cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gajan
Eläjad
Toižed sured lidnad (enamba 25 tuh. ristituid vl 2002, surembaspäi penembha): Linden, Nju-Amsterdam. Lidnalaižiden pala om 26,8% (2020).
Ižanduz
Gajanan päeksport om kuld (35%), boksitad (13%), ris (13%), rogosahar (12%), merenproduktad da kala (7%); toine eksport om pumaterialad (5%), ezitegesed pästmaha alkogoližid jomid (2%).
Administrativiž-territorialine jagand
Gajan jagase 10 agjaks (regionaks, region). Agjad alajagasoiš 27 demokratižeks nevondkundaks (Neighbourhood Democratic Council, NDC).
Geografijan andmused
Londuseližed varad oma boksitad, kuld, diamantad, mec, kala da merenproduktad, gidroenergii. Sen ližaks, toižiden tarbhaižiden mankaivatusiden löudmižsijad oma, no ned seištas radmatomikš: raud-, marganc-, nikel'- da molibdenkivendod.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Gajanan administrativiž-territorialine jagand.
Eläjad
Gajanas elädas gajanalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 735 554 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 759,567 eläjad vl 1980.
Džibuti
Istorii
Jäl'gmaine Konstitucii om hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vn 1992 4. päiväl sügüz'kud. Se om väges vs 1992 sügüz'kun 15. päiväspäi, vn 2010 vajehtusidenke.
Gajan
Eläjad
Uskondan mödhe (2012): protestantad— 34,8%, induistad — 24,8%, riman katolikad — 7,1%, islamanuskojad — 6,8%, Jehovan tundištajad — 1,3%, rastafarad — 0,5%, toižed hristanuskojad — 20,8%, toižed uskojad — 0,8%, religijatomad — 3,1%.
Benin
Eläjad
Beninas elädas beninalaižed.
Vl 2014 Beninan eläjiden lugu oli 10 160 556 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Gajan
Istorii
Jäl'gmäine Konstitucii tuli väghe vn 1980 20. päiväl redukud da om olmas möhembaižidenke vajehtusidenke.
Benin
Eläjad
Valdkundan sured lidnad (enamba 150 tuh. ristituid vl 2010, surembaspäi penembha): Kotonu (ižandusen päkeskuz da ohjastusen olendsija), Abomei Kalavi, Porto Novo (oficialine pälidn), Džugu, Paraku.
Džibuti
Istorii
Vn 1977 27. päiväl kezakud Džibuti tedištoiti ripmatomudes Francijaspäi.
Benin
Ižanduz
Beninan päeksport om kuld (19%), puvill (17%), pähkmed (17%: kokospal'man, brazilijan da kešju), ümbriratud kivivoi (16%), pu parzil (10%); toine eksport — vas'k (5%), raud (4%), alüminii (2%), rogosahar (1%). Kitai om pätorguindühtnijaks (eksportan videndez da importan läz pol't).
Gajan
Tobmuz
thumb|right|250px|Parlamentan pert' [[Džordžtaunas]] Ohjandusen form om unitarine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (President of the Co-operative Republic of Guyana), hän-žo om azekhiden vägiden da ohjastusen-ki pämez'. Parlamentan ezipartijan lider kändase prezidentaks videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Prezident paneb radnikusile päministrad (Prime Minister) da toižid ministrid. Päministr da ministriden enambuz oma parlamentan-ki ühtnijad. Prezidentale sab pästta radmaspäi parlamentad. Ohjastusele sab vahvištada käskusid.
Benin
Administrativiž-territorialine jagand
Benin jagase 12 agjaks (departamentaks, département), ned alajagasoiš 77 kommunha (fr.: commune).
Džibuti
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Džibutin topografine kart. Džibuti om mavaldkundröunoiš Eritrejanke pohjoižes (röunan piduz — 113 km), Efiopijanke päivlaskmas da suves (337 km), Somalinke suvipäivnouzmas (58 km). Ühthine röunoiden piduz — 508 km. Džibutin randad lainištab Indižen valdmeren Adenan laht. Mererandan piduz — 314 km.
Gajan
Istorii
Vozil 1667−1814 Gajanan territorii oli Alamaiden kolonijaks, vozil 1814−1966 — britanižen kolonijan.
Džibuti
Tobmuz
thumb|right|250px|Džibutin parlamentan pert' [[Džibuti (lidn)|Džibuti-lidnas.]] Ohjandusen form om prezidentiž-parlamentine tazovaldkund ühten partijan enambištudenke. Valdkundan pämez' om prezident (رئيس الجمهورية جيبوتي Rajijs al Džumhuriat Džibuti, Président de la République de Djibouti), hän-žo azekhiden vägiden päkäsknik, paneb päministrad radsijha. Kaik rahvaz valičeb prezidentad videks vodeks, valitas tošti hänele ei sa. Sihe kacmata, nügüdläine Ismail Omar Gelle-prezident ištub necil radsijal vs 1999 semendkun 8. päiväspäi.
Ugand
Eläjad
Uskondan mödhe (2014): protestantad — 45,1%, riman katolikad — 39,3%, islamanuskojad — 13,7%, toižed uskojad — 1,7%, religijatomad — 0,2%.
Politine sistem
Vl 2021 vilukun 14. päiväl Ugandan järgvaličendad oliba. Valitihe prezidentad da 11. kucundan parlamentan ühtnijoid. Joveri Kaguta Museveni sai vägestust (58,38%, vl 2016 oli 60,62%, vl 2011 — 68,38%). Hän jätktab prezidentaks vs 1986 vilukun 29. päiväspäi, se om Musevenin kudenz' strok prezidentan valičendoiden zavodindaspäi vl 1996. Ugandan nügüdläine päministr om Ruhakana Rugunda vn 2014 sügüz'kun 18. päiväspäi.
Benin
Geografijan andmused
Klimat om ekvatorialine man suves da subekvatorialine man pohjoižes.
Džibuti
Džibuti, täuz' oficialine nimituz — Džibutin Tazovaldkund (جمهورية جيبوتي Džumhūrijjat Džībūtī, République de Djibouti), om valdkund Päivnouzmaižes Afrikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Džibuti. Edel 1967 vot Džibuti nimitihe Francijan Somalikš, i voziden 1967−1977 aigan — Francijan afaralaižiden da issalaižiden territorii.
Ugand
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Ugandan administrativiž-territorialine jagand.
Džibuti
Tobmuz
Džibutin parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vl 2018 uhokun 23. päiväl (8. kucund). Valitihe prezidentad järgkerdan vn 2016 8. päiväl sulakud, Ismail Omar Gelle sai 87,07% (80,63% vl 2011), se om hänen nellänz' strok jäl'geten. Kamil Mohamed Abdulkader radab päministran vs 2013 sulakun 1. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Džibutin administrativiž-territorialine jagand.
Eläjad
Uskondan mödhe (2015): islamanuskojad-sunnitad — 94% (läz kaik džibutilaižed, valdkundreligii), hristanuskojad — 6% (sündnuded verhiš maiš tobjimalaz).
Džibutiš elädas džibutilaižed: somalilaižed — 60%, afaralaižed — 35%, toižed rahvahad — 5% (Jemenan arabialaižed, francijalaižed, efioplaižed, italijalaižed). Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 810 179 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüde. Ristitišton 78% oma lidnalaižed (2019).
Džibutin toižed sured lidnad (enamba 20 tuh. da vähemba 30 tuh. ristituid vl 2012 ): Ali Sabih, Dikil'. Kaik Džibutiš om 12 lidnad.
Ugand
Geografijan andmused
Valdkundan pind om jagadud jogialangištoil mägitazangišt 1000..1500 metrad ü.m.t. korktusil. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Margarit-mägioc (5110 m). Al'bert-järven pind om kaikiš madalamb (621 m). Viktorii-järv otab Ugandan suvipäivnouzmpol't.
Gajan
Geografijan andmused
Gajan om mavaldkundröunoiš Surinamanke päivnouzmas (röunan piduz — 836 km), Brazilijanke suves (1308 km) da Venesuelanke päivlaskmas (789 km). Ühthine röunoiden piduz om 2933 km. Valdmeren randanpird om 459 km. Valdkundan pind — 214 970 km². Saum vezid — 8,4% (18 120 km²).
Kenii
Kenii (suahilikš da anglijaks: Kenya [ˈkɛnjə]), täuz' oficialine form — Kenijan Tazovaldkund (Jamhuri ya Kenya, Republic of Kenya), om valdkund Päivnouzmaižes Afrikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Nairobi.
Ugand
Geografijan andmused
Londuseližed pävarad oma vas'k, kobal't, kuld, gidroenergii; toižed varad — mouckivi, keitandsol, mahuz.
Kenii
Istorii
Vl 1963 tal'vkun 12. päiväl Kenii tedištoiti ripmatomudes Sures Britanijaspäi.
Eläjad
Uskondan mödhe (2009): hristanuskojad — 83,0% (protestantad 47,7%, katolikad 23,4%, toižed hristanuskojad 11,9%), islamanuskojad — 11,2%, veroližiden uskondoiden polenpidajad — 1,7%, toižed uskojad — 1,5%, religijatomad — 2,4%, märhapanendata — 0,2%.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Kenijan administrativiž-territorialine jagand.
Ižanduz
Agrarine ekonomik šingoteses. Radnikoiden 61,1% om ottud maižandushe, 6,7% ratas industrijas, 32,2% — holitišiden sferas. Elektruz om kodiižandusiden vaiše videndeses (2010). Kogosüdäiprodukt ühtele hengele om US$ 3868 tazostadud ostmižmahtusen mödhe (2019).
Eläjad
Toižed järedad lidnad (enamba 250 tuh. ristituid vn 2009 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Mombas, Kisumu, Nakuru, Eldoret, Kenanč. Vl 2009 oli 100 lidnad enamba 30 tuh. ristitištonke Kenijas. Lidnalaižiden pala om kaks' seičemendest (2020).
Administrativiž-territorialine jagand
Kenii alajagase 47 ümbrikoks, ühtes Nairobi-pälidnan da Mombas-lidnan ümbrikoidenke. Ümbrikod alajagasoiš valičemižümbrikoikš, niid om 290.
Eläjad
Kenijas elädas kenijalaižed. Vl 2013 valdkundan ristitišt oli 44 037 656 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Ugand
Politine sistem
thumb|right|250px|Ugandan parlament [[Kampalas]] Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund dominirujan partijan sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (President of the Republic of Uganda, Rais wa Jamhuri ya Uganda), hän-žo om azekhiden vägiden päkäsknik. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, strokuiden lugu om röunatusita. Prezident paneb päministrad da toižid ministrid radnikusele.
Eläjad
Rahvahad (2014): ganda — 16,5%, nkole — 9,6%, soga — 8,8%, čiga (kiga) — 7,1%, teso — 7,0%, langi — 6,3%, gisu — 4,9%, ačoli — 4,4%, lugbara — 3,3%, toižed rahvahad — 32,1%.
Toižed sured lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vn 2014 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Kir, Mbarar, Mukono, Gulu, Nansan, Masak, Kasese, Hoim. Vl 2014 21 lidnad enamba mi 50 tuh. eläjidenke.
Kenii
Tobmuz
thumb|right|250px|State House («Valdkundan pert'») om prezidentan rezidencii [[Nairobiš, saudud vl 1907.]] Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden ezitajiden sistemanke. Valdkundan da ohjastusen pämez' om prezident (Rais wa Jamhuri ya Kenya, President of the Republic of Kenya), rahvaz valičeb händast videks vodeks, ühten kahtenden strokun voimuz om olmas. Hän-žo om Kenijan ičtazkaičendvägiden päkäsknik. Rahvaz änestab varaprezidentad-ki (suah.: Naibu Rais wa Kenya, angl.: The Deputy President of Kenya) videks vodeks, voib olda kaks' strokud.
Benin
Geografijan andmused
Londuseližed pävarad oma kivivoi, kuld, raudkivend, fosforitad; toižed varad oma mouckivi, mramor, mec (otab territorijan kaks' videndest).
Tihed jogiden verk om valdkundas. Kaks' järedad joged oma Veme da Mono, molembad oma laivjoged.
Ugand
Istorii
Vl 1962 redukun 9. päiväl Ugand tedištoiti ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Vl 1985 sodakukerduz tegihe valdkundas.
Geografijan andmused
Klimat om subekvatorialine.
Džibuti
Geografijan andmused
Londuseližed pävarad oma kuld, kivivoi, mineraližed solad; toižed varad oma mouckivi, perlit.
Baltijan meri
Geografijan andmused
Järedad langenijad joged Baltijan merhe: Neva, Narv, Päivlaskmaine Dvin (Daugavjogi), Neman, Pregol', Visl, Oder da Vent.
Veden mülü — 21,5 tuh. km³.
Geografijan andmused
Baltijan meren järedad lahted: Suomen, Botnine, Rigan da Kuršan (erigoittud merespäi Kuršan letejonol reskvezilaht) lahted.
Gajan
Geografijan andmused
Klimat om subekvatorialine, räk da neps. Nepsad džunglid kattas valdkundan territorijan ühesa kümnendest. Om äi jogid da vezilanktendoid. Znamasine Kajetur-vezilanktend om vidhe kerdha korktemb Niagaranvezilanktendad.
Kenii
Geografijan andmused
Kenijas om enamba 60 rahvahaližid puištoid da kel'dtahoid, i kaiked om 329 kaitud londuselišt territorijad.
Istorii
Valdkundan ezmäine ripmatomuden Konstitucii (Katiba, Constitution) oli olmas vspäi 1963 äiluguižidenke vajehtusidenke. Jäl'gmäine kahtenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 2010 elokun 27. päiväl kaiken rahvahan referenduman satusiden mödhe (67% «za»-änid), se om väges vajehtusita.
Tobmuz
Järgenduseližed pävaličendad oliba vl 2017 elokun 8. päiväl. Kenijas om generaližiden valičendoiden vero. Änestadas kaikid ühthe kerdha videks vodeks: prezidentad varaprezidentanke, parlamentan kandidatoid da erasid toižid. Uhuru Keniata radab prezidentan vs 2013 sulakun 9. päiväspäi kahtenden strokun jäl'geten, sai vn 2017 elokun valičendoil 54,17% (toštmižvaličendoil vn 2017 26. redukud 98,26%, vl 2013 — 50,51%, Raila Odinga oli vastustajan kaikid kerdoid). Uil'jam Samoei Ruto om valitud da radab varaprezidentan vs 2013 sulakun 9. päiväspäi.
Geografijan andmused
Londuseližed pävarad oma kivivoi, kuld, cink, rubinad, baritad; toižed varad oma mouckivi, sod, špat, sauvondgips.
Ugand
Politine sistem
Parlament (Parliament of Uganda, Bunge la Uganda) om üks'kodine 529 deputatanke, niišpäi 353 — kaik rahvaz valičeb, 146 — naižiden ezitajad, 10 — armijaspäi, 5 — norištospäi, 5 — invalidoiden ezitajad, 5 — radajiden ezitajad. Deputatoiden valdatusiden strok om viž vot.
Baltijan meri
thumb|right|200px|Baltijan meri vs 2000 keväz'kus (fotokuva kaimdajaspäi) Baltijan meri (amuižslav.: море Варяжское, Østersøen, Läänemeri, Baltijas jūra, Baltijos jūra, Morze Bałtyckie, Östersjön, Ostsee, Itämeri) om kontinentansüdäimine meri Evrazijan lodehližes laptas. Sijadase Pohjoiževropas, mülütadas mert Atlantižen valdmeren basseinha.
Benin
Geografijan andmused
thumb|left|200px|Beninan topografine kart. Benin om mavaldkundröunoiš Togonke päivlaskmas (651 km), Burkina Fasonke (386 km) da Nigeranke (277 km) pohjoižes, Nigerijanke päivnouzmas (809 km). Röunoiden ühthine piduz om 2123 km.
Džibuti
Administrativiž-territorialine jagand
Džibutiš om 5 agjad (regionad) da 1 pälidnan ümbrik. Regionad alajagasoiš 10 ümbrikoks, kaik niid om 11 — pälidnan ümbrikonke.
Baltijan meri
Meri om olmas nügüdläižes nägus läz 4 tuhad vozid. Se om kaikiš järedamb meri mail'mas alasolakahudenke jogiden sur'kulun vedhuden tagut (940 km³ vodes Pohjoižhe merhe).
Kenii
Geografijan andmused
Kenijan mägišt levigandeb man keskuses. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Kenii-mägi, 5199 m meren pindan päl, kahtenz' surtte Afrikan pindal Kilimandžaro-mägen jäl'ghe. Kaikiš suremb afrikaine Viktorii-järv om valkundan päivlaskmaižel röunal. Järed pit'kač Rudol'f (Turkan)-järv sijadase man lodehes. Kaks' surt joged om Kenijas: Tan (800 km pitte) da Ivaso Njiro (700 km).
Ugand
Istorii
Jäl'gmäine videnz' lugul Konstitucii om vahvištadud vl 1995 redukun 8. päiväl, se om väges voziden 2005, 2015 i 2017 vajehtusidenke.
Džibuti
Geografijan andmused
Klimat om tropine, kuiv da räk. Vilukun keskmäine lämuz' om +26 C°, heinkun — +36 C°. Sadegoičeb vähän lujas — 45..130 mm vodes.
Baltijan meri
Geografijan andmused
Sured sared: Gotland, Eland, Bornhol'm, Volin da Rügen sared, Ahvenanma da Sarenma.
Etimologii
Ezmäižen kerdan Baltijan meri-nimituz (mare Balticum) mainitase Bremenan Adaman «Gamburgan jumalankodin arhiepiskopoiden tegod»-traktatas (Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum, 1075−1080 voded).
Kenii
Tobmuz
Parlament (suah.: Bunge la Kenya) om kaks'kodine. Üläkodi om Senat (Seneti, Senate), 67 ühtnijad valitas videks vodeks (municipaližed nevondkundad valitas 47 heišpäi, panese 16 našt politižil partijoil; 1 mez' da 1 naine norištospäi; 1 mez' da 1 naine invalidoišpäi). Alakodi om Nacionaline Suim (suah. Bunge la Taifa, angl. National Assembly), sen 349 ühtnijad valitas videks vodeks (290 — rahvaz änestab, 47 našt kaikuččes ümbrikospäi, 12 — partijoišpäi valutud rahvahal proporcijas). Molembiden Kodiden ezimehed (spikerad) oma oficialitomad personad, ei mülütagoi parlamentan ühtnijoiden luguhu.
Geografijan andmused
Klimat om ekvatorialine mererandpolel da läz Viktorii-järved, räk da kuiv man südäimes, ven klimat om mägil. Ekvator läbitab man kesktahod da jagab sidä ani poleti.
Baltijan meri
Pind sarita — 415 tuh. km².
Džibuti
Geografijan andmused
Valdkund sijadase mägimassivil. Sen kaikiš korktemb čokkoim om Mussa Ali-mägi, 2028 m valdmeren pindan päl. Mägil om äi solakahid järvid. Džibutiš eile kaikenaigaižid jogid. Korktas mägil om harvoid mecoid.
Ugand
Administrativiž-territorialine jagand
Ugand jagase nelläks agjaks (regionaks, region). Agjad alajagasoiš 112 ümbrikoks (angl.: district), üks' niišpäi om Kampal-pälidnan ümbrik. Ümbrikod alajagasoiš municipaližihe ühtnikoihe.
Baltijan meri
Geografijan andmused
Baltijan meri süvenub Evropan kuivushe edahaks. Se lainištab Venäman, Estinman, Lätänman, Litvanman, Pol'šanman, Germanijan, Danijan, Ročinman da Suomenman randad.
Ugand
Ugand (suahili i Uganda, mugažo Yuganda nacionaližel lugand-kelel), täuz' oficialine nimituz — Ugandan Tazovaldkund (Republic of Uganda, suahili-kelel: Jamhuri ya Uganda), om mererandatoi valdkund Afrikan päivnouzmpoles. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Kampal.
Džibuti
Tobmuz
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim (الجمعية الوطنية Aldžameiat alvatania, Assemblée Nationale). Kaik rahvaz valičeb sen 65 ühtnijad videks vodeks. Parlament da ohjastuz molembad sätas käskusid.
Benin
Geografijan andmused
Beninan suvižed randad lainištab Atlantižen valdmeren Gvinejan lahten Benin-laht. Randanpird om 121 km.
Baltijan meri
Randanpird — läz 8000 km.
Ugand
Eläjad
Ugandas elädas ugandalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan eläjiden lugu oli 35 918 915 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Baltijan meri
Irdkosketused
Kategorii:Mered kirjamišton mödhe Kategorii:Danijan mered Kategorii:Estinman geografii Kategorii:Latvijan geografii Kategorii:Litvanman geografii Kategorii:Pol'šanman geografii Kategorii:Ročinman mered Kategorii:Saksanman mered Kategorii:Suomenman geografii Kategorii:Venäman mered
Burkina Faso
Etimologii
Valdkundan nimituz znamoičeb «tozimel'židen (arvokahiden) ristituiden ma» kätes sijaližiš kelišpäi.
Tobmuz
thumb|right|250px|Burkina Fason parlamentan pert' [[Uagadugus]] Ohjandusen form om unitarine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (Président du Burkina Faso), hän paneb päministrad radsijha. Prezidental oiktuz om heitta parlamentad radmaspäi. Kaik rahvaz valičeb prezidentad videks vodeks. Ühten kahtenden strokun voimuz om olmas hänel. Sihe kacmata, enzne Blez Kompaore-prezident ištui ičeze radsijal vspäi 1987, jäl'gmäižes sodakukerduses aigaspäi. Edel 2000 vot hänen valdatusiden strok oli seičeme vot, sid' vajehtihe Konstitucijad hänen tobmuden aigan, ka kaik zavodihe ani kuti ezmässai. Hän läksi erindha Vl 2014 redukun 30. päiväl massprotestan demonstracijoiden da sodakukerdusen jäl'ghe, parlament oli pästtud radmaspäi.
Geografijan andmused
Valdkund sijadase lainhekahal Mosi-platol 200..500 m ü.m.t. korktusil. Sen kaikiš korktemb čokkoim om Tenakuru-mägi, 747 m valdmeren pindan päl. Läz 20 joged om, kaik ned kuivehtudas vihmatoman sezonan aigan. Must Vol't- da Vauged Vol't-joged oma kaikiš pidembad niišpäi.
Burkina Faso om mavaldkundröunoiš Malinke pohjoižes (röunan piduz — 1000 km), Nigeranke päivnouzmas (628 km), Beninanke suvipäivnouzmas (306 km), Togonke (126 km) i Gananke (549 km) suves, Kot d'Ivuaranke suvipäivlaskmas (584 km). Ühthine röunoiden piduz — 3193 km. Burkina Faso om mererandatoi valdkund.
thumb|left|250px|Burkina Fason topografine kart Burkina Faso mülüb Sahel'-zonha. Kuivan sezonan aigan (kül'mku — keväz'ku) kuiv harmattan-tullei puhub Saharan polespäi.
Istorii
Jäl'gmäine Konstitucii om hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vn 1991 2. päiväl kezakud. Se om väges vn 2002 vajehtusidenke.
Tobmuz
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim (Assemblée Nationale). Kaik rahvaz valičeb sen 127 ühtnijad videks vodeks. Mugažo Konstitucijan Kodi (10 ühtnijad) mülüb parlamentha. Ekonomine da Socialine Nevondkund radab vaiše nevondfunkcijanke.
Geografijan andmused
Klimat om subekvatorialine, savannad oma enambuses, om kuivad savannad man pohjoižes. Mecad ottas valdkundan territorijan üks'toštkümnent palad. Vihmoiden sezonan aigan paneb 600..900 mm sadegid.
Eläjad
Religijan mödhe (2010): islamanuskojad — 61,5%, Riman katolikad — 23,3%, animistad — 7,8%, protestantad — 6,5%, uskondata — 0,7%, toižed uskojad i uskondan ozutandata — 0,2%.
Geografijan andmused
Londuseližed pävarad oma mangankivend, kuld, fosforitad, platin, vas'k, nikel', titan.
Džibuti
Istorii
Vozil 1992−2000 Rahvahanikoiden soda oli Džibutiš.
Burkina Faso
Ižanduz
Burkina Fason päeksport om kuld, puvill; toine eksport — kabjživatad, liha, nahkasine torhuz.
Eläjad
Burkina Fason elädas burkinalaižed. Vl 2013 valdkundan ristitišt oli 17 322 796 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Ühesa ristitud kümnespäi pagištas Afrikan sijaližil kelil.
Administrativiž-territorialine jagand
Burkina Fasos om 13 agjad, ned alajagasoiš 45 provincijaks. Provincijad alajagasoiš 301 departamentaks.
Ugand
Ižanduz
Ugandan päeksport om kofe (19%), toižed söndtavarod (läz 13%, sidä kesken ris, kukuruz, pal'mvoi, perč, olud, kuidud leib), kala da liha (9%), tabak (6%); toine eksport — oigendimed radion da telefoniden täht (4%), cement (4%), kivivoi (4%), kakaonbabud (3%), vihand čai (3%), rogosahar (3%), änikod (2%), kuld (2%), raud (2%), puvill (2%), muil (1%).
Gajan
Geografijan andmused
Gvianan mägitazangišton keskmäine pala otab Gajanan suvipol't. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Roraim-mägi lapakonke platonke 31 nellikkilometrad surtte mägenpän sijas, 2810 metrad kortte valdmeren pindan päl. Venesuelan, Brazilijan da Gajanan röunoiden ühtmuden čokkoim sijadase necil mägel.
Baltijan meri
Geografijan andmused
Kaikiš järedambad lidnad da portad (častomaraižen mödhe): Stokhol'm, Turku, Hel'sinki, Kotk, Piter, Tallidn, Rig, Klaiped, Kaliningrad, Gdan'sk, Rostok, Lübek, Kopenhagen.
Džibuti
Ižanduz
Džibutin eksport om produkcijan vedamine Efiopijha i Efiopijan produkcijan toštmižeksport päazjas. Vl 2009 päeksport oli kormaduzmašinad, palad mašinoiden täht, kabjživatad, ümbriratud maid; toine eksport — pal'mvoi, cement, kuld.
Burkina Faso
Istorii
Vl 1960 elokun 5. päiväl Burkina Faso tedištoiti ripmatomudes Francijaspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Burkina Fason administrativiž-territorialine jagand.
Kenii
Ižanduz
Znamasižed sarakod oma maižanduz, kaivuztegimišt, peniden kulutandtavaroiden pästand, kivivoin ümbriradmine, sauvondmaterialiden tehmine i turizm.
Burundi
Tobmuz
Parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat (Sénat du Burundi) 37..54 ühtnijanke (2015 — 43), valitas heid videks vodeks (34 — agjoiden valičemižlaudkundad valitas hutulašt da tutsilašt üksin, sen ližaks sihe mülüdas kaik enččed prezidentad, om naižiden 30% kvot). Alakodi om Nacionaline Suim (fr. L'Assemblée Nationale 127 ühtnijanke vspäi 2015). Kaik rahvaz valičeb sen 100 ühtnijad videks vodeks, siš om kvotid: 60% — hutulaižed, 40% — tutsilaižed, 30% — naižed, mugažo Nacionaline valičemižlaudkund ezitab kandidatoid rahvahanvähembusišpäi änestamha.
Burundin parlamentan i prezidentan päjärgvaličendad oliba vn 2020 20. päiväl semendkud. Edel sidä valitihe prezidentad järgkerdan vn 2015 21. päiväl heinkud, Pjer Nkurunziza sai 69,41%, se oli hänen koumanz' strok. Nkurunziza koli 8. heinkud südäimen kurospäi edel tobmuden oigendust, Paskal' Njabenda radoi velgusentäutajaks keskustas. Evarist Ndajišimije-jenaral kändihe prezidentaks vn 2020 kezakun 18. päiväspäi, hän oti vägestust vn 2020 prezidentan valičendoiden ezmäižes turas 71,45% satusenke.
Eläjad
Burundiš elädas rundilaižed (heimod: hutulaižed — 81%, tutsilaižed — 16%, lingalaižed — 2%, tvalaižed — 1%), evropalaižed — läz 3000, suviazijalaižed — läz 2000. Om äi emigrantoid susedmaihe (läz 80 tuh. rist. 2000 vodes). Vl 2012 valdkundan ristitišt oli 8 749 000 eläjid. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Burundin toižed sured lidnad (enamba 30 tuh. ristituid vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Bužumbur, Mujing, Rujigi.
Administrativiž-territorialine jagand
Burundiš om 17 agjad (provincijad), ned alajagasoiš 117 kommunaks. Kommunad alajagasoiš 2639 kolin:ha (francijaks znamoičeb «kukkaz»).
Geografijan andmused
Valdkund sijadase mägiplatol 1500..2000 m ü.m.t. korktusil. Sen kaikiš korktemb čokkoim om Heh-mägi, 2760 m valdmeren pindan päl. Burundin suvipäivlaskmaine röun mäneb Tanganjik-järvedme (kendäk om kaikiš madalamb sija valdkundas — 772 m valdmeren pindan päl), sen 2000 km² oma burundižed.
Eläjad
Religijan mödhe (2008): Riman katolikad — 62,1%, protestantad — 23,9%, islamanuskojad — 2,5%, toižed uskojad — 3,6%, religijan märhapanendata — 7,9%.
Geografijan andmused
Londuseližed pävarad oma metallad (nikelin mail'man varan 3..5%, platin, kuld, vol'fram, vanadii) da fosforitad.
Tobmuz
Ohjandusen form om prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (Président de la République du Burundi), hän-žo om ohjastusen-ki pämez' da armijan päkäsknik. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, ühten kahtenden strokun voimuz om olmas.
Istorii
Vl 1962 heinkun 1. päiväl Burundi tedištoiti ripmatomudes Bel'gijaspäi.
Burundi, täuz' oficialine nimi — Burundin Tazovaldkund (rundikš: Republika y'u Burundi, République du Burundi), om valdkund Päivnouzmafrikas, üks' kaikiš gollembišpäi mail'mas. Sen politine pälidn om Giteg vspäi 2019, ekonomine pälidn da kaikiš suremb lidn — Bužumbur.
Istorii
Edeline Konstitucii oli hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vn 2005 uhokus. Jäl'gmäine Konstitucijan reform om tehtud vn 2018 semendkus vn 2017 referenduman satusiden mödhe, linneb päministran radnikuz, prezidentan strok seičeme vot, monarhijan udessündundan voimudenke.
Geografijan andmused
Klimat om tropine, man enambal palal om 1300..1600 mm sadegid vodes.
thumb|left|250px|Burundin topografine kart. Burundi om mavaldkundröunoiš Kongon Demokratiženke Tazovaldkundanke päivlaskmas (röunoiden piduz — 233 km), Ruandanke (290 km) pohjoižes, Tanzanijanke päivnouzmas da suvipäivnouzmas (451 km). Ühthine röunoiden piduz — 974 km. Burundi om mererandatoi valdkund.
Gan
Istorii
Vn 1957 6. päiväl keväz'kud Gan tedištoiti ripmatomut Sures Britanijaspäi.
Tobmuz
Ganan Generaližed järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 7. päiväl tal'vkud, änestadihe prezidentad varaprezidentanke da parlamentan kandidatoid kerdalaz. Nügüdläine prezident om Nana Akufo-Addo (sai 53,85%).
Geografijan andmused
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Afadžato-mägi (885 m).
Istorii
Jäl'gmäine Konstitucii om ottud vn 1992 28. päiväl sulakud kaiken rahvahan referendumal da tuli väghe.
Geografijan andmused
Londuseližed pävarad oma kuld, hobed, kivivoi, diamantad tegimišton täht, boksitad, marganc; toižed varad oma mouckivi, mec, londuseline kaučuk, kala, keitandsol, gidroenergii.
Administrativiž-territorialine jagand
Agjad ühtnesoiš 4 statistižhe regionha.
Eläjad
Toižed sured lidnad (enamba 500 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Kumasi, Tamale. Vl 2013 kaik oli 14 lidnad enamba mi 100 tuh. eläjidenke.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Ganan administrativiž-territorialine jagand.
Ižanduz
Vl 2012 Ganan päeksport oli kuld (44%), kivivoi (18%), kakaonbabud (14%); toine eksport oli kakaopast (2%), kakaovoi (1%), pumaterialad (1%).
Administrativiž-territorialine jagand
Gan jagase 10 agjaks (region). Agjad alajagasoiš 6 metropolijan ühthižkundha (surhe lidnha) da 55 municipaližhe ühthižkundha. Municipaližed ühthižkundad — 212 ümbrikho (angl.: district). Kaik om 275 valičemižümbrikod (constituency). Municipaližed ühthižkundad mugažo alajagasoiš 58 lidnnevondkundha, 108 zonnevondkundha da 626 territorijankundha. Lopuks, kaik om läz 16 tuhad sijaližid komitetoid.
Eläjad
Anglijan kel' om rahvahidenkeskeižen kontaktiden kel'.
Geografijan andmused
Gan sijadase severz'-se gradusad pohjoižpolehe ekvatoraspäi, sen tagut klimat om subekvatorialine mussonine, neps suves da kuivahk pohjoižes. Vodes kuiv- da vihmsezonad vajehtelesoiš keskneze, no tal'vel om kuivamb.
Tobmuz
thumb|right|250px|Parlamentan, Ülembaižen Käskuzkundan da Prezidentan (Osu Castle) sauvused [[Akkras.]] Ohjandusen form om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (President of the Republic of Ghana). Hän-žo om ohjastusen-ki pämeheks da armijan päkäsknikaks, valičese kaikel rahvahal nelläks vodeks, paneb varaprezidentad radsijha. Prezident paneb radsijha ministrid, parlament vahvištab tobjad palad heišpäi.
Eläjad
Ganas elädas ganalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 25 758 108 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Ganan topografine kart. Gan om mavaldkundröunoiš Kot d'Ivuaranke päivlaskmas (röunan piduz — 720 km), Burkina Fasonke lodehes da pohjoižes (602 km), Togonke päivnouzmas (1098 km). Ühthine röunoiden piduz om 2420 km. Ganan suvižed randad lainištab Atlantižen valdmeren Gvinejan laht, randanpird om 539 km. Veden saum om 4,61% (11 tuh. km², sidä kesken Vol'tan vezivaradim).
Eläjad
Uskondan mödhe (2010): hristanuskojad — 71,2% (vižkümnenden päivän jumalankodikund i harizmatikad 28,3%, protestantad 18,4%, katolikad 13,1%, toižed hristanuskojad 11,4%), islamanuskojad — 17,6%, rahvahaližed uskondad — 5,2%, toižed uskojad — 0,8%, religijatomad — 5,2%.
Järgeline pölvaz
Järgeline pölvaz (Linum usitatissimum) vai muite Pölvaz om üks'voččen heinäsižen kazmusen erik.
Kazvatad'he pölvast Jerihon-rajonal neolitan aigan völ, ka se om kaikiš amuižemb voisine kul'tur. Egiptalaižed oliba kazvatunuded pölvast amussai, hö oliba tehnuded kaikiš hoikembid kanghid.
Venämas pölvaz kazvab keväz'ližeks kul'turaks.
Ümbrikirjutand
Seikh om 60..120 sm ülütte. Se om seižui da oiged, hoik da cilindranvuitte, paksumba üks'jäine sarakoittud ladvanke, vauhvihand, vahan hoikan kerthenke.
Lehtesed oma äiluguižed, sijadase harvoin spiralidme, 2..3 sm pitte da 3..4 mm levette, nügud agjas, hahksinižen polhe vahan kerthen tagut (sidä voib heitta kebnašti), siledad röunal, koumesonižed.
Kazvatuz
Ehtnu pölvazma Bel'gijas muga mödas-ki ümbriradajile.
Pölvhan jäl'ghe semetas imičašt täutamha azotan kadondad mahuses.
Kartohk
Ümbriradmine toižihe produktoihe
Kartohk mülütab limonmuiktust enamba toižid muiktusid. Muguloiden ümbriradmižen trahmalaks aigan, trahmalan 1 tonnale sadas ližaks 1 kg da enamba limonmuiktust.
Järgeline pölvaz
Ümbriradmine Venämas amussai
thumb|350px|Vanhad kalud pölvhan da linan ümbriradmaha, pölvaztegesed: 1 — [[vizuim; 2,3,4 — kuid 1,2,3 harjatusen jäl'ghe; 5 — kožal'pä; 6,7 — paltin; 8,9 — harj; 10 — ribilaud; 11 — tölang; 12 — korväzne.]] Kazvatihe pölvast Venän sündundan aigan völ, ezmässai Pskovan rajonal, i möhemba — Uz'lidnan, Suzdalin da Vologdan lähevenuil mail.
Kartohk
Kazvatuz da biologižed eriližused
Kartohkad äikerdoitas vegetativižikš — kesksuruden muguloil vai muguloiden paloil, i selekcijan täht — semnil-ki. Muguloid ištutadas maha 5..10 sm süvüdele.
Järgeline pölvaz
Ümbriradmine Venämas amussai
Pölvaz om äjan tahtoimatoi kazmuz. Pit'k päivänvauktuz — da i kaik, mi tarbiž pölvhan täht. Pölvaz mäneb ülensätön vilus säspäi erašti. Hüväladuližen kanghan sädand sišpäi eile kebn rad.
Kartohk
Kosmetikaks
Kartohkad kävutadas avaros kodikosmetikha, sišpäi tehtas sötaimaskid nahkan täht (modole da käzile).
Kazvatuz da biologižed eriližused
Kazmuz job veden kaikiš surembad verdad ičeze änikoičemižhe da muguloiden sädamižhe. Veden liig tob pahut kartohkale.
Järgeline pölvaz
Leviganduz
Indijan, Kitain vai Keskmeren mägirajonad oma järgeližen pölvhan voimusižed kodimad.
Kartohk
Zelläks
Muguloiden verez südäivezi da kartohktrahmal kävutadas ümbrivalatajaks da palatusenvastaižeks abutuseks südäikohtun da soliden läžundoiden aigan: südäikohtun südäisatatez, kahtentoštkümnen sor'men solen südäisatatez, mugažo gastrit südäikohtveden lujetud muiktusenmäranke. Hengenpoltandan aigan om tarbhaižeks söda üht čapeltud henošti kartohkad.
Sadud kartohkaspäi trahmal om päsubstancii putkotusiden vaumičemha, sidä kävutadas täudimeks zell'tuhkoiš da tabletuziš.
Järgeline pölvaz
Leviganduz
Nügüd'aigan pölvaz kazvatadas Evropan, Azijan da Pohjoižamerikan venon klimatan zonal, mugažo Pohjoižafrikal.
Himine mülünd
Seikhed da lehtesed mülütadas linamarin-glikozid da läz 20 fenolhil'muiktusid.
Kartohk
Sömhä
Kürziden ühtes receptišpäi kartohkjauh kävutadas järgeližen jauhon sijas.
Levigandusen istorii
Kartohkan satusetomuz vei massnäl'gha Irlandijas 19. voz'sadan keskes. Patogenine Phytophtora infestans-bakterii tegihe sen azjan ühteks süišpäi, se kucui fitoftorozan. Kümnevoz'ne näl'g lujeni sijaližiden ristituiden emigracijad Pohjoižamerikha.
Järgeline pölvaz
Ümbrikirjutand
thumb|left|250px|Pölvhan ümbrikirjutand. Värtmusenvuitte päjur' om lühüdahk da vauktahk. Siš om severz' järedoid sarakoid, penid jurid niil om äi. Jur' kazvab seikhen pol'pidushesai (50..70 sm), sen tagut se voib sada vet süviš mahuden šoiduišpäi.
Kartohk
Himine mülünd
Keskmäižes kartohkas oma (%): vezi 75%; trahmal 18,2; azotakhad substancijad (toreh vaiktuš) 2; saharad 1,5; kuidsubstancijad 1; razvad 0,1; titruidud muiktused 0,2; fenolakahad substancijad 0,1; pektinad 0,6; toižed organižed ühtnendad (nukleinmuiktused, glikoalkaloidad, gemicellülozad) 1,6; mineralad 1,1.
Sömhä
Keittas kartohkoid koritesen jäl'ghe vai edel sidä. Slokosttüd kartohkad kores kaitas kaik tarbhaižid substancijoid. Keitandan aigan ei sa valada lujas äi vet, sikš miše vitaminoiden tobj pala lähteb vedhe. Sen-žo tagut ei sa piidada kartohkoid vedes edel keitandad pit'kan aigan.
Himine mülünd
Muguloiden himine mülünd rippub sortuspäi, kazvatusen arvoimižišpäi (klimat, sä, mahusen tip, heretused, agrotehnik), küpsudespäi, varadusen arvoimižiš da strokušpäi.
Kazvatuz da biologižed eriližused
Kaliisolad oma parahim heretuz, sid' lujauh, sambutadud mouc, here. Azotheretusiden liigad mas ei sa, sikš miše ned lähttas kartohkbarbihe, sil-žo aigal sädase vähän muguloid.
Järgeline pölvaz
Ümbriradmine Venämas amussai
Voz'sadoiden aigan pölvhan ümbriradmižen tehnologii oli vajehtamatoi. Ku kuidad ei tari, no vaiše semnid, ka rahnmine tehtas vikatehel. Ku kuid om tariž, ka vadudas pölvast ezmäi kaiked — rästtas sidä maspäi lühüdoidenke jüridenke pijoil da rihmdäs roivhiže. Sid' roivhad seištas kaks'tahkoižen katusen kartte ocati riviš dai jättas muga, vai pandas niid penil röukil da kuidas. Tarbiž, miše semned ehtižiba, i seikh kuivehtuiži. Erasid nepsoid sijidme kuidas pölvast katusekahil arzil pöudröunal vai aidoil. Muga südäimespäi kuides pölvazkuid tegese voikahaks, se sab enamba sitkust, varmdust da čomad loštad, erigoičese kebnemb.
Kartohk
Himine mülünd
Kartohkan sortud erinedas kuividen substancijoiden südäiolendan mödhe: korged (enamba 25%), keskmäine (22−25%) da madal (penemba 22%). Neniden substancijoiden keskes trahmal otab 70..80%. Se sijadase stajiš šoiduikahiden muruiden olendas 20..40 mkm surtte. Möhänehtijoiš sortuiš trahmalad om enamba.
Järgeline pölvaz
Leviganduz
Pölvhan kazmused tuliba Venäman territorijha Azijaspäi.
Ümbriradmine Venämas amussai
Ülemba kirjutadud proceduriden lähttes, levitadas pölvast heinädme (pölvazligole) seikhid turptmaha kastkespäi. Kaste heraštoitab olijoid bakterijoiden aktivižut pölvhan seikhiš. Nene pened organizmad muretas klejindsubstancijoid kazmusen südäimes, se azj abutab erigoitta kuidud seikhan pukasižes palaspäi. Mugoine process, pölvhan ligotamine kastkel, voib jätkatas severz' nedalid, sähä kacten. Aigoitel'di pölvhan seikhid pidab käta tarkašti, miše kuidun ehtmine oliži ühtejiččen. Erasiš küliš ligotihe pölvast joges.
Sid' vedas pölvast gomnähä vai sarajha. Sen jäl'ghe ribdäs: seikhišpäi erigoittas ehttüd pakuižid kaukloid kurikol vai villän kartte čapil da katkoil. Mugažo ribdäs ribilaudal (sen sijas kävutadas raudharjad erasti) piidenke 15..20 sm pitte. Erigoittud kaukloid kuidas penes lämäs rihes vai villänkuidimel, i jo sen jäl'ghe kumutadas.
Kartohk
Ümbrikirjutand
Stolonad — manaluižed vezad — kazdas idülehtesiden kaimloišpäi seikhen manaluižes palas. Stolonad sangištudas ičeze agjoiš, ka muga uded mugulad zavottäs-ki, ned oma toiženlaižed vezad. Muguloiden kaik südäin kogoneb täuttud trahmalal tahkosižiš stajišpäi, a kored — hoikan šoidun tüpüzkudehespäi (fellogenaspäi). Mugulad ehttäs elokul-sügüz'kul.
Järgeline pölvaz
Kazvatuz
Paremba kaiked pölvaz sündub udel mal (haumhen vai palon jäl'ghe). Tarbiž valita letkekahan mahusen, sen ühtes savekahan alamahusen, muga vezirežim linneb optimaližeks eskai kuivaigan. Man pidadas puhthaks rujoheinišpäi, sen tagut mustma sättub vähän kazvatamha.
Kävutand
Seikhišpäi sadas pölvazkuidud. Semnišpäi sadas pölvazvoid vilul pressuindal.
Ümbriradmine Venämas amussai
Sadud piikoikahad kuidud letas da kuidas, sid' kelikoitas da vidodas pästrišpäi (pudui seikhen pala) erigoitten. Harjatas vidodud pölvast koume kerdad (rohtištadas, pal'čustadas da lopuks kuidustadas), ka muga vedadas sišpäi puhtast kuidud — kebnašti kerttud hoikad lentad. Kuiduspäi voib jo kezerta, kertta nitid. Nitišpäi kudodas kanghid da sidodas kružavad.
Kartohk
Ümbrikirjutand
Kartohkan vihandad vegetativižed palad mülüdas solanin-alkaloidad. Nece solanin kaičeb kazmusid bakterialižes vigastusespäi da gavedid vaste. Vihoštadud kartohkmugulad oma paganad.
Himine mülünd
Tuhkan mülü mugulas om läz 1%, sidä kesken (mg%): K2O — läz 600, P — 60, Mg — 23, Ca — 10. Mugulan mineraližed substancijad levigatas erazvuiččikš: kaikiš enamb niid kores, om enamba ezipalas mi mugulan aluses. Mineraližed elementad oma muglsolikš, nened oma hüväsegojad, pid'oiteldas veren mugltazoolendad.
Järgeline pölvaz
Kosmetikaks
Kosmetikas sötmižmaskad pölvhaspäi abutadas siledoitta nahkan. Pidab otta varunmujandad, sikš miše pölvazvoin sur' lugumär toksine om.
Himine mülünd
Semniš nened substancijad oma olmas: voi (30-48%), se kuivab heredas, vauktušed, hil'vezikod, nälöm (12%hasai), organižed muiktused, sterinad, linocinamarin. Pölvazvoi mülütab muiktusiden gliceridoid: linolenine (35-45%), linoline (25-25%), oleinine (15-20%), pal'mitinine da stearinine.
Kartohk
Himine mülünd
Muguloiš mülüdas vitaminoid (mg/100 g): C 12; B1 0,11; B2 0,66; B6 0,22; PP 0,57; K da karotinoidad.
Kazvatuz da biologižed eriližused
Ištutandan keskmäine tiheduz om 5 kazmust 1 nellikmetral. Sömmugulan mass om läz 50..150 grammad.
Ümbrikirjutand
Änikod oleskeldas vauktoikš, ruskedvauvhikš da sinivauvhikš. Ned kazdas kändaz-änikusen seikhen ladval. Änikon mallüt da vencut oma vižpalaižed.
Etimologii
Vl 1596 Kaspar Baugin pani kartohkan nügüdläižen tedonimen ičeze «Theatri botanici»-tedotös. Möhemba Karl Linnei kävuti necen nimen ičeze «Species Plantarum»-tedotös (1753).
Ümbriradmine toižihe produktoihe
Tehtud kartohkaspäi vodk om populärine Islandijas nügüd'aigan.
Kazvatuz da biologižed eriližused
Läz 5 tuhad kartohksortuid om olmas mail'mas. Sortuiden erinijad harakteristikad: küpsuden strok, satusenmär, läžundanvastaižuz, kävutand (sömhä, tehnižed, sötmižemha, universaližed).
Levigandusen istorii
Francine Antuan Ogüst Parmantje-agronom (1737−1813) ozuti lopuks, miše kartohk om hüvämaguine da küllästai kazmuz. Hänen edheandmižen jäl'ghe kartohkan päzumine zavodihe Francijan provincijoihe, i sid' toižiden valdkundoiden maihe. Konz Parmantje oli elänu völ, kartohkan leviganduz vägesti sömännäl'gan da cingan francijalaižil.
Järgeline pölvaz
Kazvatuz
Kas'kol ezmäižiden voziden aigan om vähä rujoheinid, naku ei pida erilišt manümbriradmišt. Kündandmaiš, vastkarin, pidab rata mad süväs lujas, tarkašti da henošti, tariž leta mad sügüzel. Ottas kaks'-koumevoččid semnid da sen vanhemba, mugažo heitmaha rujoheinid, ved' idämižmahtuz pölvhansemniš ei kado aigan mändes. Vajehtadas semnid udhe reprodukcijha kahtenden-koumanden semendan jäl'ghe. Semendan sageduz om rippuiš kazvatusen süspäi — kuiduks vai semnikš. Semend tehtas širi-šari, ei rivihe kaikiden toižiden kazmusiden erineden. Kuidhu tarbiž hoik seikh, rivisemendan jäl'ghe seikhed sangištudas da sarakoitas lujas. Äjikš semnikš semetas penemb semnid muite.
Ümbrikirjutand
Kazmuz änikoičeb kezakuspäi heinkuhusai. Änikuz om rohl kover, ližaänikoidenke. Änikod eile äiluguižed, 1,5..2,4 sm diametral, kesksuruižed vai pened, seištas pit'kil änikjaugoil. Mall'anlehtesed oma 5..6 mm pitte, heinäsižed nügud, 2..5 soned. Äniklehtesed oma 12..15 mm pitte, langetas maha aigašti, tilgunvuiččed, tüpäkod agjal da levedad, siledad vai gofriruidud vähäižen. Änikon muju om sinivauvaz vai sinine, no oleleb vauged, ruskedvauvaz, ruskedsinine. Äniklehtesen soned oma muzahkod. Pölükäd oma vauktoiden nitidenke, pölükiden turu om lühüd renghanvuitte; tomunikad oma pit'käčud sinižed. Kandoine om munanvuitte da vihand; seibhut om muzasinine tilgunvuiččiž-pirdakahižiden kehnanaluižidenke.
Tekstilihe
Tekstil'tegimištho ottas kuidud tehmaha nitid, pölvazkanghid da kastumatomid kanghid, sid' sobid-ki, vahapühkimid da toižid tegesid (pühkiruzud, hurstid, uudimed).
Zelläks
Amuižgrekalaižed teziba pölvhan semniden spravitajid ičendoid. Gippokrat rekomendui kävutada sidä nälömakahiden koriden palatusen aigan. Keratas ehttüd täuzin polvhan semnid (Semen Lini) zelläks kävutamha.
Pirdandas
Keskaigaižed evropižed pirdajad panihe void kuvile hoštamha.
Kartohk
Kartohk vai Kartofin vai Mugulantoi paslön (Solanum tuberosum) om äivoččiden mugulakahiden heinäsižiden kazmusiden erik. Se mülüb Paslönanvuiččed-sugukundan Paslön-heimho. Kartohkan mugulad oma znamasine sömprodukt. Sen erineden, zelemunad (kartohkan morijad plodud) mülütadas solanin-glikoalkaloid. Kartohkan muguloil mugoine ičend om, miše ned vihötadas päivänvauktas da lämoiš. Kaks' azjad — vihand muju vai karged magu — oma morimen olendan olmas tundused muguloiš, niiden kävutand sömhä vedab ristituid da živatoid morindha natodeližikš.
Järgeline pölvaz
Sauvomha
Sauvomha kävutadas kuidud (sauvondlämänpidaimaterialad), karpked (santehnine kingitaimaterial), void (lakad, olifad, emaližed mujud).
Kartohk
Levigandusen istorii
Kartohkan kodima om Suviamerik, sigä om voimuz löuta konduseližid kartohkoid ühtei. Kartohkan kul'tivacii (ezmäižikš londuseližiden kazmusiden ekspluatacii) zavodihe läz 9..7 tuhad vozid tagaz nügüdläižen Bolivijan territorijal. Indejalaižed kävutiba sömhä da jumaloičiba sidä, hengestadud olijaks lugeten.
Järgeline pölvaz
Ümbrikirjutand
Pölvaz kandab madalad lämut ülemba noläd, no keväz'ližed da elokuižed halad surmitadas pölvast. Aigaližiden homendezhaloiden tagut pölvaz voib sünduda semnitomaks. Ühthine päividen lämuden summ pidab olda 1850 C°, miše pölvaz ehtiži lophusai.
Zelläks
Semned hulas vedes kätas sanktaks nälömaks, se segoituz kävutase söndkurkun da südäikohtun südäisatatesen spravitamha i andab kebn utai, pehmitai, palatusenvastaine, heitai kibud effekt. Pölvazvoi (Oleum lini) tervehtoitab holecistitoid kuti utai da kuzenajai zell'abutuz.
Himine mülünd
Semniden koriš löutas: linokofein, linocinamarin, linamarin-glikozid da P-oksi-p-metilglutarižen muiktusen metilakaz efir.
Sömhä
Sömhä kävutadas pölvazvoid.
Kartohk
Irdkosketused
Kategorii:Paslönanvuiččed Kategorii:Maižanduzkul'turad kirjamišton mödhe Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Heinäsižed kazmused Kategorii:Sömkazmused Kategorii:Zell'kazmused Kategorii:Mugulad
Levigandusen istorii
Kartohkan päzund Venämaha om sidoiš Petr I-carihe. 17. voz'sadan lopus hän oigenzi pälidnha muguloiden havadon Alamaišpäi oigendamha edesižes gubernijoidme kazvatamha. Kaiken 18. voz'sadan aigan anttihe kartohkad laudale aristokratijan pertiš päazjas, sil-žo aigal manmehed ei olend otnus kartohkoid kävutamha, sikš miše morihe niiden ploduil paksus. Valdkundmehed levitaškanzihe maksutomid instrukcijoid, kitihe manmehid kaikenvuiččikš, i Nikolai I-carin aigan kartohkoid kazvatihe äjil sijil jo. 19. da 20. voz'sadoiden röunal Venäman kartohkmad ottihe 1,5 mln gektarid, i nece maplod lugetihe «toižeks leibäks», ühteks päižiš söndtavaroišpäi.
Ümbrikirjutand
thumb|right|250px|Kartohkan ümbrikirjutand. Kartohk om heinäsine kazmuz, se oleskeleb enamba 1 metrad kazvol.
Järgeline pölvaz
Ümbrikirjutand
Kauklon konorüt om 5,7..6,8 mm diametral, lačak da šurunvuitte, pakuižetab da čirotatoi, penenke nülakusenke päl, mallüt jäb senke. Semnid kauklos om kümne da sen vähemb tobjimalaz. Pölvazsemned oma 3,3..5 mm pitte, ned oma vauhpakuižed vai koričman polhe, ani siledad, loštajad da pit'kahkod.
Kartohk
Kazvatuz da biologižed eriližused
Piidab ištutada kartohkoid ei edemba 2..3 satusid kazvatadud tarhal sortukahiš semenmuguloišpäi korktaha satushe näht. Kazvatuses tariž ičeze aigal küt'ktä da vagota rivid.
Natin da muguloiden formiruimižhe mänetase äi sötaisubstancijoid. Ku satuz om 200..250 centnerad gektaralpäi, ka kazmused ottas necen gektaran mahusespäi 100−175 kg azotad, 40−50 kg fosforad da 140−230 kg kalijad.
Järgeline pölvaz
Zelläks
Farmaceftine tegimišt pästab «Linetol»-zelläd, sadas sidä pölvazvoišpäi. Nece zell' ottas südäimehe aterosklerozan spravitamižen da profilaktikan täht, mugažo voitas nahkan himiž- da termižid poltatesid da sädegsatatesid.
Kazvatuz
Kazvatusen aigan erasti pölvaz küt'ktäs, no kactas, miše kazmused lendižiba sen jäl'ghe (ei linniži lujad vihmad). Ehtmižen aigan ottas pölvazkacleižid.
Kartohk
Kazvatuz da biologižed eriližused
Küpsuden strokun mödhe (küpsuden zavodind): üläaigaližed (34−36 päiväd), aigaližed (40−50), keskaigaližed (50−65), keskmäižed (65−80), möhäižed (80−100 päiväd). Küpsuden täuz' strok sase 15-20 päiväd ližaten. Kaikiš suremb satusenmär om vegetacijan lopus. Kazvatusen minimaližel strokul kartohk tob läz pol't voimusišt satust, sen tagut kartohk mäneb kazvatamha eskai Edahaižes Pohjoižmas, hot' vegetacijan pord sigä om penemb 60 päivid vodes. Venäman venon klimatan zonal om voimuz kazvatada kaks' satust vodes, vaiše pidab valita sortuid oikti.
Järgeline pölvaz
Irdkosketused
P Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Pölvhanvuiččed Kategorii:Kezerduzkul'turad Kategorii:Sötmižkazmused Kategorii:Zell'kazmused Kategorii:Voikazmused
Kartohk
Ümbrikirjutand
Kazmusen plod om äisemnikaz muzavihand morii marj 2 sm diametran.
Levigandusen istorii
Meiden päivil kul'tiviruidas kartohkoid venol vönel kaiked mašurudme. Kartohkan mugulad oma Pohjoižen mapoliškon rahvahiden znamasine sömän racionon pala. Nened mad kazvatadas kaikiš surembid kartohkan satusid (2011, surembaspäi penembha): Kitai, Indii, Venäma, Ukrain, AÜV, Saksanma, Pol'šanma, Bangladeš, Francii da Vaugedvenäma. Vl 1995 kazvatihe kartohkoid ezmäižikš maploduiden keskes kosmosan arvoimižil.
Ümbrikirjutand
Kartohkan lehtez om muzavihandan mujun, keskustoikaz paratomiž-höunehvuitte alajagusidenke. Se kogoneb agjahižes palaspäi, laptpaloiden severziš-se paroišpäi (3..7) vastaten, mugažo paluzišpäi niiden keskes. Agjahine pala om paratoi. Toižed oma parakahad palad, nimitadas niid järgendusen mödhe — ezmäine par, kahtenz' par i m.e. (lugedas agjahižen palan augotaden). Palad da paluded išttas penil värtmuzil, pened värtmuded išttas pävärtmudel, kudamban alapala vajehtub vardeks.
Kazvatuz da biologižed eriližused
Parahim mahuz kartohkan kazvatusen täht — maturbiž, hahk mecmahuz, mustma, kuivatoittud turbazso; mehanižen tundusen mödhe — savekaz čuruma, kebn da keskmäine savik. Tarbiž valita rohlad mahust, sikš miše kingitadud mahuz sündub pun'kuižid da formatomid muguloid.
Järgeline pölvaz
Sömhä živatoile
Pölvazkabud oma hüvä suruz maidokahan kabjživatišton täht. Jädud pičkäitud kaukloišpäi pölvazhel'pked kävutasoiš sigoid sötlemha.
Himine mülünd
Pölvaz mülütab omega-3-razvoiden rekordišt lugumärad, sen ühtes semniš om vähä omega-6-razvoid.