cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Trinidad da Tobago
Administrativiž-territorialine jagand
Trinidad da Tobago jagase Trinidad-saren 14 municipalitetaks (angl. corporation), sidä kesken 5 lidn- da 9 agjmunicipalitetad, i Tobago-sar' ičeohjandusenke.
Eläjad
Trinidadas da Tobagos elädas tribagolaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 1 223 916 eläjad, se oli kaikiš suremb. Ristitišt poleneb emigracijan tagut.
Augotižlibundan mödhe (2011): indijalaižed — 35,4%, afrikalaižed — 34,2%, toižed segoitadud augotižlibundanke — 15,3%, segoitadud afrikalaižed indijalaižidenke — 7,7%, toiženke augotižlibundanke — 1,2%, märhapanendata — 6,2%.
Uskondan mödhe (2011): protestantad — 32,1%, riman katolikad — 21,6%, induistad — 18,2%, islamanuskojad — 5,0%, Jehovan tundištajad — 1,5%, toižed uskojad — 8,4%, religijatomad — 2,2%, märhapanendata — 11,0%.
Trinidadan da Tobagon kaikiš surembad lidnad (enamba 30 tuh. ristituid vn 2000 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Čaguanas, San Fernando, Port of Spein (pälidn), Arim. Lidnalaižiden pala om 53,2% (2020).
Ižanduz
Trinidadan da Tobagon päeksport om nozoltadud londuseline gaz (6nz' sija mail'mas), kivivoi, londuseline asfal't; toine eksport om raud, sahar, kokosad.
Beliz
Beliz (Belize [bɛˈliːz]) om valdkund Keskuzamerikas, Kariban meren randištol. Edel 1973 vot nimitihe Belizad Britanijan Gonduras:aks. Sen pälidn om Bel'mopan.
Istorii
Vn 1981 sügüz'kun 21. päiväl Beliz tedištoiti ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Vahvištihe Belizan Konstitucijad sil-žo päiväl, sid' vajehtihe sidä vähäižel, jäl'gmäižen kerdan — vl 2010.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Belizan topografine kart Beliz om röunoiš Gvatemalanke päivlaskmas (röunan piduz — 266 km) da Meksikanke pohjoižes (250 km). Ühthine röunoiden piduz om 516 km. Bar'jerrif vedase 30 kilometras randištolpäi pidust' sidä 322 km pitte (kahtenz' surtte mail'mas), i edemba merhe om severz'-se järedoid sarid.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Doilz Delait-mägenoc (sana sanha «Doilan sur' ihastuz») Maija-mägiš, 1124 m kortte valdmeren pindan päl. Znamasižed joged oma Beliz i Rio Ondo.
Klimat om tropine passatine. Pohjoižpäivnouzmaine passat tob äi sadegid, niiden mülünd sureneb man pohjoižespäi (1300 mm vodes) suvhe (3500 mm). Vihmoiden sezon vedase semendkuspäi heinkuhusai. Lämuden keskmäine norm om +26 C°.
Politine sistem
thumb|right|250px|Belizan parlament [[Bel'mopanas]] Ohjandusen form om unitarine konstitucine parlamentine monarhii. Valdkundan pämez' om Suren Britanijan Elizavet Toine-kunigaznaine, hän kandab «Belizan kunigaznaine»-arvnimen. Hänen ezitai om sijaline pämez', radnikuz nimitase jenaral-gubernatoraks, vn 2021 semendkus Stüart Lesli tegeb sen velgusidme, Froila Tsalam (Froyla Tzalam) om nominiruidud radnikusele, Kolvill Jang oli radnikusel vn 1993 kül'mkuspäi vn 2021 sulakuhusai. Päministr (Prime Minister of Belize) om vägestunuden partijan lider valičendoiden satusiden mödhe, ned oleskeldas kerdan vides vodes.
Belizan parlament, Nacionaline Suim (angl. National Assembly), om kaks'kodine. Üläkodi om Senat (angl. Senate), se mülütab 13 ühtnijad, pandas heid jenaral-gubernatoral videks vodeks kundusen da partijoiden nevondan mödhe. Alakodi om Ezitajiden Kodi (angl. House of Representatives), heid om 31 ristitud, kaik rahvaz valičeb alakodin ühtnijoid videks vodeks.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2020 11. päiväl kül'mkud. Džonni Brisenjo radab päministran vs 2020 kül'mkun 12. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Belizan administrativiž-territorialine jagand.
Beliz jagase kudeks ümbrikoks (district), ned alajagasoiš 31 valičemižümbrikoks (angl. constituency).
Eläjad
Belizas elädas belizalaižed. Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 340 844 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe (2010, erased andoiba enamba mi üks' vastuz): mestizo — 52,9%, kreolad — 25,9%, maja-indejalaižed — 11,3%, garifuna — 6,1%, indijalaižed — 3,9%, mennonitad — 3,6%, vaugedverižed — 1,2%, azijalaižed — 1,0%, toiženke augotižlibundanke — 1,2%, märhapanendata — 0,3%.
Kelenmahtod (2010): anglijan kel' — 62,9%, ispanijan kel' — 56,6%, kreolan pagin — 44,6%, majan kel' — 10,5%, saksan kel' — 3,2%, garifunan kel' — 2,9%, toižed keled — 1,8%, märhapanendata — 0,3%, lamanad — 0,2%.
Uskondan mödhe (2010): riman katolikad — 40,1%, protestantad — 31,5%, Jehovan tundištajad — 1,7%, other — 10,5% (sidä kesken bahai-uskondan polenpidajad, buddistad, induistad, mormonad, islamanuskojad, rastafarilaižed, Päzutandan armii), märhapanendata — 0,7%, religijatomad — 15,5%.
Belizan kaikiš surembad lidnad (enamba 15 tuh. ristituid vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Beliz, San Ignasio. Lidnalaižiden pala om 46% (2020).
Ižanduz
Belizan päeksport om kivivoi, bananad, fruktsüdäiveded, rogosine sahar; toine eksport — sobad, kala, pumaterialad.
Surinam
Surinam (Suriname [ˌsyːriˈnaːmə]), täuz' oficialine form — Surinaman Tazovaldkund (alaman keleks: Republiek Suriname, sranan-tongo: Ripoliku Sranan), om valdkund Suviamerikan pohjoižpäivnouzmas. Ende, Alamaiden avtonomijan aigan, nimi oli Alamaiden Gvian. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Paramaribo.
Etimologii
Valdkundan nimituz voi sünduda indejižes «Surinen»-sanaspäi. Se oli sijaližiden aravakankel'židen taino-indejalaižiden ičenimituz evropalaižiden ezmäižen tulendan aigan.
Istorii
Vn 1975 25. päiväl kül'mkud Surinam tedištoiti ripmatomudes Alamaišpäi.
Valdkundan ezmäine Konstitucii (Grondwet van Suriname) oli olmas vspäi 1975, toižed oliba voziden 1981 i 1982. Nügüdläine nellänz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 1987 30. päiväl sügüz'kud, se om väges vn 1992 kohendusidenke.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Surinaman topografine kart Surinam om mavaldkundröunoiš Gajanan Tazovaldkundanke päivlaskmas (röunan piduz — 600 km), Francijan Gviananke päivnouzmas (510 km) da Brazilijanke suves (597 km). Ühthine röun kuivmadme — 1707 km. Surinaman pohjoižed randad lainištab Atlantine valdmeri (randanpird — 386 km).
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Julianan-mägi, 1230 m valdmeren pindan päl. Joged jokstas Atlantižhe valdmerhe, kaik ned oma kos'kekahad, sen tagut astjad da laivad ei voigoi ujuda edemba mi 300 km mererandpolespäi man südäimehe. Sur' Brokopondo-vezivaradim om man pohjoižpäivnouzmas, letihe sidä varatoitmaha energijal alüminijantegimid.
Ekvatorialine klimat om räk da neps. Relätivine nepsuz om 80..90%, lämuz — +26 C° ± 2..5 C° kaiken voden aigan.
Londuseližed pävarad oma boksitad, kivivoi, kuld, mec; toižed varad oma kala da kaolin.
Politine sistem
thumb|right|250px|Surinaman prezidentan pert'kulu, [[Paramaribo]] Ohjandusen form om unitarine konstitucine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (President van de Republiek Suriname), hän-žo om ohjastusen pämeheks. Parlamentan ühtnijoiden kaks' koumandest valitas händast videks vodeks, toižiden strokuiden lugu om röunatoi. Dezi Bauterse radoi prezidentaks vn 2010 elokuspäi vn 2020 heinkuhusai, ende hän oli nece man diktatoran pit'kan aigan. Parlamentan ühtnijad valitas varaprezidentad mugažo videks vodeks, no äniden polel. Ministrištos om 16 ministrad.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim (De Nationale Assemblée) 51 deputataspäi, rahvaz valičeb sen ühtnijoid videks vodeks. Surinaman järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2020 25. päiväl semendkud, valitihe parlamentan ühtnijoid. Nügüdläine prezident om Čan Santohi, hän om valitud akklamacijal al'ternativižetomil valičendoil vn 2020 13. päiväl heinkud, radab prezidentaks heinkun 16. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Surinaman administrativiž-territorialine jagand.
Surinam jagase 10 ümbrikoks (district), ned alajagasoiš 62 eländtahoze (alam.: ressort).
Eläjad
Surinamas elädas surinamalaižed. Valdkundan ristitišt oli 541 638 eläjad vl 2012. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Ristituiden enamba ühesad kümnendest eläb man pohjoižes, läz atlantišt mererandpol't.
Augotižlibundan mödhe (2012): indijalaižed — 27,4%, afrikalaižed — 21,7%, kreolad (evropalaiž-afrikalaižed) — 15,7%, javalaižed — 13,7%, segoitadud augotižlibundanke — 13,4%, toiženke augotižlibundanke — 7,6%, augotižlibundan ozutandata — 0,5%.
Uskondan mödhe (2012): protestantad — 23,6%, induistad — 22,3%, riman katolikad — 21,6%, islamanuskojad — 13,8%, toižed hristanuskojad — 3,2%, vinti-uskondan polenpidajad — 1,8%, Jehovan tundištajad — 1,2%, toižed uskojad — 1,7%, religijatomad — 7,5%, märhapanendata — 3,3%.
Surinaman toižed järedad lidnad (enamba 10 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Lelidorp, Uz' Nikkeri. Kaks' eläjad koumespäi oma lidnalaižed (2020).
Ižanduz
Surinaman päeksport om alüminii, kivivoi, kuld, pu, kala, ris, bananad.
Kolumbii
Kolumbii, täuz' oficialine form — Kolumbijan Tazovaldkund (ispanijaks: República de Colombia [reˈpuβlika ðe koˈlombja]), om valdkund Suviamerikan lodehes. Pälidn da kaikiš järedamb lidn om Bogota.
Etimologii
Valdkundan nimituz om anttud Hristofor Kolumban oiktastuseks, hän avaiži Amerikad evropalaižile da oli tetaban merimatkadajan.
Istorii
Vn 1810 20. päiväl heinkud Simon Bolivar, Kolumbijan vei, tedištoiti ripmatomudes Ispanijaspäi.
Vlpäi 1964 rahvahanikoiden soda astui Kolumbijan territorijan palas, se om loptüd vn 2016 formaližikš, kožundaktan mödhe ohjastusen i vasthalibujiden keskes.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1811. Jäl'gmäine kümnenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 1991 4. päiväl heinkud, se vajehti vn 1886 konstitucijad i om väges läz jogavoččidenke kohendusidenke, vn 2018 versii om nügüd'.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Kolumbijan topografine kart Kolumbii om mavaldkundröunoiš Panamanke (röunan piduz — 266 km) päivlaskmas, Venesuelanke (2219 km) i Brazilijanke (1645 km) päivnouzmas, Perunke (1626 km) i Ekvadoranke (586 km) suves. Ühthine röun kuivmadme — 6342 km.
Ühthine randanpird om 3208 km. Kolumbijan päivlaskmaižed randad lainištab Tün' valdmeri (randanpird — 1448 km), i pohjoižed randad — Atlantižen valdmeren Kariban meri (1760 km).
Andad-mäged ottas man territorijan koume videndest. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Kristobal' Kolon-mägenoc, 5776 m valdmeren pindan päl. Kaikiš znamasižemb Magdalen-jogi jokseb Kariban merhe. Amazonasan da Orinokon ližajoged oma äiluguižed. Enamba 240 lühüdad joged lanktas Tünhe valdmerhe, sikš miše Tünen valdmererandaline alangišt nepstub lujas hüvin (oleskeleb 10 tuhad mm vodes).
Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, kivihil', nikel', izumrudad; toižed varad oma raudkivend, kuld, vas'k, gidroenergii.
Tobmuz
thumb|right|250px|Kongressan pert' (Capitolio Nacional), [[Bogota]] Kolumbii om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (Presidente de la República de Colombia), hän-žo om ohjastusen pämeheks. Kaik rahvaz valičeb prezidentad nelläks vodeks, enamba kaht strokud ei voi. Ministrad da varaprezident oma abuiš prezidental.
Parlament om kaks'kodine Kongress (Congreso), rahvaz valičeb sen ühtnijoid mugažo nelläks vodeks. Üläkodi, Senat (isp. Senado), kogoneb 102 ühtnijaspäi. Alakodi, Ezitajiden Kodi (isp. Cámara de Representantes) mülütab 166 ezitajad-ühtnijad (162 i om kvotid ümbrikoile ližaks: üks' ristit — indejalaižišpäi, üks' — afrokolumbijalaižišpäi, üks' — röunantagaižiš kolumbijalaižišpäi da üks' — toižiš vähembusišpäi).
Kaikiden munucipalitetoiden valičendad tegesoiš ühtes vodes da vides kus prezidentan valičendoiden jäl'ghe.
Jäl'gmäižed prezidentan valičendad oliba kahtel tural vn 2022 semendkun 29. da kezakun 19. päivil, Gustavo Petro sai vägestust (1. tur 40,34%, 2. tur 50,42%) da radab vn 2022 elokuspäi ezmäižen strokun. Edeline prezident om Ivan Duke Markes (eloku 2018 — eloku 2022). Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2022 keväz'kun 13. päiväl.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Kolumbijan administrativiž-territorialine jagand.
Kolumbii jagase 32 agjaks (departamentaks, departamento) i üks' Pälidnan ümbrik om olmas agjan oiktusidenke. Agjad alajagasoiš municipijoikš, niid om 1123 (isp. municipio), municipijad — penembikš municipaližikš ühtnikoikš (isp. corregimientos, comunas).
Eläjad
Kolumbijas elädas kolumbijalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 46 245 297 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe (2005): mestizo i evropalaižed — 84,2%, afrikalaižed — 10,3%, indejalaižed — 3,4%, augotižlibundan ozutandata — 2,1%.
Eläjad uskondan mödhe (2014): riman katolikad — 79%, protestantad — 14%, toižed uskojad — 2%, uskondan ozutandata — 5%.
Kolumbijan toižed lidnad-millionerad (vl 2013, surembaspäi penembha): Medel'jin, Kali, Barrankil'j, Kartahen. Lidnalaižiden pala om 81,4% (2020).
Ižanduz
Valdkundan ižanduz om industrialiž-agrarine. Kaik 21% radnikoid om otnus tegimištho, 17% ratas maižandusen sarakos, 62% — servisan sferas (2011). Päsarakod: tekstiline i omblendedheotandad, sömtegimišt, kaivuztegimišt (kuld, kivihil') i cementan tehmine, kodielektronikan pästand, kivivoin samine, turizm.
Kekkonen Urho
Urho Kaleva Kekkonen (mugažo suomen kelel; sünd. 3. sügüz'ku 1900, Pielavezi, Suomenman Sur' ruhtinazkund, Venäman imperii — kol. 31. eloku 1986, Hel'sinki, Suomenma, om mahapandud siš-žo) oli politikanmez', kudamb oli ranu Suomenman kahesanden lugul prezidentan 25 vot, nell' strokud jäl'geten (01.03.1956—26.10.1981). Vozil 1950−1956 radoi valdkundan päministran kaks' strokud.
Biografii
Vl 1919 Urho oli Kajani-licein pästnikan i zavodi radod «Kajanin lehti»-lugendlehteses. Kekkonen oli lehtezmehen elon lophusai, sädi kirjutusid pälidnan aiglehtesihe prezidentan radon eskai. Vl 1921 mez' sirdi Hel'sinkihe i tuli opendushe Hel'sinkin universitetan juridižes fakul'tetas. Ühtni üläopenikoiden likundha. Lopi opendust universitetas vl 1926. Vll 1927−1932 radoi juristan Külämunicipalitetoiden associacijas, ühten aigan vll 1927−1928 oli universitetan üläopenikoiden Ylioppilaslehti-lehtesen päredaktoran. Oti radnikust maižandusen ministruses vspäi 1933. Vl 1936 sai juridižiden tedoiden doktoran arvod.
Kanz
Mez' oli naižiš vspäi 1926, Sül'vi Kekkonen-kirjutainaine (neiččel Uino, Sylvi Uino, 1900−1974) oli hänen ak. Oluhased sädiba tundmust policijan palakundas Urhon opendusen aigan Hel'sinkin universitetas (1921−1926), molembad radoiba siš palakundas: Urho ühtni antikommunistižhe policijha (nüg. Suomen tedištelendohjanduzkund), Sül'vi paineli kirjutandmašinal. Naine oli Suomenman ezmäižen emändan 18 vot ičeze surmhasai.
Poigad-kaksjaižed sünduiba naimiželos: Matti Kekkonen (1928−2013), oli deputatan da tatan abunikan, i Taneli Kekkonen (1928−1985), radoi valdkundan sur'oigenuden Jugoslavijas, Grekanmas, Italijas, Mal'tas, Pol'šanmas, Izrailiš.
Homaičendad
Kategorii:Valdkundmehed Kategorii:Suomenman prezidentad Kategorii:Politikanmehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Kolnuded Hel'sinkiš
Jamaik
Jamaik (Jamaica [dʒəˈmeɪkə]) om sar'hine valdkund Keskuzamerikas, keskel Kariban mert, Kubalpäi suvhe. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Kingston.
Istorii
Vn 1962 elokun 6. päiväl Jamaik tedištoiti ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Sil-žo päiväl Jamaik sai ičeze Konstitucijan. Valdkundan nimituz libub saren aravakan indejižes Haimaka-nimespäi «purtkiden ma».
Valdkundan üks'jäine Konstitucii om olmas vspäi 1962. Se om väges möhembaižidenke vajehtusidenke, jäl'gmäine Konstitucijan udištamine oli vl 2015.
Geografijan andmused
thumb|left|300px|Jamaikan topografine kart. Jamaik sijadase ühtennimižel sarel 145 km suvhe Kuban randaspäi, 160..190 km päivlaskmha Haitišpäi da 290 km suvipäivnouzmha Kaimanan Sarišpäi. Jamaik-sar' om 248 km pitte da 84 km levette.
Valdkundan randad lainištab Atlantižen valdmeren Kariban meri. Randanpird om 1022 km.
Mouckivine plato otab läz kaht koumandest Jamaikan territorijad. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Blu Mauntin-mägi, 2256 m kortte valdmeren pindan päl. Äi ojid da penid jogid jokstas sarel.
Londuseližed pävarad oma boksitad.
Politine sistem
thumb|right|250px|Jamaikan parlamentan südäimes ([[Kingston (Jamaik)|Kingston-lidn).]] Ohjandusen form om unitarine parlamentine konstitucine monarhii. Valdkundan pämez' om Suren Britanijan Elizavet Toine-kunigaznaine, hän kandab «Jamaikan kunigaznaine»-arvnimen. Hänen ezitai om sijaline pämez', jenaral-gubernator. Vl 2014 Patrik Allen om pandud jenaral-gubernatoraks.
Jamaikan parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat (Senate of Jamaica), se mülütab 21 ühtnijad, sidä kesken päministran nevondan mödhe — 13 kandidatad, oppozicijan lideran nevondan mödhe — 8, pandas radsijha jenaral-gubernatoral. Alakodi om Ezitajiden Kodi (angl. House of Representatives), heid om 63 ristitud, kaik rahvaz valičeb ezitajid videks vodeks. Parlamentan alakodin ezipartijan lider kändase päministraks (angl. Prime Minister of Jamaica).
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 25. päiväl uhokud. Endrü Holness radab päministran vs 2016 keväz'ku 3. päiväspäi, hän oli jo päministran kaks' kud vl 2011, kül'mkus i tal'vkus.
Administrativiž-territorialine jagand
Jamaik jagase 14 tulendaks (parish). Tulendad ühtenzoittas koumhe istorižhe grafkundha: Kornuoll, Midlseks da Surrei.
Eläjad
Jamaikas elädas jamaikalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 2 930 050 eläjad. Ristitišt poleneb emigracijan tagut verhiže maihe.
Augotižlibundan mödhe (2011): afrikalaižed — 92,1%, segoitadud augotižlibundanke — 6,1%, indijalaižed — 0,8%, toiženke augotižlibundanke — 0,4%, märhapanendata — 0,7%.
Uskondan mödhe (2011): erazvuiččed protestantad — 64,8%, riman katolikad — 2,2%, Jehovan tundištajad — 1,9%, rastafarilaižed — 1,1%, toižed uskojad — 6,5%, religijatomad — 21,3%, märhapanendata — 2,2%.
Toižed sured lidnad (enamba 70 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Spaniš Taun, Portmor, Montego Bei. Vl 2012 kaikes Jamaikas oli 102 lidnad. Lidnalaižiden pala om 56,3% (2020).
Ižanduz
Jamaikan päeksport om ratud korundad, boksitad (5nz' sija mail'mas), alüminii, kivivoin ümbriradmižen produktad, himižed heretused; toine eksport — rom, sobad, sahar, kofe.
Džibuti (znamoičendad)
Džibuti voib znamoita:
Zimbabve
Etimologii
Valdkundan nimituz ozutab jäl'ghetuleskelendad ezmäiženke valdkundanke necil territorijal — Monomotap-imperijan Sur' Zimbabve-pälidnan nimenke.
Istorii
Vn 1965 11. päiväl kül'mkud Zimbabve tedištoiti ripmatomudes Sures Britanijaspäi.
Jäl'gmäine nellänz' lugul Konstitucii om vahvištadud kaiken rahvahan referenduman jäl'ghe vn 2013 keväz'kul, sen udištamine tegihe vl 2017.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Zimbabven topografine kart. Zimbabve om mavaldkundröunoiš Zambijanke pohjoižes (röunan piduz — 797 km), Mozambikanke päivnouzmas (1231 km), Suviafrikan Tazovaldkundanke suves (225 km) i Botsvananke päivlaskmas (813 km); röunatab Namibijanke ičeze kaikiš päivlaskmaižes ühtes čokkoimes. Ühthine röunoiden piduz om 3066 km. Zimbabve om mererandatoi valdkund.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Unjangani-mägi, 2592 m valdmeren pindan päl.
Zimbabven klimat om subekvatorialine pohjoižes da tropine suves. Vodes koume sezonad oleskeldas: läm' neps keza (kül'mkuspäi keväz'kuhesai, +21..+27 C°), vilukoz kuiv tal'v (sulaku-kezaku, +13..+17 C°, halad oleskeldas mägil) da räk kuiv keväz' (eloku-reduku, +30..+40 C°). Paneb sadegid 400 millimetraspäi vodes suvitazangištol 2000 millimetrhasai päivnouzmaižil mägil.
Tobmuz
thumb|right|250px|Zimbabven parlament [[Harares.]] Zimbabve om prezidentine tazovaldkund dominirujanke partijanke. Valdkundan pämez' om prezident (šonan kel': Mutungamiri weZimbabwe, President of the Republic of Zimbabwe). Kaik rahvaz valičeb händast kudeks vodeks, toižiden strokuiden lugu om röunatoi. Päministran radnikust eile olmas.
Parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat (Senate) 80 ühtnijanke, heišpäi kaik rahvaz valičeb 60 ühtnijad, kundaližed organizacijad i vähembused — 20. Alakodi om Suiman Kodi (angl. House of Assembly). Se mülütab 270 deputatad-ühtnijad, kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.
Administrativiž-territorialine jagand
Zimbabven Tazovaldkund jagase 8 agjaks (provincijaks) da kahteks lidnaks agjan statusanke, Harare i Bulavajo. Agjad alajagasoiš 59 ümbrikho, ned — 1200 municipalitetha.
Tobmuz
Prezidentan i parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2018 30. päiväl heinkud. Vozil 1987−2017 Robert Mugabe oli prezidentaks. Vn 2017 15.-21. päivil kül'mkud sodakukerduz tegihe, dominirui partii pani Emmerson Mnangagvad udeks prezidentaks, sai pävaličendoil 50,67%.
Eläjad
Uskondan mödhe (2015): protestantad — 74,8%, riman katolikad — 7,3%, toižed hristanuskojad — 5,3%, rahvahaližed uskondad — 1,5%, islamanuskojad — 0,5%, toižed uskojad — 0,1%, religijatomad — 10,5%.
Toižed järedad lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vn 2012 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Bulavajo, Čitungviz, Mutare, Epvort, Gveru, Kvekve.
Ižanduz
Zimbabven päeksport om tabak (3nz' sija mail'mas), raudühthesuladused, puvill, nikel', kuld, ünäižed (ümbriradmižeta) diamantad.
Senegal
Senegal (Sénégal), täuz' oficialine nimituz — Senegalan Tazovaldkund (République du Sénégal), om valdkund Päivlaskmaižes Afrikas. Päine da kaikiš suremb lidn om Dakar.
Istorii
Vn 1960 20. päiväl kezakud Senegal tedištoiti ičeze ripmatomudes Francijaspäi. Sen jäl'ghe hädaihe maspäi vaugedverižid ristituid. Sikš ku jäi vähän kvalifikacijakahid radnikoid, ka ižanduz mäni lanktushe.
Vozil 1982−1989 konfederacii Gambijanke oli (Senegambii), ei tulend reališt integracijad.
Politine sistem
Vn 2019 prezidentan pidestunuded järgenduseližed valičendad oliba ühtes turas (24. uhoku), Maki Sall sai vägestuz (58,26%) da radab kahtenden strokun jäl'geten vn 2012 sulakuspäi (sai 65,80% kahtes turas). Parlamentan ühtnijoiden järgvaličendad oliba vn 2017 30. päiväl heinkud. Nügüdläine päministr om Mohamed Dionne vs 2014 heinkun 6. päiväspäi.
Istorii
Jäl'gmäine Senegalan Konstitucii (nellänz' lugul) om hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vl 2001.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Senegalan administrativiž-territorialine jagand.
Eläjad
Senegalas elädas senegalalaižed. Vl 2011 eläjiden lugu oli 12 643 799 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Geografijan andmused
Reljef om tazo. Kaikiš korktemb čokkoim om nimetoi ülüz suvipäivlaskmaha Keduguspäi (581 m). Om kaks' sured joged: Senegal pohjoižes da Kazamans suves.
Eläjad
Rahvahad (2017): volof — 37,1%, ful'be — 26,2%, serer — 17,0%, mandinka — 5,6%, diola — 4,5%, soninke — 1,4%, toižed rahvahad — 8,2% (sidä kesken evropalaižed i Livanan augotižlibundanke).
Geografijan andmused
Klimat om subekvatorialine. Kun keskmäine lämuz om +23 C° vilukus, +28 C° heinkus.
Administrativiž-territorialine jagand
Senegal jagase 14 agjaks (regionaks, région). Edesine administrativiž-territorialine jagand om kahtenvuitte.
Ižanduz
Vl 2010 Senegalan päeksport oli kivivoi (24%), kala da merenproduktad (12%, sidä kesken lohi, torp, ustričud), kuld (8%), cement (8%), fosfatad (6%); toine eksport oli arahisvoi (5%), raud (3%), tabak (3%), keitoz (2%), puvill (1%), keitandsol (1%).
Politine sistem
Parlament om üks'kodine, alakodi om Nacionaline Suim (Assemblée nationale) 165 ezitajanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Üläkodi oli Senat, se om pästtud radmaspäi vn 2012 elokus prezidental mairištamha rahoid onetomaha sur'vedhe kactes.
Eläjad
Uskondan mödhe (2016): islamanuskojad — 95,9%, hristanuskojad — 4,1% (riman katolikad tobjimalaz).
Administrativiž-territorialine jagand
Sured lidnad alajagasoiš administrativižešti (toižin sanoin, valitas tobmut) 46 ümbrikoiden kommunha (commune d'arroundissement, 19 niišpäi oma Dakaras). Toižed lidnad alajagasoiš 63 kommunha (fr.: commune). Vl 2009 kaik oli 113 kommunad. Külämad alajagasoiš 370 küläkundha.
Politine sistem
thumb|right|250px|Senegalan parlamentan pert' [[Dakaras.]] Ohjandusen form om unitarine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Prezident paneb päministrad radsijha. Päministr paneb toižid ministrid radnikusile nevodes prezidentanke.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Senegalan topografine kart. Senegal om mavaldkundröunoiš Mavritanijanke pohjoižes (röunan piduz — 742 km), Malinke päivnouzmas (489 km), Gvinejanke (363 km) da Gvinei-Bisaunke (341 km) suves, Gambii-anklavanke man südäimes (749 km). Ühthine röunoiden piduz om 2684 km. Atlantižen valdmeren randišton pird om 531 km pitte, sijadase valdkundan päivlaskmas. Valdkundan pind om 196 722 km².
Administrativiž-territorialine jagand
Territorialižikš agjad alajagasoiš 45 departamentaks (département), ned — 103 ümbrikoks (fr.: arroundissement).
Fidži
Fidži, täuz' oficialine nimi — Fidžin Tazovaldkund (Republic of Fiji, fidžikš: Matanitu Tugalala o Viti, fidžin hindikš: Fidźi Ganaradźja / फ़िजी गणराज्य), om sar'hihe valdkund Valdmerimaiš, Melanezijas, Tünen valdmeren suves. Sen pälidn om Suv.
Istorii
Vn 1970 10. päiväl redukud Fidži tedištoiti ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Sodakukerdused oliba severt-se kerdoid valdkundan istorijas (vozil 1987, 2000, 2006).
Valdkundan ezmäine Konstitucii (Constitution of Fiji) radoi vspäi 1970. Jäl'gmäine Konstitucijan udištamine oli vn 2013 sügüz'kus (4nz' Konstitucii).
Politine sistem
Fidžin parlament om üks'kodihe (Parliament, edel 2014. vot oli kaks'kodine), kogoneb 55 deputatas-ühtnijaspäi (vn 2018 kucund mülüti 51 ühtnijad). Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks.
Geografijan andmused
Nene valdkundad da territorijad ümbärtas Fidžid: Vanuatu päivlaskmal, Samoa lodehel, Tuvalu pohjoižel, Tong päivnouzmal, Uden Zelandijan Kermadek-sared suvipäivnouzmal, Uz' Kaledonii suvipäivlaskmal. Fidžin randad lainištab Tün' valdmeri. Mererandan piduz om 1129 km.
Politine sistem
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2022 14. päiväl kül'mkud. Uil'jam Katonivere radab prezidentan vs 2021 kül'mkun 12. päiväspäi. Nügüdläine päministr om Sitiveni Rabuka vn 2022 tal'vkun 24. päiväspäi, hän radoi jo Fidžin päministran ende (2. kezaku 1992 — 19. semendku 1999).
Geografijan andmused
Klimat om valdmerine tropine. Voden joksten lämuz vajehtase +20..+30 C° röunoiš. Paneb sadegid 3000 mm vodes. Kuivaig oleskeleb El' Ninjo-nägusen tagut, man päivlaskmpolel paksumb.
Politine sistem
Džordže Konrote om edeline prezident (12. kül'mku 2015 — 12. kül'mku 2021). Edeline päministr om Frenk Mbainimarama (5. viluku 2007 — 24. tal'vku 2022).
Eläjad
Fidžiš elädas fidžilaižed. Vl 2012 valdkundan ristitišt oli 858 038 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Fidžin administrativiž-territorialine jagand.
Geografijan andmused
Londuseližed pävarad oma kuld, hobed, raudčurukived, fosfatad; erased toižed varad — vas'k, hahktin, cink, titan, vanadii, hrom, mecad, kala.
Administrativiž-territorialine jagand
Fidžin Tazovaldkund jagase nelläks ümbrikoks (Keskuzline, Päivlaskmaine, Pohjoine, Päivnouzmaine) ühtenke rippujanke territorijanke (Rotum-sar'). Ümbrikod alajagasoiš 14 agjaks (provincijaks).
Eläjad
Rahvahad (2007): iTaukei (igähižed fidžilaižed) — 56,8%, fidžilaižed Indijan augotižlibundanke (indofidžilaižed) — 37,5%, rotumalaižed — 1,2%, toižed rahvahad — 4,5% (toižed valdmerimalaižed, evropalaižed, kitajalaižed, segoitadud augotižlibundanke).
Fidžin kaikiš surembad lidnad (enamba 30 tuh. ristituid vn 2007 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Nasinu, Suv (pälidn), Lautok, Nausori, Nandi, Lambas. Lidnalaižiden pala om 57,2% (2020).
Religijan mödhe (2007): protestantad — 45,0% (sidä kesken metodistad 34,6%), induistad — 27,9%, toižed hristanuskojad — 10,4%, riman katolikad — 9,1%, islamanuskojad — 6,3%, sikhad — 0,3%, toižed uskojad — 0,2%, religijatomad — 0,8%.
Politine sistem
thumb|right|250px|Fidžin parlamentan pert' [[Suvas]] Ohjandusen form om parlamentine tazovaldkund sodahuntan tobmudenke. Valdkundan pämez' om prezident. Vejiden Sur' Nevondkund valičeb händast koumeks vodeks. Prezident (President of the Republic of Fiji) om armijan päkäskmez', paneb sudijoid radsijha. Hänen tobmuz toižhe om nominaline, ani britanižen monarhan kartte. Prezident vahvištab ohjastusen päministrad (angl. Prime Minister of the Republic of Fiji, Kamisese Kapaiwai Tuimacilai Mara) da toižid ministrid, no tegeb necidä parlamentan nevondan mödhe, päiči statjoiš, konz parlament ei teda midä tehta. Prezidental om avaroid valdatusid vaiše krizisan aigan.
Mavritanii
Mavritanii (موريتانيا, Mūrītānjā), täuz' oficialine form — Mavritanijan Islamine Tazovaldkund (الجمهورية الإسلامية الموريتانية, al'-Džumhūrijja al'-ʾIslāmijja al'-Mūrītānijja), om valdkund Päivlaskmaižes Afrikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Nuakšot.
Istorii
Vl 1960 28. päiväl kül'mkud Mavritanii tedištoiti ičeze ripmatomudes Francijaspäi.
Oli severzid-se sodakukerdusid valdkundan istorijas (vll 2003, 2005, 2008).
Geografijan andmused
Klimat om lujas räk da kuiv lühüdanke vihmsezonanke.
Tobmuz
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 1. i 15. päivil sügüz'kud. Prezidentan järgvaličendad oliba vn 2019 22. päiväl kezakud, Muhammed ul'd aš-Šeih al'-Gazuani sai vägestust ezmäižes turas (52,01%), tuleškanzi radho vn 2019 elokun 1. päiväspäi. Ismail ul'd Biddi ul'd Šeih Sidija radab päministran vn 2019 elokun 5. päiväspäi.
Geografijan andmused
Päivlaskmaižen Saharan kivekahad da letkesižed rahvahatomad mad ottas valdkundan territorijan enamba koumed videndest, ned oma tazangištoikahad. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Kediet Idžil-mägi, 915 m ü.m.t. kortte. Sebhet Te-n-Dgamč-alangišt sijadase −5 m korktusel, meren pindan al.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Mavritanijan administrativiž-territorialine jagand.
Geografijan andmused
Londuseližed pävarad oma raudkivend, kivivoi, vas'k, kuld, diamantad, fosfatad, sauvondgips, kala.
Eläjad
Mavritanijas elädas mavritanijalaižed, kaik hö oma islamanuskojad. Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 3 537 368 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Etnižed gruppad: muzaverižed mavrad (haratinad — orjad i enččed orjad afrikaiženke augotižlibundanke) — 40%, vaugedverižed mavrad (beidanad — arabiž-berberiženke augotižlibundanke) — 30%, subsaharan mavritanijalaižed (Senegal-jogen alangištospäi, ei tekoi araban kel't) — 30%. Vl 2000 ristitišton pol' ei olend kirjanikoil.
Ižanduz
Mavritanijan päeksport om raudkivend, kivivoi, vas'k; toine eksport — kuld, sauvondgips, kala.
Administrativiž-territorialine jagand
Mavritanii jagase 12 agjaks (regionaks, arab. vilaja) da sen ühtes pälidnan ümbrikho. Agjad alajagasoiš departamentoikš, kaik niid om 52, arab. mougataa).
Kamerun
Politine sistem
Parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat (Sénat, Senate) 100 ühtnijanke (10 senatorad kaikuččes agjaspäi): 70 — kaik rahvaz valičeb, 30 — prezident paneb radsijha. Alakodi om Nacionaline Suim (fr.: Assemblée nationale, angl.: National Assembly) 180 ezitajanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.
Ezmäižed valičendad Senatha oliba vl 2013 sulakun 14. päiväl. Järgvaličendad parlamentan alakodihe oliba vl 2013 sügüz'kun 30. päiväl. Parlamentan ühtnijoiden valičendad oma pidestunuded vn 2020 uhokuhusai. Vs 1982 kül'mkun 6. päiväspäi Kamerunan prezident om Pol' Bija, vl 2018 redukun 7. päiväl sai järgvaličendoiden satuseks 71,28% (vl 2011 — 77,99%), se om hänen jo videnz' strok valičendoiden olendan aigas (vspäi 1992). Päministr om Žozef Dion Ngute vs 2019 vilukun 4. päiväspäi.
Eläjad
Kamerunas elädas kamerunalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan eläjiden lugu oli 23 130 708 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Geografijan andmused
Klimat om ekvatorialine man suves, subekvatorialine valdkundan keskuses da pohjoižes. Paneb sadegid lujas erazvuiččikš: 9655 mm vodes Kamerun-vulkanan pautkil — i penemb 500 mm vodes man pohjoižes sen kuivsezonanke nell'..seičeme kud hätkte.
Eläjad
Lidnad-millionerad (kaikuččes om läz 2,4 mln ristituid vl 2012) oma Jaunde (administrativine pälidn) i Dual (ižandusen pälidn). Vl 2012 kaik oli 10 lidnad enamba mi 100 tuh. eläjidenke.
Istorii
Jäl'gmäine Konstitucii om vahvištadud prezidental vl 1972 kezakun 2. päiväl kaiken rahvahan referenduman jäl'ghe. Se om väges voziden 1996 da 2008 znamasižidenke vajehtusidenke.
Politine sistem
thumb|right|250px|Ühtmuz-pert'kulu om Kamerunan prezidentan administracijan olendsija [[Jaundes.]] Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund dominirujanke partijanke (Kamerunan Rahvahaline Demokratine Likund, RDPC). Valdkundan pämez' om prezident (Président de la République du Cameroun, President of the Republic of Cameroon). Kaik rahvaz valičeb händast seičemeks vodeks, strokuiden lugu om röunatusita.
Rahvahanižanduz
Kamerunan päeksport om kivivoi (46%), pumaterialad (14%), kakaonbabud (13%); toine eksport — bananad (5%), räzin londuseližes kaučukaspäi (4%), alüminii (2%), kofe (2%), puvill (2%).
Administrativiž-territorialine jagand
Kamerun jagase 10 agjaks (regionaks, région). Agjad alajagasoiš 58 departamentha (fr.: département), i ned — 327 kommun:ha (fr.: commune).
Eläjad
Uskondan mödhe (2005): Riman katolikad — 38,4%, protestantad — 26,3%, toižed hristanuskojad — 4,5%, islamanuskojad — 20,9%, animistad — 5,6%, toižed uskojad — 1,1%, ateistad — 3,2%.
Mavritanii
Eläjad
Mavritanijan toižed järedad lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Kiff, Nuadibu, Roso, Kaedi, Zuerat.
Kul'tur
Mavritanii om üks' jäl'gmäižiš valdkundoišpäi, kus orjuz om faktižikš avaitud kundale tähäsai. Sijaližel ohjastusel oliba koume orjusen kel'dandan naprindad (vll 1905, 1981 dai 2007), no nece igänd om jurdunu liigaks mavritanijalaižes kundas, i nügüd' ristitišton läz videndest (600 tuhad ristituid) oma orjad (tobjimalaz mustas rasaspäi, mülüdas vauktoile arabalaižile).
Kamerun
Kamerun (Cameroun, Cameroon), täuz' oficialine nimituz — Kamerunan Tazovaldkund (République du Cameroun, Republic of Cameroon), om valdkund Keskmäižes Afrikas. Pälidn om Jaunde.
Tong
Tong (tong. i Tonga), täuz' oficialine nimituz om Tongan Kunigahuz (Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, Kingdom of Tonga), om valdkund Valdmerimaiden Polinezijas. Pälidn om Nukualof.
Istorii
Vn 1970 4. päiväl kezakud Tong tedištoiti ripmatomut Sures Britanijaspäi.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Tongan topografine kart. Tong sijadase ühtennimižen sarišton 172 sarel, sidä kesken 36 surt sart oma elänzoittud. Kunigahuz om meriröunoiš Samoanke pohjoižes, Niue päivnouzmas da Fidži päivlaskmas. Valdkundan kuivman pind om 747 km², saum vezid — 4%.
Tobmuz
Nügüdläine päministr om Pohiva Tuʻiʻonetoa vs 2019 redukun 8. päiväspäi.
thumb|right|250px|Kunigahan pert'kulu [[Nukualofas.]] Ohjandusen form om unitarine parlamentine konstitucine monarhii. Valdkundan pämez' om Tupou VI-kunigaz.
Geografijan andmused
Klimat om tropine. Voden keskmäine lämuz om +23..+26 C° erazvuiččil saril.
Londuseližed varad oma kala, mahuz.
Eläjad
Rahvahad (2016): tongalaižed — 97%, tongalaižed paloin — 0,8%, toižed rahvahad — 2,2%.
Administrativiž-territorialine jagand
Tong jagase videks ümbrikoks. Ümbrikod alajagasoiš 23 rajonha, ned — külihe.
Tobmuz
Parlament om üks'kodine Käskusenandai Suim (Fale Alea ʻo Tonga, Legislative Assembly of Tonga), kogoneb nenid ühtnijoid: Peitnevondkundan ühtnijad, ministrad (4 da penemb), peroiden ezitajad (9, perad valitas koumeks vodeks) da rahvahan ezitajad (17, kaik rahvaz valičeb heid koumeks vodeks).
Eläjad
Toižed sured lidnad (enamba 3 tuh. ristituid vl 2010, surembaspäi penembha): Mua, Neiafu, Haveloloto, Vaini.
Tobmuz
Kunigaz da Käskusenandai Suim molembad oma valdatusidenke vahvištamha käskusid.
Geografijan andmused
Tongan randad lainištab Tün' valdmeri. Randanpird om 419 km. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om nimetoi mägi 1033 metrad valdmeren pindan päl, se sijadase Kao-sarel.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Tongan administrativiž-territorialine jagand.
Ižanduz
Vl 2010 Tongan eksport oli tikv, kala, vanil'babud, jur'plodud, domennimed. Eksportan päühtnijad oma Suvikorei, AÜV, Uz' Zelandii, Fidži, Japonii, Samoa.
Valdkundan ižandusen päsarakod oma turizm, sauvond, kalan püdo, maižanduz.
Eläjad
Uskondan mödhe (2016): protestantad — 64,1%, mormonad — 18,6%, Riman katolikad — 14,2%, toižed uskojad — 2,5%, religijatomad — 0,5%, märhapanendata — 0,1%.
Tongas elädas tongalaižed. Vn 2011 Tongan rahvahanlugemižen mödhe valdkundan ristitišt oli 103 036 eläjad.
Madagaskar
Politine sistem
Madagaskaran parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat (Antenimieran-Doholona, Sénat) 63 ühtnijanke videks vodeks, sidä kesken 42 oma valitud sijaližel tobmudel, 21 — pandas prezidental. Alakodi om Rahvahaline Nevondkund (Antenimieram-Pirenena/Assemblée Nationale), kogoneb 151 deputatad-ühtnijad, kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.
Geografijan andmused
Mozambik levigandeb päivlaskmha Madagaskaraspäi Mozambikan sal'men kal't (419 km). Komoran Sared oma lodeheze Madagaskaraspäi, Mavrikii i francine Reün'jon — pohjoižpäivnouzmpoles sišpäi. Madagaskaran randad lainištab Indine valdmeri. Merirandan piduz om 4828 km.
Istorii
Valdkundan ezmäine Konstitucii (Lalampanorenana, Constitution) oli olmas vspäi 1959. Jäl'gmäine kudenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 2010 22. päiväl kül'mkud kaiken rahvahan referenduman jäl'ghe.
Geografijan andmused
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om sambnu Marumukutru-vulkan Caratanan-mägimassivas saren pohjoižpoles, 2876 m valdmeren pindan päl. Päivnouzmaižed joged oma lühüdambad mi päivlaskmaižed, no niil gidroenergetine potencial om olmas. Koume sured järved om sarel: Alautr (900 km²), Kinkuni (100 km²) i Ihutri (96..112 km²).
Istorii
Vn 1960 26. päiväl kezakud Madagaskar tedištoiti ičeze ripmatomudes Francijaspäi.
Eläjad
Madagaskaran toižed sured lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Tuamasin, Ancirabe, Fianarancua, Mahadzang, Tuliar. Lidnalaižed oliba 37,9% vl 2019, lidnan eläjiden procent ližazi 4,5% joga vodel vspäi 2015.
Ižanduz
Madagaskaran päeksport om tekstil'tegesed, kofe, eriližmagutesed (vanil' — 1nz' sija mail'mas); toine eksport — hrom, nikel', kivivoin ümbriradmižen produktad, sahar, kala, putegesed. Pätorguindpartnörad oma Francii, Kitai i Suviafrikan Tazovaldkund, anttas eksportan i importan koumandest (2014).
Geografijan andmused
Klimat om räk tropine randištol, ven klimat om man keskuzpalas. Paneb sadegid 320 millimetraspäi man suvipäivlaskmas 3500 millimetrhasai päivnouzmrandpolel, man keskuses Andžafi-mägiplatol (kus pälidn om) — 1400 mm vodes.
Eläjad
Madagaskaras elädas malagasijalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 23,201,926 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Politine sistem
Vn 2015 29. päiväl tal'vkud Senatan ühtnijoiden valičendad oliba, ezmäižen kerdan sen pästandan radmaspäi jäl'ghe vl 2009. Vn 2016 1. päiväl uhokud prezident pani radnikusile toižid ühtnijoid, i Senat radaškanzi. Kristian Ntsai om pandud päministran radnikusele vn 2018 6. päiväl kezakud. Prezidentan valičendad oliba vn 2018 7. päiväl kül'mkud i 19. päiväl tal'vkud, Andri Radzuelina sai vägestust kahtendes turas (55,66%) da radab vs 2019 vilukun 19. päiväspäi, hän jo oli valdkundan pämehen vll 2009−2013. Vn 2019 27. päiväl semendkud parlamentan alakodin järgenduseližed valičendad oliba.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Madagaskaran topografine kart. Madagaskar sijadase Madagaskar-sarel (4nz' surtte mail'mas), nece sar' om 1600 km pitte da 600 km levette. Sen ühtes läz om severz'-se penid sarid.
Administrativiž-territorialine jagand
Madagaskaran Tazovaldkund jagase 22 regionaks (faritra), kudambad ühtenzoittas 6 avtonomižhe agjaha (provincijha) (malagas.: faritany mizakatena). Regionad alajagasoiš departamentoikš (niid om 119, departemanta). Jagadas departamentoid kommunikš (malagas.: kaominina, niid om 1579). Kommunad alajagasoiš edemba 17,485 fokontany:he.
Ižanduz
Znamasižed sarakod oma maižanduz, kaivuztegimišt, tekstiline, turizm.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Madagaskaran administrativiž-territorialine jagand.
Geografijan andmused
Londuseližed pävarad oma hromkivendod, boksitad, kivihil', vas'k, kuld da grafit; erased toižed varad oma kivivoi, kala, tropižed mecad (kattas man territorijan nelländest), gidroenergii.
Politine sistem
Konstitucine käskuzkund kodvib käskusid, miše ned sättuižiba Konstitucijale.
thumb|right|250px|Madagaskaran prezidentan pert', [[Antananarivu.]] Ohjandusen form om unitarine konstitucine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjidenke partijoidenke. Valdkundan pämez' om prezident (Filohan'ny Repoblikan'i Madagasikara, Président de la République de Madagascar). Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, hänel om koume strokud kaikiš surembaks. Sodakukerdusen aigan enzne prezident oli heittud vn 2009 17. päiväl keväz'kud. Prezident paneb päministrad radsijha. Edel vn 2013 järgenduseližid valičendoid ministrišt oli valdkundan realižeks käskusenandajaks tobmudeks.
Ižanduz
Agrarine ekonomik. Kogosüdäiproduktan 23,7% sädase maižanduses, 16% industrijas, 60,3% — holitišiden sferas (2017).
Botsvan
Botsvan, täuz' oficialine nimi om Botsvanan Tazovaldkund (Republic of Botswana, Lefatshe la Botswana) om valdkund Suviafrikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Gaborone.
Geografijan andmused
thumb|left|200px|Botsvanan topografine kart. Botsvan om mavaldkundröunoiš Namibijanke päivlaskmas da pohjoižes (röunoiden piduz — 1360 km), Zambijanke (penemb mi 1 km) da Zimbabvenke (831 km) pohjoižpäivnouzmas, Suviafrikan Tazovaldkundanke suvipäivnouzmas da suves (1840 km). Röunoiden ühthine piduz — 4013 km. Botsvan om mererandatoi valdkund.
Istorii
Edel 1966 vot Botsvan oli Bečuanalendaks (britanižeks protektorataks).
Vn 1966 30. päiväl sügüz'kud Botsvan tedištoiti ripmatomudes Sures Britanijaspäi da sai ičeze Konstitucijad. Nece Konstitucii om väges nügüd'-ki, vn 2002 järgvajehtusidenke.
Tobmuz
thumb|right|250px|Parlamentan pert' [[Gaborones.]] Ohjandusen form om prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' prezident, hän-žo om ohjastusen-ki pämez'. Nacionaline Suim valičeb händast videks vodeks, toižiden strokuiden voimuz om olmas, niiden lugu om röunamatoi. Prezident voib panda kel'dod parlamentan käskusihe vai pästta parlamentad radmaspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Botsvanan administrativiž-territorialine jagand.
Botsvan jagase 9 küläümbrikho (angl. district) da 6 lidnümbrikho. Ned alajagasoiš 38 alaümbrikoks (angl. sub-district). Ümbrikod mugažo alajadasoiš 57 parlamentižeks valičemižümbrikoks (angl. parliamentary constituency).
Tobmuz
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim (National Assembly) 61 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb parlamentan 57 ühtnijoid videks vodeks, enambusen partii paneb völ nell' ühtnijad radsijha. Prezidentan radnikuz om parlamentižen sisteman pala. Vejiden Nevondkund (House of Chiefs, Ntlo ya Dikgosi) om nevoi parlamentale organ, ei mülü parlamentha.
Botsvanas generaližiden valičendoiden vero om olmas, änestadas parlamentan kandidatoid. Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2014 24. päiväl redukud. Mokvetsi Masisi om valitud parlamental da radab prezidental vs 2018 sulakun 1. päiväspäi.
Eläjad
Botsvanan toižed järedad lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Fransistaun, Molepolole, Mogoditšane, Maun. Valdkundas om 25 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke (2012).
Geografijan andmused
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Codilo-kukhiden Monalanong-kukkaz läz man pälidnad, 1489 m meren pindan päl. Rahvahatoi Kalahari-ma ottab Botsvanan 70% territorijad. Kaikiš pidemb jogi om Okavango, se lankteb Zambezi-jogehe vaiše vihmakahil vozil, necil jogel kontinentansüdäimine del't om olmas tobjimalaz, se levitase 16 tuh. km² pindal (kaikiš suremb mugoine mail'mas), kudamb hajeneb Kalaharihe vai järedoihe solakahiže Makgadikgadi-maihe. Limpopo-jogi om man suvipäivnouzmaks röunaks.
Klimat om subtropine kontinentaline. Sädegoičeb 127 millimetraspäi suvipäivlaskmas 635 mm:hasai man pohjoižpäivnouzmas. Kezal päivän lämuz om +22..+32 C°, om sur' erinend päivän da ön lämuziden keskes. Tal'vel halad oleskeldas.
Londuseližed pävarad oma diamantad, kuld, kivivoi, vas'k da nikel'.
Ižanduz
Botsvanan päeksport (vn 2009) om torhad diamantad (eksportan 62%), nikel' (13%), lehmäliha, vas'k da kuld.
Benin
Benin, täuz' oficialine nimi — Beninan Tazovaldkund (République du Bénin), om valdkund Päivlaskmaižes Afrikas. Pälidn om Porto Novo. Prezident, ohjastuz da verhiden maiden sur'oigenduzkundad sijadasoiš lähižes Kotonus — valdkundan kaikiš surembas lidnas. Edel 1975 vot valdkundan nimi oli Dagomei.
Istorii
Vn 1960 1. päiväl elokud Benin tedištoiti ripmatomudes Francijaspäi.
Gajan
Gajan (Guyana [ɡaɪˈɑːnə] vai [ɡaɪˈænə]), täuz' oficialine nimituz om Gajanan Kooperativine Tazovaldkund (Co-operative Republic of Guyana), om üks'jäine anglijankel'ne valdkund Suviamerikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Džordžtaun.
Benin
Istorii
Jäl'gmaine Konstitucii om hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vn 1990 2. päiväl tal'vkud.
Tobmuz
Beninan parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2019 28. päiväl sulakud. Valitihe prezidentad järgkerdan vn 2016 6. i 20. päivil keväz'kud, nügüdläine Patris Talon-prezident sai vägustust (24,8% ühtendes turas 2. sijanke, 66,13% kahtendes turas), se om hänen ezmäine strok. Vll 1998−2011 ei olend i vspäi 2016 ei ole olmas päministran radnikust, Lionel' Zinsu radoi jäl'gmäižeks päministraks vs 2015 kezakun 18. päiväspäi vn 2016 sulakun 6. päivhäsai.
thumb|right|250px|Parlamentan pert' [[Porto Novos.]] Ohjandusen form om prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' prezident, hän-žo om ohjastusen-ki pämez'. Prezident paneb päministrad da toižid ministrid radnikusile. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas.
Geografijan andmused
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Sokbaro-mägi (658 m) lodehpoles.
Tobmuz
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim (Assemblee Nationale). Kaik rahvaz valičeb sen 83 ühtnijad nelläks vodeks.
Gajan
Istorii
Vn 1966 26. päiväl semendkud Gajan tedištoiti ripmatomut Sures Britanijaspäi. Vspäi 1970 Gajan om olmas tazovaldkundaks.
Geografijan andmused
thumb|left|200px|Gajanan reljefan kart Gajan sijadase pohjoižpolehe ekvatoralpäi. Sada kilometrad levette sodunu alangišt vedase pidust' Atlantižen valdmeren randištod.
Eläjad
Augotižlibundan mödhe (2012): indijalaižed — 39,8%, afrikalaižed — 29,3%, segoitadud augotižlibundanke — 19,9%, indejalaižed — 10,5%, toiženke augotižlibundanke (evropalaižed, kitajalaižed) — 0,5%.