cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Termodinamik
Tedoitas termodinamikas olendoid i processoid, ku voib otta lämuz-tärtust (temperatur) niiden ümbrikirjutandan täht. Termodinamik om fenomenologine tedo, otab ühthevendoid kodviden faktoišpäi aluseks. Mänijad termodinamižiš sistemiš processad ümbrikirjutasoiš makroskopižil suruzil (lämuz, painuz, komponentoiden koncentracijad), kudambad oma kožujad vaiše sistemiden täht henegiden surenke lugumäranke, ei voi kävutada üks'jäižen molekulan i atoman täht.
Kaik om nell' termodinamikan augud: nolänz', ezmäine, kahtenz' i koumanz'. Termodinamikan käskused oma üleižed, ripmata substancijan sauvondaspäi atomiden tazopindal, sen tagut kävutadas niid tedon da tehnikan avaros satusekahašti, mugomiš küzundoiš kut energetik, lämuztehnik, fazižed päličmänendad, himižed reakcijad, kandandan nägused, mustad reigud.
Maižanduz
thumb|right|250px|Satusen aig. Villän keradand jüvänobrädindkombainal ([[Sur' Britanii)]] Maižanduz om ekonomikan sarak. Se om olmas varmitamha ristituid söndtavaroil (söm) da samha torhut tegimišton erasiden sarakoiden täht. Maižandusen sarak om üks' znamasižembišpäi, se om olmas kaikiš valdkundoiš da maiš. Läz üht milliardad ekonomižešti aktivižid ristituid radab mail'man maižanduses. Valdkundan söndtavarvaruitomuz rippub necen sarakon olendoišpäi. Nened tedod oma sidodud maižandusen problemoihe: agronomine tedo, živatvodind, melioracii, kazmusiden kazvatuz, mecankazvatuz.
Maižandusen augotižlibund om sidodud muga nimitadud tehmižen abutusiden «neolitižhe revolücijha». Nece kukerduz zavodihe läz 12 tuhad vot tagaz, produktoiden tegii ižanduz sündui, civilizacii šingotaškanzi.
Šingotesen istorii
thumb|right|250px|Maižandusen kuvad Nakhtan kaumusel, [[Amuine Egipt|Amuižen Egiptan 18. dinastijan aig]] Maižanduz živatoiden kodikoičendanke da kazmusiden kazvatusenke sündui 10 tuhad vozid sid'sai agjahižel märal, i se vajehtui znamasižikš aigaližen manradandan aigaspäi. Ezmäižen kerdan zavottihe kazvatada da kerata kazmusid planan mödhe Päivlaskmaižes Azijas, Egiptas da Indijas, edel sidä niiden mectoižendoid keratihe.
Maižandusen šingotez oli ripmatoman neniš agjoiš: Pohjoine i Suvine Kitai, Sahel'-zon Afrikas, Uz' Gvinei, Indijan pala, Amerikan severz'-se regionid. Maižandusen mahtused — kastelend, äipöudoline sistem, heretused da gerbicidad — oma sätud amuižiš aigoiš, no paremboitihe niid i saihe hüvid rezul'tatoid vaiše 20. voz'sadal. Antropologižed i arheologižed tundištused Suvipäivlaskmaižen Azijan i Pohjoižen Afrikan erazvuiččiš sijišpäi ozutadas mecjüviden kävutandoid läz 20 tuhad vot sid'sai.
Ris da hirs' oma kodikoittud nügüdläižen Kitain territorijas 8000 vodel edel m.e., bobanvuiččed da sojanvuiččed kul'turad oliba jäl'ghižikš sigä. Vodele 5000 edel m.e. ris- da durr-kul'turad oliba sijaliženke kazvatusenke Sahel'-regionas. Sijaližed kul'turad oliba kodikoittud Päivlaskmaižes Afrikas, Udes Gvinejas i Efiopijas.
Nižun da erasiden bobanvuiččiden olendan todestused 6 voz'tuhas edel m.e. oma löutud Indan alangištos. Kul'tiviruihe apel'sinid niil-žo voz'tuhil. Läz 4 voz'tuhad edel m.e. kazvatihe nižud, herneht, kunžutan semnid, ozrad da mangoid Indan alangištos. Vodele 3500 edel m.e. puvillan kazvatuz änikoiči. 3000 vot edel m.e. aigemba kul'tiviruiškanzihe ris da rogosahar. Sured lidnad oliba indijalaižil, hüvin varmitadud vill'varažomad oliba niiš.
Amerikan igähižed rahvahad kodikoičiba kukruzad, kabakuzid, kartohkad da podsolnušnikad koumes regionas.
Šumerad löuziba maižandust sen nügüd'aigaižes el'genduses vodele 5500 edel meiden erad — levitadud intensivine manradand, monokul'turoiden olend olmas, organizuidud kastelend, specializiruidud töiden kävutand. Intensivine maižanduz varmitab äjal surembad ristitišton sagedust, mi mectusen, keradusen da poimindan mahtusiden kävutandan aigan. Se mugažo andab voimusid varata liigašt produktad sezonidenkeskeižen pordon, kävutandan da möndan (vajehtamižen) täht. Maižanduzedheotandoiden da fermeroiden olend olmas andoi voimust varmitada söndtavaroil ottud toižil radoil ristituiden surt lugumärad, se vei kaikenaigaižiden armijoiden sündundannoks.
Vspäi 1492 tetab Kolumban vajehtamine kazmusil da živatoil tegihe mail'man poliden keskes. Sen paloin, äi ristituid kaikedme mail'madme tundištihe tomatanke, kukruzanke da kartohkanke. Kul'turoiden äjüz' vei maižandusen kalendarin da primetoiden sündundannoks.
Mehanizacijan hered šingotez zavodihe 19. voz'sadan lopul. Traktorad, möhembas aigaspäi — kombainad, lasktas nügüd' vaumita maižanduzradoid lujas heredas, ogibaloiš masštaboiš.
Nügüd'aigan om severz' tedogipotezoid mail'mas, kudambad sel'gitadas maižandusen istorižen šingotesen süid: oazisan teorii, piran teorii, demografine teorii, evolücijan gipotez, kodikoičendan gipotez.
Sija ekonomikas
Maižanduz kül'dütab ristitišton eziauguižid kulutuzmärid, mugažo se om udištajan torhuden purde nügüd'aigaižen tegimišton täht. Valdkundan ekonomikan tazopind nägub kerdalaz maižandusen palan mödhe kogosüdäiproduktas. Kävutadas mugažo maižandusen radnikoiden palad ekonomižešti aktivižen ristitišton keskes ozutamha ekonomikan olendad. Kaks' šingotesen tazopindad da maižanduztegimišton mahtust om olmas: ekstensivine i intensivine.
Ekstensivine šingotesen mahtuz — konz produkcijan pästand ližadub semenduzpindoiden levitandal, kabjživatišton lugumäran ližakazv, ottud maižandusel lugumäran ližadamine oma olmas. Mugoman ekonomikan valdkundad nimitase agrarižikš valdkundoikš. Mehanizacii, himizacii da melioracii oma vähän šingotadud niiš.
Intensivine šingotesen mahtuz harakterizuiše nenil tundusil: organizacii tedon mödhe, tehmižmahtusen kaikenaigaine ližaduz, uziden tehnologijoiden, maižanduzmašinoiden sistemiden, gerbicidoiden da miniraližiden heretusiden kävutand, tedoiden rezul'tatoiden otand kävutamižhe (genoman inženerii, biotehnologii, robototehnik da elektronik). Evropan da Pohjoižamerikan postindustrialižed valdkundad oma mugoiženke ekonomikanke, mugažo uded industrialižed valdkundad. «Vihand kukerduz» tegihe šingotadud maiš 20. voz'sadan keskuses. Ottud maižandushe pala om 2..6% ekonomižešti aktivižes ristitištos.
Söndtavaroiden pästandan ületandan krizis oleleb erasiš šingotadud valdkundoiš. Kaik om vastkarin agrarižiš valdkundoiš, sigä problem söndtavaroidenke (näl'g da alasömine) om üks' znamasižišpäi.
Šingotadud industrialižed valdkundad abutadas maižandusele, anttas aburahoid, hot' oliži ližakahamb vedada söndtavaroid vähän šingotadud maišpäi. Azj om siš, miše šingotadud maižanduz om valdkundan varuitomuden sisteman üks' paloišpäi, muga valdkundan rippund toižiš maišpäi tegese penembaks.
Sarakon da regioniden eriližused
Maižandusen sarakon päeriližused:
Agrarižed resursad i maižandusen specializacii erinedas lujas regionidme. Erištadas viž termišt vöd, ičeze kazmusiden da živatoiden keraduz kezvatase kaikuččes niišpäi.
Struktur
Maižanduz mülüb agrotegimištkompleksha i mülütab alemba kirjutadud päsarakoid:
Zaraisk
Zaraisk (Зара́йск) om Venäman lidn Moskvan agjan suvipäivnouzmas. Se om Zaraiskan lidnümbrikon (edel vn 2017 vilukud — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kahtes aigkirjas vl 1146 kuti Osötr-lidn, sid' vl 1225 kuti Krasnii. Oli muretud mongoližil sodavägil vl 1237. Mainitase möst 14. voz'sadal kuti Novgorodok Osötral, se kändihe Moskvan valdkundan palaks vl 1521. Kivine Kreml' om saudud vll 1528−1531 Vasilii III-carin käskön mödhe kaičemha valdkundad suvespäi kalaidajiden heimoiden londoišpäi. Zaraisk sai makundan lidnan statusad vl 1778. Üks'jäine nügüdläine lidnan nimituz om olmas 19. voz'sadaspäi. Raudte tuli lidnha vl 1870. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli alastunu nacistoiden bombardiruindale vn 1941 lopus.
Zaraisk šingotase kengiden fabrikal i höunehtegesiden fabrikal, metallurgižel kompanijal, avtokohendusen edheotandoil, sömtegimištol (leibänkombinat, jomad).
Geografijan andmused
Zaraisk-raudtestancii radab lidnas 20-kilometrižen sarakon lopus Luhovici-stancijaspäi vaiše jüguiden täht, ei ole passažirühtenzoitust raudtedme vspäi 1969.
Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 17 156 eläjad, vl 1959 — 20 789 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 645 ristutud. Otab pol't lidnümbrikon ristitištos. Kaikiš suremb ristitišt oli 26..27 tuhad eläjid vll 1979−1992 (27 205 rist. vl 1990). Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (nügüdläine variant om olmas vspäi 1681), Joann-endustajan päjumalanpert' (om saudud vll 1901−1904), kuz' jumalanpertid i nell' časounäd oma olmas lidnas.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Zaraiskan pedagogine kolledž i Luhovicin agrariž-tegimištoližen tehnikuman kaks' filialad.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad *
Lahdenpohjan rajon
Lahdenpohjan rajon (venäkelel: Лахденпохский район, Lahdenpohjan piiri) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om Lahdenpohj-lidn. Siš eläb rajonan ristitišton viž ühesandest.
Istorii
Kurkijokin rajon oli sätud vn 1940 heinkus enččel Suomenman territorijal, sidä anttihe Tal'vsodan jäl'ghe. Kurkijoki-žilo tegihe rajonan keskuseks. Vspäi 1941 (15. eloku) vhesai 1944 (sügüz'ku) Suomenman sodaväged oliba rajonas. Vl 1945 vilukun 20. päiväl sirtihe rajonan keskust Lahdenpohjaha. Vl 1958 keväz'kun 12. päiväl likvidiruihe sidä rajonad.
Vl 1970 tal'vkun 22. päiväl erištuihe Lahdenpohjan rajonad Sortaval-lidnale alištunudes territorijaspäi.
Geografijan andmused
Lahdenpohjan rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmaine taho. Pind — 2 180 nellikkilometrad (17nz' sija tazovaldkundas 18späi).
Om röunoid 3 Venäman rajonanke, mugažo Suomenmanke:
Rasputina Maša
Biografii
Alla om sündnu Inskoi-žilho.
Lahdenpohjan rajon
Geografijan andmused
Ladog lainištab rajonan suvipäivnouzmaižid randoid. Joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha.
Rasputina Maša
Biografii
Maša äneti ezmäine soline studine «Городская сумасшедшая»-al'bom vl 1991.
Lahdenpohjan rajon
Geografijan andmused
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase 5 municipaližhe ühtnikha: 1 lidnankund da 4 küläkundad.
Rasputina Maša
Kanz
Pajatai naine om lähtnu mehele kaks' kerdad. Viktor Zaharov om hänen nügüdläine mužik (vspäi 1999). Mašal kaks' tütärt oma olmas: Lidija-tütär (om sündnu vl 1985) da Marija-tütär (om sündnu vl 2000).
Lahdenpohjan rajon
Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 16 391 ristitud, vl 2010 — 14 235 ristitud.
Rasputina Maša
Irdkosketused
Kategorii:Poppajatajad Kategorii:Venäman pajatajad Kategorii:Pajatajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Kemerovon agjaha Kategorii:Sündnuded vl 1964
Lahdenpohjan rajon
Eläjad
Kaik om 51 eländpunktad rajonas (vl 2005), sidä kesken 1 lidn da 50 külänvuittušt žilod.
Vanh Kupavn
Vanh Kupavn (Ста́рая Купа́вна) om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Mülüb Bogorodskan lidnümbrikho (edel vn 2018 kezakud — rajonha), sen kahtenz' surtte lidn i eländpunkt.
Lahdenpohjan rajon
Eläjad
Ei ole toižid surid eländpunktoid (Kurkijoki-žilo — 933 rist. vl 2013).
Vanh Kupavn
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Ivan Kalita-ruhtinasen poigiden vn 1348 kirjeižes kuti uz' žilo Kupavnan randal, tošti vn 1353 dokumentas (oficialižen alusenpanendan voz'). Šingotaškanzihe tehmišton žiloks 18. voz'sadan keskes, šuukkanghiden fabrik radaškanzi sil aigal. Časuiden tegim i himine tegim radoiba 19. voz'sadal. Himiž-farmaceftine kombinat radaškanzi vl 1936. Lidnanvuitte Vanh Kupavn-žilo sai lidnan statusad vl 2004.
Lahdenpohjan rajon
Eläjad
Rahvahad (vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, enamba 0,4%) : venälaižed — 82,5%, vaugedvenälaižed — 6,5%, ukrainalaižed — 4,3%, karjalaižed — 2,1%, čuvašalaižed — 1,0%, totarlaižed — 0,9%, suomalaižed — 0,7%, toižed rahvahad — 2,0%, rahvahuden ozutandata — 0,01%.
Vanh Kupavn
Istorii
Vanh Kupavn šingotase himiž-farmaceftižel kombinatal, himižreaktividen koumel edheotandal, eksperimentaliž-mehanižel tegimel, lämuz- i vilugoitmižmašiništon tehmižel, sauvondmaterialiden pästandal (sauvondmujud — koume edheotandad, gazbetonblok, vanund rosttumatomas terasespäi), gal'vanižiden elementoiden edheotandal, izotopoiden kompanijal, villkanghiden edheotandal i čulkfabrikal, logistikan keskusel, kalankazvatusen järedal Biserovskii-kombinatal ani suvipäivlaskmha lidnaspäi. Venäman tedokeskuz biologižikš aktivižiden substancijoiden varuitomudes radab lidnas mugažo.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Ph. Stroican jumalanpert' vl 2014 Lidn sijadase lidnümbrikon päivlaskmas, Kupavink-jogen hural randal tobjimalaz (Купавинка, Kläz'man oigedpol'ne bassein), 140..145 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Padosein jogel sädab Kupavinskii-uitod (0,27 km²) lidnan päivlaskmaižes palas. Biserovon kalankazvatusen vezivaradimed (läz 10 km²) levitasoiš ani suvipäivlaskmha Vanhas Kupavnaspäi enččil turbazsoil. Reliktine Biserovo-järv (1 km², Kläz'man bassein) om 4 km suvipäivlaskmha lidnaspäi.
Matkad lidnaspäi Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 22 km päivlaskmha. Toižed lähembaižed lidnad oma Losino-Petrovskii 6 km pohjoižhe, lidnümbrikon Noginsk-keskuz 15 km päivnouzmha, Elektrostal' 20 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha, Elektrougli 7 km suvhe, Balaših 5 km suvipäivlaskmha i päivlaskmha.
«Volg»-avtote (M7-trass) om lidnan pohjoižröunaks. Kümnekilometrine raudtesarak tuleb lidnha «Moskv (Kurskan päraudtestancii) — Vladimir»-keskustan Kupavn-stancijaspäi, se radab 5 km suvipäivlaskmha orhal vspäi 1898.
Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 14 688 eläjad, vl 1959 — 16 263 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 811 ristutud. Otab ühesandest lidnümbrikon ristitištos. Kaikiš suremb ristitišt oli 24..25 tuhad eläjid vll 1979−1989 (25 052 rist. vl 1989) i om nügüd' (vl 2020). Ortodoksižen hristanuskondan ph. Stroican jumalanpert' (om saudud vl 1751) i koume časounäd oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,7%, totarlaižed — 1,3%, ukrainalaižed — 1,2%, toižed rahvahad — 3,8%.
Professionaližen opendusen aluzkund om «Energija»-kolledžan (baziruiše Reutov-lidnas) Vanhan Kupavnan filial.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad Kategorii:Bogorodskan lidnümbrik (Moskvan agj)
Hičkok Al'fred
Al'fred Džozef Hičkok-ižand (Sir Alfred Joseph Hitchcock; sünd. 13. eloku 1899, Leitonstoun, Sur' London, Anglii, Sur' Britanii — kol. 29. sulaku 1980, Bel' Eir, Los Andželes, Kalifornii, AÜV) oli britanine da amerikaine fil'miden režissör, prodüser, scenarist.
Kinon režissöran sädamine om sidotud «triller»-žanrha (angl. thrill-sanaspäi — «säru») da «saspens»-tärtushe (angl. suspense — «kingitez»). Mahtoi säta holdujan märhapanmatomuden da kingitadud varastusen atmosferad ičeze fil'miš. Sädandan aigas fil'mzi 55 kinofil'mad da 17 fil'mad «Al'fred Hičkok ezitab»-TV-serijha. Erašti ozutihe fil'miš kameo-roliš.
Biografii
Laps'aigas kazvoi burkol. Openui Londonan kahtes kolledžas, sid' Inženerijan da navigacijan školas i ühtes kävui kundelta lekcijoid čomamahtontedos Londonan universitetas. Sädi kar'jerad vozil 1921−1976. Täuz'igäižel harjeni ozutada «must jumor» ümbärdajile.
Edel 1939 vot Al'fred radoi Sures Britanijas, sai kahtent (AÜV:oiden) rahvahanikust vl 1955. Sai «Oskar»-premijad «Rebekka»-fil'mas 1940 vodes (voden parahim fil'm). Ei voind kacta ičeze fil'mid, opak oli.
Kanz
Vspäi 1926 oli nainu, eli Al'ma Revil'-akanke surmhasai. Üks'jäine laps' Patricija-tütär om sündnu vl 1928, vll 1950−1978 om ranu aktrisaks, koume tütrentütärt om hänespäi.
Irdkosketused
Kategorii:Suren Britanijan prodüserad Kategorii:AÜV:oiden prodüserad Kategorii:Suren Britanijan režissörad Kategorii:AÜV:oiden režissörad Kategorii:Suren Britanijan scenaristad Kategorii:AÜV:oiden scenaristad Kategorii:Kinoscenaristad Kategorii:Sündnuded vl 1899 Kategorii:Prodüserad kirjamišton mödhe Kategorii:Režissörad kirjamišton mödhe Kategorii:Scenaristad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Londonha Kategorii:Kolnuded Los Andželesas
Ramenskoje
Ramenskoje (Ра́менское) om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan suvipäivnouzmas. Se om agjan 14nz' lidn eläjiden lugun mödhe, Ramenskojen lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2019 semendkud — rajonan).
Istorii
Ramenje-tahond («mecanröun» venän kelespäi) mainitase vl 1328 Ivan Kalita-ruhtinasen kirjeižes. Eländpunktan aluz om pandud 1770-nzil vozil kuti Novo-Troickoje, sid' Troickoje-Ramenskoje, möhemba nimitihe nügüdläižikš. Šingotihe tekstilin fabrikal vspäi 1831 (vspäi 2007 kaik enččed cehad oma anttud kortomha). Kätihe žilod makundan keskuseks vl 1924, se sai lidnan statusad vn 1926 15. päiväl keväz'kud.
Ramenskoje šingotase elektrotehnižel tegimel, ladimensauvomižen kahtel tegimel, mehanižel tegimel, perlitan tegimel, sömtegimištol (maidtegim, lihakombinat, sömkombinat, kiruhkeitosiden tegim), kosmetikan edheotandoil.
Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 28 405 eläjad, vl 1959 — 46 465 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 96 317 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) kaks' videndest. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', se ületi 100 tuhad vl 2013.
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,4%, ukrainalaižed — 1,4%, uzbekad — 1,4%, armenijalaižed — 1,3%, toižed rahvahad — 4,5%.
Maksvell Džeims Klerk
Džeims Klerk Maksvell (James Clerk Maxwell; sünd. 13. kezaku 1831, Edinburg, Šotlandii, Sur' Britanii — kol. 5. kül'mku 1879, Kembridž, Anglii, Sur' Britanii) oli šotlandijalaine fizikantedomez', matematikantedomez', mehanikantedai da melestegii.
Biografii
Džeims Klerk openui Edinburgan i Kembridžan universitetoiš. Radoi opendajan Aberdinan universitetas (1856−1860), sid' Londonan Kings-kolledžas (1860−1865). Ühtni Komitetha etaloniš (1861−1863), tariči elektromäričemižühtnikoid, kudambid (om, amper, vol't) Rahvahidenkeskeine elektrikoiden kongress vahvišti vl 1881. Vozil 1871−1879 oli professoran Kavendišal nimel nimitadud fizikan laboratorijas Kembridžan universitetas.
Tedotöd
Maksvell pani klassižen elektrodimanikan alusid (Maksvellan tazostused), ližazi «sirdandan joksuz»- da «elektromagnitine kend»-tärtusid. Om gazoiden kinetižen teorijan alusenpanijoiden keskes. Tedomez' sai molekulärižen fizikan i termodinamikan tarbhaižid rezul'tatoid (Maksvellan termodinamižed korreläcijad, Maksvellan ohjandim «nozoluz — gaz»-fazsirdandan täht).
Vl 1861 Džeims Maksvell ozuti ezmäižen mujufotokuvan, koumen mujun kävutandan fotografijas melestegii, mujun kvantitativižen teorijan sädai. Jäti meile tedoidusid mehanikas (Maksvellan teorem kinktusen/elastižusen teorijas, tedotöd seižujas likundas), optikas, matematikas. Oli ezinenas statistikan mahtusiden kävutandas ümbrikirjutamha fizižid processid. Oli tehnu tedon populärižeks, sauvoi severz'-se tedoladimid.
Personaline elo
Vspäi 1859 oli nainu, eli Ketrin-akanke (neiččel Devar-kanzannimenke, 1824−1886), ei olend lapsid naimiželos. Navedi Šotlandijan runoištod, kirjuti da pästi ičeze runoid.
Irdkosketused
Kategorii:Suren Britanijan fizikantedomehed Kategorii:Suren Britanijan matematikantedomehed Kategorii:Mehanikantedomehed Kategorii:Suren Britanijan tedomehed Kategorii:Fizikantedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Matematikantedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Tedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Edinburgha Kategorii:Kolnuded Kembridžas
Janczi
thumb|right|350px|Janczi-jogen bassein Janczi (vai Janczinjogi, 長江 / 长江, pin'jin': Cháng Jiāng, vepsän kirjamil Čanczän «pit'k jogi», alajoksmuses mugažo istorižešti 揚子江 / 扬子江, pin'jin': Yángzǐ Jiāng, vepsän kirjamil Jancziczän) om Evrazijan kaikiš pidemb da täuz'vezižemb jogi. Se om koumanz' pitte mail'mas, mugažo koumanz' voččen vedhuden mödhe mail'mas. Jogi jokseb Kitain territorijadme täuzin. Se om läz 6300 km pitte, basseinan pind — 1 808 500 nellikkilometrad. Lankteb Kitain Päivnouzmmerhe läz Šanhai-lidnad.
Janczinjogen bassein katab Kitain territorijan läz videndest, läz kaikutte koumanz' valdkundan ristit eläb siš. Huanhen kartte, Janczi om kaikiš znamasižemb jogi Kitain istorijas, ekonomikas da kul'turas. Änikoičii Janczin del'tan region tegeb Kitain KSP:n videndeshesai. «Koume urad»-gidroelektrostancii seižub Janczi-jogen keskmäižes joksmuses (sauvond tuli lophu vl 2012), i se om kaikiš järedamb mugoine mail'mas. Jogi om znamasine fizine i kul'turine erigoitai pird Kitain pohjoižiden i suvižiden regioniden keskes.
Janczi jokseb ekosistemiden suren lugumäran kal't. Severz' endemižid erikoid om vai kadoi jo joges, sidä kesken kitajižed jogidel'finad (kadoiba), kitajižed alligatorad i korejižed osetrad. Nügüd'aigan jogen erased pidustad kaitasoiš, oma kel'dtahoikš.
Geografii
Joginišk sijadase päivlaskmha Geladandun Tangl-mägelpäi, Tibetan mägišton päivnouzmaižes palas, läz 5600 metrad korktusel valdmeren pindan päl. Mekongan, Janczin da Huanhen joginiškad jokstas mägišton 300-kilometrižen tarhan röunoiš.
Jogen joksmusen korktuz lujas poleneb Junnan'-agjan pohjoižes. Janczi ühtištub ičeze kaikiš znamasižembanke Han'šui-ližajogenke Uhan'-lidnas.
Janczinjogen alajoksmuz läbitab Kitain Suren tazangišton suvipalad. Siš jogen vago jagase hijamihe paksus, pähijaman leveduz om 2 km da sen enamba. Valdmerhe lankten Janczi formiruib del'tad läz 80 tuh. km² pindanke. Jogen vozne kova vedhuz ületab 280 mln tonnoid, i del't heredas ližadub — üht kilometrad 35-40 vodes keskmäras. Janczin vezi om pakuine ližasegoitusiden suren verdan tagut.
Ümbrikirjutand
Jogen režim om mussonine. Veden tazopind ližadui 10 metrad da sen enamba kerdan kümnes vodes keskmäras edel padoseiniden sauvondad. Dambad 2,7 tuh. km pitte oma saudud kaičemha ristituid, lidnoid da pöudoid sur'vedespäi. Reskveden Pojanhu- da Duntinhu-järved ottas ližaveden tobmad palad. Kävutadas jogen vezid kastlemha rispöudoid. Sen ližaks, vspäi 2002 Kitai sauvob projektan mödhe oigendamha veziden 5% Janczin basseinaspäi Huanheze. Nece kaik abutab päzda lujiš sur'vezišpäi.
Vozne vedhuz — 1070 km³ (nellänz' sija mail'mas). Merivezinouzendad levigatas jogedme 700 kilometrhasai suhištospäi.
Janczi om Kitain pävezite. Jüguiden vedamižiden mülü om 795 mln tonnoid (vl 2005). Sur' kanal vedase pidust' Kitain mererandištod, ühtenzoitab Janczid Huanhenke.
Enamba 700 ližajoged lankteb Janczihe. Vl 2013 «Koume urad»- («San'sä») da «Gečžouba»-padoseinäd sijadasoiš Janczi-joges, koumanz' «Silodu» om völ sauvomas, da koume projektiruiše.
Järedad lidnad, kudambad seištas jogen randoil, joginiškaspäi suhištole: Čuncin, Ičan, Czinčžou, Sän'nin, Uhan', Huanši, Czüczän, An'cin, Hefei, Taičžou, Jančžou, Čžen'czän, Nankin, Šanhai.
Vl 2015 81 sildad da viž tonnelid ühtenzoittas jogen randoid. Vhesai 1957 ei olend sildoid joges päliči. Pidi olda ehtatada kaikid jüguid i passažiroid toižhe randha ehtatimil.
Istorijan andmused
Suvikitain civilizacii sündui Janczin alajoksmusen randoil. Han'-dinastijan aigan da sen jäl'ghe Janczi-regionan ekonomine znamoičend ližaduškanzi. Jogen hobed klimat sättub i abutab manradandale.
Istorižešti jogi oli röunaks Kitain Pohjoižen da Suven keskes, sikš miše oli jüged ehtatadas. Äi torid tegihe pidust' joged, sidä kesken Tora läz Rusttoid Kall'oid vl 208 meiden erad Koumecarindan aigan.
Irdkosketused
Kategorii:Kitain joged Kategorii:Joged kirjamišton mödhe Kategorii:Kitain Päivnouzmmeri
Dmitrov
Dmitrov (Дми́тров) om Venäman lidn Moskvan agjan pohjoižes. Se om Dmitrovan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2018 semendkud — rajonan) da kaikiš suremb lidn, «sodahoštusen lidn»-arvonke vn 2008 redukuspäi.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Jurii I Pit'kkäded-ruhtinasel vl 1154 kuti lidn Jahrom-jogen sokhal randal. Ruhtinaz nimiti lidnad sündnus Vsevolod III Sur' Peza-poigan sanuden valatusiš kahtenden Dmitrii-nimen mödhe, anttihe sidä nimed ph. Dimitrii Solunalaižen oiktastuseks. Lidn šingotaškanzi torguindtel Volgan i Moskvan jogiden keskes. Dmitrov i Galič oliba ühten ruhtinazkundan keskusikš 13.-14. voz'sadal. Dmitrovan ruhtinazkund oli ripmatoman edel 14. voz'sadan kesked, sid' oli alištadud Moskvan tobmudele, om likvidiruidud vl 1569. Dmitrov sai makundan lidnan statusad vl 1781. Saudud türmatud mehil kanal läbiti lidnan istorižid fartaloid vll 1932−1937, no vedi industrializacijannoks. Toižen mail'man sodan aigan tahond suvhe lidnaspäi oli okkupiruidud nacistoil kahteks päiväks vn 1941 lopus.
Dmitrov šingotase ekskavatoriden tegimel, freztömašinoiden tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (sildraudbetonkonstrukcijad, saiding, pumaterialad, elektrokabeliden koume edheotandad), sömtegimištol (lihakombinat, maidtegim, vauktuškombinat), pakuitesen tegimil (alüminiilent, stökolmülüd, gofr), mugažo trikotažan edheotand i meblin fabrik ratas lidnas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalas, Kanalan Moskvan nimed päivnouzmaižel randal läz täuzin, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 50 km suvhe. Lähembaine lidn om Jahrom 3 km suvipäivlaskmha.
Dmitrov-raudtestancii radab lidnan suvipäivlaskmas vspäi 1901, sijadase kanalan randanno, elektrojonused lähttas Moskvan Savölovon päraudtestancijaspäi. Toine stancii om Kanalstroi lidnan pohjoižröunanno. Lidn om raudtesol'm, ühtenzoitase oikti nenidenke lidnoidenke: Dubn, Krasnii Holm (Tverin agj), Aleksandrov (Vladimiran agj). Moskvan agjan sur' avtogengaz (A108-trass) läbitab lidnan pohjoižpalad. Jüguport radab kanalan randal.
Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 25 029 eläjad, vl 1959 — 34 518 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 61 305 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) kaks' videndest. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', se om enamba 64 tuhad eläjid vll 1986−1998 (65 800 rist. vl 1992) i vspäi 2013.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,6%, ukrainalaižed — 1,3%, toižed rahvahad — 4,1%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Dmitrovan tehnikum, Dmitrovan rattematoman opendusen institut da sen kolledž, Moskvan agjan medicinižen kolledžan nomer nell' Dmitrovan filial, Moskvan üläopendusen aluzkundoiden severz'-se filialad.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad *
Gabon
Gabon (Gabon [ɡaˈbõ]), täuz' oficialine nimituz — Gabonan Tazovaldkund (République gabonaise), om valdkund Keskmäižes Afrikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Librevil'.
Istorii
Vn 1960 17. päiväl elokud Gabon tedištoiti ičeze ripmatomudes Francijaspäi.
Vl 1961 nügüdläine Konstitucii om vahvištadud. Se om väges voziden 1975, 1991, 2003 znamasižidenke vajehtusidenke.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Gabonan topografine kart. Gabon om mavaldkundröunoiš Ekvatorialiženke Gvinejanke lodehes (röunan piduz — 345 km), Kamerunanke pohjoižes (349 km), Kongon Tazovaldkundanke (2567 km) päivnouzmas da suves. Ühthine röunoiden piduz — 3261 km. Valdkund sijadase Atlantižen valdmeren randpolel. Valdmeren Gvinejan lahten randišton pird om 885 km, se sijadase päivlaskmas da suvipäivlaskmas. Gabonan pind om 267 667 km².
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Ibundži-mägi (1575 m).
Vehk
Vehk (Menyanthes) om monotipine heim Vehkanvuiččed-sugukundaspäi, sen tipine heim. Kogoneb üks'jäižes Vehk-erikospäi (Menyanthes trifoliáta), äivozne heinäsine kazmuz.
Gabon
Geografijan andmused
Klimat om räk da neps, ekvatorialine pohjoižes i subekvatorialine toižil paloil. Jogiden verk om tihed da täuz'vezine.
Vehk
Leviganduz
Kazvab Pohjoižen mapoliškon venos klimatas, Evropan, Azijan i Pohjoižamerikan arktižiš zonoišpäi subtropikoihesai.
Gabon
Geografijan andmused
Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, diamantad, metallad (raudkivend, urankivend, niobii, marganc, kuld); toižed varad oma mec, gidroenergii.
Vehk
Leviganduz
Vehk navedib turbhikahid i mineraližid mahusid. Putub soil, kazvahtanuzil järvil i heindujil johtoil, vezištoiden randoil seižujanke vai joksijanke vitkos vedenke. Voib löuta nepsoiš mecoiš i nituil-luhtoil.
Gabon
Politine sistem
thumb|right|250px|Senatan pert'kulu om Gabonan parlamentan üläkodin ištundoiden sija [[Librevil'|Libreviliš.]] Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund dominirujanke partijanke. Valdkundan pämez' om prezident. Kaik rahvaz valičeb händast seičemeks vodeks, strokuiden lugu om röunatusita. Prezident paneb päministrad radnikusele.
Vehk
Ümbrikirjutand
Vehkan jur' om sanged pit'k. Seikh om vihand ujelii karuidekaz, sarakoičese, 15..35 sm kortte. Lehtesed oma koumepalaižed, kaik ned čereduišoiš, kazdas jurespäi. Änikuz om toppaz. Tähthaižen pojavad henod änikod oleskeldas vauktan-ruzan vai sirenin ližamujun.
Gabon
Politine sistem
Parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat (Sénat) 91 ezitajanke, agjoiden suimad da municipaližed nevondkundad valitas heid kudeks vodeks. Alakodi om Nacionaline Suim (franc.: Assemblée Nationale) 143 deputatanke. Kaik rahvaz valičeb kaikid heid (edel oli 120 deputatad i prezident pani 9 heišpäi), valdatusiden strok om viž vot.
Vehk
Ümbrikirjutand
Änikoičeb semendkuspäi kezakuhusai. Plod küpsneb heinkus-elokus. Plod om üks'palaine konorüt, avaidase kaks'haz.
Gabon
Politine sistem
Nügüdläine Gabonan prezident om Ali ben Bongo Ondimba, radab vs 2009 elokun 30. päiväspäi, valitihe järgkerdan vn 2016 27. päiväl redukud (sai 49,80%). Rose Kristiane Raponda radab päministran vs 2020 heinkun 16. päiväspäi. Parlamentan ühtnijoiden pidestunuded valičendad oliba vn 2018 6. i 27. päivil redukud (edel sidä vn 2011 tal'vkus).
Vehk
Kävutand
Keratas zell'torhudeks vehkan lehtesid (Folium Menyanthidis) änikoičendan jäl'ghe kezakun kahtendes polespäi. Tehtas karktad keitvet, ližatas kuivatud lehtesid zell'čajuihe erazvuiččenke kävutandanke.
Gabon
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Gabonan administrativiž-territorialine jagand.
Vehk
Kävutand
Lehtesiden unotez ližadab litud i tervhuden ozutajid, kehtatab rauguiden funkcijoid i heitab vähäverust, sil-žo aigal tüništoitab nervid. Keitvezi spravitab čapatesid, erasti tehtas vannoid keitvedenke diatezad (zolotuhad) vaste. Vehkan valatoituz om sapinajai, antispazmatine i anestezine.
Gabon
Administrativiž-territorialine jagand
Gabon jagase ühesaks agjaks (provincijaks, province). Agjad alajagasoiš 50 departamentaks (franc.: département).
Vehk
Homaičendad
Kategorii:Vehkanvuiččed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Heinäsižed kazmused Kategorii:Vezikazmused Kategorii:Zell'kazmused
Gabon
Eläjad
Gabonas elädas gabonalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 1 672 597 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Uskondan mödhe (2012): Riman katolikad — 42,3%, protestantad — 12,3%, toižed hristanuskojad — 27,4%, islamanuskojad — 9,8%, animistad — 0,6%, toižed uskojad — 0,5%, uskondata i uskondan ozutandata — 7,1%.
Toižed sured lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vl 2010, surembaspäi penembha): Port Žantil', Fransvil'. Vl 2006 ristitišton viž kudendest oliba lidnoiden eläjikš.
Činoi Ališa
Irdkosketused
Kategorii:Indijan pajatajad Kategorii:Pajatajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Gudžarat-štatha
Organine himii
Terminan eziauguine znamoičend el'genzi hil'nikan ühtnendoiden tedoidust kazmusiden da živatoiden augotižlibundanke vaiše. Sen tagut hil'nikan ühtnendoiden rivi ei mülü organižihe (oz., hil'nikan monooksid, hil'nikan dioksid, cianvezinik, rikhil'nik, metalloiden karbonilad), kaceltas niid anorganižikš ühtnendoikš. Hil'vezinikad oma organižiden ühtnendoiden strukturan ezikuvad.
Hil'nik sädab kaikiš surembad ühtnendoiden lugumärad muga nimitadud organogenad-elementoidenke: H, N, O, S, P. Hil'nikan mahtuz ühtenzoittas elementoiden enambusenke i säta molekuloid erazvuiččenke mülündanke da sauvondanke vedab organižiden ühtnendoiden erazvuiččendale. Vn 1999 semendkus tetihe 25 mln himižid ühtnendoid, niiden keskes 12 mln oliba organižed. Se lugu ližadui teravas, i vn 2018 sulakule registriruihe 141 mln himižid substancijoid AÜV:oiden Himižes referativižes radnikoičendas (CAS). Organižed ühtnendad (oz., nukleotidad, londuseližed aminmuiktused, hil'vezikod) vätas pärolid eläbiden olijoiden elos.
Fredrikstad
Istorii
Fredrikstad šingotase himižil tegimil i meriportal. Ende mecanpilind i laivansauvomine (vhesai 1988) oliba lidnas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Oslo-fjordan i Glomm-jogensun randoil. Matkad Ročinman röunhasai om 40 km päivnouzmha orhal vai 20 km suvhe avtotedme. Oslo-pälidn sijadase 78..90 kilometras pohjoižhe avtol.
Vl 2021 kundan eläjiden lugu oli 83 761 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2021 kahten lidnan ristitišt oli 118 992 eläjad, kaiken lidnaglomeracijan 141 708 eläjad, se om videnz' surtte valdkundas.
Jonuz
thumb|right|250px|Vedadud lämuzvedimel jügujonuz Jonuz om likundrivi raudtel lapastadud vagonoišpäi vedimenke vai motorvagonanke. Nägujad da kulundsignalad oma olmas jonusel, kudambad znamoitas sen «päd» da «händad». Erižed vedimed, motorvagonad, avtomotrisad da drezinad platformal mugažo lugetas jonusikš.
Kaikutte jonuz sab ičeze nomer joga tekeskustan täht, muga dispetčer erištab erazvuiččid jonusid.
Istorii
Päkirjutuz: Raudtetransportan istorii.
Vl 1825 sügüz'kun 27. päiväl ezmäine kundaline Stokton — Darlington-raudte oli avaitud pohjoižpäivnouzmaižes Anglijas, se oli 40 km pitte. «Locomotion»-puruvedim oli vedanu ezmäšt jonust tedme. Vl 1830 sügüz'kun 15. päiväl ezmäine Liverpul' — Mančester-raudmagistral' oli avaitud. Necil raudtel vaiše vedimed vediba jonusid, i jonusiden likund oli järgetud ezmäižen kerdan jonusiden likundan grafikan abul. Vl 1837 redukun 30. (kül'mkun 11.) päiväl Venälaižen imperijan ezmäine kundaline raudte oli avaitud — Carskoje Selon raudte (nügüdläižil koordinatoil — Vitebskan päraudtestancijaspäi Piteriš Puškin- i Pavlovsk-lidnoihesai).
thumb|left|250px|Ezmäine jonuz, «Locomotion»-puruvedim om ezinenas. Jonusiden likundan organizacii formiruiškanzihe, sidä kesken ližazihe signalizacijad likundan grafikale. Zavottihe erištada jonusid avaruzidme, sen ühtes varatoittihe vedimid signalil varutamha ičeze lähenduses. 19. voz'sadan kahtendel polel sädihe vägevambid puruvedimid, paremboičeškanzihe likundrivid, sikš miše siloi oli voimuz ližata jonusiden vedust da pigut. Kävutaškanzihe metallramoid vagonoiš puramoiden sijas. Sen ližaks, sädihe i juritihe eloho pnevmatižid azotimid, nece vei likundan varuitomut udele korktusele. Sauvoihe kaikiš surembid raudmagistralid mail'mas — Amerikaine transkontinentaline raudte AÜV:oiš i Transsib-raudte Venämas. 19. voz'sadan lopus juritaškanzihe eloho avtomatišt lapastust AÜV:oiš. Nece lapastuz laski ližata vedandkingitesid, i jonusen vedusen edesine ližaduz tegihe röunadamatomaks. Nevondkundaližen Ühtištusen raudteil kävutaškanzihe lapastust 1930-nziš voziš.
20. voz'sadan ezmäižel nelländesel jätksihe paremboita likundrived. Vedimed videnke radajale värtmudenke da sen enamba likuškanziba ottud täudehe kormadushe teil. 1920-nzil vozil tegimišt pästaškanzi nell'värtmuzližid vagonoid, niiden jügutoitmižvoind oli korktemb. Puruvedandan ližaks, elektrine vedand levigaškanzi, lidnalaižes raudtetransportas päpaloin (tramvai, metro, ezilidnalaižed elektrojonused). Vl 1924 nevondkundaližed inženerad kodviba ezmäižid mail'mas magistraližid lämuzvedimid. Päličmänend lämuzvedandale i elektrižele vedandale andoi jonusiden vedusen da piguden znamasišt ližadust, necen sün tagut puruvedimiden pästand tuli lophu šingotadud maiden enambuses 1950-nzil vozil.
Likundrivi
Klassižen el'gendusen mödhe jonuz om likui tedme čep' ühtištoittud toine toiženke vagonplatformišpäi («ajoregišpäi») — likundriven ühtnikoišpäi. Erištadas vedadud likundrivi — vagonad, kudambid kävutadas jüguiden da passažiroiden vedamižen täht, i ičelikui — vedimed da motorvagonad, ned likutadas jonust.
Vedadud likundrivi
Päkirjutuz: Vagon.
Ičelikui raudterivi
Ičelikui raudterivi pidab vedmaha jonust likumižhe. Mugoižen likundriven toižendad oma vedim, motorvagon i niiden ühtmuz — vedandagregat.
Vedim om platform raudtel ühtenke likutimenke da sen enamba. Likutim sädab kertikurod kezroil. Kezrad vastaimižpandas rel'soidenke, i kertikuro kändase vedandkingiteseks. Olii jonusen ezinenas vedim vedatoitab kaiked vagonoiden rived lapastusiden kal't. Vedimiden pätoižendad: avtonomižed (ičeze energijan purtkenke) i avtonomijata (elektruz oigeneb likutimile verkon kal't).
Motorvagon — se om vagon likutimenke. Vedimespäi erineden, motorvagonan pullänsüdäimine avaruz kävutase vedamha jüguid. Ku vedim om kadotusekaz, ka mugoižid vagonoid kävutadas — lidnansüdäimižiden da ezilidnalaižiden ajoiden aigan vedamha kebnoid jüguid vähäižin. Motorvagon ližavagonoidenke — se om kaikenaigaine likundrivi. Sidä kävutadas, päpaloin, passažiroiden vedamižen täht elektroenergijal, no počtjonused-ki oma olmas, dizel'likutimidenke mugažo. Motorvagonad i ližavagonad voidas olda miččel putui järgendusel. Motorvagonoiden lugu ližadab stancijoiden suren lugumäran statjas i lujiden pautkusiden olendan tagut.
Pirdlikutimen statjas elektroenergii kändase oikti edheastujan likundan energijaks (maglev, monorel's). Jonuz ajab induktoran da metalljonon magnitižkendoiden vastaimižpainegen tagut.
Projektiruind da lugustuz
Projektiruindan haškusel märitas päharakteristikad — jonusen vedust, sidä lugetas tonnoiden tuhil. Veduz märičeb ten keskustan läbiajandmahtust, vedimen valičendoid, vedimiden verdad i niiden sijid likundrives. Vedusen ülämäraine ližaduz alendab vedamižen arvod kerdalaz, no kucub vedimiden kormadusen ületandad, ned muretas paksumb, ičemaksarv ližadab hätkeks.
Nened parametrad märitas jonusen vedusen üläröunoid: ten pautkused, vedimiden parametrad, kaikiš mürkiden pautkusiden piduz, lapastusiden varmduz, jonusen likahtamižen sijalpäi voimuz. Sid' märitas jonusen vagonoiden lugu tetes kaikuččen vagonan toižendan ümbrimäraižes palas. Sen jäl'ghe märitas kaiken jonusen pidust tetes vagonoiden da vedimiden pidusiš. Pidab kodvda jonusen pidust, miše vasthaotandan voimuz oli kaikidme raudtestancijoidme. Se om tarbhaine, sikš miše jonusen pala voib jäda toižel tel, putta kärauzimele, nece azj veb avarijannoks.
Formiruind
thumb|250px|Lost-sortiruindstancijan park [[Vologdas.]] Raudten vagonriven formiruind tegese stancijoil, tobjimalaz sortiruindstancijoil, sen aigan erigoittas toižid vagonrivid paksus. Voib vajehtada vagonoiden järgendust peniden vedimiden abul, no nece mahtuz ei sättu surile vagonrivile (om vitk lujas). Kävutadas «sortiruindmägut»-mahtust niiden täht. Sen aigan likutadas mägudele raudterived, sen jäl'ghe edelpäi erigoittud vagonad ičeze ajadas pautkusen alle. Päivitai vaiše oigendab niiden aigaižel kärauzimil tarbhaižele tele da poleneb pigut pandud pautkusihe vitkodimil. Kompjuter voib oigeta muugotid nenid processid, voib ümbrirata 7 jonust kaikuččel časul avtomatizacijan abul. Toižin sanoin, ajadas toižikš üht vagonrived 9 minutas keskmäral.
Vagonriven formiruindan aigan muite sortiruida kerdan, kogota vagonoid da ühtištoitta niid lapastusil om vähä. Sen paloin, ei sa panda äi joudjid vagonoid jügutoittud vagonoiden edehe, vagonoid varuližidenke jüguidenke — passažirjonusihe, poukahtuzsubstancijoidenke — kebnas süttujiden jüguiden taga. Ku vagonoiden lopstancijad oma erazvuiččed, ka naprihe ühtenzoitta niid gruppihe lopstancijan mödhe.
Specialižed radnikad (ümbrikacujad/kaclijad) ümbrikactas likundrived löudmaha vigoid vagonoiden konstrukcijas, mugažo ohjandimiden murendusid jüguiden vedamižes. Lapastadas vedint vagonoihe i kodvdas azotimiden hüväd radod da niiden vaumhut kaikes jonuses, toižin pautkusen aigan jonuz voib tehtas ohjandamatoman. Ku homaičendoid ei ole, ka anttas jonusen dokumentoid i lasktas lähtta. Kodvdas azotimid ajon-ki aigan hillehtaden poletas pigut märitud znamoičendhasai.
Likundan grafik
thumb|250px|[[Jonusiden likundan grafikan ozutez.]] Jonusiden likundan grafik om magistraližiden raudteiden organizacijan aluz. Sidä mureta ei sa. Grafikan olend olmas järgendab jonusiden likundad, kävutab jonusid racionaližešti. Grafikan mödhe kaikutte jonuz sab ičeze nomer, se om parakaz ühten čuradusen täht da paratoi vastal'žen čuradusen täht. Necen nomeran ližaks, kaikutte jügujonuz sab ičeze indeks formiruindan stancijas, kudamb om olmas jonusen uden formiruindan stancijhasai. Ku jonust ei ole grafikas, ka sille anttas nomer üks'kaik, necen jonusen märhapanendan aigan.
Dispetčerohjanduz
thumb|250px|Jonusiden dispetčeran post [[Bilefel'dan päraudtestansijas (Saksanma) vl 2013.]] Jonusiden dispetčer oigendab kaikid jonusid kaikuččel tarhal. Kaik raudte alajagase «tarhoihe» — keskustoihe 100-150 km pitte tobjimalaz andmaha likundan kontrolid jonusile.
Jonusiden likundan grafikan elohopanend om dispetčeran pätegend da velguz. Toižil radnikoil om velgusiš panda eloho hänen käsköd vastustamata. Sen ližaks mašinistad da toižed holitajad jonuzradnikad tehtas stancijan päivitajan käskön mödhe. Päivitajad mugažo alištudas jonusen dispetčerale. Ühtele dispetčerale sab kontroliruida severz' tarhoid.
Raudtelämoiden signalizacii
thumb|250px|ER2-elektrojonusen kabinas, lüksofor nägub fotokuvan huran röunanno. Ezmäižil vozil jagoihe jonusid raudteil aigkeskustal. Likundan paksuz ližazi teravas, i nece metod ozuti ičeze vällüzid. Kävutaškanzihe jagandan avaruden mödhe. Ezmäi lasktihe ajada vaiše üht jonust kahten lähembaižen stancijan keskes. Sädamha kontrolid, eziauguižin kävutihe semaforid kuti laivoil, sid' kävutaškanzihe lüksoforid. Raudtelüksofor ozutab kel'dandsignalid normaližes olendas. Laskendsignal ozutase, vaiše ku distancii lüksoforan taga om joudai. Möhemba jagaškanzihe stancijoidenkeskešt pidustad blokoihe-tarhoihe. Blokan-tarhan piduz rippub neniš kriterijoišpäi: lugustuzinterval mödaižiden jonusiden keskes, ten profil', likundan piguded, jonusiden veduz da piduz, mugažo azotimiden effektivižuz. Blokad-tarhad oma 1 kilometran pitte da sen enamba tobjimalaz. Nügüd'aigaižed lüksoforad ozutadas joudjiden blokoiden-tarhoiden lugumärad kel'dand- da laskendsignaliden ližaks. Sen tagut mašinistad voidas teta ten ümbriolendas edelpäi da ohjastada jonusid korktembidenke piguzidenke. Kiruhlikutimen aigan kävutadas avtomatišt signalizacijan vedimen täht. Pen' lüksofor om mašinistan kabinas, se toštab sijatud raudteinno lüksoforan ozutandoid. Šifruidud signal lüksoforan ozutandoiš tuleb kabinha rel'soidme.
Jonusen radnikad
Konz om severz' vedimid vai tungii vedim kävutase, ka vedimen brigadale pidab olda kaikuččel vedimel, sen aigan abuvedimiden mašinistad alištudas ezinenahižen vedimen (likundan čuradusen mödhe) mašinistale. Ku vedim radab hilel, ka lämbitai-ki mülüb vedimen brigadha. Konduktor mülüb brigadha passažiroiden täht. Sen ližaks, vagonoiden vejad da jonusen pämez' holitadas passažirjonuses. Restoranvagonad da počtvagonad oma keitimpolen da počtan radnikoiden holiš sättukahašti. Ižanduzjonushe pandas radoiden pämest vai hänen mest täuzidenke valdatusidenke. Mugažo pandas jonusiden keradajad manevriruimha jonusil.
Nügüd'aigan üks' mašinist ohjastab erasil passažirjonusil, eskai abunikoita («personaline vastusenpidand»).
Energomašiništ
Jonusen energetik om kaik sen generatorad da energijankulutajad ladimed, mugažo ekspluatirujad sistemad. Kulutadud jonusel energijan enambuz kävutase vedandaks, toižin sanoin, likutamha jonust. Abusistemad (lämbituz, pidatuz, tulleitamižsistem) kulutadas energijan palad, no se om vaiše elektruz. Elektrogenerator, akkumulätorbatarei da kaikenaigaižen joksusen toižetimed vajehtujaks joksuseks oma tarbhaižed passažirjonusen täht.
Azotimed
Nügüd'aigaižed jonused vedadas tuhad tonnoid, ajadas lujidenke piguzidenke. Sen rezul'tataks, likui jonuz om sur'kuludenke kinetiženergijanke. Sil-žo aigal jonuz ajab siledoil metalližil kezroil siledoidme rel'soidme, i hillenduzpidustan piduz rippub azotimiden effektivižusespäi vaiše.
Azotimiden toižendad oma frikcižed, pnevmatižed, magnitižrel'sazotimed, aerodinamižed azotimed. Mugažo kävutadas hillendusid likutimel i likutimen avaidust tagalikumižhe (reversivine hillenduz).
Irdkosketused
Kategorii:Likkuimed
Nobelän premii
Nobelän premii (Nobelpriset [nʊˈbɛ̂lːˌpriːsɛt], Nobelprisen, Nobel Prize [ˈnoʊbɛl]) om üks' kaikiš arvokahembiš rahvahidenkeskeižiš premijoišpäi. Sihe mülüdas mötal', diplom i rahalahj läz 1 mln US$ surtte. Anttas joga vodel vspäi 1901 kaikiš znamasižembiš tedoidusiš i löudusiš, järedas tondas ristitkundan kul'turha vai šingoteshe. Tedotadas laureatid redukun zavodindas.
Premii om alusenpandud Ročinman Al'fred Nobel'-himikan-inženeran da edheotajan (1833−1896) zavetoičendan mödhe. Viž arvlahjad oma sätud vl 1895 neniš sarakoiš: himii, literatur, mail'man kožund, fizik, medicin (fiziologii). Arvlahj ekonomikan tedoidusiš om alusenpandud Ročinman Riksbankal (keskuzbankal) vl 1968 i andase vspäi 1969, no se ei ole Nobelän premijaks formaližikš. Arvlahjan mail'man kožundas laureat valičese i lahjatase Norvegijan Oslo-pälidnas, pandas toižiden arvlahjoiden laureatid Ročinmas ceremonijanke Stokhol'mas.
Rahalahj, Nobelän komitetan i ceremonijan rajadused makstas Nobelän fondan rahoišpäi. Sen fondan statut om pädokument arvlahjan tondan ohjandimidenke. Vaiše eläbile personile sab oigeta premijad, mail'man kožundan arvlahj andase organizacijoile-ki. Voib ei antta premijad ku ei ole sättujid kandidatoid. Premii andase kerdan elos tobjimalaz. Voib jagada premijad kahten tedotön kesken, i lahjoitud mehiden lugu oleleb koume vai sen vähemba.
Nobelän komitet röunati nominacijoiden lugud. Mail'mas om Nobelän premijan analogoid neniš sarakoiš: matematik i informatik, geografii, muzik, čomamaht, arhitektur.
Eläb ezituz om tarbhaine sanudes premijad laureataspäi, hän pagižeb muga nimitadud «Nobelän memoriališt lekcijad», Nobelän fond publikoičeb sidä erižes tomas.
Segežan rajon
Segežan rajon (Сегежский район, Segežan piiri) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om Segež-lidn. Rajonan ristitišton viž seičemendest eläb siš.
Istorii
Rajonan aluz om pandud vl 1927 Karjalha, elokun 27. päivän VCIK:an käskön mödhe. Panihe Nadvojicid (Vožmosalm, suom. Vojatšu) sen keskuseks (20 km pohjoižhe Segežaspäi), vspäi 1929 — Maigub-žilo. Rajonad likvidiruihe vl 1930 sulakun 20. päiväl.
Suren Tatanman sodan aigan Vigjärv oli röunaks NSTÜ:n i Suomenman sodavägiden keskes. Segež oli nevondkundaližen frontan eziröunas.
Vl 1945 udessündutihe Segežan rajonad Medvežjegorskan da Rugjärven rajoniden paloišpäi i panihe Segež-lidnad sen keskuseks. Vozil 1991−2005 Segež-lidn oli alištunu tazovaldkundan tobmudele oikti.
Geografijan andmused
Segežan rajon om Karjalan Tazovaldkundan päivnouzmaine taho. Pind — 10 723 nellikkilometrad (8nz' sija tazovaldkundas 18späi). Mec katab rajonan pol't (4 900 km²), se om kavag'mec tobjimalaz. Sod ottas koumandest (3 600 km²). Saum vezid — videndez.
Om röunoid 4 Venäman rajonanke:
Znamasine jogi om Vig, se om Vaugedmeren-Baltijanmeren veziten pala vspäi 1933. Kaikiš surembad järved-vezivaradimed oma Vigjärv (suom. Uikujärvi, 1143 km²) rajonan keskuses da Segjärv (suom. i karj. Seesjärvi, 815 km²) rajonan suvipäivlaskmaižel röunal. Kaik om 487 järved da 9 joged rajonas.