cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mary I của Scotland
Đức bà áo trắng
Mary trở về Scotland 9 tháng sau cái chết của chồng, cập bến Leith ngày 9 tháng 8 năm 1561. Đã sống ở Pháp từ lúc 5 tuổi, Mary có ít kinh nghiệm về tình hình chính trị nguy hiểm và phức tạp ở Scotland. Là một người Công giáo mộ đạo, bà nhận được ánh mắt nghi ngờ bởi nhiều người, ví dụ như người cô họ Elizabeth. Scotland đang nổ ra một cuộc tranh chấp giữa các tôn giáo, Công giáo Chính Thống và Kháng Cách, trong đó người anh khác mẹ của Mary, Bá tước Moray, là người lãnh đạo phe Kháng Cách. Giám mục Tin Lành John Knox tuyên truyền chống lại Mary, lên án bà vì đã tham dự lễ mét, khiêu vũ và ăn mặc trang phục Công giáo. Bà triệu tập ông ta đến gặp mình khiển trách nhưng không được, và sau đó buộc tội ông ta là phản quốc, nhưng Knox được trắng án và phóng thích.
Nỗi thất vọng lớn đến với người Công giáo khi Mary bổ nhiệm các thành viên Kháng Cách vào triều, và giữ lại anh trai bà, Lãnh chúa Moray làm cố vấn. hội đồng cơ mặt gồm 16 người, được bổ nhiệm ngày 6 tháng 9 năm 1561, mà chiếm ưu thế là những nhà lãnh đạo theo Kháng Cách; vốn thắng thế ở Scotland từ cuộc khủng hoảng cải cách 1559 - 1560: Bá tước Argyll, Glencairn, và Moray. Chỉ có bốn người trong Hội đồng theo Công giáo: Bá tước Atholl, Erroll, Montrose, và Huntly, là người đang giữ chức Quan Chưởng ấn. Nhà sử học hiện đại Jenny Wormald nhấn mạnh rằng Nữ vương Mary có vẻ như đã thất bại trong việc chỉ định một Hội đồng bao dung cho người Công giáo và những hành động của quân Pháp, đây còn là dấu hiệu cho thấy bà quan tâm việc giành ngai vàng ở Anh hơn là vấn đề ở Scotland. Ngay cả sự bổ sung đáng kể vào nội đồng vào tháng 12 năm 1563, Lãnh chúa Ruthven,cũng là một người Kháng Cách mà Mary không ưa.
Mary tính chuyện tái hôn với một thành viên hoàng tộc ở châu Âu. Tuy nhiên, khi cậu của bà, Hồng y Lorraine, bắt đầu đàm phán về một hôn nhân giữa bà với Đại Công tước Charles của Áo mà không có sự đồng ý của bà, bà tức giận và phản đối cuộc đàm phán ngầm. Nỗi lực của bà trong việc đàm phán hôn sự với Don Carlos, người vốn mắc bệnh tâm thần nhưng giữ địa vị kế thừa hợp pháp của Nhà vua Felipe II của Tây Ban Nha, bị từ chối bởi Philip. Elizabeth cố gắng xoa dịu Mary bằng cách gợi ý về hôn sự của bà với một người Kháng Cách là Robert Dudley, Bá tước thứ nhất của Leicester (em rể của Sir Henry Sidney và là sủng thần của Elizabeth), người Elizabeth tin cậy và cho rằng mình có thể kiểm soát ông ta. Bà gửi đại sứ Thomas Randolph, nói với Mary rằng nếu bà lấy kết hôn với một quý tộc Anh, Elizabeth sẽ "tiến hành xem xét lại quyền lợi và danh hiệu của bà với tư cách em họ và là người thừa kế". Đề xuất trên cũng không đi đến đâu, bởi vì vị hôn phu không sẵn lòng kết hôn.
Ngược lại, một nhà thơ Pháp trong triều đình Mary, Pierre de Boscosel de Chastelard, dường như say đắm Mary. Đầu năm 1563, ông ta được phát hiện đã nấp dưới gầm giường của Nữ vương, gây bất ngờ và sợ hãi cho Nữ vương vì khi đó bà đang ở một mình và ông ta công khai bày tỏ tình yêu với bà. Mary sợ hãi và trục xuất ông ta khỏi Scotland. Ông ta chống lại chỉ dụ trên, và hai ngày sau ông ta lại lẻn vào phòng của Nữ vương lúc bà đang thay quần áo. Bà giận dữ và sợ hãi, và khi Moray vội vã vào phòng vì nghe bà khóc và yêu cầu giúp đỡ; bà hét lên, "Hãy dùng con dao của anh đâm vào kẻ hung ác!", điều mà Moray từ chối làm, khi đó Chastelard đã bị khống chế. Chastelard bị buộc tội phản quốc và bị chặt đầu. Maitland tuyên bố rằng lòng nhiệt thành của Chastelard là giả tạo, một phần trong âm mưu của những người Kháng Cách làm nhằm làm mất uy tín và lu mờ danh tiếng của Mary.
Kết hôn với Lãnh chúa Darnley
thumb|right|250px|Mary và người chồng thứ hai, [[Henry Stuart, Công tước xứ Albany|Quý ngài Darnley]] Mary Stuart đã gặp người em họ Henry Stuart, Lãnh chúa Darnley vào tháng 2 năm 1561 khi bà đang để tang Vua Francis. Cha mẹ của Darnley, Bá tước Lennox và Margaret Douglas đều thuộc dòng dõi vương tộc của Anh và Scotland, họ đã gửi ông ta đến Pháp để chia buồn với Mary và hi vọng vào một mối mình giữa con trai họ và Mary. Cả Mary và Darnley đều là cháu của Vương hậu Margaret Tudor, chị nhà vua Henry VIII nước Anh và cũng là hậu duệ của High Stewards của Scotland. Darnley còn nằm trên một nhánh của nhà Stuart gần với vương thất hơn thông qua gia tộc Hamilton hậu duệ của Mary Stewart, Nữ Bá tước Arran, con gái vua James II của Scotland. Họ gặp nhau lần nữa vào thứ 7 ngày 17 tháng 2 năm 1565 tại Lâu đài Wemyss tại Scotland, và sau đó Mary nảy sinh tình yêu với "long lad" (cách mà Nữ vương Elizabeth gọi Darnley vì ông ta cao tới 6 feet). Họ kết hôn tại Cung điện Holyrood ngày 29 tháng 7 năm 1565.
Chính khách Anh quốc William Cecil và Bá tước Leicester đã cố gắng đàm phán để Darnley được phép đến Scotland từ nơi ở ban đầu của ông tại Anh. Mặc dù cố vấn của mình đã tác hợp hai người đến với nhau, Elizabeth cảm thấy thất vọng về cuộc hôn nhân, bởi vì nó hợp nhất hai nhánh con cháu của dì bà, do cả Mary và Darnley đều có tư cách đòi ngai vàng ở Anh và con chung của họ, nếu có, sẽ sở hữu tư cách đòi ngôi nhiều hơn nữa.
Tuy nhiên, Mary đã nhấm mạnh rằng cuộc hôn nhân xuất phát từ tình yêu chứ không đơn thuần là sự toan tính. Đại sứ nước Anh Nicholas Throckmorton bảo rằng "câu nói đó chứng tỏ rằng Nữ vương Mary bị bỏ bùa mê", và nói thêm cuộc hôn nhân chỉ có thể bị ngăn chặn "bằng bạo lực". Những người Công giáo tức điên lên vì Elizabeth, người cảm thấy rằng cuộc nhân nhân không nên diễn ra mà không có sự đồng ý của bà, vì Darnley là em họ của bà và là người nằm trong danh sách kế vị ở Anh.
thumb|upright|left|220px|[[James Hepburn, Bá tước thứ 4 xứ Bothwell]]
Cuộc hôn nhân của Nữ vương với một người Công giáo đã ảnh hưởng đến quyền lợi của hoàng huynh là Bá tước Moray, sau đó ông ta cùng các lãnh chúa Kháng Cách khác, bao gồm, Bá tước Argyll và Glencairn, lập mưu chống đối. Mary lên đường rời Edinburgh vào ngày 26 tháng 8 năm 1565 và chuẩn bị đối đầu với họ, và ngày 30 Moray tiến vào Edinburgh, nhưng sớm phải rút quân do thất bại trong nỗ lực giành lấy tòa lâu đài. Mary trở về Edinburgh vào tháng sau để tuyển thêm quân. Trong cái chiến dịch gọi là Chaseabout Raid, Mary cùng những người chống đối và Moray hành quân khắp Scotland mà không đối đầu trực tiếp với nhau. Lực lượng của Mary được tăng lên sau khi tha tội và phục chức cho con traiLord Huntly, và sự trở về của James Hepburn, Bá tước thứ 4 xứ Bothwell, sau chuyến lưu vong ở Pháp. Không thể tập hợp đủ lực lượng, vào tháng 10 Moray rời khỏi Scotland sang tị nạn ở Anh. Mary mở rộng Hội đồng Cơ mật, phong thêm các thành viên Công giáo (Giám mục của Ross John Lesley và Thị trưởng Edinburgh Simon Preston xứ Craigmillar) và thành viên Kháng Cách (Lãnh chúa mới của Huntly, Giám mục Galloway Alexander Gordon, John Maxwell xứ Terregles và Sir James Balfour).
Sau khoảng một thời gian, Darnley trở nên kiêu ngạo. Không hài lòng với vị trí phu quân của Nữ vương, ông đòi được lên ngôi vua nếu như Mary chết trước mình. Mary từ chối yêu cầu này, và xung đột nổ ra giữa họ dù Mary mang thai vào tháng 10 năm 1565. Ông ta ganh ghét người bạn thân và là thư ký (theo Công giáo) của Nữ vương, David Rizzio, người được cho là cha thực sự của đứa bé. Tháng 3 năm 1566, Darnley bí mật tham gia vào một âm mưu của các lãnh chúa Kháng Cách, bao gồm những người từng chống lại Nữ vương trong vụ Chaseabout Raid. .
Ngày 9 tháng 3, một nhóm những kẻ có mưu đồ từ trước, dẫn đầu là Darnley đã sát hại Rizzio ngay trước mặt Mary trong một bữa tiệc tối tại Cung điện Holyrood. Lúc này Mary đang mang thai tháng thứ 7. Hơn hai ngày sau, mơ ước của Darnley tan vỡ, và Mary đón Moray về ở Holyrood. Tối ngày 11-12 tháng 3, Darnley và Mary thoát khỏi cung điện, và đến trú ở Lâu đài Dunbar trước khi trở về Edinburgh ngày 18 tháng 3. Những người nổi loạn trước kia gồm Lãnh chúa Moray, Argyll và Glencairn được khôi phục chức vị trong Hội đồng.
Cái chết của Darnley
thumb|right|200px|Chân dung Henry Stuart, Bá tước Darnley sau khi ông qua đời, vẽ bởi [[Adrian Vanson.]]
Con trai của Mary với Darnley, James, chào đời ngày 19 tháng 6 năm 1566 ở Lâu đài Edinburgh, nhưng cái chết Rizzio vẫn là nguyên nhân dẫn đến sự đổ vỡ của hôn nhân. Tháng 10 năm 1566, khi ở Jedburgh thuộc Scottish Borders, Mary cưỡi ngựa đến thăm Bá tước Bothwell trong khoảng ít nhất 4 tiếng đồng hồ tại Lâu đài Hermitage, nơi ông ta đang nằm bệnh vì vết thương trong trận chiến ở biên cương. Việc này được những người chống đối Mary coi như là bằng chứng họ đã là tình nhân của nhau, mặc dù không một ai nghi ngờ ngay vào thời điểm đó và Mary được ủy viên Hội đồng đi theo bảo vệ. Bất ngờ sau khi trở lại Jedburgh, bà mặc một căn bệnh nặng với triệu chứng là nôn mửa thường xuyên, mất thị giác, giọng nói, thường co giật và nhiều khi bất tỉnh. Bà được cho là đã sắp băng hà. Sự phục hồi của Nữ vương từ ngày 25 tháng 10 có thể là do trình độ cao của bác sĩ người Pháp của bà. Nguyên nhân của căn bệnh này không ai biết; dự đoán là do thể chất suy yếu và tinh thần căng thẳng, xuất huyết vì loét dạ dày, và porphyria.
Tại Craigmillar Castle, gần Edinburgh, cuối tháng 11 năm 1566, Mary và các quý tộc trong nước đã mở cuộc họp thảo luận về "vấn đề Darnley". Việc li hôn cũng đã được tính đến, nhưng quyết định cuối cùng được các quý tộc thống nhất là sẽ dần loại bỏ Darnley bằng nhiều cách khác nhau: ""Thực là thích hợp và có lợi nhất cho sự thịnh vượng chung;... một kẻ ngốc trẻ con, xảo quyệt và tàn bạo như thế không nên cai trị hay lãnh đạo mọi người; ... ông ta nên bị loại bỏ bởi một trong những phương thức nào đó,. và bất cứ ai cũng nên chấp thuận và thực hiện điều đó, họ cần phải bảo vệ." Darnley lo sợ cho sự an toàn của mình sau lễ rửa tội cho con trai ông tại Stirling không lâu trước Giáng sinh, ông đến Glasgow cư trú tại lãnh địa của phụ thân. Khi vừa mới lên đường, ông lên cơn sốt, có thể do bệnh đậu mùa, bệnh giang mai, hoặc là do bị đầu độc; ông ốm nặng sau vài tuần.
Cuối tháng 1 năm 1567, Mary yêu cầu phu quân trở về Edinburgh. Ông dần hồi phục trong ngôi nhà của em trai của Sir James Balfour thuộc một tu viện cũ ở Kirk o' Field, nằm gọn trong lòng thành phố. Mary đến thăm chồng mỗi ngày, và hai người dường như đã hòa giải với nhau. Vào đêm 9-10 tháng 2 năm 1567, Mary đến thăm phu quân vào chập tối và sau đó đến dự hôn lễ của một thành viên hoàng tộc là Bastian Pagez. Tờ mờ sáng hôm sau, một vụ nổ làm tan hoang Kirk o' Field, và xác của Darnley được tìm thấy trong một khu vườn, dường như là bị bóp mũi cho chết. Không có bằng chứng của vết thắt cổ hay vết bầm nào trên thi thể. Bothwell, Moray, Bộ trưởn Maitland, Bá tước Morton và chính Mary là những người bị tình nghi hàng đầu. Elizabeth viết cho Mary nói về tin đồn, "Bản vương thấy xui rủi thay cho người em họ trung thành và một người bạn yêu quý ... nói cho bản vương biết cả thế giới đang nghĩ gì. Người ta nói rằng, thay vì phát giác kế hoạch mưu sát, Nữ vương đã phớt lờ cho bộ hạ khi chúng bỏ trốn; rằng Nữ vương sẽ không tìm cách trả thù những người đem đến cho Nữ vương niềm vui, như thể rằng các hành động có lẽ sẽ không bao giờ xảy ra cũng như kẻ gây ra nó sẽ không bị trừng phạt. Với bản thân bổn vương, bổn vương cầu xin Nữ vương sẽ tin rằng bản vương không nuôi dưỡng một ý nghĩ như thế."
Cuối tháng 2, Bothwell bị tuyên bố là có liên can trong cái chết của Darnley. Lennox, cha của Darnley, đòi Bothwell trình diện trước Nghị viện Scotland, điều này được Mary đồng ý, nhưng yêu cầu của Lennox trong việc hoãn thời gian xét xử để có thêm chứng cứ bị từ chối. Khi Lennox không có mặt, và không có bằng chứng cụ thể, Bothwell được tha bổng sau phiên tòa kéo dài 7 giờ ngày 12 tháng 4. Một tuần sau, Bothwell lập mưu thuyết phục hơn 20 lãnh chúa và Giám mục ký vào Ainslie Tavern Bond, theo đó họ ủng hộ Bothwell kết hôn với Nữ vương.
Thoái vị
thumb|200px|trái|Nữ vương Mary cùng với con trai bà, [[James I của Anh|James VI and I; trên thực tế, Mary gặp con trai mình lần cuối khi cậu bé mới 10 tháng tuổi.]] Từ ngày 21 đến ngày 23 tháng 4 năm 1567, Mary đến thăm con trai tại Stirling và đây là lần cuối cả hai gặp nhau. Khi bà trở về Edinburgh ngày 24 tháng 4, Mary bị bắt cóc bởi Lãnh chúa Bothwell và bị đưa tới Lâu đài Dunbar, nơi có lẽ ông ta đã cưỡng hiếp bà. Ngày 6 tháng 5, Mary và Bothwell cùng nhau trở về Edinburgh và vào ngày 15 tháng 5, tại Cung điện Holyrood và Tu viện Holyrood, họ làm lễ kết hôn theo nghi thức Tin Lành. Bothwell và người vợ đầu tiên, Jean Gordon, em gái của Lord Huntly, đã li hôn 12 ngày trước.
Vốn rằng Nữ vương Mary tin rằng nhiều quý tộc sẽ ủng hộ hôn nhân của bà, nhưng mọi hi vọng sớm bị dập tắt. Bothwell được tấn phong Công tước Orkney và Vương phu; nhưng cuộc hôn nhân không được quần chúng ủng hộ. Người Công giáo coi cuộc hôn nhân là bất hợp pháp, vì họ không công nhận Bothwell đã li hôn với người vợ trước và cộng thêm hôn lễ tổ chức theo nghi thức Kháng Cách. Cả phe Công giáo và Kháng Cách đều bị sốc khi Mary kết hôn với kẻ bị cho là vừa giết chồng mình. Cuộc hôn nhân bị chống đối khiến Mary rất thất vọng. 26 lãnh chúa Scotland, tuyên xưng là Liên minh các lãnh chúa, chống lại Mary và Bothwell. Mary và Bothwell đối đầu với quân các lãnh chúa ở Carberry Hill ngày 15 tháng 6, nhưng cuộc chiến không diễn ra vì hầu hết quân của Mary đã đào ngũ hoặc đầu hàng. Bothwell chạy thoát khỏi nơi đó, và các lãnh chúa đưa Mary về Edinburgh, nơi bà bị quần chúng lên án như một kẻ giết người và một người đàn bà ngoại tình. Đêm hôm sau, bà bị giam lỏng vào Lâu đài Loch Leven, trong một hòn đảo giữa Loch Leven.
Khoảng từ 20 đến 23 tháng 7, Mary sẩy thai một cặp song sinh. Ngày 24 tháng 7, bà bị ép phải thoái vị nhường ngôi cho con trai mới lên 1, James. Moray được tấn phong làm Nhiếp chính, trong khi Bothwell phải sống lưu vong. Ông bị giam giữ ở Đan Mạch, phát bệnh tâm thần và chết vào năm 1578.
Trốn thoát và bị cầm tù ở Anh
Ngày 2 tháng 5 năm 1568, Mary thoát khỏi Lâu đài Loch Leven với sự giúp đỡ của George Douglas, em trai của Sir William Douglas, chủ tòa lâu đài. Lãnh đạo một đội quân 6000 người, bà giáp chiến với lực lượng mỏng hơn của Moray tại Trận Langside ngày 13 tháng 5. Bị đánh bại, bà trốn xuống phía nam; sau khi qua đêm tại Tu viện Dundrennan, bà vượt qua Solway Firth vào Anh quốc trên một chiếc thuyền đánh cá ngày 16 tháng 5. Bà đổ bộ vào Workington thuộc Cumberland miền Bắc nước Anh và ở lại một đêm tại Lâu đài Workington. Ngày 18 tháng 5, các quan địa phương đón bà và đứa tới Lâu đài Carlisle.
Những bức thư trong quan tài
thumb|left|upright|220px|Anh khác mẹ của Mary và là nhiếp chính sau khi bà thoái vị năm [[1567, James Stewart, Bá tước Moray, họa phẩm của Hans Eworth, 1561]] Là Nữ vương đã được xức dầu, Mary Stuart từ chối công nhận quyền hạn của bất kì tòa án nào và từ chối tham gia cuộc điều tra nhằm vào bà tại York (thay vào đó bà gửi đại diện), và Elizabeth cấm bà xuất hiện trong phiên tòa. Như là một bằng chứng chống lại Mary, Moray trình lên cái gọi là bức thư trong quan tài — với 8 mật tự công khai từ Mary gửi đến Bothwell, hai thỏa thuận hôn nhân, và một bài thơ tình đã được tìm thấy trong một chiếc quan tài bạc mạ vàng có diện tích bề mặt nhỏ hơn một bàn chân, dài (30 cm), được trang trí với vài dòng chữ của vua Francis II. Mary không công nhận những văn bản đó, cho rằng chữ viết tay của bà không khó để bắt chước, và khẳng định tất cả là giả mạo. Người ta quan tâm đến việc Mary cảm nhận như thế nào về cái chết của Darnley. Chánh án phiên tòa, Công tước Norfolk, mô tả những dòng chữ là xấu và nguệch ngoạc, và gửi bản sao cho Elizabeth, nói rằng nếu lá thư là thực thì có thể chứng minh được tội lỗi của Mary.
Tính xác thực của những lá thư trong quan tài cho đến nay vẫn là đề tài bàn tán sôi nổi giữa các sử gia. Rất khó để điều tra ngọn ngành sự việc. Bản gốc của những bức thư, viết bằng tiếng Pháp, có lẽ đã bị tiêu hủy vào năm 1584 bởi con trai của Mary. Các bản sao còn sót lại, có cả bản viết bằng tiếng Pháp và bản dịch ra tiếng Anh, đều không hoàn chỉnh. Có thêm những bản sao chép không đầy đủ bằng tiếng Anh, Scotland, Pháp và Latinh trong những năm 1570. Các tài liệu khác xem xét kĩ việc li hôn của Bothwell và Jean Gordon. Moray đã cử sứ giả tới Dunbar vào tháng 9 để lập bản sao các thủ tục tố cáo từ sổ sách của thành phố.
Những người viết tiểu sử cho Mary, bao gồm Antonia Fraser, Alison Weir, và John Guy, đã kết luận rằng các tài liệu trên là giả mạo, hoặc là những đoạn buộc tội được cố tình thêm vào thư, hoặc là những bức thư trên do người khác gửi cho Bothwell và Mary viết cho một người khác. Guy chỉ ra rằng các bức thư khá rời rạc với nhau, và việc sử dụng ngữ pháp tiếng Pháp trong thư khá vụng về, không phù hợp với một người am hiểu tiếng Pháp và sống ở Pháp từ nhỏ như Mary. Tuy nhiên, một số cụm từ nhất định (bao gồm cả câu thơ viết theo phong cách của Ronsard) và một số dấu hiệu khác tương thích với cách hành văn trong các tác phẩm của Mary còn tồn tại đến giờ.
Những lá thư trong quan tài không xuất hiện công khai cho đến Hội nghị năm 1568, mặc dù Hội đồng cơ mật Scotland đã phát hiện ra chúng vào tháng 12 năm 1567. Mary đã bị buộc phải thoái vị và bị giam lỏng trong một năm ở Scotland. Các bức thư không bao giờ được công bố công khai để biện minh cho việc người ta bỏ tù và ép Nữ vương phải thoái vị. Sử gia Jenny Wormald tin rằng sự thực là phía Scotland đã miễn cưỡng tạo ra những bức thư, và tiêu hủy chúng vào năm 1584, bất cứ nội dung trong thư đều là bằng chứng thực sự chống lại Mary, trong khi Weir nghĩ rằng phải mất một thời gian không ít để ngụy tạo những bức thư. Ít nhất cũng có một số người đương thời khi nhìn thấy những bức thư nhưng không nghi ngờ gì và cho chúng là thực. Một trong số đó là Công tước Norfolk, người bí mật lập mưu thành hôn với Mary, mặc dù ông phủ nhân việc này khi Elizabeth nói bóng gió về dự định kết hôn của ông với Mary, nguyên văn là "ông ta không bao giờ kết hôn với một người, nếu ông ta không chắc chắn về gối của ông ta".
Âm mưu
thumb|Mary trong thời gian bị giam cầm, họa phẩm của [[Nicholas Hilliard, c. 1578]]
Ngày 26 tháng 1 năm 1569, Mary bị dời đến Lâu đài Tutbury và bị đặt dưới sự giám sát của Bá tước Shrewsbury và người vợ đáng sợ của ông ta là Bess xứ Hardwick. Elizabeth coi tư cách kế vị ngai vàng Mary là một mối đe dọa nghiêm trọng và giới hạn bà trong sự giám sát của Shrewsbury, những nơi bà bị giam bao gồm Tutbury, Lâu đài Sheffield, Wingfield Manor và Chatsworth House, tất cả đều nằm sâu trong nội địa nước Anh, giữa Scotland và London, cách xa bờ biển. Mary được phép có người phục vụ, và không bao giờ ít hơn 16 người, và cần 30 cái xe chở đồ đạc của bà từ nơi ở này sang nơi ở khác. Phòng ngủ của bà được trang trí bằng những tấm thảm xinh xắn, đó là vải của nhà nước mà bà thêm lên đó câu tiếng Pháp En ma fin est mon commencement ("Kết thúc của tôi nằm trên khởi đầu của tôi"). Tấm lót giương của bà được thay đổi hàng ngày, và đầu bếp riêng của bà chuẩn bị bữa ăn gồm sự lựa chọn 32 món ăn đặt trên một tấm đĩa bạc. Bà thỉnh thoảng được phép đi ra ngoài nhưng bị giám sát nghiêm ngặt, bà dành 7 mùa hạ ở thị trấn có bãi tắm nước khoảng thuộc Buxton, và dành nhiều thời gian cho việc thêu thùa. Sức khỏe của bà ngày càng suy yếu, có lẽ bà đã mắc chứng porphyria hoặc thiếu tập thể dục, và đến những năm 1580, bà mắc bệnh thấp khớp ở chân, và bị què.
thumb|left|Bức tranh do Mary thêu tại nơi giam cầm (hiện nằm trong [[Bộ sưu tập hoàng gia) ]] Tháng 5 năm 1569, Elizabeth cố gắng hòa giải bằng cách cho Mary phục vị nhưng phải đảm bảo sự tồn tại thế lực Kháng Cách ở Scotland, nhưng một quy ước diễn ra ở Perth từ chối thỏa thuận. Norfolk tiếp tục âm mưu kết hôn với Mary, và Elizabeth giam ông ta vào Tháp London trong thời gian từ tháng 10, 1567 đến tháng 8, 1570. Đầu năm sau, Moray bị ám sát. Cái chết của Moray trùng thời điểm với cuộc nổi dậy ở miền bắc nước Anh, lãnh đạo bởi các Bá tước theo Công giáo, càng khiến Elizabeth tin rằng Mary là một mối đe dọa. Quân đội Anh đã can thiệp vào cuộc nội chiến ở Scotland, hỗ trợ cho lực lượng phản đối Mary. Những bộ trưởng chính như Sir Francis Walsingham và William Cecil, Lãnh chúa Burghley, theo dõi Mary rất cẩn thận và bố trí tai mặt bên cạnh người nhà của bà.
Năm 1571, Cecil và Walsingham khám phá ra Âm mưu Ridolfi, một kế hoạch lật đổ Elizabeth và đưa Mary lên thay, được sự trợ giúp của người Tây Ban Nha và Công tước Norfolk. Norfolk bị hành quyết, và Nghị viện Anh thông qua dự luật loại bỏ Mary khỏi danh sách kế vị, điều mà Elizabeth từ chối chuẩn y. Để làm mất thể diện của Mary, những bức thư trong quan tài được phát tán khắp London. Những âm mưu tôn phù Mary cứ tiếp tục. Giáo hoàng Gregory XIII thừa nhận một kế hoạch vào cuối những năm 1570 nhằm tác hợp bà với Thống đốc của Vùng đất thấp và là anh trai khác mẹ với Felipe II của Tây Ban Nha, Don John của Áo, người được cho là đang chuẩn bị cho một cuộc tấn công vào Anh quốc, xuất phát từ Hà Lan thuộc Tây Ban Nha. Sau Âm mưu Throckmorton năm 1583, Walsingham công bố Cam kết hợp tác và Đạo luật về sự an toàn của Nữ vương, theo đó ủng hộ việc giết chết những ai dám chống lại Elizabeth và âm mưu ngăn cản người kế vị giả định nếu bà bị ám sát. Tháng 2 năm 1585, William Parry bị kết án là âm mưu ám sát, điều này Mary không hề hay biết, mặc dù thuộc hạ của bà Thomas Morgan cũng liên can đến vụ này. Vào tháng 4, Mary bị đặt dưới sự giám sát của Sir Amias Paulet, vào Giáng Sinh bà bị chuyển đến nơi giam cầm mới tại Chartley.
Xét xử
thumb|Drawing of the trial of Mary, Queen of Scots, 14–ngày 15 tháng 10 năm 1586 Ngày 11 tháng 8 năm 1586, sau khi bị buộc tội trong Kế hoạch Babington, Mary bị bắt khi đang dạo chơi và bị đưa đến Tixall. Trong một âm mưu nhằm gài bẫy bà, Walsingham cố tình sắp xếp cho những bức thư Mary được di chyển trái phép ra khỏi Chartley. Mary nghĩ rằng những lá thư của bà vẫn được giữ cẩn thận, trong khi thực tế là chúng đã được đọc và giải mã bởi Walsingham. Từ nội dung trong những bức thư cho thấy rõ ràng Mary đã tìm cách ám sát Elizabeth. Bà bị chuyển đến Lâu đài Fotheringhay trong một chuyến đi 4 ngày, kết thúc ngày 25 tháng 9, vào tháng 10 bà bị đưa ra xét xử vì tội phản quốc, chiếu theo Đạo luật về sự an toàn của Nữ vương trước một tòa án gồm 36 quý tộc, bao gồm Cecil, Shrewsbury, và Walsingham. Mary dũng cảm đứng dậy tự bào chữa, phủ nhận tội danh. Bà nói với người xét xử, "Hãy coi lại lương tâm của mình và hãy nhớ rằng cả thế giới rộng lớn hơn rất nhiều so với Vương quốc Anh". Bà gây ra được sự chú ý khi từ chối xem các chứng cứ buộc tội, và rằng giấy tờ riêng của bà đã bị bí mật cướp đi, bà từ chối thuê người tư vấn và biện hộ, bà bảo rằng mình là một Nữ vương được xức dầu ở một nước khác, không dính líu đến nước Anh nên không thể bị buộc tội phản quốc.
Mary bị kết án tử hình vào ngày 25 tháng 12 với chỉ có một phiếu chống từ Lãnh chúa Zouche. Mặc dù vậy, Elizabeth tỏ ra ngần ngại khi ban lệnh hành quyết, ngay cả khi đối mặt với áp lực từ Nghị viện Anh. Bà lo lắng rằng việc giết hại một Nữ vương sẽ tạo ra một tiền lệ xấu, và lo sợ về những hậu quả, đặc biệt là, con trai của Mary, James, để trả đũa, có thể thành lập một liên minh với các cường quốc Công giáo và xâm lược nước Anh. Elizabeth hỏi ý kiến của Paulet, người giám sát cuối cùng của Mary, hỏi rằng ông có thể tìm cách nào "rút ngắn tuổi thọ" của Mary, nhưng ông từ chối làm việc mà ông cho rằng "một sự sụp đổ lương tâm của thần, hoặc để lại một vết nhơ cho đám con cháu nghèo của thần". Ngày 1 tháng 2 năm 1587, Elizabeth ký quyết định xử tử, và giao nó cho William Davison, một ủy viên hội đồng cơ mật. Vào ngày 3, 10 thành viên của Hội đồng cơ mật Anh, đã được triệu tập bởi Cecil mà không có sự đồng ý của Elizabeth, đồng ý thực hiện lời tuyên án trong cùng một lúc.
Vụ hành quyết
thumb|Quang cảnh cuộc hành quyết, tác phẩm của họa sĩ khuyết danh người Hà Lan năm [[1613]]
Di sản
thumb|left|Mộ của Mary tại [[Tu viện Westminster bởi Cornelius and William Cure]] thumb|left|Bản chụp hình nộm trong Westminster nhìn từ trên xuống Khi tin tức xử tử Mary đến tai Elizabeth, bà trở nên phẫn nộ và khẳng định rằng Davison đã không nghe theo mệnh lệnh của bà một phần nào và Hội đồng Cơ mật đã hành động vượt quá thẩm quyền khi không có sự chuẩn tấu của bà. Sự do dự của Elizabeth và sự cố tình chỉ đạo mập mờ của bà đã khiến người ta cảm giác rằng bà không muốn thi hành án, tránh phần nào việc bị quy kết trực tiếp cho cái chết của Mary. Davison bị bắt, tống vào Tháp London, bị kết tội không làm tròn nhiệm vụ. Ông được phóng thích 18 tháng sau khi Cecil và Walsingham ra mặt cầu xin cho.
Đề nghị của Mary trước khi chết là được chôn cất ở Pháp quốc, song Elizabeth từ chối. Di thể của bà được được ướp và để đó chưa an táng trong một chiếc quan tài đến khi lễ an táng theo nghi thức Kháng Cách diễn ra tại Nhà nguyện Peterborough cuối tháng 7 năm 1587. Ruột của bà, bị lấy ra trong quá trình ướp xác, được chôn bí mật trong Lâu đài Fotheringhay. Thi thể bà được khai quật năm 1612 theo lệnh con trai bà, Vua James VI và I, ông hạ lệnh cải táng mẫu thân tại Tu viện Westminster, trong một lăng mộ đối diện với mộ Elizabeth I. Năm 1867, mộ của bà bị khai quật trong một nỗ lực tìm kiếm phần mộ của James I; cuối cùng mộ ông được tìm thấy cùng Henry VII, nhưng nhiều hậu duệ khác của bà, bao gồm Elizabeth của Bohemia, Vương công Rupert của Rhine và các con của Nữ vương Anne của Anh, được tìm thấy trong hầm mộ của bà.
Vào thế kỉ XVI, những nhận định về Mary bị chia làm hai trường phái giữa phe Kháng Cách như George Buchanan và John Knox, người phỉ báng bà không thương tiếc, và phe Công giáo như Adam Blackwood, ủng hộ, bênh vực và ca tụng bà. Sau khi James lên ngôi vua ở Anh, sử gia William Camden đã viết một quyển tiểu sử mà theo đó, ông lên án công trình của Buchanan là bịa đặt, và "nhấn mạnh rằng Mary bị vận rủi chứ không phải là người xấu". Khác với các diễn giải tồn tại vào thế kỉ XVIII: William Robertson và David Hume lập luận rằng những bức thư trong quan tài là thực và Mary là kẻ phạm tội ngoại tình và giết người, trong William Tytler lập luận ngược lại. Nửa cuối thế kỉ XX, công trình của Antonia Fraser được ca ngợi là "khách quan hơn ... không có sự nịnh hót hay lên án thái quá" như các quyển tiểu sử thời trước, và những người cùng thời với bà như Gordon Donaldson và Ian B. Cowan cũng cho ra đời các công trình nghiên cứu đánh giá khách quan hơn về Mary. Sử gia Jenny Wormald cho rằng Mary đã gặp phải thất bại bi thảm, bà không thể đối phó thành công với những mũi dùi chĩa vào mình, nhưng có một điểm bất đồng hiếm hoi, đó là Mary là con tốt trong tay những người quý tộc. Không có bằng chứng cho thấy bà có tham gia vào vụ giết Darnley hoặc có âm mưu với Bothwell. Những cáo buộc như trên chỉ là giả định, và công trình của Buchanan ngày nay đã bị mang tai tiếng vì "tưởng tượng gần như hoàn toàn". Sự can đảm của Mary đã giúp phổ biến hình ảnh của bà là nạn nhân anh hùng của một tấn thảm kịch đầy kịch tính.
Liên kết ngoài
Thể loại:Nữ vương Scotland Thể loại:Vương nữ Scotland Thể loại:Vương tộc Stuart Thể loại:Vương hậu Pháp Thể loại:Vương tộc Valois Thể loại:Trữ quân Anh Thể loại:Sinh năm 1542 Thể loại:Mất năm 1587 Thể loại:Nữ nguyên thủ thế kỉ XVI Thể loại:Nhà lãnh đạo châu Âu thế kỉ XVI Thể loại:Người Scotland thế kỉ XVI Thể loại:Chống Tin Lành Thể loại:An táng tại Tu viện Westminster Thể loại:Nhân vật hoàng gia bị tử hình Thể loại:Phụ nữ Scotland bị tử hình Thể loại:Vua thiếu nhi Thể loại:Người bị giết dưới thời Tudor bằng cách chém đầu Thể loại:Người bị hành quyết dưới thời Tudor vì chống lại nước Anh Thể loại:Người bị hành quyết thời Elizabeth I của Anh Thể loại:Người giành ngôi vương ở Anh Thể loại:Người Linlithgow Thể loại:Người sống vào thời Elizabeth Thể loại:Quân vương Công giáo Thể loại:Người Scotland bị giết bằng cách chém đầu Thể loại:Người Công giáo ở Scotland Thể loại:Bệnh nhân đậu mùa Thể loại:Phụ nữ thời Tudor
Elaphoglossum moritzianum
Elaphoglossum moritzianum là một loài thực vật có mạch trong họ Lomariopsidaceae. Loài này được (Klotzsch) T. Moore mô tả khoa học đầu tiên năm 1857.
Liên kết ngoài
Thể loại:Elaphoglossum Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1857
Barkley-Grow T8P-1
Barkley-Grow T8P-1 là một loại máy bay chở khách được phát triển ở Hoa Kỳ ngay trước Chiến tranh thế giới II.
Xem thêm
T8P-1 Thể loại:Máy bay chở khách Hoa Kỳ 1930–1939 Thể loại:Máy bay vận tải Thể loại:Máy bay hai động cơ cánh quạt Thể loại:Máy bay cánh dưới
Tê giác trắng phương bắc
Tê giác trắng phương bắc (Ceratotherium simum cottoni) là một trong hai phân loài của loài tê giác trắng (phân loài kia là tê giác trắng phương nam). Trước đây tìm thấy ở một số nước trong khu vực Đông và Trung Phi phía nam sa mạc Sahara, nó được liệt kê Cực kỳ nguy cấp. Phân loài này là một loài động vật ở đồng cỏ và rừng hoang mạc. Tê giác trắng phương bắc cũng sống ở châu Phi nhưng thuộc địa bàn cao hơn về hướng Bắc, vùng từ Chad, Cameroon đến Uganda và Nam Sudan. Hiện tại, nhiều nghiên cứu vẫn đang gây tranh cãi về việc tê giác trắng phương Nam và phương bắc là hai loài khác biệt hay thuộc chung một chủng.
Bị săn giết để lấy sừng, loài tê giác trắng phương bắc hiện đang đứng bên bờ vực tuyệt chủng khi cả thế giới chỉ còn lại bốn con, trong đó con đực duy nhất đang được bảo vệ 24/24 giờ. Kể từ năm 2014 đến nay, trên thế giới chỉ còn lại năm cá thể tê giác trắng phương bắc. Trong đó cá thể đực 45 tuổi cuối cùng Sudan đã qua đời vào ngày 19 tháng 3 năm 2018, từng được chăm sóc tại khu bảo tồn Ol Pejeta (Kenya) cùng hai cá thể cái khác. Vào cuối những năm 1960, số lượng tê giác trắng phương bắc trên thế giới là khoảng 2000 con. Đến năm 1980 giảm xuống 15 con và đến nay chỉ còn duy nhất năm con. .
Với hơn 2.000 con tê giác trắng phương bắc sinh sống trên thế giới tại thời điểm năm 1960. Đến năm 1984, chỉ còn 15 con sống do bị săn bắn quá nhiều. Không chỉ tàn sát tê giác để bán sừng với giá 75.000 USD/kg, những tay săn trộm còn đe dọa mạng sống của nhân viên bảo vệ loài động vật quý hiếm. Năm 1960, có hơn 2.000 con tê giác trắng miền Bắc sinh sống trên trái đất. Nhưng đến năm 1984, số loài sinh vật này chỉ còn lại 15 con do tình trạng săn bắn lấy sừng. Con tê giác trắng phương bắc đực cuối cùng là Sudan đã chết tại Kenya vào tháng 3/2018. Năm 2022, hai cá thể cái và đều là hậu duệ của Sudan đã chết.
Đặc điểm
Tê giác trắng miền Bắc có xu hướng sống thành bầy đàn từ một đến bảy con, mặc dù chúng là những động vật to lớn. Trên mõm của chúng có hai sừng với cấu tạo từ các sợi keratin (không phải xương như ở gạc hươu, nai). Hình dạng miệng của chúng–ở tê giác trắng thì miệng của chúng rộng hơn để gặm được nhiều cỏ; theo một giả thuyết thì thuật ngữ "White" (trắng) trong tiếng Anh thực sự có nguồn gốc từ tiếng Afrikaan "weit", có nghĩa là rộng, thuật ngữ phương Bắc chỉ về địa bàn phân bố của quần thể phân loài này so với phân loài ở phương Nam/miền Nam/phía Nam.
Tê giác trắng miền bắc (Ceratotherium simum cottoni), trước đây tìm thấy ở một số quốc gia Đông Phi và Trung Phi, được coi là chỉ còn tồn tại ở ba khu vực vào năm 2006
Giống như tê giác đen, tê giác trắng phương Bắc cũng đang ở dưới các đe dọa do mất khu vực sinh sống và săn bắn trộm, chủ yếu gần đây là do việc bắn hạ của các nhóm gọi là Janjaweed. Điều này làm cho các nhà bảo tồn phải đưa đề nghị di chuyển bằng máy bay các con tê giác trắng còn lại ở Garamba tới Kenya vào tháng 1 năm 2005. Sự can thiệp của các lực lượng ngoại quốc vào công việc của Congo đã ngăn không cho công việc này được thực thi vào tháng 6 năm 2005. Ngược với các thông báo trên, công viên động vật hoang dã Whipsnade tại Vương quốc Anh đã thu được thành công đáng kể trong nhiều năm qua trong việc nhân giống tê giác trắng trong tình trạng giam cầm. Trên thực tế, vào năm 2005, ba con tê giác trắng đã được sinh ra trong bầy đàn ở Whipsnade.
Thực trạng
Tính đến tháng 11 năm 2015, chỉ có ba con tê giác của phân loài này lại. Chúng đều thuộc Vườn thú Dvur Králové ở Cộng hòa Czech, nhưng sống trong Ol khu bảo tồn Pejeta Conservancy ở Kenya và được bảo vệ bằng cách bảo vệ vũ trang. Sau năm 2000, sáu con tê giác trắng miền Bắc đã sống tại vườn thú Dvur Králové ở Cộng hòa Czech nhưng bốn trong số chúng (mà cũng là những loài động vật sinh sản duy nhất của phân loài này) được chuyển đến Ol khu vực Pejeta Conservancy tại Kenya, châu Phi, trong năm 2009, nơi các nhà khoa học hy vọng rằng họ sẽ lai tạo thành công phân loài này khỏi nguy cơ tuyệt chủng; một trong bốn con đã chết vào tháng 10 năm 2014.
Một trong hai con còn lại trong vườn chết vào cuối tháng năm 2011. Các loài tê giác cuối cùng ở đó, Nabire, qua đời vào tháng 7 năm 2015. Hai con tê giác sống ở San Diego Safari Park Zoo ở California: Angalifu, một con tê giác đực, chết trong tháng 12 năm 2014; Nola, một con cái, chết vào ngày 22 tháng 11 năm 2015. Sau khi khái niệm loài phát sinh loài, nghiên cứu gần đây đã cho thấy con tê giác trắng miền Bắc có thể là một loài hoàn toàn khác nhau, chứ không phải là một phân loài của tê giác trắng. Sự khác biệt về hình thái học và di truyền rõ rệt cho thấy hai loài được đề xuất đã được tách ra trong ít nhất một triệu năm. Tuy nhiên, các kết quả nghiên cứu không được chấp nhận rộng rãi bởi các nhà khoa học khác.
Năm 2006, bốn con tê giác sống trong Vườn quốc gia Garamba là những con tê giác hoang dã cuối cùng được biết đến theo Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên. Tuy nhiên, vào tháng 6 năm 2008 nó đã được báo cáo rằng các phân loài có thể bị tuyệt chủng trong tự nhiên vì đã không nhìn thấy trong bốn cá thể còn lại được biết đến từ năm 2006 và các dấu hiệu của chúng kể từ năm 2007. Tính đến năm 2011, dân số này hiện đang được xem là có thể tuyệt chủng. Nếu được xác nhận, điều này sẽ làm cho tê giác trắng miền Bắc đã tuyệt chủng trong tự nhiên ngoài những nỗ lực cuối cùng, cơ hội của Ol Pejeta Conservancy để giới thiệu lại nó trong trạng thái hoang dã.
Ngày 28 Tháng 11 năm 2009, hai phi công máy bay trực thăng của Nga báo cáo nhìn thấy tê giác trắng phương Bắc ở miền nam Sudan. Nó được giả định rằng ba tê giác đã được phát hiện thuộc loài này, như tê giác khác đã không được sống trong khu vực cho một thời gian dài. Vào tháng 1 năm 2005, chính phủ của Cộng hòa Dân chủ Conggo (DRC) đã phê duyệt một kế hoạch hai phần năm loài tê giác trắng miền Bắc được chuyển từ Vườn quốc gia Garamba tới khu bảo tồn động vật hoang dã trong một Kenya. Phần thứ hai cam kết với các chính phủ và các đối tác quốc tế để tăng cường nỗ lực bảo tồn ở Garamba, do đó, các con tê giác trắng miền Bắc có thể được trả lại khi nó là an toàn một lần nữa.
Vào tháng 8 năm 2005, một cuộc khảo sát trên không được thực hiện đã chỉ tìm thấy bốn con vật, một con đực trưởng đơn độc và một nhóm của một con đực trưởng thành và hai cái trưởng thành. Tháng Sáu năm 2008, nó đã được báo cáo rằng các loài có thể đã tuyệt chủng trong tự nhiên, vì không ai trong bốn cá thể còn lại được biết đến đã được nhìn thấy kể từ năm 2006. Năm 2011, dân số này hiện đang xem xét để có thể đã tuyệt chủng. Dân số vườn thú đang giảm, và tê giác trắng miền Bắc đã hiếm khi sinh sản trong điều kiện nuôi nhốt. Bốn trong sáu tê giác từ Vườn thú Dvur Králové ở Cộng hòa Czech (mà cũng là những loài động vật sinh sản duy nhất của phân loài này) được chuyển đến Ol Pejeta Conservancy tại Kenya, châu Phi.Năm 2022, Tê giác trắng Bắc Phi đã được đưa vào diện tuyệt chủng sau nhiều năm
Biến động
* Ước tính
Bảo tồn
Với việc chỉ còn 2 tê giác trắng phương bắc trên thế giới. Đây là một kết thúc không mấy có hậu đối với loài tê giác trắng miền Bắc khi hình ảnh chúng lang thang xuyên châu Phi, từ miền Nam Chad, qua Congo rồi lên Sudan đến nay đã không còn nữa. Chỉ hơn 50 năm trước, loài này có đến 2.000 con. Nhưng đến năm 1984 thì chỉ còn 15 con. Các nhà bảo tồn đã cứu chúng khỏi bờ vực tuyệt chủng khi nhân giống thành công, tăng lượng tê giác trắng lên đến 30 con chỉ sau một thập kỷ. Nhưng những kẻ săn trộm xuất hiện và toàn bộ công viên đều bị dọn sạch. Con tê giác trắng miền bắc cuối cùng được tìm thấy năm 2006. Chúng bị đe dọa tuyệt chủng vì nhu cầu phần lớn đến từ phương Đông vì tin rằng sừng tê giác sẽ chữa được bệnh ung thư.
Sau đó bốn con tê giác trắng phương bắc, một loài thú quý hiếm, đã được đưa trở về Kenya, vùng đất tổ tiên của chúng từ một vườn thú của Cộng hoà Séc, với mục đích sinh sản để tránh sự tuyệt chủng loài động vật quý hiếm này. Hai con đực và hai con cái đã làm một hành trình dài 7.300 km từ vườn thú Dvur Kralove (Séc) đến khu dự trữ Ol Pejeta, dưới châ núi Kenya, thông qua một dự án có tên là "Cơ hội sống sót cuối cùng". Hai con đực và hai con cái đã làm một hành trình dài 7.300 km từ vườn thú Dvur Kralove (Séc) đến khu dự trữ Ol Pejeta. Tinh trùng của những con đực sinh ra ở Dvur Kralove hiện đang được bảo tồn tại Viện nghiên cứu vườn thú và động vật hoang dã Leibniz (IZW) ở Berlin, Đức.
Nabire
Trước đây thế giới còn năm con tê giác trắng phương bắc, tuy nhiên hiện chỉ còn lại bốn sau khi tê giác cái Nabire 31 tuổi qua đời do bệnh tật. Nó bị khối u lớn không thể chữa trị. Nó chết vì u nang vỡ tại Vườn thú Dvur Kralove, lúc 31 tuổi. Bệnh của nó không có cách chữa. U bệnh trong cơ thể Nabire rất to. Người ta mô tả cái chết của nó là sự mất mát khủng khiếp. Bên cạnh đó, một con tê giác trắng phương bắc khác đã chết trong vườn thú ở Mỹ, khiến số cá thể loài động vật quý hiếm này trên toàn thế giới giảm xuống còn năm con. Con tê giác cái Nabire sinh ra trong điều kiện nuôi nhốt năm 1983 ở Czech.
Angalifu
Con tê giác Angalifu, 44 tuổi, chết tại vườn thú San Diego, Mỹ. Sau khi con Angalifu chết thì chỉ còn năm con tê giác trắng phương bắc trên hành tinh, trong đó có Nola, một cá thể cái đã nhiều tuổi. Angalifu được đưa về vườn thú từ năm 1990. Nó là một trong 6 cá thể tê giác trắng phương bắc còn lại trên thế giới, và là một trong hai con đực thuộc số này.5 con còn lại hiện sống trong môi trường nuôi nhốt ở Mỹ, Czech và Kenya. Các chuyên gia từng thực hiện kế hoạch nhân giống để bảo tồn số lượng loài nhưng không thành công. Trong khi đó, hiện không có cá thể nào sống trong môi trường hoang dã.Trước đó khoảng hai tháng, một con tê giác đực đã chết ở khu bảo tồn Ol Pejeta, Kenya loài tê giác trắng phương bắc chỉ còn vỏn vẹn 5 cá thể trên Trái đất. Trong số đó, Sudan là con tê giác đực duy nhất sau sự qua đời của Angalifu một cá thể tê giác trắng đực ở tuổi 44.
Suni
Vào tháng 10 năm 2014, Suni là con tê giác trắng đực thứ hai còn lại trên thế giới, cũng sống ở Ol Pojeta đã chết. Chỉ còn lại năm con tê giác trắng miền bắc trên thế giới, và ba trong số đó đang ở Kenya và đối diện nguy hiểm. Con tê giác có tên là Suni. Suni đã qua đời tại khu bảo tồn Ol Pejeta vì nguyên nhân tự nhiên. Suni được cho là cá thể đực cuối cùng có khả năng phối giống. Suni được sinh ra tại Vườn thú Dvur Kralove ở Cộng hòa Séc vào năm 1980. Sau cái chết của Suni, trên thế giới chỉ còn khoảng sáu con tê giác trắng phương bắc và tất cả chúng đều sống kiểu nuôi nhốt.
Nola
Một trong bốn con tê giác trắng loài phương bắc cuối cùng trên thế giới vừa chết trong vườn thú tại Mỹ. Sau cuộc phẫu thuật sức khoẻ của Nola, con tê giác cái 41 tuổi ở công viên safari San Diego cũng không khá hơn và người ta phải để nó chết. Ngày 13/11/2015, Nola được mổ để hút mủ từ hông nhưng sau đó tình hình sức khoẻ không cải thiện. Con tê giác 41 tuổi với trọng lượng lên tới 1.800 kg được mang tới vườn thú nằm ở phía Nam California trong khuôn khổ chương trình nhân giống đã chết sau cuộc phẫu thuật. Thực tế, nhân viên y tế vườn thú đã tiến hành các biện pháp giám sát gắt gao sau khi Nola có những dấu hiệu suy giảm ăn uống và hoạt động.
Nola thu hút người xem đến vườn thú từ 1989. Nola là một biểu tượng, không chỉ với vườn bảo tồn San Diego mà đối với cả thế giới. Qua nhiều năm, hàng triệu người đã biết đến Nola và cuộc sống của tê giác trong môi trường tự nhiên khi tới với vườn bảo tồn, đọc vô vàn các câu chuyện trên phương tiện truyền thông cũng như mạng xã hội. Sau khi ra đời tại Sudan và được tìm thấy khi đạt 2 tuổi, Nola đã được mang tới Califonia từ một vườn thú của Czech để phục vụ công tác bảo tồn.
Sudan
Hiện tại nhiệm vụ sinh sản duy trì nòi giống loài tê giác trắng phương bắc đang được đặt lên con tê giác đực Sudan, 42 tuổi, đang sống tại khu bảo tồn Ol Pejeta (Kenya) và ba con cái: Fatu và Najin - sống ở khu bảo tồn Ol Pejeta, và Nola - sống ở vườn thú San Diego (Mỹ). Sudan hiện là cá thể tê giác trắng phương bắc đực cuối cùng trên thế giới. Sudan cùng hai con cái cùng loài được chăm sóc tại Khu bảo tồn Ol Pejeta, Kenya, từ cuối năm 2009. Đây là ba trong 5 cá thể tê giác trắng phương bắc còn sót lại trên thế giới. Con tê giác 43 tuổi – dự tính có thể sống đến 50 tuổi – là cơ hội cuối cùng để duy trì nòi giống tê giác trắng miền bắc. Sudan được chuyển đến cùng với hai con tê giác trắng giống cái từ một sở thú ở Cộng hòa Séc hồi tháng 9 năm 2009. Khu bảo tồn này chuyên chăm sóc tê giác và đã từng thành công trong việc nhân giống loài tê giác đen.
Cuộc đời tê giác Sudan gắn liền với những lần lưu lạc, tha hương. Sinh ra tại miền Nam Sudan nhưng tới năm 1973, Sudan bị bắt và chuyển tới sở thú Dvur Králové với phục vụ mục đích thương mại cho người dân tham quan. Do là con đực duy nhất còn lại nên Sudan được bảo vệ rất nghiêm với đội bảo vệ có vũ trang canh chừng 24/24 giờ. Sừng của nó cũng được cưa để ngăn bọn săn trộm làm hại nó. Các chiến sĩ bất chấp đánh đổi cả tính mạng để ngăn những tên săn trộm tấn công con tê giác trong bối cảnh giá ngà tê giác đang tăng mạnh.Sừng của nó bị cắt đi để đề phòng mấy tên săn trộm. Nếu nó không có sừng, họ sẽ không còn hứng thú với nó. Dù con tê giác này không có sừng, nhưng đội kiểm lâm vẫn rất lo lắng cho con tê giác đực đang được chăm sóc tại khu bảo tồn Ol Pojeta, Kenya.
Các chuyên gia động vật từng thử cho Sudan giao phối tự nhiên với hai con tê giác cái cùng loài là Najin, 27 tuổi và Satu 17 tuổi, nhưng không thành công. Một trong những nguyên nhân hàng đầu là tuổi tác, các chuyên gia đã thử mọi cách để chúng giao phối với nhau, đưa chúng vào môi trường bán hoang dã, song vẫn không thành công. Mấy năm trước Sudan có giao phối với hai con cái sống chung nhưng hai con cái này không thụ thai. Hiện nó đã già yếu, không còn khả năng giao phối tự nhiên. Ngoài ra số lượng tinh trùng của nó cũng giảm mạnh, do đó để duy trì nòi giống sư tử trắng phương bắc, các chuyên gia chỉ còn cách cho nó thụ tinh trong ống nghiệm và con cái thích hợp nhất cho việc này là Nola.
Theo các nhà khoa học, cơ hội sinh sản của Sudan và hai cá thể cái còn lại ngày càng giảm. Tuy nhiên, họ vẫn nỗ lực giúp Sudan giao phối, hy vọng cá thể con chào đời sẽ bảo vệ loài này trước nguy cơ tuyệt chủng. Để bảo vệ chú trước những kẻ săn sừng tê tàn bạo, một đội kiểm lâm đặc biệt đã được lập ra và có thể nổ súng bất cứ lúc nào nếu xuất hiện mối đe dọa rình rập. Tê giác đực Sudan đang được cho ăn tại khu bảo tồn Ol Pejeta. Ước tính chiếc sừng của nó có giá lên tới 75.000 đô-la Mỹ/kg. Để bảo vệ Sudan cùng hai cá thể tê giác cái, một đội kiểm lâm đặc biệt đã được lập ra với phạm vi hoạt động trải rộng trên khu vực có diện tích khoảng 90.000 mẫu Anh. Thiết bị của họ bao gồm hệ thống GPS, máy bay trinh sát và chó được huấn luyện để phát hiện con người hoặc bất cứ sự đe dọa an ninh nào
Con tê giác trắng miền bắc giống đực cuối cùng của thế giới đã được ngành chức năng loại bỏ sừng để đảm bảo an toàn cho nó hiện đang được bảo vệ bởi lực lượng vũ trang Kenya 24/24. Đây là nỗ lực nhằm cứu lấy giống tê giác quý hiếm này. Sudan, được bảo vệ cả ngày lẫn đêm bởi một nhóm kiểm lâm. Tuy nhiên, việc giữ an toàn cho những con tê giác hiện đang tốn khá nhiều chi phí, khoảng 2.4 tỷ đồng một đội 40 người trong 6 tháng. Tiền được trả lấy từ nguồn thu du lịch Bảo vệ Sudan là hoạt động rất tốn kém. Mỗi tháng chính phủ Kenya phải chi 75.000 bảng để trả lương cho 40 binh sĩ và mua thức ăn cho con vật
Những nhà chức trách hi vọng những con tê giác trắng có thể sinh con, nhưng mọi nỗ lực cho đến nay đều không thành công. Sudan, được lắp máy phát vô tuyến và bảo vệ cẩn mật có vũ trang 24/24 tại nơi sinh sống ở Kenya. Sừng của nó cũng được cắt đi để tránh săn trộm. Trang bị vũ khí hạng nặng giữ tê giác trắng còn sống sót. Nhà chức trách Kenya đang triển khai lính có vũ trang để bảo vệ 24/24 con tê giác đực thuộc loại tê giác trắng miền Bắc cuối cùng còn sống sót trên trái đất.Các lính gác được trang bị vũ khí hạng nặng và thỉnh thoảng vẫn đến các thị trấn lân cận để thu thập thông tin tình báo về hoạt động săn trộm tê giác ở đây.
Để bảo vệ cá thể đực cuối cùng trong phân loài tê giác trắng phương bắc, 40 binh sĩ Kenya cầm súng và đứng xung quanh nó suốt cả ngày lẫn đêm.Sudan là tên của con tê giác trắng phương bắc đực duy nhất còn sống trên thế giới. Hiện tại nó đang sống trong khu bảo tồn Ol Pojeta ở Kenya. Lo ngại cho tính mạng của nó, chính phủ Kenya điều động 40 binh sĩ bảo vệ nó 24/24h trong ngày. Nhà chức trách cưa sừng của Sudan để làm giảm mức độ hấp dẫn của nó đối với bọn săn trộm. Những binh sĩ bảo vệ Sudan cũng hiểu rằng họ luôn đối mặt với cái chết trong quá trình thi hành nhiệm vụ. Trên thế giới, giờ chỉ còn mình Sudan là tê giác trắng phương bắc giống đực.
Trong một nỗ lực nhân giống để duy trì nòi giống cho cá thể tê giác trắng đực duy nhất còn sống, các chuyên gia đã đưa hình ảnh của con tê giác lên ứng dụng hẹn hò. Tê giác đực Sudan dự kiến sẽ xuất hiện trong một quảng cáo trên ứng dụng hẹn hò Tinder để tìm bạn tình. Thông tin của Sudan trên ứng dụng hẹn hò dự kiến có nội dung như sau: "Tôi không có ý muốn làm quá mọi chuyện nhưng số phận của giống loài phụ thuộc vào tôi. Tôi thích ăn cỏ và ngâm mình trong bùn, không có vấn đề gì về sức khỏe, cao 1,8 mét, nặng hơn 2.000 kg". Tiểu sử của Sudan sẽ được xem trên ứng dụng Tinder ở 190 quốc gia với hơn 40 thứ tiếng. Mỗi lượt xem hồ sơ của Sudan trên Tinder, người dùng sẽ được hướng đến trang web của chiến dịch "Gã độc thân lý tưởng nhất thế giới". Thông qua đó hy vọng có thể quyên góp đủ 9 triệu USD cho phương pháp thụ tinh trong ống nghiệm, nhằm duy trì nòi giống cho loài động vật này. Nhưng hi vọng đã bị dập tắt khi vào ngày 19 tháng 3 năm 2018, Sudan đã qua đời ở khu bảo tồn Ol Pejeta (Kenya) vì sức khỏe không ổn định và do tuổi già. Vì là con đực cuối cùng (hai con còn lại đều là cá thể cái) nên hy vọng bảo tồn và phát triển loài động vật gần như đã bị dập tắt. Các nhà khoa học mong rằng sẽ hồi sinh loài này trong tương lai nhờ công nghệ tế bào tiên tiến.
Fatu và Najin
Trong thời gian này, tê giác Sudan kết đôi và có hai tê giác con là Naribe (sinh năm 1983) và Najin (sinh năm 1989). Tê giác cái Najin sau đó còn sinh được một cá thể tê giác con tên Fatu, giúp Sudan lên chức "ông" trong gia đình. Tới tháng 12/2009, chú được chuyển tới Ol Pejeta Conservancy cùng tê giác con Najin. Chúng được nuôi dưỡng trong chương trình bảo tồn và nhân giống đặc biệt nhằm cứu loài tê giác trắng phương bắc khỏi sự tuyệt chủng. Các chuyên gia quốc tế đang nỗ lực giúp Sudan giao phối với Fatu và Najin để duy trì sự tồn tại của loài tê giác trắng. Vấn đề là Sudan hiện đã 42 tuổi, thuộc vào loại tuổi cao. Fatu mới 15 tuổi còn Najin 25.
Liên kết ngoài
Thể loại:Động vật được mô tả năm 1908 S