cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tartu
Transport
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Voib sadas jonusel Tallidnhasai i Valghasai.
Tartun civiline lendimport (TAY / EETU, 26 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase kümnes kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Hel'sinkinnoks.
Irdkosketused
Kategorii:Estinman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Inkeriläižed
thumb|right|250px|Nacionaline inkeriläižiden flag. Inkeriläižed vai Ingrijalaižed (inkerinsuomalaižed, ingermanlandijalaižed, Ingermanlandijan suomalaižed, ingermanlandcad) oma subetnine suomalaižiden grupp, kudamb eläb istoriž-geografižen Ingermanlandii-agjan territorijal. Ingermanlandijalaižiden kel' pidab suomen kelen päivnouzmpol'žid paginoid. Uskondan mödhe tradicižikš pidadas lüteraništ jumalankodikundad, no heiden pala pidab ortodoksišt histanuskondad.
Istorii
Ingermanlandijalaine subetnos formiruihe sen tagut, miše Ročinman administracii sirdi evremeisoiden Karjalan kaglhaspäi da savakotoiden Suomenman päivnouzmpol'žes Savo-provincijaspäi paloid Stolbovon kožundan mödhe sadud uzile ižoralaižile maile. Ižoran man finnizacii oli kebn demografižiden kadoiden Smutan pordon aigan tagut.
Jäl'ges 1675. vot pohjoine da keskmäine Ingermanlandii linneb lüteranižeks da suomenkeližeks. Sen tagut miše Ročinman tobmused lüteranizuihe sijaližid ortodoksižid rahvahid (venälaižid, ižoralaižid, vodilaižid, karjalaižid) heiden tahtod vaste, rahvahan suremb pala joksi Ingermanlandijaspäi. Heiden sijale sirdud evremeisad da savakotad formiruihe uziš maiš ičevuiččen subetnižen kul'turan.
Päivlaskmpol'žes Ingermanlandijas ortodoksine uskond kaičihe paremba. Rahvaz 1656. vodel oli suomalaižen 41 procental, a 1695. vodel — läz 75 procentad.
thumb|right|250px|Ingermanlandijan etnografine kart. 1849. voz'.
Territorii linneb venälaižen udes jäl'ghe Piterin alusen jo. No eskai ühesandentoštkümnenden voz'sadan augun Piterin ümbrišt oli praktižikš kogonaz suomenkeližen. Kahtendenkümnenden voz'sadan augule oliba kaks' surt rajonad suomalaižen rahvahan korktanke palanke: Karjalan kaglhan ingermanlandine pala (Piterin da Šlissel'burgan makundoiden pohjoine pala) da rajon pidust' linijad Petergof — Rusked Külä — Gatčin (Rusttan Külän makundan päivlaskmpol'ne pala da Petergofan makundan päivnouzmpol'ne pala).
Oli-ki olmas penembiden rajoniden rivi, kus ingermanlandijalaine ristitišt oli absolütižes enambuses (Kurgalin pol'sar', Koltušin ülüz).
Toižiš Ingrijan paloiš ingermanlandijalaižed eliba venälaižidenke da erasiš tahoiš (Ižoran ülüz) estilaižidenke ühtes.
Edel 20. voz'sadad ingermanlandijansuomalaižil oliba olmas kaks' etništ pägruppad: evremeisad (äyrämöiset) da savakotad (suom.: savakot). P. I. Köppenan andmusidme (hän tedoiži ingermanlandijalaižiden elänzoitusen geografijad 19. voz'sadan lopus), evremeisad elänzoitiba Karjalan kaglast (päiči suvipalas lähen Piterid da Vaugedsarin rajonas) jumalankoditulendoiš Tuutari, Türö, Hietamäki, Kaprio, Soikkola, Liissilä, paloin Serepetta, Koprina da Skuoritsa. Toižiš Ingrijan tulendoiš (Valkeasaari, Rääpüvä, Keltto Nevan pohjoižel, Kolpinon ümbrišt, Nazijan da Mgan rajonad, Ižoran ülüz) eliba savakotad. Eriližen gruppan oliba Alalugan suomalaižed-lüteranad (Kurgalin pol'sar', Födorovk, Kallivere küläd). Lugudme savakotoid oli enamba: Köppenan andmusidme, 72 354 ingermanlandijalaižišpäi oli 29 375 evremeisad da 42 979 savakotad. 20. voz'sadan zavodindal evremeisoiden da savakotoiden erinendad hajeziba da gruppine ičeel'genduz ingermanlandijalaižil oli kadotanu.
19. voz'sadan zavodindal formiruihe völ üks' ingermanlandijalaižen territorialine grupp — sibirin ingermanlandijalaižed.
Vodel 1804 Ungern fon Šternberg-baronan ingermanlandijalaižed maorjad (26 kanzad: 77 mest da 73 našt) Luganjogen alajoksmusen ižoran da ingermanlandijan külišpäi (Il'kino, Pen' Arsii, Sur' Arsii, Volkovo, Mertvicad, Födorovk, Variv), kudambad oliba oigetud Sibirihe alištomatomudespäi, paniba alust Tobol'skan gubernijan Tükalinskan makundan Rižkovo-küläle (Čuhonskaja-külä, Čuhnan kolonii), kudamb hilläšti linni vedandkeskuseks kaikile oigetud lüteranile: ingermanlandijalaižile, suomalaižile, estilaižile da latvijalaižile.
Homaičendad
Kategorii:Rahvahad kirjamišton mödhe Kategorii:Karjalan kaglaz
Buranovon baboid
thumb|right|250px|Buranovon baboid vl 2011 «Buranovon baboid / Buranovskije Babuški» («Бурановские бабушки», «Брангуртысь песянайёс», Buranovskiye Babushki) om Venäman muzikaline folkgrupp, kudamb om ezitanu Venämad 2012. voden Evrovizii-konkursal. Konkursal grupp pajati «Party for Everybody»-pajon, kudambanke oti kahtenden sijan.
Gruppan aluz om pandud enamba 40 vot tagaz Udmurtijan Buranovo-külähä. Vspäi 2014 grupp om udenke mülükundanke. Vanh mülükund (oli vspäi 2008) sädi ut gruppad i ezineb Baboid Buranovospäi-nimitusenke.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman muzikgruppad Kategorii:Udmurtijan Tazovaldkund Kategorii:Folkmuzikgruppad Kategorii:Muzikgruppad kirjamišton mödhe Kategorii:Muzikgruppad vl 2008 alusenpanendanke Kategorii:Evrovizijan ühtnijad
Vilüisk
Vilüisk (Вилюйск, Бүлүү) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Vilüiskan ulusan (rajonan) administrativine keskuz.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1634 jeniseilaižil kozakoil kuti Olensk keradamha valdkundmaksad da elänzoitmaha tahod. Vl 1783 se sai lidnan statusad, no vl 1805 lidn oli muretud. Udessündutihe sidä, i vl 1822 anttihe lidnan statusad tošti udenke Vilüisk-nimenke jogen mödhe.
Vilüisk šingotase sauvondedheotandoil, betontegimel, raudbetontegesiden i arbolitan pästandal.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Vilüi-jogen oiktal randal (Бүлүү, Lenan hura ližajogi), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Jakutskhasai om 450 km suvipäivnouzmha orhal vai 550 km avtotedme. Lähembaine lidn om Nürb 170 km päivlaskmha orhal vai 214 km avtol.
Sosnovk-žilo (304 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Vilüiskan ližaks. Lidnankundan pind — 150 km².
Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 234 ristitud, ulusan nell' ühesandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2017 kaik 11 279 ristitud elihe lidnankundas, ulusan nell' ühesandest.
Vilüiskan tehnikum i Vilüiskan pedagogine kolledž oma professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Saha Tazovaldkundan lidnad *
La Šaplod
La Šaplod (La Chapelaude, oks.: La Chapela Auda) om pen' lidn da kund (kommun) Francijan keskuzpalas, Overn' — Ron — Al'pad-regionan lodehes.
Vinan tehmižen Monlüson-regionan pala. Sijadase 197..380 m ü.m.t. korktusil.
Homaičendad
Kategorii:Francijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Overn' — Ron — Al'pad
Päč
thumb|right|250px|Päč thumb|right|250px|Tehnine päč laboratorijas Päč om ladeh erazvuiččiden sauvusiden lämbitusen täht (pert', kül'bet' i tž.) vai tehnologižen processan täht, kus pidab korktad temperaturad (leibän paštand, keramikan poltand, metalloiden termižümbriradmine, laboratorižed tedoidused).
Päčiden toižendad
Päč konstrukcijan toižendoiden mödhe panese palamha koval (haugod, puhil', kivihil', turbaz), nozolal (kerosin, mazut, kivivoi i tž.) vai gazanvuiččel poltusel (tobjimalaz londuzgaz), vai elektrusel (elektropäč).
Kodiš kävutadud päčid koval poltusel jagase kahteks toižendaks: kanaližed päčid (gazoiden likundanke väges tehtud) da päčid gazoiden joudjan likundanke (kuupakakahad). Ezmäižikš mainitadud päčid erinedas vuivodan konfiguracijan mödhe: kanalidenke tehtud jäl'geti, sistem vastvalunke (suomen, Finnish counterflow system), kombiniruidud i tž.
Istorii
thumb|left|250px|Amuine Grekanman likui päč, 17nz' voz'sada edel meiden erad Kaikiš amuižembad päčid oliba löutud Keskmäižes Evropas, niiden igä om läz 29 tuhad vot edel meiden erad. Niikš oliba süvendused räkištamižele da kehundale jurtiden südäimes miše keitta mamontad. 20,000 vodessai edel meiden erad Ukrainas kävutihe süvendused palabiden hilidenke kattud tuhkal. Sömižed käroudihe lehtesil da panihe päle, sid' kattihe mahudel. Löutud Mežiričan lageriš kai-kuččes tehtud mamontanluišpäi pertiš om lezi, kudambad kävutihe lämbitusen da sömän keitmižen täht.
Päčid kävutihe Indižes alangištos sigä elänuzil kul'turoil, i mugažo Egiptas edel dinastijoid. Läz 3200 vot edel meiden erad kaikutte pert' löndsavičuišpäi oli päčinke žiloiš Indišt alangištodme. Päčid kävutihe sömäd keitmaha da savičud tehmaha. Läz 5000−4000 edel meiden erad civilizacijad edel dinastijoid Egiptas kävutihe poltandpäčid da päčid kuivandan täht paštatest tehmas.
Kulinarijan tedoidajad meletaba, miše arni grekalaižed kändiba leibän paštand čomamahtoks. Päčid, miččihe leib sijadase paštmaha päčiocan polespäi, oliba ratud amuižes Grekanmas. Grekalaižed sädiba äi tahthan toižendoid, nižunikoiden formid da leibän serviruindmahtoid erazvuiččel sömäl. Leibänpaštandan maht šingotihe da tehtihe professijaks, leibän torguind-ki, sikš miše leib pašttihe ei kodiš, a opetud radnikoil mömha. Se sömtegimišton sugu om üks' vanhembaižišpäi.
Nagriž
Nagriž (Brassica rapa) om üks'vozne vai kaks'vozne heinäsine kazmuz, Kapust-heimon Kapustižed- (Brassicaceae), vai Ristänikoižed-sugukundan (Cruciferae) erik. Lugetas läz kümnikad alaerikoid.
Päč
Veroline päč
Päč panese palamha torveta (must päč) vai torvenke (vauged päč).
Nagriž
Kazvatand
Jur' kazvab sanktaks, südäin oleleb pakuine vai vauged. Jur'lehtesed oma järedad. Änikoičii seikh kazvab kahtel vodel vai sil-žo vodel ku ištutihe värin, seikh om korged i om äi lehtesid. Jagadas aigaližhe i möhäižhe, möhembaine kožub varha tal'veks. Voib kazvatada aigaližen nagrhen kaks' satust vodes.
Päč
Veroline päč
Nevest, prostides kodinke, tuli da kosketi päč, pakiči sil armastust. Konz' nevest oli tulnu ženihan uden pertin südäimehe, hän ezmäižikš tuli päčele da pakiči sil laskendad ičeze elämha.
Nagriž
Kazvatand
Nagrhen sötmižsortad nimitasoiš turnepsaks.
Irdkosketused
Kategorii:Kapustižed Kategorii:Maižanduzkul'turad kirjamišton mödhe Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Jur'plodud Kategorii:Maplodud
Päč
Veroližen päčin palad
thumb|right|250px|Päčez. Päčinsu om kattud saubal umbhe.
Ku pertiš om karzin, se päč om seibhiš. Läz päčid om karzinlaud (karzinlava).
Irdkosketused
Kategorii:Tehnologii
Lensk
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1663 kuti Muhtukujevskai-külä evenkalaižiden Muhtui-eländsijas. Se šingotaškanzihe bazaks da jogiportaks vspäi 1956 sauvomha Mirnii-lidnad. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1963 udenke nügüdläiženke nimenke. Vn 2001 kevädel luja sur'vezi tegihe lidnas, pani mantazole lähižid žiloid.
Lensk šingotase transportan edheotandoil (londuseližen gazan i kivivoin veimed lidnanno, jogiport), mecanümbriradajil edheotandoil, sauvondsarakol (sauvondmaterialiden kombinat, järedpaneliden tegim) i sömtegimištol.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Lenanjogen hural randal, 242 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Jakutskhasai om 800 km päivnouzmha orhal vai 1050 km avtotedme. Lähembaine lidn om Mirnii 209 km pohjoižhe orhal vai 234 km avtol.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −5,4 C°, heinkun +17,7 C°, vilukun — −29 C°. Ekstremumad oma −56,1 C° i +39 C°. Paneb sadegid 227 mm vodes, enamba redukus-uhokus (23..27 mm kus), toižiš kuiš 12..19 mm kus.
Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 24 966 ristitud, rajonan koume videndest. Kaikiš suremb ristitišt oli 30 900 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Innokentijan Moskvalaižen jumalanpert' om saudud vl 2001, Jurgii-vägestusenkandajan časoun' om letud vl 2014.
Lenskan tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Saha Tazovaldkundan lidnad *
Soči
1. Keskuzrajon (alajagase 12 lidnanlaptha)
2. Hostan rajon
3. Lazarevskojen rajon
4. Adleran rajon .]] Soči (Сочи [ˈsotɕɪ], Սոչի Soči, Шәача) om Venälaižen Federacijan kaikiš järedamb kurortlidn. Se om Krasnodaran randan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe. Sijadase Päivnouzmpol'žen Kavkazan Mustanmeren randištol. Om kaks' meriportad.
Vl 2014 Soči vastsi Tal'veližid Olimpižid vändoid.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1838. Se sai lidnan statusad vl 1917.
Geografijan andmused
Lidn om pit'k da kaid formal, vedase pidust' randištod tobjimalaz, 0..1800 m korktusil, 65 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om kahtendeks pitte lidnaks mail'mas Mehikon jäl'ghe, piduz — 105 km orhal vai 140 km avtotedme.
Sočin lidnümbrik jagase 4 administrativižhe rajonha. Kaik 80 eländpunktad mülüdas lidnümbrikho Sočin ližaks: lidnanvuitte Rusked Pallišt-žilo, 71 küläd, 1 žilo i 7 aulad. Lidnümbrikon pind — 3502 km².
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 343 334 ristitud, lidnümbrikon — 420 589 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2018 lidnümbrikon (Sur' Soči) eläjiden lugu oli 507 365 ristitud.
Rahvahad (enamba 0,4%, lidnümbrik vl 2010): venälaižed — 67,1%, armenijalaižed — 19,3%, ukrainalaižed — 2,2%, gruzijalaižed — 1,9%, adiglaižed — 1,1%, grekalaižed — 0,8%, totarlaižed — 0,5%, vaugedvenälaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 2,6%, rahvahuden ozutandata — 4,1%.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Krasnodaran randan lidnad Kategorii:Krasnodaran randan lidnümbrikod
Bankok
Bankok (กรุงเทพมหานคร Krung Thep Maha Nakhon — lühetud nimituz, oficialine täuz' nimi kogoneb 20 sanaspäi) om Tailandan pälidn da kaikiš suremb lidn.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 15. voz'sadal. Vn 1782 21. päiväl sulakud Rama Ezmäine-kunigaz sirdi valdkundan pälidnad sihe.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Tailandan keskpalas, Keskuztazangištol, Čauphrai-jogen oiktal randal sen lanktendan sijanno Siaman lahthe, 1,5 metrad korktusel valdmeren pindan päl. Läksijad jogespäi äiluguižed kanalad läbitadas lidnan territorijad verkoks. Jogi vedab sadegmaid i sen del't sirdab merhe pol'metran polhe vodes.
Klimat om subekvatorialine mussonine. Päivän lämuz om +26..+29 C° vodes läbi. Paneb 1648 mm sadegid vodes, kuivsezon oleskeleb tal'vkus-uhokus (6..20 mm kus).
Bankok jagase 50 ümbrikoks (เขท khet), ned alajagasoiš 154 administrativižeks lidnanlaptaks (แขวง khveng).
Tobmuz
Kaik rahvaz valičeb lidnan pämehen (gubernatoran). Hänen valdatusiden strok om nell' vot, kahtenden strokun om voimuz. Jäl'gmäine valitud Sukhumbhand Paribatra-gubernator om oigetud erindha sodahuntal vn 2016 redukus.
Eläjad da ižanduz
Ižandusen päsarakod oma elektronikan paloiden tehmine, avtoiden pästand, laivansauvomine, sauvond, kivivoin ümbriradmine, turizm. Om kaks' lendimportad — südäimižiden reisiden täht (Don Miang) da rahvahidenkeskeine — Suvarnabhum (BKK).
Sebruzlidnad
Kaik kaks'kümne koume sebruzlidnad da lidnad-partnörad om Bankokal (2013).
Colchicum autumnale
Colchicum autumnale om kazmusiden erik, mülüb Colchicaceae-sugukundha.
Kazvab läz kaiked Evropadme päiči Skandinavijas i pohjoižes Venämas. Se om äivozne heinäsine änikoičii morii kazmuz.
Kazvatadas änikoihe näht i samha zell'torhut.
Homaičendad
Kategorii:Colchicaceae Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Kazmused vepsän nimeta Kategorii:Zell'kazmused Kategorii:Dekorativižed kazmused
Jordanijan administrativiž-territorialine jagand
thumb|right|300px|Jordanijan agjoiden kart. Administrativiž-territorialižikš jagadas Jordanijad 12 agjaha (muhafaz:ha, edel 1994 vot oli 8). Agjad alajagasoiš 52 ümbrikho (liva:ha, pälidnad — nahia), ned — alaümbrikoihe (kuda:ha).
Jordanijan kunigaz paneb agjoiden pämehid (gubernatorid) radsijha. Agjoiden pämehed alištudas südäiazjoiden ministrusele.
Ühtenzoittas agjoid koumhe regionha:
Homaičendad
A Kategorii:Administrativine jagand valdkundoiden mödhe
Party for Everybody
«Party for Everybody» (Ehtpraznik kaikiden täht) om muzikaližen «Buranovon baboid»-kollektivan pajo folkmuzikan žanras.
Pajon tekst om udmurtan i anglijan kelil. Pajo oli satusekaz lujas Evrovizii-2012-konkursal Bakus da oti kahtenden sijan. Vl 2012 ühtennimine pajonke maksisingl om pästtud vinildiskal.
Pajon tekst
Ӝӧккышет тӧдьы вӧлдӥсько, пиосме возьмасько.
Котэм нянь буй-буй будэ, сюлэмы керектэ.
Party for everybody! Dance!
Come on and dance!
Come on and… Boom! Boom!
Корка тыр ик нылпиосы, бертӥзы, мусоосы.
Вож дэремме дӥсяло но горд кышетме мон кертто.
Вож дэремме дӥсяло но эктыны пото.
Кырӟалом жон-жон-жон, мӧзмон мед кошкоз али,
Кырӟалом жон-жон-жон ваньмы ӵошен!
Come on and …
Коӵыше но шумпотэ но, пуные но шумпотэ.
Мылы-кыды капчия но шумпотонэн пачылме.
…
Come on and … Party for everybody! Dance!
Come on and… Boom! Boom! Boom! Boom! Dance!
Pajon sanoiden znamoičend
Kollektivan ühtnijoiden mödhe, pajo «om siš, miše panim päč lämhä, sädaškanzim taigin, ladim vauktad pühkint da varastam ičeze lapsid kodihe. Da pagižem, miše meiden lapsed tuliba ajaden kodihe, ka linnem iloiteldas da kargaita».
Ola
thumb|left|200px|Polikristalližen olan palaine, irguz 99,9%
Ola (Si — silicium latinan kelel) om 14nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan päalagruppas), tabluden koumandes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand
Ola om lujas levitadud londuses, om kahtenz' Man koren element hapanikan jäl'ghe (SiO2 — 12%). Olakahad pämineralad — lete, olakivi, kvarc, pöudšpat. Voib löuta londuses ičesündujad olad lujas harvoin.
Vl 1808 francijalaižed himikad Žozef Lui Gei-Lüssak i Lui Žak Tenar saiba irgäd olad. Nimitihe latinižen silex-sanan mödhe «olakivi».
Fizižed ičendad
Puhtaz amorfine ola om bur tuhk. Ola om räbed, plastižuz ližadub vaiše ülemba 800 C°. Aktivitoi himižešti normaližiš arvoimižiš, sen palaižed oma kattud hapandusen kerthel. Olan palaižed i olakivi oma kovad, künzäidused jädas stöklal.
Atommass — 28,0855. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,33 g/sm³. Suladandlämuz — 1687 K (1414 C°). Kehundlämuz — 3538 K (3265 C°).
Londuseližed koume izotopad oma stabiližed: 28Si (92,23%), 29Si (4,67%) i 30Si (3,10%). Kaik 20 ratud radioaktivišt izotopad om sätud 22..27 i 31..44 atommassanke, niiden keskes 14 elädas sekundad lühüdamb. Ei ole izomärid.
Kävutand
Nügüd'aigaine elektronik om saudud olal — mikroshemad, batarejad päiväiženergijal. Ližatas raudan metallurgijas paremboičemha ühtnendoid. Kävutadas leted tehmaha keramikad (savič, porcellan), cementad i ten alust. Kvarclete om torhudeks stökoltegimen i optižen edheotandan täht. Om olmas äi olan ühtnendoid, ottas kävutamižhe silikatoid levedali. Tarbhaine biologine rol' om olal, tähkheinäd i kortehein kogotas olad enamba. Pidab kaitas olan pölüspäi, se ärdutab hengaiduzteid.
Kiviaigan kävutihe olakivid avaros noliden lopusikš, tehmaha azegid da veičid. Ottas kaks' kived vai piritanke iškemha lämoin kibinoid viritimiš i tuikutimiš. Olakivi om hüvä čomitandmaterial, om erazvuiččen mujun mineraloiš.
Irdkosketused
Kategorii:Himižed elementad kirjamišton mödhe
Doddiella maindroni
Doddiella maindroni om gavedin erik Scelionidad-sugukundaspäi (Scelionidae). Francine Žan Risbek-zoolog (1895−1964) avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1955.
Gaved' om Kanadan endemik.
Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Homaičendad
Kategorii:Scelionidad Kategorii:Živatad kirjamišton mödhe Kategorii:Gavedid Kategorii:Živatad vepsän nimeta
Novosibirsk
thumb|left|200px|Novosibirsk da sen ezilidnad vl 2010 (nägu kaimdajaspäi) Novosibirsk (Новосибирск, suline lühenduz Новосиб / Novosib) om Venäman millionerlidn, lidnümbrik da koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, sijadase Sibirin suvipäivlaskmas. Om Novosibirskan agjan i sen Novosibirskan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, mugažo Sibirin federaližen ümbrikon pälidn.
Istorii
thumb|left|200px|Lidnan rajonad: {{legend|silver|Dzeržinskijan rajon}} {{legend|orange|Raudteiden rajon}} {{legend|fuchsia|El'covkantagaine rajon}} {{legend|purple|Kalininan rajon}} {{legend|yellow|Kirovan rajon}} {{legend|grey|Leninan rajon}} {{legend|lime|Oktäbrin rajon}} {{legend|green|Pervomain rajon}} {{legend|aqua|Nevondkundaline rajon}} {{legend|red|Keskuzrajon}} Eländpunktan aluz om pandud vn 1893 30. päiväl sulakud Aleksandrovskii-žiloks sauvomha da holitamha Transsibad. Vll 1895−1903 udesnimitihe Novonikolajevskijaks. Se sai lidnan statusad vn 1903 28. päiväl tal'vkud i edel 1926 vot lidnan nimi oli Novonikolajevsk (Ново-Николаевск).
Novosibirsk šingotase importtavaroiden möndal tukuil (logistine keskuz 20 km²), raudan metallurgijal, metallan ümbriradmižel, mašiništonsauvomižen tegimil, sauvondmaterialiden pästandal (stökol) i sömtegimištol, mugažo järedaks tedokeskuseks.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Ob'-jogen molembil randoil, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Hura randpol' om tazo, oiged om vanoikaz, Novosibirskan vezivaradim sijadase ülezjogen. Matkad Moskvhasai om 3000 km päivlaskmha orhal. Lähembaižed lidnad mülüdas Novosibirskan aglomeracijha (2,1 mln rist. vl 2018), ned oma Berdsk i Iskitim suvhe, Ob' päivlaskmha. Voib olda penid 2..3-ballaižid manrehkaidusid (12-ballaižen Rihteran pordhišton mödhe).
Eläjad da transport
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 473 754 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 1 625 631 eläjad vl 2020.
Avtobusad, trolleibusad, tramvaid, ezilidnelektrojonused da taksid oma kundaližeks transportaks. Vspäi 1986 metro radab lidnas (kaik om kaks' jonod, 13 stancijad da 15,9 km raudted vl 2018). Koume avtotesildad da kaks' raudtesildad om saudud Obiš päliči. Jogiport om olmas lidnas. Rahvahidenkeskeine civiline Tolmačovo-lendimport (OVB/ТЛЧ) sijadase 17 km päivlaskmha lidnan keskusespäi Ob'-lidnan röunal, tehtas reisid Evropan, Päivnouzmaižen Azijan (jügureisid tobjimalaz) i Keskuzazijan maihe, mugažo Venämadme i čarterrreisid Tailandha.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe * * Kategorii:Novosibirskan agjan lidnümbrikod *
Nerüngri
thumb|left|250px|Ugol'nai-raudtestancii i industrialine park vl 2017 Nerüngri (Не́рюнгри, Нүөрүҥгүрү, evenkan Нерунӈа-nimitusespäi «harjuzjogi») om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan suves. Se om kahtenz' surtte lidn tazovaldkundas, Nerüngrin rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1952 kangazpertil ühtennimižen jogen randal tedištamha kivihilen löudmižsijid. Vl 1975 formiruihe Suvijakutijan territoriališt tegimištkompleksad, Nerüngri-žilo sai lidnan statusad i zavodihe sauda Baikalan-Amuran raudted. Saudihe raudtestancijad vl 1984.
Geografijan andmused
Lidn sijadase taigan rajonas, Čul'man-jogen oiktal randal (Lenan bassein), Stanovoi-mägisel'gan pohjoižen ezimägišton pautkil, 800..850 m korktusil valdmeren pindan päl. Matkad Jakutskhasai 820 km pohjoižhe «Len»-avtotedme, raudtel Alabestäh-stancijhasai vastrandal Jakutskha kacten om 799 km. Lähembaine lidn om Tind (Amuran agj) 168 km suvhe orhal, 210 km avtol vai raudtedme.
Klimat om kontinentaline, tal'v oleleb sorav da kuiv. Voden keskmäine lämuz om −6,9 C°, kezakun-elokun +13..+16 C°, tal'vkun-uhokun −25..−30 C°. Ekstremumad oma −61 C° i +34 C°. Paneb sadegid 583 mm vodes, enamba kezakus-sügüz'kus (79..108 mm kus), vähemba tal'vkus-keväz'kus (12..16 mm kus).
Nerüngri om lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Eläjad
Rahvahad (enamba 0,2 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 79,7 %, ukrainalaižed — 6,3 %, jakutalaižed — 2,5 %, totarlaižed — 2,0 %, burätalaižed — 1,9 %, evenkalaižed — 1,4 %, uzbekalaižed — 0,4 %, kirgizlaižed — 0,3 %, evenalaižed (ende lamutalaižed) — 0,2 %, armenijalaižed — 0,2 %, toižed rahvahad — 5,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpert' (om saudud vll 1992−1993) i Raštvoiden časoun' (letihe vll 2007−2009). Islaman pämečetin sauvomine tuleb lophu (2022).
Suvijakutijan tehnologine kolledž i Pohjoižpäivnouzmaižen federaližen universitetan (Jakutsk) filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš. «Sibgiprošaht»-tedoinstitutan (Novosibirsk) filial sijadase täs.
Edeline lidnan pämez' (Administracijan pämez') om Leonid Oleinik (2012 — sügüz'ku 2022). Lidnan Deputatoiden Nevondkundan ezimez' om Julija Gnilickaja vn 2022 redukuspäi.
Galerei
thumb|center|1000px| Lidnan öline ühthine nägu (2013)
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Saha Tazovaldkundan lidnad *
Paundstak
thumb|left|250px|«Sent Vinvalo»-jumalanpert' vl 2008 Paundstak (Poundstock, korn.: Tregorlann) om külä da civiline tulend Suren Britanijan suvipäivlaskmas, Anglijan Kornuoll-grafkundas.
Istorii
Paundstak-usadib mainitase aigkirjas vl 1086.
Nened aluzkundad oma Paundstakas: kinoteatr, jumalanpert', kafe.
Geografijan andmused
Külä sijadase grafkundan pohjoižpäivnouzmas, ühtes mijläs Atlantižen valdmeren randaspäi.
Vn 2001 Suren Britanijan rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 805 ristitud.
Homaičendad
Kategorii:Suren Britanijan küläd Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Kornuoll
Samodižed keled
thumb|right|300px|Samodižiden rahvahiden i niiden keliden nügüd'aigaižen levigandusen kart (2020) Samodižed keled om heimkeliden grupp, kudambad mülütadas ühthižhe uraližhe kel'kundha suomalaiž-ugrilaižidenke kelidenke.
Nenil kelil pagištas vaiše Venämas: Nencan ümbrikos, Jamalan Nenciden ümbrikos, Krasnojarskan randas, Tomskan agjas, Komi Tazovaldkundas da Murmanskan agjas.
Himižiden elementoiden periodine tablut
thumb|right|250px|Dmitrii Mendelejev Himižiden elementoiden periodine tablut vai Mendelejevan tablut om himižiden elementoiden klassifikacii. Se paneb märha elementan himižiden ičendoiden da atoman südäitukun täutken rippund. Tablut om periodižen käskusen grafine kuvand.
Tabluden ezmäižen variantan tegii om Dmitrii Mendelejev-tedomez' vll 1869−1871.
! Kategorii:Himižed sistemad
Mirnii (Saha Tazovaldkund)
thumb|left|250px|Lidnan kart (2022) Mirnii (Мирный, Мииринэй / Мирнэй) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om tazovaldkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Mirnijan rajonan administrativine keskuz.
Istorii
Vl 1955 avaitihe «Mir»-kimberlitturut, sen samine vedihe vll 1957−2001 kar'jermahtusel. Panihe eländpunktan alust vl 1955 samha diamantoid, nimitihe löudmižsijan mödhe. Vl 1959 Mirnii sai lidnan statusad.
Lidn om Jakutijan koumen rajonan diamantoiden samižen keskuz, «Venäman diamantoiden pälidn». «ALROSA»-kompanijan päfater, sen energetikan tütärkompanijad, kaks' kaivust («Mir», «Internacional'nai») da küllästamižfabrik sijadasoiš täs. Toižed edheotandad oma leibtegim da maidtegim. Kivivoinümbriradai tegim om sauvomas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Ireläh-jogen oiktal randal (Иирэлээх, Vilüi-jogen bassein), 350 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, vezivaradim om ülezjogen. Matkad Jakutskhasai om 815 km päivnouzmha orhal vai 1270 km «Vilüi»-avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Nürb 237 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 387 km avtotedme i Lensk 209 km suvhe orhal vai 234 km avtol.
Klimat om ven kontinentaline subarktižen röunal. Voden keskmäine lämuz om −6,9 C°, kezakun-elokun +14..+17 C°, tal'vkun-uhokun −26..−30 C°. Ekstremumad oma −54 C° i +36 C°. Paneb sadegid 317 mm vodes, enamba kezakus-elokus (46..53 mm kus), vähemba tal'vkus-sulakus (9..15 mm kus).
Mirnii om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind — 7 177,97 km².
Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 37 188 ristitud, rajonan pol'. Kaikiš suremb ristitišt oli 39..40 tuhad eläjid vll 1992 i 2002−2005 (40 tuh. rist. vl 2003). Vl 2017 lidnan ristitišt oli 35 376 eläjad.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Stroican jumalanpert', ph. Ezikuctud Ondrii-apostolan mez'jumalankodi i kaks' časounäd oma olmas lidnas.
Mirnijan regionaline tehnine kolledž i üläopendusen viž filialad (Jakutsk, Tomsk, Novosibirsk) oma lidnan professionaližikš aluzkundoikš.
Lidnan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Klim Antonov (keväz'ku 2017 — sügüz'ku 2022). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Julija Mödova vn 2021 semendkuspäi.
Transport
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Lidn ühtenzoitase avtotel Lenskan jogiportanke. «Vilüi»-avtote Jakutskhasai om saudud, no asfal'tkrepindata tobjimalaz, nell' sildad oma pordaigaližed sil. Voib sadas tal'vteidme Irkutskan agjahasai.
Tatanmaine civiline Mirnii-lendimport (МИР / MJZ / UERR, 363 tuh. passažiroid vl 2019) sijadase ani päivnouzmha lidnfartališpäi, uz' lendahtamižsarg om sauvomas i linneb vaumitud vn 2023 lopus. Se om varalendimportaks rahvahidenkeskeižiden reisiden täht Pohjoižamerikaspäi Azijha. Tehtas reisid Moskvha i Sibirin lidnoihe (Irkutsk, Jakutsk, Habarovsk, Novosibirsk).
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Saha Tazovaldkundan lidnad *
Kukoi
thumb|right|250px|Kukoi käveleb [[kana|kanoiden keskes.]] thumb|right|250px|Savikukoihut — pismäine [[Lüksemburgaspäi]] Kukoi (Gallus gallus domesticus, erasti Gallus domesticus) om kodikoittud lind, kanan ižač.
Diminutivižed nimed: kukoihut, (lapseline) kukša.
Ümbrikirjutand
Kukoin päl čoma harj i lapkaižed oma, händan i kaglan höunhišt om rohl da kirjav paksus, kanan erineden, šporad oma käpšuil. Veduz om kilogrammhasai enamba mi kanal, sughu kacten varjiruiše 1,5..6−7 kg röunoiš (päiči liliputaižiš kanansuguiš). Höunhišton muju i harjan form oleldas erazvuiččed lujas i rippudas suguspäi. Harj abutab reguliruida hibjan lämut.
Kana om kaikiš enamba levitadud linduiden erik mail'mas 21. voz'sadal, i kukoid oma tarbhaižed heiden äikerdoičendan täht. Üks' kukoi kävutase 8..12 kanan täht kaks'..koume vot. Ku severz'-se kukoid om joukus, ka üks' heišpäi om dominirujaks kukoikš. Voib pidada kanoid kukoita ani, emäč voib toda plodutomid munid ristitule söndtavaraks kümnehe vodhesai.
Ozoitez
Küläs rahvast om, kukoid ei launugoi, i rahvaz ei libugoi (kaumišt).
Beliz (znamoičendad)
Beliz om toponim. Se voib znamoita:
SPQR
thumb|right|350px|Kirjutez [[Titan arkal]] S.P.Q.R. om «Senatus Populusque Romanus» («Senat i Riman rahvahanikad») latinan frazan abbreviatur (lühenduz). Kuvatihe sidä rimalaižiden legionoiden štandartoil, kävutadihe Riman tazovaldkundas i Riman imperijas.
Sur' Konstantin-imperator vajehti abbreviaturad hristanuskondan labarum-simvolaks vl 312.
Kategorii:Amuine Rim
Orav
Orav(ad) (Sciurus amuižgrekan kelen σκιά skia i οὐρά oura sanoišpäi «pilvez-händ») om mecživatoiden heim Nühtajad-heimkundaspäi.
Erikod
Voib löuta oravid Evropas, Azijas (ven vö), Pohjoiž- i Suviamerikas.
Tetas 30 erikod Sciurus-heimos:
Irdpol'ne nägu
Hibj i händ oma pit'kad, korvad oma pit'kähkod, karvan muju — muzabur vauktanke pökonke, karv voib olda mugažo hahk tal'vele vai kaiken.
Živat om mectusen objektaks karvha näht. Voib mända puitkele pagon aigan.
Söte
Oravad varatas pähkmid tal'veks, kaidas maha niid mugažo, se abutab puile äikerdoitas. Voib harjoitada oravad söteltas käzišpäi, no ei rekomendui necidä, mecživat voib satatada kät i voib läžuda mustmoral, ozutesikš. Södas kazmusiden paloid tobjimalaz (käbud, urbad, semned, plodud i vihoštez), senid, gavedid, munid (vilumaiš pähkmen sijas), eskai penid linduid, erasti penikaižid imetaiživatoid i löcuid.
Oravad kuludas hambhid puil, no ei voigoi erištada pun oksad elektroveimespäi, muga hö kuctas elektrusen keskustusid. Voib panda räzinlaudad vai küksta oravad kodiživatoiden (koir, kaži) tactud karval.
Homaičendad
Kategorii:Oravižed Kategorii:Živatad kirjamišton mödhe‎ Kategorii:Nühtajad Kategorii:Imetaiživatad
Krasnojarskan rand
Krasnojarskan rand (Красноярский край) om üks' Venälaižen Federacijan subjektoišpäi.
Se mülüb Sibirin federaližhe ümbrikho.
Randan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn om Krasnojarsk.
Keled
Valdkundkel' om üks'jäine — venäkel'. Toižil kelil ei ole nimittušt oficiališt statusad randan territorijal sen Päkäskusen mödhe (kirjutused 12 da 27). Pid'oiteldas Pohjoižman igähižid rahvahid da niiden kelid federaližil metprogramil.
Istorii
Krasnojarskan rand om olmas vs 1934 tal'vkun 7. päiväspäi. Edesižes administrativiž-territorialižed vajehtused oliba läz kaikuččel vodel randan tegimišton heredan šingotesen tagut. Vspäi 1991 Hakasii om olmas erižeks subjektaks. Vn 2007 1. päiväl vilukud Krasnojarskan rand, Taimiran (Dolganan Nenciden) avtonomine ümbrik i Evenkijan avtonomine ümbrik kätisoiš ühteks federacijan subjektaks.
Krasnojarskan randan Päkäskuz om vahvištadud vn 2008 5. päiväl kezakud Käskusenandajan Suiman ezitajil, allekirjutadud gubernatoral. Se tuli väghe kaikil paloil vspäi 2009 da om väges nügüd' erasidenke vajehtusidenke.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Krasnojarskan randan reljefan kart. Krasnojarskan rand sijadase Azijas, sen Keskmäižes da Päivnouzmaižes Sibiriš. Otab 13,86% Venäman territorijad.
Pind om 2 366 797 km². Mecad ottas territorijan seičeme kümnendest, 88% niišpäi oma kavag'mecad (lehtkuz', kuz', piht, järgeline pedai, sibirine kedr). Znamasižed joged oma Jenisei sen Angar-, Kivenalaine Tungusk- (Keskmäine Tungusk) da Alatungusk-ližajogidenke. Jogiden enambuz mülüb Jenisein basseinha. Mugažo järedad Hatang- da Päsin-joged lanktas Jävaldmerhe. Kaikiš suremb järv om Taimir, sen pind om 4560 km².
Kesksibirin mägitazangišt otab randan territorijan päivlaskmpol't da keskust. Kaikiš korktemb čokkoim om Päivnouzmaine Sajan-mägisisteman Križin-mägisel'gan Grandiozine-mägenpä (2891 m vai 2922 m) randan suvipäivnouzmas.
Klimat om terav kontinentaline. Om koume klimatvöd pohjoižespäi suvhe: arktine, subarktine da ven. Heinkun keskmäine lämuz om +10 C° pohjoižes da +20 C° suves, vilukun — −36 C° i −18 C°. Paneb sadegid 316 mm vodes, tobj pala paneb kezal, Sajanan ezimägištol — 600..1000 mm.
Londuseližed varad oma kivivoi, londuseline gaz, kivihil', metallad (63 elementad, sidä kesken nikel', platin, kuld, raudkivend, hahktin, boksitad, marganc, uran da kobal't), apatitad, grafit, islandine špat, sauvondmaterialad (letked, saved), mec, reskvezi, gidroenergii.
Tobmuz
thumb|right|250px|Krasnojarskan randan Käskusenandajan Suiman da Ohjastusen ištundsija [[Krasnojarskas.]] Randan pämez' nimitase gubernatoraks. Aleksandr Uss tegeb gubernatoran velgusidme vs 2017 sügüz'kun 29. päiväspäi, enzne randan parlamentan ezimez' (1998−2017), Venäman prezident pani händast radsijha ičeze käsköl. Kaik rahvaz änestab gubernatorad videks vodeks, enamba kaht strokud ei sa. Rahvahale sab kucta händast poiš radnikusespäi. Gubernator om randan Ohjastusen pämez' mugažo, märičeb sen strukturad, paneb Ohjastusen ezimest radnikusele. Gubernatoran administracii om hänele abhu.
Krasnojarskan randan parlament om Käskusenandai Suim. Kaik rahvaz valičeb sen 52 ezitajad videks vodeks. Dmitrii Sviridov radab Suiman ezimeheks vs 2017 redukun 19. päiväspäi.
Radonoigendai tobmuz om Krasnojarskan randan Ohjastuz. Viktor Tomenko radab ohjastusen ezimeheks vs 2011 tal'vkun 14. päiväspäi. Randan ministrused, radnikoičendad da agentused alištudas Ohjastusele.
Vn 2014 14. päiväl sügüz'kud edeline gubernator sai vägestust valičendoil ezmäižes turas (63,28%). Käskusenandajan Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 16. päiväl sügüz'kud (3. kucund).
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 2 828 187 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 3 164 219 eläjad vl 1992. Vl 2018 kaikutte seičemenz' ristit ühesaspäi om lidnalaine.
Kaik om kaks'kümne koume lidnad randas. Toižed järedad lidnad (enamba 80 tuh. eläjid vl 2017, surembaspäi penembha) oma Noril'sk, Ačinsk, Kansk, Železnogorsk. Vl 2017 kaik oli 15 eländpunktad enamba mi 15 tuh. eläjidenke.
Rahvahad (enamba 0,5% vl 2010): venälaižed — 88,1%, ukrainalaižed — 1,3%, totarlaižed — 1,2%, saksalaižed — 0,8%, azerbaidžanlaižed — 0,6%, čuvašalaižed — 0,4%, armenijalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 3,6%, rahvahuden ozutandata — 3,6%.
Igähižed rahvahad (vl 2010): dolganalaižed — 0,21% (5810 rist.), evenkalaižed — 0,15% (4382 rist.), hakaslaižed — 0,15% (4102 rist.), nencalaižed — 0,13% (3633 rist.), tuvalaižed — 0,10% (2939 rist.), jakutalaižed — 0,05% (1468 rist.), ketalaižed — 0,03% (957 rist.), nganasanalaižed — 0,03% (807 rist.), sel'kupalaižed — 0,01% (281 rist.), encalaižed — 0,01% (221 rist.), šoralaižed — 0,01% (161 rist.), čulimalaižed — 0,01% (147 rist.).
Nekrasov Aleksandr
Aleksandr Ivanovič Nekrasov (Gamsa — «Gamalaine») (komin i venän kelil: Александр Иванович Некрасов (Гамса); sünd. 30. heinku 1931, Gam-külä, Komin Tazovaldkund, Venäman NFST, NSTÜ) om komilaine kirjutai. Sädab komin i venän kelil.
Mez' radoi školan opendajan, vedi fizikad i matematikad. Nekrasov om pästnus Komin pedagogižes institutaspäi vl 1960 i oli školan direktoran kodiküläs hätken aigan vhesai 1993. Komin Tazovaldkundan arvostadud opendai (1984). Sai Komin Tazovaldkundan arvostadud rahvahanikan arvod vl 2017.
Kirjutai sädi čomamahtoižen i publicistižen literaturan kirjoid. Kerazi i pästi komin pajoid da lühüdoid pajoižid.
Merenrandaline rand
Merenrandaline rand (Приморский край) om üks' Venälaižen Federacijan subjektoišpäi.
Nekrasov Aleksandr
Homaičendad
Kategorii:Komin kirjutajad Kategorii:Venäman kirjutajad Kategorii:Komilaižed Kategorii:Kirjutajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded vl 1931 Kategorii:Sündnuded heinkun 30. päiväl
Merenrandaline rand
Se mülüb Edahaižen Päivnouzmpolen federaližhe ümbrikho.
Randan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn om Vladivostok-lidn.
Istorii
Merenrandaližen randan Päkäskuz om vahvištadud vn 1995 12. päiväl sügüz'kud Käskusenandajan Suiman ezitajil, tuli väghe sen-žo voden 6. päiväl redukud.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Merenrandaližen randan reljefan kart. Randal om röunoid KRDT:anke suvipäivlaskmas, Kitainke päivlaskmas (sen Girin- da Heilunczän-agjoidenke) da Habarovskan randanke pohjoižes. Ühthine röunoiden piduz om läz 1500 km. Om meriröunoid Japonijanke. Tünen valdmeren Japonijan meri lainištab randan päivnouzmašt da suvišt randištod. Randanpird om läz pol'tošt tuhad kilometrid.
Pind om 164 673 km², niišpäi mec otab 123 000 km². Kaikiš pidemb jogi om Ussuri (Kitainke röunaks) sen ližajogidenke (Bikin, Sur' Ussurk). Znamasine järv om Hankajärv päivlaskmas, mugažo mavaldkundröunal.
Reljef om mägikaz. Sihote Alin'-mägišt otab randan keskuzpalad da päivnouzmpol't. Kaikiš korktemb čokkoim om Anik-mägenpä (1933 m) randan pohjoižpäivnouzmaižen röunanno Habarovskan randanke.
Klimat om ven mussonine. Kezal suvipäivnouzmtulleid puhudas, taifunad oleldas. Tal'vel vilu kuiv lodehline tullei om enambuses. Heinkun kontinentas da elokun randpolel keskmäine lämuz om +17..+22 C°. Vilukun keskmäine lämuz om −8..−13 C° suves da −20..−22 C° kontinental randan pohjoižes. Paneb sadegid 600..900 mm vodes, kezal tobjimalaz.
Londuseližed varad oma kivihil', bur hil', metallad (tin, hahktin, kuld, vol'fram, germanii, vismut, indii, äimetalližed kivendod — vas'k, cink, hobed; harvad mametallad), bor, fosforitad, sauvondmaterialad (saved, letked), špat, grafit, tal'k, mec, kala, gidroenergii.
Tobmuz
thumb|right|250px|Vauged pert' om Merenrandaližen randan Administracijan ištundsija [[Vladivostokas.]] Randan pämez' nimitase gubernatoraks, Andrei Tarasenko tegeb hänen velgusidme vn 2017 4. päiväspäi redukud, Venäman prezident pani händast radsijha ičeze käsköl. Kaik rahvaz änestab gubernatorad videks vodeks. Gubernator om mugažo ičeze Administracijan da randan Administracijan pämez'. Hän märičeb randan Administracijan strukturad. Kuz' varamest oma gubernatorale abhu.
Merenrandaližen randan parlament om Käskusenandai Suim. Kaik rahvaz valičeb sen 40 ezitajad videks vodeks. Aleksandr Rolik radab Suiman ezimeheks vn 2016 5. päiväspäi redukud.
Radonoigendai tobmuz om Merenrandaližen randan Administracii. Randan departamentad, palakundad da inspekcijad alištudas Administracijale.
Vn 2014 14. päiväl sügüz'kud valitihe gubernatorad, edeline gubernator sai vägestust ezmäižel tural (77,43% änid) da radoi kahtenden strokun. Käskusenandajan Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund).
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 956 497 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 2 314 531 eläjad vl 1992. Vl 2018 kaikutte koumanz' ristit nelläspäi om lidnalaine.
Kaik om kaks'toštkümne lidnad randas i 28 lidnanvuittušt žilod. Toižed järedad lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vl 2015, surembaspäi penemha): Ussuriisk, Nahotk, Artöm. Vl 2017 kaik oli 22 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke.
Rahvahad (vl 2010, enamba 0,5%): venälaižed — 85,7%, ukrainalaižed — 2,6%, korejalaižed — 1,0%, totarlaižed — 0,5%, uzbekalaižed — 0,5%; toižed rahvahad — 2,3%, rahvahuden ozutandata — 7,4%.
Erased toižed igähižed rahvahad: udegelaižed — 0,04% (793 rist.), nanalaižed — 0,02% (383 rist.), nivhalaižed — 35 rist., oročilaižed — 19 rist., ul'čilaižed — 19 rist., orokalaižed — 2 ristitud.
Olökminsk
Olökminsk (Олёкминск, Өлүөхүмэ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Olökminskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1635 jeniseilaižil kozakoil kuti lidnuz läz Olökmanjogensud, 15 km Lenan vastvedel sišpäi. Olökminsk sai lidnan statusad vl 1783.
Toižen mail'man sodan aigan 7928 lendint oli oigetud päivlaskmha frontanpirdale AÜV:oišpäi necen lidnan lendimportan kal't lendliz-programan mödhe.
Olökminsk šingotase mecan ümbriradmižel, sömtegimištol (lihakombinat, leibtegim) i kuldan samižel.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Len-jogen hural randal, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Jakutskhasai om 530 km päivnouzmha orhal, Lenanjogedme mödvedhe — 620 km, tal'veližedme avtotedme — 651 km. Lähembaine lidn om Lensk 304 km päivlaskmha orhal.
Kaik nell' žilod mülüdas lidnankundha Olökminskan ližaks. Lidnankundan pind — 166,5 km².
Eläjad
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud lidnas: Spasan Toižetamižen päjumalanpert' (om letud vl 1870), puine Spasan Londuseližen Mel'kuvan päjumalanpert' (saudihe vl 2005) i ph. Aleksandr Nevalaižen časoun'.
Transport
Civiline lendimport (OLZ / ОЛК) sijadase lidnan pohjoižpäivnouzmas, vides kilometras keskusespäi.
Omsk
Omsk (Омск) om millionerlidn da lidnümbrik Venäman keskuzpalan suves. Se om Omskan agjan administrativine keskuz (vspäi 1934) da kaikiš suremb lidn, kahtenz' surtte Sibirin lidn.
Omskan agjan kaikutte koumanz' ristit videspäi eläb Omskas.
Istorii
Vozil 1918−1920 Venäman rahvahanikoiden sodan aigan Omsk oli Venäman valdkundan da Vauktan Gvardijan likundan pälidnaks. Vn 1921 kezal sirtihe Sibirin keskusen aluzkundoid Novosibirskha. Vl 1930 ühtištuihe Leninsk-Omskii-lidnad i Omskad, vl 1933 — Novo-Omsk-lidnad Omskanke. Vll 1947−1958 lidn alištui Venäman NFST:n tobmudele oikti.
Geografijan andmused
[[Fail:Admin Omsk 1.PNG|thumb|left|250px| Administrativižed ümbrikod:
1. Kirovan ümbrik
2. Leninan ümbrik
3. Oktäbrin ümbrik
4. Nevondkundaline ümbrik
5. Keskuzümbrik
]] Lidn sijadase Irtiš-jogen muugotil randoil Ominjogen lanktendan sijas, 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lähembaižed lidnad oma Kalačinsk 65 km päivnouzmha raudtel vai avtol i Isil'kul' 149 km päivlaskmha raudtedme vai avtotedme.
Omsk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Se jagase videks administrativižeks ümbrikoks vspäi 1945.
Eläjad
Omsk kändihe millionerlidnaks vl 1979. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 154 116 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 1 169 tuh. eläjid vl 1992 i 1 178 tuh. eläjid vll 2016−2017.
Rahvahad vl 2010 (ozutanuziden rahvahudes pala): venälaižed — 88,8%, kazahlaižed — 3,4%, ukrainalaižed — 2,0%, totarlaižed — 1,9%, saksalaižed — 1,3%, toižed rahvahad — 2,6%.
Edeline lidnan pämez' om Oksana Fadina (tal'vku 2017 — sügüz'ku 2021).
Transport
Transsiban raudtestancii om saudud Omskas vl 1896. Järed jogiport levineb läz raudtestancijad. Jogistancijaspäi passažirlaivad ujudas Salehardhasai.
Rahvahidenkeskeine civiline da Venäman policijan Keskuzline Omsk-lendimport (OMS / ОМС) sijadase vides kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi. Vspäi 1989 uz' civiline Omsk-Födorovk-lendimport om sauvomas vajehtamha vanhad lendimportad. Sauvond sijadase 32 km lodeheze lidnan keskusespäi.
Avtobusad da trolleibusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Vspäi 1992 metro vai kiruhtramvai sauvose lidnas. Viž manalašt stancijad lindäs ezmäižeks jonoks.
Irdkosketused
* Kategorii:Omskan agjan lidnümbrikod Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Pokrovsk (Saha Tazovaldkund)
Istorii
Enččel jakutalaižiden Tigin Darhan-karaulpost seižui korktal nemel. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1682 kuti Jumalanmaman katken rist-karaulpost (Покровский крест — караульный пост). Vozil 1720−1734 da 1787−1960 jumalanpert' oli olmas, sidä kävutihe naižjumalankodikš. Pokrovsk sai lidnan statusad vl 1997.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Len-jogen korktal hural randal, seižub 90 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Matkad Jakutskhasai om 78 km pohjoižpäivnouzmha, se om lähembaine lidn.
Pokrovsk om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind — 320,81 nellikkilometrad.