cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
.nl
Organizacii Alamaiden internetdomenoiden registracijas (Stichting Internet Domeinregistratie Nederland, SIDN) ohjandab processal kesknikoiden verkon kal't.
Izborsk
Istorii
Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 862, se om üks' amuižiš eländpunktoišpäi Venämas. Vn 2012 sügüz'kus oigetihe Izborskan 1150nt voz'päiväd. Izborsk oli lidnan statusanke alusenpanendaspäi, kadoti sidä 19. voz'sadan keskes. Vll 1920−1941 külä oli Estinman palaks. Mülütihe Pskovan agjaha vl 1945.
Izborsk šingotase turizmal i fil'mdandal. Kivine lidnuz om kaičenus hüvin i eli läbi restavracijoiš, 14. voz'sadan ph. Mikulain päjumalanpert' om väges sen südäimes. Valdkundaline muzei-kel'dtaho om sätud Izborskan ümbrištos 77 km² pindal vl 1996, tehtas Venän tedoidusid siš.
.nl
Irdkosketused
N Kategorii:Alamad
Izborsk
Geografijan andmused
Eländpunkt sijadase rajonan päivnouzmas, 30 km päivlaskmha Pskovaspäi.
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 609 ristitud. Kaik 703 ristitud elihe küläs vl 2001.
Ortodoksižen hristanuskondan 11 pühäpertid oma kaičenus küläs: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert', koume jumalanpertid i seičeme časounäd.
Irdkosketused
Kategorii:Petserin rajon Kategorii:Venäman küläd Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Pskovan agj
Malhotra Sidharth
Sidharth Malhotra (mž. anglijan kelel; सिद्धार्थ मल्होत्रा; sünd. 16. viluku 1985, Deli, Indii) om indijalaine akt'or.
Irdkosketused
Kategorii:Indijan akt'orad Kategorii:Akt'orad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Delihe
Ivanova Larisa
Larisa Vasil'jevna Ivanova (Лариса Васильевна Иванова; sünd. 11. kezaku 1969, Ploskovo (Čerepovecan rajon), Vologdan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om ezmäine i nügüdläine Vepsän rahvahaližen küläkundan pämez' (vlpäi 2009). «Ühthine Venäma»-partijan ühtnii.
! Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded vl 1969 Kategorii:Sündnuded kezakun 11. päiväl Kategorii:Sündnuded Čerepovecan rajonha
Smolenskan agjan lidnad
Kaik om vižtoštkümne lidnad (город) i 10 lidnanvuittušt žilod (ven. посёлок городского типа) Smolenskan agjas.
Lidnad
* lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.
Enččed lidnad
Kaičenus erižeks eländpunktaks enzne lidn, nügüd' lidnanvuitte žilo:
Homaičendad
Kategorii:Lidnoiden nimikirjutesed Venälaižen Federacijan subjektoiden mödhe
Mihejan kirj
thumb|right|250px|Mihejan kirjan zavodind 1270-nziden voziden Biblijas, franciž-flamandine region. Kuvas: Angel näguse Mihejale. Mihejan (Mikan) kirj (מִיכָה Mihá, Μιχαίας Miksaias, Michaeae, Книга пророка Михея) om evrejan Tanah-biblijan kudenz' kirj Neviim-jagusespäi i hristanuskondan Vanhan Zavetan 33. kirj.
Original om kirjutadud klassižel evrejan kelel. Kirj om sätud Mihei-endustajal, hän tegi pühäpaginoid 8.-7. voz'sadoil EME. Säduz kogoneb seičemes jagusespäi.
Kategorii:Vanhan Zavetan kirjad
Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan lidnad
Kaik om kahesa lidnad (город, къалэ, шахар) i kaks' lidnanvuittušt žilod (ven. посёлок городского типа) Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundas.
Homaičendad
Kategorii:Lidnoiden nimikirjutesed Venälaižen Federacijan subjektoiden mödhe
Vepsän rahvahaline küläkund
thumb|right|250px|Küläkundan röunad i sijaduz rajonas Vepsän rahvahaline küläkund (Вепсское национальное сельское поселение) om küläkund Venäman Vologdan agjan Babajevon rajonas. Küläkundan keskuz — Timošino-külä.
Istorii
Küläkund om sätud 2009-ndes vodes. Nügüdläine pämez' om Larisa Vasil'jevna Ivanova (vlpäi 2009).
Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 1 269 ristitud, vähemb pol't heišpäi oliba vepsläižed. Ei kaik külišpäi oma etnižišti vepsläižed küläd mugažo.
Irdkosketused
Kategorii:Vepsän küläkundad Kategorii:Babajevon rajon
Aleksin
Aleksin (Але́ксин) om Venäman lidn Tulan agjan lodehes. Se om agjan nellänz'-videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Aleksinan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 13. voz'sadal. Mainitase ezmäižen kerdan dokumentoiš Aleksinan «ostmižes» Kijevan da kaiken Venän Petr-mitropolital (koli vl 1326) i Nikonan aigkirjas vl 1348. Nimitihe mehen Aleksandr- (lüh. Aleksa, Aleksä) vai Aleksei-nimen mödhe. Aleksin sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1777. Šingotihe tegimišton keskuseks 19. voz'sadan keskespäi raudtestancijan sauvondanke «Tul — Kalug»-raudtekeskustal («Väz'm — Sizran'»-raudten pala). Himižen kombinatan ezmäine jono (porhan tehmine) LEK:anke om saudud lidnas vll 1933−1941. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil lühüdaks pordoks, päzutihe vn 1941 tal'vkun 17. päiväl. Aleksin alištui agjan tobmudele vll 1958−2006.
Aleksin šingotase himižel kombinatal (sauvondmujud, mineraližed kanghad, plastiktegesed, räzinhijamad, antifriz), mehanižel tegimel (standartatoman tehnologižen mašiništon tehmine), sauvondmaterialiden pästandal (armaturtegim, betontegim, šebnän tehmine, raudbetontegesiden tegim), lihakombinatal i bumagkartonfabrikal.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon päivlaskmas, Okan hural randal päpaloin, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Kalugan agjhasai om 2 km pohjoižhe vai päivlaskmha orhal. Matkad Tulhasai om 50 km suvipäivnouzmha orhal, 68 km avtotel vai 62 km raudtel. Lähembaine lidn om Tarus (Kalugan agj) 26 km pohjoižhe orhal vai 39 km avtotedme. Aleksin-raudtestancii om lidnan keskuzpalas (passažiroiden i jüguiden täht), Energetik- i Keskmäine- (Средняя) raudtestancijad ratas lidnan päivlaskmas.
Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 6 527 eläjad, vl 1959 — 46 313 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 61 732 ristitud, lidnümbrikon viž kudendest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 71..74 tuhad eläjid vll 1986−1998 (74 274 rist. vl 1989). Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jumalanmaman Emäganpäivän kaks' päjumalanpertid (vanh da uz'), kuz' jumalanpertid i kaks' časounäd oma olmas lidnas.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Aleksinan mašinansauvomižen tehnikum i Aleksinan himiž-tehnologine tehnikum.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Tulan agjan lidnad *
Kangaz
thumb|upright|250px|Kanghan toižendad rindatamha, huralpäi oiktale: siled [[puvillkangaz, barhat, išketadud puvillkangaz, sitc, kudomatoi hob-tekstil'material, atlas, šuuk, paltin, pol'puvillkangaz.]] Kangaz om tehtud stavil tekstil'paltin nitiden püštoiktoiden sistemiden pletindal keskneze.
Kanghan mödnitiden sistem nimitase loimeks, a poikpoline — kudegeks. Sättujid nitid nimitadas loimnitikš da kudelangoikš.
Kanghan sauvusen päozutajad: nitiden pletindan keskneze järgenduz; nitiden tiheduz.
Kudomha kangast, loimennitid da kudelangoid plettäs toine tošt järgenduses. Nece järgenduz rippub nitiden tarbhaižes minimaližes verdaspäi (rapportaspäi) vaumičemha kanghan pletindan kuvad. Pletindankuva da rapport anttas kanghale strukturad, irdnägud da ičendoid.
Kanghan koveritomad (siledad vai päižed) pletindan kuvad oleldas paltnasižed, šaržasižed, satinaižed (atlasanvuiččed) da kombiniruidud.
Tariž erištada kanghid sidotud paltnäspäi (trikokangaz) da kudomatomiš materiališpäi (hob da aluine paltin).
Tehmine
Kanghan tehmine nimitase kudondaks. Kudomine om tekstil'paltnoiden vaumištamine kahtiden vastaimiži püštoiktoiden nit'sistemiden kuvadišel.
Kudomine om äipäličmänii process tobjimalaz. Se mülütab nenid azjoid: vaumištamine kudomha (nitiden kerind, loimen lond da šlihtuind, kudegen kerind da šlihtuind (ku pidab, ka voidand-ki)), birbitand loimhe vai loimen sidond stavihe, kudomine ičesaz da gagurdusiden porotand kanghišpäi.
Kanghiden lopümbriradmine nimitase krepindaks (tegendaks vaumheks), se mülüb himijan tehnologijoihe. Krepind voib mülütada nenid operacijoid: pezend (sul'čind), šlihtuind, bukičend, vaugištoitand vai (pölvazkanghan) päidumine, merserizacii, mujutamine (pordhikaz da rattematoi mahtused), išketamine, keričend, karvustamine, reljefan sädand.
Kanghiden merserizacii om kanghan lühüdaigaižen ümbriradmižen process sapižhe muglha (kaustižhe sodha) panendal. Sen jäl'ghe pestas kanghad hulal da vilul vedel. Merserizacii heitab kanghiden mujun kadotust, kaičeb eziauguižid ližamujuid da gigroskopižust dai varmdust, andab materialale šuukun polhe loštad.
Kanghiden išketamine (painmine pindale) om kirjaviden maiden samine vauktal vai mujutadud kanghal. Nene mad sättudas materialan kävutandale. Išketamižen toižendad: oiged — vaugištoittud vai vauvhaks mujutadud kanghan pindale; travitud — mujutadud kanghale; rezervine (varha) — jättud mujutamata kanghale.
Pindan ümbriradmižen faktur
Faktur voib sättuda märitud tarbhaičendoihe: kanghad varmdusenke, kanghad eriližeta holeta (ozutesikš, ei küzugoi silitest), äikerdaižen kävutandanke.
Pol'
Kanghan fakturan märhapanendas tariž erištada oiktad pol't murgnipolespäi. Oiktan polen nägu om čomemb lujas, paremb mujegele; mugažo oiktan polen mujud oma eläbad vai loštakahamb, kuva om sel'ged. Kaks'pol'žed kanghad oma olmas, niiden poled oma ühtejiččed, nitiden pletind om kaks'oiktaine — ozutesikš paltin, panam, kebnetud drapad. Kaks'pol'žil villkanghil oiktan polen karvuz om lühüdamb.
Lühetud kangaznimed
Kävutadas erazvuiččid lühendusid znamoičemha sintetižid kanghid tegimištos da torguindas.
Ozutesikš, PEPs — poliesterkarvusenke, PAOh — poliamidkangaz (ratud šuuk), POPc — kabel' polipropilenaspäi.
Hantin da Mansin avtonomine ümbrik
Hantin da Mansin avtonomine ümbrik (Jugr) (Ханты-Мансийский автономный округ — Югра) om Venälaižen Federacijan subjekt.
Se mülüb Uralan federaližhe ümbrikho da Tümenin agjaha.
Ümbrikon pälidn om Hanti-Mansiisk. Se om koumanz' lidn ristitišton lugun mödhe.
Keled
Valdkundkeled oma venäkel', hantin kel' da mansin kel'.
Istorii
Hantin da Mansin avtonomine ümbrik om olmas vs 1930 tal'vkun 10. päiväspäi.
Ümbrikon Päkäskuz om vahvištadud vn 1995 26. päiväl sulakud ümbrikon Duman ezitajil da om väges äiluguižidenke vajehtusidenke.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon reljefan kart. Ümbrikol om röunoid Krasnojarskan randanke päivnouzmas, Tomskan agjanke suvipäivnouzmas, Tümenin agjan suvipalanke suves, Sverdlovskan agjanke suvipäivlaskmas, Komin Tazovaldkundanke päivlaskmas da Tümenin agjan Jamalan Nenciden avtonomiženke ümbrikonke pohjoižes. Hantin da Mansin avtonomine ümbrik om mererandatoi.
Pind om 534 801 km², sidä kesken mec da penzhišt ottas territorijan pol't. Kaikiš korktemb čokkoim om Narodnai-mägi (1895 m) päivlaskmaižröunanno Komin Tazovaldkundanke.
Londuseližed pävarad oma kivivoi (Venäman samižen koume videndest) da kivivoin gaz, toižed varad oma turbaz, mec, reskvezi.
Tobmuz
Ümbrikon pämez' nimitase gubernatoraks. Natal'ja Komarova radab gubernatoran vs 2010 keväz'kun 1. päiväspäi kahtenden strokun jäl'geten. Ümbrikon parlamentan änestadas gubernatorad videks vodeks Venäman prezidentan taričendan mödhe, Tümenin agjan gubernator andab kandidatoiden nimikirjutest hänele. Ümbrikon gubernator-žo radab Ohjastusen pämehen, hän märičeb sen strukturad da paneb sen ühtnijoid radnikusile. Ezmäine varagubernator, kahesa muite varagubernatorad da Gubernatoran Apparat oma hänele abhu.
Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon üks'kodine parlament om Ümbrikon Dum. Kaik rahvaz valičeb sen 38 ezitajad videks vodeks. Boris Hohräkov radab Ümbrikon Duman ezimeheks vs 2011 sulakuspäi kahtenden strokun jäl'geten.
Radonoigendai tobmuz om ümbrikon Ohjastuz. Ümbrikon departamentad da radnikoičendad alištudas Ohjastusele.
Valitihe gubernatorad vn 2015 13. päiväl sügüz'kud, nügüdläine gubernator sai vägestust ezmäižel tural (28 än't 35:späi, 80%). Ümbrikon Dumhan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund).
Eläjad
Vl 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 532 243 ristitud. Kaikutte ühesanz' ristit kümnespäi om lidnalaine.
Kaik om kuz'toštkümne lidnad ümbrikos da 24 lidnanvuittušt žilod. Kaikiš surembad niišpäi (enamba 100 tuh. ristituid, surembaspäi penembha) oma Surgut, Nižnevartovsk da Neftejugansk. Vl 2015 kaik om 23 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke.
Rahvahad (enamba 1% vl 2010): venälaižed — 63,6%, totarlaižed — 7,1%, ukrainalaižed — 6,0%, baškiralaižed — 2,3%, azerbaidžanlaižed — 1,7%, hantilaižed — 1,2%, vaugedvenälaižed — 1,0%, toižed rahvahad — 10,4%, rahvahuden ozutandata — 6,7%.
Erased toižed igähižed rahvahad (vl 2010): mansilaižed — 10 977 rist. (0,72%), komilaižed — 2 364 rist. (0,15%), nencalaižed — 1 438 rist. (0,09%), evenkalaižed — 33 rist. (0,002%), sel'kupalaižed — 27 rist. (0,002%).
Irdkosketused
Kategorii:Tümenin agj
Venälaižen Federacijan subjektad
Voden 1993 konstitucijan mödhe Venälaine Federacii om federativine valdkund. Venälaižes Federacijas om 83 subjektad (regionad): 21 tazovaldkundad, 46 agjad, 9 randad, 4 avtonomišt ümbrikod, 2 federaližen alištusen lidnad da 1 avtonomine agj.
Toižed
Kategorii:Venäma Kategorii:Administrativine jagand valdkundoiden mödhe
Halonen Tarja
Tarja Kaarina Halonen (mugažo suomen kelel; sünd. 24 tal'vku 1943, Hel'sinki, Suomenma) om ranu Suomenman Tazovaldkundan 11. prezidentan vozil 2000−2012. Oli ezmäižeks naižeks necil radsijal.
Biografii
Vll 1962−1968 Tarja openui Hel'sinkin universitetas, sai juristan kvalifikacijad. Suomenman Socialiž-demokratižen partijan ühtnii vspäi 1971. Oli Suomenman parlamentan ezitajan vspäi 1979. Radoi ohjastusen ministran koumel radnikusel: socialižen kaičendan da tervhudenkaičendan (1987−1990), justicijan (1990−1991), röunantagaižiden azjoiden (1995−2000) ministrusiš.
Halonen sai vägestust vn 2000 prezidentan valičendoiden kahtendes turas (51,7%), mugažo vl 2006 (51%, vägesti jäl'ghišt Sauli Niinistö-prezidentad).
Prezidentan radnikusen jäl'ghe Halonen ühtneb rahvahidenkeskeižiden organizacijoiden ohjandushe, kaičeb naižiden oiktusid.
Kanz
Tarja om lähtnu mehele kahtenden kerdan, Pentti Arajärvi om hänen mužik vn 2000 elokun 26. päiväspäi, formitihe naindad ühthižen elon vižtoštkümnen voden jäl'ghe. Ezmäine mužik oli Kari Pekkonen, Anna Halonen-tütär (sünd. 1978 Hel'sinkihe) om siš naimiželospäi.
Homaičendad
Kategorii:Valdkundmehed Kategorii:Suomenman prezidentad Kategorii:Politikanmehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Hel'sinkihe
Ramallah
Ramallah (رام الله Rāmallāh «Ülähaižen korktuz», רמאללה Ramallah) om Izrailin Palestinan avtonomijan administrativine keskuz de fakto (vspäi 1993), Palestinan Valdkundan pälidn palahiženke tundištusenke.
Lidn om Palestinan ižandusen da politikan keskuz.
Geografijan andmused
Ramallah sijadase Jordan-jogen Päivlaskmaižen randan keskuses, 15 km pohjoižhe Jerusaliman keskusespäi, sen pohjoižen röunan taga kahtes kilometras. Lidn seižub mägikukhil 830..880 metrad ü.m.t. korktusil.
Klimat om Keskmeren, om 67 km orhal sen randhasai. Keza om kuiv da räk. Tal'v om pehmed vihmakaz, lumikurod oleldas.
Eläjad
Ramallahan eläjad oma arabialaižed, heišpäi pol' oma islamanuskojad, pol' — hristanuskojad.
Vn 2007 rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 27 460 ristitud.
Ižanduz
Ramallah om turizman, rahaazjoiden da telekommunikacijoiden sijaline keskuz. Reskveden, puvoin pästajad da alüminijan tegijad edheotandad sijadasoiš lidnas da sen ümbrištos.
Irdkosketused
Kategorii:Palestinan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Mu i Ran
Mu i Ran (Mo i Rana [ˈmuː ɪ ˈrɑ̀ːnɑ] «Mu Ranas», paginoiš i edel 1999. vot oficialižešti muite Mu, Måehvie) om Norvegijan lidn Nurlann-agjan keskuzpalan suves. Se om Ran-kundan administrativine keskuz (vspäi 1964).
Istorii
Puine jumalanpert' oli ezmäine sauvuz nügüdläižen lidnan territorijal vspäi 1724. Vll 1923−1964 Mu-kund oli olmas. Vll 1946−1988 raudan metallurgine tegim radoi sijaližel torhudel. Municipalitet om lidnan statusanke vspäi 1997.
Mu i Ran šingotase mašinansauvomižen kompanijoil, torguindal, tedoidusil i informacižil tehnologijoil. Om gidroelektrostancijoid lidnan ümbrištos. Arctic Circle Raceway-voibištelendrengaz radab 30 km pohjoižhe lidnaspäi.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Ranfjordan suhišton randal, 70 kilometras valdmeren pärandištospäi, 26 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ranelv-jogi lankteb fjordha. Matkad agjan Budö-keskushesai om 108 km pohjoižhe orhal vai 229 km avtoteidme. Raudte ühtenzoitab Trondheimanke i Budönke.
Klimat om subarktine neps venon röunal. Voden keskmäine lämuz om +3,2 C°, heinkun +15 C°, tal'vkun-keväz'kun −3..−6 C°. Ekstremumad oma −35 C° i +33 C°. Paneb sadegid 1430 mm vodes, enamba redukus (186 mm), vähemba sulakus-kezakus (64..74 mm kus).
Eläjad
Vl 1964 oli Mu-kundan ühtistusen voz' lähižidenke kundoidenke, i sil aigal kundan ristitišt oli 9 616 eläjad 12 km² pindal. Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 18 358 ristitud, Ran-kundan koume videndest.
Anomalii
Anomalii (grekan kelespäi — ανωμαλία) om čurazund normaspäi vai ühthižes käskusenmärižusespäi, vär olend.
Mu i Ran
Eläjad
Pohjoižen universitetan (Budö) Helgeland-kampus radab lidnas. Norvegijan rahvahaline kirjišt Nurlann-agjas kaičese Mu i Ranas.
Irdkosketused
Kategorii:Norvegijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Nurlann
Anomalii
Tetabad anomalijad (om toižid-ki):
Aš (lidn, Venäma)
Aš (Аша́, bašk. i Әшә) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Se om Ašan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1898 kuti žilo udenno kaugedraudan Aša-Balašovo-tegimenno, nimitihe jogen mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1933 20. päiväl kezakud.
Aš šingotase raudan metallurgijan tegimel, mugažo lämuzarmaturan i mechimine tegimed ratas lidnas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmaiženno röunanno, Sim-jogen oiktal randal tobjimalaz (Эҫем 239 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Aš-jogi (Аша 59 km pitte) lankteb Simha oiktalpäi lidnas. Baškortostan om ani päivlaskmha lidnaspäi Aš-jogen vastrandal. Matkad Čeläbinskhasai om 263 km päivnouzmha orhal, 333 km avtotedme vai 360 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Sim-lidn päivnouzmha i Min'jar pohjoižpäivnouzmha.
«Čeläbinsk — Uf»-raudte läbitab lidnad, Aš-stancii (Аша) radab sen keskuzpalas.
Aš om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind om 549,32 km².
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 881 ristitud, rajonan pol'. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36..39 tuhad eläjid vll 1959−1998 (39 100 rist. vl 1992).
Professionaližen opendusen aluzkund om Ašan industrialine tehnikum.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Čeläbinskan agjan lidnad *
Vaugedvenäma
Vaugedvenäma vai Vaugedvenä (Беларусь, Bielaruś; Белоруссия / Беларусь), täuz' oficialine nimi — Vaugedvenäman Tazovaldkund (Рэспубліка Беларусь [rɛspublʲika bʲɛlaˈrusʲ], Республика Беларусь), om mererandatoi valdkund Päivnouzmpol'žes Evropas. Vaugedvenäman pälidn da kaikiš järedamb lidn om Minsk.
Vaugedvenäma om Evrazijalaižen Ekonomižen Ühtištusen ühtnijaks.
Istorii
Vn 1990 27. päiväl heinkud Vaugedvenäma tedištoiti ičeze ripmatomudes NSTÜ:späi. Vn 1991 25. päiväl tal'vkud valdkund erištui täuzin.
Valdkundan edeližed Konstitucijad (Канстытуцыя, Конституция) oliba vahvištadud vozil 1918 (pordaigaline), 1919, 1927, 1937, 1978. Nügüdläine kudenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 1994 15. päiväl keväz'kud i om väges voziden 1996 da 2004 vajehtusidenke kaiken rahvahan referenduman jäl'ghe.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Vaugedvenäman reljefan kart. Vaugedvenäma om mavaldkundröunoiš Venämanke pohjoižpäivnouzmas da päivnouzmas (röunan piduz — 1312 km), Ukrainanke suvipäivnouzmas da suves (1111 km), Pol'šanmanke päivlaskmas (418 km), Litvanmanke (640 km) da Lätänmanke (161 km) lodehes. Ühthine röunoiden piduz — 3642 km. Vaugedvenäma om kaikiš suremb mererandatoi valdkund Evropas.
Reljef om tazo da sijidme sokaz. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om S'viataja (Pühä) Hara-kukkaz (345 m) päivlaskmpolehe Minskaspäi.
Znamasižed joged oma Dnepr sen Pripäc'-, Sož- i Berezin-ližajogidenke, Päivlaskmaine Dvin, Nämun i Päivlaskmaine Bug. Severz'-se kanaloid ühtenzoittas jogid. Enamba 10 tuhad järvid, kaikiš surembad oma Narač (80 km²) i Asveiskaje järv (53 km²). Polesje om järed sokaz tahond Vaugedvenäman suves.
Politine sistem
thumb|right|250px|Vaugedvenäman ohjastusen pert' [[Minskas om parlamentan alakodin-ki ištundoiden sija.]] Vaugedvenäma om unitarine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь, Президент Республики Беларусь). Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, strokuiden lugu om röunatusita. Prezident paneb päministrad radsijha parlamentan alakodin hökkähtusen samižen jäl'ghe. Prezident voib säta da panda väghe käskusid.
Parlament om kaks'kodine Nacionaline Suim (Нацыянальны сход, Национальное собрание). Üläkodi om Tazovaldkundan Nevondkund (Савет Рэспублікі, Совет Республики) 64 deputatanke (kahesin kaikuččes agjaspäi da völ 8 ristitud prezident paneb radsijha). Alakodi om Ezitajiden Kodi (Палата прадстаўнікоў, Палата представителей) 110 ühtnijanke. Kaikiden parlamentan ühtnijoiden valdatusiden strok om nell' vot.
Nügüdläine prezident om Aleksandr Lukašenko. Hän radab vs 1994 heinkun 20. päiväspäi, se om hänen jo kudenz' strok faktižikš. Järgenduseližen kerdan änestihe prezidentad vn 2020 9. päiväl elokud, Lukašenko sai 80,1% änid (vl 2015 — 83,5%). Parlamentan ühtnijoiden edelstrokuižed valičendad (miše eile ühten aigan prezidentan valičendoiden kampanijanke) oliba vn 2019 kül'mkus: üläkodihe 7. päiväl, alakodihe 17. päiväl (7. kucund). Roman Golovčenko radab päministran vs 2020 kezakun 4. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Vaugedvenäman administrativiž-territorialine jagand.
Vaugedvenäma jagase kudeks agjaks (вобласць, область) da pälidnan territorijaks (Minsk). Agjad alajagasoiš 118 rajonaks (раён, район) da 10 lidnaks agjan alištusenke (горад абласнога падпарадкавання, город областного подчинения). Minsk da erased (5) lidnad agjan alištusenke alajagasoiš lidnrajonikš, mugomid om 24. Agjoiden rajonad alajagasoiš 1295 küläkundaks, 102 lidnankundaks da 90 žilonkundaks.
Eläjad
Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 9 467 000 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 10 243 500 eläjad vl 1994.
Rahvahad (vn 2009 rahvahanlugemine): vaugedvenälaižed — 83,7%, venänikad — 8,3%, pol'šanmalaižed — 3,1%, ukrainalaižed — 1,7%, toižed rahvahad — 2,3%, rahvahuden ozutandata — 0,9%.
Uskondan mödhe (2011): ortodoksižed hristanuskojad — 48,3%, katolikad — 7,1%, toižed uskojad — 3,5%, religijatomad — 41,1%.
Toižed järedad lidnad (enamba 300 tuh. ristituid vl 2015, surembaspäi penembha): Gomel', Mogilöv, Vitebsk, Grodno, Brest. Vl 2015 kaik om 15 lidnad enamba mi 100 tuh. eläjidenke. Vl 2013 ühthemänho oli 113 lidnad valdkundas. Nell' eläjad videspäi oma lidnalaižed (2020).
Ižanduz
Vl 2009 Vaugedvenäman päeksport oli kivivoin toštmižeksport (34%), söndtavarad (sagud, maid, argvoi, lehmänliha, sahar, kaik om läz 10%), likkuimed da niiden palad (traktorad da jüguavtod, 9%), heretused (mineraližed da organižed, 8%), himižen tegimišton produkcii (8%); toine eksport oli sobad (läz 5%), teraz (2%), šinad (2%), vilugoitimed (1%), mebel' (1%).
Nägu iknaspäi Le Gras
thumb|right|250px|Ezmäine fotokuva mail'mas Nägu iknaspäi Le Gras (Point de vue du Gras) om ezmäine satusekaz fotokuva fotografijan istorijas.
Francijalaine Žozef Njeps-melestegii da fotograf sädi fotokuvad vl 1827 kattud bitumal platal 16,2 sm × 20,2 sm × 0,15 sm surtte.
Nügüd'aigan kuvan original kaičese Garri Rensoman tedoiduzkeskuses Ostin-lidnas (Tehas-štat, AÜV). Se om pandud täuttud hapanikatomal gazsegoitusel konorüdehe.
Avaros tetab fotokuva om tipografijan mahtusel paindud kuva klišespäi. Kuvadab nägud Njepsan radhonuspäi Gra-usadibas (nüg. Sen-Lu-de-Varenn-kund, Burgundii, Francii). Hond lad telustab kacelta detalid, no voib nähta kaht seinäd i miččen-se sauvusen katust. Tagamal voib homaita pud i tošt pertid nägujidenke sel'ktas iknoidenke.
Homaičendad
Kategorii:Debütad Kategorii:Fotografii
Homs
Homs (sijaline pagin حُمْص Ḥomṣ [ħɔmsˤ]), mugažo Hims (حمص‎ Ḥimṣ [ħɪmsˤ]), om Sirijan koumanz' surtte lidn. Se om Homsan agjan (muhafazan) administrativine keskuz.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud läz 2000. vot edel meiden erad, mainitase dokumentoiš 1. voz'sadaspäi EME. Lidn oli tetab amuižes mirus Emes-nimitusenke (Ἔμεσα Emesa). Kändihe islamanuskojiden lidnaks i sai nügüdläšt nimitust 7. voz'sadal.
Homs oli tegimištoližen keskusen edel rahvahanikoiden sodad Sirijas (kivivoin i puvillan ümbriradmine). Lidn jäb Sirijan päivlaskman transportteiden keskuseks.
Geografijan andmused
Lidn sijadase valdkundan päivlaskman keskuzpalas, 501 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. El'-Asi-jogi (Oront) jagab lidnad päivnouzmaižeks (amuižemb) i päivlaskmaižeks palaks. Matkad Damask-pälidnhasai om 162 km suvhe orhal, järedha Aleppo-lidnhasai om 193 km pohjoižhe, Tartus-meriport om 90 km päivlaskmha.
Klimat om subtropine Keskmeren. Voden keskmäine lämuz om +17 C°, kezakun-sügüz'kun +24..+26 C°, tal'vkun-uhokun +7..+8 C°. Paneb sadegid 429 mm vodes, enamba tal'vkus-uhokus (81..95 mm kus), vähemba kezakus-sügüz'kus (5 mm pordos).
Eläjad
Vl 2004 eläjiden lugu oli 652 609 ristitud 48 km² pindal. Kaikiš suremb ristitišt oli 823 tuhad eläjid vl 2008, agjan läz pol't.
Ristitišton uskond om erazvuitte, vn 2016 lopus islamanuskojad otiba koume nelländest, alavitad 15 %, hristanuskojad kümnendest.
Al'-Baas-universitetan aluz om pandud vl 1979 (جَامِعَة الْبَعْث Džāmiʻat Al' Baʻs). Se mülüb Sirijan järedoiden universitetiden nell'hä, 99 tuhad üläopenikoid opetas vl 2023, edel 2011. vot 120 tuhad üläopenikoid oli siš.
Irdkosketused
Kategorii:Sirijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Oulainen
Oulainen (mugažo suomen kelel, Oulainen / Oulais) om lidn da lidnankund Suomenman keskuzpalan päivlaskmas. Mülüb Pohjoižpohjanma-agjha, sen kahesanz' lidn üks'toštkümnespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii
Municipalitetan aluz om pandud vl 1865. Oulainen-raudtestancii radab jogen oiktal randal vspäi 1886. Kätihe žilod lidnanvuiččeks (kauppala) vl 1967, anttihe lidnan statusad (kaupunki) vl 1977.
Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, Pühäjogen molembil randoil (Pyhäjoki 166 km pitte, lankteb Botnižhe lahthe). Matkad agjan Oulu-keskushesai om 89 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal, 101 km avtol vai raudtel, Hel'sinki-pälidnhasai — 456 km suvhe orhal, 535 km avtotedme vai raudtel. Lähembaižed lidnad (avtoteidme) oma Haapavezi 35 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha, Üliviesk 35 km suvipäivlaskmha, Kalajogi 46 km päivlaskmha, Raahe 66 km pohjoižhe. Raudtestancii om saudud «Üliviesk — Oulu»-keskustal.
Vl 2020 lidnankundan pind — 597,54 nellikkilometrad, sidä kesken kuiv ma 587,82 km², vezi i sokaz tahond ottas 9,72 km².
Kaik kuz' küläd alištudas lidnan tobmudele keskuzrajoniden ližaks: Kilpua, Lehtopää, Matkaniv (Matkaniva), Petäjäskoski, Piipsjärvi, Honkarand (Honkaranta).
Eläjad
Vl 1980 eläjiden lugu oli 7 885 ristitud, vl 2010 — 7 889 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 8 444 eläjad vl 1995. Koume eläjad nelläspäi elädas lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 98,8%, ročin kel' — 0,2%, toižed keled — 1,0%.
Esa Sippola radoi edeližen lidnanpämehen (2004−2017).
Irdkosketused
Kategorii:Suomenman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Pohjoižpohjanma
Pučež
Pučež (Пу́чеж) om Venäman lidn da lidnankund Ivanovon agjan päivnouzmas. Se om Pučežan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1929).
Istorii
thumb|left|250px|Pučežan rajonan kodirandantedištandmuzei (2020) Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 1594 vn 1614 dokumentas kuti Pučišše-slabad (слобода Пучище). Nügüdläine nimituz om sadud posadan statusanke vl 1745. Ezmäine pölvhankuidun fabrik oli saudud žilos vl 1862. Sai lidnan statusad vl 1919 vai oficialižešti vl 1925. Gor'kijan vezivaradimen täutmine jätkustui vll 1955−1957, upotihe vanhad lidnad (torgovanoiden pertid, kivižed jumalanpertid) siš täuzin. Pučež-lidn om saudud udel tahol vspäi 1947 edel vezivaradimen täutmišt.
Pučež šingotase pölvhankuidun tehmižel i nelläl omblendedheotandal, sömtegimištol (sagudtegim, leibänkombinat) i turizmal.
Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, Volgan Gor'kijan vezivaradiman oiktal randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Mecad ümbärtas lidnad päivlaskmaspäi. Matkad Alalidnan agjhasai om 8..10 km päivnouzmha Volgan vastrandannoks, Ivanovohosai om 133 km päivlaskmha orhal vai 156 km avtotel. Toižed lähembaižed lidnad oma Jurjevec 39 km pohjoižhe orhal vai 52 km avtotedme i Čkalovsk (Alalidnan agj) 25 km suvhe orhal vai 44 km avtotedme. Turistlaivad kävutadas lidnan jogivaldmoid. Lähembaine raudtestancii radab Zavolžje-lidnas (Alalidnan agj) 77 km suvhe avtotedme.
Pučež om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Rajun lind om kuvatud lidnanznamal.
Eläjad
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,2%, toižed rahvahad — 1,8%.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma olmas lidnas: ph. Jurgii Vägestusenkandajan (puine, ei ole väges), ph. Serafim Sarovalaižen, Spasan Toižetamižen (puine). Spasan Toižetamižen päjumalanpert' i nell' jumalanpertid oma kadonuded.
Professionaližen opendusen lähembaižed aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Ivanovon agjan lidnad *
Istorii
thumb|right|250px|[[Aleksandrijan kirjišt]] Istorii (Ιστορία istoria «sadud tedoidusel tedo») om gumanitarine tedo, kudamb tedoidab ristitun radmišt vihtoi, «edelišt sociališt realižust» äjiden pol'viden aigan.
Nece tedo kacleb erazvuiččid mainitesid männudes aigas, miše erigoitta aigoid istorižes processas, vahvištada faktoiden objektivižust da tehta lähtmižvendoid tegoiden süiden polhe. Rahvahiden tetabad starinoičendad vahvištajita purtkita lugesoiš legendoikš, kul'turjäl'gusen palaks, ei ole todištadud tedoiduseks.
Istorijan metod om tegend principiden i ohjandimiden mödhe radon aigan ezipurtkidenke da toižidenke löutud tundištusidenke tedoiduses, rad mäneb kirjutamha tedotöd istorijas. Voib lugeda istorijad gumanitarižeks vai kundaližeks tedoks, vai sijata neniden tedoiden keskes avarudeks. Nened küzundad kosketadas istorižen purtken puhthut: konz se oli kirjutadud, kus om sätud, kenel, mittušt aigaližembad materialad tegii oti aluseks, purtken originaline form, mitte usklemine om purtkel.
Istorijan tedo jagase sarakoikš: sodaistorii, tedon, kul'turan, religijan, ekonomikan istorii. Valdkundan da oiktusen istorii kaclese politižiden i oiktuzližiden opendusiden istorijanke, se naprib löuta ristitkundan šingotesen käskusid, niišpäi päine käskuz om cikližuz. Märitud teoretižed i praktižed metod oma istorijan tedoidusel, mugažo ristitun järgeline udenhimoičend. Arheologii abutab löuta artefaktoid i kirjutadud purtkid. Istorijan päižed tärtused oma person, civiline kund, civilizacii, kul'tur, valdkund.
Istorižed pordod
Istorine aig zavodihe kirjkelen sündundanke. Ezmäine (tilgunvuitte) kirjkel' om tetab šumeroiden civilizacijal, se oli olmas 5..5,5 tuhad vozid tagaz. Aig edel kirjkel't om istorijanedeline.
Marksan istorižen materializman teorii ezimeletab, miše ristitkund märičese materialižil kosketusil mitte taht aigan täutmaha päižid tarbhaičendoid (ičeze da kanzan sömine, sobad, eländsija). Marksan i Engel'san pordhišt Päivlaskmaižen Evropan täht ottase periodizacijan aluseks mail'mas:
Vašington Džordž
Džordž Vašington (George Washington [ʤɔːʤ ˈwɒʃɪŋtən], sünd. 22. uhoku 1732, Bridž-Krik, Virginii, Britanine imperii — kol. 14. tal'vku 1799, Maunt Vernon, Virginii, AÜV) oli amerikaine valdkundaline šingotai, Ühtenzoittud Štatoiden ezmäine prezident (1789−1797), AÜV:oiden Tat-augonpanii, Kontinentaližen armijan päkäskmez', Ripmatomuzsodan ühtnii, amerikaižen prezidentišton institutan sädai.
Biografii
Džordž Vašington oli sündnu vodel 1732 uhokun 22 päiväl manpidajan kanzha. Sai kodihišt opendust, laps'aigan hänen hobbi om kirjoiden lugend. Hänen tat koli, konz Džordž oli üks'toštkümnevozne prihaine. Vašington radoi manmäričijan, ühtni susedan da heimolaižen Ferfaks-lordan ekspedicijha Ogajonnoks vn 1753 tal'vkus. Vodel 1752 mez' sai Maunt Veronan pertid perandaks, sil-žo vodel tuli kolonialižhe rahvahaližhe armijha da ühtni Seičemevoččehe sodha francijalaižid da indejalaižid vaste. Vodel 1758 läksi erindha polknikan arvonke.
Vspäi 1759 Vašington nai, oti Marta Dendridž Kastisad akaks, i oli otnus Maunt Vernonan usadiban sauvomižhe, kändihe plantacijoiden elokahaks pidajaks. Vll 1758−1774 Džordž oli valitud da ühtni Virginijan Käskusenandajha suimha, borcui siš kolonijoiden oiktusiden sirdandha näht metropolijaspäi, no oli vägen kävutandan vasthapäi sen statjas. Kontinentaližen armijan päkäskmez' (1775−1781). Vašington oli vn 1787 Konstitucižen suiman ezimehen, AÜV:oiden Konstitucii i federaline ohjastuz oliba vahvištadud sen aigan. Mez' vändi pärolid Konstitucijan vahvištuses i ratifikacijas. Vl 1789 Džordž Vašington oli valitud kaikel rahvahal valičijoiden kollegijan kal't prezidentan radnikusele ičeze populärižusen tagut, vl 1792 oli valitud tošti.
Homaičendad
Kategorii:Valdkundmehed Kategorii:AÜV:oiden prezidentad Kategorii:AÜV:oiden sodapämehed Kategorii:Politikanmehed kirjamišton mödhe Kategorii:Sodapämehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded vl 1732 Kategorii:Sündnuded Virginijha Kategorii:Kolnuded vl 1799 Kategorii:Kolnuded Maunt-Vernonas
Ö (aig)
Evropan amuine ristitišt lugi aigad öiden verdal, ei ole päividen. Nügüd'aigan päivesen lugun vajehtuz tegese öl, se sättub ristituiden elole, sikš miše hö magatas sil aigal päpaloin (päiči öaterjoiden radnikoid). Erased gavedid i živatad vedadas ölišt elonmahtod i magatas päiväl, ka nimitadas niid sen tundusen mödhe (oz., öhabuk).
Järgeližes el'genduses ö om kaik aig, konz päiväižen diskan röun om alemba nägujad taivhanröunad, sidä kesken hämär. Levedusil 48°..65° ei oleskele täuzin pimedad öd, ka täuz'arvoine uni om tarbhaine ristitun täht. Astronomine ö, vai süvä ö, tuleb astronomižen hämäran jäl'ghe i zavodiše päiväižen keskusen todesižen taivhanröunan alle laskendanke alemba mi 18°.
Homaičendad
Kategorii:Päivez
Inz
Inz (И́нза, Инзей ош) om Venäman lidn da lidnankund Ul'janovskan agjan päivlaskmas. Se om Inzan rajonan administrativine keskuz.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1897 kuti raudtestancii da žilo senno, nimitihe jogen mödhe. Žilo kändihe rajonkeskuseks vl 1929.
Inz sai lidnan statusad vl 1946, ühtištuihe lähiženke Kitovk-žilonke (Китовка, vspäi 1678). Lidn šingotase raudten edheotandoil, diatomitan samižel, sauvondmaterialiden tehmižel (meckombinat, punümbriradai tegim, kuidmaterialad), mugažo lihakombinat radab.
Geografijan andmused
Lidn sijadase 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ul'janovskhasai om 167 km pohjoižpäivnouzmha orhal. Lähembaine lidn om Nikol'sk (Penzan agj) 24 km suvipäivlaskmha orhal vai 51 km avtotedme.
Troickoje-žilo (263 rist. vl 2010) i Dubenki-külä (49 rist. vl 2010) mülüdas lidnankundha Inzan ližaks. Lidnankundan pind — 48,01 km². Rajonan administracii tegeb lidnankundan administracijan velgusidme vspäi 2016.
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 803 ristitud, lidnankundan — 19 115 ristitud, rajonan koume videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 200 eläjad vl 1996. Vl 2017 kaik 17 714 ristitud elihe lidnas i 17 989 ristitud kaikes lidnankundas.
Rahvahad (enamba 0,4%, ristitišt 17 705 eläjad, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 86,0%, mordvinalaižed — 9,5%, totarlaižed — 3,0%, toižed rahvahad — 1,5%.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma olmas lidnas: Jumalanmaman Sündundan päjumalanpert' (om letud vll 2013−2019), koume jumalanpertid i časoun'.
Inzan saraktehnologijoiden, ekonomikan da oiktusen valdkundaline tehnikum om professionaližen opendusen aluzkundaks.
Edeline lidnan pämez' (Deputatoiden Nevondkundan ezimez') oli Sergei Rautkin (vn 2009 redukuspäi, eli 1960−2022).
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Ul'janovskan agjan lidnad *
Kirgizstan
Kirgizstan (Кыргызстан [qɯrʁɯsˈstɑn]) vai Kirgizii, täuz' oficialine nimi om Kirgizstanan Tazovaldkund (Кыргыз Республикасы, Кыргызская Республика), om mererandatoi valdkund Keskmäižes Azijas. Pälidn da kaikiš järedamb lidn om Biškek.
Istorii
Vn 1991 31. päiväl elokud Kirgizstan tedištoiti ičeze ripmatomudes NSTÜ:späi.
Vn 2005 24. päiväl keväz'kud rahvahaline kukerduz («tül'panrevolücii») tegihe Kirgizijas. Vn 2010 sulakus-kezakus rahvahaline kukerduz oli valdkundas.
Valdkundan ezmäine Konstitucii (Конституциясы, Конституция) oli väges vspäi 1993. Nügüdläine nellänz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 2010 27. päiväl kezakud, se om väges vn 2016 vajehtusidenke.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Kirgizijan topografine kart. Kirgizstan om mavaldkundröunoiš Kitainke päivnouzmas da suvipäivnouzmas (röunan piduz — 1063 km), Tadžikistananke suvipäivlaskmas (984 km), Uzbekistananke päivlaskmas (1314 km) da Kazahstananke pohjoižes (1212 km). Ühthine röunoiden piduz om 4573 km. Kirgizstan om mererandatoi valdkund.
Mäged ottas enamba koumed nelländest valdkundan territorijad. Man tobj pala venub Tän'-Šan'-mägisisteman röunoiš, Pamiran mäged oma suvipäivlaskmpoles. Kaikiš korktemb čokkoim om Vägestusen mägenoc (7439 m) Kitain röunal. Kaikiš suremb järv om ümbištadud Issik-Kul'. Znamasine jogi om Narin. Saum vezid — 4,4%.
Londuseližed pävarad oma metallad (kuld, cink, hahktin, artut', vismut, harvad mametallad), toižed varad — kivivoi, londuseline gaz, kivihil', gidroenergii.
Politine sistem
thumb|right|250px|Kirgizstanan parlamentan pert' [[Biškekas logotipan nägul.]] Kirgizstan om unitarine parlamentiž-prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (Президенти). Kaik rahvaz valičeb händast kudeks vodeks, kahtenden strokun voimuseta.
Parlament om üks'kodine Ülembaine Nevondkund (Жогорку Кенеш) 120 ühtnijanke, hö pandas päministrad (Премьер-министри) radnikusele. Kaik rahvaz valičeb parlamentan ühtnijoid videks vodeks, partijale pida sada enamba mi 7%.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2015 4. päiväl redukud (6. kucund). Valitihe prezidentad järgenduseližen kerdan vn 2017 15. päiväl redukud, Sooronbai Žeenbekov sai vägestust (oti 54,75%) da radab 5. prezidentan kül'mkun 24. päiväspäi. Muhammedkalii Abilgazijev radab päministran vs 2018 sulakun 20. päiväspäi.
Administrativine jagand
Valdkund jagase 7 agjaks da 2 lidnaks tazovaldkundan alištusenke (Biškek, Oš).
Eläjad
Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 5 776 570 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2017): kirgizlaižed — 73,2%, uzbekad — 14,6%, venänikad — 5,8%, dunganalaižed — 1,1%, toižed rahvahad — 5,3%.
Toižed sured lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vn 2009 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Oš, Džalal-Abad, Karakol, Tokmok. Vl 2015 kaik oli 31 lidnad valdkundas. Vl 2012 oli 9 lidnanvuittušt žilod. Lidnalaižiden pala om 36,9% (2020).
Ižanduz
Kirgizstanan päeksport om kuld (43%), fruktad da maplodud (14%), erazvuiččed sobad (läz 13%); toine eksport — elektruz (3%), radioaktivižed elementad (2%), tabak (1%), sahar (1%), elektroveim (1%), varapalad likutimiden täht (1%).
Filippinad
Filippinad (Pilipinas [ˌpɪlɪˈpinɐs] vai Filipinas [ˌfɪlɪˈpinɐs]), oficialine valdkundan nimi om Filippinoiden Tazovaldkund (Republika ng Pilipinas, Republic of the Philippines) om sar'hine valdkund Suvipäivnouzmpol'žes Azijas. Sen pälidn om Manil.
Istorii
Vn 1946 4. päiväl heinkud Filippinad saiba ripmatomut AÜV:oišpäi.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1899. Nügüdläine seičemenz' lugul Konstitucii (Saligang Batas vai Konstitusyon, Constitution) tuli väghe vn 1987 2. päiväl uhokud, se om väges vajehtusita.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Filippinoiden reljefan kart. Filippinad ottas Filippinoiden sarid, niid om enamba 7100, läz 2 tuhad sarid oma elänzoittud. Sared sijadasoiš Vjetnamaspäi päivnouzmpolehe. Sariden päivlaskmaižed randad lainištab Tünen valdmeren Kitain suvimeri, pohjoižed randad — Baši-sal'm (sen kal't om Kitain Taivan'-sar'), päivnouzmaižed randad — Filippinoiden meri, suvirandad — Sulavesin meri, suvipäivlaskmaižed randad — Sulumeri. Randanpird om 36,3 tuhad kilometrid.
Kaikiš korktemb čokkoim om Apo-vulkan Mindanao-sarel, 2954 m valdmeren pindan päl.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, metallad (kuld, hobed, vas'k, nikel', kobal't), toižed varad — mec, keitandsol.
Politine sistem
thumb|right|250px|Malakanjang-pert'kulu (tagal. Palacyo ng Malakanyang) om valdkundan prezidentan radsija. Filippinad oma unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (Pangulo ng Pilipinas, President of the Philippines). Varaprezident om kahtenz' surtte person valdkundas. Kaik rahvaz änestab heid da valičeb kudeks vodeks. Vspäi 1986 ei ole päministran radnikust valdkundas.
Parlament om kaks'kodine Kongress (Kongreso, Congress). Üläkodi om Filippinoiden Senat (Senado vai Mataas na Kapulungan, Senate) 24 ühtnijanke kudeks vodeks, heiden pol' valičese kaikuččes koumes vodes, enamba kaht strokud ei sa. Alakodi om Filippinoiden Ezitajiden Kodi (filipp.: Kapulungan ng mga Kinatawan, angl.: House of Representatives) 297 deputatanke, heiden valdatusiden strok om koume vot, enamba koumed strokud ei sa.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Filippinoiden administrativiž-territorialine jagand.
Filippinad jagase 80 agjaks (provincijaks, lalawigan / probinsya). Agjad alajagasoiš municipaližikš ühtnikoikš da ühtnetud lidnoikš.
Ühtenzoittas agjoid 17 statistižhe regionha, regionid — koumhe sariden joukhu: Luson, Visajad, Mindanao.
Eläjad
Filippinoil elädas filippinalaižed, heiden etnine augotižlibund om erazvuitte. Vn 2015 Filippinoiden rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 100,981,437 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2010): tagalog — 24,4%, bisaja — 11,4%, sebuano — 9,9%, ilokano — 8,8%, hiligainon (ilonggo) — 8,4%, bikol — 6,8%, varai — 4,0%, toižed igähižed rahvahad — 26,2%, verazmalaižed — 0,1%.
Uskondan mödhe (2010): riman katolikad — 80,6%, protestantad — 8,2%, toižed hristanuskojad — 3,4%, islamanuskojad — 5,6%, rahvahaližed veroližed uskondad — 0,2%, toižed uskojad — 1,9%, religijatomad — 0,1%.
Filippinoiden lidnad-millionerad (2007 ): Keson Siti, Manil, Kalookan, Davao. Vl 2009 kaik oli 138 lidnad valdkundas. Lidnalaižiden pala om 47,4% (2020).
Ižanduz
Vl 2012 päeksport valdkundaspäi oli digitaližed mikroshemad (40%), elektromašiništ da elektropalad (läz 20%), kompjuterad (7%); toine eksport — bananad, kuld, nikel', sobad.
Pukur'g
Pukur'g  (Ciconia ciconia) om Evrazijan i Afrikan levitadud järed kezalind. Mülütadas Pukur'gižed-sugukundan tipižhe Pukur'ged-heimho.
Ümbrikirjutand
Pukur'ged elädas luhtoil i sokhil mail, läz ristitun eländtahoid. Zavottihe pezoiteldas puiden ladvoil istorižikš.
Lindun hibj om vauged, suudigen agjad oma mustad. Kagl om pit'k, rusttan n'okun plingund kävutase besedoičendas. Emäčuiden irdnägu om ižačuiden kartte, no emäčud oma penemb. Pukur'gen kazv oleleb 100..125 sm, suugiden maihutuzkeskust voib olda i pol'tošt, i kaks' metrad, hibjan veduz sase nellhä kilogrammhasai.
Lindunpoigaine om vaumiž eläda ripmatomašti kazvatajišpäi 70-päiväližes igäs. Migriruidas leten kuivman päl. Pukur'g oleskeleb täuz'kaznu koumevoččen, no voib zavodida äikerdoitas kuz'voččes-ki igäs. Elädas 20 vodhesai keskmäras.
Söte
Pukur'ged södas löcuid, soiden küid, koskhaižid, henoid kaloid, šihlikoid i henoid imetaiživatoid (hirid, makondjid, jänišan poigaižid).
Alaerikod
Kaik om kaks' alaerikod:
Kuläb
Kuläb (Кӯлоб, Куляб) om lidn Tadžikistanan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Hatlonan agjaha, agjan kahtenz' surtte lidn. Om Kuläban rajonan administrativižeks keskuseks i ei mülü sihe.
Istorii
Amuine lidn, memorialine kompleks om saudud Kuläban 2700-voččen jubilejan oiktastuseks. Mainitase vspäi 737. Lidnuz om saudud 16. voz'sadal. Sai lidnan oficiališt statusad vl 1934. Vhesai 2015 Venäman sodabaz oli lidnas.
Kuläb šingotase sömtegimištol (liha- i maidproduktad, voitegim) i sauvondmaterialiden pästandal. Ühtenzoitase Moskvanke rahvahidenkeskeižen Kuläb-lendimportan kal't (TJU / UTDK).
Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan suvipäivnouzmas, Jahsu-jogen alangištos (Яхсу 160 km pitte, Pändžan oigedpol'ne bassein), Hazratišoh-mägisel'gan pohjanno, 580 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Dušanbe-pälidnhasai om 175 km lodeheze.
Klimat om Keskmeren toižendan, keza om räk. Voden keskmäine lämuz om +15,8 C°, kezakun-elokun +26..+28 C°, tal'vkun-uhokun +2..+5 C°. Paneb sadegid 468 mm vodes, enamba keväz'kus-sulakus (83..94 mm kus), kuiv sezon oleskeleb kezakus-sügüz'kus (12 mm pordos).
Eläjad
Vl 2010 eläjiden lugu oli 95 tuhad ristituid. Kaik 214 700 eläjad om lidnaglomeracijas (2020), agjan 6,5 procentad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Kuläban valdkundaline universitet A. Rudakin nimed (Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ) radab lidnas vspäi 1992, se om sätud opendajiden vaumičendan kahtes institutaspäi.
Irdkosketused
Kategorii:Tadžikistanan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Hatlonan agj
Odense
Odense (mugažo danijan kelel, «Odinan pühäsija», virktas [ˈoð̞ˀn̩sə]) om lidn Danijan keskuzpalas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Suvidanii-agjaha. Om Odense-kommunan administrativižeks keskuseks, Fün-saren päine lidn.