cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Litkarino
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad Kategorii:Moskvan agjan lidnümbrikod
Reutov
Reutov (Ре́утов) om Venäman lidn, lidnümbrik da raudtesol'm Moskvan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om agjan 17..19nz' lidn eläjiden lugun mödhe, Moskvan päivnouzmaine ezilidn. Sai tedolidnan statusad vn 2003 lopus.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 15. voz'sadan lopus. Se mainitase ezmäižen kerdan 16. voz'sadan aigkirjas kuti Reutovo-külä. Kätihe radnikžiloks vl 1928. Žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vn 1940 7. päiväl redukud.
Reutov šingotase mašinansauvomižen tedotehmištol'žel ühtelmasel (raketiž-kosmine sarak).
Geografijan andmused
Lidn sijadase 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Fabričnii-uit om saudud lidnan keskuzpalan suvipäivnouzmas. Moskvan rengazavtote om lidnan päivlaskmaižeks röunaks. Toine lähembaine lidn om Balaših ani päivnouzmha i pohjoižhe.
«Volg»-avtote (M7-trass) om lidnan pohjoižröunaks, nimitase Entuziastoiden šosseks edel Balašihad. Reutovo-raudtestancii radab lidnan suvipäivlaskmas «Moskv (Kurskan päraudtestancii) — Vladimir»-keskustal vspäi 1897. Se raudte jagab lidnad kahteks palaks (pohjoine om enamba), ned ühtenzoittas Moskvan rengazavtoten sildal. Raudtesarak ühtenzotab Balašihanke mugažo, Stroik-raudtestancii (Стройка) om lidnan pohjoižröunanno.
«Novokosino»-metrostancijan üks' lähtendaspäi tuleb lidnan suvhe.
Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 14 768 eläjad, vl 1959 lidnan — 24 268 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 87 314 ristutud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid i časoun' oma olmas lidnas.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma «Energija»-kolledž i Moskvan valdkundaližen tehnižen universitetan aerokosmine fakul'tet.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad Kategorii:Moskvan agjan lidnümbrikod Kategorii:Tedolidnad
Bronzaig
thumb|right|250px|Ding-koumejaugnik, möhäine [[Šan (dinastii)|Šan-dinastii (12.-11. voz'sadad EME), Kitai]] Bronzaig om era arheologijas i aigaližes ristitkundas klassoidenke. Vajehti vas'kaigad, oli edel raudaigad. Eran röunad mail'mas oma 33.-35. voz'sada EME — 13.-11. voz'sada EME. Zavodihe vas'ken i tinan ümbriradmižen paremboičendan jäl'ghe, ned oma bronzan ühthesuladusen palad.
Pordod
Koumen eran el'genduz (kiviaig, bronzaig i raudaig) oli antikaigan völ, oz., mainitase Rimalaižen imperijan Tit Lukrecii Kar-filosofan töiš. Jagadas bronzaigad koumeks pordoks: aigaline, keskmäine, möhäine.
Leviganduz
Eran zavodindan naceine tahond om maikopan kul'tur Kavkazan pohjoižes, sid' Mustmeren randad i Indii. Ned tahondad jäiba tegesiden pästandan keskusikš bronzaigan lophusai. Avaitihe bronzan tehmižen mahtust severziš-se sijiš, Suviamerikan šingotez vahvištab sidä ezimeletust. Eziauguine kul'turine pind bronzanke oli 8..10 mln km², lopuline — 40..43 mln km² (Evrazii, Afrikan pohjoine i Suviamerikan päivlaskm). Ku vas'ken i tinan löudmižsijad oliba tetabad tahos, ka bronzaigan šingotesen arvoimižed oliba siš.
Indoevropižed rahvahad toiba bronzan ümbriradmižen mahtusid Evropha, heiden korj i mek sel'gitadas satusekast levigandust. Raudaig zavodihe toižiš tahoiš kiviaigan jäl'ghe ani. Kaiken bronzaigan sädihe, šingotihe i vajehtihe metallurgižid provincijoid.
Bronzaig lopihe kollapsan i sirdandan raudaigannoks 13.-12. voz'sadal EME, rahvahiden kul'turad kadoiba vai vajehtuiba kaikedme Evrazijadme, rahvahiden sirdand jätksihe 10.-8. voz'sadahasai EME. Lähižen Päivnouzmman likund raudaigannoks oli socialižihe murendusihe sidodud, imperijad i äjad lidnad oliba muretud kaikeks aigaks. Bronzaig hätkestui kel'toiden territorijal Atlantižes Evropas.
Arhitektur
Sidodud hengeližihe kacegihe monumentaline arhitektur enambištui bronzaigan. Letihe megalitižid sauvusid, ned oliba rodun ühtmuden simvolaks.
Homaičendad
Kategorii:Istorijanedeline aig Kategorii:Arheologižed pordod
Kosmoslenduz
thumb|right|200px|Proton-raketankandai töhöpästab [[Rahvahidenkeskeine kosmosstancii|RKS:an Zvezda-modulin («tähtaz») Baikonur-kosmodromaspäi vn 2000 heinkus]] Kosmoslenduz om matk vai transportiruind kosmosha vai kosmosan kal't.
Ei ole tarkoiktad röunad Man i kosmosan keskes. Rahvahidenkeskeine aviacine federacii (FAI) vahvišti sen röunaks korktust 100 kilometrad Man pindaspäi (Karmanan jono). Miše lenduzapparat lendi mugomal korktusel aerodinamižiden vägiden painuden al, ka piidab otta ezmäšt kosmospigut, se tegeb lendust orbitaližeks enamba, mi aerodinamižeks. Klassine erind avialendusen i kosmoslendusen keskes hajeneb kaik enamba i enamba suborbitaližiden kosmoslaivoiden i orbitaližiden lendimiden šingotesenke.
Venämalaine i nevondkundaline Konstantin Ciolkovskii-mehanikantedai da opendai (1857−1935) tedoiži kosmoslendusiden teoretižid aspektoid i kändihe kosmonavtikan alusenpanijoišpäi. Mez' formulirui raketlikutimiden matematižid vahvištusid, löuzi Ciolkovskijan formulad.
Ezmäine lendai kosmosha i pördui tagaze ristit oli nevondkundaline Jurii Gagarin-kosmonavt. Hänen lenduz mäni töhöpästtud Baikonur-kosmodromaspäi Vostok-1-kosmoslaival («päivnouzm») vn 1961 12. päiväl sulakud. Mez' tegi üht pörut orbitadme Mas ümbri, lendusen hätkeližuz kosmosas oli 108 minutad.
Klin (lidn)
Klin (Клин) om Venäman lidn Moskvan agjan lodehes. Se om Klinan lidnümbrikon administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn kahtespäi.
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Nikonan aigkirjas vl 1317 nügüdläiženke nimenke. Mülütihe Tverin ruhtinazkundha, varmed lidnuz oli toradamhas Moskvad vaste. Vspäi 1482 om alištunu Moskvan tobmudele, kadoti kaičendznamoičendad i šingotihe hebontransportan holitišil. Klin sai Moskvan gubernijan makundan lidnan statusad vl 1785. Toine mail'mansodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (23. kül'mku — 15. tal'vku 1941), Tora Moskvas mäni.
Klin šingotase sauvondmaterialiden pästandal (sauvondkombinat, ikunstöklan tegim, lämuzizoläcii), sömtegimištol (leibänkombinat, lihakombinat, oluden tegim, kalankazvatandan edheotand), sintetižen kuidun tegimel, medicinižen pakuitesen edheotandoil, mugažo vedimdepo, kombisömän tegim i gigijenan abutusiden edheotand ratas lidnas. Ekologine situacii om sättutoi lähižen rujopoligonan tagut.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalan päivnouzmas, Sestr-jogen molembil randoil (Сестра́ 138 km pitte, Volgan oigedpol'ne bassein), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 67 km suvipäivnouzmha. Lähembaižed lidnad oma Solnečnogorsk 23 km suvipäivnouzmha orhal da kaikil teil, i Visokovsk 11 km päivlaskmha.
Klin-raudtestancii radab lidnan päivlaskmas «Moskv (Leningradan päraudtestancii) — Tver'»-keskustal vspäi 1851. «Venäma»-avtote (M10-trass) läbitab lidnad, maksline «Neva»-avtote (M11-trass) mäneb 2..3 km päivlaskmha lidnaspäi. Moskvan agjan Sur' rengazavtote (A108-trass) läbitab Klinan keskuzpalad. Sodalidnut i Klin-5-aerodrom oma lidnas, punolendimiden jouk baziruiše siš.
Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 27 691 eläjad, vl 1959 — 53 322 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 80 585 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) viž kahesandest. Kaikiš suremb ristitišt oli 93..95 tuhad eläjid vll 1982−1992 (95 100 rist. vl 1992). Ortodoksižen hristanuskondan ph. Stroican päjumalanpert' (om saudud vll 1802−1836), seičeme jumalanpertid i viž časounäd, evangelistoiden pühäpert' oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,1%, ukrainalaižed — 1,3%, toižed rahvahad — 3,6%.
Professionaližen opendusen aluzkund om «Moskvanaluine»-kolledž.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad *
Čehov (Moskvan agj)
Čehov (Че́хов) om Venäman lidn Moskvan agjan suves. Se om Čehovan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2017 kezakud — rajonan).
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan aigkirjas vl 1175 kuti Lopasn (Лопасна). Lugetihe lidnaks, ruhtinased torazihe sen tagut. Ühtištuihe Lopasn'-žilonke (ven. посёлок Лопасня) nenid žiloid aigan mändes: Badeevo, Začatje, Sadki. Vl 1954 radnikžilo sai lidnan oficiališt statusad, sil-žo aigal udesnimitihe Anton Čehov-kirjutajan kanzannimen mödhe, hänen Melihovo-usadib kaičese läz lidnad. Mülütihe lidnanvuittušt Venükovskii-žilod lidnha vl 1965.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalas, Lopasn'-jogen hural randal päpaloin (Лопа́сня 108 km pitte, Okan hura ližajogi), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 50 km pohjoižhe. Lähembaižed lidnad (orhal i kaikil teil) oma Podol'sk 25 km pohjoižhe i Serpuhov 23 km suvhe.
«Moskv (Kurskan päraudtestancii) — Tul»-raudtekeskust om lidnan päivnouzmaižeks röunaks. Čehov-raudtestancii radab sil vspäi 1865, edel 1965. vot stancijan nimituz oli Lopasn'. M2-trass (Krim-pol'sarennoks) mäneb 4..5 km päivnouzmha lidnaspäi.
Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 3 538 eläjad, vl 1959 lidnan — 13 950 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 60 720 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) viž ühesandest. Kaikiš suremb ristitišt om 70..73 tuhad eläjid vspäi 2017 i oli vll 2002−2009 (73 600 rist. vl 2008). Ortodoksižen hristanuskondan viž jumalanpertid i koume časounäd oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,0%, ukrainalaižed — 3,1%, moldovalaižed — 1,3%, toižed rahvahad — 4,6%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Čehovan tehnikum.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad *
Golicino
Golicino (Голи́цыно) om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Mülüb Odincovon lidnümbrikho (edel vn 2019 vilukud — rajonha), sen kaikiš penemb lidn nelläspäi.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1870 kuti raudtestancii udel «Moskv — Smolensk»-keskustal da žilo senno — Golicino-lidnut (Голицынский городок). Nimitihe Golicinad-heimon lähižen usadiban mödhe. Šingotihe suriden puzuiden (mastn'oiden) pletindal tegimišton täht i umoiden kezaküläpertidenke möndal. Edel Tošt mail'mansodad hebonvodindan institut radoi žilos (sirtihe Iževskha vl 1954), sid' keramikan tegim i pähižiden fabrik. Žilo sai lidnan statusad vn 2004 9. päiväl sügüz'kud.
Golicino šingotase keramikan tegimel, savičtegimel, avtoteiden sauvondal i instrumentan edheotandal, mugažo lebutahoks (severz'-se adivpertid puištonke i aktivižen lebun keskusid).
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalan suves, Väzömk-jogen hural randal tobjimalaz (Вязёмка 20 km pitte, Moskvan oiged ližajogi), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kaks' padoseinäd om saudud jogel, ned sätas uitoid. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 30 km pohjoižpäivnouzmha, lidnümbrikon Odincovo-keskushesai om 20 km pohjoižpäivnouzmha. Lähembaine lidn om Krasnoznamensk (SATÜ) 1 km suvipäivnouzmha.
Golicino-raudtestancii radab lidnan pohjoižes «Moskv (Vaugedvenäman päraudtestancii) — Smolensk»-keskustal vspäi 1870. «Vaugedvenäma»-avtote (M1-trass) om lidnan suviröunaks. Moskvan agjan pen' rengazavtote (A107-trass) mäneb lidnan päivnouzmas.
Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 7 853 eläjad, vl 1959 — 11 503 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 593 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) viž procentad. Kaikiš suremb ristitišt oli 23 315 eläjad vl 1989. Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid i časoun' oma olmas lidnas.
Professionaližen opendusen aluzkund om Golicinon röunmaveren institut, mülüb Venäman FVR:an strukturha.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad Kategorii:Odincovon lidnümbrik
Verei
Verei (Верея́) om Venäman lidn Moskvan agjan suvipäivlaskmas. Mülüb Naro-Fominskan lidnümbrikho (edel vn 2017 kezakud oli rajonaks), sen i agjan kaikiš penemb lidn, lidnümbrikon videnz' surtte eländpunkt.
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1371. Oli Verejan ruhtinazkundan keskuseks vll 1432−1486, sid' oli alištunu Moskvan tobmudele. Amuižen Kremlin jändused oma kaičenus Verejas paloin. Šingotihe torguindal 18. voz'sadal. Verei sai makundan lidnan statusad vl 1781. Vn 1812 Tatanmaižen sodan lopus francijalaižed poltiba lidnad. Vll 1929−1959 oli Verejan rajonan keskuseks. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (18. reduku 1941 — 19. viluku 1942).
Verei šingotase kahtel mehanižel tegimel, valdkundaližen simvolikan «BIAR»-kompanijal, turizmal (istorine pertišt, kafed, pansionat), Moskvan agjan mecan valdkundaližel edheotandal i pumaterialiden pästandal, mugažo omblendedheotand i jüguavtotransportan edheotand ratas lidnas. 1930-nzil vozil oliba maploduiden kuvateztegim, maidtegim i savičtegim.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon päivlaskmas, Protv-jogen üläjoksmusen oiktal randal tobjimalaz (Протва 282 km pitte, Okan hura ližajogi), 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai om 95 km pohjoižpäivnouzmha. Lähembaižed lidnad oma Možaisk (raudtestancii) 19 km lodeheze-pohjoižhe orhal vai 23 km avtotel, lidnümbrikon Naro-Fominsk-keskuz 35 km päivnouzmha orhal vai 45 km avtotedme, Uden Moskvan röun 45 km päivnouzmha orhal, Borovsk (Kalugan agj) 25 km suvipäivnouzmha orhal vai 45 km avtotedme.
Eläjad
Vl 1856 lidnan ristitišt oli 5 300 eläjad, vl 1939 — 4 856 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 368 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) koume procentad. Kaikiš suremb ristitišt oli enamba 6 tuhad eläjid vll 1959−1979 (6 413 rist. vl 1959). Ortodoksižen hristanuskondan Spasan jumalankodikund, Sündun Raštvoiden päjumalanpert' (udessündutadas), viž jumalanpertid i nell' časounäd oma olmas lidnas, sidä kesken üks' jumalanpert' om vanhuskolaižiden.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,3%, ukrainalaižed — 1,5%, toižed rahvahad — 4,2%.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad Kategorii:Naro-Fominskan lidnümbrik
Limerik
thumb|left|250px|Limerikan transportkart (2018) Limerik (Luimneach [ˈl̪ˠɪmʲ(ə)nʲəx], Limerick [ˈlɪmərɪk]) om lidn Irlandijan keskuzpalan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, ühtennimižen grafkundan administrativine keskuz da pala. Grafkundan i lidnan tobmuden organad oma ühtištadud vn 2014 kezakuspäi.
Istorii
Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 812 kut vikingoiden kolonii. Vl 1173 Limerik oli alištunu tulnuzile Anglijaspäi normandijalaižile. Raudte tuli lidnha vl 1848 i kändi lidnad znamasižeks raudtesol'meks, raudtestancii radab nügüdläižes sijas vspäi 1858.
Limerik šingotase sömtegimištol i omblendedheotandoil. Sijaline kružav om tetab. Dell-kompanijan kompjuteroiden fabrik radoi vhesai 2009.
Geografijan andmused
Lidn sijadase grafkundan pohjoižröunanno, Šannon-jogen pit'kan estuarijan zavodindan hural (suvižel) randal päpaloin, kümne metrad u.m.t. keskmäižel korktusel. Istorine keskuzpala om saudud Kings-sarel, kudamb om sätud Šannon-jogen päpalal i sen Ebbi-hijamal. Kler-grafkund röunatab lidnanke pohjoižes.
Klimat om ven valdmeren. Lidnan lendimportas (14 m ü.m.t.) voden keskmäine lämuz om +10,4 C°, kezakun-sügüz'kun +14..+16 C°, tal'vkun-uhokun +6..+7 C°. Ekstremumad oma −11,4 C° i +31,6 C°. Paneb sadegid 977 mm vodes, enamba redukus-vilukus (94..105 mm kus), vähemba sulakus-heinkus (59..70 mm kus).
Eläjad
Vn 2011 Irlandijan rahvahanlugemižen mödhe Limerikan ristitišt oli 95 854 eläjad, grafkundan läz pol't. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', vanhiš röunoiš — 66 554 rist. vl 1831, 60 736 rist. vl 1981, 59 790 rist. vl 2006. Kaik 104 952 ristitud elihe metropolitenižen Limerikan territorijal vl 2016. Ristitišt ezilidnoidenke oli 162 416 eläjad vl 2011.
Limerikan universitet (Ollscoil Luimnigh / University of Limerick / UL, 16 tuhad üläopenikoid vl 2019) om sätud vl 1972 kut Nacionaližen üläopendusen institutan ezmäine pala, erine aluzkund i universitet vspäi 1989.
Irdkosketused
Kategorii:Irlandijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Murašk
Murašk vai Murik, vai Murikeine, vai Murm, (Rubus chamaemorus) om äivoččen heinäsižen kazmusen levitadud erik Rozanvuiččed-sugukundan Rubus (Babarm)-heimospäi.
Etimologii
Erikon tedoline nimi om saudud amuižgrekan χαμαί- («man pindal») da latinan morus («šuukovic»)-sanoišpäi.
Ümbrikirjutand
thumb|hura|200px|Muraškon ümbrikirjutand. Murašk om hein vai varz'hein 5..30 sm korktusel, ujelijanke juriškonke.
Varded oma hoikad, seištas oikti, kahten- vai koumenlehtheižed. Varz' lopiše üks'jäižel änikol.
Lehtesed oma kärpiškoikahad videnlabaižed, piiženke röunanke.
Plod om ühtištadud semnikahad marjad 1,5 sm diametras, kogoneb 5..25 palad-murud. Sen form om babarman ploduiden pojav. Muraškon plod om maged, eriliženke hajunke da magunke. Muraškumbikod oma rusttad, küpsad plodud — ruskedpakuižed, no mädahmod oma läz läbinägujad, puhthan loštakahan jartalin kartte.
Poimdäs muraškon ploduid heinkul-elokul. Pandas varha sen jurid ani edel sügüz'tal'ved.
Areal (Leviganduz)
Murašk kazvab Pohjoižel mapoliškol 78°..55° pohjoižlevedust, soidme tobjimalaz. Lujas harvoin vasttas sidä mägirajoniš 55°..44° levedust.
Levigandusen londuseližed zonad: turbazsod, sodunuded mecad, samlokaz da penzastunu arktine tundr. Valdkundoidme: Venäman pohjoine, sen Sibir' da Edahaine Päivnouzmpol', Venäman evropižpalan keskmäine zon; Vaugedvenäma, Norvegii, Ročinma, Suomenma, Grenlandan suvi, Kanad, Aläsk (AÜV). Kojo-kus kul'tiviruidas sidä.
Muraškpaikad oma susedoiš bolžomidenke, mustikkištoidenke, jonikžomidenke. Ludeghein da samal kazdas niiden sires. Mugoižed tahod oma čomad meckanoile sötlemhas da mecoile kimimhas.
Himine mülünd
Küpsad plodud mülütadas: saharad (6%), vauktušed (0,8%), stajišt (3,8%); organižmuiktused: jablokan, limonan (0,8%); vitaminad: C (30..200 mg%), B (0,02 mg%), PP (0,15%), A (enamba mi morkofkas); ližakahad mineraližed substancijad: äi kalijad, fosfor, raud, kobal't, antocianad, dubind- da pektinsubstancijad.
Kazvatuz
Ezikät, murašk om sokazmuz. Poimdüd ploduiden arvod vajehteldas lujas satusen mülühü kacten, ned voidas sabustada 10 evrod kilogrammas.
1990:nzid voziden keskespäi Norvegijan ohjastuz suomalaižiden, ročilaižiden da šotlandijalaižiden kooperacijas pani met kazvatada erazvuiččid mecmarjoid mömha. Norvegii tob Suomenmaspäi 200..300 tonnad muraškod kaikuččes vodes. Vn 2002 augotaden valitud sortad oma sättujad kaikid fermeroiden täht, ozutesikš, «Apolto» (mužiksuguine), «Fjellgull» (mužiksuguine), «Fjordgull» (naižsuguine). Mužiksuguižed änikod anttas satust enamba naižsuguižid. Muraškod kul'tiviruidas Arktikan regioniš, Norvegijan pohjoižrandal sen paloin. Sigä voimuz om olmas ištutamha vähän toižiden kazmusiden erikoid.
Kävutand
Ottas kävutamižhe muraškod tarbhaižiden da spravitajiden substancijoiden purtkeks. Ozutesikš, C-vitaminad muraškon ploduiš om nell' kerdad enamba, mi apel'siniš.
Sömhä
Plodud oma čomanke magunke. Kävutadas niid sömhä erazvuiččikš: veresed plodud, keitiž, südäivezi, džem, kompot. Ligotadud plodud varadase pit'kan strokun. Likör muraškonke tehtas Suomenmas (lakkalikööri), Ročinmas da Kanadas (čikoutai), verazmaižiden turistoiden täht tobjimalaz.
Mezikandai mezjäine sab muraškon änikoišpäi nektarad da heid'omad.
Suomenmas södas ploduid lämbitadud sagudenke (leipäjuusto — sijaline sagud, kändase «sagud leibhä»), mugažo kerthuzidenke da saharanke. Ročinmas muraškod da sen džem pandas jähižen, keksoiden, vahliden päle. Norvegijas segoitadas ploduid paksus kremanke da saharanke Multekrem («muraškokaz krem»)-desertan sades, mugažo ližatas muraškod pirgaižihe marcipananke. Atlantižes Kanadas kävutadas muraškod päštamha avol'jaižid pirgoid.
Zelläks
Murašk om hüvä abutuz cingad vaste. Se kaičeb nahkan rakaspäi mugažo.
Muraškon lehtesed kävutase tervehtamha satatesid kerdan pol'päiveses vajehtades.
Amuižes Skandinavijas lehtesine muraškončai tervehti kuzenlähtendkanaliden infekcijoid.
Irdkosketused
Kategorii:Rozanvuiččed Kategorii:Maižanduzkul'turad kirjamišton mödhe Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Marjad Kategorii:Sokazmused Kategorii:Sömkazmused Kategorii:Mezikazmused
Elektromagnitsädegoičend
thumb|right|200px|EMS:an spektran diapazoniden rahvahidenkeskeine klassifikacii (anglijan kelel). Pachad: 1 (must) — diapazoniden znamoičendad-abbreviaturad, 2 — sädegoičendan paksuz, 3 — lainhen piduz, 4 — fotonan energii Elektromagnitsädegoičend (EMS) vai elektromagnitižed lainhed om levitai avarudes elektromagnitižen kendan perturbacii (olendan vajehtuz). Voib el'geta sidä elektromagnitižeks lainheks vai fotoniden valuks tarbhaižusen mödhe. Harakterizuiše ičeze spektran mülündal edel kaiked.
Elektromagnitine spektr jagase nenikš nimitadud keskustoikš:
Elektromagnitine sädegoičend voib levitadas läz kaikiš ümbrištoiš. Vakuum om avaruz substancijoita i absorbirujita vai laskijoita elektromagnitižid lainhid hibjoita, ka EMS levigandeb siš energijan kadoita miččikš taht surikš keskustoikš. Statjoiden rives EM-sädegoičend levitase hüvin täuttud-ki substancijal avarudes, sen aigan sädegoičendan harakter vajehtub paloin.
Gott Karel
Karel Gott (mugažo čehan kelel; sünd. 14. heinku 1939, Pl'zen', Čehoslovakii — kol. 1. reduku 2019, Prag, Čehanma) oli čehalaine pajatai. Edesti čehan kelel päpaloin.
Biografii
Karel oli sündnu Pl'zen'-lidnha. Edel kar'jeran zavodindad Karel radoi tramvaisistemiden elektromont'oraks, sil-žo aigal pajati pajoid Pragan restoranoiš da klubiš. Vl 1960 lopi radod tegimes i ühtni Pragan konservatorijha sen operan pajatandan kafedrha. Vl 1962 sai angažement Semafor-teatraspäi. Vl 1968 ühtni Evrovizii-konkursha Londonas, ezini Avstrijad «Tausend Fenster»-pajonke, oti koumetoštkümnent sijad.
Vll 1960−1980 Karel Gott oli populärižen Nevondkundaližes Ühtištuses. Elon lopus Karel ezini harvoin läžundan tagut, hän sai populärižust pajatajaks Čehanmas.
Kanz
Karelal oli nell' tütärt. Vanhembad tütred oma Dominika i Lucija erasiš naižišpäi. Karel oli nainu vn 2008 vilukus, Ivana Mahačkova om hänen ak. Edel sidä Karel eli naindatoman. Heil sündnus kaks' tütärt: Šarlotta Ella-tütär om sündnu vl 2006, Nelli Sofija-tütär — vl 2008.
Irdkosketused
Kategorii:Čehanman pajatajad Kategorii:Poppajatajad Kategorii:Pajatajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Pl'zenihe Kategorii:Kolnuded Pragas Kategorii:Evrovizijan ühtnijad
Ind
thumb|right|300px|Indan bassein Ind (सिन्धु Sindhu, سندھ Sindh, sindh.: سندھو Sindhu, puštu: اباسين Abba-Sin «jogiden tat», Hind, སེང་གེ།་གཙང་པོ Sênggê Zangbo «levan jogi», 印度河 Yìndù Hé, सिन्धु नदी Sindhu nadī, Indus River) om znamasine jogi Suvižes Azijas. Joginišk sijadase Kitain territorijas, sen Tibetan mägištol. Jogi jokseb lodehližen Indijan mägitahondoiš (Gimalajiden pautkil). Jogen tobj pala om Pakistanan territorijal, jagab mad kaks'haz, kävutase sen ižanduses. Jogensu sijadase Indižen valdmeren Arabijan meren pohjoižes, Karačin päivnouzmaižiš ezilidnoiš.
Indan piduz om 3180 km tibetiženke palanke ühtes. Basseinan pind — 960 800 km². Vozne vedhuz om läz 220 km³ kaikidenke ližajogidenke ühtes. Veden keskmäine valu om 6600 m³/sek. Sur'veden aigan (heinku-sügüz'ku) jogi levigandeb 5..7 kilometrhasai luhtoiden sijiš. Kuivil vozil Ind ei lankte merhe neciden süiden tagut: saudud padoseinäd, kävutand kommunaližhe kulutushe, kastelemha pöudoid, purutuz räkän klimatan tagut, čirkištand letkesižhe maha.
Ind Sindhu-nimenke om tetab pühäjogi, mainitase Rigvedas kuti «Seičeme Joged»-agjan päjogi.
Geologii
Indan vezivalu üläjoksmuses om üks' kaikiš amuižembiš jogišpäi Mas, Gimalajiden vanhemb. Gimalajad sünduiba Indostan-plitun iškendan jäl'ghe Azijanke 35..55 mln vozid tagaz, ned libuiba jo jäl'ghe Indan sündundad.
Jogen veded ühtniba libujiden mägiden erozijan processha, sen paloin, Karakoruman erozijha. Olendan aigan Indjogen vago sirdi kesk- da alajoksmuses 100 km päivnouzmha Suleimanan mägiden libundan tagut. Jogensu sirdi suvhe ičeze sagedmaiden mödhe i Arabijan meren randišton libundan taguiči.
Ümbrikirjutand
Joginišk sijadase 5300 m korktusel valdmeren pindan päl Tibetan mägišton suvipäivlaskmas, Kangrinboče (Kailas)-mägen pohjoižel pautkel. Jogi jokseb Sengge-Dzangbo (Šicüan'he)-nimenke i ühtištub Gar-Dzangbo-jogenke läz Langmar-küläd, sen jäl'ghe jokseb jo Ind-nimenke.
Ind jokseb läz 1000 km lodeheze Karakorum-mägil, läbitab koumen valdkundan territorijad. Jogi jäl'gendab süväd tektoništ alangištod, äiluguižed kall'oikahad urad oma jogen randoikš. Jogen alangišt augotase läz amuišt Leh-lidnad, kudamb om istorižen Ladakh-agjan pälidnaks. Jogi sase ičeze kaikiš pohjoižembha čokkoimhesai läz Haramoš-mägenpäd, sid' käraudab suvipäivlaskmha, jokseb Gimalajiden i Gindukušan sarakoiš läbi.
Ičeze keskjoksmuses Ind läbitab kukhikahid tahondoid, jokseb Indan da Gangan tazangišton päivlaskmas. Jogi sab äi ližajogid. Jäl'gmäine mödvedhe Pandžnad (Satledž)-ližajogi om kaikiš suremb-ki, lankteb Indha huralpäi. Ei ole ližajogid Indan alajoksmuses.
Edel suhištod Ind jokseb läbi Tar-letetazangišton päivlaskmaižes poles. Jogen vago sase Arabijan merhesai enamba mi 1800-kilometrižen matkan jäl'ghe tazangištodme.
Indan del't augotase Haidarabadanno 150 kilometras merespäi. Del'tan pind om 30 tuh. km² (seičemenz' surtte mail'mas). 11 pähijamad lanktas merhe 250 km mererandan pidusel. Jogahižel sur'vedel kaik del'tan hijamiden kuva vajehtase. Jogi tob merhesai 450 mln tonnad sagedmaid vodes. Nügüd' Gadžamro om pähijamaks. Ližadumižen aigan meren veded puttas jogehe.
Toižed znamasižed ližajoged oma Kabul i Kuram, molembad lanktas oiktalpäi.
Vides voz'tuhas Ind vajehti vagon sijadust severz' kerdad Sukkur-lidnan suvemb. Vago i enamba kaiked del't sirdihe päivlaskmha. Jäl'gmäižel seičemel voz'sadal Indan pala sirdi 15..30 km päivlaskmha Sukkurad alemba.
Indan alangišt harakterizuiše subtropižel kontinentaližel klimatal. Kevädel Gimalajiden jäžomad suladas i täuttas sadegiden mairišt (200 mm vodes da sen penemba suvipäivlaskmaižes mussonaspäi). Kezapäivil om lujas räk (+49 Cel'sijan gradushasai). Vilukun lämuz om alemba noläd Indan basseinan pohjoižes, no jogi jäb jädumatoman.
Kävutand
Ende mecakišt kazvoi jogen basseinas, mecan pind om lujas vähemb sidä nügüd'. Jogen kalan varad oma znamasižed. Sukkur- da Kotri-lidnad oma kalategimišton järedoikš keskusikš, no kalankazvatuz om tarbhaine saudud padoseiniden tagut.
Indan gidroenergetižed voimused oma 20 mln kVt. 1970-nzile vozile saudihe olijoiden padoseiniden enambust. Indijan da Pakistanan ridad oleliba äi kerdoid jogen basseinan vezivaroihe näht, mugažo Pakistanan štatoiden-ki kesken. Vspäi 1960 kožundakt Indan veziš reguliruib veden jagamišt viden jogen tahondas (Pendžab-regionas).
Laivoidenlikund om olmas jogensuspäi Dera-Ismail-Han-lidnhasai, 1200 kilometrad matkad laivoiden täht. Pened astjad lapakonke pohjanke voidas ujuda edemba ülezjogen Kabul-jogensuhusai.
Ekologii
Dambiden da padoseiniden sauvond vei vedhuden vähendusele jogensus severdha kerdha 20. voz'sadan aigan. Tonuziden sagedmaiden mülü mugažo peneni, jogen del't ištuse, sen pind väheneb. Merivezi ličeb 75 kilometrhasai ülezjogen suspäi veden ližadumižiden aigan, del'tan randad muretas. Ristituiden sadad tuhad sirdiba sen randoišpäi mahusen soldundan tagut.
20. voz'sadal sar'vnenad jäiba Indan basseinas vaiše kel'dtahoiš. Indine jogidel'fin läz kadoi padoseiniden taguiči. Mecoiden pind väheni znamasižikš maižandusen šingotesen tagut.
Irdkosketused
Kategorii:Arabijan meri Kategorii:Indijan joged Kategorii:Kitain joged Kategorii:Pakistanan joged Kategorii:Joged kirjamišton mödhe Kategorii:Pühäjoged
Uskmatoi armastuz
«Uskmatoi armastuz» (कमबख़्त इश्क़, oficialine angline transkripcii Kambakkht Ishq) om vn 2009 indine kinokomedii.
Fil'mdand
Fil'mdihe kinod Los Andželesas i Venecijas.
Homaičendad
Kategorii:Indijan fil'mad Kategorii:Komedijan fil'mad Kategorii:Fil'mad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 2009 fil'mad Kategorii:Fil'mad hindi-kelel Kategorii:Fil'mad anglijan kelel
Nikaragua
Nikaragua (Nicaragua [nikaˈɾaɣwa]), täuz' oficialine nimituz — Nikaraguan Tazovaldkund (ispanijan kelel: República de Nicaragua), om valdkund Keskuzamerikas. Nikaraguan pälidn da kaikiš järedamb lidn om Managua.
Istorii
Vn 1821 15. päiväl sügüz'kud Nikaragua sai ripmatomut Ispanijaspäi, no sai täut ripmatomut vn 1838 31. päiväl semendkud Keskuzamerikan Federaližen Tazovaldkundan čihodamižen jäl'ghe.
Vozil 1979−1990 rahvahanikoiden soda mäni valdkundas kontras:oid vaste.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Nikaraguan topografine kart. Nikaragua röunatab Gondurasanke pohjoižes (röunan piduz — 940 km) i Kostarikanke suves (313 km). Ühthine mavaldkundröunoiden piduz om 1253 km. Valdkundan päivlaskmaižed randad lainištab Tün' valdmeri 320 kilometrad piččen randanpirdanke, päivnouzmaižed randad — Atlantižen valdmeren Kariban meri (randanpird — 480 km). Ühthine randanpird saridenke om 910 km.
Mogoton-mägi om kaikiš korktemb valdkundas (2438 m). Manrehkaidused oleldas paksus. Keskuzamerikan kaikiš järedambad reskveden Managua- da Nikaragua-järved levigatas Nikaraguas. Saum vezid om 10 380 km², nece otab 8% territorijad.
Klimat om valdmerine neps. Päivlaskmaižel randal paneb sadegid 1000..1500 mm vodes, semendkul-redukul vihmsezon oleskeleb. Päivnouzmaižel randal paneb 2500..6500 mm vodes, sigä om äi soid.
Londuseližed pävarad oma metallad (kuld, hobed, vas'k, cink, hahktin, vol'fram), toižed varad — mec, kala.
Politine sistem
thumb|right|250px|Nikaraguan parlamentan pert' [[Managuas.]] Nikaragua om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan da ohjastusen pämez' om prezident (Presidente de la República de Nicaragua). Kaik rahvaz valičeb händast. Prezidentan valdatusiden strok om viž vot, strokuiden lugu om röunatusita (vspäi 2014). Üks' varaprezident om hänele abhu.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim (Asamblea Nacional) 92 deputatanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Ohjastusele mugažo sab säta da vahvištada käskusid.
Nikaraguan järgenduseližed pävaličendad, sidä kesken valdkundan parlamentha da prezidentan, oliba vn 2016 6. päiväl kül'mkud. Nügüdläine prezident om Daniel' Ortega vspäi 2007. Vl 2016 hän sai vägestust valičendoiden satuseks (72,44%, 2011 — 62,46%), radab nelländen strokun (ezmäine strok oli vozil 1985−1990).
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Nikaraguan administrativiž-territorialine jagand.
Nikaragua jagase 17 regionaks: 15 agjad (departamentad, departamento), mugažo 2 avtonomišt agjad (isp.: región autónoma) valdkundan päivnouzmpoles. Regionad alajagasoiš 156 municipaližeks ühtnikoks (isp.: municipio).
Eläjad
Nikaraguas elädas nikaragualaižed. Vn 2012 kezakus valdkundan ristitišt oli 6 071 045 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe: mestizo (segoitadud amerindian indejalaižed evropalaižidenke) — 69%, evropalaižed — 17%, afrikalaižed — 9%, indejalaižed — 5%.
Uskondan mödhe (2017): riman katolikad — 50%, evangelistad — 33,2%, toižed uskojad — 2,9%, märhapanendata — 13,2%, uskondata — 0,7%.
Toižed sured lidnad (enamba 80 tuh. ristituid vn 2005 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Leon, Činandeg, Masai, Esteli, Tipitap, Matagal'p. Vl 2005 kaik oli 46 lidnad enamba mi 10 tuh. eläjidenke. Koume ristitud videspäi oma lidnalaižed (2020).
Rahvahanižanduz
Nikaraguan päeksport om kofe (19%, sidä kesken koncentriruidud — 2%), lehmänliha (16%), sagud da toižed maidproduktad (9%), merenproduktad da kala (8%), kuld (7%); toine eksport — pähkmed da voi niišpäi (5%), alkogoližed jomad (4%), rogosahar (3%), sigarad (1%), bananad (1%).
Macumoto Leidži
Leidži Macumoto (松本 零士 Macumoto Reidzi), todesine nimi oli Akira Macumoto (松本 晟 Macumoto Akira; sünd. 22. viluku 1938, Kurume, Fukuokan prefektur, Japonii — kol. 13. uhoku 2023, Tokio, Japonii), oli japonine kirjutai da pirdai.
Irdkosketused
Kategorii:Japonijan kirjutajad Kategorii:Japonijan pirdajad Kategorii:Kirjutajad kirjamišton mödhe Kategorii:Pirdajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Fukuokan prefekturha Kategorii:Sündnuded vl 1938 Kategorii:Kolnuded vl 2023
Sokrat
Sokrat (amuižgrekan kelel: Σωκράτης; sünd. vl 470 vai 469 edel meiden erad, Afinad — kol. 399 EME, sigä-žo) oli amuižgrekalaine filosof, Platonan opendai.
Filosof ei jätand sädusid, ei kirjutand ičeze melid, lugi, miše mušt väll'dub sen tagut. Mö tedam hänen elos tarkkohtas openikoiden i čomamahtoližen literaturan sädusišpäi.
Sokratan openduz kärouzi filosofijad ezmäižen kerdan londusen da mail'man kaclendaspäi ristituid kaclendha i filosofijan teorijha. Filosofan küzundoiden metod ezimeletab dogmatoiden sanundoiden kritikad i sai «Sokratan nirvištelend»-nimitust. Toižed kävutadud hänel metodad oliba indukcii i majevtik. Sokrat napri udessündutada tedon avtoritetad, kudamb poleni sofistoiden radmižen tagut, oti kävutamižhe dialektižiden ridoiden metodad sen täht.
Ühthine relätivižusen teorii
thumb|right|250px|Pörujan tähthas ümbri planetan [[orbit Njutonan (rusked) i Einšteinan (sinižed) mödhe]] Ühthine relätivižusen teorii (allgemeine Relativitätstheorie) om nügüd'aigan avaros tundištadud vedandvägen teorii, ümbrikirjutab vedandväged kut avaruden-aigan geometrijan avaiduz. Teorii om taritud saksalaižel Al'bert Einštein-tedomehel vn 1915 25. päiväl kül'mkud.
Nece teorii otab postulataks, miše gravitacižed i inercialižed väged oma ühtejiččed augotižlibundan mödhe. Sišpäi nägub, miše gravitacižed effektad oma determiniruidud ei olijoiden avarudes-aigas hibjoiden i kendoiden vastamižpainegel, no avaruden-aigan deformacijal ičeksaz, a se om massan-energijan olemižhe sidodud sen paloin.
Ühthine relätivižusen teorii om gravitacijan kaikiš enamba satusekaz teorii meiden päivil. Se teorii om vahvištadud kaclendoil hüvin, kävutadas astronomijas i inženerijas (kaimdainavigacii) jogapäiväližikš. Ezmäine satuz tuli Merkurii-planetan perigelijan anomaližen precessijan sel'gitesenke. Sid' vl 1919 britanine Artur Eddington-astrofizikantedai tedoti vauktusen čurazundas läz Päiväšt sen täuden pimitesen aigan, kaclend vahvišti ühthižen relätivižusen teorijan endustust kvalitativižikš i kvantitativižikš. Sid'päi äjad toižed kaclendad da kodvad vahvištiba teorijan endustusiden znamasišt lugumärad.
Homaičendad
Kategorii:Gravitacii Kategorii:Al'bert Einštein
Aslino Fransua
Fransua Aslino (François Asselineau; sünd. 14. eloku 1957, Pariž, Francii) om «Rahvahaline Tazovaldkundaline Ühtnend»-partijan (franc. UPR) ezmäine da nügüdläine prezident. Partijan pämet om Francijan lähtend EÜ:späi. Oli vn 2017 Francijan prezidentan valičendoiden kandidatan.
Homaičendad
Kategorii:Francijan politikanmehed Kategorii:Politikanmehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Parižha
Koumanden planetan peituz
«Koumanden planetan peituz» (Тайна третьей планеты) om vn 1981 nevondkundaline mul'tfil'm tedoližen fantastikan žanras.
Homaičendad
Kategorii:NSTÜ:n mul'tfil'mad Kategorii:Mul'tfil'mad kirjamišton mödhe Kategorii:Tedoliž-fantastižed fil'mad Kategorii:Vn 1981 fil'mad
Vauktuz
thumb|right|250px|Ristitun sil'man relätivižen mujandmäran spektraline funkcii päiväližen (rusked kover) i öližen (sinine kover) [[nägemine|nägemižen täht]] Vauktuz vai Päivänvauktuz om elektromagnitsädegoičendan keskust fizižes optikas, kudambad ristitun sil'm voib nähta.
Vauktusen spektraližen diapazonan lühüdlainhine röun om keskust lainhiden 380..400 nm pidusidenke (750..790 THc), pit'klainhine röun om keskust 760..780 nm pidusidenke (385..395 THc). Järgeližes elos el'getas vauktuseks mittušt taht optišt sädegoičendad, sid' infrarusked i ul'traruskedsinine sädegoičendad mülüdas vauktushe mugažo.
Optik om fizikan jaguz vauktusen tedoiduses.
Kaikiš znamasižemb vauktusen harakteristik om muju. Voib otta päivänvauktust elektromagnitižeks lainheks, sen levigandusen piguz om kaikenaigaine vakuumas, vai otta fotoniden valuks, niil henegil om parametroid: märitud energii, impul's, ičeze impul'skuro, noläine mass (ende ližatihe «likumatomudes»). Vauktusen piguz vakuumas lugese 299 792 458 m/s tarkoikti. Vauktusen katkaiduz i/vai kuvahaine oma ümbrištoiden röunal. Vauktuz oleleb polärizuidud miččen taht toižen elektromagnitižen lainhen kartte.
Homaičendad
Kategorii:Optik Kategorii:Muju
Ul'traruskedsinine sädegoičend
thumb|right|250px|[[Päiväine|Päiväižen ul'traruskedsinine sädegoičend]] Ul'traruskedsinine sädegoičend vai URS-sädeged (ultra «ülä», «röunoiden taga» + ruskedsinine) om elektromagnitine sädegoičend, kudamb otab spektran diapazonad nägujan i röntgensädegoičendoiden keskes. URS-sädegoičend lainhiden pidused oma 100..400 nm keskustas (7,5⋅1014..3⋅1016 Hc).
Avaiduz
Löutihe IR-sädegoičendad vl 1800, i saksalaine Iogann Vil'hel'm Ritter-fizikantedomez' (1776−1810) zavodi sädegoičendan ecmižid nägujan spektran vastal'žes poles, lainhiden pidusenke lühüdamb mi ruskedsinižel mujul. Vl 1801 hän löuzi, miše palastui vauktusen painegen al hobedan hlorid čihodab teravamba nägumatomas sädegoičendas spektran ruskedsinižen keskustan röunan taga. Löudmine tegihe znamasižeks fotografijan himižiden processiden sädandan täht.
Kävutand
Päiväine om URS-sädegiden päine purde Mal. Niiden sädegiden hätkeline paineg travib sil'mid i vedab organizmad mutacijoidennoks. URS-sädeged oma elektrobembles, ka ühthekeitajale piidab kaita sil'mid maskal specialiženke stöklanke.
Tehtas URS-lampoid fotobiologižen painegen täht, kävutandad oma antibakterialine paineg veden, kodiživatišton i honusiden täht, vauktuzkulk gavediden täht, ristitun ratud päivituz da D3-vitaminan sädand nahkas, lazerad, mujuiden terav kuivatez, polimeriden modifikacii.
Toižendad
Ul'traruskedsinižen sädegoičendan elektromagnitine spektr voib olda jagadud alagruppikš erazvuiččin. ISO:n standart päiväižen sädegoičendan märhapanendas (ISO-DIS-21348) andab nenid märhapanendoid:
Lähižen ul'traruskedsinižen diapazonan toine nimi om «must vauktuz», sikš miše ristitun sil'm ei voi tundištada sidä, no kuvastuses erasiš-se materiališpäi spektr sirdase nägujan sädegoičendan diapazonha fotolüminescencijan nägusen tagut. Nimitadas «vakuumižeks» (VUV) edahašt i ekstremališt diapazonid sen täht ku Man atmosfer absorbiruib lujas niid lainhid.
Homaičendad
Kategorii:Päivituz Kategorii:Fizižed effektad da nägused
Koltuši
Koltuši (Ко́лтуши, Keltto) om lidn Leningradan agjan Vsevoložskan rajonan suves. Se om Piterin päivnouzmaine ezilidn, Koltušin lidnankundan administrativižeks keskuseks.
Istorii
Koltuši-külä mainitase ezmäižen kerdan Vodin pätinan aigkirjas vl 1500. Baltiž-suomen augotižlibundan nimi libub kelttu-sanaspäi «pakuine». Ezmäine škol oli avaitud vl 1856 opendusenke suomen kelel i oli vhesai 1863. Nevondkundaližen aigan Koltušin suomen rahvahaline nevondkund oli vll 1926−1939.
Starai-külä (Ста́рая «vanh», Vanhakylä «vanh külä») mainitihe vspäi 1792, sijazihe Okkervilin joginiškan ojan-ližajogen randal. Ezmäine škol radaškanzi siš vl 1909. Nevondkundaližen aigan (1973. voz') «Vsevoložskii»-sovhozan keskuz oli siš.
Vn 2023 31. päiväl semendkud Leningradan agjan Käskusenandai suim vahvišti käskust Starai- i Koltuši-küliden ühtištuses. Leningradan agjan käskuz andoi udele eländpunktale lidnan statusad Koltuši-nimenke, tuli väghe sen-žo voden 25. päiväl kezakud.
Koltuši šingotase betonantegimel i raudbetontegesiden edheotandal, meblin i mebel'furnituran pästandal.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnankundan lodehes, Koltušin ülüdel (78 metrhasai ü.m.t.), 36..39 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vedhudetoi Koltušin järv (Колтушское озеро) om koume gektarad pindanke i nell' metrad süvütte, levitase lidnan pohjoižpäivnouzmas. Matkad Vsevoložsk-rajonkeskushesai om 10 km pohjoižhe orhal vai 12 km avtotedme, Piterihesai om kümne kilometrad päivlaskmha Koltušin mantedme. Toine lähembaine lidn om Kudrovo 12 km suvipäivlaskmha avtotedme. Lähembaižed eländpunktad oma Pavlovo-žilo ani pohjoižpäivnouzmha i Janino-2-külä ani päivlaskmha-lodeheze.
Eläjad
Vl 2002 Starai-külän ristitišt oli 4 466 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe Koltuši-külän eläjiden lugu oli 173 ristitud, Starai-külän 8 868 ristitud. Vl 2017 kaik 12 235 ristitud oli registriruidud sen aigan kahtes küläs. Starai-külän ristitišt oli 13 836 eläjad vl 2021. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Ioann Kronštadtalaižen puine jumalanpert' (letihe vll 1996−1997) i kivine časoun' (2015−2019), mugažo saudihe phh. Petran da Pavlan jumalanpertid usadiban puištos vspäi 2019.
Transport
Läz kümned avtobusmaršrutad ühtenzoittas lidnad Piterinke (Ladožskai-metrostancii) i Vsevoložskanke.
Ühtennimine Koltuši-raudteplatform sijadase kahesas kilometras suvhe lidnaspäi.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Leningradan agjan lidnad Kategorii:Vsevoložskan rajon *
Šrilank
Šrilank (ශ්‍රී ලංකා śrī laṃkāva, இலங்கை ilaṅkai), oficialižikš Šrilankan Demokratine Socialistine Tazovaldkund (ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය, vepsän transkripcii: Sri Lankaa Pradžathanthrika Samadžavadi Džanaradžaja, இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு, vepsän transkripcii: Illankai Čananaajaka Čosalisa Kudijarasu), om valdkund Suviazijas ühtennimižel sarel Indostanan suvipäivnouzman merirandan veres.
Šrilankan pälidn om Šri Džajavardenepura Kotte, kaikiš järedamban Kolombo-lidnan kaimdai. Parlament da Ülembaine käskuzkund sijadasoiš pälidnas, sil-žo aigal prezidentan da ohjastusen rezidencijad sijadasoiš Kolombos.
Etimologii
Valdkundan da saren «Sri Lanka»-nimi znamoičeb «loštai, säijii sar'» sanskrital. Vhesai 1972, edel Ceilonan ut nimed, nece sar' nimitadas vaiše Lanka («sar'»).
Enzne valdkundan nimi oli Ceilon, ஈழம், «īḻam»-sanaspäi. «Ceilon» om tamiline nacionaline saren nimi, sil mugažo oma znamoičendad: euphorbia, pal'mvin, kuld ).
Istorii
Vn 1948 4. päiväl uhokud Šrilank sai ripmatomut Sures Britanijaspäi.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli väges vspäi 1833. Nügüdläine seičemenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vl 1978, vajehtihe sidä 10 kerdad, vn 2015 versii om väges.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Šrilankan reljefan kart. Šrilank otab ühtennimižen saren da sen lähižiden peniden sariden. Indostan da Indii levigandeb 50 kilometras Polkan sal'men taga. Šrilankan randad (randpird — 1340 km) lainištab Indižen valdmeren Bengalijan laht.
Randaližed tazangištod 30..200 metrad ü.m.t. korktusenke ottas Šrilankan enamban territorijad. Mägitazangišt om saren keskuses. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Pidurutalagal-mägi, 2524 m mail'man meren pindan päl. Saum vezid om kaks' procentad. Znamasižed joged oma Mahaveli Gang, Kelani, Kalu, Aruvi Aru.
Londuseližed varad oma mouckivi, saved, fosfatad, grafit, gidroenergii.
Tobmuz
Šrilank om unitarine konstitucine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (ශ්‍රී ලංකා ජනාධිපති Šrī Lankā Džanādhipathi, இலங்கை சனாதிபதி Ilankai Džanātipati), kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks. Toižen strokun voimuz om prezidental.
Parlament om üks'kodine (ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව [śrī laṁkā pārlimēntuva], இலங்கை பாராளுமன்றம் [ilaṅkai pārāḷumaṉṟam]), se mülütab 225 ühtnijad, valitas heid kaikel rahvahal videks vodeks. Vaiše parlament voib säta käskusid. Mitte partii vägestab valičendoid, ka sen lider kändase valdkundan päministraks (ශ්‍රී ලංකා අග්‍රාමාත්‍ය Šrī Lankā agrāmāthja, இலங்கை பிரதமர் Ilankai piratamar). Mugažo nimitadas päministrikš agjoiden pämehid.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2015 17. päiväl elokud. Valitihe prezidentad järgkerdan vn 2019 16. päiväl kül'mkud, Gotabaja Radžapaksa sai vagestust (52,25% änid) da radab sen-žo voden kül'mkun 18. päiväspäi. Mahinda Radžapaksa om pandud päministran vn 2019 kül'mkun 21. päiväspäi, hän-žo radoi päministran vll 2004−2005 i oli valdkundan prezidentan vll 2005−2015.
Administrativiž-territorialine jagand
Administrativiž-territorialižikš Šrilank jagase 9 agjaks (පළාත Paḷāta, மாகாணம் Mākāṇam), ned alajagasoiš 25 ümbrikoks (දිස්ත්‍රි‌ක්‌ක Disa, மாவட்டம் Māwaddam).
Eläjad
Šrilankas elädas lankalaižed. Vl 2014 valdkundan ristitišt oli 21 866 445 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Keled kävutandas (procent ristitištospäi vl 2012): singalan kel' — 87,0%, tamilan kel' — 28,5%, anglijan kel' — 23,8%. Anglijan kel' om rahvahidenkeskeižen kontaktoiden kel' Šrilankan Konstitucijan mödhe, mugažo valdkundan ohjastusen kel'.
Uskondan mödhe (2012): buddistad — (oficialine religii) — 70,2%, induistad — 12,6%, islamanuskojad — 9,7%, riman katolikad — 6,1%, toižed hristanuskojad — 1,3%, toižed uskojad — 0,1%.
Odincovo
Odincovo (Одинцо́во) om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Moskvan päivlaskmaine ezilidn, Odincovon lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2019 vilukud — rajonan). Agjan 11nz' i ümbrikon kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe.
Šrilank
Eläjad
Šrilankan järedad lidnad (enamba 200 tuh. ristituid vl 2010, surembaspäi penembha): Kolombo, Dehivala Maunt Lavinii, Moratuv. Vl 2010 kaiked oli 24 lidnad enamba 50 tuhad eläjidenke. Lidnalaižiden pala om 18,7% (2020).
Rahvahanižanduz
Šrilankan päeksport om erazvuiččed sobad (läz 47%), čai (14%), šinad da räzin (7%), toine maižandusen produkcii (6%: nižu, änikod, kokospähkmed, kukuruz, tabak); toine eksport — diamantad (3%), laivad, ballast da venehed, kived.
Odincovo
Istorii
Vl 1870 saudihe raudted žilonno, i uz' žilo raudtestancijanno nimitaškanzihe Odincovoks mugažo. Vll 1875−1895 saudihe koume savičtegint sihe i koume vanhaze Odincovo-žilho sijaližen saven löudmižsijanno. Kätihe radnikžiloks vl 1939. Anttihe lidnan statusad vn 1957 17. päiväl heinkud i ühtištuihe lähižidenke žiloidenke. Vspäi 1965 endevanh Odincovo-žilo om lidnan palaks.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon päivnouzmas, Moskv-jogen oiktal randpolel, 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Samarink-jogi (Сама́ринка (Переде́лка, Ба́ковка) 5 km pitte, Setunin hura ližajogi) zavodiše stancijan uitoišpäi, jokseb avoinudes vagos päpaloin. Matkad Moskvan rengazavtotehesai om 4 km päivnouzmha. Uden Moskvan rajonad levitasoiš ani suvhe. Toižed lähembaižed lidnad oma Golicino i Krasnoznamensk 15..20 km suvipäivlaskmha, Krasnogorsk 15 km pohjoižhe. Innovacine Skolkovo-keskuz om olmas 2 km pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi.
Marilaine veroline religii
thumb|right|250px|Kartad — marilaižed arboid 19. i 20. voz'sadoiden röunal Marilaine veroline religii (Марий юмынйӱла) om marin rahvahan pagan uskond, se om sidodud marin mifologijha.