cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jod
Kävutand
Ottas kävutamižhe pidatimiš i medicinas dezinfektoraks i tervehtamha rindhankatusenvuittušt raugud. Jodan purud ozutadas sormiden jäl'gid pindoil. Kävutadas tehmaha displeid nozolil kristallil.
Sadas kivivoin burauduzvezišpäi tobjimalaz. Mugažo Čili i Japonii sadas mineraloišpäi (lautarit, jodobromit) i merišoll'oišpäi.
Irdkosketused
Kategorii:Himižed elementad kirjamišton mödhe
Pavlov Igor'
Igor' Pavlov (Игорь Викторович Павлов) om programist Venäman augotižlibundanke, tutaban 7-Zip-ahtištimen programholitusen arhiviruindan täht i 7z-failformatan tegii, andmusiden LZMA- i LZMA2-ahtištandalgoritmiden melestegii.
Mez' ühtni MailStore-elektropočtan arhiviruindprograman sädandha. Tegi toižid programid: Document Press, 7-max, 7-benchmark, 777, BIX i UFA.
Homaičendad
Kategorii:Programistad Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe
Kall'voimujupirdand
thumb|right|250px|Kuvad [[Al'tamir (mägikar)|Al'tamir-mägikaras, Ispanii]] Kall'voimujupirdand om kuvad mägikaroiš. Ristitud tegiba niid paleolitan aigan. Kuviden tobj pala om löutud Evropan territorijal, ristitud eliba mägikaroiš päzutamhas pakaižišpäi. Amuižed seinkuvad oma olmas Suvipäivnouzmaižes Azijas mugažo.
Kacu mugažo
Kategorii:Voimujupirdand Kategorii:Paleolit Kategorii:Petroglifad
Kärbhaižed
Kärbhaižed (Musca) oma gavediden heim, mülütadas Todesižed kärbhaižed-sugukundha (Muscidae). Kaik 67..83 erikod mülüdas heimho erazvuiččiden klassifikacijoiden mödhe.
Leviganduz
Heimon eričud elädas kaikedme mail'madme. Erikoiden tobj pala om levitadud ristitun eländsijiš ümbri i infekcijan kandajad.
Kaikiš enamba levitadud da tetab heimon erik om Musca domestica.
Ümbrikirjutand
Gavediden hibj om muzav. Sil'miden pindal om hibusuzid vai ei. Aristad (kaks' ezihibused) oma pörokahad, sanktad alusenno. Sel'gan keskpalas om šoiduid pidust' hibjad.
Ižačuiden sil'mäd oma lähemba toine toižennoks, pök om pakuižidenke läipoidenke laptoiš.
Emäčud mundäs tobjimalaz, erased erikod sündutadas (oz., Musca larvipara). Gaved'madod kazdas živatoiden i kazmusiden jändusiš.
Homaičendad
Kategorii:Živatad kirjamišton mödhe Kategorii:Todesižed kärbhaižed Kategorii:Gavedid
Grei Vinsent
Vinsent Kondol Grei (Vincent Condol Gray; sünd. 8. kül'mku 1942, Vašington, AÜV) om ranu 7. Vašington-lidnan pämehen (2. viluku 2011 — 2. vuliku 2015).
Homaičendad
Kategorii:Valdkundmehed Kategorii:AÜV:oiden politikanmehed Kategorii:Vašington Kategorii:Politikanmehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Vašingtonha
Kolumbii-ümbrikon flag
border|right|250px Kolumbii-ümbrikon (Vašington-pälidnan) flag (Flag of Washington, D.C.) om AÜV:oiden pälidnan üks' oficialižiš simvolišpäi.
Nügüdläine flag om vahvištadud 1938-nden voden redukun 15. päiväl, ei olend ümbrikon oficiališt flagad edel sidä. Sädai om grafine Čarl'z Dann-dizainer (Charles A. R. Dunn), tariči ičeze variantad vl 1921 völ. Hän oti Džordž Vašingtonan kanzanznamad flagan aluseks.
Ümbrikirjutand
Flag kävutab vauktad i rusttad mujud. Sen teran proporcii om 1:2.
Oficialižen ümbrikirjutandan mödhe, vauged üläpala otab teran korktusen koume kümnendest; kaks' lapakoiktad šoidud oma videndesen kortte; vauged pala šoiduiden keskes otab korktusen kümnendest. Koume vižagjašt tähtast oma teran korktusen videndesen surtte, ned sijadasoiš tazokeskustas lapakoiktan mödhe.
Kacu mugažo
Kategorii:Vašington Kategorii:Flagad
Irak
Irak (العراق, sorani: عێراق), täuz' oficialine nimituz — Irakan Tazovaldkund (جمهورية العراق Al' Džumhurija Al' Irakija, sorani: کۆماری عێراق Komari Erak, ܩܘܼܛܢܵܐ ܐܝܼܪܲܩ Kutna Irak), om valdkund Azijan päivlaskmas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Bagdad.
Irak om KEVO:n üks' alusenpanijoišpäi, necen organizacijan aluz om pandud vn 1960 10.-14. päivil sügüz'kud Bagdadan konferencijal.
Istorii
Vn 1932 3. päiväl redukud Irak tedištoiti ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Vozil 2003−2011 valdkund oli alištunu AÜV:oiden sodavägile.
Irakan seičemenz' lugul Konstitucii (دستور العراق Dustur, sorani: Destûra) om vahvištadud vn 2005 15. päiväl redukud, se mülütab kaikenaigaižid i pordaigaližid sanundoid, no jäb vajehtusita.
Geografijan andmused
Irakan tobj pala om sijatud Mesopotamijan alangištos. Kaikiš korktemb čokkoim om Iranan mägišton Šeeha Dar (Bozdag)-mägenpä (3611 m) Irananke röunal. Kaikiš znamasižembad joged oma Tigr da Jevfrat. Ned ühthejokstas lühüdha Šatt El' Arab-jogehe, kudamb lankteb Persijan lahthe. Mecad ottas territorijan kaks' procentad.
Klimat om subtropine pohjoižes da tropine suves. Keza om kuiv da lujas räk. Tal'v om vihmakaz da viluhk, paneb lunt pohjoižiš mägiš. Paneb sadegid 50..150 mm vodes, mägil — 1500 mm:hasai.
Londuseližed pävarad oma kivivoi (kahtenz' sija mail'mas Saudan Arabijan jäl'ghe), londuseline gaz, fosfatad, toižed varad — metallad (raud, vas'k, hrom, nikel', cink, hahktin), rik, sauvondgips, saved, azbest, mouckivi, tal'k, keitandsol.
Politine sistem
thumb|right|250px|Alakodin ištundoiden pordaigaine sija [[Bagdadas.]] Ohjandusen form om federativine demokratine islamine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (رئيس العراق Rajis ali Irak, sorani: Serokê Iraqê), koume varaprezidentad oma hänele abuhu. Parlamentan ühtnijad valitas prezidentad nelläks vodeks äniden kahtel koumandest, kahtenden strokun voimuz om olmas. Ohjastusen da parlamentan pämez' om päministr (valdkundan faktine pämez'), valičeze Prezidentan Nevondkundal. Parlamentan ezifrakcii formiruib Federališt ohjastust. Kirjutamata Konstitucijha, päministr om šiit, prezident om kurdlaine, valitas sunnitad parlamentan ezimeheks.
Parlament om kaks'kodine vn 2005 Konstitucijan mödhe, üks'kodine faktižešti. Üläkodid — Ühtištusen Nevondkundad — eile tähäsai. Vaiše alakodi radab, se om Ezitajiden Nevondkund (مجلس النواب العراقي Madžlis An-Nuvvab Al'-Irakiji, sorani: Enkumena Nûnerên Êrak) 329 ühtnijanke, kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 12. päiväl semendkud. Nügüdläine Irakan prezident om Barham Saleh vs 2018 redukun 2. päiväspäi (8nz' lugul). Adil' Abdul-Mahdi radab päministran vs 2018 redukun 25. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Irakan administrativiž-territorialine jagand.
Valdkund jagase 19 agjaks (muhafaz:aks), ned alajagasoiš 120 ümbrikoks (kaza:ks). Ümbrikod jagasoiš alaümbrikoikš. Irakan Kurdistan om region avtonomijanke valdkundan pohjoižes, nell' agjad täuzin vai paloin mülüdas sihe.
Eläjad
Irakas elädas irakalaižed. Päivlaskmaižed da suvipäivlaskmaižed territorijad oma rahvahatomad. Vl 2009 valdkundan eläjiden lugu oli 31 234 000 ristitud, vl 2015 — 37 056 169 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (1987): arabialaižed — 75..80%, kurdalaižed — 15..20%, toižed rahvahad — 5%.
Religijan mödhe (2015): islamanuskojad — 95..98% (šijitad 64−69%, sunnitad 29−34%), hristanuskojad — 1%, toižed uskojad — 1..4%.
Toižed lidnad-millionerad (vl 2008, surembaspäi penembha): Mosul, Basr, Erbil', Suleimanii, Kirkuk. Lidnalaižiden pala om 71% (2020).
Rahvahanižanduz
Vl 2012 Irakan päeksport oli toreh kivivoi (84%), toižed torhuzmaterialad (8%), toine eksport — söm da eläb kabjživatišt (5%). Vl 2012 Indii, Kitai, AÜV da Suvikorei oliba päeksportpartnörikš (eksportan kaks' koumandest valdkundaspäi). Sil-žo vodel Turkanma, Kitai, Sirii da AÜV oliba importan päühtnijoikš (ühtes — importan 60% valdkundha).
Ahill
thumb|right|200px|Ahill amuižgrekan [[barel'jefal, Luvr]] Ahill vai Ahilles (Ἀχιλλεύς [a.kʰilˈleu̯s] «huletoi», Achilles) om kaikiš rohktamb vägimez' amuižgrekan mifologijas. Hän ühtni pit'kaha Trojan sodaha Agamemnonan edhevemižen al. Gomeran «Iliadan» üks' pähengišpäi.
Mez' oli Eakidoiden rodul. Hänen tat oli Pelei, mam — Fetida (mifan päversijan mödhe), i Ahill oli üks'jäine laps' heiden ühthižes naimiželos. Ahillan ak oli Deidamija, sündutihe kaks' last: Evforion i Neoptolem.
Vägimez' oli Ftijan carikš nügüdläižen Grekanman keskuzpalas.
Homaičendad
Kategorii:Amuižgrekan mifiden personažad Kategorii:Mifologižed personažad kirjamišton mödhe Kategorii:Trojan sodan ühtnijad
Livii
Livii (ليبيا‎ Līb(i)jā), täuz' oficialine form — Livijan Valdkund (دولة ليبيا Davlat Libja, ⵜⴰⵎⵓⵔⵜ ⵏ ⵍⵉⴱⵢⴰ Tamurt n Libya), om valdkund Pohjoižes Afrikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Tripoli.
Istorii
Edel 1911 vot Livii oli Osmanan imperijan palaks. Vozil 1911−1942 Livii oli Italijan kolonijaks.
Vl 1951 tal'vkun 24. päiväl Livijan erazvuiččed palad tedištoitihe ripmatomudes Sures Britanijaspäi da Francijaspäi.
Vl 1969 sügüz'kun 1. päiväl sodakukerduz oli valdkundas. Vl 2011 rahvahanikoiden soda zavodihe valdkundas.
Konstitucine deklaracii om nügüd' Konstitucijan sijas, se om vahvištadud parlamental (Nacionaline Päličmänendnevondkund) vl 2011 elokun 3. päiväl i om väges möhembaižidenke vajehtusidenke. Vl 2014 Konstitucine Suim om valitud sädamha Konstitucijad.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Livijan topografine kart. Livii om mavaldkundröunoiš Egiptanke päivnouzmas (röunan piduz — 1115 km), Sudananke suvipäivnouzmas (383 km), Čadanke (1055 km) da Nigeranke (354 km) suves, Alžiranke (982 km) da Tunisanke (459 km) päivlaskmas. Ühthine röun kuivmadme — 4348 km. Livijan pohjoižed randad lainištab Keskmeri 1770 km randanpirdanke.
Letetazangištod ottas Livijan läz 90% territorijad. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Bikku Bitti-mägi, 2267 m meren pindan päl. Kaikiš madalamb čokkoim om Sabhat Guzajil-sija, 47 m meren pindan al.
Klimat om räk da kuiv: Keskmeren subtropine mererandpolel (paneb 250-360 mm sadegid vodes), letetazangišton tropine man südäimes (25 mm sadegid vodes).
Politine sistem
Ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om parlamentan prezident.
Parlament om üks'kodine Ezitajiden Kodi (مجلس النواب‎‎ Mažlis Al' Nuvaab) 200 ühtnijanke, sidä kesken 30 oma naižed, om Livijan verhiden rahvahiden ezitajid. Ezmäine ištund oli Tobrukas (valdkundan päivnouzm) vl 2014 elokun 4. päiväl, valitihe prezidentad da kaht varaprezidentad, päministrad. Kaik hö tuliba radho jäl'ghižel päiväl (5. eloku). Vn 2019 2. päiväl semendkud ezmäine ištund tegihe Tripoliš, no valdkundan päivnouzman ezitajita.
Parlamentan ühtnijoiden jäl'gmäižed valičendad oliba vn 2014 kezakun 25. päiväl, kaiken rahvahan änestuz oli (18% tuliba änestamha). Fajiz Saradž radab päministran vs 2016 sulakun 5. päiväspäi, hän-žo om prezidentan Nevondkundan ezimez' vn 2016 keväz'kun 30. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Livijan administrativiž-territorialine jagand.
Livii jagase 22 administrativižeks ümbrikoks (arab. üks'lugu šabija).
Istorižikš om koume agjad Livijas: Kirenaik sijadase päivnouzmas, Feccan om suves, Tripolitanii levigandeb päivlaskmas.
Eläjad
Livijas elädas livijalaižed: berberad i arabialaižed 97%, islamanuskojad (sunnitad) — 96,6%. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 6 244 174 eläjad.
Livijan toižed sured lidnad (enamba 200 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Bengazi, Misurat, Al' Baid, Ez Zavii, Al' Hums.
Rahvahanižanduz
Livijan päeksport om kivivoi (87%) da sen gazad (11%).
Belih Nikita
Nikita Jur'jevič Belih (Никита Юрьевич Белых; sünd. 13. kezaku 1975, Perm', Permin agj, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine politikanmez' da ekonomist.
Biografii
Nikita Belih om sündnu radnikoičijoiden kanzha. Tat i mam — tedoiden kandidatad. Politikanmez' om Permin valdkundaližen universitetan pästnik, sen ekonomižen fakul'tetan. Openui universitetan aspiranturas, mäni stažiruindas läbi Oksfordas, ekonomižiden i istorižiden tedoiden kandidat.
Vll 2001−2004 i 2007−2008 Belih oli valitud i radoi deputatan Permin agjan Käskesenandajas suimas. Oli Permin agjan varagubernatoran vll 2004−2005. Vll 2001−2008 ühtni «Oiktoiden vägiden ühtnend»-partijha, vspäi 2005 oli sen ezimehen. Belih radoi Kirovan agjan 3. gubernatoral i agjan ohjastusen ezimehel ühten aigan (15.01.2009 − 28.07.2016). Vspäi 2018 om türmatud kahesaks vodeks rahoiden illegitimižes otandas suril lugumäril, vedab strokud Räzanin agjan kolonijas.
Irdkosketused
Kategorii:Venälaižen Federacijan subjektoiden pämehed Kategorii:Venäman politikanmehed Kategorii:Valdkundmehed Kategorii:Ekonomistad Kategorii:Kirovan agj Kategorii:Politikanmehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Permihe
Leštukan sild
Istorii
Vižkeskustaine puine sild oli saudud vl 1907 Suvorinan teatran tuleskelijoiden täht (nüg. Sur' Dramteatr). Nimitihe Džambulan kujon enččen nimen mödhe Iogann Lestokan oiktastuseks, hän oli Jelizaveta Petrovna-imperatornaižen leib-lekarin. Kohetihe sidä sildad severz'-se kerdoid. Toižen mail'man sodan aigan sild oli poukahtadud germanižel šlibakol, udessündutihe Leningradan sauvondbatal'jonal.
Vajehtihe pusildad metalližel sildal balkoil vl 1952, kerdalaz udesnimitihe Leštukan kujod. 1980-nzile vozile sild oli hudr, kävutihe astužnikoiden likundan täht vaiše. Vozil 1997−1998 rekonstrukcii mäni, levitihe sildan avtotepalad. Nügüdläine sauvuz om 52 m pitte i 14 m levette, nell' avtoted.
Irdkosketused
Kategorii:Piterin sildad Kategorii:Sildad kirjamišton mödhe Kategorii:Keskuzrajon (Piter)
Suviamerikan valdkundad
Kaik om 12 ripmatont valdkundad Suviamerikas.
Sen ližaks 3 rippujad territorijad om olmas Suviamerikas.
Nor'mik
Nor'mik (Poa, πόᾱ-sanaspäi «hein») om äivoččiden tobjimalaz kazmusiden avaros levitadud heim Tähkheinäd-sugukundaspäi.
Leviganduz
Kazmuz putub vastha molembil mapoliškoil, päiči tropižes vönes. Putub tropikoiden mägirajoniš.
Sädab turbišt i stepiden fitocenozad.
Ümbrikirjutand
Änikuz om leved löuste päpaloin, 25..30 santimetrhasai pitte, sen tähkuded oma 2,5..10 mm pitte.
Kävutand
Ottas kävutamižhe sötmižkazmuseks maižanduses, Poa pratensis-erik om vedadud kul'turha. Arvokaz sötmižkazmuz om verez, omaluižel.
Semetas i kazvatadas gazonoid. Kävutadas Poa compressa-erikod vahvitamha pudotesid sauvomižen jäl'ghe.
Valitud erikod
Lugetas läz vit sadad erikoid nor'mikon heimos, erased oma:
Homaičendad
Kategorii:Tähkheinäd Kategorii:Maižanduzkul'turad kirjamišton mödhe Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe
Solikamsk
Solikamsk (Соликамск, Совкар) om Venäman lidn da lidnümbrik Permin randan pohjoižes. Se om randan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo Solikamskan rajonan administrativine keskuz, ei mülü rajonha.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud samha keitandsolad Usolk-jogen randal vologdalaižil Kalinikovad-torgovanoil vl 1430. Mainitase vn 1506 aigkirjas kuti Usol'je Kam-jogel (Усолье на Камском). Sai lidnan oiktusid vl 1573, 1600-nzil nimitihe Kaman Sol (Соль Камская).
18. voz'sadan augotišes lidn andoi imperijan keitandsolan pol't, nimitaškanzihe sidä nügüdläižikš. 20. voz'sadaspäi sadas kaliisolid lidnan ümbrištos.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Kaman vezivaradimen hural randpolel, Uralan päivlaskmaiženno ezimägištonno, 150 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Matkad Permihesai om 202 km avtotedme vai 368 km raudtedme (Čusovoi-lidnan kal't). Lähembaine lidn om Berezniki suvhe, 20 km röunoiden keskes.
Solikamsk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 97 384 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 110 tuhad eläjid vozil 1989−1992.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Permin randan lidnad Kategorii:Permin randan lidnümbrikod *
Sen Sebast'jan sür Luar
Sen Sebast'jan sür Luar (Saint-Sébastien-sur-Loire) om lidn da kommun Francijan lodehes. Se om Nantan suvipäivnouzmaine ezilidn, mülüb Luaran mad-regionha.
Lidn sijadase 2..33 m ü.m.t. korktusil.
Vn 2011 Francijan rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 25 293 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Irdkosketused
Kategorii:Francijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Luaran mad
Kül'mku
Kül'mku om voden ühtenz'toštkümnenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, sügüzen koumanz' ku. Kogoneb 30 päiväspäi.
Irdkosketused
Kategorii:Kud
Fillah
Fillah (Villach [ˈfɪlax], Beljak, Villaco) om lidn da kund Avstrijan suves. Se om valdkundan seičemenz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Karintii-federacijanmaha.
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 878. Se sai lidnan oiktusid vl 1240. Manrehkaidused mureniba lidnad vll 1348 i 1690. Vl 1932 Fillah sai avtonomižen lidnan statusad. Toižen mail'man sodan aigan gitleranvastaine koalicii bombardurui lidnad lujas, viž sauvust kudespäi oli muretud. Vspäi 1973 lidnankund om nügüdläižiš röunoiš. Padosein ekektrostancijanke kaičeb lidnad sur'vezišpäi.
Fillah šingotase pol'veimiden tehmižel avtoiden i tegimišton täht (Siemens, Infineon — severz'-se tegimid), ratud korundan edheotandal, sauvondal i sauvondmaterialiden pästandal (puhthad honused, täutajad materialad, klei ocseiniden täht, lakk), torvveimiden armaturan tegimel, oluden pästandal, raudtesol'meks, turizmal (teatraline, džazan i čomamahtoiden festivalid, karnaval kül'mkuspäi keväz'kuhusai) i hihtandsportal (trass, nell' tramplinad).
Geografijan andmused
Lidn sijadase Karintijan suves, Drav-jogen randal (Drau, Dunain oiged ližajogi), 501 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud Al'pil.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +8,2 C°, kezakun-elokun +17..+19 C°, tal'vkun-uhokun −1..−3 C°. Paneb sadegid 1075 mm vodes, enamba kezakus-elokus (111..133 mm kus), vähemba tal'vkus-keväz'kus (47..65 mm kus).
Eläjad
Vn 2011 Avstrijan rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 59 285 ristitud, Karintijan kahtenz' surtte lidn. Vn 2018 augotišes kaik 61 879 eläjad oli lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Irdkosketused
Kategorii:Avstrijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Karintii
Kühkjaižed
Kühkjaižed (Columba) om linduiden heim Kühkjaižed-sugukundaspäi.
Erikod
Heim mülütab 35 erikod, niišpäi kaht kadonut:
Kävutand
Lind om kodikoittud ristitul viž voz'tuhad tagaz vai sen aigemba. Om enamba mi 800 sugud mail'mas. Kazvatadas lihaze näht, oigendamha počtad, il'mkuviden tegendan täht, mugažo kävutihe mectuses ende.
Homaičendad
Kategorii:Kühkjaižed (sugukund) Kategorii:Živatad kirjamišton mödhe Kategorii:Lindud
Vepsän kul'tursebr
Larisa Čirkova om valitud da radab nügüdläižen ezimehen vn 2019 sügüz'kun 13. päiväspäi. Sebran enččed ezimehed oma Zinaida Strogalščikova-tedomez' i Natal'ja Silakova-kirjutai da valdkundmez'.
Sebran pätegend om vepsän kul'turan leviganduz kaikil mahtoil, niiden kesken vepsän kelen udessündutamine. Organizacii abutab Vepsänman socialiž-ekonomižele šingotesele käskusiden i finansiruindan edenendan kal't.
Tehtas nenid azjoid sebran iniciativan mödhe i sen abul: vepsläižiden oficialine statistik om sätud tarkoiktemb, kirjkelen udessündutand om zavottüd, vepsän kelen openduz om organizuidud školoiš i üläopendusen aluzkundoiš, čomamahtoine i openduzliteratur pästase vepsän kelel, jogakuine Kodima-aiglehtez om sätud da lähtleb vepsän i venän kelil.
Irdkosketused
Kategorii:Vepsän organizacijad Kategorii:Petroskoi Kategorii:Organizacijad kirjamišton mödhe
.us
.us om AÜV:oiden Internet-domen. Se om avaitud 1985-nden voden 15. päiväl uhokud. URL registracijan servisoiden täht: http://www.nic.us.
Sponsirujad organizacijad: NeuStar Inc., Loudon Tech Center. Domen kävutase vähän, amerikalaižed ottas .com-domenad paksumba. Jogahižel štatal i territorijal kahtenden tazopindan domenad oma olmas, oz., Kolumbii-ümbrikon domen om .dc.us. Ottas .fed.us-domenad .gov-domenan al'ternativaks federaližen ohjastusen täht.
Irdkosketused
U Kategorii:Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad
Venälaižen Federacijan randad
Rand (край) om Venäman ezmäižen (ülembaižen) tazopindan üks' administrativižiš ühtnikoišpäi.
Venälaižes Federacijas kaik om ühesa randad. Nimittušt erinendad agjoidenke ei ole ni ühthižes Konstitucijas, ni käskusištos, nimitused «rand»-sananke sünduiba istorižikš, no randoiden municipaline jagand mülütab ühtnikoid eriliženke statusanke — enččid avtonomižid agjoid. Fail:Krais of Russia.png
Venäman randad da niiden pälidnad:
1. Altajan rand (Barnaul)
2. Kamčatkan rand (Petropavlovsk Kamčatkal) — om sätud vn 2007 heinkun 1. päiväl
3. Habarovskan rand (Habarovsk)
4. Krasnodaran rand (Krasnodar)
5. Krasnojarskan rand (Krasnojarsk) — röunad oma vajehtadud vn 2007 vilukun 1. päiväl ühtištusen jäl'ghe Taimiran i Evenkijan avtonomižidenke ümbrikoidenke
7. Merenrandaline rand (Vladivostok)
8. Stavropolin rand (Stavropol')
Rengazavtote ümbri Piteriš
thumb|right|450px|Rengazavtoten shem Rengazavtote ümbri Piteriš (RÜP) vai Piterin ümbärte vai KAD (Кольцевая автомобильная дорога вокруг г. Санкт-Петербурга, КАД) om Venäman federaližen znamoičendan maksutoi valdkundaline avtote, se mäneb Piterin i Leningradan agjan territorijoidme. Trassan nomer om A118, se om avtomagistralin statusanke kaikel pidusel.
Avtoten tarbhaižuz mainitase ezmäižen kerdan Leningradan vn 1965 genplanas. Se om saudud vll 1998−2011 federaližen büdžetan rahoišpäi. Erižtazoristteiden sauvomine jätktase tämbäi-ki. Avtoten holitai om Federaližen teagentusen Federaližiden avtoteiden «Lodeh»-ohjanduz N. V. Smirnovan nimed, se om valdkundaline aluzkund.
KAD-2-trassan sauvond projektiruiše severziš-se kümenikoiš kilometrid RÜP:aspäi Leningradan agjan territorijal. Sauvomine planiruiše 2020-nziš vozišpäi vhesai 2035.
Irdkosketused
P Kategorii:Piterin transport Kategorii:Leningradan agj Kategorii:Venäman kiruhted Kategorii:Avtoted kirjamišton mödhe
Ksenon
thumb|left|200px|Täuttud ksenonan plazmal stökolturud, ratas gazlasketusil.
Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses. Anglijalaižed himikad Uil'jam Ramzei i Moris Travers avaižiba ksenonan vl 1898 spektroskopijan abul kriptonan ližasegoituseks — il'man palaks (0,86 × 10−5 pala). Nimitihe ξένος-sanan mödhe «veraz».
Tomskan agj
Tomskan agj (Томская область) om Venälaižen Federacijan subjekt.
Ksenon
Ühthine ümbrikirjutand
Ksenonal ei ole nimittušt biologišt rolid. Gazan ingaläcii om tazostadud dopingha.
Fizižed ičendad
Ksenon om inertine üks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta. Vauvhatub lasketuses ruskedsinižel mujul.
Atommass — 131,293. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, 0 C°) — 0,005894 g/sm³; (nozolas olendas, −109 C°) — 2,942 g/sm³. Suladandlämuz — 161,4 K (−111,75 C°). Kehundlämuz — 165,05 K (−108,1 C°).
Tomskan agj
Agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn om Tomsk (agjan ristitišton läz pol't).
Keled
Valdkundkel' om üks'jäine — venäkel'.
Ksenon
Kävutand
Ottas ksenonad kävutamižhe medicinas kuti narkoz, radioizotopoid — diagnostikas. Kävutadas elektrolampoiden gazaks. Ksenon om elektroreaktivižen likutimen radsubstancijaks. Ottas nozolad ksenonad lazeriden radümbrištoks.
Tomskan agj
Istorii
Tomskan agj om olmas vs 1944 elokun 13. päiväspäi.
Ksenon
Irdkosketused
Kategorii:Himižed elementad kirjamišton mödhe
Tomskan agj
Istorii
Tomskan agjan Päkäskuz om vahvištadud vn 1995 26. päiväl heinkud agjan Valdkundaližen Duman ezitajil, om allekirjutadud gubernatoral sen-žo voden 31. päiväl heinkud da om väges äiluguižidenke vajehtusidenke.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Tomskan agjan reljefan kart. Agj röunatab Krasnojarskan randanke päivnouzmas, Kemerovon da Novosibirskan agjoidenke suves, Omskan da Tümenin agjoidenke päivlaskmas, Tümenin agjan Hantin da Mansin avtonomiženke ümbrikonke päivlaskmas da pohjoižes. Tomskan agj om mererandatoi.
Pind om 314 391 km², sidä kesken mecad ottas 63% territorijad, sod — 28,9%. Jügedad ličemha territorijad oma agjan tobj pala. Venäman kaikiš suremb Vasüganan so sijadase agjan päivlaskmpoles. Kaik joged mülüdas Obinjogen (Jävaldmeren) basseinha, nece jogi jagab agjad kahthe palaha suvipäivnouzmaspäi lodeheze.
Reljef om tazo alangoikaz. Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz +17..+18 C°, vilukun lämuz −19..−21 C°. Paneb sadegid 450..700 mm vodes, lumikate oleleb 60..80 santimetrhasai kortte.
Londuseližed varad oma kivivoi, londuseline gaz, bur hil' (1nz' sija Venämas), turbaz (2nz' sija), metallad (raudkivend (1nz' sija Venämas), boksitad, cink, titan, kuld, platin, cirkonii), sauvondmaterialad (mouckivi, saved, letked, gravii), mec, reskvezi.
Tobmuz
thumb|right|250px|Agjan Duman, gubernatoran da Administracijan pert' [[Tomskas.]] Agjan pämez' nimitase gubernatoraks. Sergei Žvačkin radab gubernatoran vs 2012 keväz'kun 17. päiväspäi, agjan Käskusenandajan Duman ühtnijad panihe händast eziauguižešti radnikusele Venäman prezidentan taričendan mödhe. Kaik rahvaz änestab gubernatorad videks vodeks. Gubernator om mugažo agjan Administracijan pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb sen ühtnijoid radnikusile. Koumetoštkümne varagubernatorad da Administracijan azjoiden ohjandai oma hänele abhu. Hö ühtetas Administracijan Kollegijha gubernatoranke pämeheks.
Tomskan agjan üks'kodine parlament om Käskusenandai Dum (edel vn 2011 vilukud — agjan Valdkundaline Dum). Kaik rahvaz valičeb sen 42 ezitajad videks vodeks. Oksana Kozlovskaja radab Käskusenandajan Duman ezimeheks vs 2011 tal'vkun 20. päiväspäi.
Radonoigendai tobmuz om Tomskan agjan Administracii. Agjan departamentad, komitetad, ohjandused da inspekcijad alištudas Administracijale.
Käskusenandajan Duman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund). Valitihe gubernatorad vn 2017 10. päiväl sügüz'kud, nügüdläine gubernator sai vägestust ezmäižes turas (60,58% änid) da radab kahtenden strokun jäl'geten.
Al'tamir (mägikar)
thumb|right|250px|Mägikaran kall'kuviden replik Ispanijan Rahvahaližes arheologijan muzejas, [[Madrid]] Al'tamir (La cueva de Altamira) om mägikar Ispanijan pohjoižel mererandpolel, avtonomižes Kantabrii-ühthižkundas. Üläpaleolitan aigan polihromižed kall'kuvad oma löutud siš vl 1868. Mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1985.
Tomskan agj
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 047 394 ristitud. Kaikutte seičemenz' eläi kümnespäi om lidnalaine.
Al'tamir (mägikar)
Kuvad da pirdatesed ozutadas živatoid i antropomorfižid olijoid, om abstraktižid kuvid da kuvid predmetata. Sädused mülüdas Madlenan i Solütrein kul'turihe tobjimalaz, severz'-se kuvid oma tehtud Gravettan i aigaližen Orinjakan kul'turoiš uran-torijan datiruindan metodan satusiden mödhe. Tedon andmisuden mödhe, mägikar oli kävutamižes 22 tuhad vozid, 35 600..13 000 vot tagaz sihesai, kuni reduvalu blokirui tulendad karha.
Tomskan agj
Eläjad
Kaik om kuz' lidnad agjas da 1 lidnanvuitte žilo. Toine järed lidn (enamba 100 tuh. eläjidenke) om Seversk, Tomskan lodehline ezilidn. Vl 2017 kaik oli 5 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke.
Al'tamir (mägikar)
Nügüdläine tulend mägikaraha sijadase nitul. Matknikoiden lugumär mägikaras om röunatud vilikon paksun levitandan tagut.
Francijalaižiden fil'miden festival' Malagas
thumb|right|250px|[[Sine Al'benis-kinoteatr, kus kinofestival' päzub]] Francijalaižiden fil'miden festival' Malagas (Festival de Cine Francés de Málaga) om jogavozne Francijan kinematografan festival', kudamb oigendase Malag-lidnas (Ispanii) vodespäi 1994. Päzub Sine Al'benis-kinoteatras.
Tomskan agj
Eläjad
Erased toižed igähižed rahvahad oma sel'kupalaižed — 1181 rist. (0,11%), hantilaižed — 718 rist. (0,07%), čulimalaižed — 204 rist. (0,02%), ketalaižed — 141 rist. (0,01%), evenkalaižed — 95 rist. (0,01%), mansilaižed — 22 rist. (0,002%).
Al'tamir (mägikar)
Homaičendad
Kategorii:Ispanijan geografii Kategorii:Ispanijan kul'tur Kategorii:Mägikarad kirjamišton mödhe Kategorii:Kantabrii Kategorii:Petroglifad
Francijalaižiden fil'miden festival' Malagas
Irdkosketused
Kategorii:Kinofestivalid Kategorii:Festivalid kirjamišton mödhe Kategorii:Malag
Poklonskaja Natal'ja
Natal'ja Vladimirovna Poklonskaja (Наталья Владимировна Поклонская, Наталія Володимирівна Поклонська; sünd. 18. keväz'ku 1980, Mihailovk-žilo, Vorošilovogradan agj, Ukrainan NST, NSTÜ) om venämalaine valdkundanšingotai, jurist. Radab Valdkundaližen Duman deputatan (vn 2016 redukuspäi).
Enzne Kriman Tazovaldkundan prokuror (vn 2014 semendkun 2. päiväspäi — vn 2016 redukun 6. päivähäsai).
3. klassan justicijan valdkundnevoi (2015).
Durov Pavel
Pavel Valer'jevič Durov (Павел Валерьевич Дуров; sünd. 10. reduku 1984, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ) om venälaine Internet-edheotai da programist, socialižen Vk.com-verkon tegii da sen enzne pämez' (2006−2014); rubl'aine milliarder. Hänen da Nikolai-vellesen maksutoi krossplatformine Telegram-messendžer radaškanzi vn 2013 elokus. Om milliarderan vl 2018 (1,7 mlrd. US$), Telegram-kompanijan CEO (radonoigendai pädirektor) sen alusenpanendaspäi.
Vl 2014 ajoi Venämaspäi, sanub, kaikeks igäks. Matkadab mail'man valdkundoidme. Sai Sent Kitsan da Nevisan rahvahanikust Venäman rahvahanikusen ližaks.
Homaičendad
Kategorii:Venäman edheotajad Kategorii:Programistad Kategorii:Vk.com Kategorii:Edheotajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded vl 1984
Oksitanan kel'
thumb|right|250px|Oksitanan kelen levigandusen kart Oksitanan kel' (ičeze nimitused: occitan, óucitan, virktas [u(t)siˈtaⁿ, u(t)siˈtɔ, ukʃiˈtɔ], mugažo lenga d'òc [ˈleŋɡɔ ˈðɔ(k)]; occitan, langue d’oc) om üks' oksitano-romanižiš, indoevropižiš kelišpäi. Sil pagištas Francijan suves (istorine Oksitanii-agj), Italijan lodehes, Ispanijan pohjoižpäivnouzmas i Monakos.
Status i kelenkandajad
Kel' om regionaliženke oficialiženke statusanke Ispanijas (sen Katalonijan pohjoižes aranan kel'-nimenke) i Italijas (penen rahvahan kel'). Opetas kel't Francijan školoiš kut rahvahanvähembusen kel't.
Pagižijoiden lugu mamankeleks om 800 tuhad ristituid (2007), Francijas tobjimalaz, kaik kaks' millionad ristituid kävutadas kel't muupäiväližes elos. Heiden toine kel' om francijan kel' päpaloin.
Ümbrikirjutand
Kirjankel' om tetab 10. voz'sadaspäi i oli levitadud, konz Francijan suvi oli ripmatomudenke. Oksitanan kirjankelen variant om sätud paginoiden avarombal alusel 19. voz'sadan lopus.
Ühtenzoittas paginoid kahteks vai koumeks gruppaks: pohjoine (koume paginad), suvine (vai keskoksitanan, kaks' paginad), gaskonin pagin (erased lugetas sidä toižeks keleks).
Homaičendad
Kategorii:Romanižed keled Kategorii:Keled i dialektad kirjamišton mödhe Kategorii:Francijan keled Kategorii:Ispanijan keled Kategorii:Italijan keled Kategorii:Monakon keled
Luke (lidn, Paragvai)
thumb|left|250px|Lidnan rajonad (2019) Luke (Luque [ˈlu.ke], Lúke) om lidn Paragvain suvipäivlaskmas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Asunsjonan päivnouzmaine ezilidn. Mülüb Keskuzagjaha, sen kaikiš suremb lidn.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 18. voz'sadan keskes guarani-indejalaižiden territorijal. Vspäi 1781 lidn mainitase dokumentoiš kut erigoittud municipalitetan keskuz. Oli valdkundan pordaigaližeks pälidnaks vl 1868 (22. uhoku — 7. tal'vku) Paragvain sodan aigan.
Kem' (lidn)
Kem' (Кемь, karj. i Kemi) om Venäman lidn Karjalan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas. Kem' om Kemin rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn. Mülüb rajonha vspäi 2004, rajonan ristitišton koume nelländest eläb lidnas.
Kümne käsköd
thumb|right|200px|Kümne käsköd [[evrejan kel'|evrejan kelel]] Hristanuskondan kümne käsköd:
Kem' (lidn)
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 14. voz'sadal. Vozil 1450−1764 se alištui Solohkan jumalankodile. Vl 1657 jumalankodi sauvoi kaks'žirušt azekast pulidnust vihanikoiden (suomalaižed, ročilaižed) paksuid londoid vaste. Žilo sai lidnan statusad vl 1785 i oli alištunu Anuslidnan tobmudele. Vozil 1799−1920 lidn mülüi Arhangel'skan gubernijha.
Luke (lidn, Paragvai)
Geografijan andmused
Lidn sijadase Paragvai-jogen päivlaskmaižel randal, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Asunsjon-pälidnan keskushesai om 13 km päivlaskmha.
Kümne käsköd
Kacu mugažo
Kategorii:Hristanuskond Kategorii:Biblii
Luke (lidn, Paragvai)
Geografijan andmused
Klimat om subtropine. Kezal om räk, tulleid Amazonasan regionaspäi ližatas uparid. Tal'v om viluhk lühüd. Paneb sadegid kezal i sügüzel päpaloin.
Kem' (lidn)
Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmas, seižub Vauktan meren päivlaskmaižen randpolel, ühtennimižen jogen hural randal tobjimalaz. Solohkad-sared oma läz 50 km päivnouzmha lidnaspäi. Matkad Petroskoihesai om 352 km suvhe orhal vai 410 km avtotedme. Lähembaine lidn om Belomorsk 49 km suvhe.
Klimat om subarktine venon röunal. Voden keskmäine lämuz om +2,2 C°, kezakun-elokun +11..+14,7 C°, tal'vkun-uhokun −6..−9 C°. Ekstremumad oma −40,3 C° i +32,9 C°. Paneb sadegid 524 mm vodes, enamba heinkus-elokus (67..68 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (22 mm kus). Keskmäine relätivine nepsuz om 82 %, tullein piguz 4,1 m/s.
Kem'-raudtestancii om «Petroskoi — Murmansk»-keskustal. Meriport radab läz lidnad.
Kaik koume pen't žilod mülüdas lidnankundha Kemin ližaks, niiden ühthine ristitišt oli 651 eläjad vl 2013. Lidnankundan pind om 1880,98 km².
Eläjad
Vl 1913 lidnan eläjiden lugu oli 4 100 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 21 025 eläjad vl 1970. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 13 051 ristitud. Vl 2017 kaik 11 604 eläjad oli lidnas i 12 195 eläjad kaikes lidnankundas, rajonan ristitišton nell' videndest.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: amuine Emäganpäivän päjumalanpert' (om sauptud, no udessündutase), Pühän Jumalanmaman Blagoveščenjan päjumalanpert' (om avaitud), kaks' časounäd.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Luke (lidn, Paragvai)
Geografijan andmused
Luke jagase 28 rajonaks (barrio:ks).
Eläjad
Vl 2002 lidnan eläjiden lugu oli 185 127 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', agjan kahesandez.
Neniden universitetoiden päsauvused vai filialad ratas lidnas: Taivaniž-Paragvaine politehnine, Luken avtonomine, Kommercializacijan i šingotesen tehnine, Asunsjonan nacionaline (Tehnologižiden innovacijoiden keskuz), Pohjoine, Kontinentidenkeskeine tehnologine, Politehnine i čomamahtoine, Leonardo da Vinčin nimed. Toižed profopendusen aluzkundad oma Luke-lidnan municipaline muzikkonservatorii, Municipaline karguiden škol.
Transport
Pälidnan soda- da civiline rahvahidenkeskeine lendimport Sil'vio Pettirossi-aviatoran nimed (ASU / SGAS, 1,2 mln passažiroid vl 2018) radab lidnas.
Irdkosketused
Kategorii:Paragvain lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Keskuzagj (Paragvai)
Ditrih Marlen
Marlen Ditrih (Marlene Dietrich), todesine nimi — Marija Magdalena Ditrih (saks.: Marie Magdalene Dietrich; sund. 27. tal'vku 1901, Šöneberg (Berlin), Germanii — kol. 6. semendku 1992, Pariž, Francii) oli germanine i amerikaine aktris da pajatai kontral'to-änenke.
Aktris sai AÜV:oiden rahvahanikust vl 1939, ühtni sodakoncertoihe Toižen mail'man sodan aigan. Edesti rolid anglijan i saksan kelil, Ditrihan kinokar'jer jätkustui 1920−1980-nzil vozil. Om mahapandud Berlinas.
Elon aigan völ aktris kändihe legendarižeks, sädi naižen üht kaikiš vigatomembiš mel'kuvišpäi kinos, valatoiti lujas modad, stilid, naižiden tundet.
Homaičendad
Kategorii:Saksanman pajatajad‎ Kategorii:Saksanman aktrisad Kategorii:AÜV:oiden pajatajad Kategorii:AÜV:oiden aktrisad Kategorii:Aktrisad kirjamišton mödhe Kategorii:Pajatajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Berlinha Kategorii:Sündnuded vl 1901
Brusak
thumb|right|250px|Brusak Brusak (Blattella germanica) om torokanoiden (Ectobiidae) sugukundan gaved'. Levitadud sinantropine erik. Hibj om koričman mujun.
Libub Suvižes Azijaspäi, koleb −5 C° lämudel. Elon aktivižuz mäneb öližel aigal päpaloin. Voib leta lühüdas. Ižačun hibj om kaidemb mi emäčun. Emäč tob munitest ičeze hibjan pindal, muniše 4..9 kerdad elos.
Fotosintez
thumb|right|250px|Nägujad hloroplastad [[Plagiomnium affine-samlon stajiš]] Fotosintez (amuižgrekan kelen sanoišpäi: φῶς fōs — «vauktuz» i σύνθεσις sintesis — «ühtištoituz», «sintez») om kaikiš massižemb biohimine process Man pindal, sen aigan päivänvauktusen energii kändase organižsubstancijoiden himižen sidon energijaks. Vaiše fotoavtotrofad voidas ühtneda processas, pigment fotosintezan täht om heil: kazmusiden hlorofill, bakterijiden bakteriohlorofill da bakteriorodopsin.
Process
Fotosintez voib tehtas toižikš-ki: hlorofillata, hil'muiktuzgazan ühtnendata, hapanikan sündundata.
Sijaduz
Kazmusiden fotosintez tegese hloroplastoiš, ned oma plastidad-klassan pol'avtonomižed kaks'membranižed organellad. Fotosintezan päsijaduz om lehtez, se mäneb seikhiš i ploduiš mugažo. Lehtesen lapak form i sen käraudusen voimuz lasktas otta kävutamižhe enamba vauktusen energijad. Tarbhaine fotosintezan i turgoran täht vezi sase lehtesidennoks jur'sistemaspäi ksilem-kudehedme.
Intensivižen fotosintezan aigan hil'vezikoiden üläverd polimeruzuiše i formiruib trahmalan jüvid hloroplastoiš. Gazoiden vajehtuz (hil'muiktuzgazan tulend i hapanikan eritand) mäneb diffuzijal lehtesen suhuziden kal't.
Znamoičend
Ühtes vodes vihandad šoll'od eritadas hapanikan 3,6×1011 tonnad Man atmosferha, se otab kaiken fotosintezan processan ühesa kümnendest. Fotosintezan abul Man kazmusišt ümbriradab päiväižen energijad, i vl 2015 kaik elektrostancijad tegiba vaiše koume procentad sen processan vägevudespäi.
Järgeline fotosintez om hil'nikan tulendan biocepiižihe päine te.
Nauru
Nauru (Naoero, Nauru), täuz' oficialine nimituz — Naurun Tazovaldkund (Ripublik Naoero, Republic of Nauru), om valdkund ühtennimižel sarel Valdmerimaiš.
Nauru om üks'jäine valdkund mail'mas, kudambal ei ole ičeze pälidnad (sen funkcii om tehtud Jaren-ümbrikolpäi). Mugažo nece om kaikiš penemb sar'hine valdkund, da üks' kaikiš penembiš valdkundoiš mail'mas pindan mödhe (jäl'ges Vatikanad da Monakod).
Istorii
Vn 1968 31. päiväl vilukud Nauru sai täut ripmatomut, sil-žo vodel vahvištihe valdkundznamoid i Konstitucijad. Vspäi 1999 Nauru om ÜRO:n ühtnijan.
Geografijan andmused
Sar' sijadase 56 km suvhe ekvatoralpäi. Pind om läz 21 km². Lähembaine kuivma om Kiribatin Banab-sar' 300 km päivnouzmha. Om meriröunoid nenidenke valdkundoidenke: Kiribati pohjoižpäivnouzmas i päivnouzmas, Solomonan Sared suves, Papua — Uz' Gvinei päivlaskmas, Federativižed Mikronezijan Valdkundad pohjoižes.
Fosforitad oma znamasine tarbhaine kazvatuz, ottas kävutamižhe löudmižsijad vspäi 1906.
Politine sistem
thumb|right|350px|Naurun valdkundanpertid: ohjastuz — hurale, parlament — oiktale. Ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund oiktan demokratijan sistemanke, partijoita. Prezident tegeb päministran-ki velgusid (vll 2013−2016 parlamentan spiker oli päministran-ki), hänen rezidencii sijadase Meneng-ümbrikos. Prezident paneb 5..6 ristitud ministrišton radnikusile.
Parlament kogoneb 19 ühtnijaspäi, kaik rahvaz valičeb heid koumeks vodeks. Änestuz om rahvahanikoiden velguseks, 20-voččes igäspäi. Parlamentan ühtnijad valitas prezidentad ičeze rivišpäi ezmäižel ištundal, no valitud prezident lähteb parlamentan ühtnijoišpäi.
Čeläbinskan agjan lidnad
Lidnad
* lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.
Homaičendad
Kategorii:Lidnoiden nimikirjutesed Venälaižen Federacijan subjektoiden mödhe
Nauru
Politine sistem
Nügüdläine Naurun prezident om Baron Divavesi Vaka vn 2013 kezakun 11. päiväspäi, radab kahtenden strokun (vn 2016 valičendad — 16 än't 18:späi). Siril Buraman radab parlamentan spikeran sen ühtnijoiden järgeližiden valičendoiden jäl'ghe vn 2016 9. päiväl heinkud.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Naurun administrativiž-territorialine jagand.
Nauru jagase 14 ümbrikoks (district).
Eläjad
Naurus elädas naurulaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 9 488 eläjad. Jaren-ümbrik om kaikiš tihedašti elänzoittud. Meneng-ümbrik om kaikiš suremb ristitišton mödhe.
Rahvahad (2007): naurulaižed — 88,9%, naurulaižed paloin — 6,6%, I-Kiribati — 2,0%, toižed rahvahad — 2,5%.
Uskondan mödhe (2011): protestantad — 60,4%, Riman katolikad — 33,0%, toižed uskojad — 3,7%, religijatomad — 1,8%, märhapanendata — 1,1%.
Vl 2011 eläjiden lugu oli 10 084 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 10 293 eläjad vl 2013. Vl 2006 Kiribatin i Tuvalun adivradnikad (pol'tošt tuhad ristituid) ajeliba kodihe fosforitoiden samižen lühendusen tagut. Ristitišton pala sirdab toižihe maihe kaikenaigaižhe elämižhe jügedan ekonomižen situacijan tagut. Eläjiden londuseline ližaduz om luja, sündutamižmär om enamba kolendmärad nell'hä kerdha.
Ižanduz
Valdkund änikoiči fosforitoiden teravan samižen tagut vll 1970−1980, eksporturui niid 2 mln tonnhasai vodes. Kacmata rahavaroihe, ekologijan i ekonomikan problemad vedihe politižhe stabilitomudehe 1990-nzil vozil. Sil-žo aigal valdkund kändihe ofšoraks, vaiše Venämaspäi rahasumm tuli 70 mlrd. US$ ekvivalentas. Vl 2003 Nauru kel'zi ofšoran bankoiden radmišt rahvahidenkeskeižen FATF-laudkundan i AÜV:oiden painuden al, sil-žo vodel politine krizis oli sigä.
Nauru eläb Avstralijan abunke znamasižes märas. Kazvatab fruktid, kalad. Kalanpüdusen saliž eksportiruiše. Oma importan objektaks: mašinad da mašiništ, poltuz, sauvondmaterialad, söndtavarad, koditehnik.
Piterin kaičendsauvusiden kompleks sur'vezišpäi
thumb|right|250px|Kaičendsauvusiden kompleks vl 2009 Piterin kaičendsauvusiden kompleks sur'vezišpäi vai muite Damb (Комплекс защитных сооружений Санкт-Петербурга от наводнений, Дамба) om dambiden i erazvuiččiden gidrotehnižiden sauvusiden kompleks, kudamb vanuse poikpoli Suomen lahtes — Bronkaspäi Kotlin-sarehesai (kudambal sijadase Kronštadt) i sid' Kotlin-sarespäi Sestroreckhasai (Gorskaja-žilo).
Dambadme mäneb Rengazavtote ümbri Piteriš‎, sen täht umal Bronkan da Kronštadtan keskes om ajatud vedenalaine tunnel'.
Sauvond vedihe 32 vot (1979−2011), projektan maksarv — 87,3 mlrd rubläd (2010).
Sauvusiden kompleks om tehtud kogonaz i radogoiti vs 2011 elokun 12. päiväspäi.
Irdkosketused
Kategorii:Piter
Petroglifad
thumb|right|250px|«[[Lehtezkivi», Jut-štat, AÜV]] Petroglifad vai Kall'kuvad (πέτρος petros «kivi» i γλυφή glife «leikand») oma išktud kivehe vai pirtud mujuil kuvad. Voib vastata kaikil kontinentil päiči Antarktidas. Ei lugegoi petroglifoikš kuvid hüvänke znamsistemanke.
Kaikiš amuižembad kuvad oma mecživatad, kuvatihe niid 40..20 tuhad vozid tagaz. Elon kuvad (mectuz, kargud, torad, verotegod) zavodidas aigaližes neolitas (6.−4. voz'tuha edel m.e.). Pirtihe kuvid mujuil mugažo, no se mujutadud eziauguine nägu om kaičenus hondomb, voib restavriruida mujuid niiden jättud palaižiden mödhe. Tehtas kuviden kompjuterkopijoid (sidä kesken 3D-kuvid) i kävutadas tedoidusiden täht.
Kuviden sädamižen ezmäine met oli verotegoiden oigenduz, löutas živatoiden-andoiden jändusid petroglifoidenno. Om kadonuzid-ki živatoid amuižiš kuviš, oz., mamant, sablänhambhaine tigr.
Bard (lidn)
Bard (Bərdə) om lidn Azerbaidžanan keskuzpalas. Se om Bardan rajonan administrativine keskuz.
Istorii
Bard šingotase puvillan puhtastandtegimel, argvoitegimel, raudbetonan tehmižel, omblendfabrikal.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Karabahan tazangištol, Terter-jogen hural randal (Tərtər 184 km pitte, Kuran oiged ližajogi), 76 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Bakuhusai om 260 km päivnouzmha. Pened manrehkaidused oma paksud, no keskaigaižiden sauvusiden rivi om kaičenus (kaks' kivišt mavzoleid).
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 41 277 ristitud, rajonan nelländez, se oli kaikiš suremb lidnan ristitišt.
Homaičendad
Kategorii:Azerbaidžanan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Aleksandr Makedonijalaine
Sodamatkad
Kaks'kümnevozne mez' sai tobmut Filipp II-tatan pölištusen jäl'ghe. Kahtes vodes sodapämez' kaiči Makedonijan pohjoižröunoid, tegi Grekanman alištusen täudeks (vagesti Fivid) i sädi ühthižen grekižen armijan. Vozil 334−327 Aleksandr armijanke ališti Persijan imperijad da sen rippujid valdkundoid Keskuzazijas. Vl 327 oti Roksanad naižeks.
Vozil 326−325 napri vägestada Pendžab, no sodaväged oliba väzunuded. Aleksandr armijanke pörduiba Persijan keskuzrajonihe, Suzid-lidnha, i saiba lebud. Sen aigan Aleksandr tegi toštsajan, oti Statira- i Parisat-persijalaižid akoideks. Sodapämez' koli Vavilonas varastamatomas säruläžundaspäi severziš päiviš, hot' lebun jäl'ghe tahtoi-ki vägestada Arabijan pol'saren heimoid da Karfagenan randištod Pohjoižafrikas.
Homaičendad
Kategorii:Valdkundan pämehed Kategorii:Pohjoižmakedonii Kategorii:Persijan imperii Kategorii:Sodapämehed kirjamišton mödhe Kategorii:Faraonad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Amuižhe Makedonijha Kategorii:Kolnuded Vavilonas
OpenOffice.org
thumb|right|50px|Paketan logotip. OpenOffice.org (lühenduz OOo, vozil 1985−1999 oli StarOffice), tetab kuti OpenOffice, om joudai ofisine paket, jäl'gmäine versii om pästtud vn 2011 sulakus. Kirjutihe C++ i Java kelil. Vspäi 2011 projektan maksutoi toižend šingotase kuti Apache OpenOffice.
Mülükund
Kategorii:OpenOffice.org
Dubovk
Dubovk (Дубо́вка) om Venäman lidn Volgogradan agjan keskuzpalan suves. Se om Dubovkan rajonan administrativine keskuz.
Istorii
14. voz'sadan Kuldaižen Ordan lidnan jändused (Vodänan lidneihut) sijadasoiš kahtes kilometras pohjoižhe Dubovkaspäi vezivaradimen randal.
MOS Technology 6502
thumb|right|250px|MOS 6502AD 4585, üläh «MOS Technology 6502» om mikroprocessor 65xx-joukuspäi. Se om sätud amerikaižel «MOS Technology»-kompanijal (1969−2001) vl 1975.
Dubovk
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud kozakoil vl 1734 Venälaižen imperijan ohjastusen käskön mödhe elänzoitmaha da kaičemha tahondad ümbrištonke. Stanic kätihe posadaks vl 1785, sai lidnan statusad vl 1803. Dubovk oli torgovanoiden lidnaks, om kaičenus äi vanhid pertid heišpäi. 1860-nzil vozil saudihe raudted Caricinhasai, i lidnan znamoičend poleni, no se-žo tegimišt šingotihe. Ristitišt poleni Rahvahanikoiden sodan jäl'ghe i Caricinan lähembusen tagut. Suren voinan aigan lidn jäi nevondkundaližen, varaväged da sodagospitalid sijazisoiš lidnas.
Dubovk šingotase sömtegimišton keskuseks (villänpurnud, lihakombinat, leibtegim, mineraližen veden edheotand), mugažo gofriruidud kartonan pästandan kompanii i sauvondmaterialiden minikombinat ratas.