cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elektronik
thumb|right|250px|Nügüd'aigaižed [[elektronižed komponentad|elektronižed komponentad (radiodetalid) paindud platal, surenke integraliženke shemanke päks]] Elektronik (Ηλεκτρόνιο lektronio-sanaspäi «elektron») om tedon i tehnikan sarak, kudamb om otnus erazvuiččiden elektroladimiden sädandha i kävutandha. Niiden rad otab aluseks elektroniden (henegiden täutkenke) koncentracijan vajehtust i sirdandad vakuumas, gazas vai koviš kristalližiš hibjoiš, mugažo kävutab toižid fizižid nägusid. Nimitadas elektroladimišt-ki elektronikaks lühüdas.
Elektronikan sarakod: kodielektronik i mikroelektronik. Fizik i energetik ümbrikirjutadas elektronikad.
Elektrusen i elektromagnetizman avaiduz da tedoiduz, radion löuduz märhapanihe elektronikan šingotest. Radiooigenduzladimed saiba avarod kävutandad, ezikät laivoiš i sodatös, ka elementine baz tegihe tarbhaižeks niiden täht, elektronik libui sen bazan sädandan i tedoidusen processaspäi. Ezmäižen pol'ven elementine baz oti elektronižid lampoid aluseks, i vakuumelektronik šingotihe. Ladimiden znamasižed suruded i kulutandan korged vägevuz azotiba penenijoiden ladimiden sädandad, sen tagut kovan hibjan elektronik sündui diodoiden i tranzistoroiden bazal. Edesine elektronikan šingotez oli i om kompjuteroihe sidodud, nügüd' digitaline elektronik vajehti analogelektronikad peniš ladimiš. Märičendtehnikan šingotez kaimdab elektronižiden komponentoiden sädandad rattemata.
Homaičendad
Kategorii:Elektrotehnik
Čikatilo Andrei
Andrei Romanovič Čikatilo (Андрій Романович Чикатило; 16. reduku 1936 — 14. uhoku 1994) — sarimõrvar, pedofil.
Portu Alegri
thumb|left|250px|Lidnan rajonad (2020) Portu Alegri (Porto Alegre [ˈpoʁtwaˈlɛɡɾi] «ihastoitai merikar») om lidn Brazilijan suves. Se om valdkundan kaks'toštkümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe i kaikiš suvižemb millionnik, Riu-Grandi-du-Sul-štatan administrativine keskuz (vspäi 1811).
Mail'man socialine forum (World Social Forum / WSF, Fórum Social Mundial) zavodihe arni necen lidnan administracijan iniciatival i mäni Portu Alegriš vll 2001, 2002, 2003, 2005, 2010 i 2012 kut al'ternativ Davosan ekonomižele forumale.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud formaližešti vn 1772 26. päiväl keväz'kud kut Riu-Grandi-du-San-Pedru-territorijan uz' pälidn, sil aigal pol'tošt tuhad eläjid oli jo Portu Alegriš. Sai lidnan statusad vn 1810 tal'vkus. Kätihe uden San-Pedru-du-Riu-Grandi-du-Sul-territorijan tobmuden keskuseks vn 1811 tal'vkus. Šingotihe kut meriport 19. voz'sadal, vastsi äi immigrantoid Germanijaspäi. Vl 1872 ezmäine tramvai oli töhöpästtud, vspäi 1874 elektruz om lidnas, vl 1899 lidnan ezmäine kanalizacijan sistem oli vaumitud.
Portu Alegri šingotase metallurgijal, mašinansauvomižel, kivivoihimijal, elektronikan pästandal (Dell Computers, mikroshemiden CEITEC-tedoiduzkeskuz), sömtegimištol sijaližel torhudel, kebnal tegimištol (kengäd), torguindal, tervhudenkaičendal i turizmal. Neniden kompanijoiden päfaterad oma saudud lidnha: Gerdau (terasen kaikiš suremb pästand Latinižes Amerikas), Petroleo Ipiranga (kivivoin samine da ümbriradmine), Companhia Zaffari (supermarketoiden verk). Avtoiden ühthekeradamine (General Motors) mäneb lodehližes El'dorado-du-Sul-tegimištzonas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase štatan päivnouzmas, Atlantižen valdmeren järedan Patus-merilahten randal, Žakui-jogen Guaib-hijaman lanktendanno sihe, kümne metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Brazilia-pälidnhasai om 2027 km pohjoižhe.
Klimat om subtropine valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +19,6 C°, kezakun-elokun +14..+15 C°, tal'vkun-keväz'kun +23..+25 C°. Ekstremumad oma −1,9 C° i +40,3 C°. Paneb sadegid 1425 mm vodes, kuidme 92 millimetraspäi (keväz'ku) 138..141 millimetrhasai (kezaku, heinku, sügüz'ku i reduku).
Eläjad
Vl 2010 Brazilijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 365 039 ristitud, i sil aigal se oti 10. sijad valdkundas. Vl 2013 lidnan ristitišt oli 1,47 mln eläjid. Läz 4,4 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas (2010 i 2020, videnz' sija valdkundas). Lidnan da sen aglomeracijan ristitišt om kaikiš suremb i läz kaikenaigaine vspäi 2010.
Religijan mödhe (lidnan eläjad, 2010): riman katolikad — 63,9 %, protestantad — 11,7 %, religijatomad — 10,4 %, spiritistad — 7,0 %, toižed uskojad — 7,0 %.
Transport
Avtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten radab vspäi 1985 (üks' jono, 22 stancijad, 44 km raudted) Trensurb-kompanijan ohjandusel al, sen üks'jäine jono mäneb lidnaspäi pohjoižihe ezilidnoihe.
Avtomatižen monorel'san üks'kilometrine jono ühtenzoitab rahvahidenkeskeiženke lendimportanke Salgadu Fil'jun nimed (POA / SBPA, 8 mln passažiroid vl 2013) Aeroport-metrostancijaspäi, ühesas kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi.
Irdkosketused
Kategorii:Brazilijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Vanuatu
Istorii
Vl 1980 heinkun 30. päiväl Vanuatu sai ripmatomut Francijaspäi i Sures Britanijaspäi.
Valdkundan Konstitucii (angl. i Constitution) om vahvištadud vl 1979, se om väges ripmatomuden sandan kurospäi. Jäl'gmäižed vajehtused datiruišoiš vl 2006.
Geografijan andmused
thumb|left|200px|Vanuatun kart Valdkund om meriröunoiš Udenke Kaledonijanke suvipäivlaskmas (matkad sihepäi läz 230 km), Avstralijanke päivlaskmas (1750 km), Solomonan Saridenke pohjoižes (170 km), Fidžinke päivnouzmas (800 km). Sariden suvipäivlaskmaižed randad lainištab Tünen valdmeren Koralloidenmeri. Randanpird om 2528 kilometrad.
Vanuatu otab Uziden Gebrididen-sarišton 83 sart vulkaniženke augotižlibundanke ei vanhemba 22 mln vozid. Sariden čep' vedase pohjoižespäi suvhe 1176 kilometrad. Espiritu Santo-sar' om kaikiš järedamb niišpäi, sil valdkundan kaikiš korktemb čokkoim seižub, Tabvemasan-mägi, 1879 m meren pindan päl. Sariden tobmad palad om kall'oikahid mägid korallidenke randveziš.
Politine sistem
thumb|right|250px|Vanuatun parlamentan sauvuz [[Port Vilas.]] Ohjandusen form om unitarine demokratine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (Président de la République de Vanuatu, President of Vanuatu), no hänel ei ole äi reališt tobmut. Valičijoiden kollegii paneb händast radsijha. Prezident kut Konstitucijan garant kacub parlamentan käskusid kožundha Konstitucijanke, hänen valdatusiden strok om viž vot.
Üks'kodine Parlament (Parlement du Vanuatu, Parliament of Vanuatu), mülütab 52 deputatad, kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Parlament paneb päministrad (Praem Minista, franc. Premier ministre, angl. Prime Minister) radsijha. Kaik ministrad sen-žo aigan parlamentan deputatad-ki.
Parlamentan ühtnijoiden edelstrokuižed pävaličendad oliba vn 2016 22. päiväl vilukud, edeline mülükund om pästtud radmaspäi korrupcijan tagut. Vs 2017 heinkun 6. päiväspäi prezident om Tallis Mozes (ühesanz' lugul), om valitud 3..6. heinkud nelläs turas (valičijoiden kollegijan 40 än't 57:späi) edeližen prezidentan varastamatoman surman jäl'ghe. Vs 2016 uhokun 11. päiväspäi päministr om Šarlot Salvai.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Vanuatun administrativiž-territorialine jagand.
Revolücii Venämas vl 1917
thumb|right|250px|Revolücijan sodavägiden parad Moskvan [[Rusked torg|Rusttal torgul, 4. keväz'ku 1917]] Revolücijad Venämas vl 1917 (Uhokun revolücii i Redukun revolücii, Sur' venän revolücii) om vn 1917 revolücižiden aigtegoiden nimituz Venämas. Jätkustui läz üht vot: 23. uhoku (8. keväz'ku) 1917 — 6. (19.) viluku 1918. Edel vn 1917 sügüz'kud valdkundan formaline nimituz oli Venäman imperii, sügüz'kuspäi i vn 1918 vilukuhusai — Venäman Tazovaldkund.
Vanuatu
Eläjad
Vanuatus elädas vanuatulaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 266 937 eläjad.
Revolücii Venämas vl 1917
Uhokun i Redukun revolücijan pätegod mäniba Petrogradas, redukun azekaz vasthalibund oli Moskvas-ki. Monarhii, Nikolai II-car' i hänen kanz oliba čuratud tobmudespäi, kudamb läksi Pordaigaližele ohjastusele. Päine met oli sabustadud, politižed partijad saiba täut faktišt tobmut. Vn 1917 aigan armijan demokratizacijan i manpidajiden küzundan pätandan naprindad oliba tehtud. Pordaigaline ohjastuz oli kükstud Redukun revolücijan aigan, konz bol'ševikad i heihe ühtistujad tedotihe Nevondkundoiden (nevondkundališt) tobmut.
Jugoslavii
Jugoslavii oli valdkund Evropas vozil 1918−1992. Se sijazihe Balkanan pol'sarel da oli Adriatižen meren kaks'tuhakilometriženke randištonke.
Revolücii Venämas vl 1917
Jäl'gused: monarhijan čuraduz i seižusiden likvidacii; bol'ševikoiden tulend tobmudehe; Alusenpanijan suiman küksend; rahvahanikoiden sodan Venämas zavodind.
Vanuatu
Eläjad
Rahvahad (2016): melanezijalaižed — 99,2%, toižed rahvahad — 0,8%.
Jugoslavii
Istorii
Valdkund sündui Avstrijan da Mad'jaranman imperijan čihodamižen rezul'tataks. Vozil 1918−1945 se oli kunigahuz da unitarine valdkund. Sid', vspäi 1945 — federativine tazovaldkund. Federacii kogoni 6 valdkundaspäi i kaks' avtonomijad oli Serbijas. Kaik ned oma ripmatomad toine toižespäi nügüd' päiči Serbijan avtonomižid agjoid (Vojevodin i Kosovo). Vozil 2003−2006 Serbijan da Mustmägin Valdkundaline Ühtištuz-konfederacii oli Jugoslavijan oiktusiden jäl'ghetulii, no äjad ÜRO:n ühtnijad ei olgoi tundištanuded necidä.
Revolücii Venämas vl 1917
Homaičendad
Kategorii:Revolücijad Kategorii:Venäman imperii Kategorii:Venäman Tazovaldkund Kategorii:Venäman istorii Kategorii:Ezmäižen mail'man sodan jäl'gused
Vanuatu
Eläjad
Uskondan mödhe (2009): protestantad — 70,0%, Riman katolikad — 12,4%, toižed uskojad — 16,3%, religijatomad — 1,1%, märhapanendata — 0,2%.
Jugoslavii
Geografii
Vozil 1945−1991 Jugoslavijan Socialistine Federativine Tazovaldkund oli röunoiš Romanijanke da Bolgarijanke päivnouzmas, Grekanmanke suves, Albanijanke suvipäivlaskmas, Italijanke da Avstrijanke lodehes, Mad'jaranmanke pohjoižes.
Vanuatu
Eläjad
Kodikelen mödhe (2009): sijaližed keled (enamba sadad) — 63,2%, bislama — 33,7%, anglijan kel' — 2,0%, francijan kel' — 0,6%, toižed keled — 0,5%.
Vanuatun järedad lidnad (enamba 10 tuh. ristituid, 2010, surembaspäi penembha): Port Vil i Lüganvil'. Kaikes valdkundas om 17 eländpunktad enamba mi 600 ristitud eläjiden lugunke.
Edmonton
thumb|left|250px|Edmontonan kart vl 2007 Edmonton (mugažo anglijan kelel, virktas [ˈɛdməntən] vai [ˈɛd.mən.tən]) om Kanadan videnz' surtte lidn. Se om Al'bert-provincijan administrativine keskuz i kahtenz' surtte lidn Kalgarin jäl'ghe.
Jugoslavii
Homaičendad
Kategorii:Evropan istorižed valdkundad Kategorii:Balkanan pol'sar'
Edmonton
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud Gudzonan lahten kompanijal vl 1795. Sai nimed Londonan Edmonton-ezilidnan mödhe (nüg. Suren Londonan aglomeracijas), se oli kompanijan pämehen sündundtahoks. Vl 1885 raudte tuli Edmontonha, i vl 1892 se sai penen lidnan (town) statusad. Vn 1904 redukuspäi Edmonton om siti-statusanke («sur' lidn» anglijan kelespäi). Om provincijan keskuseks sen alusenpanendaspäi vl 1905.
Edmonton šingotase kivivoin samižel 1940-nziden voziden lopuspäi, kivivoin da londuseližen gazan ümbriradmižel.
Geografijan andmused
Lidn sijadase provincijan keskuzpalan suves, 645 m (vai 671 m) ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nort Saskačevan-jogen randal. Matkad provincijan kaikiš surembha Kalgari-keskushesai om 280 km suvhe orhal vai 295 km avtol, Ottav-pälidnhasai om 2840 km päivnouzmha orhal vai 3390 km avtotedme.
Edmonton jagase 11 valičemižümbrikoks (ward), vai enamba mi 375 susedkundaks (neighbourhood, community).
Eläjad
Vn 2012 rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 817 498 ristitud, i 1,16 mln ristituid eliba ezilidnoidenke. Vl 2021 kaik 1,4 mln eläjid oli lidnaglomeracijas (kudenz' sija valdkundas) 9416 km² pindal.
Ristitišton tobj pala libui Britanižiš sarišpäi i Germanijaspäi, 13,9 % oma ukrainalaižed.
Irdkosketused
Kategorii:Kanadan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Grab
Grab (Carpinus) om madaliden puiden heim Koivunvuiččed-sugukundaspäi.
Leviganduz
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižen mapoliškon londuses, Azijas i sen paloin Kitaiš tobjimalaz, vaiše kaks' erikod oma Evropan endemikad. Om erikoid Pohjoižamerikas mugažo.
Grab navedib rohlid i kazvateližid mahusid mouckivenke, täizöiženke nepsudenke. Erased erikod kazdas kuivil mahusil mouckivenke. Heimon erikod ei navet'koi sodunuzid i muiktoid mahusid. Pil'vesenvastaižusen mahtuz om erazvuitte lujas erikoidme.
Ümbrikirjutand
Elonform om pu päpaloin, järed penzaz oleleb harvoin. Tüven hahk kor' om siled vai läz sidä. Kron om tihed i ei ole leved, sen karkas kogoneb hoikan polhe oksišpäi. Grab kazvab vitkos. Sädab äi vezoid kandaspäi, vähän jurišpäi.
Kattud somusil nügud urbad išttas barbal. Lehtesed oma ellipsanvuiččed koume..kümne santimetrad pitte, čereduišoiš, piiženke röunanke, lanktas tal'veks.
Änikoiden sugu om erištadud. Ned kazdas ühtenaigašti lehtesidenke lambhaižiden nägul, pölüstoitand tegese tulleil. Plodud oma pähkmuded 10..30 lugul, ühtenke semnenke. Semned oma endospermata. Grab andab ploduid äjan joga vodel.
Erikod
Kaik om 41 erik heimos, kaik libudas Pohjoižes mapoliškospäi.
Valitud erikod:
Homaičendad
Kategorii:Koivunvuiččed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Pud Kategorii:Dekorativižed kazmused Kategorii:Pumaterialan sugud
Al'pad
thumb|right|250px|Al'piden fotokuva Man kaimdajaspäi Al'pad (Alpes, Alpen, Alpi, Alpe) om Päivlaskmaižen Evropan kaikiš korktemb mägisel'giden sistem. Se levigandeb bemblenvuiččikš Ligurižes merespäi Dunainkeskeižhe tazangištho. Al'pad oma kahesas valdkundas: Francii, Monako, Italii, Šveicarii, Saksanma, Avstrii, Lihtenštein, Slovenii. Al'piden bemblen irdröunan piduz om 1200 km, südäiröunan piduz — 750 km, niiden leveduz om penemba 260 km. Mägiden keskmäine korktuz om 2,5 km.
Al'piden kaikiš korktemb čokkoim om Monblan-mägi. Sen korktuz — 4810 metrad meren pindal päl. Kaik om 12 mägenpäd korktusenke enamba 4000 metrad. Matk Päivnouzmpol'židen Al'piden sarakoiden da Karpatan mägiden sarakoiden keskes om vaiše 14 km.
Sikš ku Al'pad sijadase Päivlaskmaižen Evropan keskuses, ka evropižed tedomehed tedoižiba niid risthaze. Mail'man erazvuiččiden regioniden mägisistemad kävutadas äi tärtmusid Al'pidenke tüveks (al'pine klimatine vö, al'pižed nitud, al'pinizm).
Geografii da geologii
thumb|right|250px|Al'piden fizine kart valdkundoiden röunoidenke. Mägiden ühthine pind om läz 190 000 km². Jäžomiden pind otab enamba 4000 km², om 1200 jäžomad kaiked, kaikiš järedambad niišpäi — Aleč da Gorner. Jäžomad da igähižed lumed aletas 2500..3000 metran znamoičendhasai. Äjiden Evropan järedoiden jogiden niškad sijadasoiš Al'pil (Rein-, Ron-, Po- da Adidže-joged, Dunain oiktad ližajoged). Täs-žo äiluguižed järved gläcialižen da tektonižgläcialižen sugun levigatas (järedad niišpäi: Boden-, Ženevan, Komo- da Lago Madžore-järved).
Al'piden kaikiš korktemb keskmäine zon saudud amuižiš kristalližiš (gneisad, loštakahad šoidkived) da metamorfižiš (kvarcižfillitižed šoidkived) kivisuguišpäi. Mezozoin mouckividen da dolomitoiden zonad, i mugažo Edelal'piden norembad flišan da molassan formacijad, levigatas sišpäi pohjoižhe, päivlaskmha da suvehe. Sigä reljef om keskmägine da madalmägine.
Tarbhaižed kaivatused
Ristitud kaidas mineraloid Al'pišpäi severziden voz'tuhiden aigan. «Hallstatt»-kul'turan aigan (8.-6. voz'sadad EME) kel'tan heimod saiba vas'ked. Möhemba rimalaižed saiba kuldad Bad Gaištanan agjas monetoid tehmaha. Nügüd'aigan löudmižsija Štirijas (Avstrii) om hüväladuližen raudkivendon znamasine purde teraraudanvalamižtegimišton täht. Sen ližaks, Slovenijas om äi kinovarid pigmentoikš mujuid tehmaha. Ametist da kvarc puttas vastha Al'piden regioniden enambuses.
Jäžomad
Kaikenaigaižen lumen röun venub pohjoižel pautkel 2,5 km korktusen znamoičendanke, i suvižel pautkel — 3..3,2 km. Al'piden nügüdläižen jädumižen ühthine pind om 4140 km². Kaikid jäžomid Al'pil om läz 1200, kaikiš suremb niišpäi om Bernan Al'piden Aleč-jäžom 169 km² pindanke. Ron- da Rein-joged lähttas al'pižiden jäžomišpäi.
Klimat
Al'pad oma Evropan znamasine klimatižiden agjoiden erigoitai pird. Venon klimatan mad levigatas pohjoiž- da päivlaskmpolihe Al'pišpäi, i Keskmeren klimatan subtropikad — suvipolehe. Erazvuiččiden al'pižiden regioniden klimat rippub korktuses, sijaduses da tullein polespäi. Kezal räkän päiväd oleldas Al'pil, vilud ehtad tuldas niiden jäl'ghe. Mägihomendez om päivoikaz tobjimalaz, pil'ved jokstas longin jäl'ghe. Tal'v tob paksuid lumikuroid da pit'kid vilun pordoid. Al'piden pohjoižpalas klimat om vilumb i nepsamb, no suvipalas vastkarin — lämhemb da kuivamb. Heinkun keskmäine lämuz om +14 C° da sen alemba, vilukun — −15 C° vai ülemba. Paneb sadegid 1500..2000 mm vodes tulleikahil päivlaskmaižil da lodehližil pautkil, i erasid sijidme oleskeleb 4000-ki mm vodes. Toižil sijil paneb 1000 mm sadegid vodes. Lumi jäb tazangištoil 1..6 kud vodes. Tal'ven tobmad palad aigan sumegoičeb alangištoiš.
Sijaline tullei — «fön:aks» nimitadud — sädase muga: il'mmassad langetas mägipautkidme, sen aigan niid kingitab. Nece process kaimdab adiabatine lämbitamine. «Fön»-tullei ližadab sijaližen lämuden znamasižikš. Se azj vedab lumiden teravale sulandale, varuližed lumilaskmad tegesoiš paksumboikš, sen jäl'ghe järedad mägirajonad jädas sidota mail'mas. Sil-žo aigal fön-tullein olend olmas laskeb maižandust ülembil mägiterritorijoil.
Al'piden klimatal da mahusel, floral da faunal om tarksel'ged püštoiged zonaližuz. Al'piden pautked alajagasoiš vidhe vöhö klimatan mödhe: nivaline zon, al'pižed nitud, subal'pine vö, venon klimatan zon da alangištod.
Mägimassivan zon ülemb 3000 metrad korktusidenke nimitadas nivaližeks zonaks. Nened tahod kaiken aigan kattud äivoččel lumel, täs vilu klimat om, sen tagut ani ei kazvištod.
Al'pižed nitud ottas kahtespäi koumhesai tuhad metrad korktusen znamoičendoid. Neciš zonas om lämhemb, mi nivaližes zonas. Eriline madalkazvoine flor harakterizuib al'pižid nituid, sidä kesken kazvišt «heinäsižiden pölusiden» nägol. Mugoine ekosistem om pojav tundrha, ka al'pižid nituid nimitadas mugažo «mägitundr:aks».
Venon klimatan zon sijadase alahaižembil korktusil, 1000..1500 metrad. Tammižed mecad kazdas sigä, ristitud ižandoitas, ratas mad.
Alangištod oma olmas 1000-metrišt korktust alemba. Kazvišton äjüz harakterizuib niid. Küläd sijadasoiš alangos, sikš miše lämuden režim kožub ristituiden da kodiživatoiden elole.
Al'piden kazvišt
Tedomehed löuziba 13 tuhad kazmusiden erikod Al'pad-mägiden rajonas. Al'pižed kazmused pandud gruppoihe eländan ümbrišton da mahusen tipan mödhe (Suvial'pil om äi mouckivekahid mahuzid). Kazmused elädas londuseližiden arvoimižiden erazvuiččiš diapazoniš: nit, so, mec (lehtezmecad da kavag'mecad oma), rajonad reduvaluita da lumilaskmoita — i kall'od, mägisel'gad.
Al'pižen floran erazvuiččend da specifik om rippundoiš korktusespäi meren pindal päl. Ani erazvuiččed biotopad vasttasoiš Al'pil — mujukahad nitud änikoišpäi alangoiš, sen ühtes korktad mägirajonad, kus om vähä kazvištod. Kavag'pud kazdas 2400 m korktusel da sen alemba, i 3200 m korktushesai völ voib vastata madalkazvoižid puid.
Ranunculus glacialis om üks' kaikiš tetabiš mägikazmusišpäi, vastatas sidä 4200 m korktushesai, se om rekord kazmusiden keskes. Pölusenvuitte kazmusiden form mägil ülähän (ozutesikš, 2800 m korktusel — Eritrichium da Lychnis alpina) kaičeb niid kuivaigaspäi, heinänsöjiš živatoišpäi, päzutab norid vezoid pakuižes da tulleišpäi. Tetab edel'veis kattud vauktoiden tukuižiden šoidul, se šoid pid'oiteleb lämäd hüvin.
Al'piden živatišt
Al'pad oma eländan ümbrištoks živatoiden 30 000 erikoiden täht. Kaik imetaiživatad elädas Al'pil täudes vodes läbi, erased heišpäi langetas unhe tal'veks. Toižes polespäi, linduiden keskes vaiše erased erikod jädas mägil kaikes vodes läbi. Om linduiden erikoid, kudambid sättutoiti hüvin elämha soravas Al'piden ümbrištos. Lumipaskač (Montifringilla nivalis), ozutesikš, sädab pezan kall'on haugelmashe mecanröunan ülemb, ecib ičeze sötet (semned, gavedid) mägipautkil. Al'pine näk (Pyrrocorax graculus) mugažo sädab pezoid kall'oil ülemb vastmägehe mecanröunaspäi. Tal'vel al'pižed näkad keratas suril parvehil da elädas turistoiden bazoiš ümbri, niiden jändusid södes.
Kedrpedailind (Nucifraga caryocatactes) vaumičeb tal'veks ičevuiččikš. Sügüzel nece lind varadab semnid da pähkimid kreptes niid maha. Edel lumiaigad kedrpedailind löudab enamba 100 tuhad semnid, kudambid peitab läz 25 tuhaze peitsijihe. Lindun mušt om čududeližikš hüvä, sen tagut kedrpedailind löudab tal'vel ičeze varadimiden tobmad palad lumen šoidun al (lumikatken sanktuz voib olda enamba 1 metrad), söb niid iče da sötleb ičeze poigid.
Kaitas Al'piden živatoid nacionaližiden puištoiden abul.
Ümbrišton kaičend
Čapatesen ližaks, tegimiden morindčudeged da jügedoiden mašinoiden kävutand vähetas mecoiden pind. Pud väl'düdas, andasoiš läžundoile da kovale tulleile. Enččiden Al'piden mecoiden 3/5 jo ei ole olmas. Ümbrišton hondotuz valatoitab živatoiden da kazmusiden elod negativižikš. Kaičendregionad oma sätud kaikiš al'pižiš valdkundoiš.
Turizm
Al'pad-mäged oma rahvahidenkeskeižen turizman rajon, se om populärine tal'vel da kezal. Ristitud sportatas: mägisuksed, snoubord, ajelend regel, astund lumikengiš, hihtandsport oma voimusiš regioniden enambuses tal'vkuspäi sulakuhusai. Kezal Al'pad oma populärižed turistoiden, velosipedan ajajiden, paraplaneristoiden da al'pinistoiden keskes. Äjad al'pižiš järvišpäi vedadas ičezennoks ujujid, jahtnikoid da sörfingan navedijoid.
Al'piden aluižed regionad da järedad lidnad oma ühtenzoittud avtoteil hüvin. Mägižed läbimänod sijadasoiš mägiden ülähän, sigä avtoted oma varuližed eskai kezal, a tal'vel läbimänod sauptud kaikenaigašti. Lendimportoiden äjüz kaikid Al'pidme lujeneb turizman šingotesen. Mugažo hüväd raudted ühtenzoittas kaikid maid läheližiden valdkundoidenke da keskneze, mägireljefha kacmata, sidä kesken severz' pit'kid tonnelid oma saudud magiden südäimes. Kaikuččes vodes enamba 50 mln turistoid tuldas Al'pihe.
Kaikenaigaine ristitišt
Vl 2001 Al'piden ristitišton ühthine lugu oli 12,3 mln ristituid, heiden keskes oma francijalaižed, saksalaižed, italijalaižed da slovenijalaižed päazjas.
Al'piden kaikiš järedambad lidnad: Grenobl' (Francii), Insbruk (Avstrii), Trento (Italii) da Bol'cano (Italii).
Irdkosketused
Kategorii:Mägisel'gad kirjamišton mödhe Kategorii:Avstrijan mägisel'gad Kategorii:Francijan mägisel'gad Kategorii:Italijan mägisel'gad Kategorii:Lihtenšteinan geografii Kategorii:Monakon geografii Kategorii:Saksanman mägisel'gad Kategorii:Slovenijan mägisel'gad Kategorii:Šveicarijan mägisel'gad
Egipt
Egipt (مصر Misr, sijaline masri-pagin Masr, Ⲭⲏⲙⲓ [kʰēmi]), oficialižikš — Egiptan Arabine Tazovaldkund (جمهورية مصر العربية Džumhurijat Misr Al Arabija), om valdkund Pohjoižen Afrikan päivnouzmas. Mugažo azijalaine Sinai-pol'sar' mülüb sihe. Sen päine da kaikiš suremb lidn om Kair.
Egipt om Afrikan koumanz' valdkund ičeze ristitišton lugun mödhe (Nigerijan i Efiopijan jäl'ghe).
Istorii
Egipt om üks' kaikiš amuižembiš valdkundoišpäi mail'mas, šingotihe vodespäi 3150 edel m.e. kuti Amuine Egipt. Grekalaine Ptolemein dinastii ohjasti Egiptan mail vll 305−30 EME. Oli Amuižen Riman palaks vll 30 e.m.e. — 395 m.e.. Mülüi Vizantijan imperijha vll 395−645. Vll 645−1171 Egipt oli Araban halifatan mülündas i eli arabizacijas läbi. Vll 1517−1914 Ottomanan imperijan paša:d ohjastihe Egiptal.
Vn 1922 28. päiväl uhokud Egipt tedištoiti ičeze ripmatomudes Britanižes imperijaspäi. Vll 1958−1961 ühthine valdkund oli Sirijanke — Ühtenzoittud Araban Tazovaldkund.
Vn 2013 3. päiväl heinkud sodakukerduz tegihe Egiptas.
Valdkundan ezmäine Konstitucii (دستور Dustur) oli olmas vspäi 1923. Jäl'gmäine Konstitucii om üks'toštkümnenz' lugul ripmatomuden samižen jäl'ghe, vn 2012 päkäskusen revizii i om vahvištadud kaiken rahvahan referendumal vn 2014 14.-15. päivil vilukud, sen vn 2019 versii om väges.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Egiptan topografine kart. Valdkund röunatab Izrailinke (röunan piduz — 208 km) da Palestinanke (sen Gazan Sektoranke) (13 km)pohjoižpäivnouzmas, Sudananke suves (1276 km), Livijanke päivlaskmas (1115 km). Ühthine röunoiden piduz om 2612 km.
Egiptan pohjoižed randad lainištab Keskmeri, päivnouzmaižed randad — Rusked meri (siš om meriröunoid Iordanijanke da Saudan Arabijanke). Kaik randanpird om 2450 km pitte. Molembad mered ühtenzoittas ratud Suecan kanalal. Se om mail'man kaikiš järedamb ratud kanal, om olmas vspäi 1869.
Egipt om letkesižiden rahvahatomiden maiden valdkund, ned ottas 96% territorijad. Nil-jogi jokseb kaiken valdkundan kal't suvespäi pohjoižhe. Nilan alangišt da del't levinedas valdkundan territorijan 4 procental, ani kaik ristitišt eläb siš. Kaikiš korktemb čokkoim om Pühän Ekaterinan mägi (Sinaiš), 2629 m meren pindan päl. Kaikiš alahaižemb čokkoim om Kattar-alang, 133 metrad meren pindan al.
Londuseližed pävarad — kivivoi, londuseline gaz, fosfatad, metallad (raudkivend, hahktin, cink, marganc, harvad mametallad), toižed varad — sauvondgips, azbest, tal'k, keitandsol.
Tobmuz
Parlament om üks'kodine, no edel 2014 vot kaks'kodine Nacionaline suim oli olmas üläkodinke (Šura-nevondkund, arab. Medžlis Aš Šura, mülüti 264 ezitajad) i alakodinke (Rahvahan suim, kogoni 518 ristituspäi), pästtihe parlamentad radmaspäi vn 2013 5. päiväl heinkud sodakukerdusen rezul'tataks. Nügüd' parlament om Ezitajiden Suim (مجلس النواب Medžlis Al Nuvab) 596 ühtnijanke, rahvaz valičeb heid videks vodeks, prezident paneb radsijha 28 ühtnijad.
Prezidentan järgvaličendad mäniba vn 2018 26.-28. päivil keväz'kud. Abdul Fattah Halil As Sisi sai valičendoil 97,08% änid (vl 2014 — 96,91%) da radab prezidentan vs 2014 kezakun 8. päiväspäi kahtenden strokun jäl'geten. Parlamentan alakodin ühtnijoiden valičendad uden konstitucijan mödhe oliba vn 2015 2. päiväl tal'vkud. Mustafa Madbuli om pandud päministran radsijha da radab vs 2018 kezakun 14. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Egiptan administrativiž-territorialine jagand.
Administrativiž-territorialižikš Egipt jagase 27 agjaks (vai muhafaz:aks). Vl 2013 muhafazad alajagasoiš 351 municipalitetaks, sidä kesken 177 kism:ad (lidnrajonad), 162 markaz:ad (külärajonad), 9 ut lidnad i 3 territorijad policijan ohjandusen al. Sen ližaks, om territorijoid municipalitetoita 20 agjas 27:späi.
Eläjad
Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 86 895 099 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2006): egiptalaižed — 99,7%, toižed rahvahad — 0,3%.
Uskojiden mülükund (vn 1994 rahvahanlugemižen mödhe): 90% — islamanuskojad, 9% — koptalaižed hristanuskojad, toižed hristanuskojad — 1%.
Egiptan järedad lidnad (enamba 500 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Kair, Aleksandrii, Giz, Šubr El' Heim, Port Said, Suec. Lidnalaižiden pala om 42,8% (2020).
Rahvahanižanduz
Turizm om valdkundan znamasine sarak.
Puščino
thumb|left|250px|Lidnan avtobusmaršrutoiden kart vl 2018 Puščino (Пу́щино) om Venäman lidn da lidnümbrik Moskvan agjan suves. Om tedolidnan statusanke vn 2005 redukuspäi.
Istorii
Amuižen Venän Tešilov-lidnan jändused (12.-16. voz'sadad) oma 1 km päivlaskmha lidnaspäi. Puščino-külä (nüg. lidnan lodehes) mainitaškanzihe Ivan Grazii-carin aigan aigkirjoiš kuti Puščinad-heimon usadib. Se om saudud tošti 18. voz'sadal Arcibašev-pomeššikal i om tetab Puščino Okal-nimitusenke.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1956 kuti NSTÜ:n Tedoakademijan tedolidnut. Vl 1962 biologijan tedoiduzkeskuz sauvoškanzihe žilos. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1966.
Puščino šingotase Venäman Tedoakademijan ühesal tedoinstitutal biologijan sferas i ühtel radioastronomižel observatorijal. Jogavozne bardpajoiden festival' oleskeleb Tedomehiden pertiš semendkun zavodindas vspäi 1983.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Okan keskjoksmusen oiktal randal, 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud Serpuhovan lidnümbrikon territorijal kaikiš polišpäi. Okanverine pordhikaz biosferine kel'dtaho levitase Okan vastrandal. Matkad Tulan agjan röunhasai om 10..15 km päivnouzmha, suvhe i päivlaskmha. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 80 km pohjoižhe. Lähembaine lidn om Serpuhov (raudtestancii) 13 km lodeheze orhal vai 15 km avtotedme. «Ukrain»-avtote (M2-trass) mäneb 8 km päivlaskmha lidnaspäi.
Puščino om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad
Vl 1970 žilon ristitišt oli 10 100 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 332 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om 19..21 tuhad eläjid vspäi 1989 (21 281 rist. vl 2016). Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikoi-arhangelan jumalanpert' om saudud lidnha vll 1991−2000.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,3%, ukrainalaižed — 1,5%, toižed rahvahad — 4,2%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Puščinon valdkundaline londusentedoiden institut i MVU:n biotehnologine fakul'tet.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad Kategorii:Moskvan agjan lidnümbrikod Kategorii:Tedolidnad
Dunai
thumb|right|300px|Dunain bassein Dunai (bolg. i Дунав, Dunav, Duna, Dunărea, Donau, Dunaj, Дунай, Ίστρος Istros, Danubius vai Danuvius) om kaikiš pidemb jogi Evropan Ühtištuses, «rahvahidenkeskeine jogi», 2960 km pitte. Se om Evropan kahtenz' pitte jogi Volgan jäl'ghe.
Jogi jokseb territorijadme vai om röunaks 10 valdkundas (mödvedhe): Saksanma, Avstrii, Slovakii, Mad'jaranma, Horvatii, Serbii, Bolgarii, Romanii, Moldov, Ukrain. Dunai om vezivaldkundröunaks erasil tahoil kaikiden neniden maiden täht. Enamba kaiked se jokseb Romanijadme — 1075 km, penemba kaiked om Moldovas — 200 metrad. Kaik om 19 Evropan valdkundad jogen basseinas. Dunai jokseb 4 pälidnas (mödvedhe): Ven, Bratislav, Budapešt, Belgrad, ned-žo oma kaikiš surembad lidnad jogen randoil.
Joginišk sijadase Švarcval'd-mägil Saksanman suvipäivlaskmas, se sädase Brigah- da Breg-mägiojiden ühthejoksmusel 678 m korktusel valdmeren pindan päl. Jogi lankteb Atlantižen valdmeren Mustmerhe Romanijan da Ukrainan röunal levineden del'taks.
Fizine geografii
Dunai vajehtab joksmusen čuradust severz'-se kerdoid. Se jokseb Saksanmas päivnouzmha, jogen kaikiš pohjoižemb čokkoim sijadase Regensburg-lidnas. Sid' jogi läbitab Venan katl'usen i jokseb Keskdunain alangištodme enamba 600 km, suvhe Budapeštas, sen jäl'ghe suvipäivnouzmha. Jogi jokseb Suvižil Karpatil «Raudasižed verajad»-uran kal't, sid' jokseb päivnouzmha Aladunain alangištodme. Kaikiš suvemb čokkoim om läz Svištov-lidnad Bolgarijas.
Znamasižed ližajoged (enamba 500 km pitte): hurad — Tis, Siret, Prut; oiktad — Inn, Drav, Sav, Morav.
Dunain hijamad oma znamasižed, 100 kilometrhasai pitte da sen enamba. Jogivagon keskmäine pautkuz om 23,7 sm/km. Kova tullei merelpäi veb teravale sur'vedele jogen del'tas.
Vedenkeradandbassein
Dunain basseinan pind om 817 tuh. km². Jogen veden purtked oma vihmad da kurod, Al'piden i Karpatiden jäžomad, manalaižed veded.
Vozne vedhuz om 205 km³. Veden valu om 6500 m³ sekundpigudenke suhištos keskmäral.
Ližajogiden enambuz lankteb üläjogehe.
Sur'veden da madalveden strokud erinedas jogen erazvuiččil paloil. Üläjogen i Keskdunain veden tazopind om kaikiš korktemb kezakus, minimaline — tal'vel (tal'vku-uhoku). Alajogel sur'vezi oleleb sulakus-semendkus, madalvezi — sügüz'ku-reduku.
Sadegiden jagand basseinadme om erazvuitte. Paneb sadegid 400−600 mm vodes tazangištoil, 800−1200 mm Karpatiden pautkil, 1800−2500 mm Al'pil. Sadegiden minimum om Dunain del'tas. Lumen da jän katked oma lühüdaigaižed päiči Ülädunain basseinan mägitahondoiš.
Laivoidenlikund
Kaks'sarakoine «Dunai — Mustmeri»-kanal om saudud Romanijas vozil 1976–1987, laivan te lüheneb 400 kilometrad. Vl 1987 jüguiden vedamižen mülü Dunajadme ületi 100 mln tonnoid. Jogi om evropižen veziten pala, kudamb ühtištoitab Pohjoižmert Mustmerenke vspäi 1992, Rein-Main-Dunai-kanalan sauvondan jäl'ghe Saksanmas.
Ei ole laivoiden ujundad vaiše 1 − 2 kul vodes vilun tal'ven aigan.
Kaks' gidroelektrostancijad — Džerdap I da II — oma saudud «Raudasižed verajad»-urha Serbijan i Romanijan röunal. Džerdap I om kaikiš suremb Dunail da üks' kaikiš surembišpäi Evropas.
Homaičendad
Kategorii:Mustmeri Kategorii:Avstrijan joged Kategorii:Bolgarijan joged Kategorii:Horvatijan joged Kategorii:Mad'jaranman joged Kategorii:Moldovan joged Kategorii:Romanijan joged Kategorii:Saksanman joged Kategorii:Serbijan joged Kategorii:Slovakijan joged Kategorii:Ukrainan joged Kategorii:Joged kirjamišton mödhe
Drezn
Drezn (Дре́зна) om Venäman lidn Moskvan agjan päivnouzmas. Mülüb Orehovo-Zujevon lidnümbrikho, sen kaikiš penemb lidn nelläspäi.
Istorii
Drezn šingotase kazmuzhonuzižandusel i tekstiližel fabrikal.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon päivlaskmas, Drezn-jogen oiktal randal (Дрезна 33 km pitte, ende Дроздна, Kläz'man oiged ližajogi), 123 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 70 km päivlaskmha. Lähembaižed lidnad (orhal i teidme) oma Orehovo-Zujevo 10 km pohjoižpäivnouzmha, Likino-Dulövo 10 km suvipäivnouzmha, Pavlovskii Posad 15 km päivlaskmha.
Drezn-raudtestancii radab lidnan pohjoižes «Moskv (Kurskan päraudtestancii) — Vladimir»-keskustal vspäi 1861.
Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 11 295 eläjad, vl 1959 lidnan — 11 530 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 820 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) viž procentad. Kaikiš suremb ristitišt oli 13 047 eläjad vl 1989. Ortodoksižen hristanuskondan Stroican jumalanpert' (om saudud vll 1849−1887) udessündutase lidnas, mugažo Paraskeva-moknikan jumalanpert' (om saudud vll 1990−2000) om olmas lähižes Gorbačih-küläs ani suvipäivnouzmha lidnaspäi Dreznan avtoümbärtenno.
Bod'ug
Bod'ug (Cirsium vulgare), vai Järgeline bod'ug, om kaks'vozne heinäsine kazmuz Puzuänikoižed-sugukundaspäi, rujohein.
Drezn
Eläjad
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,6%, ukrainalaižed — 1,2%, moldovalaižed — 1,1%, toižed rahvahad — 3,1%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Socialiž-tehnologižen tehnikuman (Orehovo-Zujevo) alajaguz.
Bod'ug
Leviganduz
Kazmuz navedib pustolänid, mecanröunoid, teverid, rovid, rujon tacindan sijid.
Drezn
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad Kategorii:Orehovo-Zujevon lidnümbrik
Bod'ug
Ümbrikirjutand
Bod'ugan jur' om kaid värtmenvuitte. Se sädab jur'lehtesid ezmäižel vodel. Sarakoikaz seikh kazvab pol'tošt metrhasai kahtendel vodel, se om püštoiged, karvakaz, tahkasine. Lancetan forman palakahad lehtesed čereduišoiš, niiden röun om ogakaz. Alahaižed lehtesed oma 15..25 sm pitte, ülähän lühüdamb. Lehtesen pindad oma kattud henoil ogahil.
Änikod oma ruskedvauvhad vai babarmmujun, torvikahad i kaks'suguižed, ühtejiččed formal. Änikused oma puzud-šurud vidhe santimetrhasai, sijadasoiš üksin seikhen ülähäs. Änikoičend jätkustub heinkuspäi sügüz'kuhusai. Plodud oma semniden pit'kahkod puzud 4..5 mm pitte. Semned oma vauktanke pehmdanke hahlanke, küpsnedas heinkus-kül'mkus i letas tulleinke.
Kävutand
Voib otta sömäks bod'ugan norid vezoid i änikusiden pohjoid. Medenkandai kazmuz.
Homaičendad
Kategorii:Puzuänikoižed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Heinäsižed kazmused Kategorii:Mezikazmused Kategorii:Rujoheinäd
Infrarusked sädegoičend
thumb|right|250px|Sadud infrarusttas diapazonas neiččen i naižen kuva Infrarusked sädegoičend (vauktuz, diapazon) vai infrarusttad lainhed (IR-sädeged) om elektromagnitsädegoičendan toižend, otab spektran keskustad nägujan vauktusen rusttan agjan (lainhen pidusenke λ = 0,74 mkm i paksudenke 430 THc) i mikrolainhižen radiosädegoičendan (λ ~ 1..2 mm, paksuz 300 GHc) keskes.
Infrarusttan diapazonan piduz om luja, ka substancijoiden optižed ičendad voidas vajehtadas znamasižešti infrarusttas sädegoičendas, sidä kesken erinedas niiden-žo ičendoišpäi nägujas sädegoičendas. Objektad pästtas infrarusttoid sädegid lainhiden kaikil pidusil tobjimalaz.
Infrarusked sädegoičend otab kalindlampoiden sädegoičendan tobjad palad, Päiväižen sädegoičendan läz pol't. Erased lazerad pästtas infrarusttoid sädegid. IR-apparatur löudab avarod kävutandad sodatehnikas (oz., metoks raketoiden oigendamižen täht) i civiližes tehnikas (oz., sidon kuidoptižed sistemad). Registriruidas IR-sädegid lämuz- i fotoelektrosandapparatoil, mugažo specialižil fotomaterialil.
Britanine (anglijalaine) Uil'jam Geršel'-astronom avaiži infrarusttad sädegoičendad vl 1800. Hän oli otnus Päiväižen tedoidushe i eci kaclendinstrumentan lämbitusen polendusen mahtust. Tedomez' märiči nägujan spektran erazvuiččid sijid lämänmäričimen abul i löuzi, miše lämuden maksimum sijadase küllästadud rusttan mujun taga, i nägujan katken taga nacein. Muga se statj augoti infrarusttan sädegoičendan tedoidusid.
Homaičendad
Kategorii:Fizižed effektad da nägused
Malärii
thumb|right|250px|Tartutadud Plasmodium vivax-protistal eritrocit Malärii (mala aria «paha il'm», ende oli tetab kut «soiden säruläžund») om transmissivižiden kertläžundoiden grupp, kucuse Plasmodium-heimon protistoiden parazitoil. Tartub ristitule Anopheles-heimon emäsäs'kiden purendoiden kal't.
Läžumižlugu oli 350..500 mln statjoid vodes 21. voz'sadan augotišes, niišpäi 1,3..3 mln lopihe surmal. Vozil 2000−2013 läžujiden malärijal kolendoiden lugu väheni poleks endustusihe kacmata. Nügüd'aigan tartudandan statjoiden 85..90 % tegese Afrikas Saharan suvemb, heispäi lapsed edel vižvottušt igäd inficiruišoiš päpaloin.
Olii vakcin malärijan plazmodijad vaste om effektivine statjoiden 31..56 procentas. Uz' vakcin korktembanke effektivižusenke (90 % da sen enamba ezimeletaden) om kodviš.
Toižendad
thumb|right|250px|Plasmodium-parazitoiden erikoiden augotižlibund valdkundoidme (endemižed mad, 2016) Läžundan simptomatik, joksend i endustuz rippudas plazmodijan-läžundantegijan erikospäi, no paloin.
Homaičendad
Kategorii:Läžundad
Stallone Sil'vestr
Sil'vestr Stallone (Sylvester Stallone; sünd. 6. heinku 1946, Nju Jork, Nju Jork (štat), AÜV) om amerikalaine akt'or, režissör, kinoscenarijoiden tegii da prodüser.
Biografii
Sil'vestr om sündnu Nju Jork-lidnha. Hän openzihe Šveicarijan Amerikaižes kolledžas, sil-žo aigal radoi treneraks i jätksi edestada rolid teatras. Štatoihe pördumižen jäl'ghe Sil'vestr päti tehtas akt'oraks i ühtni Majamin universitetha tedištelimha draman čomamahtoid. Sai opendust akt'ortedokundas da pördui ičeze kodilidnha, oti rolid peniš teatredestusiš.
Akt'or zavodi kar'jerad «Italijalaine ubeh»-pornofil'mas, sid' edesti penid rolid fil'miš da serialoiš. Vodel 1976 «Rokki»-fil'm läksi ekranoile, Sil'vestr kirjuti scenarijad iče necen fil'man täht, i tegihe tutabaks fil'man tagut. Vodel 1982 «Rembo: Ezmäine čak»-fil'm om pästtud, sigä hänen Rembo-personaž ozutase ezmäižen kerdan, kudamb vl 2008 fil'mzi nelländen palan ičeze scenarijan mödhe.
Sil'vestr om ranu ak'toran, no pirdajan-ki. Pirdi äi kuvid, hänen kuvad oleliba Piteriš-ki.
Mozambik
Istorii
Vl 1975 kezakun 25. päiväl Mozambik sai ripmatomut Portugalijaspäi.
Stallone Sil'vestr
Biografii
Sil'vestr oli nainu severz' kerdoid. Vspäi 1998 om nainu, Džennifer Flavin om hänen ak. Vl 1976 Sil'vestr tegihe tataks, Seidž-poig om sündnu (koli vl 2012). Vl 1979 Serdžo-poig om sündnu. Vl 1996 Sofia-tütär om sündnu. Vl 1998 Sistin-tütär om sündnu. Vl 2002 Skarlett-tütär om sündnu. Frenk-vell' om Sil'vestral, vell' om pajatai da akt'or.
Mozambik
Istorii
Valdkundan ezmäižed Konstitucijad (Constituição) oliba olmas vozišpäi 1975 i 1990. Jäl'gmäine koumanz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 2004 21. päiväl tal'vkud, se om väges vn 2007 i 2018 vajehtusidenke.
Geografijan andmused
Mozambikan pohjoižes om madalid mägid da mägitazangištod, i sodunu tazangišt levineb man suves. Kaikiš korktemb čokkoim om Bing-mägi, 2436 m meren pindan päl. Znamasižed joged oma Zambezi- da Limpopo-jogiden alajoksmused, ned langetas Indižhe valdmerhe Mozambikan territorijas.
Tobmuz
Üks'kodine parlament om Tazovaldkundan Suim (Assembleia da República). Se mülütab 250 deputatad-ühtnijad. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.
Mozambikan järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2019 redukun 15. päiväl, valitihe prezidentad i parlamentoiden ühtnijoid. Filipe Njusi sai vägestust (73,46%; vl 2014 — 57,03%) da radab prezidentan kahtenden strokun vs 2015 vilukun 15. päiväspäi. Karluš Agostinjo du Rosariu om päministran radnikusel vs 2015 vilukun 17. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Mozambikan administrativiž-territorialine jagand.
Administrativiž-territorialižikš Mozambik jagase 11 agjaks (provincijaks), alajagadas niid 128 ümbrikoks (distrito). Ümbrikod alajagasoiš postoikš, niid om 405 kaiked valdkundadme.
Eläjad
Mozambikas elädas mozambikalaižed, heišpäi 99,66% oma afrikaiženke augotižlibundanke. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 24 692 144 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad: makua — 50%, tsonga — 25%, malavi — 13%, šona — 6%, jao — 3%, toižed rahvahad — 3%.
Kodikel' (2017): makuan kel' — 26,1%, portugalijan kel' — 16,6%, tsongan kel' — 8,6%, njandža — 8,1%, sena — 7,1%, lomve — 7,1%, čuvabu — 4,7%, šonan kelen ndau-pagin — 3,8%, tsva — 3,8%, toižed Mozambikan keled — 11,8%, toižed keled — 0,5%, märhapanendata — 1,8%. Valdkundan ristitišton pol' mahtab pagišta portugalijan kelel.
Uskondan mödhe (2017): protestantad — 32,6%, riman katolikad — 27,2%, islamanuskojad — 18,9%, toižed uskojad — 4,8%, religijatomad — 13,9%, märhapanendata — 2,6%.
Toižed järedad lidnad (enamba 200 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Matol, Nampul, Beir, Šimojo, Nakal, Kelimane. Lidnalaižiden pala om 37,1% (2020).
Rahvahanižanduz
Mozambikan päeksport om alüminii da sen ühthesuladused (30%), maižandusen produktad (12%: tabak, sahar, pähkmed, puvill, fruktad), elektruz (9%); toine eksport — merenproduktad (2%), toižed metallad (2%), mašinad avtoteiden sauvondan täht.
Namibii
Istorii
Vn 1990 21. päiväl keväz'kud Namibii sai ripmatomut Suviafrikan Tazovaldkundaspäi.
Valdkundan Kostitucii om vahvištadud vn 1990 9. päiväl uhokud, se om väges möhembaižidenke vajehtusidenke vll 1998, 2010 i 2014.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Namibijan topografine kart. Namibii om mavaldkundröunoiš Angolan (röunan piduz — 1427 km) da Zambijanke (244 km) pohjoižes, Botsvananke päivnouzmas (1544 km), Suviafrikan Tazovaldkundanke suvipäivnouzmas da suves (1005 km). Zimbabven röunan čokkoimhesai (Zambijan da Botsvanan röunadme) om vaiše 200 metrad. Ühthine röunoiden piduz om 4220 km. Man päivlaskmaižed randad lainištab Atlantine valdmeri. Randanpird om 1572 kilometrad.
Namibijan man keskuses om mägitazangišt. Sen da valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Brandberg (Königštain)-mägi, 2606 m meren pindan päl. Namib-rahvahatoi ma levigandeb keskuzplaton päivlaskmha, Kalahari-rahvahatoi ma levineb keskuzplaton päivnouzmha. Znamasižed joged oma Ruskedpakuine- (SAT:an röun) da Okavango (agjahižes pohjoižpäivnouzmas). Voden tobjas palas äjid toižid jogid ei ole, vaiše ojandehed oma olmas, ozutesikš, järed Fiš River-jogi, kudambas vezivaradim om. Ned täuttas vihmoiden voz'aigan, se oleleb lujaks, no harvoin, sikš miše vilu Bengel'-merijoksmuz ei anda sadegile sättas.
Namibijan tobmas palas om räkän polhe da kuivan. Valdkundan pohjoižpäivnouzmas om savannan londuseline zon, i om džunglid läz man pohjošt röunad.
Londuseližed pävarad oma uran da diamantad; äi varoid jädas koskmatomil: vas'k, kuld, hobed, tin, hahktin, cink, vol'fram da londuseline gaz.
Tobmuz
thumb|right|250px|Namibijan ohjastusen keskuz — Tintenpalast [[Vindhukas.]] Namibii om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (President of the Republic of Namibia), rahvaz valičeb händast. Hän-žo om ohjastusen pämez, Namibijan konstitucijan mödhe. Prezidentan valdatusiden strok om viž vot, hänel oiktuz om valičemhas tošti. Prezident paneb päminisrad (angl. Prime Minister) radnikusele.
Parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Nacionaline Nevondkund (National Council). Se mülütab 42 ühtnijad, valitas heid agjoiden suimil kudeks vodeks, koume ezitajad agjaspäi. Alakodi om Nacionaline Suim (National Assembly), 104 deputatad mülüdas sihe. Kaik rahvaz valičeb 96 heišpäi videks vodeks, i 8 — prezident paneb radnikusele.
Parlamentan alakodin ühtnijoiden i prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2019 27. päiväl kül'mkud. Hage Geingob sai vägestust kahtenden kerdan (56,3%; vl 2014 oli 86,73%). Hän om Namibijan 3. prezident i tuli radho vn 2015 21. päiväl keväz'kud, ende radoi valdkundan päministran (1990−2002 i 2012−2015). Saara Kuugongel'va radab päministran vs 2015 keväz'kun 21. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Namibijan administrativiž-territorialine jagand.
Administrativiž-territorialižikš Namibii jagase 14 agjaks (region). Agjad alajagasoiš 107 valičemižümbrikoks (constituencies).
Eläjad
Uskondan mödhe (2018): hristanuskojad — 80..90% (enamba 50% oma lüteranad), rahvahaližed uskondad — 10..20%.
Toižed järedad lidnad (enamba 30 tuh. ristituid vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Rundu, Uolfiš Bei, Svakopmund, Ošakati. Kaik om läz 40 lidnad (eländpunktad lidnannevondkundanke).
Ižanduz
Namibijan päeksport om metallad (50%: radioaktivižed metallad 16%, cink da sen ühthesuladused 14%, uran da torii 13%, vas'k da sen ühthesuladused 7%), kala (17%), diamantad (14%); toine eksport — vinmarj da izüm (3%), lehmänliha (3%), olud.
Litkarino
Litkarino (Лытка́рино) om Venäman lidn da lidnümbrik Moskvan agjan keskuzpalan suvipäivnouzmas. Se om Moskvan suvipäivnouzmaine ezilidn.
Istorii
Žilo alištui Moskvan Kremlin Čudon jumalankodin (eile kaičenus) tobmudele 15.-17. voz'sadoil. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan jumalankodin vn 1429 kirjeižes kuti Litkorino-žilo. Saihe vauktad kivid žilonno. Vspäi 1939 oli lidnanvuiččen žilon statusanke. Ühtištuihe lähižidenke žiloidenke da külidenke aigan mändes. Vl 1957 lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad.
Litkarino šingotase aviasauvomižen tegimil, ladimensauvomižen tedoinstitutal (atomreaktorad), sauvondmaterialiden pästandal, optižen stöklan tegimel (kvarcletken sijaližel torhudel) i sömkombinatal. «Avantaž»-datakeskuz radab lidnas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Moskv-jogen hural randal, vedase 10 km pidust' sidä, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 6 km lodeheze. Toižed lähembaižed lidnad oma Kotel'niki i Lüberci (raudtestancii) 5 km pohjoižhe, Žukovskii 12 km päivnouzmha, Vidnoje 14 km suvipäivlaskmha, Dzeržinskii 1 km lodeheze.
Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 6 366 eläjad, vl 1959 lidnan — 25 145 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 55 237 ristutud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', uz' järed pertišt projektiruiše. Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma olmas lidnas, sidä kesken üks' pühäpert' om vanhuskolaižiden.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,2%, ukrainalaižed — 1,4%, toižed rahvahad — 5,4%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Litkarinon tehmištoliž-gumanitarine kolledž (Dubnan universitetan filial).