cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Segežan rajon
Geografijan andmused
Londuseližed varad oma turbaz, metallad (vas'k, nikel', kuld), sauvondmaterialad (sauvondkivi, letked, gravii), tal'k, mec, kala, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase 6 municipaližhe ühtnikha: 2 lidnankundad da 4 küläkundad.
Tobmuz
Käskusenandai tobmuz om Rajonan Nevondkund (ven. Совет района) 18 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Valičendad sihe oliba edel strokud, vl 2012 redukun 14. päiväl (kudenz' kucund). Sergei Tükov radab Rajonan Nevondkundan ezimehen da rajonan pämehen vs 2012 redukuspäi. Üks' abunik om hänele abhu. Rajonan Nevondkundan ezitajad valitas rajonan pämest i rajonan administracijan pämest ičeze valdatusiden strokun lophusai.
Vs 2011 vilukun 1. päiväspäi Igor' Veksler om valitud i radab rajonan administracijan pämeheks kontraktan mödhe. Üks' varapämez' om hänele abhu. Kuz' palakundad, 3 ohjandust, 2 laudkundad da 1 komitet alištudas rajonan administracijan pämehištole.
Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 15 624 ristitud (49 838 Segežanke), vl 2010 — 41 215 ristitud (11 584 Segežata).
Dekart Rene
Rene Dekart (René Descartes [ʁəne dekaʁt], Renatus Cartesius; sünd. 31. keväz'ku 1596, Lae-lidn, nüg. Dekart, Francijan kunigahuz — kol. 11. uhoku 1650, Stokhol'm, Ročinman kunigahuz) oli francijalaine filosof, matematikantedomez' da fizikantedai.
Segežan rajon
Eläjad
Kaik om 36 eländpunktad rajonas (vl 2005), sidä kesken 1 lidn, 1 lidnanvuitte žilo, 15 külänvuittušt žilod, 8 raudtestancijad-eländpunktad, 7 küläd.
Toine sur' eländpunkt om lidnanvuitte Nadvojicad-žilo (7,8 tuh. rist. vl 2016).
Dekart Rene
Tond tedoho
Analitižen geometrijan alusenpanii, tegi melel Dekartan koordinatsistemad. Tariči algebran nügüdläšt simvolištod. Todesti ohjandimen vauktuses kahten ümbrišton röunal, sädi «likundan lugumär»-tärtust, avaiži virtualižiden piguziden ohjandint. Tedoiži iškun londuseližohjandimid. Lugi, miše materii, sidä kesken hoikad substancijad, om mail'man aluseks, no hän oli atomišt teorijad vaste.
Segežan rajon
Eläjad
Rahvahad (vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, enamba 0,4%) : venälaižed — 81,3%, vaugedvenälaižed — 7,3%, karjalaižed — 3,4%, ukrainalaižed — 2,9%, suomalaižed — 1,1%, pol'šanmalaižed — 0,6%, toižed rahvahad — 2,3%, rahvahuden ozutandata — 1,1%.
Dekart Rene
Biografii
Vhesai 1612 openui sodakolledžas Francijan päivlaskmas. Sid' eli Parižas, oli otnus matematikan tedoidusihe. Vll 1617−1628 služi Alamaiden, sid' Saksanman armijoiš, ühtni severdoihe-se sodoihe da torihe, oz. tora Pragan tagut, Lä Rošelin blokad. Vozil 1628−1649 eli Alamaiš, pästi siš kaikid ičeze tedotöid, radoi Leidenan universitetan opendajan.
Katoližen jumalankodikundan radnikoičijad ei navedigoi Dekartan tedotöid, kudambiš Ülähäine om ozutadud vaiše mail'man sädajan (eskai todesti Hänen olendad olmas), ei ole ohjastajan; no kunigahad ozutiba pid'oitelendad Dekartale.
Segežan rajon
Eläjad
Vl 2002 65 vepsläšt eli rajonas (0,13% sen ristitištospäi).
Ižanduz
Rajonan ižandusen päsarakod oma:
Dekart Rene
Kanz
Üks'jäine illegitimine Fransina-tütär oli sündnu (1635−1640).
Homaičendad
Kategorii:Kartezianižuz Kategorii:Francijan filosofad Kategorii:Francijan matematikantedomehed Kategorii:Francijan tedomehed Kategorii:Filosofad kirjamišton mödhe Kategorii:Matematikantedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Tedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Francijha Kategorii:Kolnuded Stokhol'mas
Šatur
Šatur (Шату́ра) om Venäman lidn Moskvan agjan päivnouzmas. Se om Šaturan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2017 keväz'kud — rajonan) da kaikiš suremb lidn kahtespäi.
Istorii
Lidnan tahond mainitase Vasilii I-ruhtinasen kirjeižiš vl 1417 i 1423 kuti Šatur-tahond (Ша́тур), se eziauguine nimen toižend kaičese Šatur-žilon (ven. Шатур) nimituses 15 km suvipäivlaskmha lidnaspäi. Ende pened küläd oliba Šaturan järviden randpolel. Vl 1919 zavodihe vaumičendad sauvomha Šaturan GRES:ad varatoitmaha Moskvad elektrusel, panihe žiloid: Šaturstroi, Šaturtorf, Must järv (ven. Чёрное Озеро). Kaikenaigaine GRES om saudud vll 1923−1925, radoi sijaližel turbhal.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud GRES:an sauvojiden žiloiden ühtištusel Šatur-radnikžilho vn 1928 semendkus. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1936 17. päiväl sulakud. GRES:an vägevuz ližadui vidhe kerdha koumen uden blokan sauvondan jäl'ghe vll 1966−1972. Vspäi 1989 GRES radab londuseližel gazal. Mülütihe lidnanvuittušt Kerv-žilod (Керва) lidnha vl 2004.
Šatur šingotase Šaturan GRES:al (elektruz i lämuzenergii), järedal mebel'kombinatal, mebel'kerthen edheotandal, mugažo Venäman Tedoakademijan lazeroiden da informacižtehnologijoiden tedoinstitut, i korktoiden lämuden fizikan institutan filial ratas lidnas.
Kemin rajon
Kemin rajon (Кемский район, karj. i Kemin piiri) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Šatur
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon päivlaskmas, Meščoran alangištos, 124 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Šaturan viž järved levitasoiš pohjoižhe lidnaspäi, kahten järven randad mülüdas lidnha: Pühäjärv (Святое озеро) i Muromanjärv. Rujopoligon radab suvhe lidnfartaloišpäi. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 122 km päivlaskmha avtoteidme. Lähembaine lidn om Rošal' 21 km pohjoižpäivnouzmha orhal.
Kemin rajon
Administrativine keskuz om Kem'-lidn. Rajonan ristitišton koume nelländest eläb siš.
Šatur
Geografijan andmused
Šatur-raudtestancii radab lidnan päivlaskmas vspäi 1924 «Moskv (Kazanin päraudtestancii) — Murom»-keskustal.
Kemin rajon
Istorii
Rajonan aluz om pandud vl 1927 Karjalha, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe.
Šatur
Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 15 122 eläjad, vl 1959 — 19 629 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 32 885 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) nell' ühesandest. Kaikiš suremb ristitišt om enamba 30 tuhad eläjid vspäi 1989 (33 412 rist. vl 2016).
Kemin rajon
Istorii
Suren Tatanman sodan aigan ei olend Suomenman sodavägid rajonas.
Šatur
Eläjad
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,6%, toižed rahvahad — 4,4%.
Kemin rajon
Geografijan andmused
Kemin rajon om Karjalan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmaine taho. Pind — 8 029 nellikkilometrad (9nz' sija tazovaldkundas 18späi). Mec otab territorijan kaks' videndest (3237 km²), se om kavag'mec tobjimalaz.
Šatur
Eläjad
Professionaližen opendusen aluzkund om Šaturan energetine tehnikum.
Kemin rajon
Geografijan andmused
Om röunoid 4 Venäman rajonanke: Vauged meri lainištab rajonan päivnouzmaižid randoid.
Šatur
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad *
Kemin rajon
Geografijan andmused
Znamasine jogi om Kem' ližajogidenke rajonan suves. Kaikiš suremb järv om Pon'gom lodehes. Kaik om läz 200 järved da enamba 88 joged rajonas.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (katekivi, sauvondkivi, rugižkivi, ozrikkivi, saved, letked), mec, kala, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase 4 municipaližhe ühtnikha: 1 lidnankund da 3 küläkundad.
Tobmuz
Käskusenandai tobmuz om Rajonan Nevondkund (ven. Совет района) 16 ühtnijanke, kaikenaigaižita radnikoita. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vl 2014 kül'mkun 11. päiväl (koumanz' kucund). Valerii Beläkov radab Rajonan Nevondkundan ezimehen da rajonan pämehen vs 2014 kül'mkun 11. päiväspäi. Rajonan Nevondkundan ezitajad valitas rajonan pämest i rajonan administracijan pämest ičeze valdatusiden strokun lophusai.
Vs 2006 tal'vkuspäi Jurii Razumeičik om valitud i radab rajonan administracijan pämeheks kontraktan mödhe kahtenden strokun jäl'geten. Kaks' varapämest oma hänele abhu. Ühesa palakundad alištudas rajonan administracijan pämehištole.
Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 5 386 ristitud (20 006 Keminke), vl 2010 — 17 756 ristitud (4 705 Kemita).
Kaik om 19 eländpunktad rajonas (vl 2005), sidä kesken 1 lidn, 9 külänvuittušt žilod, 4 raudtestancijad-eländpunktad, 5 küläd.
Toine sur' eländpunkt om Rabočeostrovsk-žilo (1,9 tuh. rist. vl 2016).
Rahvahad (vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, enamba 0,4%) : venälaižed — 82,3%, karjalaižed — 5,8%, vaugedvenälaižed — 5,5%, ukrainalaižed — 2,9%, suomalaižed — 0,9%, totarlaižed — 0,4%, pol'šanmalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 1,6%, rahvahuden ozutandata — 0,2%.
Vl 2002 19 vepsläšt eli rajonas (0,09% sen ristitištospäi).
Ižanduz
Rajonan ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend, pumaterialan ümbriradmine, kalankazvatuz, sauvondkiven samine, šebnän tehmine, gidroenergetik (Kemin GES:oiden kaskad), ujund- da raudtetransport, turizm.
Saša Grej
Saša Grej (Sasha Grey, nimi sündundan jäl'ghe — Marina Enn Hentsis (Marina Ann Hantzis) ) oli pornoaktrisa, aktrisa, model', muzikant, diskor.
Kork
thumb|left|250px|Korkan transportkart ezilidnoidenke (2018), lendimport om rusttas ümbruses Kork (Corcaigh [ˈkɔɾˠkɪɟ], Cork [kɔːrk]) om lidn Irlandijan suvirandal. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, ühtennimižen grafkundan administrativine keskuz da pala.
Istorii
Eländpunkt mainitaškanzihe 6.-7. voz'sadaspäi, Pühän Finbarran jumalankodin aluz om pandud hänel sil aigal. Nimituz libui corcach-sanaspäi «so». Vll 915−922 norvegižed vikingad anastiba territorijad i paniba torguindportan alust, sid' se i jumalankodi šingotasoiš ühten aigan. Lidnuz oli olmas, 12. voz'sadale Kork kändihe Manster-kunigahusen päižeks lidnaks. Vl 1185 sai lidnan oiktusid i oli alištunu Anglijan tobmudele, sil aigalpäi Kork mülüi Irlandijha i Anglijha aigoidme.
Kork šingotase tervhudenkaičendal (viž läžundkodid oma lidnan 12 järedamban organizacijan keskes), meriportal, kompjutervändoiden Blizzard-kompanijan ofisal. Apple-kompanijan evropine päofis (Apple Operations Europe) radab lidnas. Corona Cork Film Festival-aigtego om jogavozne vspäi 1956.
Geografijan andmused
Lidn sijadase grafkundan suvipäivnouzmas, ühesa metrad u.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan keskuzpala om sar' Li-jogen (An Laoi 90 km pitte) hijamiden keskes, ned ühthejokstas mödvedhe päivnouzmas ani keskusen taga. Randirdad i dokad oma saudud pidust' joged i vedadas Loh-Maon-merilahtennoks (Loch Machan 12 km²) da Kel'tan meren Korkan merikarannoks (Cuan Chorcaí). Se merikar om leved, äipalaine i kaikiš surembiš londuseližiš merikaroišpäi mail'mas, ühtes rives Sidnein merikaranke.
Klimat om ven neps valdmeren. Lidnan lendimportas (151 m ü.m.t.) voden keskmäine lämuz om +9,9 C°, kezakun-sügüz'kun +13..+15 C°, tal'vkun-uhokun +5..+6 C°. Ekstremumad oma −8,6 C° i +28,7 C°. Paneb sadegid 1228 mm vodes, enamba redukus-vilukus (120..138 mm kus), vähemba sulakus-heinkus (76..82 mm kus). Kun keskmäine nepsuz (päivän 15:00 aigan) vajehtase 70..85 % röunoiš.
Eläjad
Vn 2011 Irlandijan rahvahanlugemižen mödhe Korkan ristitišt oli 198 582 eläjad, heišpäi 119 230 ristitud eliba lidnas (legal area 40 km² pindanke) i 79 352 ristitud ezilidnoiš (environs 125 km² pindal). Vl 2019 lidnan röunad oliba levitadud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik 289 739 ristitud elihe metropolitenižen Korkan territorijal strategižen planiruindan täht (834 km²) vl 2011, grafkundan viž ühesandest.
Irdkosketused
Kategorii:Irlandijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Smit Adam
Adam Smit (Adam Smith; sünd. 16. kezaku 1723, Kerkoldi-lidn, Šotlandii, Sur' Britanii — kol. 17. heinku 1790, Edinburg, Šotlandii, Sur' Britanii) oli šotlandijalaine ekonomist, filosof, tedotöiden tegii. Nügüd'aigaižen ekonomižen teorijan (politine ekonomii) üks' alusenpanijoišpäi.
Biografii
Adam Smit openui Glazgon universitetas (vspäi 1737), sid' Oksfordan Balliol-kolledžas (1740−1746). Oli ranu anglijalaižen literaturan da londuseližen oiktusen opendajan Edinburgan universitetas (1748−1751), sid' oli pandud logikan professoran Glazgon universitetha (1751−1763), radoi sen rektoran elon lopus (1787−1789).
Tedoradmine
Smit kirjuti znamasižid tedotöid, kaikiš tetabad oma «Moral'mujandoiden teorii» (1759, kudenz' pästand 1790, angl. The Theory of Moral Sentiments) da «Tedoiduz rahvahiden elokahusen süiš» (1767−1776, vižpalaine, videnz' pästand 1789, angl. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations). Adam Smitan «torgusen nägumatoi käzi»-virkand tegihe paksus kävutadud aforizmaks: hot' edheotajad napridas egoistižikš sada ližad täutten kulutajiden tarbhaižusid, ka todesižikš se vedab kaikid änikoičendale.
Adam Smit oli tundmusiš elänuzidenke Glazgos Devid Jumanke (filosof), Džozef Blekanke (edelmatkai himijas), Džeims Uattanke (melestegii-mehanikantedomez'), Robert Foulisanke (pästandkodin pämez', dizainer), pagiži šotlandijalaižidenke edheotajidenke, kudambad ühtniba Anglijan torguindha kaiked mail'madme ühtenzoittud britanižen kunigahusen sädandan jäl'ghe vspäi 1707.
Personaline elo
Filosof eli naimatoman, jäi lapsetoman, navedi šotlandišt kul'turad.
Homaičendad
Kategorii:Suren Britanijan filosofad Kategorii:Ekonomistad Kategorii:Suren Britanijan tedomehed Kategorii:Filosofad kirjamišton mödhe Kategorii:Tedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Šotlandijha Kategorii:Sündnuded Kerkoldihe Kategorii:Kolnuded Edinburgas
Lokk Džon
Džon Lokk (John Locke [dʒɒn 'lɒk]; sünd. 29. eloku 1632, Rington-külä läz Bristolid, Anglijan kunigahuz — kol. 28. reduku 1704, Hai Lever-külä pohjoižpäivnouzmha Londonaspäi, Anglijan kunigahuz) oli anglijalaine filosof da lekar'. Lugetas händast «liberalizman tataks», kirjuti sekulärizacijas da tolerantižuses.
Biografii
Koumen ristitun meled valatoitiba tedomest: Rene Dekartan i Isaak Njutonan filosofii, Tomas Gobbsan psihologii. Vl 1671 Lokk kirjutaškanzi elon «Kodv ristitun hamas»-pätedotön (angl. Essay Concerning Human Understanding), pästi sidä vl 1690. Tegi tond opendusen teorijha tabula rasa-ohjandimenke — «puhtaz leht»: mez' sündub mel'pidegita (Dekartan filosofijan erineden), tedoidab ümbrištod mujandoiden organoil (refleksii), i muga hänen haman sistem sauvose da elon mahtod ližadasoiš. Vozil 1672, 1679 i 1690 Lokk oli sanu radnikusid Anglijan ohjastusen aluzkundoiš. Kirjuti kaks' traktatad ohjanduses, oiktuzližen valdkundan ezmäine ümrbikirjutai, kundaližen kožundaktan teorijan üks' sädajišpäi. Ližazi «londuseline oiktuz»-tärtust. Amerikalaižed revolücionerad otiba radho Lokkan politižid idejoid da sauvoiba ut valdkundad.
Homaičendad
Kategorii:Suren Britanijan filosofad Kategorii:Lekarid Kategorii:Suren Britanijan kirjutajad Kategorii:Suren Britanijan tedomehed Kategorii:Filosofad kirjamišton mödhe Kategorii:Kirjutajad kirjamišton mödhe Kategorii:Tedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Bristolihe Kategorii:Kolnuded Londonas
Mustikaine
Mustikaine (mustik om paginsana) vai Järgeline mustikaine, vai Mirtanlehtesine mustikaine (Vaccinium myrtillus) om madal varz'hein Kanabränvuiččed-sugukundaspäi. Se kazvab Evrazijan pohjoižes, Grenlandas da Pohjoižamerikas.
Etimologii
Heimon tedonimi om saudud latinan kelen vacca-sanaspäi — «lehm», sikš miše sen erasiden erikoiden lehtesed sättutadas sötamha živatoid.
Vepsän «mustikaine»-nimi om sündnu marjoiden mujuspäi. Sen ližaks, marjad mustenzoittas käzid da sud.
Se om mel'hetartui, miše kaktusoiden Myrtillocactus-heimon nimituz om saudud mustikaižen latinan nimespäi (Vaccinium myrtillus). Neniden kaktusoiden marjad da mustikaižen marjad oma pojavad toine toižhe ičeze irdnägus.
Ümbrikirjutand
thumb|right|300px|Mustikaižen ümbrikirjutand Mustikaine om marjasine varz'hein 10..50 sm kazvol, i tundr-zonas se kazvab madme.
Kazmusel leved juruz om olmas, se andab äi vezoid.
Mustikaine änikoičeb semendkus. Sen änikod oma vauktad vihandokahudenke vai ruzavudenke, oiktad, išttas üksin. Änik om kumartud alahaks, se kaičeb ičeze heid'omad märgudespäi. Änikoiden päižed pölüstoitajad oma kodimezjäine da učubras.
Marjad oma mustad siniženke loštanke vahakerthen tagut, vai todesižeks mustad kertheta. Vahasine kerteh heittas kebnašti, i sid' nimitihe marjoid oikti. Marjoiden südäin om purpurine. Keskmäine semniden lugu om läz 20 paksumba kaiked, no voib olda 40-ki. Meclindud žouptas marjoid da kanttas edahaks niiden sulatomid semnid.
Mustikaine kazvab pohjoižagjoiš da mägisel'giš, soiš tobjimalaz, no vasttase mecoiš-ki (paksumba pedajikoiš).
Mustikaižen gibrid bolanke putub Päivlaskmaižes Evropas, nimitadas sidä Vaccinium × intermedium Rute.
Sömha
Mustikaižen marjad kävutasoiš sömha eläbalaz da röudumižen jäl'ghe, mugažo vaumičemha nalivkad, tislid, keitišt, pirgoid (mustiknik, vai mustikpirg).
Mustikaižen varded oma hüväd mezikazmused, anttas äi nektarad. Aromatakaz mustikaižmezi om vauvaz ruzavudenke.
Zelläks
Painajad substancijad: kondensiruitud dubindsubstancijad (5..7%), antocianad, pektinad.
Mustikaižen marjoiš om vähä fruktmuiktusid, no niiš om äi A-, B- da C-vitaminoid, äi manganad, magnijad da kal'cijad, mugažo äi sömkuiduid da flavonoidoid.
Mustikaižen kävutandan sega om siš, miše sen sur' lugumär kucub umbaidust.
Medicinas kävutadas mustikaižen marjoid (Fructus Myrtilli), lehtesid da varzid (Cormus Vaccinii myrtilli).
Mustikaižen marjad, kävutamha zelläks, pandas varha küpsikš täuzin (heinkun — elokun aigan), i lehtesed — änikoičendan aigan. Šil'ptäs niid käzil da kuivatas räusthan al. Mugoine torhuz varadase bumagasižiš šauguižiš, konorüziš, konoriš. Kävutandan strok om penemb, mi kaks' vot.
Marjad da lehtesed kävutasoiš sil'miden, südäikohtsoližen traktan läžundoiden aigan, sahardiabetan aigan, mugažo sijaližikš: poltatesiden da südäisatatesiden tervehtamha, stomatitad da gingivitad vaste. Ottas kävutamižhe niid gerontologijas-ki.
Lehtesed da varded kävutasoiš sihlaiženke, fasolinke da imičaiženke segoitaden spravitamha diabetan augotižformid.
Veresed marjad oma tarbhaižed cingad vaste.
Keittud marjad, keitoz vai tisel' kuivatud marjoišpäi abutadas uitod vaste.
Muzasinižed mustikaižen marjad mülütadas äi antocianad. Kut nägub tedoližiš kaclendtegoišpäi, niiden kävutand aleneb südäikeran, verenvendsisteman, sil'miden läžundoiden riskad, mugažo se om rakanvastaine zell'.
Ottud kogonaz mustikaižen unotez om pöltusenvastaine zell'. Se vedab poiš da tervehtab glaukomad, sikš miše paremboičeb verenjoksendan sil'män verkhel'pkele.
Sömtegimištos
Mustikaine kävutase ruskedsinižeks kazmuzmujutimeks, ozutesikš, kleimdamha lihad.
Ozoitez
Must härgääne, hirašine händaan'e (mustik).
Irdkosketused
Kategorii:Kanabränvuiččed Kategorii:Maižanduzkul'turad kirjamišton mödhe Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Penzhaižed Kategorii:Marjad Kategorii:Meckazmused Kategorii:Sömkazmused Kategorii:Mezikazmused Kategorii:Zell'kazmused
Sobral Salvador
Salvador Vilar Bramkamp Sobral (Salvador Vilar Braamcamp Sobral [salvɐˈðoɾ viˈlaɾ βɾɐ̃ˈkɐ̃p suˈβɾal]; sünd. 28. tal'vku 1989, Lissabon, Portugalii) om portugalijalaine pajatai.
Biografii
Salvador om sündnu Lissabon-lidnha. Luiza-sizar' om Salvadoral, mugažo pajatai. Hö oma portugaližen bajarišton Sobral-rodul.
Vl 2009 pajatai läbiti «Ídolos»-TV-šoun kastingad, sen aigan hän eziti Stivi Uanderan, Leonard Koenan da Rui Veloson pajoid. Vl 2016 Sal'vador pästi ičeze ezmäine studine «Excuse Me»-al'bom.
Homaičendad
Kategorii:Portugalijan pajatajad Kategorii:Evrovizijan vägestajad‎ Kategorii:Pajatajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Lissabonha
Koiranvuiččed
Koiranvuiččed (Canidae) om živatoiden sugukund Lihansöjad-heimkundaspäi. Se om üks'jäine eläb Canoidea-infraheimkundas.
Augotižlibund i areal
Sugukundan ezitajad eläškanziba 40 mln vozid tagaz. Kaik om koume alasugukundad siš: kadonuded Hesperocyoninae (eliba 39,7..15 mln vozid tagaz) i Borophaginae (34..2 mln vozid tagaz), eläb Caninae (erigoičihe 34 mln vozid tagaz). Läz kahesad millionad vozid tagaz Koiranvuiččed leviganziba Evrazijadme Pohjoižamerikaspäi tulden. Lugetas 24 heimod kadonuzidenke, niišpäi 13 heimos om 39 eläbad erikod. Živatad oma koirad, reboid, händikahad, šakalad i kojotad, mugažo maikong (Cerdocyon thous).
Sugukundan erikod puttas kaikil kontinentil päiči Antarktidas. Koir om kodikoittud 26 tuhad vozid tagaz vai sen aigemba. Löutas händikahiden jäl'gid ristitun seižundtahoiš 300 tuhad vozid igänke, se todištab ičekeskentehmižen toižendad heiden keskes. Koiranvuiččiden erased erikod oma karvanpramozlan i živatvodindan objektoikš.
Ümbrikirjutand
Lihansöjad järgeližes el'genduses. Hibjan piduz voib olda 18..22 santimetraspäi 50 sm (pened reboid) i 160 santimetrhasai (händikaz). Hibj i pä oma pit'kahkod, korvad oma püštti. Händad oma pit'kad da karvakahad.
Karvan piduz i lad vajehtasoiš sezonha kacten, verüž. Karvan muju voib olda erazvuitte: monohromine, čokkoimekaz, läipoikaz, erasti kirjav lujas.
Homaičendad
Kategorii:Živatad kirjamišton mödhe‎ Kategorii:Lihansöjad
Beloozörskii
Beloozörskii (Белоозёрский) om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan suvipäivnouzmas. Mülüb Voskresenskan lidnümbrikho (edel vn 2019 semendkud — rajonha), sen kahtenz' surtte lidn kahtespäi.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1961 ''63. kilometr''-nimitusenke. Lidnanvuitte Beloozörskii-žilo sai lidnan statusad vl 2019.
Beloozörskii šingotase aviakosmižen sarakon tedoeksperimentaližil edheotandoil i aviasistemiden poligonal.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon lodehes, Moskvanjogen hural randpolel, 124 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vedase läz vit kilometrid pidust' raudted, suvipäivlaskmha sišpäi. Mec i kaks' pen't järved oma raudten taga. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 60 km lodeheze. Lähembaižed lidnad oma Bronnici 10 km suvipäivlaskmha orhal vai 17 km avtotedme, i Ramenskoje 15 km lodeheze orhal vai raudtedme. Lidnümbrikon Voskresensk-keskuz sijadase 22 km suvipäivnouzmha.
Beloozörskii-raudteplatform radab vspäi 1968 «Moskv (Kazanin päraudtestancii) — Räzan'»-keskustal. Matkad Moskvan agjan penehe rengazavtotehesai (A107-trass) om 5 km lodeheze.
Eläjad
Vl 2002 žilon ristitišt oli 14 494 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnanvuiččen žilon (nüg. lidn) eläjiden lugu oli 17 842 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) ühesandez. Kaikiš suremb ristitišt om 17..18 tuhad eläjid vspäi 2009 (18 297 rist. vl 2018). Ortodoksižen hristanuskondan Venäman kaikiden pühämehiden jumalanpert' om saudud vll 1999−2003.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad Kategorii:Voskresenskan lidnümbrik
Mujezerskijan rajon
Mujezerskijan rajon (venäkelel: Муезерский район, Mujejärven piiri) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om lidnanvuitte Mujezerskii-žilo.
Istorii
Vl 1966 tal'vkun 30. päiväl rajonan aluz om pandud VNFST:n Ülembaižen Nevondkundan prezidiuman käskön mödhe, sen aigan ühtištuihe enččen Rugjärven rajonan territorijad (oli anttud Segežan rajonha) Rebolin rajonanke. Mujezerskii-žilo tegihe sen administrativižeks keskuseks.
Geografijan andmused
Mujezerskijan rajon om Karjalan Tazovaldkundan päivlaskmaine taho. Pind — 17 660 nellikkilometrad (kahtenz' sija tazovaldkundas 18späi).
Om röunoid 6 Karjalan Tazovaldkundan rajonanke, mugažo Suomenmanke:
Päivlaskmkarjalaine ülüz läbitab rajonad. Se om erigoitai pird Atlantižen valdmeren da Vauktan meren basseinoiden keskes. Joged oma kos'kekahad, Čirka-Kemin da Sunan joginiškad jokstas rajonaspäi.
Londuseližed varad oma mec, kala, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii alajagase 8 municipaližhe ühtnikha: 1 lidnankund da 7 küläkundad.
Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 16 556 ristitud, vl 2010 — 12 236 ristitud.
Kaik om 24 eländpunktad rajonas (vl 2005), sidä kesken 1 lidnanvuitte žilo, 10 külänvuittušt žilod, 6 raudtestancijad da 7 küläd.
Toižed sured eländpunktad oma Ledmajärv-žilo (2,1 tuh. rist. vl 2013), Sukkajärv-žilo (1,1 tuh. rist. vl 2013) da Lenderi-1-stancii (1,0 tuh. rist. vl 2013).
Rahvahad (vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, enamba 0,4%) : venälaižed — 58,0%, vaugedvenälaižed — 18,0%, karjalaižed — 13,0%, ukrainalaižed — 4,4%, suomalaižed — 1,7%, pol'šanmalaižed — 1,3%, čuvašalaižed — 0,9%, litvalaižed — 0,7%, totarlaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 1,5%, rahvahuden ozutandata — 0,1%.
Vl 2002 kaik 27 vepsläšt eli rajonas (0,16% sen ristitištospäi).
Ižanduz
Rajonan ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend, pumaterialan ümbriradmine, raudtetransport, kalankazvatuz, mecmarjoiden varhapanend.
Kažinvuiččed
Kažinvuiččed (Felidae) om živatoiden sugukund Lihansöjad-heimkundaspäi. Mülüb Kažinvuiččed-alaheimkundha.
Kaikiš enamba specializiruidud lihansöjad živatsötken samižele homaičematoman varastandan abul, sabustadas sališt harvemba.
Tetas 40 eläbad erikod kahtes alasugukundas: sured kažid kahtenke heimonke (mahttas äraita) i pened kažid (11 heimod). Erikoiden keskes oma kaži, il'bez, leopard, gepard, lev, tigr.
Ümbrikirjutand
Täuz'kaznuziden kažinvuiččiden mass i suruded oma erazvuiččed lujas: 35 sm i ühtes kilogrammaspäi kodikažil 3,8 metrhasai i 300 kilogrammhasai amuran tigral. Lopused oma sor'melkävujad, viž sor'med om ezilopusil, nell' tagalopusil. Kaikil erikoil künzad vedadas lopusen südäimehe päiči gepardas i sumatran kažiš. Om penemb hambhid (28..30) mi toižil lihansöjil, sen tagut kärz om lühüd i pä nägub kehkralaz. Kel' om ogahikaz, se abutab kažinvuiččile heitta lihad luišpäi da puhtastada karvad.
Händ om pit'k erikoiden enambusel. Karvan muju om hahkaspäi ruskedburhasai, om šoiduid, läipid, čokkoimid tobjimalaz. Karvankate om madal, pohjoižen i mägiden erikod oma karvakahambad. Mujandelimiden keskes kulemine i nägemine oma teravamba, nüh om vällemba. Kaži voib kulda korktembid kulundoid (80 kHc) mi ristit (20 kHc).
Homaičendad
Kategorii:Živatad kirjamišton mödhe Kategorii:Lihansöjad
Nicše Fridrih
Fridrih Vil'gel'm Nicše  (Friedrich Wilhelm Nietzsche ['fʁi:dʁɪç 'vɪlhɛlm 'ni:tʃə]; sünd. 15. reduku 1844, Rökken-külä läz Läipcigad, Saksonii, Prussii, Germanine Ühtištuz — kol. 25. eloku 1900, Veimar, Saksen-Veimar-Eizenah, Germanine imperii) oli saksalaine filosof, kelentedomez', kul'turan arvostai, muzikankirjutai pajoidenke.
Biografii
Mez' oli naimatoman, koli lapsetoman. Vozil 1889−1900 oli hairahtanu meles perandläžundan vai aivoiden infekcijan taguiči.
Tedotöd
Nicše oli kelentedoopendusenke, hänen filosofii om sätud tarkal kelel da aforizmoil. Filosof lugi sistematizacijan tahtod tozimel'žusen vajagudeks, ei ole sistemad hänen filosofijas, ei ole akademizmad sädusiš. Pani heilün alle subjektan ühtmut, valdan primarižust, todust mail'man üks'jäižeks aluseks, ristitun tegendoiden racionalizmad. Äiluguižiden tedotöiden tegii.
Edesine lugemine
Kategorii:Saksanman filosofad Kategorii:Saksanman kelentedomehed Kategorii:Saksanman tedomehed Kategorii:Filosofad kirjamišton mödhe Kategorii:Kelentedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Tedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Kolnuded Veimaras
Kalevala (znamoičendad)
Kalevala voib znamoita:
AOA
«AOA» (Ei-O-Ei, 에이오에이, エイオーエイ, akronim Ace Of Angels-sanoišpäi «angeloiden baz») om neiččiden suvikorejine muzikgrupp. Edestab muzikad kei-pop- da džeipop-stiliš.
Gruppan aluz om pandud Seulha FNC Entertainment-kompanijal vl 2012. Sai tetabut Korejas vn 2014 hitoiden serijan jäl'ghe. Kaik minial'bomad oma sätud korejan kelel.
Homaičendad
Kategorii:Suvikorejan muzikgruppad Kategorii:Popgruppad Kategorii:Muzikgruppad kirjamišton mödhe Kategorii:Muzikgruppad vl 2012 alusenpanendanke
Girls' Generation
«Girls' Generation» (vepsäks «neiččiden pol'v», 소녀시대 sonö side) om tetab neiččiden suvikorejalaine muzikgrupp, kudamb edestab muzikad kei-pop- da džeipop-stiliš.
Mülükund
Kogoneb kahesas neiččespäi, oma sündnuded vll 1989−1991:
Homaičendad
Kategorii:Suvikorejan muzikgruppad Kategorii:Popgruppad Kategorii:Muzikgruppad kirjamišton mödhe Kategorii:Muzikgruppad vl 2007 alusenpanendanke
Naceinuz
thumb|right|250px|Koveritoi ozutez: luhuden miččen taht lugun naceinuz om 1/6. Naceinuz om erasen-se aigtegon tulendan voimusen märpordaz (vai relätivine mär, kvalitativine arvoind).
Ku om enamba alusid, miše voimusine aigtego tegihe todeks, ka aigtego om naceine. Kuiži om enamba vastal'žid alusid, ka aigtego om heilükaz, uskmatoi vai fantastine. Voib olda naceinuden «tazopindoiden» erazvuiččid pordhištoid.
Naceinuden tedoiduz matematižiš nägemižtahoišpäi om eriline disciplin — naceinuden teorii. Siš i matematižes statistikas formalizuidas naceinuden tärtust kut mär aigtegoiden äjüdes znamoičendoidenke noläspäi ühtnikhasai. Voimusetoman aigtegon naceinuz om 0, todesižen aigtegon znamoičend om 1. Ku aigtegon tulendan naceinuz om p, ka sen olmatomuden naceinuz om 1−p. Sen paloin, naceinuz 1/2 znamoičeb tazostadud voimut aigtegon tulendan i olmatomuden täht.
Nägusiden ümbrikirjutand naceinuziden abul sai avarod levigandust nügüd'aigaižes tedos, oz., ekonometrikas, termodinamižiden sistemiden statistižes fizikas. Kvantfizikas ičeze processad oma naceižed augotižlibundaspäi.
Homaičendad
Kategorii:Naceinuden teorii Kategorii:Logik
Pul'kanloi
Pul'kanloinik om otnus pul'kanlojan kävutamižhe. Azeg pid'oiteleb jaugväged toras. Ezmäižen mail'man sodan aigan kävutihe ogakahanke vanuimenke, konz mehele piidab ülitada sidä seišti i olda hüväks metoks, vai tegihe specialižid keskustoid vanuimes metimha niihe pul'kanlojal. Nügüd'aigaižes toras kaidas harvoin, vedas manevruindan taktikad, ka ottas kebnoid pul'kanlojid tobjimalaz. Pul'kanloinikad oma snaiperan prioritetižiden metoiden lugus.
Klassifikacii
Toižendad oma:
Erasti ühtenzoittas pul'kanlojid paroil vai nellin.
Homaičendad
Kategorii:Sodaazeged
Uht (znamoičendad)
Uht (Ухта́) om Venäman eländpunktoiden i jogiden riven nimituz. Se voib znamoita:
Vidov Oleg
Oleg Borisovič Vidov (Олег Борисович Видов; sünd. 11. kezaku 1943, Filimonki-külä, Moskvan agj, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 15. semendku 2017, Uestleik Villidž läz Los Andželesad, Kalifornii, AÜV) oli nevondkundaline, venämalaine da amerikalaine akt'or.
Biografii
Oleg oli sündnu Filimonki-külähä (nüg. Moskvan territorijal), Boris Garnevič-ekonomistan i Varvara Vidova-opendajan kanzha. Tat läksi toižhe pereheze Olegan laps'aigan. Mam i Nüta-tädi kazvatihe Olegad, oleli mamanke nevondkundaližen blokan maiš (Mongolii, Saksanman Demokratine Tazovaldkund). Prihaine eli Nüta-tädil Alma-Atas vll 1951−1954, tädi ohjasti ičesämižteatral i ištuti Olegha mel'hetartust čomamahtos. Oleg openui kändmahas akt'oraks Kinematografijan Nevondkundaližes valdkundaližes institutas vll 1962−1966.
Vodel 1985 Oleg Vidov sirdi Avstrijha, sid' Italijha, i sen-žo voden sügüz'kul sirdi AÜV:oihe. Koli päaivoiden rakaspäi Uestleik Villidž-lidnha.
Olegal oli ičeze «Films by Jove»-kompanii.
Kanz
Akt'or oli nainu nell' kerdad. Džoan Borsten (angl. Joan Borsten) oli jäl'gmäižen akan vspäi 1989 Olegan surmhasai. Kaks' poigad sündutihe: kahtendes naimiželos — Väčeslav (sünd. 1971), naindata — Sergei (eläb AÜV:oiš).
Irdkosketused
Kategorii:AÜV:oiden akt'orad Kategorii:NSTÜ:n akt'orad Kategorii:Venäman akt'orad Kategorii:Sündnuded vl 1943 Kategorii:Akt'orad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Moskvha Kategorii:Kolnuded Los Andželesas
Mujezerskii
Mujezerskii (Муезерский, Mujejärvi, Mujejärvi / Muujärvi) om Venäman lidnanvuitte žilo Karjalan Tazovaldkundan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Mujezerskijan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt, mugažo Mujezerskijan lidnankundan keskuz da sen üks'jäine eländpunkt.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud 16. voz'sadal kuti Mujezero-külä. Toižen mail'man sodan aigan külä oli muretud. Vl 1962 Päivlaskmaine Karjalan raudte ühtenzoiti küläd Sojärvenke. Vl 1965 žilo Mujezerk-raudtestancijanno sai lidnanvuiččen žilon statusad, nimitihe žilod nügüdläižikš.
Vl 1966 tal'vkun 30. päiväl Mujezerskijan rajonan aluz om pandud, Mujezerskii-žilo kändihe sen administrativižeks keskuseks.
Geografijan andmused
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +1,3 C°.
Tobmuz
Kaik 10 ezitajad mülüdas Lidnankundan Nevondkundha (Совет поселения). Valitihe heid järgenduseližen kerdan vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl (koumanz' kucund).
Lüdmila Barinkova radab lidnankundan pämehen vn 2013 sügüz'kun 8. päivän valičendoiden jäl'ghe. Hänen valdatusiden strok om viž vot.
Eläjad
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Kaiken car'ak»-jumalaižen pühäpert' om žilos.
Ižanduz da transport
Sojärv — Kostamukš-raudtekeskust läbitab žilod, Mujezerk-raudtestancii om siš.
Irdkosketused
* Kategorii:Karjalan Tazovaldkundan lidnanvuiččed žilod Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe
Ivantejevk
Ivantejevk (Иванте́евка) om Venäman lidn da lidnümbrik Moskvan agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Se om Moskvan pohjoižpäivnouzmaine ezilidn, agjan 24nz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1564 kuti Vantejevo-žilo (i lähine Kopnino, mainitase село Копнино и Ванте́ево тож). Vll 1576−1628 Vantejevo-külä oli Stroican jumalankodin tobmuden al. Koume fabrikad radoiba žilonno 18. voz'sadaspäi: vatken, kirjutandbumagan i špaleroiden. Nell' fabrikad oliba rados vodele 1917: kaks' tekstilišt, kanghiden mujutandan, villan kezerdusen. Kätihe Ivantejevskii-radnikžiloks vn 1928 21. päiväl semendkud. Raudte ühtenzoiti Moskvanke vll 1929−1930. Vl 1931 ühtištuihe tekstil'fabrikoid trikotažkombinataks. Mülütihe lähižid žiloid da anttihe lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vn 1938 uhokus.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Uč-jogen randoil (Уча́ 42 km pitte, Kläz'man hura ližajogi), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 17 km suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Puškino ani päivlaskmha i lodeheze, Fräzino 5 km päivnouzmha, Ščolkovo 2 km suvipäivnouzmha, Korolöv 1 km suvipäivlaskmha.
Ivantejevk-2-, Ivantejevk- (edeline vspäi 1936, nüg. vspäi 1967) i Detskai- (vspäi 1946) raudteplatformad ratas «Moskv (Jaroslavlin päraudtestancii) — Fräzino»-keskustal. «Holmogori»-avtote (M8-trass) mäneb 1..3 km päivlaskmha lidnaspäi.
Ivantejevk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Lidn röunatab Korolövanke suves, Ščolkovon lidnümbrikonke päivnouzmas, Puškinon lidnümbrikon territorijanke pohjoižes i päivlaskmas.
Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 22 207 eläjad, vl 1959 — 30 945 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 58 626 ristutud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,0%, ukrainalaižed — 1,6%, armenijalaižed — 1,1%, toižed rahvahad — 4,3%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Moskvan politehnižen universitetan Ivantejevkan filial i Moskvan telikundan inspekcijan openduzkeskuz.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad Kategorii:Moskvan agjan lidnümbrikod
Versalin kožundkirjutez
Sätihe Versalin kožundan vahvištusid pol'vodes Kompjenan kožundaigan jäl'ghe, sidä kesken Parižan kožundkonferencijan ramuziš. Erazvuiččed, poikestusekahad paksus vägestajiden valdkundoiden metod vediba hätkeližennoks diskussijannoks kožundkirjutesen päižiš punktoiš: käskuzkundan tarbhaižuz Vil'hel'm II-kaizeran päl, Germanijan armijan lugumäras da strukturas tuleban aigan, enččen Germanižen imperijan territorijoiden ozahuz, reparacijoiden suruz.
Versalin kožundkirjutez tuli väghe vn 1920 10. vilukud sen ratifikacijan jäl'ghe Germanijal i nelläl päuhtnenudel valdkundal — Sur' Britanii, Francii, Italii, Japonii.
Amazonas
thumb|250px|Amazonas-jogen bassein
Amazonas (mugažo portugalijan da ispanijan kelil) om jogi Suviamerikas. Se om kaikiš suremb jogi mail'mas basseinan pindan i täuz'vezižusen mödhe. Augotase Maranjon- da Ukajali-jogiden ühthejoksmuses, 110 m korktusel valdmeren pindan päl. Lankteb Atlantižhe valdmerhe. Jogen ühthine piduz ületab 7 tuhad km Ukajalin joginiškaspäi. Amazonas om üks' kahtes kaikiš pidembas jogespäi mail'mas, toine om Nil ližajogidenke.
Basseinan pind — 7180 tuh. km². Veden keskmäine mülü om 220 tuh. m³ sekundpigudenke alajoksmuses. Keskmäine vozne vedhuz — 7000 km³, se om enamba seičemendest Man kaikiden jogiden vedhudespäi. Kova vedhuz om enamba 1 mlrd. tonnoid vodes. Merivezinouzendad libudas ülezjogen 1400 kilometrhasai.
Geografii
Amazonasan basseinan tobj pala venub Brazilijas, sen suvipäivlaskmaine pala sijadase Bolivijas, agjahine päivlaskm om Perus, lodehližed tahod levigatas Ekvadoradme i Kolumbijadme. Jogen pala mödvedhe Manaushasai (ühthejoksmuz Riu Negrunke) nimitase erasti Solimoins (port. Rio Solimões) verazmaižiš purtkiš. Jogi jokseb Amazonasan alangištodme läz ekvatorad. Lanktes valdmerhe se sädab üht kaikiš järedambiš del'tišpäi mail'mas enamba 100 tuh. km² pindanke. Kaikiš suremb mail'mas Maražo-jogensar' sijadase siš.
Äiluguižed ližajoged lanktas Amazonasha (enamba 1100), 12 niišpäi oma enamba pol'tošt tuhad kilometrid pitte. Kaikiš znamasižembad ližajoged: oiktad — Žurua, Purus, Madeir, Tapažos, Šingu; hurad — Putumajo (se-žo Isanjogi Brazilijas), Žapur, Riu Negru.
Vezited oma 25 tuh. km pitte ühtes ližajogidenke. Amazonasan pävago om sättui ujumha laivoil 4300 kilometrhasai suspäi (Andihesai). Valdmerilaivad ujudas Manaushasai (1690 km jogensuspäi).
Kaikiš järedambad lidnad-portad (joginiškaspäi mödvedhe): Ikitos (Peru), Manaus, Obidus, Santaren, Belen (Brazilii).
Veden ližaduz tegese Amazonasan pohjoižiš i suvižiš ližajogiš erazvuiččen voz'aigan, sen tagut jogen veden tazopindan vajehtused penetas voden aigan. Eskai veden penen ližadusen aigan levedad avaruded upotas i sädas läbipäzmatomid soid.
Istorii
Francisko de Orel'jana-konkistador avaiži Amazonkad evropalaižiden täht. Hän oli ezmäižen evropalaižišpäi, kudamb ristikoiči Suviamerikad sen kaikiš levedambas palas, Andilpäi augotaden. Vn 1542 kezal hänen jouk nägišti amazonlaižiden heim i torazi heid vaste. Nügüd' lugetas, miše hö oliba indejalaižikš mužikoikš da naižikš i toraziba rindati toine toiženke, vai pit'khibused indejalaižed-mužikad, kudambid ispanijalaižed lugiba naižikš irdnägon mödhe. Eziauguižin De Orel'jana tahtoi nimitada joged ičeze nimel, no valiči «Amazonas»-variantad toran jäl'ghe.
Pedru Tešeira-portugalijalaine ujui kaiked jogedme sen suhištospäi joginiškhasai vl 1639, hän tegi necidä ezmäižen kerdan evropalaižiden keskes. Kristobal' de Akun'ja-jezuit oli hänen ühteks kaimdajaspäi. De Akun'ja kirjuti da pästi ezmäižes matkas Amazonasadme.
Kazmusišt da živateläjišt
Amazonasan bassein om mail'man genetine fond. Erazvuiččiden kazmusiden da živatoiden enamba millionad erikoid elädas sur'kulul avarudel, kudambad voib rindatada Avstralijanke pindan mödhe. Änikod — pol'tošt tuhad erikoid, puiden 750 erikod, linduiden 400 erikod, imetaiživatoiden 125 erikod i sel'grodatomiden živatoiden lujas äi erikoid elädas tropižen mecan kaikuččes kümnenellikkilometrižes tarhas. Erased neciš erikoišpäi oma ümbrikirjutandata tähäsai.
Igähižvihandan ekvatorialižen mecan klimat om räk da neps. Lämuz vajehtase +25..+28°C röunoiš vodes läbi, eskai öl ei olele 20 Cel'sijan gradusad lämäd alemba. Paneb sadegid 2000..4000 mm vodes, erasišti enamba sidä. Tulleitomuz om mecan südäimes, vaiše torokan aigan puiden ladvad köläitas. Vähä vauktust ličeb puiden ladvoiden alle paksun lehtišton da lianiden kal't. Kirjav kazmusišt jügitoitab likundad edehe, avaruden čuraduz kadob sen tagut. Pidab paksus čapta ted likumha hot' vähäižin, penen matkan täht.
Lianad da vezililijad oma kaikiš harakterižed kazmused. Lianad kerttas puiden tüviš da oksiš ümbri, sadas sadametrišt pidust, kazdas ladvoid korktemba. Sigä ned löutas vauktust, sarakoitas, änikoitas da todas ploduid. Läz 800 pal'miden erikod kazvab Amazonasan randoil. Pal'mad kazdas sarikoil, mugažo üksin.
Endemižed sel'grodaižed oma kapibar, anakond, tapir, jaguar. Enamba 2 tuhad kaloiden erikoid elädas Amazonasas da sen ližajogiš. Äjad populärižed akvaruiman kalad oma rodul sišpäi — ozutesikš, guppi, mekankandajad, skalärijad, somuzmaimkalanvuiččed. Mugažo piranijad oma tetabad — lihansöjad kalad. Erased kalad anttas komedoid änid kontaktiruimha keskneze. Voib kulda änid joges üliči. Sil-žo aigal ei ole nägujan kontaktan voimust, sikš miše jogen veded oma lujas rabakahad, täuded mustad mad.
Londusen kaičend
Amazonasan sel'v om üks'jäine mugoine ekosistem mail'mas. Puiden massine pilitiž grazib mureta i likvidiruida sidä. Mec om jo čaptud lophusai Manausaspäi suhišthosai molembidme randoidme. 1970-nzil vozil enččed znamasižed mecavaruded kändihe omaluižikš, nece oli venu mahusen erozijale. Udessündutadas mecoid ištutaden, no kaznu mec om vaiše pala enččiš džunglišpäi. Kazmusiden da živatoiden äjad erikod kadodas mecan väran kävutandan taguiči.
Irdkosketused
Kategorii:Suviamerikan joged Kategorii:Brazilijan joged Kategorii:Joged kirjamišton mödhe
Medvežjegorskan rajon
Administrativine keskuz om Medvežjegorsk-lidn. Rajonan ristitišton pol' eläb siš.
Istorii
Kaikiš amuižemb mail'mas mif Elonpus om löutud rajonan territorijal, se om jo olmas viž tuhad vot.
Rajonan aluz om pandud vl 1927 Karjalha, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe.
Suren Tatanman sodan aigan vozil 1941 (tal'vku) — 1944 (kezaku) Suomenman sodaväged oliba rajonas i Medvežjegorskas.
Vl 1945 rajonan territorijan pala (3 küläkundad) läksi udessündutadud Segežan rajonha. Vl 1955 ühtištuihe rajonad enččenke Segjärven rajonanke (päiči kahtes küläkundas), vl 1959 — enččenke Änižentaguižen rajonanke.
Vl 1996 rajonan päkäskuz om vahvištadud.
Geografijan andmused
Medvežjegorskan rajon om Karjalan Tazovaldkundan keskuztaho. Pind — 13 694 nellikkilometrad (nellänz' sija tazovaldkundas 18späi).
Om röunoid 6 Venäman rajonanke: Änine lainištab rajonan suvižid randoid. Sen Änižentaguižen pol'sar' da Kiži-sar' mülüdas rajonha.
Jogiden tobj pala mülüb Vauktan meren basseinha, pen' pala — Änižen i Atlantižen valdmeren basseinha. Znamasine jogi om Vig, sen üläjoksmuz. Kaikiš suremb järv-vezivaradim om Segjärv (suom. i karj. Seesjärvi, 815 km²) rajonan pohjoižel röunal Segežan rajonanke. Sen basseinan Volom- da Porust- joged oma lujas kos'kekahad. Vaugedmeren-Baltijanmeren veziten pala läbitab rajonan keskust vspäi 1933.
Klimat om ven pehmed meren klimatan pirdoidenke. Vilukun keskmäine lämuz om −11,9 C°, heinkun kesklämuz om +15,7 C°.
Londuseližed varad oma kvarcitad, dolomitad, šoidkivi (šungit ), mec, kala, reskvezi.
Tobmuz
Käskusenandai tobmuz om Rajonan Nevondkund (ven. Совет района) 18 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb kundoiden ezitajid nelläks vodeks, sid' ezitajad valitas Rajonan Nevondkundan ühtnijoid. Järgvaličendad kundoihe oliba vl 2013 sügüz'kun 8. päiväl (kudenz' kucund). Nikolai Tihonov radab Rajonan Nevondkundan ezimehen da rajonan pämehen vs 2013 redukun 10. päiväspäi toižen strokun jäl'geten. Rajonan Nevondkundan ezitajad valitas rajonan pämest i rajonan administracijan pämest ičeze valdatusiden strokun lophusai.
Vs 2013 kül'mkun 21. päiväspäi Vladimir Karpenko om valitud i radab rajonan administracijan pämeheks kontraktan mödhe.
Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 38 388 ristitud, vl 2010 — 31 864 ristitud.
Kaik om 147 eländpunktad rajonas (vl 2005), sidä kesken 1 lidn, 2 lidnanvuittušt žilod, 31 külänvuittušt žilod, 4 raudtestancijad-eländpunktad, 108 küläd.
Toižed sured eländpunktad oma lidnanvuiččed Pindušid-žilo (4,5 tuh. rist. vl 2016) da Povenec-žilo (1,9 tuh. rist. vl 2016), molembad sijadasoiš läz Medvežjegorskad; mugažo sured oma Sur' Laht-külä (1,0 tuh. rist. vl 2013) da Talvoja-külä (1,0 tuh. rist. vl 2013).
Rahvahad (vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, enamba 0,4%) : venälaižed — 82,3%, karjalaižed — 6,6%, vaugedvenälaižed — 5,0%, ukrainalaižed — 2,5%, pol'šanmalaižed — 0,9%, suomalaižed — 0,8%, toižed rahvahad — 1,8%, rahvahuden ozutandata — 0,1%.
Vl 2002 kaik 48 vepsläšt eli rajonas (0,12% sen ristitištospäi).
Ižanduz
Rajonan ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend, pumaterialan ümbriradmine, laivansauvomine, šebnän tehmine, ujund- da raudtetransport, turizm (Kiži), maižanduz.
Kaks' federališt trassad om rajonas: «Kol»-avtote (Р21) i «Vologd — Medvežjegorsk» (А119).
Kalevalan rahvahaline rajon
Kalevalan rahvahaline rajon (Калевальский национальный район, karj.: Kalevalan kanzalline piiri, Kalevalan kansallinen piiri) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om lidnanvuitte Kalevala-žilo. Rajonan ristitišton viž ühesandest eläb žilos.
Istorii
19. voz'sadal Elias Lönnrot kirjuti tetaban Kalevala-eposan runoiden tobmad palad rajonan nügüd'aigaižes territorijas.
Rajonan aluz om pandud vl 1927 Karjalha kuti Uhtan rajon, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe. Vl 1930 enččen Kem'jogin rajonan territorijad ühtištuihe Uhtan rajonanke. Vl 1935 uhokun 20. päiväl VCIK udesnimiti rajonad nügüdläižikš Kalevala-eposan sadavoččen jubilejan oiktastuseks. Kalevala-žilo nimitihe Uht-žiloks vhesai 1963.
Suren Tatanman sodan aigan vozil 1941 (heinku) - 1944 (reduku) Suomenman sodaväged, sid' Saksanman armii, oliba rajonan päivlaskmas.
Vozil 1963 (1. uhoku) - 1966 (30. tal'vku) Kalevalan rajon oli Kemin rajonan palaks. Vn 1983 sulakus Kostamukš tegihe lidnaks tazovaldkundan alištusenke. Voknemen küläkund (ven. Вокнаволокский сельсовет) mugažo läksi rajonaspäi, Kostamukšale alištushe.
Louhin rajon
Louhin rajon (venäkelel: Лоухский район, Louhen piiri) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Kalevalan rahvahaline rajon
Istorii
Vspäi 1992 rajonan nimi om «rahvahaline»-sananke Karjalan Tazovaldkundan Ülembaižen Nevondkundan pätandan mödhe.
Geografijan andmused
Kalevalan rahvahaline rajon om Karjalan Tazovaldkundan lodehline taho. Pind — 13 316 nellikkilometrad (videnz' sija tazovaldkundas 18späi). Sadavozne mec katab territorijan koume videndest, necišpäi pedajikod oma 85%. Saum soid om koumandez, vezid — kudendez. Vl 2006 Kalevalan rahvahaline puišt om sätud rajonan territorijas.