cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gimalajad
Gimalajiden mägisisteman piduz om 2900 km, sen leveduz — läz 350 km, pind 650 tuhad nellikkilometrad. Mägiharjoiden keskmäine korktuz om läz kut kilometrad meren pindan päl, kaikiš suremb — 8848 m (Džomolungm-mägi). Kümne mäged-«kahesatuhanikad» seištas Gimalajiš, mugoižid om 14 kaikes mail'mas.
Toine korged mägisistem — Karakorum — sijadase Gimalajiden päivlaskmaižes čepišpäi homendezbokas.
Geografii da klimat
Gimalajad seištas ülenpäiš Indan da Gangan tazangištod. Mäged sijadase koumel pordhal: Šivalik-mäged (Ezigimalajad), Pened Gimalajad (Pir Pandžal-, Dhaolahdar-mägisel'gad) da Sured Gimalajad (alajagase nell'hä territorijha: Pendžaban, Kumaonan, Nepalan da Assaman Gimalajad).
Sured Gimalajad kogotas mägiš-«kahesatuhanikoišpäi». Jäžomiden pind siš om enamba mi 33 tuhad km², reskan veden varad — läz 12 tuhad km³. Jäžomiden lugu om läz 15 tuhad. Suviazijan kaikiš pidembad da surembad joged lähttas sišpäi: Ind, Gang, Brahmaputra. Ind-jogi röunatab necidä mägisel'gad päivlaskmas, i päivnouzmas — Brahmaputra-jogi.
Peniden Gimalajiden mägenpäd sadas 2,4 km ičeze keskznamoičendal, sen ühtes päivlaskmas — nell' kilometrad.
Kaikiš madalamb mägisel'g om Šivalik, vedase pidust' kaiked päšt mägisistemad (Indalpäi Brahmaputralesai), kaik sen mäged oma alemba mi kaks' kilometrad meren pindan päl.
Mägiden suvipautked oma mussoniden painuden al. Lujad sadeged pandas sille: 1000 mm:späi päivlaskmal 4000 mm:hasai päivnouzmpolel.
Kuiv da vilu kontinentaline klimat om pohjoižpautkil.
thumb|center|800px| Langtang-mägirajonan ühthine nägu (Nepal)
Ristitišt
Ezmäižed löutud žilod Gimalajiden ezimägištoiš datiruišoiš läz kahesad tuhad vozid EME.
Täs om äi etnosid, hö elädas ka eliba londuseližes izoläcijas toine toižespäi.
Irdkosketused
Kategorii:Mägisel'gad kirjamišton mödhe Kategorii:Butanan mägisel'gad Kategorii:Indijan mägisel'gad Kategorii:Kitain mägisel'gad Kategorii:Nepalan mägisel'gad Kategorii:Pakistanan mägisel'gad
Mangeškar Lata
Lata Mangeškar (marathi i hindi: लता मंगेशकर, Lata Mangeshkar; sünd. 28. sügüz'ku 1929, Indaur, Madhja Pradeš, Indii — kol. 6. uhoku 2022, Mumbai, Maharaštr, Indii) oli indine pajatai, mugažo aktris norudes, erasiden fil'miden prodüser. Änetoiti pajoid enamba mi tuhale Bollivudan fil'mišpäi.
Biografii
Lata oli sündnu Indaur-lidnha vanhembaks lapseks, Dinanath Mangeškar-akt'oran da pajatajan i hänen Ševanti-akan kanzha. Aša-, Mina- da Uša-sizared i Hridajanath-vell' oma Latal, hö oma pajatajad i muzikanvändajad mugažo. Lata sai pajatandan ezmäižid urokoid tataspäi vižvoččes igäs. Naine zavodi pajatajan kar'jerad vl 1942, i se jätksihe äi voz'kümnid.
Hänel oli ičeze «LM Music»-leiblad.
Mangeškar koli Mumbai-lidnas. Naine ei olend lähtnu mehele i jäi lapsetoman.
Irdkosketused
Kategorii:Indijan pajatajad Kategorii:Indijan aktrisad Kategorii:Indijan prodüserad Kategorii:Aktrisad kirjamišton mödhe Kategorii:Pajatajad kirjamišton mödhe Kategorii:Prodüserad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Madh'ja Pradešha
Nimidä ei jä mugoman-žo
«Nimidä ei jä mugoman-žo» (Nada Será Como Antes) — om braziline TV-serial dram-žanras.
Kaik om 12 epizodad serialas, kaikutte om 60 minutad hätkte. Se läksi ekranoile Brazilijan televizijan Rede Globo-verkos vodel 2016 (27. sügüz'ku — 20. tal'vku).
Irdkosketused
Kategorii:Brazilijan TV-serialad Kategorii:TV-serialad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 2016 serialad Kategorii:TV-serialad portugalijan kelel
Solnečnogorsk
Solnečnogorsk (Солнечного́рск) om Venäman lidn Moskvan agjan lodehes. Se om Solnečnogorskan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2019 vilukud — rajonan).
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kuti Gomzino-žilo «Piter — Moskv»-traktan teverel. Imperatoran pert'kulu i adivpert' oliba olmas žilos, i aigan mändes nimitihe sidä Solnišnai i Solnečnai-mägi (Солнышная, Солнечная Гора). Tehtihe jarmankoid žilos joga nedalil tožnargidme 19. voz'sadan keskes. Sätihe Solnečnogorskii-radnikžilod vl 1928. Se sai lidnan statusad vn 1938 26. päiväl tal'vkud nügüdläiženke nimitusenke. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil vl 1941 (22. kül'mku — 12. tal'vku).
Solnečnogorsk šingotase mašinansauvomižel (mašiništ punümbriradmižen i lämuzümbriradmižen täht, vilugoitimed, metalltegesed), sauvondmaterialiden pästandal (metalline verk, metalližkonstrukcijad, läbinägujad konstrukcijad, beton, letked, šebin', raudbetontegesed), pakuitesen koumel edheotandal, sömtegimištol (konditerine edheotand), mugažo tehnik desantan täht, radioelektronine apparatur, polimerad tehtas lidnas.
Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 13 548 eläjad, vl 1959 — 24 214 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 52 944 ristitud, rajonan (nüg. lidnümbrik) koumandez. Kaikiš suremb ristitišt oli 55..58 tuhad eläjid vll 1989−2009 (58 400 rist. vl 2003). Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd, islaman «Nurulla — Allahan vauktuz»-pühäpert' oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venämalaižed — 91,6%, ukrainalaižed — 2,8%, armenijalaižed — 1,6%, toižed rahvahad — 4,0%.
Professionaližen opendusen aluzkund om «Moskvanaluine»-kolledžan pala.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad *
Žanna d'Ark
thumb|left|200px|Žanna d'Ark-käsknikan surm pažagal Žanna d'Ark  (Jeanne d'Arc [ʒan daʁk]; sünd. 6. viluku 1412, Domremi, Francijan kunigahuz — kol. 30. semendku 1431, Ruan, Normandii), Orleanalaine neižne-psevdonimanke (La Pucelle d'Orléans), oli Francijan rahvahaline vägelaine, francižiden sodavägiden üks' käsknikoišpäi Sadavoččen sodan aigan.
Sodaradmine
Sadavozne soda mäni Anglijad vaste, Pariž oli anastadud, kunigaz pageni Francijan suvhe. Ani kuti Jumal oigenzi neidišt, i Šarl'-dofin (tuleban aigan Karl VII-kunigaz) pani Žannad sodakäsknikaks. Saldatad oliba ülenpäiš oigetud Jumalal neiččespäi da heitiba anglijalašt ümbärdust tarbhaižes Orlean-lidnaspäi nelläs päiväs (se azjtego om lidnan jogavozne praznik tähäsai). Sil aigalpäi Žannan armii vägesti kaikel sijal, i kahtes kus Šarl'-dofin kändihe Francijan Karl VII-kunigahaks.
Karlan vencastusen jäl'ghe Žanna ühtni Parižan (vn 1429 sügüz'ku) i La Šariten (kül'mku) satusetomihe blokadoihe, hänen rol' niiden aigan poleni tanhalaižiden uskod Žannas. Vn 1430 zavodindas d'Ark kerazi ičetahtnikoiden joukud i oigenzihe joudutada Kompjen'-lidnad burginjonoiden (burgundijalaižiden) blokadaspäi. Neižne putui burgundijalaižile plenha, hö oliba Anglijan poles sil aigal i andoihe Žannad anglijalaižile, miččed sudiba da paloiba händast pažagal jeretikaks.
Žannan armijan vägestused i kunigahan anglijalaižišpäi illegitimižuz tegiba Francijan ripmatomuden kaičendan päsüks. Vl 1453 Sadavozne soda lopihe, i Francii-valdkund ühtištui möst.
Mušt
Vl 1456 vedihe toštmižprocessan da todestihe Žannan hüvän nimen. Katoline jumalankodikund kanonizirui händast vodel 1920. Pühän Žannan kuva om läz kaikuččes katoližes Francijan jumalanpertiš.
Homaičendad
Kategorii:Francijan sodapämehed Kategorii:Francijan pühämehed Kategorii:Hristanuskondan pühämehed Kategorii:Pühämehed kirjamišton mödhe Kategorii:Sodapämehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sadavozne soda
Gorky Park
«Gorky Park» (anglijaks znamoičeb Gor'kijan Puišt, Парк Горького) om tutab NSTÜ:n da Venäman anglijankel'ne muzikgrupp, kudamb edestab muzikad glemmetal- da hardrok-stiliš.
Gruppan aluz om pandud vl 1987.
Istorii
Vl 1989 pästi ičeze ezmäine studine «Gorky Park»-al'bom.
Irdkosketused
Kategorii:Hardrokgruppad Kategorii:Glemmetalgruppad Kategorii:NSTÜ:n muzikgruppad Kategorii:Venäman muzikgruppad Kategorii:Muzikgruppad kirjamišton mödhe Kategorii:Muzikgruppad vl 1987 alusenpanendanke
Suomenman lidnad
thumb|right|250px|Suomenman lidnoiden territorijad vl 2020 Kaik om 107 lidnad (kaupunki, stad) Suomenmas vn 2020 augotišel. Alastunu lidnan tobmudele territorii lugese lidnan palaks valdkundan käskusišton mödhe.
Magnit
Ezimeletaden, «magnit»-sana libui Μαγνῆτις λίθος Magnētis líthos-sanoišpäi «kivi Magnesijaspäi», Grekanman keskuzpalan Magnisii-regionan i severziden-se Magnisii-lidnoiden (nüg. Turkanman päivlaskmas) mödhe, niiš löutihe magnetitad amuižen aigan.
Kaikiden magnitoiden magnitižed ičendad märhapanesoiš niiden südäimen elektroniden magnitkuroil. Kendan kvantteorijan mödhe, elektromagnitine vastamižpaineg levitase fotonal.
Suomenman lidnad
Homaičendad
Kategorii:Lidnoiden nimikirjutesed
Magnit
Statine magnitine kend valatoitab vähän ristitun kudehiže, ka ei ole sen varuližusen todestusid, i om ližata kävutada sidä medicinižiden metoiden täht. No ku ferromagnetik vai kardiostimulator oma hibjas, ka piidab kaitas i olda varukahašti.
Toižendad
Kaikenaigaine magnit om tegez ferromagnetikaspäi, kudamb kaičeb jänduzmagnitižust irdpol'žen magnitkendan sambutandan jäl'ghe.
Elektromagnit om ladim, kudamban magnitine kend sädase elektrojoksusen olemižen aigan vaiše.
Märičendühtnikad
SI-sistemas magnitvalun märičendühtnik om veber (Vb), magnitižen läbipästandmahtusen — genri metras (Gn/m), magnitkendan kingitezmahtusen — amper metras (A/m), magnitkendan indukcijan — tesla (T vai Tl).
Demagnetiruind
Erasti materialoiden magnitoituz kändase tahtotomaks, i niiden demagnetiruindan tarbhaižuz zavodihe.
Voib demagnetiruida materialid koumel mahtusel: huldutamine korktemb mi Kürin lämuz, pall'aižen vai muite luja iškend magnitha, magnitan panend vajehtujaha magnitižhe kendha ülitajanke materialan koercitivišt väged vägevudenke i sid' hilläšti poleta magnitkendan valatoitandad. Jäl'gmäine mahtuz kävutase tegimištos likvidiruimha informacijad diskoil da kartoil.
Homaičendad
Kategorii:Magnetizm Kategorii:Magnitoiden toižendad
Gitler Adol'f
Adol'f Gitler, mugoi oli todesine nimi sündundan aigaspäi (Adolf Hitler ['adɔlf 'hɪtlɐ]; sünd. 20. sulakun 1889, Ranshofen-külä, nüg. Braunau am Inn-lidnan pala, Üläavstrii, Avstrijan da Mad'jaranman imperii — kol. 30. sulakun 1945, Berlin, Saksanma), oli Saksanman kancler vspäi 1933 ičtazrikondhasai, nacistižen Germanijan fürer («lider») vll 1934−1945.
Služi Germanijan imperijan, sid' Veimaran Tazovaldkundan sodavägiš, ühtni Ezmäižhe mail'man sodaha Bavarijan armijan saldataks (1914−1920) jäugvägiden jefreitoran arvonke. Vozil 1921−1945 oli Nacional-socialistižen Saksanman radnikoiden partijan ezinenas (füreran). Vl 1926 pästi «Minun borcuind»-kirjad.
Tuli tobmudehe valičendoiden Saksanman parlamentha rezul'tataks, hänen partii vägesti niiden aigan vl 1930 i vl 1932 (kahtišti). Sid' Gitler da hänen partijan ühtnijad heitihe kaikid ičeze vastustajid i sauvoihe ohjandusen totalitarišt sistemad. Se oli käskusid vaste, statjoid kävutades, i rahvahan enambusen pid'oitelendanke. Rahvahan erased kundad (čiganad, evrejalaižed da tž.) jäihe civiližita oiktusita, jäl'ghe likvidiruihe heid. Gitler zavodi territorijoiden anastusid, vn 1938 keväz'kus tegi Avstrijan anšlüsad. Vl 1939 lond Pol'šanmaha zavodi Toišt mail'man sodad. Vozil 1941−1945 Gitler ühtni sodaha NSTÜ:st vaste kuti ülembaine päkäsknik.
Džitendra
Džitendra (जितेन्द्र, Jeetendra), todesine nimi om Ravi Kapur (Ravi Kapoor; sünd. 7. sulaku 1942, Amritsar, Pendžab, Indii), om Bollivudan indijalaine akt'or da prodüser.
Gitler Adol'f
Üks' sizar oli Gitleral. Adol'fan närituznimi oli Vol'f («händikaz») lapsessai i radon aigan tedištelendas. Oli civiližes naimiželos Eva Braunanke, lapsid ei olend. Oli mahapandud Magdeburgha, vl 1970 hibj oli polttud, tuhk heittihe tulleidme.
Homaičendad
Kategorii:Valdkundmehed Kategorii:Saksanman politikanmehed Kategorii:Nacizman ogernikad Kategorii:Nacional-socializm Kategorii:Antikommunistad Kategorii:Politikanmehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Braunau am Innha Kategorii:Kolnuded Berlinas
Džitendra
Biografii
Ravi om sündnu Amritsar-lidnha, Amanath i Krišna Kapuran kanzha, hö pidiba bižuterijan biznesad. Openui Siddhartan kolledžas. Tuli kinotehmižhe bižuterijan laukan möjaspäi V. Šantaram-režissöran taričendad mödhe edestamha Sandhja Šantaram-aktrisan dublöran rolid. Ezini enamba mi 200 fil'miden pähengeks.
Džitendral om ičeze «Balaji Telefilms»-kompanii. «Bollivudan hüppii Džek» kändihe närituznimeks hänen energižiden karguiden tagut.
Kanz
Om nainu, Šobha om hänen ak. Heil üks' tütär da üks' poig oma olmas: Ekta-tütär (om sündnu vl 1975) da Tušar-poig (om sündnu vl 1976). Poig jätktab tatan radod, radab akt'oran mugažo. Tähäsai om Laksšija-poiganpoig.
Irdkosketused
Kategorii:Indijan akt'orad Kategorii:Indijan prodüserad Kategorii:Akt'orad kirjamišton mödhe Kategorii:Prodüserad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Pendžab-štatha (Indii) Kategorii:Sündnuded Amritsarha
Kano (lidn)
Kano (mugažo anglijan i hausa-kelil) om lidn Nigerijan pohjoižes. Se om Kano-štatan administrativine keskuz, valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii
Lidn oli Kanon kunigahusen pälidnaks 12. voz'sadal, sid' sultanatan pälidnaks vll 1430−1805. Vanhan lidnan seinäd i niiden verajad (12.-14. voz'sadad) oma kaičenus päpaloin. Lidn mainitase Dall-nimitusenke (Dalla Hill) üks'jäižen kukhan mödhe 15. voz'sadan lophusai. Pälidnan statusan kadotandan jäl'ghe lidnalaižed eliba läbi näl'ged 19. voz'sadal äi kerdoid (vozil 1807−1810, 1830nded, 1847, 1855, 1863, 1873, 1884, 1889−1890), sil-žo aigal Kano jäi regionan kommertižeks keskuseks. Tora Kanonno tegihe vn 1903 keväz'kus, i alištihe lidnad Suren Britanijan tobmudele. Vl 1967 Kano-štat om sätud.
Kano-lidn šingotase erazvuiččil kommertižil holitišil, tekstilin, nahkoiden i kengiden tehmižel (amussai), pähkmiden i puvillan torguindal.
Geografijan andmused
Lidn sijadase savannan Sahel'-zonan suves, 488 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om kaks'sezonine tropižen savannan. Sulakun i semendkun lämuz om +30 C°, vilukun — +21 C°, voden keskmäine lämuz om +26 C°. Absolütine minimum oleskeli +13,7 C°. Paneb sadegid 980 mm vodes, kuivsezon oleleb redukus-sulakus (30 mm sezonas).
Eläjad
Vl 2006 lidnan eläjiden lugu oli 2 828 861 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Islaman mečetiden äjüz om avaitud, vspäi 2000 šariatan oiktuz om väges lidnas. Hristanuskondan jumalankodikundoiden viž pühäpertid oma olmas.
Homaičendad
Kategorii:Nigerijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Mikkelsen Meds
Meds Diitmann Mikkelsen (Mads Dittmann Mikkelsen; sünd. 22. kül'mku 1965, Kopenhagen, Danii) om fil'miden akt'or-danijalaine.
Biografii
Meds om sündnu Kopenhagen-lidnha. Vl 1996 om pästnus teatraližes Arhus Theatre School-školaspäi, sil-žo vodel zavodi väta rolid kinos. Lars-vell' om Medsal, hän om akt'oran mugažo. Vodele 2015 kaik 24 kinoarvlahjad i 33 nominacijad oliba Medsal.
Polo Marko
Marko Polo (Marco Polo; sünd. 15. sügüz'ku 1254, Venecii — kol. 8. viluku 1324, sigä-žo) oli italine torgovan da matkadai.
Mikkelsen Meds
Biografii
Akt'or nai vl 2000, oti Hanna Jakobsen-horeografad akaks, besedoiči hänenke vspäi 1987. Mehel om kaks' last : Viola Jakobsen-tütar (om sündnu vl 1992) da Karl Jakobsen-poig (om sündnu vl 1997).
Polo Marko
Hän edesti ičeze matkad Azijadme tetabas «Mail'man erazvuiččendas»-kirjas. Nece kirj om arvokaz purde maiden Keskaigan geografijas, etnografijas da istorijas: Armenii, Iran, Kitai, Mongolii, Indii, Indonezii da erased toižed mad. No sanutas heilüid necen kirjan ezmäižen pästandan aigassai erasiden faktoiden todesižuses. Kacmata sihe, 14.-16. voz'sadoil kirj painoi lujas merimatkadajile, kartografoile da kirjutajile. Ozutesikš, ičeze päivlaskmaižen ten Indijha ecmižen aigan Hristofor Kolumb oti nece kirj laivha; tedoidajiden lugendan mödhe, Kolumb tegi 70 homaičendad kirjan lehtpoliš.
Mikkelsen Meds
Irdkosketused
Kategorii:Danijan akt'orad Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Kopenhagenha
Polo Marko
Polo-torgovanad, heiden kesken Marko Polo-ki, oliba elänuded Kitaiš 17 vot keskustamata.
Marko Polon elo da matkad löuziba ičeze kuvahaižen fil'miden äjudes, vll 2014−2016 «Marko Polo»-TV-serial (AÜV, anglijan kelel) läksi ekranoile.
Augotižlibund
Lugetas, miše Marko Polo oli sündnu venecižen Nikkolo Polo-torgovanan kanzha. Hänen kanzkund torgui juvelirižid tegesid i eriližmagutesid. Ei ole kaičenus varmdoid tundištusid Marko Polon sündundan aigas. 19. voz'sadal horvatižed tedoidajad ridatiba järgeližen versijan. Hö vahvištadas, miše Polo-kanzan olemižen Venecijas ezmäižed tundištused znamoitas 13. voz'sadan kahtendel polel, i kanzannimi mainitase kuti Poli di Dalmazia. Sen ližaks, vhesai 1430 Polo-kanz valdoi pertid Korčulas, nece om Horvatijas nügüd'.
Marko Polon sündund, hänen tatan i dädän ezmäine matk
Venecijan torgovanad saiba vägevut torguindas Keskmeren randoil 13. voz'sadal. Hö ei voigoi olda üks'kaikžikš niihe tedoidusihe, kudambid rohktad matkadajad tegiba Keskmäižes Azijas, Indijas i Kitaiš. Torgovanad el'genziba, miše mugoižed matkad avaitas uziden torgusiden näguid mömhä tavaroid, i miše torguind Päivnouzmmanke endustab heile äi ližad. Sidä vizid, meleltartund torguindha vei samha tedoid uziden maiden polhe oikti. Arni necen sün tagut kaks' sur't Venecijan torgovanad tegiba matkan Keskmäižhe i Päivnouzmaižhe Azijha.
Vl 1260 Nikolo (Markan tat) ühtes Maffeo-vellesenke oigenziba Krimha (Sudakha), sigä heiden koumanz' vell' (hänen nimi oli mugažo Marko) pidi ičeze torguindpert'. Krimaspäi hö oigenziba sil-žo maršrutal, kus vl 1253 Gijom de Rubrik oli matkadanu, ezmäi Sarai-Batuhu. Sigä vellesed mänetiba voz', sid' oigenziba edemba, Buhar-lidnha. Sišpäi hö ei voigoi pörtas kodihe koumes vodes ümbri, sikš miše Berke (Batijan vell') zavodi sodategendoid, i pördumine oliži varuline. Nelländel vodel, voimuseta pörta kodihe, Polo-velled ühtniba persižhe karavanha. Karavan oli männu Kitaihe. Hulagu-il'han oigenzi sidä Hanbalikha (nügüd'aigaižen Pekinan territorii), ičeze vellennoks, mongoliženno Hubilai-hanannoks. Sil aigal Hubilai läz oti vägi kitajižen Sun-dinastijan päl i tegihe pigai Mongolijan imperijan i Kitain üksinohjandajaks.
Vn 1266 tal'vel Polo-velled saisoiš Pekinhasai, Hubilai tegi vasttusen heidenke. Polo-velliden sanoiden mödhe, hän andoi heile kuldasišt paiczad (pästai arbaine hanan kirjutesidenke i štampoidenke) pördumha tagaze kodihe tugedusita i sanui oigeta kirješt Rimalaižele papale. Neciš kirjeižes pakičend oli kirjutadud oigeta hanale void Hristan kaumusennopäi Jerusalimas i hristanuskondan pühäpaginikoid. Mongolijan sur'oigenu Vatikanha läksi vellidenke ühtes, no matkan aigan hän läžeganzi i jäi.
Matkan aigan tedotuz tuli Nikolole hänen akan surmas i poigan sündundas. Poig oli sündnu severziš päiviš päliči hänen lähtendas matkadamha, vl 1254. Poigale andoihe Marko-nimen.
Markon tädi da däd' kazvatiba händast. Marko sai hüvän finansižen opendusen, mahtaškanzi ohjastada jügulaiv. Hänen tat nai tošti, Floradis Polo (Trevisan neiččel) oli Markon emindamaks.
Tuldes ujuden Venecijha vl 1269, velled löuziba, miše Klement IV-papa koli, i ut papad ei olend panenu völ radnikoičemha. Hö tahtoiba vaumita hanan pakičendad heredamba i pätiba lähtta uden papan valičendoita. Vl 1271 Polo-kanzankund oigenzi Jerusalimha otten Markod ühtes.
Elo Kitaiš
thumb|350px|Marko Polon matkoiden shem kartal. Šačž (nügüdläine Dun'huan) tegihe ezmäižen kitajižen lidnan, kudambha Polo-heimolaižed tuliba vl 1275. Sil-žo vodel hö saihe Hubilain kezaližhe rezidencijhasai Šan'dus (nügüd' Gan'su-provincijas). Polon sanoiden mödhe, han oli hengidunu heihe, andoi erazvuiččid käsköid, ei laskend hänele pörta Venecijha, eskai koumen voden joksten pidi händast Jančžou-lidnan gubernatoraks (CXLIV. jaguz, 2. kirj). Sen ližaks, Polo-kanzkund ühtni (kirjan mödhe) hanan armijan šingoteses i openzi händast kävutada katapul'tid otten lidnusid.
Polo-kanzan elon Kitaiš ümbrikirjutand mäneb aigan mödhe harvoin, necišpäi om jüged panda matkoiden tarkoiged maršrut. Oiged geografine ümbrikirjutand (kus taho om i äjak päiväd matkad sihesai) — necen tagut kirj om arvokaz. Mugažo Polo ümbrikirjutab kitajalaižiden jogapäivälišt elod, johtutab sen paloin bumagrahoiden kävutandas, starinoičeb erazvuiččiden agjoiden järgeližiš radonmahtoiš i keitandan veroiš.
Marko Polon ümbrikirjutandad oma täuded penid petusid, no hän diktui kirjutajale muštospäi. Polo pagiži persijan kelel, se oli rahvahidenkeskeižiden kontaktoiden kel' sil aigal. Hän kävuti persijan nimitusid. Polo openzi mongolijan kel't Kitaiš eläden, nece oli Kitain administracijan kel' sil pordol. Hän eli laptas kitajižes kundaspäi, sikš miše oli mongoližen ohjastusen ühtnijan. Polon tundištusen mödhe, kitajine kund pidi negativižikš evropižid varvarid.
Kitajine dinastijoiden Juan'-ši-aigkirj mainitab Po-Lo-nimen. Mugoi mez' mülüi laudkundha Ahmad-ministran rikondan sel'gitamižen mödhe. Nece mez' oli homaitud, sikš miše starinoiči imperatorale avoinmel'žikš Ahmadan pahoiš tegoiš.
Pördumine Venecijha
Vl 1291 Hubilai-han andoi üks' mongoližiš princessišpäi mehele — persižele Argun-il'hanale. Hot' hän ei tahtoind, miše Polo-kanz läksiži, no venecijalaižiden abu pidi hänele vemha neičešt varuitomil merenteil.
Marko Polon matkan znamoičend
Marko Polo jäti meile niiden sijiden ümbrikirjutandan, kus hän oli, edeližid matkadajid erineden. Hänen kirj tegihe populärižeks avaros i oli mugoižen Keskaigan läbi.
Äjad evropalaižed tedištiba bumagrahoiš, sagpal'mas i kävutadud poltamha mustoiš kiviš Marko Polon kal't.
Tedod kal'hiden magitesiden sijadusiš abutiba evropalaižile zavottä niiden torguind. Muga arabižiden torgovanoiden monopolii oli muretud. Se azj abuti evropalaižile koloniziruida mail'mad edesižes.
Elo Venecijas pördumižen jäl'ghe
Om tetab lujas vähä Marko Polon elos pördumižen jäl'ghe Kitaišpäi. Erasiden andmusiden mödhe, hän ühtni sodas Genujanke. Läz 1298 vot Polo putui plenha genujalaižile i oli sigä vn 1299 semendkuhusai. Hänele abutihe kirjutada johtutesid matkas, plenan aigan tuli hüvä kirj.
Joudutandan plenaspäi jäl'ghe Polo pörzihe Venecijha i nai. Donata-ak oli tetabal venecižel rodul. Naimiželos hänel koume tütärt oli: Fantina, Bellella i Moreta. Kaks' heišpäi oliba anttud torgovanoile Dalmacijaspäi. Mugažo Polo valdoi pertid. Hänen kodi oli Rio di San Giovanni Crisostomo- da Rio di San Lio-irdoiden saumal. Mugažo Polo ühtni kahtes penes käskuzkundaližes processas, om dokumentoid siš.
Vl 1324 Polo oli jo paha läžui i tegi zavetoičendan. Siš kuldasine paicza mainitase, kudambad saihe totarlaižes hanaspäi. Marko sai sidä Maffeo-dädäspäi, hän zavetoiči sidä Markole vl 1310. Sil-žo 1324 vodel Marko Polo koli. Hän oli mahapandud San Lorenco-jumalankodiš. Vl 1596 hänen kodi paloi lophu. Toštelmasen mödhe, vedatud kitajižes matkaspäi kalud oliba kaičemas sigä. 19. voz'sadal panihe mantazole pühäkodi, kus Polo oli mahapandud.
Kirj mail'man čudoiš
thumb|250px|Kirjan lehtpol' eläban Polon aigoišpäi. Marko Polon kirjan original oli kirjutadud vanhfrancijan kelel. Rustičello Pizaspäi kirjuti Polon johtutesid plenan aigan. Kirj kogoneb nelläs palaspäi:
«Kirj mail'man čudoiš» om üks' kaikiš populärižembišpäi istorižiden tedoidusiden objektoišpäi.
Ičeze sündundan jäl'ghe kirjan kätihe lähembaižiden maiden kelihe severziš voziš: venetan kel'he, latinan kel'he (kändused venetan i vanhfrancijan versijoišpäi), tagaze vanhfrancijan kel'he latinan versijaspäi. Kändmižen i toštkirjutamižen aigan vajehtihe, ližazihe vai heittihe tekstan fragmentid. Kaičenuziden manuskriptoiden keskes kaikiš amuižemb (F) om äjal lühüdamb toižid. Ezimeletaden, pidembad originaližed tekstad oma toižiden manuskriptoiden aluseks.
Torgovanan eziauguižed kirjutesed oliba sijiš tavaroid mömhä, niiden edenendan maršrutoiš i erazvuiččiden valdkundoiden elon ümbriolendas. Möhemba kirjutesile ližazihe mel'hetartujid populärižid kirjutusid egzotižiden maiden elos.
Nügüd'aigan kirjan kändused erazvuiččiš kelišpäi oma pästtud.
Homaičendad
Kategorii:Italijan matkadajad Kategorii:Torgovanad Kategorii:Italijan kirjutajad Kategorii:Venecii Kategorii:Italijan istorii Kategorii:Kirjutajad kirjamišton mödhe Kategorii:Matkadajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Venecijha Kategorii:Kolnuded Venecijas
Literatur
right|250px Literatur (lit(t)eratura «kirjutadud» lit(t)era-sanaspäi «kirjam») om mitte taht kirjutadud tekst.
Tegii om olmas miččel taht literaturižel sädusel. Tegijad oma kirjutajad, dramaturgad da runokirjutajad. Suližed tekstad ei mülügoi literaturha päpaloin, no fiksiruidud mülüiba (oz., fol'klor). Kirjad kaitas literaturad tobjimalaz, voib löuta niid kirjištos. Tekstan toižed kandajad oma käzikirjutez, kompjuterfail, audiokirj.
Literaturan jagused oma proz, p'jesad, runoišt. Om äi literaturan žanroid. Literaturantedo tedoidab literaturad.
Literatursädusiden funkcijad oma socialine, psihologine, hengeližvauktastai, politine.
Toižendad
Päižed toižendad oma čomamahtoine literatur (literatur kut čomamaht), dokumentaline proz, memuarine, tedoline, tedoližpopulärine literatur, tedonandmižliteratur, openduzliteratur, tehnine literatur (sarakoidme), literatur psihologijas i ičtazparemboičendas da tž. (hengeline, religiozine, reklamine, istorine, bobuštai).
Kaceltas literaturad hronologižes järgenduses: antikaigaine, keskaigaine, udessündundan aigan, modernizman i postmodernizman literaturad; voz'sadan i voz'kümnen mödhe.
Kirjutai voib sada tekstad märitud auditorijan täht: lapsile, norištole, täuz'kaznuzile.
Homaičendad
Kategorii:Gumanitarižed tedod
Vorsm
Vorsm (Во́рсма) om Venäman lidn Alalidnan agjan päivlaskmas. Se om Pavlovon rajonan pala (lidnankund edel vn 2020 semendkud).
Istorii
Voräs'man tahond mainitase 14.-15. voz'sadoil. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1588 kuti Vorsmankülä (село Ворсма). Sijaline mahuz om vägitoi, järg savi da savik, i 18. voz'sadaspäi pästtas raudasižid tegesid sijaližes soraudaspäi: raudad, veičed, luklod, tuikutimed, sabläd, medicinine instrument.
Vspäi 1926 Vorsm oli žilon statusanke. Vl 1955 se sai lidnan statusad. Tehtihe NSTÜ:n veičiden enambust arni neciš lidnas. Pästtas veičid (kuz' edheotandad) da medicinižid ladlusid tähäsai. Vspäi 2014 mülütihe Vorsmad Venäman monolidnoiden nimikirjuteshe hüvänke socialiženke olendanke. Mugažo leibänedheotand radab.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Kišm-jogen randoil (Кишма / Ворсма 71 km pitte, Okan oiged ližajogi). Jogi läbitab Toskank-vezivaradint lidnan päivnouzmas (Vorsmanjärv, 1,26 km²). Lähembaine lidn om Pavlovo 10 km päivlaskmha avtotedme. Matkad Alauz'lidnhasai om 62 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme. Vorsm-raudtestancii sijadase 15 km lodeheze lidnaspäi.
Vorsman lidnankund om olmas vspäi 2004, lidn om sen üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad
Vl 1931 eläjiden lugu oli 6 300 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 13 968 eläjad vl 1979. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 11 620 ristitud.
Nened valdkundaližed objektad oma avaitud Vorsmas: kaks' keskškolad, čomamahtoiden lapsidenškol, sädamižen lapsidenkeskuz, fizkul'turiž-tervehtamižkompleks, kaks' štarglavut, futbolklub stadionanke.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Alalidnan agjan lidnad Kategorii:Pavlovon rajon
Čopjäižed
Čopjäižed vai mustad parmad (Tabanidae) om kaks'suugaižiden gavediden sugukund. Tetas läz 4400 erikod 135..160 heimos.
Leviganduz
Čopjäižed oma levitadud kaikil kontinentil päiči Antarktidas, mugažo ei ole niid Havajad-saril, Islandijas i Grenlandas. Mahttas leta veden päl hätken, sen tagut oma levitadud valdmeren edahaižil saril eskai.
Gavedid oma levitadud mägiš igähižen lumen röunhasai. Äjad erikod elädas märitud geografižes zonas i arvoimižiš vaiše.
Söte
Äjiden čopjäižiden emäčud oma lihansöjad. Ned sötlesoiš imetaiživatoiden, linduiden, katussamboiden i šihlikoiden verel, sen vauktušed oma tarbhaižed munindan täht. Kävutadas eläbid živatoid päpaloin (kolijoid harvoin lujas), i sötken purtkeks vaiše, ei ole elämižümbrištoks. Emäčud södas änikoiden nektarad-ki da toižid niiden eritusid. Kaikiden erikoiden ižačud sötlesoiš änikkazmusiden eritusil vaiše.
Navettäs imeda vert hibjan märitud paloišpäi, oz., kabjživatišton jaugoišpäi. Tehtas londoid honuses harvoin, takaidas leta irdale.
Homaičendad
Kategorii:Živatad kirjamišton mödhe Kategorii:Gavedid Kategorii:Gavediden sugukundad
Teatr
thumb|right|250px|Teatro Colón-operteatran südäin, [[Buenos Aires, Argentin]] Teatr (θέατρον teatron «sija kacundoiden täht» θεάομαι teaomai-sanaspäi «kacta») om čomamahton toižend, erazvuiččiden toižiden čomamahtoiden sintez: literatur, muzik, horeografii, än', kuvadamižčomamaht.
Ičeze specifik om teatral: todesižen elon, ridoiden, taboiden kuvastuz, niiden traktuind i arvoind. Kirjutadas p'jesid i operoid kebnendamha teatraližen lavastusen tehmišt. Meletusiden vahvištand tegese teatras dramatižen tegendan kal't, akt'or om sen päižen kandajan.
Teatran šingotez oli sidodud ristitkundan šingoteshe i kul'turan olendha kaiken. Kundaližen šingotesen eriližused märičiba teatran korktad aigad vai lanktust, čomamahtoižiden tendencijoiden toižendan enambust, rol't man hengeližes elos.
Regulärižed teatraližed festivalid mändas äjiš maiš, erazvuiččiden lidnoiden truppad vastlesoiš niil.
Toižendad
Teatran pätoižendad oma dramteatr, operteatr i baletteatr.
Toižed teatrad specializacijanke: komedijan teatr, muzikaline teatr (sidä kesken müzikl, operett), tätüižteatr, pantomiman teatr, kuvahaižiden teatr.
Professijad
Teatr om kollektivine čomamaht eziauguižes aigaspäi.
Nügüd'aigaižen teatran lavastusen päižed ühtnijad oma akt'orad i aktrisad, režissör (dirižor, baletmeister). Toižed teatran radnikoiden professijad oma pirdai-scenograf, muzikankirjutai, horeograf, edemba butaforad, kostümerad, grimörad, lavan i pidatusen radnikad.
Istorii
Teatr zavodihe kacujan tulendaspäi, se čomamahton toižend ezimeletab kollektivižen vasthaotmižen. Ku lavastuz löuzi tagareakcijad kacujil, ka teatr sabusti ičeze estetišt metod.
Ezmäine teatr šingotihe amuižes mirus. Aigaližen keskaigan teatr ei olend Evropas, hristanuskond kel'zi teatraližid lavastusid. Möhemba ned kändiba jarmankoiden palaks. Vätihe lavastusid pert'kuluiš. Nügüdläižed erigoittud teatrsauvused libuiba 1520-nziden voziden Italijaspäi, siš-žo oper i balet sünduiba.
Brest
thumb|left|250px|Lidnan transportine kart (2014) Brest (Брэст, Брест, oficialine rahvahidenkeskeine transkripcii: Brest) om lidn Vaugedvenäman suvipäivlaskmas. Se om valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Brestan agjan administrativine keskuz (vn 1939 tal'vkuspäi), mugažo Brestan rajonan (ei mülü sihe).
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1017 kut drevlänoiden lidn, valdkundan videnz' lidn amuižusen mödhe. Mainitihe Kijevan jumalankodikundan Eziauguižes aigkirjas vl 1019 Berestje-nimenke (Berestii, Берасьце / Берасце / Бярэсце), Brest oigenzi ičeze voz'tuhad vl 2019. Vn 1241 vilukus lidnan polk torazi Batii-hanan joukud vaste, i äjad lidnalaižed oliba riktud. 17. voz'sadaspäi vhesai 1920 lidnan nimi oli Brest-Litovsk. Lidn mülüi Pol'šanmaha vll 1920−1939 Brest Bugal-nimenke (Brześć nad Bugiem). Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (heinku 1941 — 28. heinku 1944). Lidnan evrejalaižed otiba kaks' koumandest ristitištos vl 1897, i läz kaik oliba riktud okkupacijan aigan.
Brest šingotase sömtegimištol, elektrotehnižen sarakon tegimil, tekstilin i omblendan edheotandoil, sauvondmaterialiden pästandal, turizmal. Znamasine transporttesol'm valdkundas i röunmal, koume muitterminalad ratas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan päivlaskmas, Pol'šanman röunanno, Päivlaskmaine Bug-jogen randal Muhavec-jogen lanktendanno sihe, 141 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Minsk-pälidnhasai om 320 km pohjoižpäivnouzmha.
Brest jagase kahteks rajonaks vspäi 1978: Leninski rajon (Ленінскі раён) i Maskouski rajon (Маскоўскі раён).
Eläjad
Vn 2009 Vaugedvenäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 309 764 ristitud, agjan 22 %. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', agjan 26 %.
Edeline lidnan pämez' om Aläksandr Ragačuk (reduku 2014 — keväz'ku 2023, Аляксандр Рагачук).
Irdkosketused
Kategorii:Vaugedvenäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Katerini
thumb|left|250px|Lidnan puišt. Katerini (Κατερίνη [kate'ɾini]) om lidn Grekanman pohjoižes, Keskuzmakedonii-agjas (periferijas). Se om agjan Pierii-ühtnikan (noman edel 2011 vot) administrativine keskuz da sen ristitišton pol'.
Istorii
Eländpunktan igä om nor' Grekanman märas, se om tetab 13. voz'sadaspäi kuti Hatera (Ἅτηρα), Ottomanan imperijas — Kateri Hatera.
Manahad paniba pühäpertin alust ph. Jekaterinan (Aikaterini grekan kelel) muštho 19. voz'sadan augotišes vai sen aigemba. Necen pühäpertin mödhe nimitihe lidnad nügüd'aigaižikš.
Katerini om maižanduzrajonan keskuz, kazvatadas kivi-fruktoid, višnid, pähkmid da tabakad ümbrištos. Turizm om lidnan ekonomikan znamasine sarak: Olimp-mägi, Elatohori-mägisuks'kurort (Ελατοχώρι), amuine Dion-lidn (5. voz'sada EME) oma ezilidnas.
Geografijan andmused
Katerini sijadase 6 kilometras päivlaskmha Egeižen meren lodehližen Termaikos-lahten randaspäi tazosijal, 14 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl, «Salonikid — Afinad»-raudtel. Lähembaižed järedad lidnad oma Salonikid 68 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme i Laris 80 km suvhe avtotedme. Olimp-mägen paute levineb 20 kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi.
Eläjad
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 55 997 ristitud, se oli kaikiš suremb ristitišt.
Irdkosketused
Kategorii:Grekanman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Keskuzmakedonii *
Kivihil'
thumb|right|250px|Kivihil' palliškoil Kivihil'  om kova palab tarbhaine kaivatuz. Se om hilen keskmäine form hil'nikan mülündan mödhe, buran hilen i antracitan keskes.
Kivisugu sädase kazmusiden organižiden jändusiden palastusen produktoišpäi mankoren korktan painuden i korktemban lämuden arvoimižiš. Kivihilen metamorfizman lopuline stadii om antracit grafitan kristalliženke strukturanke.
Istorii
Amuižed rimalaižed saiba kivihil't lämbitusen täht Sur' Britanii-sarel. Ezmäižel voz'sadal EME sätihe koksad kivihilen lämbitamižel il'mata Kitain nügüdläižen Junnan'-agjan territorijal.
Ümbrikirjutand
Kivihil' om mustan muju kivisugu, erasti hahkmust. Hošt om tervakaz vai metalline. Organine pala mülütab nenid substancijoid: hil'nik 75..92 %, vezinik 2,5..5,7 %, hapanik 1,5..15 %. Voib mülütada 2..48 % lendlijoid substancijoid. Nepsuz vajehtase 1..12 % röunoiš. Eriline palandan lämuz oleleb 30,5—36,8 MDž/kg (kuivas olendas). Keskmäine ninevuz kaivudes om 1796 kg/m³, kivihilen pudotadud ninevuz om 1683 kg/m³.
Organižen massan mülünd om neitraline, se ei ole magnitine (diamagnetik), jäb reakcijata vällid muglid normaližiš arvoimižiš i painuden al. Kivihilen bitumad oma ühtnendad aromatiženke strukturanke, buran hilen bituman erineden. Ei olend löutud razvmuiktusid i efirid kivihiles, om vähä ühtnendoid parafinan strukturanke. Mineraližed ližasegoitused anttas magnitižid ičendoid. Kivisugu om lämuzizoläcijan kartte.
Kivihilen sädand oli läz kaikiš šoiduiš — devonaspäi neogenhasai, formiruihe aktivižemb karbonas, permiš i juras. Hil' venub mas šoiduiden i linzoiden formal erazvuiččenke sanktusenke (kümnikoišpäi santimetrid kümnikoihesai i sadoihesai metrid), pindšoiduspäi 2500 metrhasai süvütte da sen enamba.
Klassifikacii
Erižiš maiš ottas erazvuiččid harakteristikoid päižikš klassificiruimha kivihil't: palandan lämuz, poltuzkoefficient, hil'nikan mülünd, organižen substancijan šingotesen pordaz, sadud koksan varmduz.
Päižed tehnologižed ičendad, ozutadas kivihilen kal'hut: palliškoiden paštundan ühtheze mahtuz, koksmahtuz.
Kävutand
Kivihil' kävutase poltuseks ičeksaz, vedes henotud olendas, ümbriratud gidrogenizacijal nozolpoltuseks. Portativine poltuz, lämbitusen täht i elektrusen samižen täht. Sadas koksad i pol'koksad arni necen hilen toižendaspäi, edemba tehtas himižiden substancijoiden surt lugumärad (naftalin, fenol, pek da tž.), i niišpäi tehtas mineraližid heretusid, plastikoid, sintetižid kuiduid, lakoid da sauvondmujuid.
Ottas kävutamižhe kivihil't ümbriradmižen erazvuiččihe shemihe, miše ei oliži jändusid, kaičemha ümbrištod.
Vl 2017 hil' (kaik toižendad) oti 16. sijad kaikiš enamba torguidud tavaroiden keskes mail'man irdpol'žel torgusel. Hilen torguindan pörund arvoihe summal 122 mlrd US$.
Homaičendad
Kategorii:Hil' Kategorii:Tarbhaižed kaivatused
Suvivaldmeri
Oficialižikš Suvivaldmeri om Tünen, Atlantižen i Indižen valdmeriden suvipalad, no ku se om, ka röunatab kaikidenke niidenke. Voib märita Suvivaldmeren röunad kut viluiden antarktižiden joksmusiden ühtenzoitusen pird edel koumen valdmeren lämhembid vezid. Se röun vajehtab sijadust kaikenaigaižešti voz'aigha kacten, ka märičend ei sättu praktikan metoiden täht. Vl 2000 Rahvahidenkeskeižen gidrografižen organizacijan ühtnijad vahvištiba Suvivaldmert videks valdmereks röunanke 60-ndme leveduzpirdadme i Kožundaktan Antarktikas mödhe, no dokument valdmeren erištundas ei ole ratificiruidud täuzin tähäsai, sen paloin, Venäman kaičendministrusen sodamerilaivišton gidrografine radnikoičend ei tundišta valdmert. Gidrofizine i ekosistemiden tedod erištadas Suvivaldmert amu jo. Avstralijan ohjastuz pidab Suvivaldmert kut levitadud vezid ani suvhe Avstralijan kontinentaspäi.
Suvivaldmeren pind om 20,327 mln km², se om Antarktidan i 60-nden leveduzpirdan keskes. Kaikiš suremb süvüz om 8264 m Suvisandvičun kurnus, keskmäine süvüz — 3270 m. Randanpird — 17 968 km. Erištadas 13 mert Antarktidan randoidenno: Ueddellan, Skotia (Skošan) meri, Bellinsgauzenan, Rossan, Amundsenan, Deivisan, Lazarevan, Riser-Larsenan, Kosmonavtoiden, Ühtištusen, Mousonan, Dürvilän, Somovan mered; mugažo Hokon VII-kunigahan meri om olmas Norvegijan täht. Valdmeren kaikiš znamasižembad sared: Suvišetlandan sared, Suviorkneižed sared. Antarktidan šel'f levitase 500 metrhasai süvüdel, sikš miše kontinentan jäkatken veduz om sur'kulu.
Homaičendad
Kategorii:Antarktik
Reni (pajatai)
Reni Aleksandrova Gaitandžijeva (Рени Александрова Гайтанджиева, Рени Александрова Гајтанџијева; sünd. 29. semendku 1969, Pleven, Bolgarii) om bolgarijalaine da serbijalaine popfolkpajatai.
Biografii
Reni om sündnu Pleven-lidnha.
Reninal om kaks' poigad: Boris-poig da Asparuh-poig (om sündnu vl 2009). Mehelusen zavodindan jäl'ghe Reni sirdi Tel' Avivha, vl 2016 pereh sirdi Bolgarijha.
Irdkosketused
Kategorii:Bolgarijan pajatajad Kategorii:Serbijan pajatajad Kategorii:Pajatajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded vl 1969 Kategorii:Sündnuded semendkun 29. päiväl Kategorii:Sündnuded Plevenha Kategorii:Popfolkpajatajad
Tamsalu
thumb|left|250px|Vn 2012 volostin kart Tamsalu (mugažo estin kelel, «tammsar'») om lidn municipaližeta statusata Estinman keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Lääne-Virun makundha, sen kaikiš penemb lidn nelläspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii
Tamsalu šingotase AS Tamsalu EPT-edheotandal (oli otnus melioracijha vspäi 1950), se pästab tehnikad maižandusen, mecan varhapanendan i teiden sauvondan täht, kauhoid, jäl'gregid (ližavedamid). Mouckiven tehmižen tematine openduzpark om avaitud lidnan röunanno.
Geografijan andmused
Lidn sijadase makundan suvipäivlaskmas. Matkad volostin Tap-keskushesai om 20 km lodeheze avtotedme vai 15 km raudtedme, makundan Rakvere-keskushesai om 30 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai avtotel, Tallidnhasai om 105 km päivlaskmha-lodeheze avtotel vai raudtedme.
Ühtennimine raudtestancii radab lidnan keskuses.
Blaž
«Blaž» (Блажь), toine nimi «Armastan sindai» (Я тебя люблю), om venämalaižen Nikolai Noskov-pajatajan ezmäine studijanal'bom. Se om pästtud vl 1998.
Tamsalu
Eläjad
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 236 ristitud, vl 2000 — 2 572 ristitud.
Blaž
Pajoiden nimikirjutez
<OL> <LI> Я тебя люблю (Armastan sindai) (4:07) <LI> Я немодный (Olen modatoi) (3:41) <LI> Дай мне шанс (Anda minei šans) (5:00) <LI> Мой друг (Minun sebranik) (4:51) <LI> Сердца крик (Südäikeran kida) (4:29) <LI> На Руси (Venäs) (5:09) <LI> Блажь (Blaž) (3:44) <LI> Солнце (Päiväine) (3:53) <LI> Лунный танец (Kudmaine karg) (4:06) <LI> Ты не сахар (Ed ole sahar) (4:56) </OL>
Tamsalu
Eläjad
Rahvahad (vl 2011): estilaižed — 82,7%, toižed rahvahad — 17,3%.
Blaž
Irdkosketused
Kategorii:Noskovan Nikolain al'bomad Kategorii:Al'bomad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 1998 al'bomad Kategorii:Debütižed al'bomad
Morandi Džanni
Džanni Morandi (Gianni Morandi), todesine nimi om Džan Luidži Morandi (Gian Luigi Morandi; sünd. 11 tal'vku 1944, Mongidoro, Italii) om italijalaine pajatai da akt'or.
Biografii
Džanni om sündnu Mongidoro-lidnha.
Vl 1970 ühtni Evrovizii-konkursha Amsterdamas, ezini «Occhi di ragazza»-pajonke, oti koumetoštkümnent sijad. Vl 1972 pajatai ühtni ezmäižen kerdan Sanremon muzikfestivalihe «La mia nemica amatissima»-pajonke.
Kanz
Džanni oli nainu. Hänel nell' lapsed oma olmas: Serena-tütär (1967), Marianna-tütär (om sündnu vl 1969), Marko-poig (om sündnu vl 1974). Tähäsai om Pavel-tütrenpoig (om sündnu vl 1995) da Džon-tütrenpoig (om sündnu vl 2001), Leonard-poiganpoig da Džeims-poiganpoig (vellesed-kaks'jaižed) da Tomas-poiganpoig (om sündnu vl 2009).
Irdkosketused
Kategorii:Italijan pajatajad Kategorii:Italijan akt'orad Kategorii:Poppajatajad Kategorii:Pajatajad kirjamišton mödhe Kategorii:Akt'orad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Italijha Kategorii:Evrovizijan ühtnijad Kategorii:Sündnuded vl 1944
Prust Marsel'
Valenten Lui Žorž Ežen Marsel' Prust (Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust; sünd. 10. heinku 1871, Pariž, Francii — kol. 18. kül'mku 1922 sigä-žo, om mahapandud Parižan Per-Lašez-kaumžomal) oli francine kirjutai i runokirjutai. Sädi prozan romanid i sanutesid modernizman stiliš. Prust sai mail'man tetabut kut semitomaižen «Kadotadud aigan ecmäs»-epopejan tegii läz 2500 personažanke, se om kaikiš znamasižembiš sädusišpäi mail'man 20. voz'sadan literaturas (koume jäl'gmäšt tomad läksiba surman jäl'ghe). Arvostuzlegionan ordenan kavaler (1920).
Biografii
Prust oli sündnu Adrian Prust-lekarin-epidemiologan i evrejalaižen makleran Žanna Veil'-tütren kanzha, Adrian-tat oli äiluguižiden kirjutusiden i kirjoiden medicinas tegijan. Upehtundläžundan kurod ozutihe prihaižel ühesavoččes igäspäi. Vll 1882−1889 Marsel' openui Kondorse-liceiš i oli sen pästnikan. Služi armijas Orlean-lidnas üht vot, sen jäl'ghe tuli samha opendust Sorbonnan (nüg. Parižan universitetoiden pala) juridižel fakul'tetal, no jäti sidä kesketi. Sai varandad kazvatajiden surman jäl'ghe vll 1903−1905.
Mez' zavodi kirjutada sädusid i publikoita niid aigaližes igäs. Tegi publikacijoid školopendusen aigan völ La Revue verte- i La Revue lilas-aiglehtesiš. Vll 1890−1891 Prust vedi salonhronikan pacast Le Mensuel-aiglehteses. Vspäi 1892 sätud sebranikoidenke Le Banquet-aiglehtez («Pir») lähtli, i painihe kirjutajad siš, mugažo prestižižes La Revue Blanche-aiglehteses. Prust oli anglofilaks, i se kuvastihe hänen sädusihe. Kändli literatursädusid anglijan kelespäi francijaks, toižidenke ühtnijoidenke, muga vll 1904−1906 Prust pästi anglijalaižen Džon Röskin-arvostelijan kirjoiden kändusid: «Amjenan Biblii», «Sezam i lilijad».
Homaičendad
Kategorii:Francijan kirjutajad Kategorii:Francijan runokirjutajad Kategorii:Kirjutajad kirjamišton mödhe Kategorii:Runokirjutajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe
Wanna One
«Wanna One» («tahtoin üht azjad», 워너원 Woneowon) om suvikorejine muzikgrupp.
Gruppan aluz oli pandud Seulha vn 2017 kezakul-elokul kuti jänuziden elegiš Produce 101-šoun kahtenden sezonan rezul'tat, valitihe 11 mest 101 kandidataspäi. TV-šoun transläcii oli vl 2017 sulakun 7. päiväspäi kezakun 16. päivhäsai.
Vn 2019 vilukus gruppan olend tuli lophu kontraktan lopindan tagut. Enččen gruppan ühtnijad tedištoitihe soližes kar'jeras, TV-fil'mdandan roliš vai kändihe toižiden gruppiden paloikš.
Irdkosketused
Kategorii:Suvikorejan muzikgruppad Kategorii:Popgruppad Kategorii:Muzikgruppad kirjamišton mödhe Kategorii:Muzikgruppad vl 2017 alusenpanendanke Kategorii:Muzikgruppad vl 2019 čihodamiženke
Litmanen Jari
Jari Olavi Litmanen (mugažo suomen kelel; om sündnu 20. uhoku 1971 Laht-lidnha, Suomenma) om Suomenman futbolist. Närituznimed Litti (mugažo suomeks) da Kunigaz (Kuningas).
Jarin tat da mam vändiba mugažo professionaližhe futbolha. Jari harjoiči hokkeivändajaks-ki 14-voččehe igähäsai. Vozil 1989−2010 hän oli ezitadud Suomenman futboližhe ühthižjoukhu. Lopi futbolvändajan kar'jerad vl 2011.
Po pojas v nebe
«Po pojäs v nebe» (По пояс в небе «Vöhösai taivhas») om venämalaižen Nikolai Noskov-pajatajan nellänz' studine al'bom. Se om pästtud vl 2006, ezmäine ozutez tegihe 11. päiväl keväz'kud suren koncertan aigan Kremlin pert'kulus (Moskv).
Pajoiden nimikirjutez
<OL> <LI> По пояс в небе (Vöhösai taivhas) (5:25) <LI> А на меньшее я не согласен (En voi hökkähtada penembha) (4:20) <LI> Я не верю (Minä en usko) (4:50) <LI> Побудь со мной (Jä minunke) (4:31) <LI> Зачем (Mikš) (5:47) <LI> Тальяночка (Tal'jankut) (4:38) <LI> Любовь и еда (Armastuz da söm) (3:39) <LI> Иду ко дну (Mänen pohjaha) (3:35) <LI> Фенечка (Fenečka) (4:30) <LI> Спасибо (Spasib-ik) (5:08) </OL>
Irdkosketused
Kategorii:Noskovan Nikolain al'bomad Kategorii:Al'bomad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 2006 al'bomad
Paranoja (al'bom)
«Paranoja» (Паранойя, Paranoi), toine nimi «Stöklad i beton» (ven. Стёкла и бетон) vn 2000 toštmižpästandas, om venämalaižen Nikolai Noskov-pajatajan kahtenz' studijanal'bom. Se om pästtud vodel 1999.
Pajoiden nimikirjutez
<OL> <LI> Паранойя (Paranoi) (3:49) <LI> Стёкла и бетон (Stöklad i beton) (4:00) <LI> Я тебя прошу (Pakičen sindai) (4:01) <LI> Белая ночь (Vauged ö) (4:28) <LI> Снег (Lumi) (4:28) <LI> Узнать тебя (Tundištada sindai) (3:57) <LI> Примадонна (Primadonna) (3:34) <LI> Счастливей сна (Unen ozavamb) (4:00) <LI> Я — твой DJ (Minä — sinun DJ) (4:01) <LI> Как прекрасен мир (Mugoi čoma mail'm) (3:15) </OL>
Irdkosketused
Kategorii:Noskovan Nikolain al'bomad Kategorii:Al'bomad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 1999 al'bomad
Lel' Jekaterina
Jekaterina Nikolajevna Lel' , psevdonim om Katä Lel' (Катя Лель, Екатерина Николаевна Лель; todesine familii om Čuprinina; sünd. 20. sügüz'ku 1974, Nal'čik, Kabardinii da Balkarii, Venäman NFST, NSTÜ) om Venäman poppajatai.