưu trữ lịch sử tỉnh Hà Tĩnh (đường Nguyễn Thiếp) nhỏ|370x370px|Quảng trường Thành Sen (2012) - Thành ủy Hà Tĩnh (số 02 đường Nguyễn Chí Thanh) - Sở Nội Vụ (số 38 đường Nguyễn Công Trứ)
- Sở Tư pháp (số 92 đường Phan Đình Phùng)
- TAND thành phố Hà Tĩnh (số 90 đường Phan Đình Phùng)
- Đài phát thanh Hà Tĩnh (đường Đặng Dung)
- Sở Giáo dục và đào tạo (số 105 đường Phan Đình Phùng)
- Quảng trường Thành sen
Hành chính
Phường Tân Giang được chia thành 11 khối phố văn hoá, được đánh số từ 01 đến 11, trong đó:
Pedinophyllum truncatum
Pedinophyllum truncatum là một loài rêu trong họ Plagiochilaceae. Loài này được Inoue mô tả khoa học đầu tiên.
Liên kết ngoài
Thể loại:Pedinophyllum
Tư Mại
Tư Mại là một xã thuộc huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang, Việt Nam.
Xã Tư Mại có diện tích 11,82 km², dân số năm 1999 là 8153 người, mật độ dân số đạt 690 người/km².
Chrysoperla xizangana
Chrysoperla xizangana là một loài côn trùng trong họ Chrysopidae thuộc bộ Neuroptera. Loài này được C.-k. Yang et al in Huang et al. miêu tả năm 1988.
Tham khảo
Thể loại:Chrysoperla
Calderonella
Calderonella là một chi thực vật có hoa trong họ Hòa thảo (Poaceae).
Lobocleta germana
Liên kết ngoài
Thể loại:Lobocleta
Pitcairnia subulifera
Liên kết ngoài
Thể loại:Pitcairnia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1953
Biefmorin
Biefmorin là một xã trong vùng Bourgogne-Franche-Comté, thuộc tỉnh Jura miền đông nước Pháp.
Tham khảo
Thể loại:Xã của Jura
Phymorhynchus buccinoides
Phymorhynchus buccinoides là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.
The Japanese name of this species is Tsubunari-shajiku.
Phân bố
Loài địa phương ở off Hatsushima, vịnh Sagami, 35°00.2' N, 139°13.5' E, Japan in depth 1160 m.
There is not known other locality up to 2005.
Nó sống ở seeps.
Tham khảo
Thể loại:Phymorhynchus Thể loại:Động vật được mô tả năm 1993
Jura
Jura là một danh từ có thể dùng để chỉ:
Endrosa teriolensis
Endrosa teriolensis là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Endrosa
Moncestino
Moncestino (Monsëstin in Piedmontese) là một đô thị ở tỉnh Alessandria trong vùng Piedmont của Ý|Italia, có vị trí cách khoảng 40 km về phía đông của Torino và khoảng 45 km về phía tây bắc của Alessandria. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 238 người và diện tích là 6,4 km².
Moncestino giáp các đô thị: Crescentino, Fontanetto Po, Gabiano, Verrua Savoia, và Villamiroglio.
Tham khảo
Thể loại:Đô thị tỉnh Alessandria Thể loại:Thành phố và thị trấn ở Piemonte
Erigeron gnaphalioides
Erigeron gnaphalioides là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được Kunth mô tả khoa học đầu tiên năm 1820.
Zorotypus
Các loài
Hiện có 39 loài còn sinh tồn và 9 loài tuyệt chủng.
Liên kết ngoài
Thể loại:Zorotypidae
Đười ươi
Đười ươi (Danh pháp khoa học: Pongo) là một chi vượn lớn bản địa của các khu rừng nhiệt đới thuộc Indonesia và Malaysia. Hiện nay phạm vi cư trú của đười ươi chỉ quanh quẩn tại các đảo Borneo và Sumatra, song vào thế Canh Tân chúng đã từng sinh sống khắp khu vực Đông Nam Á và miền Nam Trung Quốc. Đười ươi từng được coi chỉ bao gồm một loài duy nhất, tuy nhiên vào năm 1996 giới khoa học đã chia chúng thành hai loài: đười ươi Borneo (P. pygmaeus, với ba phân loài) và đười ươi Sumatra (P. abelii). Loài thứ ba gọi là đười ươi Tapanuli (P. tapanuliensis) được xác định vào năm 2017. Đười ươi là nhánh duy nhất còn tồn tại của phân họ Ponginae, đã phân tách di truyền với các hominid khác (khỉ đột, tinh tinh và con người) vào khoảng giữa 19,3-15,7 triệu năm trước.
Trong số các họ hàng vượn lớn, đười ươi khác biệt ở chỗ chúng phần lớn vẫn sống trên cây. Chúng có cánh tay dài và đôi chân ngắn (so với cơ thể). Bộ lông chúng rậm rạp màu đỏ-nâu bao phủ gần kín cơ thể. Cân nặng của cá thể đực cái lần lượt vào khoảng 75 kg (165 lb) và 37 kg (82 lb). Những con đực trưởng thành đầu đàn sở hữu những miếng đệm má lớn và có khả năng tạo ra những tiếng kêu dài nhằm thu hút con cái hoặc đe dọa kẻ thù; những con đực trẻ cấp thấp trông gần giống những con cái trưởng thành hơn. Đười ươi là sinh vật sống đơn độc nhất trong số các vượn lớn, thực vậy, mối quan hệ xã hội nội loài chủ yếu chỉ diễn ra giữa mẹ và đàn con của nó. Trái cây là thành phần quan trọng nhất trong chế độ ăn của đười ươi; ngoài ra chúng ăn được cả thực vật, vỏ cây, mật ong, côn trùng và trứng chim. Chúng có thể sống thọ hơn 30 năm trong môi trường tự nhiên lẫn nuôi nhốt.
Cả ba loài đười ươi đều được xếp vào diện cực kỳ nguy cấp, nguyên nhân bởi các hoạt động của con người như săn trộm (để làm thịt rừng hoặc để ngăn chúng phá mùa màng), phá rừng (để trồng và khai thác dầu cọ), và buôn bán thú nuôi bất hợp pháp. Nhiều tổ chức bảo tồn thiên nhiên và cứu hộ động vật hiện nay vẫn đang nỗ lực bảo vệ sự sống còn của đười ươi trong hoang dã.
Từ nguyên
Không rõ từ "đười ươi" trong tiếng Việt bắt nguồn từ đâu.
Trong tiếng Anh, đười ươi là "orangutan" (các cách viết khác bao gồm orang-utan, orang utan, orangutang, hay ourang-outang ) phiên âm hai từ tiếng Mã Lai orang, nghĩa là "người", và hutan, nghĩa là "rừng"; vậy nghĩa đen tức là "người rừng". Theo thời gian, ngữ nghĩa của từ này dần biến đổi thành ý chỉ con vật như hiện nay.
Dạng từ "orangutan" chỉ vượn xuất hiện lần đầu bên phương Tây trong cuốn sách năm 1631 mang tựa Historiae naturalis et medicae Indiae orientalis [Lịch sử tự nhiên và thảo dược Đông Ấn] của bác sĩ người Hà Lan Jacobus Bontius. Bontius thuật rằng thổ dân Mã Lai đã kể ông hay về những con vượn biết nói, nhưng chúng chẳng bao giờ nói "không kẻo bị cưỡng bức lao động". Có ý kiến cho rằng từ "orangutan" khởi nguồn từ tiếng Banjar thuộc ngữ chi Mã Lai, song giả thuyết nguồn cội cổ ngữ Java đã đề cập bên trên có niên đại thuyết phục hơn. Cribb và đồng nghiệp (2014) cho rằng lời thuật của Bontius không nhắc đến vượn (vì lúc bấy giờ ông ở tại đảo Java, nơi không có loài vượn nào sinh sống) mà thực chất miêu tả một người bị dị tật nghiêm trọng. Nếu theo thuyết này thì nhà phẫu thuật người Hà Lan Nicolaes Tulp đã hiểu lầm ý nghĩa từ "orangutan" và trở thành người đầu tiên sử dụng nó trong một ấn phẩm một thập kỷ sau.
Từ "orang-outang" trong tiếng Anh xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1691, và các biến thể với hậu tố -ng có thể được tìm thấy trong nhiều ngôn ngữ khác. Cách viết (và cách phát âm) "orang-outang" vẫn được sử dụng đến tận ngày nay song bị coi là thiếu chính xác theo chuẩn xã hội. Có giả thuyết cho rằng từ này len lỏi vào vốn từ tiếng Anh thông qua tiếng Bồ Đào Nha dựa trên sự tiêu biến chữ "h" trong utan và sự thay thế chữ -ng bằng -n. Từ này sau lại được người Mã Lai mượn để chỉ con đười ươi giống cách gọi của người Anh và đã được chứng thực vào khoảng năm 1840. Tuy vậy từ 'orangutan' trong tiếng Mã Lai và tiếng Indonesia hiện đại không phải bắt nguồn từ đó, mà ngạc nhiên thay lại chính là từ mượn tiếng Anh hoặc tiếng Hà Lan thế kỷ 20 - bởi lẽ âm 'h' đầu tiên trong 'hutan' khuyết tương tự nhau.
Từ Pongo được sử dụng lần đầu trong một tài liệu thế kỷ thứ 16 viết bởi Andrew Battel, một thủy thủ người Anh bị chính quyền thực dân Bồ Đào Nha giam giữ tại Angola, trong đó có mô tả về hai con "quái vật" hình người tên là Pongo và Engeco. Các nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng ông đã mô tả loài khỉ đột nhưng vào thế kỷ 18 thì các danh từ orangutan và pongo được dùng để chỉ chung các loài vượn lớn. Nhà tự nhiên học người Pháp Bernard Germain de Lacépède là người đầu tiên "danh pháp hóa" cái tên Pongo vào năm 1799. Từ "Pongo" của Battel bắt nguồn từ mpongi trong tiếng Kongo, hoặc bắt nguồn từ các thổ ngữ đồng nguyên chẳng hạn: pungu tiếng Lumbu, mpungu tiếng Vili, hoặc yimpungu tiếng Yombi.
Phát sinh chủng loại
Đười ươi được mô tả khoa học lần đầu tiên vào năm 1758 trong tác phẩm Systema Naturae của Carl Linnaeus với danh pháp Homo Sylvestris, sau được đổi tên thành Simia pygmaeus vào năm 1760 bởi học trò của ông là Christian Emmanuel Hopp rồi cuối cùng được ấn định là Pongo bởi Lacépède vào năm 1799. Sau khi P. abelii được nhà tự nhiên học người Pháp René Lesson mô tả vào năm 1827, giới khoa học bắt đầu nghi ngờ rằng quần thể trên hai đảo khác biệt nhau. Nghiên cứu phân tử năm 1996 được công bố vào năm 2001 đã xác nhận P. abelii là một loài chính đáng, và ba quần thể tách biệt tại Borneo được xếp thành các phân loài (P. p. Pygmaeus, P. p. morio và P. p. wurmbii). Mô tả khoa học năm 2017 về loài thứ ba P. tapanuliensis từ Sumatra phía nam Hồ Toba đã hé lộ một điều khá thú vị: chúng có quan hệ di truyền gần với P. pygmaeus hơn P. abelii.
Bộ gen đười ươi Sumatra được giải trình tự vào tháng 1 năm 2011. Nối tiếp con người và tinh tinh, đười ươi Sumatra đã trở thành loài vượn lớn thứ ba có được "vinh dự" này. Theo sau, đười ươi Borneo cũng được giải trình tự bộ gen. Người ta phát hiện ra rằng mức đa dạng di truyền của đười ươi Borneo (P. pygmaeus) thấp hơn hẳn so với đười ươi Sumatra (P. abelii) mặc dù quần thể trên đảo Borneo đông đảo gấp 6 hoặc 7 lần quần thể trên đảo Sumatra. Các nhà nghiên cứu hy vọng những dữ liệu quý giá này có thể hỗ trợ nỗ lực bảo tồn chi đười ươi có nguy cơ tuyệt chủng và góp phần làm sáng tỏ thêm các căn bệnh di truyền của loài người chúng ta. Giống với khỉ đột và tinh tinh, đười ươi sở hữu 48 lưỡng bội nhiễm sắc thể, nhiều hơn con số 46 ở loài người.
Theo bằng chứng phân tử xét ở liên họ Hominoidea, các loài vượn bắt đầu phân hóa vào đầu thế Miocen khoảng 24,1-19,7 triệu năm trước (mya), và đười ươi đã tách khỏi vượn lớn châu Phi vào khoảng 19,3-15,7 mya. Israfil và đồng nghiệp (2011) dựa trên lô-cút ti thể, liên kết Y và liên kết X ước tính rằng đười uơi Sumatra và Borneo phân tách vào khoảng 4,9-2,9 mya. Trái lại, nghiên cứu bộ gen năm 2011 cho rằng hai loài này phân tách khoảng 400.000 năm trước, gần đây hơn những gì ta từng nghĩ. Ngoài ra, người ta phát hiện bộ gen đười ươi trải qua quá trình tiến hóa chậm hơn nhiều so với ADN của tinh tinh và con người. Nghiên cứu bộ gen năm 2017 cho rằng dòng đười ươi Borneo và Tapanuli tách khỏi dòng Sumatra khoảng 3,4 mya rồi tiếp tục chia tách với nhau khoảng 2,4 mya. Hướng di cư của đười ươi là từ Sumatra sang Borneo, điều này khả thi bởi thời kỳ băng hà gần đây khiến mực nước biển hạ thấp phát lộ Sundaland kết nối các đảo ở Đông Nam Á. Phạm vi hiện tại của đười ươi Tapanuli được cho là rất gần với nơi mà tổ tiên chúng lần đầu đặt chân đến Indonesia từ lục địa Châu Á.
thumb|right|upright|alt=Partial fossil skull of ape|Hộp sọ hóa thạch của Sivapithecus sivalensis, họ hàng đã tuyệt chủng của đười ươi
Bản ghi hóa thạch
Hiện chỉ có 3 loài đười ươi còn tồn tại trong phân họ Ponginae. Xa xưa, phân họ Ponginae còn bao gồm 3 chi đã tuyệt chủng: chi Lufengpithecus, từng sống ở miền nam Trung Quốc và Thái Lan 8–2 mya; chi Indopithecus, từng sống ở Ấn Độ 9,2-8,6 mya; và chi Sivapithecus, từng sống ở Ấn Độ và Pakistan 12,5-8,5 mya. Những loài đười ươi cổ này có khả năng sinh sống trong môi trường khô mát hơn đười ươi ngày nay. Khoratpithecus piriyai từng sống ở Thái Lan 5–7 triệu năm trước được cho là họ hàng gần nhất được biết của đười ươi. Loài linh trưởng lớn nhất hiện được biết có tên Gigantopithecus cũng là một thành viên của phân họ Ponginae, chúng từng sống ở Trung Quốc khoảng 2 triệu năm trước - 300.000 năm trước.
Hóa thạch lâu đời nhất của chi Pongo là những chiếc răng P. weidenreichi (đã tuyệt chủng) có niên đại về thế Canh Tân sớm, được tìm thấy tại Sùng Tả, Trung Quốc. Hóa thạch chi Pongo cũng đã được tìm thấy tại các hệ thống hang động thế Canh Tân tại Việt Nam, trong đó có cả răng của loài đười ươi khổng lồ Giganopithecus. Một số hóa thạch được cho là của P. hooijeri cũng đã được tìm thấy ở Việt Nam, và nhiều phân loài hóa thạch cũng đã được phát hiện khắp Đông Nam Á. Vào thế Canh Tân, phạm vi sống của Pongo rộng hơn so với hiện tại, trải dài khắp Sundaland, Đông Nam Á lục địa và miền Nam Trung Quốc. Dựa trên niên đại răng hóa thạch, đười ươi đã sinh sống tại bán đảo Malaysia ít nhất khoảng 60.000 năm trước. Địa bàn sinh sống của chúng bắt đầu co cụm lại vào cuối thế Canh Tân do môi trường rừng suy giảm thuận theo cực đại băng hà cuối cùng. Song dường như vẫn có những quần thể đười ươi bám trụ tại Việt Nam và Campuchia tới thế Toàn Tân.
Đặc điểm
thumb|left|alt=Head and shoulder shots of an adult male and female orangutan|Cá thể đực có râu (trái) và cá thể cái (phải) của giống đười ươi Tapanuli Đười ươi bộc lộ dị hình giới tính rất rõ rành; con cái khi đứng thẳng cao 115 cm và nặng khoảng 37 kg, còn con đực trưởng thành khi đứng thẳng cao 137 cm và nặng khoảng 75 kg. Chiều dài sải tay của đười ươi đực có thể đạt khoảng 2 m, rất dài so với tỷ lệ cơ thể. Trái lại, hai chân của chúng tương đối ngắn. Bộ lông chúng thô ráp và bao phủ hầu hết cơ thể, thường có màu đỏ, cam sáng hoặc nâu đen. Làn da chúng có màu đen xám. Một số, không phải tất cả, đười ươi đực mọc bộ râu ở cằm.
Tai và mũi đười ươi khá nhỏ; chúng không có dái tai (phần thõng xuống của vành tai, đừng nhầm lẫn với ráy tai). Thể tích nội sọ trung bình của đười ươi là 397 cm3. Nắp sọ đười ươi cao hơn so với vùng mặt lõm vào với hàm nhô. So với tinh tinh và khỉ đột, gợn mày (brow ridge) của đười ươi kém phát triển. Đười ươi cái và non có hộp sọ hình tròn với khuôn mặt mỏng còn đười ươi đực trưởng thành có đỉnh dọc giữa (sagittal crest) rất rõ, các đệm má (flange) lớn, túi họng lớn và răng nanh dài. Đệm má đười ươi cấu thành chủ yếu từ mô mỡ, được nâng đỡ bởi hệ thống cơ mặt. thumb|upright|alt= An orangutan skeleton|Khung xương một cá thể đười ươi Borneo cận trưởng thành
Bàn tay đười ươi có bốn ngón dài và ngón cái đối diện ngắn hơn đáng kể, một đặc điểm cho phép chúng bám chắc vào cành cây khi đu trên cao. Khi đười ươi thả lỏng bàn tay, ngón tay chúng sẽ cong lại hình móc câu để bám trụ vào cành mà không cần gắng sức. Bởi ngón cái nằm lệch ra ngoài, các ngón tay (và bàn tay) có thể nắm chặt các vật có đường kính nhỏ theo kiểu khóa kép tựa đầu ngón vào lòng bàn tay. Ngón chân của chúng cấu tạo tương tự ngón tay cho phép đười ươi có thể cầm nắm bằng cả tay lẫn chân. Vì khớp hông của đười ươi có độ linh hoạt tương tự như khớp vai và khớp tay, cử động của chúng linh hoạt hơn và ít bị hạn chế khi so với con người.
Đười ươi leo cây rất giỏi và có khả năng thả treo thân mình trên cây. Chúng hiếm lúc xuống đất và khá vụng về khi di chuyển trên mặt đất. Không giống như khỉ đột và tinh tinh, đười ươi không phải là động vật thuần kiểu đi bằng khớp đốt ngón tay (knuckle-walking). Thay vào đó, chúng gập các ngón vào và lê tay chân đi.
So với họ hàng đười ươi Borneo, giống Sumatra gầy hơn với lông dài nhưng nhạt màu và khuôn mặt dài hơn. Đười ươi Tapanuli trông gần như đười ươi Sumatra ở màu lông và thể hình. Đặc điểm nhận dạng chúng là bộ lông xoăn hơn, đầu nhỏ hơn, mặt dẹt hơn và rộng hơn hai loài đười ươi kia.
Sinh thái và tập tính
thumb|alt= Video of a wild orangutan in Malaysia|Đười ươi hoang dã tại Thung lũng Danum ([[Sabah, Malaysia, đảo Borneo)]]
Đười ươi chủ yếu sống trên tán cây rừng mưa nhiệt đới, đặc biệt là các cánh rừng dầu đất thấp và rừng già thứ sinh. Chúng thường quần tụ quanh những khu rừng đầm lầy gần sông hơn là những nơi khô cằn xa bãi bồi. Mật độ đười ươi cũng giảm theo độ cao tầng cây. Chúng đôi khi lai vãng ở các đồng cỏ, ruộng, vườn, rừng thứ sinh non và các hồ nước nông.
Đười ươi giành phần lớn thời gian trong ngày ăn uống, nghỉ ngơi và đi dạo. Chúng bắt đầu ngày mới bằng việc kiếm ăn khoảng 2-3 tiếng buổi sáng, rồi nghỉ ngơi vào giữa trưa, sau đó đi dạo vào cuối buổi chiều. Khi màn đêm buông xuống, chúng lên cây làm tổ để ngủ. Những loài dã thú tiềm năng săn được đười ươi bao gồm hổ, báo gấm và sói lửa. Do hổ không sinh sống tại Borneo, đười ươi tại đây xuống đất thường xuyên hơn đười ươi Sumatra. Những loài hay ký sinh trên đười ươi bao gồm tuyến trùng chi Strongyloides và trùng lỗ loài Balantidium coli. Trong số Strongyloides, loài S. fuelleborni và S. stercoralis thường ký sinh trên những cá thể non. Đười ươi còn biết sử dụng loài thực vật Dracaena cantleyi làm dầu thơm chống viêm sưng.
Chế độ ăn và kiếm ăn
Đười ươi giành tới 57–80% thời gian kiếm ăn để hái lượm trái cây. Ngay cả trong thời kỳ khan hiếm, trái cây vẫn có thể chiếm 16% chế độ ăn của chúng. Đười ươi thích quả có phần cùi, cuống hoặc thành hạt mềm và thích những cây có quả to trĩu. Sung được đười ươi rất ưa chuộng do chúng thỏa mãn cả hai tiêu chí nêu trên, ngoài ra chúng cũng ăn quả hạch và các loại dâu. Đười ươi là loài phân tán hạt duy nhất của một số loài thực vật bao gồm Strychnos ignatii chứa chất độc strychnine alkaloid.
Đười ươi ngoài ra còn ăn lá cây, thành phần trung bình chiếm 25% thời gian kiếm ăn của chúng. Chúng ăn lá nhiều hơn nếu trái quả trở nên khan hiếm, nhưng ngay cả trong các thời kì trái quả đầy đủ, chế độ ăn lá vẫn chiếm 11–20%. Phần lá và thân của Borassodendron borneensis dường như là nguồn thực phẩm quan trọng của đười ươi trong thời kì trái cây ít. Ngoài ra, chúng còn tiêu thụ đủ loại thức ăn như vỏ cây, mật ong, trứng chim, côn trùng và động vật có xương sống nhỏ (kể cả cu li Nycticebus).
Ở một số khu vực, đười ươi có thể ăn các cột đất dọc thân cây do mối tạo ra, cũng như bới đất để ăn. Chúng thăm dò các vách đá sa thạch hoặc vùng trũng đất sét để liếm muối. Sở dĩ bởi đất chứa hàm lượng cao kaolinit, một hóa chất có thể chống lại tannin và axit phenolic độc hại trong thức ăn của đười ươi.
Xã hội
thumb|left|upright|alt=Two orangutans swinging on tree branches|Đười ươi là loài vượn lớn ít tính xã hội nhất.
Cấu trúc xã hội của đười ươi có thể được coi là đơn độc song vẫn mang tính xã hội; lối sống của chúng đơn độc hơn những vượn lớn khác. Đười ươi Borneo sống lẻ hơn đười ươi Sumatra. Hầu hết các mối quan hệ xã hội chỉ diễn ra giữa con cái trưởng thành và đàn con ruột hoặc nuôi của nó. Con cái sống với đàn con của nó trong một lãnh thổ nhà nhất định, thường trùng lặp với lãnh thổ của những con cái trưởng thành khác mà có thể là họ hàng thân cận của chúng. Một hoặc nhiều con cái thường trú nằm trong lãnh thổ của một con đực trương thành, đóng vai trò là bạn tình chính của chúng. Hành vi tương tác giữa các con cái trưởng thành có thể là thân thiện, né tránh hoặc thù địch. Lãnh thổ của những con đực có thể trùng lặp với nhau, song chúng hiếm khi gặp mặt mà nếu có gặp thì thường xảy ra xung đột. Những con đực trưởng thành có thứ bậc xã hội cao hơn những con đực chưa trưởng thành, hai nhóm này thường tránh tiếp xúc với nhau.
Nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự phát triển và thể hiện ngôn ngữ của đười ươi bị ảnh hưởng bởi bối cảnh xã hội, chứ không phải hoàn toàn do di truyền xác định.
Phân loài
Có ba loài còn sinh tồn, và chúng đều đang ở tình trạng nguy cấp: Đười ươi Borneo (Pongo pygmaeus), Pongo tapanuliensis và Đười ươi Sumatra (Pongo abelii). Đười ươi Borneo là loài bản địa của đảo Borneo. Cùng với đười ươi Sumatra có kích thước nhỏ hơn một chút, nó thuộc về chi duy nhất của vượn dạng người loại lớn có nguồn gốc ở châu Á. Đười ươi Borneo có vòng đời của khoảng 35 đến 40 năm trong tự nhiên, những con đực nặng trên 75 kg trung bình (165 lb), từ 50–100 kg (110-200 lb), và 1,2-1,4 m (4-4,7 ft); con cái trung bình 38,5 kg (82 lb), dao động 30–50 kg (66-110 lb), và 1-1,2 m (3,3–4 ft).
Đười ươi Borneo sống trong rừng lá rộng ẩm nhiệt đới và cận nhiệt đới ở vùng đất thấp Borneo, cũng như khu vực miền núi lên đến 1.500 mét (4.900 ft) trên mực nước biển. Loài này sống trên khắp tán rừng nguyên sinh và thứ sinh, và di chuyển khoảng cách lớn để tìm trái cây.
Nó có thể được tìm thấy trong hai tiểu bang của Malaysia Sabah và Sarawak, và ba trong bốn tỉnh của Indonesia ở đảo Kalimantan. Do sự phá hủy môi trường sống, sự phân bố loài này bây giờ là rất loang lổ khắp hòn đảo, các loài trở nên hiếm hoi tại phía đông nam đảo, cũng như trong các khu rừng giữa sông Rejang ở trung tâm Sarawak và sông Padas ở phía Tây Sabah.
Đười ươi Sumatra chỉ sinh sống ở đảo Sumatra. Chúng có kích thước 1,4 m và trọng lượng 90 kg trung bình ở con đực. Con cái nhỏ hơn với kích thước trung bình 90 cm và nặng 45 kg. So với đười ươi Borneo loài này ốm hơn và có khuôn mặt dài hơn; lông của chúng có màu đỏ nhạt. Đây là loài có nguy cơ tuyệt chủng cao. 100 năm trước trên đảo Borneo có khoảng 300.000 cá thể đười ươi. Nhưng giờ đây con số này chỉ còn xấp xỉ 30 đến 40.000 con và người ta lo ngại đười ươi trong môi trường tự nhiên sẽ tuyệt chủng nếu tốc độ chặt rừng chồng cọ không được kiểm soát.
Liên kết ngoài
Thể loại:Loài EDGE Thể loại:Động vật có vú Đông Nam Á Thể loại:Chi Đười ươi
Mecaphesa perkinsi
Mecaphesa perkinsi là một loài nhện trong họ Thomisidae.
Loài này thuộc chi Mecaphesa. Mecaphesa perkinsi được Eugène Simon miêu tả năm 1904.
Tham khảo
Thể loại:Mecaphesa
Nord
Nord có thể đề cập đến:
Diplostethus
Diplostethus là một chi bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Chi này được miêu tả khoa học năm 1907 bởi Schwarz.
Các loài
Các loài trong chi này gồm:
Tham khảo
Thể loại:Elaterini
Dasymys nudipes
Dasymys nudipes là một loài động vật có vú trong họ Chuột, bộ Gặm nhấm. Loài này được Peters mô tả năm 1870.
Tham khảo
Thể loại:Dasymys Thể loại:Động vật được mô tả năm 1870 Thể loại:Động vật có vú châu Phi
Cordia corchorifolia
Liên kết ngoài
Thể loại:Cordia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1845
Hacılı, Salihli
Hacılı là một xã thuộc huyện Salihli, tỉnh Manisa, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2011 là 44 người.
Tham khảo
Thể loại:Xã thuộc tỉnh Manisa
Suarius yasumatsui
Suarius yasumatsui là một loài côn trùng trong họ Chrysopidae thuộc bộ Neuroptera. Loài này được Kuwayama miêu tả năm 1962.
Tham khảo
Thể loại:Suarius
Valuéjols
Valuéjols là một xã ở tỉnh Cantal, thuộc vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở miền trung nước Pháp.
Liên kết ngoài
Valuejols
Saussurea subulata
Saussurea subulata là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được C.B.Clarke miêu tả khoa học đầu tiên năm 1876.
Phymorhynchus carinatus
Phymorhynchus carinatus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.