cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guaranin kel'
thumb|right|250px|Guaranin kelen levigandusen kart (2015) Guaranin kel' (ičeze nimituz: avañe'ẽ [ʔãʋãɲẽˈʔẽ] «ristituden kel'», mugažo guarani-nimituz kävutase, guaraní) om üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi, guarani-rahvahan i sen heimrahvahiden kel'. Mülüb tupi-kel'kundha, sen tupi-guarani-sarakho.
Kelen reguliruidorganizacii om Guarani-kelen akademii (Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ, Academia de la Lengua Guaraní), radab vn 2013 kezakuspäi Paragvain Asunsjon-pälidnas.
Leviganduz
Guaranin kel' om Paragvain i Bolivijan valdkundkel', Argentinan pohjoižen Korr'jentes- da Misiones-provincijoiden oficialine kel'; mugažo sil pagištas Brazilijan suves.
Akapul'ko
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1531. Sai monopolijan oiktust torguindan Filippinoidenke täht vl 1573, muga kändihe znamasižeks lidnaks. Panihe San Diego-lidnusen alust (nüg. mülüb lidnha) kaičemha Akapul'kod merirazbainikoišpäi. 1950-nzil vozil se šingotihe tetabaks kurortaks AÜV:oiden elokahil mehil da Gollivudan tähthaižil.
Guaranin kel'
Leviganduz
Pagižijoiden lugu om läz kut polenke millionad ristituid (mamankeleks i toižeks keleks, 2020). Paragvain eläjiden pol' pagižeb vaiše sil, toižiden eläjiden kahtenz' kel' om ispanijan kel' päpaloin. Ispanijan kel' jäb üks'jäižeks oficialižeks üläopendusen sferas.
Akapul'ko
Istorii
Akapul'ko šingotase turizmal (no murdod telustadas meres i kül'bet'randoil), sömtegimištol (maidproduktad, jomad, jä, sijaline keitand), cementan i elektrusen tehmižel. Kurortnikad oma meksikalaižed tobjimalaz.
Guaranin kel'
Leviganduz
Vikipedii guarani-kelel om avaitud vl 2005, ezmäine toižetuz om tehtud sen ezitegeses vl 2003.
Akapul'ko
Geografijan andmused
Lidn sijadase valdkundan suves, Tünen valdmeren süvän merikaran randal, 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad štatan Čil'pansingo de los Bravo-pälidnhasai om 80 km pohjoižpäivnouzmha-pohjoižhe orhal vai 86 km avtotedme, Mehikohosai om 295 km pohjoižhe orhal vai 375 km avtotel.
Guaranin kel'
Ümbrikirjutand
Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.
Akapul'ko
Eläjad
Vn 2010 Meksikan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 673 479 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Läz 1 mln eläjid om ezilidnoidenke 3 538 km² pindal.
Transport
Avtobusad, taksid i valdkundaližed maršruttaksid («kolektivo») oma kundaližeks transportaks lidnas. Laivkruizad ratas kurortnikoiden täht.
Guaranin kel'
Ümbrikirjutand
Sugun kategorijad ei ole. Nazaline garmonii om keles. Sanoiden järgenduz om joudjaline, no VO-järgenduz om levitadud.
Akapul'ko
Transport
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport Huan Al'vares-jenaralan nimed (ACA, 739 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase 26 km suvipäivnouzmha lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Torontoho, Monrealihe i Hjustonhasai, mugažo Meksikan järedoihe lidnoihe (Mehikoho päpaloin, Tihuan, Monterrei, Gvadalahar).
Irdkosketused
Kategorii:Meksikan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Gerrero
Guaranin kel'
Ümbrikirjutand
Velgsanad mail'man keliš guaranin kelespäi: piranj (< pira nya «raudad»), jaguar, tapir (živatad), keš'ju (pähkim), tapiok (jauh maniokaspäi).
Homaičendad
Kategorii:Indejižed keled Kategorii:Keled i dialektad kirjamišton mödhe Kategorii:Argentinan keled Kategorii:Bolivijan keled Kategorii:Brazilijan keled Kategorii:Paragvain keled
Aimaran kel'
thumb|right|300px|Aimaran kelen levigandusen kart (vn 1984 andmused) Aimaran kel' (ičeze nimituz: aymar aru) om üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi. Mülütadas aimar (haki)-kel'kundha.
Kelen ezmäine grammatik om sätud Ludoviko Bertonio-papil vl 1603, hän-žo kogozi ezmäšt vajehnikad vodele 1608. Aimaran kel' om agglütinativiž-polisintetine, sanoiden järgenduz om SOV. Kelen logik om koumevariantine (trinarine) äjiden toižiden keliden erineden, kudambiden logik om kaks'variantine (binarine).
Homaičendad
* Kategorii:Indejižed keled Kategorii:Keled i dialektad kirjamišton mödhe Kategorii:Bolivijan keled Kategorii:Čilin keled Kategorii:Perun keled
Kamčatkan randan lidnad
Kaik om koume lidnad (город, sidä kesken üks' SATÜ) i 2 lidnanvuittušt žilod (ven. посёлок городского типа) Kamčatkan randas.
Lidnad
* lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.
Homaičendad
Kategorii:Lidnoiden nimikirjutesed Venälaižen Federacijan subjektoiden mödhe
Kalendar'
thumb|right|400px|Oficialižikš kävutadud kalendarid mail'man valdkundoidme (2019, voib olda toižid kalendarid religijan sferas): {{legend|#008000|Grigorianine kalendar'}} {{legend|#008080|Grigorianine kalendar' toižen eran kävutandanke}} {{legend|#ff0000|Toižed kalendarid}} {{legend|#ff8000|Grigorianižen i nacionaližen kalendariden paralleline kävutand}} Kalendar'  (calendarium «velgkirj»: Amuižes Rimas velgnikad maksoiba procentoid kun ezmäižil päivil-kalendoil) om aigan suriden keskustoiden lugendsistem, om alusenpandud taivhaližiden hibjoiden (Päiväine i/vai Kudmaine) likundan periodižusel.
Nimitadas kalendarikš voden päividen nimikirjutest jagandanke nedalikš i kuikš znamoitud praznikoidenke. Pästtud periodižikš tedonandmižkirj ližatedoidenke joga päiväle nimitase kalendarikš mugažo.
Toižendad
Kaikiš enamba levitadud mail'mas om grigorianine kalendar', siš kalendar'voz' zavodiše 1. vilukud i lopiše 31. tal'vkud. Sen ližaks, tetas enamba mi 60 kalendarid mail'man rahvahil.
Istorii
Ezmäižed kalendarid libuiba sän cikližiden vajehtusiden lugendan tarbhaižusespäi. Vozne «kalendarine rengaz» oli sätud živatvodijoiden pol'kalaidajil heimoil Nabta-Plais (nüg. Egiptan territorijal) läz vit tuhad vozid EME, voden zavodind oli znamoitud Sirius-tähthan tulendal. Se kalendar' abuti märita heimole, konz varastada sättujan paimnemha vihmsezonan augud i lopud. Gozekan rengaz (nüg. Saksanmas) oli sätud läz sil-žo aigal, sen lugend zavodihe Päivänvauktusen kaikiš lühüdambal hätkeližusel.
Venäman vanh i uz' stilid
Evropan maiden tobman palan erineden, Venäma vajehti julianišt kalendarid grigorianižeks äjan möhemba 1582. vot. Voden 1918 aigan se tegihe erazvuiččikš valdkundan paloidme rahvahanikoiden sodan tagut, kontroliruidud bol'ševikoil palas 14. uhoku tuli vilukun 31. päivän taga kerdalaz.
Pu (znamoičendad)
Pu voib znamoita:
Terek
Terek om gidronim i eländpunktoiden riven nimituz türkižen augotižlibundanke ezimeletaden, mugažo toižed tärtused. Se voib znamoita:
Wahrheit oder Pflicht
«Wahrheit oder Pflicht» (Tozi vai velg) om saksalaižen Oomph!-muzikgruppan kahesanz' studine al'bom. Se om pästtud vn 2004 8. päiväl uhokud.
Al'bom om sätud metal-stilin erazvuiččiš čuradusiš: indastrial, gotik, al'ternativine. Sai korktoid sijid saksankel'židen maiden čartoiš.
Homaičendad
Kategorii:Oomph!:an al'bomad Kategorii:Al'bomad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 2004 al'bomad
Pu (material)
[[Fail:16 wood samples.jpg|thumb|250px|Pumaterialan 16 toižendad, huralpäi oiktale:
1. Pinus sylvestris (Pedai)
2. Picea abies (Kuz')
3. Larix decidua (Lehtkuz')
4. Juniperus communis (Kadag)
5. Populus tremula (Hab)
6. Carpinus betulus (Grab)
7. Betula pubescens (Koiv)
8. Alnus glutinosa (Lep)
9. Fagus sylvatica (Bukpu)
10. Quercus robur (Tamm)
11. Ulmus glabra (Jalaim')
12. Prunus avium (Višn')
13. Pyrus communis (Gruš)
14. Acer platanoides (Vahtar')
15. Tilia cordata (Lehmuz, Nin'pu)
16. Fraxinus excelsior (Sarnipu) ]]
Pumaterial om sündnu möuvhaspäi olii koren al pun südäimine pala da sadud puspäi material.
Kaikiš amuižembid kividunuzid pukazmusid löuzihe vl 2011 Kanadan Nju Bransuik-provincijas, ned eliba 400 mln vot tagaz mecaks. Tähäsai pumaterialad sadas mecan varhapanendal, hot' om-ki naprindoid Azijas sauda fermoid kazvatamha bambuk (se kazvab lujas teravas).
Pumaterial kävutase amuižiš aigoišpäi kuti torhuz:
Nügüd'aigan ližazihe meblin tehmine, bumagan da himižiden substancijoiden pästand, čomamahtsädused.
Pun sugud oma pehmdad, kovad da kal'hed. Pidab kävutada vigatoi mec da kuivata kuidimil oikti samha hüväladuližid materialoid.
Homaičendad
Kategorii:Materialad Kategorii:Sauvondmaterialad Kategorii:Poltuz Kategorii:Mecan varhapanend Kategorii:Londuseližed varad Kategorii:Puproduktad
Sartr Žan-Pol'
Žan-Pol' Šarl' Emar Sartr (Jean-Paul Charles Aymard Sartre [ʒɑ̃ˈpɔl saʁtʁ]; sünd. 21. kezaku 1905, Pariž, Francii — kol. 15. sulaku 1980, sigä-žo) oli francijalaine egzistencializman filosof, kirjutai (p'jesad, proz, politižed essed) i pedagog. Vn 1964 Nobelän premijan literaturas laureat, pučihe sišpäi kaičemha ičeze personališt ripmatomut i Nobelän komitetan nevondkundaliženvastaižen radmižen tagut.
Biografii
Žan-Pol' oli sündnu Francijan Žan-Batist Sartr-sodamerioficeran i hänen Anna-Marija Šveicer-akan pereheze. Priha oli üks'jäižen lapsen kanzas, tat koli vagahaižen 15-kuižes igäs. Sai opendust La Rošelin liceiš, sid' Normaližes üläškolas (Pariž) i vahvišti dissertacijad filosofijas.
Sartr openzi Francijan liceistoid filosofijha vll 1929−1939 i 1941−1944. Vl 1939 služi armijas meteorologistal, putui saksan plenha. Vspäi 1944 oli otnus literaturižhe radmižhe tobjimalaz. Vl 1953 oli valitud Mail'man kožundan Nevondkundha ühtnijaks, ozuti hurakacegid. Pid'oiteli Alžiran ripmatomuden tahtoid vl 1956, nacionalistad-toračud poukahtiba filosofan faterad Parižan keskuses kahtišti i anastiba hänen «Uded aigad»-aiglehtesen (Les Temps modernes) redakcijad viž kerdad. Kirjutai ei sädand prozad vn 1964 pučindan premijaspäi jäl'ghe. Ühtni vn 1968 francižhe «Rusttaha semendkuhu» — üläopenikoiden revolücijha.
Tedomez' eli avoinudes partnörižuses Simona de Bovuaranke (1908−1986) üläškolan aigaspäi Sartran surmhasai. Simona oli kirjutai i mugažo egzistencializman filosof, feminist. Par oli lapsetoi.
Homaičendad
Kategorii:Francijan filosofad Kategorii:Francijan kirjutajad Kategorii:Francijan tedomehed Kategorii:Filosofad kirjamišton mödhe Kategorii:Kirjutajad kirjamišton mödhe Kategorii:Tedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Nobelän premijan laureatad
Kajaged (heim)
thumb|right|250px|Polärižiden kajagiden alaerikoiden gibridizacijan arktine rengaz: 1. L. argentatus argentatus; 2. L. fuscus sensu stricto; 3. L. fuscus heuglini; 4. L. argentatus birulai; 5. L. argentatus vegae; 6. L. argentatus smithsonianus; 7. L. argentatus argenteus. Kajaged (Larus, λάῥος-sanaspäi laros «merikajag») om linduiden Kajagižed-sugukundan kaikiš levitadud heim.
Erikod
Erikoidenkeskeine gibridizacii om levitadud kajagiden keskes, sikš järedoiden erikoiden sistematizacii om koverikaz. Tetas 23 erikod vn 2018 uhokus, jätkustadas molekuläriž-genetižid tedoidusid:
Järgeline kajag-erik (sinonim Larus ridibundus) mülüb Chroicocephalus-heimho.
Pen' kajag-erik (sinonim Larus minutus) om üks'jäine Hydrocoloeus-heimos.
Homaičendad
Kategorii:Kajagižed Kategorii:Živatad kirjamišton mödhe Kategorii:Lindud
Aimaran keled
Aimar vai Haki om rindataden pen' kel'kund. Keliden kandajad elädas tobjimalaz Bolivijas, mugažo Perus da Čiliš.
Üks' koumespäi kaikiš surembas kel'kundaspäi Suviamerikas (mugažo — kečua da indoevropine). Sai kečua-kel'kundan surt valatoitust.
Mülükund:
Šenkursk
Šenkursk (Ше́нкурск) om Venäman lidn Arhangel'skan agjan suves. Se om Šenkurskan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1929) da üks'jäine lidn.
Istorii
Nügüdläine eländpunkt mainitase kirjutadud purtkiš ezmäižen kerdan vl 1137 kuti Oustje-Vag — jumalankodin andan keradandsija, vl 1229 — Šen'g-Kurje Šen'g-jogen mödhe. Vozil 1565−1780 se oli Vag-lidnuz Šen'g-Kurj-kukhal. Saudud vl 1643 lidnuz om olmas paloin nügüd'-ki. Vl 1780 eländpunkt sai lidnan statusad Šenkursk-nimenke.
Šenkurskan ižandusen päsarakod oma mecan ümbriradmine da sömtegimišt.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Vag-jogen oiktal randal. Šenkursk seižub 60 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Arhangel'skhasai om 373 km lodeheze, Vel'skhasai om 143 km suvhe avtotedme. Lähembaine znamasine lidn om Kotlas, läz 230 km suvipäivnouzmha orhal.
Šenkursk oli lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind oli 16,67 km², se om likvidiruidud vn 2023 keväz'kuspäi.
Eläjad
Vl 1913 eläjiden lugu oli 2 400 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli kahesa tuhad eläjid vl 1984. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 702 ristitud. Kaik 4 847 eläjad oli lidnas vl 2017.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus lidnas paloin: koume jumalanpertid, Eläban Eziauguižen Stroican naižjumalankodin (19. voz'sadan kahtenz' pol') päjumalanpert' i phh. Zosima da Savvatii Solohkalaižiden jumalanpert' (üks'jäine om avaitud).
Ust'jan industrialižen tehnikuman palakund om lidnan specialižen keskopendusen aluzkundaks.
Lidnankundan jäl'gmäine pämez' (nevondkundan ezimez') oli Irina Pitolina vspäi 2012.
Transport
«Vologd — Arhangel'sk»-avtote (M8) mäneb pidust' Vagan hurad randad. Sild pulloišpäi ühtenzoitab lidnad M8-trassanke, matkad sihesai om kahesa kilometrad päivlaskmha.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Arhangel'skan agjan lidnad *
Kamennogorsk
Kamennogorsk (Каменного́рск, vhesai 1948 Antrea, Antrea tähäsai, А́нтреа, Sankt Andree nügüd'-ki) om Venäman lidn Leningradan agjan lodehes. Kamennogorsk mülüb Viipurin rajonha, sen koumanz' surtte lidn da videnz' surtte eländpunkt.
Istorii
Mehed elädas lidnan ümbrištos amussai, vl 1913 löuzihe kalaverkod 9. voz'tuhaspäi EME. 14.−17. voz'sadoil žilo oli Ülävuoksan karjalaižiden küliden keskuseks. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan dokumentoiš vl 1597 kuti ph. Ezikuctud Ondrijan lüteranižen kundan keskuz, nimitihe ročikš. Vozil 1809−1917 alištui Venäman tobmudele suomen nimenke, se mülüi Viipurin gubernijha. Vozil 1917−1940 mülüi Suomenman Viipurin agjan Antrean makundha.
Vn 1940 keväz'kul Tal'vsodan jäl'ghe kožundaktan mödhe Antrea-torguindžilo oli mülünu NSTÜ:n Karjalaha i anttihe lidnan statusad, vn 1944 kül'mkuspäi alištub Leningradan agjan tobmudele. Vl 1948 udesnimitihe lidnad Granitnii, sid' Pervomaisk, i sen-žo voden 1. päiväl redukud nimitihe lidnad nügüdläižikš.
Kamennogorskan ižandusen päsarakod oma rugižkiven samine (seičeme edheotandad) i cellülozbumagaine («Svenska Cellulosa Aktiebolaget»-kompanijan bumagfabrik ).
Geografijan andmused
Lidn sijadase Karjalan kaglhan pohjoižpalas, Vuoks-jogen üläjoksmusen hural randal tobjimalaz da peniden järviden randoil, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Piterin röunhasai (Zelenogorsk) om sada kilometrad raudtedme, Piterin keskushesai om 130 km suvipäivnouzmha orhal vai 174 km avtotedme. Matkad Suomenman röunhasai (avtokontrol'punkt Svetogorskas) om 30 km lodeheze jogedme, avtotedme vai raudtedme.
Kaik kaks'kümne ühesa žilod mülüdas lidnankundha Kamennogorskan ližaks, kaikiš surembad — Vozroždenije (Kavantsaari, 1803 eläjad vl 2010) i Prudi («uitod», 1012 rist. vl 2010). Lidnankundan pind — 1733,57 km².
Eläjad
Vl 1959 eläjiden lugu oli 3 025 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 739 ristitud, lidnankundan — 12 740 ristitud. Lidnan ristitišt oli kuz'..seičeme tuhad vozil 1996−2017 i vspäi 2021, kaikiš suremb oli 7 160 eläjad vl 2021. Vl 2017 kaik 6 696 ristitud elihe lidnas i 12 521 ristitud kaikes lidnankundas.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Serafim Sarovalaižen puine jumalankodi om saudud vll 1997−2003. Sen ližaks, 19. voz'sadan lüteranižen kirhan jändused oma olmas memorialižes «Antrea»-puištos.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Lidnankundan pämez' om Deputatoiden nevondkundan ezimez'.
Transport
Voib sadas Viipurišpäi avtobusal vai ezilidnelektrojonusel. «Piter — Svetogorsk»- i «Viipur — Hiitol (Karjal) — Lahdenpohj»-raudtejonod ristikoitas lidnas. Ezmäine jono kävutase ajamha jüguid tobjimalaz Suomenmaha da tagaz. Kamennogorsk I-raudtestancii om olmas «Viipur — Hiitol»-jonol, saudihe vl 1892. Sen ližaks Kamennogorsk II-stancii-raudtesol'm om avaitud vn 2015 redukus vaiše jüguiden täht.
«Viipur — Priozersk»-avtote läbitab lidnad.
Zambii
Zambii, täuz' oficialine form — Zambijan Tazovaldkund (Republic of Zambia), om mererandatoi valdkund Afrikan suvipalas, Viktorii-vezilanktendanke Zimbabven röunal. Edel 1964 vot Zambijan nimi oli Pohjoižrodezii. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Lusak.
Kamennogorsk
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Leningradan agjan lidnad Kategorii:Viipurin rajon (Leningradan agj)
Zambii
Etimologii
Valdkundan nimituz om saudud Zambezi-jogen nimespäi («Zambezi» voib znamoita «Jumalan jogi»), sen joginišk sijadase man lodehližiš kukhiš. Jogi jokseb päivlaskmha, sid' formiruib valdkundan suviröunad.
Istorii
Vl 1964 redukun 24. päiväl Zambii tedištoiti ripmatomudes Sures Britanijaspäi.
Jäl'gmäine koumanz' lugul Konstitucii om väges vspäi 1991, sen udistamižed oliba vozil 1996, 2009 i 2016.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Zambijan topografine kart Zambii om mavaldkundröunoiš Kongon Demokratiženke Tazovaldkundanke pohjoižes (röunan piduz — 1930 km), Tanzanijanke pohjoižpäivnouzmas (338 km), Malavinke päivnouzmas (837 km), Mozambikanke (419 km), Zimbabvenke (797 km), Botsvananke (1 km) da Namibijanke (233 km) suves, Angolanke päivlaskmas (1110 km). Ühthine röunoiden piduz om 5664 km. Zambii om mererandatoi valdkund.
Valdkund sijadase mägištoil süvidenke jogialangištoidenke. Zambezi om Zambijan päjogi, sen bassein otab man territorijan koume nelländest. Kongo-jogen bassein levineb man pohjoižes. Kaikiš korktemb čokkoim om Keskmafing-mägi, 2339 m valdmeren pindan päl.
Sikš ku man enambuz sijadase mägil, ka Zambijan klimat om tropine. Om kaks' sezonad: vihmakaz (kül'mku-sulaku) da kuiv (semendku-reduku). Kahesa kud vodes da sen enamba keskmäine lämuz ülitab +20 C°.
Londuseližed pävarad oma vas'kkivend (9nz' sija mail'mas), äimetalližed kivendod, izumrudad, kivihil' da gidroenergii.
Tobmuz
thumb|right|250px|Zambijan Ülembaine Käskuzkund [[Lusakas]] Zambii om unitarine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan, ohjastusen pämez' da armijan päkäsknik om prezident (President of the Republic of Zambia). Kaik rahvaz valičeb prezidentad (kahtenz' tur om voimusine) videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Käskusenandai tobmuz om ohjastusel i parlamental.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim (National Assembly). Se kogoneb 167 ühtnijaspäi, heišpäi rahvaz valičeb 156 ristitud, prezident paneb kahesad mest, i koume oma varaprezident, parlamentan ezimez', parlamentan varaezimez'. Valitas parlamentan ühtnijoid videks vodeks. Ku Suim ei voi säta pätandad, ka prezident voib pästta radmaspäi sidä.
Edgar Lungu radab prezidentan vs 2015 vilukun 25. päiväspäi, vajehti kolnut prezidentad. Hän i parlamentan ühtnijad oma vahvištadud radnikusile Zambijan järgenduseližil pävaličendoil vn 2016 11. päiväl elokud, prezident sai vägestust 50,35% änid satusenke. Valdkundan jäl'gmäižed pävaličendad mäniba vn 2021 12. päiväl elokud, valitud Hakainde Hičilema-prezident sai 59,38% änid i oti vägestust Edgar Lunguspäi (38,33% änid).
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Zambijan administrativiž-territorialine jagand.
Zambijan Tazovaldkund jagase 10 agjaks (provincijaks). Agjad alajagasoiš 89 ümbrikoks.
Eläjad
Zambijas elädas zambijalaižed. Vl 2012 valdkundan ristitišt oli 14 309 466 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Uskondan mödhe (2010): protestantad — 75,3%, riman katolikad — 20,2%, toižed uskojad — 2,7% (sidä kesken islamanuskojad, buddistad, induistad, bahai-uskondan polenpidajad), religijatomad — 1,8%.
Toižed sured lidnad (enamba 500 tuh. ristituid vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Kitve i Ndola.
Ižanduz
Vl 2008 Zambijan päeksport oli vas'kkivend, nikel', kobal't, uran, tabak, änikod, puvill.
Eiler Leonard
Leonard Eiler (Leonhard Euler; sünd. 15. sulaku 1707, Bazel', Šveicarii — kol. 18. sügüz'ku 1783, Piter, Venäman imperii) oli šveicarine, prussine da venämalaine matematikan- i mehanikantedomez'.
Lugetas händast 18. voz'sadan kaikiš znamasižembaks matematikantedomeheks (Lagranžan ühtes).
Tedoradmine
Eiler om tetab äjiden tedotöiden tegijaks, sädi enamba mi 850 töd korktan matematikan (analiz, luguiden teorii), optikan, differencialižen geometrijan, ballistikan da toižiden disciplinoiden polhe, monografijoiden kaht kümenikad. Mahtoi pagišta äjil kelil, pästi openduzkirjoid i erasid tedotöid venän-ki kelel.
Vl 1744 Eiler avaiži variacižen lugendan. Kävuti tedotöiš meletadud terminologijad da matematikan simvolištod, niiden znamasine pala om kaičenus tähäsai. Töiden südäiolend om kirjutadud praktižil algoritmil läz kogonaz.
Biografii
Leonard Eiler oli sündnu Bazelin Paul' Eiler-pastoran kanzha. Sai alaopendust kodiš tataspäi, i ozuti mel'hetartust matematikha laps'aigas völ. Openui Bazelin gimnazijas, vll 1720−1724 oli Bazelin universitetan üläopenikan, sai čomamahtoiden magistran arvod.
Eiler radoi da eli Piteriš (elon pol't, vll 1727−1741 i 1766−1783) i Berlinas (1741−1766). Tedomez' oli Piterin, Berlinan, Turinan, Lissabonan i Bazelin Tedoakademijoiden ühtnijaks.
Stroicanpäiv
thumb|right|250px|[[Stroic (Andrei Rublövan jumalaine, 15. voz'sadan augotiž)]] Stroicanpäiv om üks' hristanuskondan kaikiš surembiš praznikoišpäi (pühänikoišpäi).
Pühänik om pandud Pühähengen apostoloiden tulendan mannoks oiktastuseks. Vižkümnendel päiväl mail'man apostoline jumalankodikund om sätud hristianižen veron mödhe.
Ortodoksižed hristanuskojad oigetas pühäpäiväl, 50-ndel päiväl Äipäivän jäl'ghe. Tehtas jumalanradnikoičendoid, festivalid, rahvahankävelendoid. Stroicanpäiv om keväden jäl'gmäine pühänik. Venän veron mödhe pühäpertin dai kodiden lava kattase veresal kasardud heinäl, čomitadas jumalaižid koivun barbil, sobiden muju om vihand, vauged vai kuldakaz.
Pühähengen (Rahkoiden) päiv oigendase jäl'geližel päiväl, ezmärgel.
Iisalmi
Iisalmi (mugažo suomen kelel, Idensalmi) om Suomenman lidn valdkundan keskuzpalan suves. Se om Pohjoižsavo-agjan kahtenz' lidnankund eläjiden lugun mödhe.
Istorii
Saudihe sijališt jumalanpertid vl 1627, i pened küläd oliba siš ümbri 17. voz'sadaspäi. Iisalmi-eländpunktan aluz om pandud vl 1856 torguindžiloks. Se sai lidnan statusad vl 1891. Raudte tuli lidnha vl 1902, möhemba jätksihe raudted Oulunnoks. Iisalmin küläkund om ühtištadud lidnanke vl 1970.
Iisalmi šingotase elektrotehnižel «Genelec»-edheotandal (studižed aktivižed monitorad i kolonkad), mašinansauvomižel (kaivuzmašiništ i tonnel'sauvondmašinad, kiruhabumašinad i policiiavtod), alkogoližjomiden «Olvi»-kompanijal (jäl'gmäine suomen mugoine edheotand, toižed oma osttud verazmalaižil). Maižanduzrajonan keskuz. Ende punümbriradai tegimišt, metallurgii, tömašinoiden pästand oliba lidnas. «Rompepäivät»-aigtego om vanhiden kaluiden jarmank i meled niiden utilizacijas. Oludkompanijan jogavoččed «Oluset»- i «Limuset»-festivalid oleskeldas heinkus.
Železnogorsk Ilimal
Železnogorsk Ilimal (Железного́рск-Или́мский) om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan keskuzpalas. Om Alailiman rajonan administrativine keskuz.
Iisalmi
Geografijan andmused
Lidnankund sijadase agjan pohjoižes, lidn om saudud Porovesi-järven i Paloisjärven randoil. Kaik 111 järved om lidnankundas. Matkad Hel'sinkihesai om 395 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal, 470 km avtotedme vai raudtedme, agjan Kuopio-keskushesai om 78 km suvhe orhal vai 86 km avtotedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Kiuruvezi 35 km päivlaskmha avtol i Kajani 79 km pohjoižhe orhal vai 88 km avtotedme.
Vl 2020 lidnan ühthine pind oli 872,20 km², sidä kesken kuivma 763,02 nellikkilometrad, vezi i sokaz ma otiba kahesandest (109,18 km²). Lidnankund jagase 35 nimitadud rajonaks vai 43 valičemižtahoks.
Eläjad
Vl 1980 eläjiden lugu oli 22 648 ristitud, vl 2010 — 22 095 ristitud. Kaikiš suremb lidnankundan ristitišt oli 24 042 eläjad vl 1995. Ristituiden koume nelländest elädas lidnankundan keskuzpalas.
Železnogorsk Ilimal
Istorii
Istorine Ilimsk-lidn sijazihe 30 kilometras lidnaspäi, amuižel tarabošsijal Angaran i Lenan basseinoiden keskes, se om upotadud Ust'-Ilimskan vezivaradimen täutmižen aigan.
Iisalmi
Eläjad
Vn 2016 andmusiden mödhe, suomen kel' oli mamankeleks 97,6% täht lidnalaižišpäi, toižed keled — 2,4%.
Železnogorsk Ilimal
Istorii
Železnogorsk Ilimal šingotase raudkivendon Koršunihan küllästamižfabrikal, raudten edheotandoil (vedimdepo), lämuzelektrokeskusel (ИТЭЦ-16) da mecan ümbriradmižel pilindmaterialoihe.
Iisalmi
Eläjad
Edeline lidnan pämez' om Martti Harju (1987−2013).
Železnogorsk Ilimal
Geografijan andmused
Lidn sijadase Leniž-Angaran mägitazangištol, Koršunih-jogen randal (Iliman oiged ližajogi), 16 kilometras Iliman randaspäi, 430 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Koršuniha-Angarskai-raudtestancii radab vspäi 1958. Matkad Irkutskhasai om 477 km suvhe orhal, 850 km avtotedme vai 1220 km raudtedme. Lähembaine lidn om Ust'-Kut 100 km päivnouzmha orhal, 150 km avtotedme vai raudtedme.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +0,2 C°, heinkun +18,4 C°, vilukun −17,2 C°. Paneb sadegid 500 mm vodes.
Iisalmi
Irdkosketused
Kategorii:Suomenman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Pohjoižsavo
Železnogorsk Ilimal
Geografijan andmused
Železnogorsk Ilimal om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind — 496,89 km².
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 079 ristitud, rajonan läz pol't. Kaikiš suremb ristitišt oli 33 700 eläjid vl 1996. Kaik 23 643 ristitud elihe lidnas vl 2017.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpert' i Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (om saudud vll 2001−2007).
Železnogorskan Ilimal professionaline kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Edeline lidnan pämez' (Administracijan pämez') om Aleksei Kozlov (sügüz'ku 2017 — reduku 2022).
Galerei
thumb|center|1000px| Lidnan ühthine nägu vn 2015 vilukus
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Irkutskan agjan lidnad *
Haidarabad
Haidarabad (हैदराबाद Haidarābād, Hyderabad [ˈhaɪdərəbɑːd], హైదరాబాదు Haidarābādu, حیدر آباد Haidr ậbạd) om lidn Indijan suvipalas. Se om valdkundan nellänz' surtte lidn, Telangan-štatan pälidn (vspäi 2014). Vhesai 2024 Andhra Pradeš-štatan pordaigaližeks pälidnaks (ei mülü sihe).
Istorii
Haidarabad šingotase kaikenvuiččel tegimištol. Kaik 11 universitetad i 26 järedad institutad ratas lidnas. Vozne produkt om 74 mlrd US$ ekvivalentas.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Haidarabadan municipaližen korporacijan zonad vspäi 2019 Lidn sijadase Dekan-mägiplatol, 505 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Musi-jogen keskjoksmuz (మూసీ నది Mūsī nadi, मूसी नदी Mūsī nadī, Musi River 240 km pitte, Krišnanjogen hura ližajogi) erigoičeb vanhad lidnad udespäi, om saudud äi sildoid siš päliči lidnan röunoiš. Himajat- i Osman-padoseinäd oma saudud Musi-jogel, se varatoitab lidnad vedel, no i alištub sur'vezile.
Klimat om tropižen savannan kuivsezonanke. Paneb sadegid 804 mm vodes, vihmsezon oleskeleb kezakus-redukus (90..180 mm kus). Lämuden absolütine minimum oleli +8 C°, maksimum +46 C°.
Avtobus
thumb|right|250px|Tipine nügüd'aigaine lidnan avtobus — «[[Volvo B10M» (Čib, Japonii, 2007)]] thumb|right|250px|«Benz-Omnibus», 1896 Avtobus om rel'satoi mehanine transportmašin likutimenke äjiden passažiroiden vedandan täht.
Haidarabad
Eläjad
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 6 809 970 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Läz 9,5 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas (2018, municipaline korporacii) 7,257 km² pindal, se om kudenz' surtte valdkundas.
Avtobus
«Avtobus»-sana om lühenzoittud form avtomobil'- i omnibus-sanoišpäi, jäl'gmäine znamoičeb «kaikiden täht» latinan kelel.
Haidarabad
Irdkosketused
Kategorii:Telanganan lidnad Kategorii:Indijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe * *
Avtobus
Istorii
Anglijalaine R. Trevitik-inžener tegi ezmäšt avtobusad vl 1801. Se avtobus radoi purulikutimen abul.
Ezmäine avtobusmaršrut avaižihe Londonha vl 1903.
NSTÜ:s avtobusoiden populärine model' oli LiAZ-677.
Klassifikacii
Tarbhaižusen mödhe: lidnalaine, ezilidnalaine, lidnoidenkeskeine, školavtobus, radavtobus, ezipakitoittud, jügupassažirine, turizman, ekskursijoiden, lendimportan i vedajiden opendusen täht.
Pidusen mödhe:
Avtobusan piduz om röunatud tramvain erineden, ka voib mülütada passažiroiden vähembad lugud.
Homaičendad
Kategorii:Avto
Rozo
Rozo (angl. i Roseau, sijaline francijan kreoline kel': Wozo) om Dominikan pälidn da kaikiš suremb lidn.
Etimologii
Jogen Roseau-nimi znamoičeb «rogosine», «rogojogi».
Istorii
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud francijalaižil 17. voz'sadal ühtennimižen jogen randal amuižen indejižen Sairi-žilon sijas. Vspäi 1838 kolonijan parlament keradaškanzihe Rozos orjusen likvidiruindan jäl'ghe. Lidn sai ripmatoman valdkundan pälidnan statusad vl 1978.
Rozo šingotase turizmal i bananoiden da kakaon vendan portal.
Geografii
Rozo sijadase Dominik-saren päivlaskmaižen randan suves, Kariban meren päivnouzmaižel randal, 43 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud Morn Brüs-mägen (Morne Bruce) mecpautkil.
Klimat om tropine vihmmecoiden. Kun keskmäine päiväline lämuz om +25..+27 C° vodes läbi. Paneb sadegid 2575 mm vodes, vähemb uhokus-sulakus (107..135 mm kus).
Rozo jagase läz 80 fartalaks.
Eläjad da transport
Vl 2007 lidnan eläjiden lugu oli 16 852 ristitud.
Keinfild-lendimport (DCF) i ehtatim ühtenzoittas saren eläjid läheližidenke saridenke (francižed Martinik i Gvadelup). Se om märitud peniden lendimiden täht.
Koume sijališt radiostancijad ratas Rozos. Brazilijan, Kitain, Kuban i Venesuelan sur'oigenduzkundad oma olmas lidnas.
Irdkosketused
Kategorii:Dominikan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe * Kategorii:Pälidnad
Saharan rahvahatoi ma
thumb|right|200px|Saharan nägu Man kaimdajaspäi («NASA World Wind»-organizacijan foto) thumb|right|250px|Sahar [[Livii|Livijas]] Saharan rahvahatoi ma, vai Sahar (arab.: صحراء; Sahara) om kaikiš suremb letkesine rahvahatoi ma mail'mas da koumanz' surudel rahvahatoi ma (Antarktidan da Arktikan jäl'ghe) mail'mas, sijadase Pohjoižafrikal.
Ühthižed andmused
Sahar levigandeb 4800 km päivlaskmaspäi päivnouzmha da 800..1200 km pohjoižespäi suvehe. Pind — 8,6 mln. km² (läz 30% Afrikan pindad), vai 9,1 mln. km² (WWF ).
Sahar otab paloikš enamba mi 10 valdkundoiden territorijad — Alžir, Tunis, Livii da Egipt pohjoižes; Marok da Mavritanii päivlaskmas; Mali, Niger, Čad da Sudan suves. Ristitud kaikenaigašti eläba vaiše oazisoiš, Nil- da Niger-jogiden alangištoiš.
Saharan regionad: Tenere, Sur' Päivnouzmaine Erg, Sur' Päivlaskmaine Erg, Tanezruft, Hamad El' Hamr, Erg Igidi, Erg Šeš, mugažo Talak, Aravijan (Egiptal), Alžiran, Livijan da Nubijan rahvahatomad mad.
Rahvahatoman man südäimine ristitišt om vaiše 2,5 mln. ristituid.
Etimologii
«Sahar»-nimi mainitase meiden eran I voz'sadaspäi. . Se libub arabižes «صَحراء» (ṣaḥrāʾ)-sanaspäi, kudamb znamoičeb «rahvahatoi ma», da sen äilugun «ṣaḥārāʾ»-sanaspäi. Sen ühtes om kosketust «aṣḥar»-adjektivanke, «rahvahatoman man, rusttan polhe mujun» znamoičendanke.
Erasiden regioniden nimed oma berberan augotižlibundanke : Tanezruft (Alžiran ehtbokas), Tenere (Nigeran keskuses).
Geografii
thumb|right|400px|Saharan topografine kart Sahar tegihe rahvahatomaks maks 5 mln. vot tagaze.
Sahar randičeb päivlaskmas Atlantižen valdmerenke, om röunoiš pohjoižes Atlas-mägidenke da Keskmerenke, i päivnouzmas — Rusttan merenke. Rahvahatoman man suviröun märičese amuižiden vähälikujiden letkesižiden düniden zonal (16° p.l.). Sahel'-region om necen zonan suvehe, Sudanan savann sijadase sen regionan jäl'ghe.
Letkesiž-kivine tip dominiruib neciš rahvahatomas mas. Saharas om äi ojandehid. Manalaižed järved venudas rahvahatoman man pohjoižes meren pindan ülemba (Livijas — 500 m ü.m.t.), ka niiden vezi kävutase Keskmeren randpolen territorijoiden irrigacijan da jomižen täht.
Klimat
Nügüd'aigan letked zavodiba tulda oazisoihe hondon ičtazevedandan kazvištho tagut, ka ümbärdajiden valdkundoiden ohjastused käsktas ištutada sauptajid puiden jonoid.
Homaičendad
Kategorii:Rahvahatomad mad kirjamišton mödhe Kategorii:Rahvahatomad mad Kategorii:Afrik
Biologii
thumb|right|250px|Nell' kaikiš znamasižembad biologišt car'kundad: [[sened, bakterijad, živatad, kazmused]] Biologii (βιολογία biologia βίος bios- «elo» i λόγος logos- «tedo» sanoišpäi) om tedo eläbiš olijoiš i heiden ičekeskentehmižes olendan ümbrištonke.
Tedoidab elon kaikid polid, sen paloin eläbiden organizmiden strukturad, funkcioniruindad, ontogenezad, augotižlibundad, evolücijad i järgendust Madme. Klassificiruib i ümbrikirjutab eläbid olijoid heiden erikoiden augotižlibundan mödhe.
Biologižed disciplinad libuihe medicinaspäi i londusen istorijaspäi. Vedadas niiden tedoiden jonod antikaigan mugomiš tedomehišpäi kut Aristotel' i Galen araban mail'man lekarin kal't: al'-Džahiz, ibn-Sina, ibn-Zuhra, ibn-al'-Nafiz. Evropan kirjoidenpainmine, mel'hetartuz eksperimentaližihe kodvihe i uziden erikoiden äjüden avaiduz Suriden geografižiden matkoiden jäl'ghe vedihe sihe azjaha, miše biologine mel' eli revolücijas läbi Udessündundan aigan.
Biologii om erigoittud tedoks 19. voz'sadan augotišespäi. Sile aigale tedomehed löuziba, miše eläbil organizmil om mugoižid ühthižid ičendoid i tundusid, kudambid läz ei ole elotomas (mineraližes) londuses. Biologii-tärtuz oli kävutadud ezmäižen kerdan nenil tedomehil ripmata toine toižespäi: Fridrih Burdah vl 1800, Gotfrid Reinhol'd Treviranus i Žan Batist Lamark vl 1802.
Biologižed tedod
Tedoitud organizmiden mödhe:
Tedoidusiden jagusen mödhe:
Vanuatun administrativiž-territorialine jagand
thumb|right|250px|Vanuatun agjoiden kart. Administrativiž-territorialižikš Vanuatu jagase kudeks agjaks (provincijaks), niiden nimitused saudihe mülüjiden järedoiden sariden ezmäižiš tavuišpäi vai kirjamišpäi.
Homaičendad
A Kategorii:Administrativine jagand valdkundoiden mödhe
Volgorečensk
Volgorečensk (Волгоре́ченск) om Venäman lidn da lidnümbrik Kostroman agjan suvipäivlaskmas.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1964 kuti lidnanvuitte žilo sauvomha da holitamha Kostroman GRES:ad, samha elektrust. Oli alištunu Kostrom-lidnan tobmudele. Žilo sai lidnan statusad vl 1994.
Volgorečensk šingotase GRES:al, kalankazvatandal (osötr, karp), Gazprom-kompanijan torviden metallurgižel tegimel.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Volgan Gor'kijan vezivaradimen oiktal randal, 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab Ivanovon agjanke suves. Matkad agjan Kostrom-pälidnhasai om 40 km pohjoižhe orhal, avtotedme vai jogedme. Lähembaižed lidnad oma Ivanovon agjas: Privolžsk 6 km suvipäivnouzmha orhal vai 10 km avtotedme i Furmanov 17 km suvhe orhal vai 24 km avtotedme. Üks'raižuine raudte ühtenzoitab lidnad Furmanovanke.
Volgorečensk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Lidnümbrik röunatab agjan Krasnosel'skii-rajonanke pohjoižes i päivnouzmas, Nerehtan rajonanke päivlaskmas.
Eläjad
Volgorečenskan tegimištoline tehnikum om professionaližen opendusen aluzkundaks.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Kostroman agjan lidnad Kategorii:Kostroman agjan lidnümbrikod
Jumou
Jumou om päjumal vepsän panteonas.
Kategorii:Jumalad kirjamišton mödhe Kategorii:Vepsän mifologii
GlaubeLiebeTod
«GlaubeLiebeTod» (UskArmastuzSurm) om saksalaižen Oomph!-muzikgruppan ühesanz' studine al'bom. Se om pästtud vn 2006 24. päiväl keväz'kud.
Al'bom om pästtud koumeks toižendaks: bazine (CD-boks bukletata), standartine (CD-boks bukletanke) i premium (didžipak ližatud kaverversijoidenke da kahtenke bonustrekanke).
Homaičendad
Kategorii:Oomph!:an al'bomad Kategorii:Al'bomad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 2006 al'bomad
Oliv'je (salat)
thumb|right|250px|Oliv'je-salat Oliv'je (Оливье) om lihasalatan toižend. Se om populärine enččen NSTÜ:n valdkundoiš.
Salat om nimitadud francijalaižen Lüs'jen Olivje-keitajan oiktastuseks, hän ohjasti Moskvan «Ermitaž»-restoranal 1860-nzil vozil.
Receptan kaikiš amuižemb kirjutez om «Наша пища»-aiglehteses («Meiden söm») nomer 6 31. keväz'ku 1894-dataspäi. Sen salat kogoneb neniš paloišpäi: räkištadud pü, kartohk, veresad kurkud, kapersad, olivad, «Provansal'»-painatoz «Soi-kabul'»-painatosen ližadusenke (soipainatosen toižend). Voib ližata keittud kolbasad lihan sijas, sagut vegetarianižen sömižen aigan. Čomitadas ülähänpäi himoitud sömäl, oz., kurkun, tomatan, kanamunan, mandarinan, lihan, trüfelin, studnän palliškod.
Homaičendad
Kategorii:Salatad Kategorii:Venälaine keitand Kategorii:NSTÜ:n keitand
Orbit
thumb|right|200px|Kaimdajal, kudamb punose planetas ümbri, nened parametrad oma: tangencialine [[piguz i joudjan lanktendan pigustuz.]] Orbit om traektorii, kudambadme taivazhibj likub (ozutesikš, planet, sen kaimdai, kosmine lendaiapparat) toižen hibjan gravitacižes pöudos.
Hibjoiden likumine orbitadme tegese Kepleran käskusiden mödhe.
Orbitad oleldas kehkrad da elliptižed.
Homaičendad
Kategorii:Astronomii Kategorii:Taivhaline mehanik
Hakaru (kel')
thumb|right|250px|Hakaru-kelen levigandusen kart. Hakaru vai Tupinan aimaran kel'  (ičeze nimituz: haq'aru) om üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi. Mülütadas aimar (haki)-kel'kundha.
Sil pagištas Perus. Pagižijoiden lugu om 725 ristitud (2004; kut mamankelel).
Kategorii:Aimaran keled Kategorii:Indejižed keled Kategorii:Keled i dialektad kirjamišton mödhe Kategorii:Perun keled
Fasmer Maks
Maks Julius Fridrih Fasmer (Max Julius Friedrich Vasmer, Максимилиан Романович Фасмер; sünd. 28. viluku 1886, Piter, Venäman imperii — kol. 30. keväz'ku 1962, Päivlaskmaine Berlin) oli Venäman augotižlibundan tetab germanijalaine kelentedomez', leksikograf, slavist i balkanist.
Fasmer redaktirui gidronimoiden vižtomašt vajehnikad («Venäkel'ne vezištoiden vajehnik») i «Venäkel'žed geografižed nimed»-kogodust. Tedomez' pästi monografijoiden kümnekirjašt serijad slavižiden rahvahiden filologijas i kul'turas (1925−1933). Fasmeran koumetomaine «Venäkelen etimologine vajehnik» (1950−1958) kändihe hänen äivoččiden tedoidusiden ühthevendaks.
600 (pertiden serii)
thumb|right|250px|Pert'-laiv Piteriš «Pert'-laiv» (дом-корабль) om NSTÜ:n i Venäman äižiruižiden pertiden (eländkodiden) toižend 600-nden serijan tipižen projektan mödhe.
600-nz' serii oli kaikiš paksumb Leningradas 1970-nzil vozil. «LenZNIIEP» oti pol'šanmašt projektad aluseks. Vozil 1970−1980 nügüd'aigaižembad serijad — 602-nz' da 606-nz' — oma tehtud sen serijan pohjal. Niiden faterad mülüdas ekonom-klassha sekundarižel torgusel. 600-nden serijan pertiden sauvond jatkustub tähäsai lujas ümbriratud projektoiden mödhe.
Homaičendad
Kategorii:Pertiden tipižed serijad Kategorii:Arhitektur
Lüksemburg (znamoičendad)
Lüksemburg om toponim i kanzannimi. Se voib znamoita:
Ribinsk
thumb|left|250px|Lidnan nägu Man kaimdajaspäi vn 2011 heinkus Ribinsk (Рыбинск [ˈrɨbʲɪnsk]) om Venäman lidn da lidnümbrik Jaroslavlin agjan keskuzpalan lodehes. Se om agjan kahtenz' surtte lidn, Ribinskan rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe.
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1071 kuti Ust'-Šeksn (Усть-Шексна) Rostovan vasthalibundan tagut. Löutihe torguindan da radonmahtoiden 11. voz'sadan eländpunktad kaivandusil, läz 30 gektarad pindal. Eländpunkt mainitase toižen kerdan vn 1504 Ivan III-carin kirjeižes kuti puine Kalanikoiden slabad (Рыбная слобода), varatoiti kalal carin tanast. Slabad sai lidnan statusad vl 1777 nügüdläiženke nimenke. Vll 1946−1957 lidnan nimi oli Ščerbakov, vll 1984−1989 nimitihe Andropov:aks.
Ribinsk šingotase mašiništonsauvomižel (avialikutimed, gazturbinad, sidä kesken laivoiden täht, kvadrociklad i lumiavtod, tesauvondan mašinad, poligrafijan mašinad, torvveimarmatur, instrumentad), laivansauvomižel (motorvenehed, specialižed astjad, tankerad, baržad, vezisauvondan astjad), ladimensauvomižen tegimel (piguden märičimed) i elektrokabeliden 4 tegimel, gidroenergetikal (Ribinskan GES, 366 MVt), kebnal tegimištol (nahktegim i 3 mebel'fabrikad), katuzmaterialiden «Tehnonikol'»-tegimel, sömtegimištol (leib, maid, liha, olud).
Geografijan andmused
Lidn sijadase Volgan muugotil randoil (Ribinskan vezivaradim, om täuttud vll 1941−1947) sen kaikiš pohjoižembas čokkoimes, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Istorine keskuz sijadase Volgan oiktal randal, Šeksn-jogen enzne lanktendan sija om sidä vaste (nüg. Ribinskan GES:an padoseinän vedhuden sija). Matkad Jaroslavlihesai om 78 km suvipäivnouzmha orhal, 85 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Miškin 37 km suvipäivlaskmha orhal keskusespäi vai 46 km avtotel i Tutajev 45 km suvipäivnouzmha orhal vai 49 km avtotedme.
Ribinsk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Lidn jagoihe rajonikš vll 1939−1948 (nell' rajonad) i 1972−1989 (kaks' rajonad). Nügüd'aigan kaik om 17 mikrorajonad, žilod da lidnanlaptad Volgan oiktal randal i 4 mikrorajonad om saudud hural randal.
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 200 771 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 250..254 tuhad eläjid vll 1985−1993 (254 000 rist. vl 1987). Kaik 115..130 tuhad eläjid oliba sirtud vodele 1940 edel Ribinskan vezivaradimen täutmišt, sirtihe Ribinsk-lidnha tobjimalaz, vll 1931−1941 sen ristitišt kaksitui i oli 158 550 eläjad.
Ortodoksižen hristanuskondan sauvused oma enambuses, ned oma Spasan Toižetamižen päjumalanpert' (ezmäine oli saudud vll 1649−1703, nüg. 1838−1851), Sofijan naižjumalankodi (vspäi 1860), 7 jumalanpertid i časoun'. Mugažo om vanhuskolaižiden, judaizman i protestantizman pühäpertid üksin.
Viž sportkompleksad i jäpert'kulu ratas lidnas, suks'biatlontrass om Ribinskan ümbrištos. Professionaližen opendusen aluzkundad: 3 üläopendusen aluzkundad, sidä kesken Ribinskan valdkundaline aviatehnine universitet i 2 filialad (Moskv), keskopendusen 7 sijališt kolledžad i jogiškol.
Transport
Avtobusad, trolleibusad da taksid oma kundaližeks transportaks. Kaks' lendimportad oma lidnnano, no niišpäi ei ole kaikenaigaižid reisid, lähembaine passažirlendimport sijadase Jaroslavliš.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Jaroslavlin agjan lidnad Kategorii:Jaroslavlin agjan lidnümbrikod *
Tehran
Tehran vai Tegeran ( — [tʰehˈɾɒ:n], pagin. [tʰehˈɾu:n]), om Iranan pälidn. Se om Iranan da Päivlaskmaižen Azijan kaikiš suremb lidn.
Istorii
Vozil 1941−1944 NSTÜ:n sodaväged okkupiruihe Tehranad. Vl 1943 gitleranvastaižen koalicijan valdkundoiden pämehiden konferencii (NSTÜ, Sur' Britanii, AÜV) oli lidnas.
Tobmuz
Islamine lidnannevondkund (شورای اسلامی شهر تهران, Šuroje Eslomije šahre Tehron) sädab lidnan ičeohjandust. Se kogoneb 15 ezitajaspäi, kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Nened ezitajad änestadas lidnan pämest.
Ühtennimine ristit
Süžet
Ašok i Ašima vätas sajad Päivaskmaižes Bengalijas (Kolkat) i sirtas AÜV:oiden Nju Jorkha. Sündutihe kaks' last, Gogol' (Nikolai Gogol'-kirjutajan oiktastuseks) i Sonija. Gogol'-poig mujab ičtaze amerikalaižeks täuzin, vajehtab nimid Nikhilikš i besedoičeb Maksin-neiččenke, no bengalan kul'tur vedab prihad tatan surman jäl'ghe, i heiden vasttused tuliba lophu. Naind Mušuminke oli hudr, i Nik pätab matkata mail'madme. Ašima-mam pördub Kolkatha mužikan surmaspäi.
Homaičendad
Kategorii:AÜV:oiden fil'mad Kategorii:Indijan fil'mad Kategorii:Dramfil'mad Kategorii:Fil'mad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 2006 fil'mad Kategorii:Fil'mad anglijan kelel Kategorii:Fil'mad bengalan kelel
Tehran
Geografijan andmused
Tehran jagase 22 ümbrikoks. Sen ližaks, Tehranas om 112 lidnanlaptad sel'ktatomidenke röunoidenke.
Eläjad
Aglomeracijan ristitišt om läz 13 mln eläjid. Lähižed sured kaimdajad lidnad oma Keredž päivlaskmas (om ühtenzoittud metropolitenal pälidnanke), Rei (enzne Iranan pälidn) suves.
Transport
Tehran om sur' avtote- da raudtesol'm. Vspäi 2001 metropoliten radab (vspäi 2019 om 7 jonod, 125 km stancijad, 230 km raudted). Eriline taksin agentuz radab naižiden täht.
Lidnas om kaks' lendimportad. Ühtenz' — vanh rahvahidenkeskeine, südäimižiden reisiden da il'mvägiden täht (Mehrabad, THR) lidnan päivlaskmpoles. Kahtenz' om uz' nügüd'aigaine rahvahidenkeskeine lendimport, Homeini-imaman nimel nimitadud (IKA), sijadase 30 km suvhe Tehranaspäi.
Sebruzlidnad
Tehranal om nell'toštkümne sebruzlidnad:
Irdkosketused
Kategorii:Iranan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe * Kategorii:Pälidnad
Vepsän mifologii
Vepsän mifologijal om äi ühthižid pirdoid toižiden suomalaiž-ugrilaižiden rahvahiden mifologijanke. Eskai jäl'ges hristanuskondan ottundad 14. voz'sadas vepsläižed varaziba uskondan rahkoiš, hot' i ühtištoitihe heid hristanižidenke kanonidenke.
Migo järedas vepsän küläs vai žilos om ičeze noidak.
Edesine lugemine
Kategorii:Suomalaiž-ugrilaine mifologii
Zaozörsk
thumb|left|250px|SATÜ:n eländpunktad [[Venäman Pohjoine laivišt|Pohjoižen laivišton sodameribazoiden kartal]] Zaozörsk (Заозёрск, Заозерськ) om Venäman sauptud lidn Murmanskan agjan lodehes.
Istorii
Edel 1940. vot saamalaižiden (vspäi 1833) i suomalaižiden žilod (vspäi 1877, Läntinen Litsa vai Läätsi) oliba lidnan sijas. Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1958 kuti žilo holitamha vedenalaižiden atomlaividen «Päivlaskmaine Lic»-sodameribazad (Западная Лица). Vspäi 1962 nimitase Zaozörnii-žiloks. Vozil 1972−1981 nimitihe Severomorsk-7 kirjeižidenvajehtuses. Vl 1981 sodažilo sai lidnan oficiališt statusad nügüdläiženke nimenke erištamha Krasnojarskan randan lidnaspäi, vhesai 1994 mainitihe kuti Murmansk-150 kirjeiženkoril.
Geografijan andmused
Lidn sijadase mägidenkeskeižes, 56 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, kahtes kilometras suvhe Barencan meren Motovan lahten Päivlaskmaine Lic-jogen merikaran randaspäi. Matkad Murmanskaspäi om 54 km suvipäivnouzmha orhal vai 108 km avtotedme. Lähembaine lidn om Gadžijevo 38 km suvipäivnouzmha orhal vai 56 km avtol.
Nell' sodažilod mülüdas SATÜ:hu Zaozörskan ližaks: Nerpičj-, Lopatkinan, Pen' Lopatk- i Andrejevan lahtiden žilod.
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 11 199 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 19 300 eläjad vl 1996. Kaik 10 019 eläjad oli lidnas vl 2017.
Ortodoksižen hristanuskondan Mikulai-čudonsädajan puine jumalanpert' om saudud vll 1999−2000.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš. Ende privatižen Murmanskan kooperativižen tehnikuman filial oli lidnas.
Edeline lidnan pämez' om Il'jas Mazitov (keväz'ku 2019 — kül'mku 2021).