cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Đế quốc Gupta
Đế quốc Gupta hay Vương triều Gupta là một đế chế cổ đại của Ấn Độ tồn tại từ đầu thế kỷ 4 CN đến cuối thế kỷ 6 CN. Vào thời kỳ cực thịnh, từ khoảng năm 319 đến năm 467 CN, đế quốc bao phủ phần lớn tiểu lục địa Ấn Độ. Thời kỳ này được các nhà sử học coi là thời kỳ hoàng kim của Ấn Độ. Vương triều cai trị của đế chế do đức vua Sri Gupta thành lập; các nhà cai trị đáng chú ý nhất của triều đại là Chandragupta I, Samudragupta, và Chandragupta II, còn được gọi là Vikramaditya. Nhà thơ tiếng Phạn là Kalidasa ở thế kỷ thứ 5 sau Công nguyên đã ghi công những người Gupta đã chinh phục khoảng 21 vương quốc, cả trong và ngoài Ấn Độ, bao gồm các vương quốc Parasika, Hunas, Kamboja, các bộ lạc nằm ở phía tây và phía đông thung lũng Oxus, Kinnara, Kirata và những tộc khác.
Đỉnh cao của sáng tạo văn hóa thời kì này là các tuyệt tác kiến trúc, điêu khắc và hội họa. Thời kì Gupta đã sản sinh ra các học giả như Kalidasa, Aryabhata, Varahamihira, Vishnu Sharma và Vatsyayana, những người đã tạo ra những tiến bộ lớn trong nhiều lĩnh vực học thuật.
Những thiên sử thi đầu tiên của Ấn Độ cũng được cho là đã được viết khoảng thời gian này. Đế chế dần dần suy yếu do nhiều nguyên nhân như mất dần các vùng lãnh thổ và quyền lực hoàng đế gây ra bởi các chư hầu thuở trước của họ và cuộc xâm lược của dân tộc Huna từ Trung Á Sau khi đế quốc Gupta sụp đổ vào thế kỷ thứ 6, Ấn Độ, một lần nữa được cai trị bởi rất nhiều vương quốc trong khu vực. Một dòng nhỏ của gia tộc Gupta tiếp tục cai trị xứ Magadha sau khi đế quốc tan rã. Triều đại Gupta này cuối cùng bị lật đổ bởi vị vua Vardhana Harsha Vardhana, người thành lập một đế chế trong nửa đầu của thế kỷ thứ 7.
Nguồn gốc của nhà Gupta
Theo nhiều sử gia, Đế quốc Gupta là nhà Vaishya. Sử gia Ram Sharan Sharma khẳng định rằng Vaishya Guptas "xuất hiện như một hành động nhằm chống lại sự áp bức của nhà cầm quyền". A.S. Altekar, một sử gia và nhà khảo cổ học, ông đã viết nhiều quyển sách về tiền đúc Gúpta, cũng như đã đề cập đến đẳng cấp của Guptas như là Vaishya dựa trên cơ sở của các văn bản Ấn Độ cổ theo luận, trong đó quy định các tên cuối cùng với Gupta cho các thành viên của dòng dõi Vaishya. Theo sử gia Michael C. Brannigan, sự lớn mạnh của đế quốc Gupta là một trong những sự phá rối nổi bật nhất trong hệ thống đẳng cấp của Ấn Độ cổ đại.
Có nhiều giả thuyết trái ngược nhau về nơi phát sinh ra đế quốc Gupta. Theo HC Raychoudhuri, Gupta bắt nguồn từ vùng Varendri, hiện là một phần của Rangpur và Rajshahi thuộc Bangladesh. DC Ganguly thì cho rằng đó là nơi xung quanh khu vực Murshidabad.
Srigupta và Ghatotkacha
Thời gian có thể nhất về triều đại của Sri Gupta vào khoảng 240–280. Nhiều nhà sử học hiện đại trong đó có Rakhaldas Bandyopadhyay và K. P. Jayaswal, cho rằng ông và con trai ông có thể là chư hầu của Kushan. Con trai ông và là người kế nhiệm Ghatotkacha có lẽ đã lên ngôi vào khoảng 280–319. Trái ngược với người kế nhiệm của họ Chandragupta I, ông được xem là một Maharajadhiraja, ông và con trai ông Ghatotkacha được đề cập trong câu khắc là Maharaja Vào đầu thế kỷ 5, nhà Gupta đã thành lập và cai quản một vài vương quốc Hindu nhỏ ở Magadha và xung quanh vùng mà ngày nay là Bihar.
Sự suy sụp của đế chế
Sau Skandagupta là một loại các nhà cầm quyền yếu kém như Purugupta (467–473), Kumaragupta II (473–476), Budhagupta (476–495?), Narasimhagupta, Kumaragupta III, Vishnugupta, Vainyagupta và Bhanugupta. Vào thập niên 480, Hephthalites đã phá vỡ các hàng phòng thủ của Gupta ở phía tây bắc, và phần lớn đế chế ở tây bắc bị tràn ngập người Hung vào năm 500. Đế chế tan rã dưới sự tấn công của Toramana và hậu duệ của ông là Mihirakula. Xuất hiện trong các văn liệu rằng Gupta, mặc dù quyền lực của họ bị giảm đi nhiều, nhưng vẫn tiếp tục chống lại người Hung. Kẻ xâm lược người Hung Toramana bị Bhanugupta đánh bại vào năm 510. Người Hung đã bị đánh bại và bị đuổi ra khỏi Ấn Độ vào năm 528 bởi một liên minh bao gồm hoàng đế Gupta Narasimhagupta và vua Yashodharman ở Malwa. Sự kế thừa của Gupta trong thế kỷ 6 thì không hoàn toàn rõ ràng, nhưng sự kết thúc của dòng chính đế chế này là vua Vishnugupta, trị vì từ 540 đến 550. Ngoài sự xâm chiếm của người Hung, các yếu tố khác cũng góp phần làm suy sụp chế chế như sự canh tranh giữa các Vakatakas và sự nổi dậy của Yashodharman ở Malwa.
Tham khảo
Ghi chú
Liên kết ngoài
Thể loại:Triều đại Ấn Độ Thể loại:Lịch sử Bangladesh Thể loại:Lịch sử Bengal Thể loại:Bài cơ bản dài trung bình Thể loại:Cựu quốc gia quân chủ ở Châu Á Thể loại:Lịch sử Pakistan Thể loại:Ấn Độ trung đại Thể loại:Các vương quốc và đế quốc Ấn Độ Thể loại:Cựu quốc gia ở Nam Á Thể loại:Lịch sử Kolkata Thể loại:Cựu đế quốc Thể loại:Đế quốc Ấn Độ giáo lịch sử
Wulfenia houghtoniana
Wulfenia houghtoniana là một loài thực vật có hoa trong họ Mã đề. Loài này được (Benth.) Greene miêu tả khoa học đầu tiên năm 1894.
Liên kết ngoài
Thể loại:Wulfenia Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1894
Prodeporaides wymani
Prodeporaides wymani là một loài bọ cánh cứng trong họ Rhynchitidae. Loài này được Scudder miêu tả khoa học năm 1893.
Tham khảo
Thể loại:Prodeporaides
Sphaeralcea palmeri
Sphaeralcea palmeri là một loài thực vật có hoa trong họ Cẩm quỳ. Loài này được (S. Watson) Jeps. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1925.
Liên kết ngoài
Thể loại:Sphaeralcea Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1925
Eumops perotis
Liên kết ngoài
Thể loại:Eumops Thể loại:Động vật được mô tả năm 1821 Thể loại:Động vật có vú México Thể loại:Động vật có vú Mỹ Thể loại:Dơi Nam Mỹ Thể loại:Dơi Mỹ Thể loại:Động vật Tây Hoa Kỳ
Illice grisea
Illice grisea là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.
Liên kết ngoài
Thể loại:Illice
Megapenthes melanotoides
Megapenthes melanotoides là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Champion mô tả khoa học năm 1895.
Tham khảo
Thể loại:Megapenthes
Cantiveros
Cantiveros là một đô thị trong tỉnh Ávila, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2006 (INE), đô thị này có dân số là 176.
Tham khảo
Thể loại:Đô thị ở Ávila
8577 Choseikomori
Liên kết ngoài
Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính Thể loại:Được phát hiện bởi Kazuro Watanabe Thể loại:Được phát hiện bởi Kin Endate Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1996
Metahemerobius kalligrammus
Metahemerobius kalligrammus là một loài côn trùng trong họ Palaeoleontidae thuộc bộ Neuroptera. Loài này được Makarkin miêu tả năm 1990.
Tham khảo
Thể loại:Metahemerobius
Mật độ dân số
nhỏ|300x300px|Mật độ dân số theo quốc gia năm [[2006]] Mật độ dân số là một phép đo dân số trên đơn vị diện tích hay đơn vị thể tích. Nó thường được áp dụng cho các sinh vật sống nói chung, con người nói riêng.
Mật độ dân số sinh học
Mật đô dân số là một phép đo sinh học thông thường và thường được những người bảo vệ môi trường sử dụng hơn những con số tuyệt đối. Mật độ dân số thấp có thể gây tuyệt chủng, bởi vì mật độ thấp làm giảm khả năng sinh sản. Điều này thường được gọi là Hiệu ứng Allee, đặt theo tên W. C. Allee, người đầu tiên phát hiện ra nó. Các ví dụ về hiệu ứng này gồm: Các loài khác nhau có mật độ chuẩn khác nhau. Ví dụ các loài R-selected thường có mật độ dân số cao, trong khi các loài K-selected có mật độ thấp hơn. Mật độ dân số thấp có thể dẫn tới tình trạng thay đổi chuyên biệt hoá trong định vị đồng loại như chuyên biệt hoá thụ phấn; như ở họ lan (Orchidaceae).
Mật độ dân số loài người
nhỏ|250px|phải| Người dân [[Đài Loan đang chờ tàu điện ngầm tại Đài Bắc, Đài Loan. Đài Loan xếp thứ 9 trong Danh sách quốc gia theo mật độ dân số. ]] nhỏ|250px|Một con phố ở [[Hồng Kông, một trong những nơi có mật độ dân số cao nhất thế giới.]]
Đối với con người, mật độ dân số là số người trên đơn vị diện tích (có thể gồm hay không gồm các vùng canh tác hay các vùng có tiềm năng sản xuất). Thông thường nó có thể được tính cho một vùng, thành phố, quốc gia, một đơn vị lãnh thổ, hay toàn bộ thế giới.
Ví dụ, dân số thế giới có 7.9 tỷ người và diện tích Trái Đất là 510 triệu km² (200 triệu dặm vuông). Vì thế mật độ dân số trên toàn thế giới bằng 7900 triệu / 510 triệu = 15 trên km² (40 trên mi²), hay 4 nếu coi như con người sống trên lục địa, với diện tích 150 triệu km² trên Trái Đất. Mật độ này tăng khi dân số thế giới tăng, và một số người cho rằng Trái Đất chỉ có thể chịu được tới một mật độ tới hạn nào đó.
Nhiều trong số những vùng đất có mật độ dân số cao nhất thế giới là những thành bang, tiểu quốc hay lãnh thổ phụ thuộc rất nhỏ. Các lãnh thổ đó đều có diện tích nhỏ với mức độ đô thị hóa ở mức rất cao, và một dân số thành thị chuyên biệt hoá trong một lĩnh vực kinh tế, tiêu thụ các nguồn tài nguyên nông nghiệp từ bên ngoài, phản ánh sự khác biệt giữa mật độ dân số cao và nạn nhân mãn.
Các thành phố có mật độ dân số rất cao thường được coi cũng có tình trạng nhân mãn, dù nghĩa rộng của thuật ngữ này tuỳ trường hợp dựa trên các yếu tố như chất lượng nhà ở và hạ tầng hay khả năng tiếp cận nguồn tài nguyên. Đa số các thành phố có mật độ dân số lớn nhất nằm ở phía nam và đông Á, dù Cairo và Lagos ở Châu Phi cũng thuộc số này.
Tuy nhiên, dân số thành thị phụ thuộc nhiều vào định nghĩa sử dụng tại vùng đô thị: các mật độ sẽ cao hơn khi tính riêng trung tâm đô thị như cách thường tính toán hiện nay so với khi cộng cả dân số các vùng ngoại ô, theo khái niệm cộng dồn hay vùng thành thị, thỉnh thoảng định nghĩa vùng thành thị bao gồm cả các thành phố bên cạnh.
nhỏ|trái|Công thức tính
Các biện pháp tính mật độ dân số khác
nhỏ|350px|Bản đồ mật độ dân số thế giới năm 1994. Trong khi cách tính mật độ số học là phương pháp thông thường nhất để tính toán mật độ dân số, nhiều phương pháp khác cũng đã được phát triển với mục tiêu đưa ra một cách tính toán chính xác hơn về mật độ dân số trên một diện tích nhất định.
Mật độ số học – Tổng số dân /diện tích đất theo km².
Mật độ nông nghiệp – Tổng số dân nông thôn trên tổng diện tích đất nông nghiệp.
Mật độ dân cư – Số người sống trong một vùng đô thị theo diện tích đất ở.
Điều kiện sinh thái học thuận lợi nhất – Mật độ dân số mà các nguồn tài nguyên thiên nhiên trên một diện tích có thể đủ cung cấp.
Tham khảo
https://quantrimang.com/cong-thuc-tinh-mat-do-dan-so-184427
Liên kết ngoài
Thể loại:Tranh cãi môi trường Thể loại:Địa lý học Thể loại:Quá tải dân số Thể loại:Sinh thái học dân số  Thể loại:Nhân khẩu học
Filip Pajović
Filip Pajović (Филип Пајовић; sinh 30 tháng 7 năm 1993) là một thủ môn bóng đá Serbia thi đấu cho Újpest FC.
Liên kết ngoài
Thể loại:Sinh năm 1993 Thể loại:Nhân vật còn sống Thể loại:Vận động viên Zrenjanin Thể loại:Thủ môn bóng đá Thể loại:Cầu thủ bóng đá Serbia Thể loại:Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Serbia Thể loại:Cầu thủ bóng đá FK Vojvodina Thể loại:Cầu thủ bóng đá FK Čukarički Thể loại:Cầu thủ bóng đá Fehérvár FC Thể loại:Cầu thủ bóng đá Puskás FC Thể loại:Cầu thủ bóng đá Nemzeti Bajnokság I
Thể loại:Cầu thủ bóng đá Serbia ở nước ngoài
Thái Y Lâm
Thái Y Lâm (sinh ngày 15 tháng 9 năm 1980) là nữ ca sĩ, vũ công nổi tiếng người Đài Loan. Thái Y Lâm từng đạt giải thưởng Nữ ca sĩ hát nhạc Hoa xuất sắc nhất tại lễ trao giải Golden Melody Awards lần thứ 18 và giải Ca khúc xuất sắc nhất của năm tại Lễ trao giải Golden Melody Awards lần thứ 24.
Tiểu sử
Thái Y Lâm từ nhỏ đã sống nội tâm và có phần nhút nhát. Cô đã học chuyên sâu về tiếng Anh trong suốt thời niên thiếu và cuối cùng theo học chuyên ngành Văn học Anh tại trường Đại học công giáo Phụ Nhân. Từ nhỏ, cô đã có sở thích ca hát và đã thử nghiệm nhiều kỹ thuật thanh nhạc khác nhau sau khi nghe những ca khúc nổi tiếng của các danh ca nữ như Đặng Lệ Quân và Vương Phi.
1998-2001: 1019, Don't Stop, Show Your Love, and Lucky Number
Thái Y Lâm bắt đầu tham gia một cuộc thi được tổ chức trên MTV vào lúc 18 tuổi. Cô giành giải nhất và ngay sau đó được Universal Music ký kết hợp đồng.
Thàng 7, năm 1999 cô phát hành single đầu tiên của mình mang tên "Living with the world". Single đã được đông đảo mọi người đón nhận. Dẫn đến việc Thái Y Lâm phát hành album đầu tiên của mình là "Jolin 1019" vào năm 1999. Album đầu tay của cô đã bán ra được hơn 400,000 bản.
Sau thành công của album đầu, tháng 4/2000, Thái Y Lâm phát hành album vol.2 "Don't Stop" và thu được thành công vang dội. Cô cũng phát hành photobook đầu tiên của cô với hình ảnh chủ yếu lấy ở Hawaii. Album đầu tay của cô đã bán ra được hơn 450,000 bản.
Y Lâm đã có sự thay đổi về phong cách của mình trong album thứ 3 "Show your love". Ở độ tuổi ngoài 20 cô hướng đến hình ảnh một người phụ nữ trưởng thành, chín chắn. Tuy nhiên, album không thành công như mong đợi, chỉ bán được 260,000 bản.
Album thứ tư của cô mang đến một số thử nghiệm về âm nhạc và cách biếu diễn vẫn không đem lại doanh số khả quan như 2 album đầu, không có khả năng giúp cô trở nên nổi tiếng như xưa. Suốt một thời gian dài, do mâu thuẫn với công ty quản lý Y Lâm đã không ra mắt bất kì album nào. Trong năm đó, cô chỉ phát hành cuốn sách ảnh thứ hai, với các bức ảnh chụp tại Thái Lan và tham gia bộ phim truyền hình "Hi! Working girls" đóng cặp với La Chí Tường. Tuy nhiên thời điểm đó, 2 người vẫn chưa tạo dựng được tên tuổi nên bộ phim không được chú ý. Vào cuối năm 2001, Hợp đồng của Thái Y Lâm với Universal Music kết thúc.
2002-2005: Magic, Castle, and J-Game
Album thứ sáu của Y Lâm "Castle" phát hành năm 2004 thu được kết quả khả quan tương tự album trước với những ca khúc giành được vị trí cao trên các bảng xếp hạng châu Á như: "It's Love", "Rewind", "Pirates". Trong năm này cô cũng ra mắt album "J9" gồm các bản nhạc dance sôi động và 2 bài hát mới.
2006-2008: Dancing Diva and Agent J
Tháng 2/2006 Y Lâm gia nhập EMI Capitol với mục tiêu tấn công thị trường quốc tế. Tháng 5/2006 cô phát hành album "Dancing Diva" và gây tiếng vang lớn tại thị trường nhạc Hoa ngữ với 2 triệu bản bán ra trên toàn châu Á. Thành công rực rỡ của album đã giúp cô khẳng định vị thế thiên hậu Đài Loan ở độ tuổi 26. Cô cũng tham gia vào công việc sáng tác trong album này. Ca khúc "The Prologue" với phần lời được cho là nói về Châu Kiệt Luân. Album nhận được nhiều đánh giá tích cực. Các hit như: "Dancing Diva," "Pretence," và "A Wonder in Madrid" giúp cô chiến thắng tại các giải thưởng âm nhạc năm 2006 và 2007. Y Lâm giành được 2 giải Most Favorite Female Artist và the Best Mandarin Female Singer Award tại Golden Melody Awards - giải thưởng được xem là Grammy của giới âm nhạc Hoa ngữ. Trong năm này, chuyến lưu diễn thứ hai mang tên "Dancing Forever" thu về thành công lớn. Đây là một trong những chuyến lưu diễn thành công nhất từ trước đến nay của làng nhạc Hoa ngữ.
Album "Agent J" ra mắt tháng 9/2007 được sự đầu tư mạnh tay của hãng đĩa với phần hình ảnh được quay tại 3 quốc gia Anh, Pháp và Thái Lan. Đây tiếp tục là một album thành công của Y Lâm với doanh số tốt. Cô cũng có cơ hội được hợp tác với diva Úc Kylie Minogue trong ca khúc "In My Arms" trích từ album "X" của diva này.
Album tiếng Anh của cô mang tên "Love Exercise" sau nhiều lần trì hoãn cuối cùng được phát hành ngày 30/10/2008. Do là album cuối cùng của cô khi hết hạn hợp đồng với EMI nên "Love Exercise" không được quảng bá nhiều. Dù vậy, lượng tiêu thụ cũng đạt được con số khá lý tưởng
2009-2018: Butterfly, Myself, Muse, and Play
Tháng 3/ 2009, cô đã phát hành album phòng thu thứ 10 mang tên "Butterfly", tạm dịch là Hoa hồ điệp. Album đã bán được hơn 1 triệu bản tại Châu Á, trong đó với hơn 190.000 bản được bán ở Đài Loan,  và trở thành album bán chạy nhất trong năm tại Đài Loan. Các ca khúc như "Butterfly", "Real Man", "Compromise" xuất hiện dày đặc trên các kênh MTV, V Channel. Để tiếp tục quảng bá cho album, cô bắt tay vào thực hiện Butterfly Campus Tour. Tuy nhiên, cô bị biến dạng xương bàn chân phải, căng cơ đùi và bong gân mắt cá chân phải do tập luyện quá sức vào thời điểm đó. Vào tháng 10 năm 2009, cô đã phát hành album trực tiếp thứ năm của mình, Love & Live, bao gồm các buổi biểu diễn từ hai buổi hòa nhạc Butterfly Concert và Slow Life Concert. Vào tháng 10 năm 2009, Jolin mở rộng các dự án kinh doanh của mình và đồng sáng lập công ty quản lý và sản xuất âm nhạc của riêng mình mang tên Eternal, với người quản lý của cô, Ke Fu-hung. Vào tháng 4 năm 2010, Thái Y Lâm trở thành đại sứ Hội chợ triển lãm Đài Loan 2010 và thu âm bài hát chủ đề "Heartbeat of Taiwan"
Tháng 8/2010, Jolin phát hành album phòng thu thứ 11 "Myself". Đây là album thể hiện sự mạo hiểm của cô khi hầu như tất cả các ca khúc đều là thể loại nhạc dance có tiết tấu nhanh, điều mà chưa có nghệ sĩ Hoa ngữ nào thử. Mặc dù lượng album bán ra thấp nhất trong sự nghiệp của cô với 65.000 bản nhưng nó vẫn trở thành album bán chạy nhất bởi nghệ sĩ nữ tại Đài Loan. Bản hit "Honey Trap" đạt vị trí số 1 tại Hit FM Top 100 Singles of the Year, lần lượt 2 ca khúc "Nothing Left to Say" và "Love Player" cũng đạt #25 và #55 tại Hit FM Top 100 Singles of the Year. MV ca khúc " Honey Trap" với điểm nhấn vũ đạo Vogue được lấy cảm hứng từ thần tượng Madonna của cô và được đề cử cho Best Music Video của giải thưởng Golden Melody Awards. Tháng 12, cô bắt đầu tour diễn vòng quanh thế giới thứ ba Myself thu về 150 triệu Đài tệ với 35 buổi diễn. Một tai nạn đã xảy ra trong buổi tập của cô cho chặng thứ hai của tour diễn. Y Lâm đã bị ngã khi thực hiện động tác lộn ngược trong múa cột khiến cô bị trật khớp cột sống dẫn đến co thắt cơ bắp. Cô đã buộc phải hủy bỏ việc thực hiện điệu nhảy vô cực vốn được lên kế hoạch ban đầu thực hiện trong trạm dừng ở Đài Bắc trong tháng mười hai năm 2012, nhưng cuối cùng cô biểu diễn điệu nhảy này trong trạm dừng ở Cao Hùng vào tháng Tư năm 2013.Vào tháng 7 năm 2011, cô đã phát hành cuốn sách ăn kiêng đầu tiên của mình, Living Slim và nó đã bán được hơn 120.000 bản chỉ riêng tại Đài Loan.
Album phòng thu thứ 12 "Muse" được phát hành vào tháng 9/2012. Jolin miêu tả rằng " Album này bao gồm các khía cạnh về mĩ thuật và âm nhạc diễn tả cách cô gái nên hành động và khẳng định bản thân trong xã hội hiện đại. Được gọi là "kiệt tác nhạc pop",  album nhận được sự hoan nghênh từ các nhà phê bình và bán được hơn 100.000 bản tại Đài Loan và trở thành album bán chạy nhất của một nữ nghệ sĩ của năm tại Đài Loan.  Đĩa đơn chính, "The Great Artist", đạt vị trí thứ hai tại Hit FM top 100 Singles of the year.  Ca khúc "Wandering Poet" đạt vị trí thứ mười trong Top 100 hit FM, 2 bài hit nữa, "Dr. Jolin", đạt vị trí 25 trong Top 100 hit FM, và "Fantasy" đều mang ý nghĩa ủng hộ cộng đồng LBGT+ .  Đồng thời, Thái Y Lâm được đề cử cho Giải thưởng MTV Europe Music Award for Best Asian Act và nhận được ba đề cử giải thưởng Golden Melody cho Album tiếng phổ thông hay nhất, Nữ ca sĩ tiếng phổ thông hay nhất và Video âm nhạc hay nhất cho album Muse và đĩa đơn "The Great Artist ", giành giải Bài hát của năm.  Vào tháng 1 năm 2013, cô đã tham dự MIDEM tại Cannes và biểu diễn tại Paris tại buổi hòa nhạc mang Taiwan Music Night.  Vào tháng 10 năm 2013, cô đã thu âm một đĩa đơn quảng cáo cho nhãn hiệu trang sức Swarovki "Journey", đạt vị trí thứ mười lăm trong Top 100 hit FM.  Vào tháng 10 năm 2013, cô phát hành album trực tiếp thứ sáu, Myself World Tour . Vào tháng 6 năm 2014, trước FIFA World Cup 2014, cô đã thu âm một đĩa đơn tiếng Anh, "Now is the time ", được bao gồm trong album tổng hợp Pepsi Beats of the Beautiful Game, để hỗ trợ World Cup. Trong cùng tháng đó, cô đã thu âm bài hát chủ đề "Kính vạn hoa" cho bộ phim tình cảm lãng mạn Trung Quốc năm 2014, Tiny Times (Tiểu Thời Đại) 3. Vào tháng 10 năm 2014, Join trở thành một trong những giám khảo cho cuộc thi hát truyền hình thực tế Rising Star, cùng với Dữ Trừng Khánh, Lý Vũ Xuân và Lý Kiện.
Tháng 11/2014 Thái Y Lâm phát hành album phòng thu thứ 12 "Play", cô nhận xét "Album này là sản phẩm tôi học học hỏi và tích lũy nhiều kinh nghiệm trong vòng 2 năm qua nhờ tham khảo các kịch bản phim, diễn xuất và biểu diễn. Với thứ âm nhạc dí dỏm, tôi mong muốn người nghe cảm nhận được sự vui tuơi, mang lại sũy nghĩ lạc quan cho tương lai". Album thu được nhiều lời khen ngợi từ giới phê bình và dễ dàng trở thành Best album của năm. Ca khúc chủ đề "Play" đạt vị trí số 1 trong top 100 hit FM, ca khúc "The Third Person and I" đạt vị trí số 8 trong top 100 hit FM. MV "Play" trở thành MV đạt nhiều lượt xem nhất tại Đài Loan năm 2014 và giúp cô nhận được sự chú ý của quốc tế.Nolan Feeney từ tạp chí Time nhận xét: "Đây có thể là video nhạc pop hay nhất năm." Cô được đề cử ở hạng mục Best Taiwanese Act bởi giải thưởng MTV Europe Music. Album nhận được tổng cộng 10 đề cử tại giải thưởng Golden Melody lần thứ 26 và 1 đề cử ở lần thứ 27, và đã chiến thắng ở hạng mục Best Mandarin Album and Best Vocal Recording Album. Jolin bắt đầu tour lưu diễn vòng quanh thế giới lần thứ 4 Play vào tháng 5/2015 tại Đài Bắc. Vào tháng 12/2015 cô biểu diễn Play tại 2015 Mnet Asian Music Award và nhận giải Best Asian Artist.
Tháng 2/2016, Thái Y Lâm tham gia lồng tiếng cho nhân vật Judy Hopps trong movie hoạt hình của Disney "Zootopia" phiên bản phát hành tại Đài Loan.Vào tháng 5 năm 2016, Jolin đã biểu diễn trong một sự kiện đặc biệt do chương trình âm nhạc Hàn Quốc M Countdown tổ chức tại Trung Quốc. Vào tháng 9 năm 2016, cô hợp tác với DJ người Thụy Điển Alesso và phát hành một đĩa đơn tiếng Anh, "I Wanna know",  đạt vị trí 25 trong Top 100 hit FM. Đồng thời, cô và Alesso đã tham dự Hội nghị âm nhạc quốc tế châu Á - Thái Bình Dương thảo luận về những gì cần thiết để thu hẹp khoảng cách giữa Đông và Tây trong âm nhạc điện tử. Vào tháng 10 năm 2016, cô và Alesso đã cùng nhau biểu diễn đĩa đơn "I Wanna know" và phiên bản phối lại bài hát của cô "Play" tại Storm Music Festival ở Thượng Hải. Trong cùng tháng, Jolin đã cộng tác với nhà sản xuất Đài Loan Starr Chen và phát hành một single mới, "Ego-Holic", bài hát đạt vị trí 52 trên Hit FM Top 100. Trong tháng 12 năm 2016, Các bài hát của cô đã có hơn 100 triệu lượt tải xuống trong 10 năm qua thông qua Migu Music, một ứng dụng âm nhạc trực tuyến thuộc China Mobile, giúp cô trở thành nữ nghệ sĩ châu Á doanh thu cao nhất. Vào tháng 5 năm 2017, cô đã phát hành một đĩa đơn mới, "Give love " cho Ngày của Mẹ 2017 và để quảng bá một chiến dịch quan tâm công chúng có liên quan do đài truyền hình Đại Ái Đài Loan tổ chức. Trong tháng 6 năm 2017, cô đã cộng tác với Hà Lan DJ Hardwell và phát hành một single tiếng Anh "We Are One", bài hát đạt vị trí 99 trên Hit FM Top 100. Trong tháng 11 năm 2017, cô thu âm bài hát chủ đề "On Happiness Road" cho bộ phim hoạt hình Đài Loan 2018 cùng tên. Vào tháng 12 năm 2017, cô đã thu âm bài hát chủ đề, "Stand Up"cho movie của Trung Quốc Monster Hunt 2. Vào tháng 1 năm 2018, Jolin đã phát hành album trực tiếp thứ bảy của mình Play World Tour. Vào tháng 6 năm 2018, cô đã thu âm bài hát chủ đề kỷ niệm 10 năm mang tên "The Player" cho trò chơi Dungeon & Fighter.
2018 - nay: Ugly Beauty
Vào tháng 12 năm 2018, Thái Y Lâm ký hợp đồng thu âm một lần nữa với Sony Music Đài Loan. Trong cùng tháng đó, cô đã phát hành album phòng thu 14 của mình "Ugly Beauty". Album đã hợp nhất pop với một loạt các thể loại như trap, house, reggae và gothic rock.Album có xu hướng vượt qua tiêu chuẩn thẩm mỹ truyền thống và khám phá tính lưỡng cực của cảm giác con người. Các nhà phê bình âm nhạc đã phản ứng tích cực đối với album, gọi đây là sản phẩm âm nhạc hàng đầu C-pop. Album đứng đầu các bảng xếp hạng tại Trung Quốc, Hồng Kông, Ma Cao, Malaysia, Philippines, Singapore và Đài Loan. Album trở thành album bán chạy nhất của nữ nghệ sĩ tại Đài Loan trong 2018. Năm tiếp theo, album trở thành album kỹ thuật số bán chạy nhất của một nữ nghệ sĩ Hồng Kông / Đài Loan mọi thời đại ở Trung Quốc và Jolin trở thành nữ nghệ sĩ kỹ thuật số bán chạy nhất Hồng Kông / Đài Loan mọi thời đại trong nước. Đĩa đơn chính, "Ugly Beauty", đứng đầu các bảng xếp hạng ở Trung Quốc, Malaysia và Đài Loan và lọt vào top 10 tại Hồng Kông, Singapore và Philippines. Bài hát cũng đạt vị trí số 1 trong Top 100 hit FM, khiến cô trở thành ca sĩ có nhiều bài hát số đạt no 1 trên bảng xếp hạng này  Vào tháng 1 năm 2019, Thái Y Lâm làm huấn luyện viên chuơng trình truyền hình thực tế sống còn của nhóm nhạc nam Trung Quốc, mùa thứ hai của Idol Produce, với Lay Trương Nghệ Hưng, Lý Vinh Hạo, MC Jin và The8 Từ Minh Hạo. Vào tháng 5 năm 2019, album "Ugly Beauty" đã nhận được 7 đề cử tại Lễ trao giải Golden Melody lần thứ 30. Album được đề cử cho Album của năm, Album hay nhất bằng tiếng Quan thoại và Album thu âm giọng hát hay nhất, ca khúc "Womxnly" đã được đề cử cho Bài hát của năm, Thái Y Lâm được đề cử cho Ca sĩ nữ xuất sắc nhất tiếng phổ thông, và cô cùng với Starr Chen được đề cử cho Nhà sản xuất đĩa đơn xuất sắc nhất cho ca khúc " Ugly Beauty ". Album cuối cùng đã giành giải Album của năm và bài hát "Womxnly" giành giải Bài hát của năm. Vào tháng 11 năm 2019, hợp tác với ca sĩ Trung Quốc Vuơng Tuấn Khải phát hành một đĩa đơn có tựa đề "Gravity". Vào tháng 12 năm 2019, cô bắt đầu chuyến lưu diễn thế giới thứ 5 "Ugly beauty". Vào tháng 4 năm 2020, Jolin đã phát hành một đĩa đơn có tựa đề "Fight as One" với ca sĩ Hồng Kông Trần Dịch Tấn để kêu gọi chiến đấu chống lại đại dịch COVID-19.Vào tháng 7 năm 2020, video âm nhạc "Lady in Red" trong album Ugly Beauty được đề cử cho Video âm nhạc xuất sắc nhất tại Lễ trao giải Kim khúc lần thứ 31. Vào tháng 11 năm 2020, Thái Y Lâm phát hành ba bài hát "Who Am I", "Opposite", and "Turn Back Time" cho bộ phim truyền hình Trung Quốc năm 2020 The Wolf. Vào tháng 3 năm 2021, cô hợp tác với DJ người Hà Lan R3hab và phát hành một đĩa đơn tiếng Anh "Stars Align"
Phong cách âm nhạc
Âm nhạc của Thái Y Lâm đã trở thành chủ để phân tích và bàn tán.Tờ China Times nhận xét điều đã mang lại thành công cho Jolin "chắc chắn không phải là tài năng bẩm sinh nổi bật. Là một ca sĩ hay vũ công, tài năng của cô ấy có vẻ khiêm tốn". Và khẳng định thành công của cô chủ yếu là do nỗ lực và sự siêng năng. Sự nghiệp âm nhạc của cô là sự thử nghiệm liên tục với những ý tưởng âm nhạc mới và hình ảnh mới. Grant kết luận rằng đã khẳng định mình là "Nữ hoàng nhạc C-Pop ",  Jolin sẽ không dừng lại ở đó mà còn tiếp tục sáng tạo. Trước khi nổi lên như một ngôi sao nhạc dance-pop, Y Lâm bắt đầu sự nghiệp của mình với tư cách là một thần tượng tuổi teen. Kể từ khi phát hành album đầu tay, 1019 (1999) như dự báo trước một số xu hướng trong các tác phẩm sau này, Jolin đã dành những năm đầu sự nghiệp kết hợp các ca khúc nhạc teen pop vui nhộn và bản ballad chủ yếu thu hút thanh thiếu niên. Nguồn gốc dance-pop ban đầu có thể được tìm thấy trong album thứ hai, Don't Stop (2000), đặc biệt là đĩa đơn đầu tiên thành công cùng tên. Thái Y Lâm chuyển sang hướng dance-pop có nhịp độ cao hơn với album Magic (2003), bao gồm các yếu tố của nu-disco và hip hop. Các bài hát của album tiết lộ một số xu hướng chính tiếp tục xác định thành công và cô tiếp tục tạo ra các bài hát ballad và dance với nhịp điệu mạnh mẽ ở 2 album tiếp là Castle (2004) và J-Game (2005). Tuyên bố sự trưởng thành trong nghệ thuật phải là album Dancing Diva (2006) và Agent J (2007) mang ảnh hưởng nặng nề bởi synth-pop và electropop. Kể từ đó, Thái Y Lâm bắt đầu là một diva dance-pop, trong một thời đại không có bất kỳ ca sĩ Trung Quốc nào như vậy để nói đến, và cô ấy bắt đầu có vai trò to lớn trong việc phổ biến dance-pop như một dòng nhạc chính thống ở Trung Quốc. Myself (2010) và Muse (2012) cũng mang phong cách nhạc điện tử cao. Myself được coi là một trong album mạo hiểm nhất của cô ấy với hầu hết các bài hát đều là những bản nhạc dance, điều mà trước đây chưa một ca sĩ Trung Quốc nào thử sức. Muse chứa đựng các yếu tổ của thể loại nhạc progressive house,trance, and techno. Jolin đã kết hợp các yếu tố của dubstep và trap trong Play (2014),  và thử nghiệm với nhiều loại nhạc tropical house, trống & bass, và reggae trong Ugly Beauty (2018).
Giọng hát
Thái Y Lâm sở hữu một giọng nữ trung trầm. Cô ấy đã trở thành quán quân tại một cuộc thi hát của MTV và đã sử dụng âm sắc giọng hát nữ tính, tươi sáng trong các album đầu tiên của mình. Tuy nhiên, cô đã bị chỉ trích trong những năm đầu về giọng hát của mình do âm vực hạn chế. Nhà sản xuất Bing Wang, người đã hợp tác với Jolin trong album Magic (2003) nhấn mạnh giọng điệu và âm sắc của cô ấy là đặc biệt, nhưng anh ấy khẳng định rằng "cô ấy không có một giọng hát thiên bẩm." Năm 2007, Tsai giành được Giải thưởng Giai điệu vàng cho Nữ ca sĩ tiếng Quan Thoại hay nhất, và đây là lần đầu tiên giọng hát của cô được các giải thưởng âm nhạc chuyên nghiệp công nhận. Tuy nhiên, chiến thắng của cô cho Nữ ca sĩ tiếng Quan Thoại xuất sắc nhất đã gây ra tranh cãi từ các nhà phê bình. Ban giám khảo giải thưởng trả lời rằng "cô ấy đã thắng nhờ tài năng toàn diện và sức hút phổ biến của nhạc pop." Sam Chen, chủ tịch của Warner Music Đài Loan, nhận xét rằng cô ấy "không phải là một giọng ca bẩm sinh nhưng đã được học với các huấn luyện viên thanh nhạc." Trước khi thu âm hầu hết tất cả các album phòng thu của mình, Jolin đã tham gia các buổi học thanh nhạc, giúp tăng âm vực của cô. Nhà sản xuất Tiger Chung, người đã hợp tác với cô trong album Play đã khen ngợi giọng hát và nội lực của cô. Tuy nhiên, Play đã không mang về cho cô ấy một đề cử Giải Giai điệu vàng cho Nữ ca sĩ tiếng Quan Thoại xuất sắc nhất. Nó đã làm dấy lên một cuộc tranh cãi giữa công chúng, và ban giám khảo giải thưởng trả lời rằng họ nghi ngờ việc lạm dụng chỉnh sửa cao độ trong các bài hát của album. Tuy nhiên, quản lý của Jolin, Tom Wang, bác bỏ những tin đồn, "chúng tôi hoan nghênh những ai đang nghi ngờ đến xem buổi biểu diễn trực tiếp của cô ấy. Tôi tự tin với khả năng của cô ấy," ông nói. Nhà phê bình Chen Le-jung, sau khi xem buổi biểu diễn trực tiếp của cô ấy trong Play World Tour, đã nhận xét rằng Tsai "có thể ngân dài và chuyển đổi âm vực dễ dàng".
Ảnh hưởng
Thái Y Lâm từng nói những người có ảnh hưởng lớn đến sự nghiệp âm nhạc của cô như Whitney Houston, Mariah Carey, Destiny's Child và Madonna. Cô cho biết Whitney Houston và Mariah Carey là "hai nghệ sĩ yêu thích" của cô mà cô thường hát thời thơ ấu. " Hero " của Mariah Carey và " Greatest Love of All " của Whitney Houston là hai trong số những bài hát cô trình diễn trong cuộc thi hát MTV và giúp cô nhận giải quán quân. Jolin cũng trích dẫn ảnh hưởng lớn của Destiny's Child trong sự nghiệp âm nhạc ban đầu của cô, và cô khen ngợi giọng hát và vũ đạo mạnh mẽ của họ. Kể từ Dancing Diva (2006), Jolin được so sánh với Madonna về khả năng biểu diễn trên sân khấu. Cô tự nhận xét rằng "Tôi là một người hâm mộ cuồng nhiệt của Madonna. Cô ấy là người mà tôi rất ngưỡng mộ. Tôi muốn trở thành một ngôi sao như cô ấy." Biên đạo múa Chang Sheng-Feng, người đã cộng tác với Jolin từ khi cô mới ra mắt, nói rằng cô đã dành thời gian để xem buổi biểu diễn trực tiếp của Madonna. Cô cũng mô tả rằng "Mỗi bước nhảy của Madonna đều rất mạnh mẽ, và đó là phong cách biểu diễn trên sân khấu mà tôi muốn hướng tới." Trong chuyến lưu diễn vòng quanh thế giới J1 (2004-2006), Jolin xuất hiện trên sân khấu trên một bục cao và thực hiện các tư thế yoga, và sau đó cô ấy tuyên bố rằng nó được lấy cảm hứng từ Madonna 'Re-Invention World Tour (2004);  Video âm nhạc "Honey Trap" của Myself (2010) với điệu Vougue đặc trưng để tri ân Madona, người đã đưa nhạc dance trở nên phổ biến rộng rãi trong nền âm nhạc chính thống, và nó tương tự như những gì cô muốn làm ở Trung Hoa. Thái Y Lâm nhận xét, "ca sĩ nhạc pop nên thách thức các khái niệm đã có từ trước và dẫn dắt khán giả chấp nhận các thể loại âm nhạc mới; các tác phẩm của Madonna đã gây tranh cãi và có phần bị chỉ trích khi vừa mới ra mắt nhưng sau nhiều năm chúng được coi là kiệt tác." Cô ấy cũng nhắc tới Janet Jackson,Kylie Minogue, Lâm Ức Liên, Vương Phi, Coco Lee và Trương Huệ Muội như là nguồn cảm hứng
Hình tượng công chúng
Nổi tiếng với việc đổi mới phong cách và hình ảnh của mình, âm nhạc và gu thời trang của Thái Y Lâm được giới truyền thông và công chúng chú ý. Mặc dù cô ấy có ngoại hình khiêm tốn trong những năm đầu nhưng hình tượng và thời trang của cô ấy đã thay đổi nhiều lần kể từ khi phát hành album phòng thu thứ năm, Magic (2003). Vào khoảng thời gian phát hành Magic, tạp chí Ray của Nhật Bản đã đặt tên cô là "người tạo ra xu hướng của Đài Loan". Tuy nhiên, nhiều nhà phê bình cho rằng phong cách của cô vào thời điểm đó quá giống với ca sĩ Nhật Bản Ayumi Hamasaki. Trong một cuộc phỏng vấn trước công chúng, cô nói về sự so sánh với Hamasaki: "Thời trang là xu hướng thịnh hành khi một người ăn mặc, nhưng không liên quan gì đến bản sao; tôi cảm thấy rất vinh dự khi được so sánh với cô ấy, nhưng chúng tôi khác nhau mặc dù chúng tôi có gu thời trang giống nhau. "  Khi bắt đầu chuyến lưu diễn đầu tiên, J1 World Tour (2004–2006), Jolin chủ yếu rũ bỏ hình ảnh ngây thơ của mình để có một vẻ ngoài gợi cảm hơn. Năm 2006, Tsai nhận được Giải thưởng MTV Châu Á cho Giải Phong cách. Đồng thời, ''Yahoo! Đài Loan'' mệnh danh cô là nghệ sĩ phong cách nhất Đài Loan. Từ năm 2007, Jolin đã được mời đến xem các tuần lễ thời trang "Big Four" (London, Paris, Milan, NewYork), Met Gala, và Fashion Show của Victoria 's Secret, khiến cô ca sĩ Trung Quốc đầu tiên đã được chính thức mời tham dự tất cả các sự kiện thời trang đáng chú ý. Sự xuất hiện của cô đã đưa cô lên trang bìa của các tạp chí như Elle, Harper's Bazaar , Marie Claire , và Vogue. Thái Y Lâm cũng được coi là một biểu tượng giới tính. Năm 2006, FHM Đài Loan xếp cô thứ mười bốn trong danh sách "100 phụ nữ gợi cảm nhất thế giới". Cô cũng đã có mặt trong top 10 danh sách 8 lần trong 10 năm sau đó. Năm 2016, FHM Đài Loan xếp cô đầu tiên trong danh sách.
Jolin được coi là một "sản phẩm chất lượng" trong làng nhạc C-pop khi trong những năm đầu cô ấy hầu như tuân theo sự sắp xếp của các hãng sản xuất cho mục đích thương mại  Kể từ Magic (2003), mỗi album phòng thu của cô đều ít nhất đã trở thành album bán chạy nhất của một nữ nghệ sĩ trong năm ở Đài Loan. Dancing Diva (2006), Agent J (2007) và Butterfly (2009) thậm chí còn trở thành album bán chạy nhất của năm ở Đài Loan. Jolin được coi là một trong những nữ ca sĩ Trung Quốc được trả lương cao nhất thế kỷ 21. Năm 2010, Forbes Trung Quốc bắt đầu báo cáo về thu nhập của những người nổi tiếng Trung Quốc sinh ra ở Hồng Kông, Đài Loan và nước ngoài. Năm 2010, Forbes xếp cô thứ bảy trong danh sách " Forbes China Celebrity 100 " với 222 triệu Đài tệ, đưa cô trở thành nữ ca sĩ Trung Quốc được trả lương cao nhất trong năm. Năm 2011 và 2012, cô xếp thứ mười lăm và thứ bảy trong danh sách lần lượt với 262 triệu Đài tệ và 397 triệu Đài tệ, trở thành nữ ca sĩ Trung Quốc được trả lương cao thứ hai trong cả hai năm. Năm 2013 và 2014, cô đứng thứ 9 và 20 trong danh sách với 478 triệu Đài tệ và 260 triệu Đài tệ, trở thành nữ ca sĩ Trung Quốc được trả lương cao nhất trong cả hai năm. Năm 2015, cô đứng thứ 16 trong danh sách với 252 triệu Đài tệ, trở thành nữ ca sĩ Trung Quốc được trả lương cao thứ hai trong năm. Năm 2017, do sức ảnh hưởng của ngành công nghiệp âm nhạc Trung Quốc ngày càng giảm,  cô xếp thứ ba trong danh sách với 229 triệu Đài tệ, nhưng vẫn trở thành nữ ca sĩ Trung Quốc được trả lương cao thứ ba trong năm. Tính đến tháng 12 năm 2014, tài sản ròng của Thái Y Lâm ước tính là hơn 2 tỷ Đài tệ. Với hơn 43 triệu người theo dõi trên Sina Weibo và 4 triệu trên Instagram, Forbes đã liệt kê Jolin vào danh sách 100 Digital Stars châu Á, điều này nhấn mạnh cô là một trong những người nổi tiếng có ảnh hưởng nhất châu Á - Thái Bình Dương trên mạng xã hội.
Có một nền tảng người hâm mộ bao gồm chủ yếu là phụ nữ và đồng tính nam, Jolin được coi là một biểu tượng đồng tính. Năm 2007, "Bravo Lover" của cô đã trở thành bài hát chủ đề của cuộc diễu hành Đài Loan Tự hào năm 2007. Các bài hát khác của cô, bao gồm "Fantasy", "Dr. Jolin", "Gentlewoman", "We All Different, Yet the Same" và "Womxnly", tất cả đều phục vụ khán giả đồng tính và ủng hộ đồng giới đón nhận. Năm 2012, cô ký đơn kêu gọi chính phủ Đài Loan thông qua Đạo luật Bình đẳng Hôn nhân và hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới ở Đài Loan.Jolin đã được trao giải Biểu tượng tại Lễ trao giải Cột mốc LGBT Châu Á lần thứ 2 để ca ngợi cô ấy đã gạt bỏ áp lực của dư luận và đánh giá cao việc cô ấy sử dụng sức ảnh hưởng của mình để ủng hộ tình yêu đồng giới trong khu vực nói tiếng Trung. Vào năm 2015, Jolin xuất hiện trên trang bìa của tạp chí chủ đề đồng tính nữ Lezs. Trong một cuộc phỏng vấn với Lezs, cô ấy nói về chứng kỳ thị đồng tính và ủng hộ mọi người hãy đón nhận mọi loại tình yêu. Cô ấy nói, "chúng ta phải cho họ thời gian để hiểu nhau, vì định nghĩa về tình yêu khác nhau giữa mỗi người." Trong Play World Tour của cô ấy(2015–2016), Jolin đã có bài phát biểu ủng hộ những người chuyển giới, đồng thời lên tiếng phản đối tình trạng bắt nạt trẻ em và thanh thiếu niên nói chung, bao gồm bắt nạt thanh thiếu niên đồng tính và một vụ tự tử gần đây có liên quan ở Đài Loan
Liên kết ngoài
Thể loại:Nữ ca sĩ Đài Loan Thể loại:Nghệ sĩ của Warner Music Group Thể loại:Nhạc sĩ nhạc dance Thể loại:Nữ ca sĩ thế kỷ 21 Thể loại:Nữ diễn viên điện ảnh Đài Loan Thể loại:Nữ diễn viên Đài Bắc Thể loại:Nữ ca sĩ thế kỷ 20 Thể loại:Nghệ sĩ của Sony BMG Thể loại:Nghệ sĩ của Capitol Records Thể loại:Người họ Thái
Từ Dụ
Nghi Thiên Chương Hoàng hậu (chữ Hán: 儀天章皇后; 20 tháng 6 năm 1810 - 22 tháng 5 năm 1901) là thuỵ hiệu (được truy tôn sau khi qua đời) của một mệnh phụ nhà Nguyễn trong lịch sử Việt Nam, vốn là Quý phi của Hoàng đế Thiệu Trị, mẹ ruột của Hoàng đế Tự Đức. Khi còn sống, bà chưa từng lên ngôi hoàng hậu nhưng lần lượt được tôn làm hoàng thái hậu rồi thái hoàng thái hậu, khi qua đời bà được truy tôn làm hoàng hậu. Bà thường được biết đến với tôn hiệu là Từ Dụ Thái hoàng thái hậu (慈裕太皇太后) hay Từ Dụ Bác Huệ Thái hoàng thái hậu (慈裕博惠太皇太后) hoặc Từ Dụ Bác Huệ Khang Thọ Thái thái hoàng thái hậu (慈裕博惠康壽太太皇太后).
Bà được xem là đức thánh cô của kinh thành Huế từ lúc trở thành Hoàng thái hậu dưới triều vua Tự Đức năm 1847 cho đến khi băng thệ vào năm 1901 dưới thời Thành Thái.
Danh hiệu của bà được đặt cho bệnh viện phụ sản lớn nhất ở Thành phố Hồ Chí Minh là Bệnh viện Từ Dũ.
Tiểu sử
Từ Dụ có tên húy là Hằng (姮), tên tự là Nguyệt (月),Thường (嫦) hoặc Hào (浩), sinh vào ngày 19 tháng 5 năm Canh Ngọ (tức ngày 20 tháng 6 năm 1810), xuất thân từ dòng họ Phạm Đăng thị (范登氏) tại giồng Sơn Quy (Gò Rùa), huyện Tân Hòa, tỉnh Gia Định, về sau thuộc khu vực ngoại thành thị xã tỉnh lỵ Gò Công thuộc tỉnh Gò Công, ngày nay là thị xã Gò Công thuộc tỉnh Tiền Giang. Bà là trưởng nữ của Lễ bộ thượng thư Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng, mẹ là Đức Quốc phu nhân Phạm thị.
Theo Đại Nam liệt truyện, các đời trước của bà được truy phong:
Lúc nhỏ bà thích đọc sách, thông kinh sử, có đức hiền. Đến năm 12 tuổi, khi mẹ bà là Phạm Phu nhân lâm bệnh nặng, chỉ thích nằm một mình, tất cả người nhà không ai được gần gũi hầu hạ, bà ngày đêm hầu hạ cơm thuốc, không rời bên cạnh. Đến khi Phu nhân chết, bà ngày đêm kêu khóc không thôi, giữ tang thương xót chẳng nghĩ gì thêm, như người đã trưởng thành, xa gần nghe biết đều tấm tắc khen là lạ. Năm 14 tuổi, Nhân Tuyên Hoàng thái hậu nghe tiếng hiền, tuyển bà làm Phủ thiếp (府妾) cho Hoàng trưởng tử Nguyễn Phúc Miên Tông, cháu đích tôn của Gia Long. Bà là người có đức trang kính, giữ nết thuận tòng, được Nhân Tuyên Hoàng thái hậu và Thánh Tổ Hoàng đế yêu mến.
Năm 15 tuổi, bà sinh con gái đầu lòng là Diên Phúc Công chúa Nguyễn Phúc Tĩnh Hảo (延福公主阮福靜好). Năm sau, bà lại sinh Hoàng nữ thứ hai là Nguyễn Phúc Uyên Ý (阮福淵懿). Công chúa Uyên Ý sinh ra năm Minh Mạng thứ 7, nhưng 3 tuổi lại chết non. Ngày 25 tháng 8 năm Kỷ Sửu (tức 22 tháng 9 năm 1829), bà sinh người con thứ ba là trai, đặt tên là Nguyễn Phúc Thì, sau đổi tên thành Nguyễn Phúc Hồng Nhậm (阮福洪任), tức Tự Đức Hoàng đế sau này.
Quý phi
Năm 1841, Thiệu Trị Hoàng đế lên ngôi, thứ bậc nội cung chưa định, bà và những thị thiếp khác chỉ được gọi chung là Cung tần (宮嬪). Tới năm Thiệu Trị thứ 2 (1842), nhân có việc bang giao, Hoàng đế ngự giá Bắc tuần, bà được sung theo hầu. Khi ấy Cung tần theo hầu rất ít, bà ngày đêm hầu hạ bên cạnh, phàm những ấn báu, vật làm tin, đều giao cho giữ cả. Bà là người đoan trang, nhàn nhã, nghiêm túc, cử chỉ độ lượng, lại thường khuyên răn các cung nhân chăm công việc nên được sung chức Thượng nghi (尚服), đồng thời nhiếp quản coi sóc Lục thượng.
Năm Thiệu Trị thứ 3 (1843) tháng 4, bà được phong Nhị giai Thành phi (二階誠妃), đứng đầu các tước Phi thuộc hàng nhị giai. Sách văn rằng: Kinh Dịch có quẻ Gia Nhân, nên đức tốt về lễ độ trinh chính, kinh Lễ có thiên Nội Tắc, tỏ đạo cả về thứ bậc luân thường. Chọn ngày tốt lành, ban ra sắc mệnh. Nghĩ nay Cung tần Phạm thị, văn phép vốn nếp nhà dòng dõi, phong tư như chất ngọc trắng trong, kính sửa túi khăn, khi tiềm để đã lâu tin tức tốt, đông nhiều con cháu, chốn khuê phòng đều mát mẻ gió hòa. Đoan trang nối sánh tiếng hay, chăm kính thêm dày nết tốt. Kịp khi trẫm lên ngôi báu, gây khuôn mẫu cho phong hóa buổi đầu tiên, đến nay định lại cung giai, cần nêu khen người đức hiền thêm rạng rỡ. Đã xét điển cũ, ban cho trật tôn. Nay tấn phong nàng làm Thành phi, nàng nên nhận lấy xưng hiệu mới vẻ vang, chăm lo công việc trong khuê khổn. Kính theo khuôn phép, nhớ trong lòng chớ sai, lâu chịu ơn vinh, mãi về sau không hết.
Năm Thiệu Trị thứ 6 (1846) tháng 1, bà được phong làm Nhất giai Quý phi (一階貴妃), đứng đầu các tước Phi thuộc hàng nhất giai. Vua sai các đại thần Vũ Xuân Cẩn, Tạ Quang Cự dâng kim sách đến tuyên phong. Sách văn rằng: ''Trẫm nghĩ nguồn gốc cây nên phong hóa, trị nước cốt ở nghiêm sửa trong nhà, triều đình ban xuống ân vinh, trước người nhà sau mới đến người khác. Ngày tốt đã hợp, sắc phong ban ra. Nghĩ nay Thành phi Phạm thị, nghi lễ nhà dòng, đoan trang nết tốt, như ngọc trong sáng, nên khuôn hòa kính, cung giai 9 bậc đứng đầu, đông nhiều con cháu, đầm ấm khí hòa, phong hóa nhị nam gây mới. Phụng dưỡng giữ đạo trong khuê khổn, hòa vui hả dạ cung Từ Ninh, tuổi hoa bốn chục xanh tươi, phần hưởng thụ còn nhiều phúc lớn đức tốt sáu cung tiêu biểu, điển bao phong xứng vẽ áo thêu. Đã xét điển thường, ban cho danh tốt. Nay tấn phong nàng làm Quý phi. Nàng nên kính vâng ân mệnh, giữ đạo cung vi; để dạ chớ quên, đức hòa nhu dùng làm khuôn mẫu; hưởng phúc không chán, ơn bao vinh rộng mãi lâu dài.
Bấy giờ, khi có quan lại gì tâu lên vua Thiệu Trị, bà đều ghi nhớ, đến khi ông hỏi đến bà đều y thế mà thuật lại, không sai một chữ. Bà được Thiệu Trị yêu quý lắm, không gọi tên của bà mà chỉ gọi là Phi. Khi Hoàng đế ngự ở Khâm Văn điện nghe chính sự cùng các cơ mật đại thần, Quý phi được lệnh ở sau rèm nghe những lời tâu của các quan. Khi rảnh rỗi, Thiệu Trị cũng thường hay nghe lời bà khuyên giải mà đưa ra quyết định.
Trong Hậu cung, Quý phi chăm nom yêu mến tất thảy các Hoàng tử, Hoàng nữ của bà và các phi tần khác, không phân biệt, kỳ kèo ai là con ai, tất cả đều xem bà là mẹ đích. Tiếng hiền trong cung đồn xa, ai nấy đều nể phục bà.
Đầu năm 1847, Thiệu Trị ốm nặng, bà ngày đêm hầu thuốc thang không nghỉ. Khi ông gần mất, mọi việc về sau đều bí mật phó thác cho bà, ông lại dụ các quan rằng: "Quý phi là nguyên phối của trẫm, là người phúc đức hiển minh, giúp ta coi công việc trong cung cấm đã 7 năm. Nay ý trẫm muốn lập làm Hoàng hậu chính ngôi trong cung, tiếc vì việc không làm kịp mà thôi". Nói rồi, vào ngày 4 tháng 10 năm đó, Hoàng đế băng hà.
Thái hoàng thái hậu Nhà Nguyễn
Năm 1847, Thiệu Trị băng hà, con bà là Hồng Nhậm được chọn nối nghiệp, tức Tự Đức. Lên ngôi, Tự Đức nhiều lần ngỏ ý định tấn tôn cho mẹ, nhưng bà nhất định chối từ. Mãi đến ngày 15 tháng 4 năm Tự Đức thứ 2 (tức 7 tháng 5 năm 1849), nhân dịp khánh thành Gia Thọ cung, bà mới thuận nhận Kim bảo (kim sách & kim ấn) và tôn hiệu là Hoàng thái hậu, giúp Hoàng đế Tự Đức việc chính sự.
Tháng 6 năm Quý Mùi (1883), Tự Đức qua đời, để di chiếu tôn bà làm Từ Dụ Thái hoàng thái hậu (慈裕太皇太后). Nhưng vì việc nước lắm rối ren, qua các đời Dục Đức, Hiệp Hòa và Kiến Phúc, các vị tự quân đều bị phế truất liên tiếp nên đều không kịp tôn phong.
Năm 1885, Hoàng đế Hàm Nghi kế vị, ông mới có thể làm lễ tấn tôn cho bà theo di chiếu. Cũng ngay năm đó, sau lễ tấn tôn trên, xảy ra Trận Kinh thành Huế 1885, Thái hoàng thái hậu cùng với hai bà Phi của Tự Đức là Lệ Thiên Anh Hoàng hậu và Học phi Nguyễn Văn Thị Hương, được gọi là Tam cung (三宮), đã nghi giá ra Khiêm cung, rồi lại được Tôn Thất Thuyết mời đến Quảng Trị.
Ngày 3 tháng 6 âm lịch, ngự giá của Thái hoàng thái hậu dời trở về Khiêm cung, vì cho rằng thành Quảng Trị không hợp làm nơi chốn. Lúc đấy Hàm Nghi vẫn còn chống quân Pháp ở bên ngoài, việc nội chính đều do Thọ Xuân Vương Nguyễn Phúc Miên Định quản lý, gọi là Nhiếp chính vương, nhưng căn bản đều phải thông qua ý chỉ của Tam cung bên trong.
Năm 1887, Đồng Khánh năm thứ 2, hoàng đế tấn tôn mỹ hiệu cho bà là Từ Dụ Bác Huệ Thái hoàng Thái hậu (慈裕博惠太皇太后). Năm 1889, Thành Thái nguyên niên, nhân dịp mừng bà thọ 80 tuổi, bà được Thành Thái dâng tôn hiệu là Từ Dụ Bác Huệ Khang Thọ Thái thái hoàng thái hậu (慈裕博惠康壽太太皇太后).
Băng thệ và hậu sự
Năm 1901, mùng 5 tháng 4 (tức 22 tháng 5 năm 1901), Thái thái hoàng thái hậu băng hà, thọ 91 tuổi
Vua truyền đem tin quốc hiếu bố cáo cho trong ngoài, nói “Ngày 27 tháng trước Thánh tằng tổ mẫu Từ dũ Bác huệ Khang thọ Thái Thái Hoàng thái hậu ta thánh cung không khỏe, trẫm hầu bệnh sớm tối khẩn cầu cung Dao tụ phúc, ngày càng khỏe mạnh, để an ủi lòng tôn thân của thần thứ. Đến giờ Mão ngày 5 tháng này linh giá thăng hà, nhớ lại đức tốt, kính ngưỡng từ huy, kêu trời khóc đất, thương xót khôn xiết. Duy quốc gia lấy hiếu trị dân, điển lễ rất trọng, các việc nghi thức tang phục cần làm giao cho bộ Lễ kê tra điển lệ nêu rõ từng khoản bàn kỹ tâu lên chờ chỉ thi hành”.