cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Simferopol'
Geografijan andmused
thumb|left|200px|Lidnan rajonad i alištunuded territorijad vn 2017 elokus. Lidn sijadase Salgir-jogen randoil (Салги́р, 232 km pitte), 350 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Simferopolin vezivaradim om saudud ülezjogen, täuttihe vl 1956, se om lidnan suvipäivnouzmaižeks röunaks. Lähembaine lidn om Bahčisarai 30 km suvipäivlaskmha avtotel Sevastopolihesai.
Simferopol' jagase koumeks rajonaks: Raudten, Keskuzline i Kiivan. Nell' lidnanvuittušt žilod da üks' muite žilo mülüdas lidnümbrikho Simferopolin ližaks.
Eläjad
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 337 285 ristitud, vn 2014 Venäman rahvahanlugemižen mödhe — 332 317 ristitud (ümbrikon ühesa kümnendest). Kaikiš suremb ristitišt oli 343 565 eläjad vl 1989 i 343 644 eläjad vl 2001. Lidnümbrikon pind om 107,41 km².
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4% vl 2014): venänikad — 67,8%, ukrainalaižed — 12,1%, krimantatarlaižed — 8,3%, totarlaižed — 1,5%, armenijalaižed — 0,8%, vaugedvenälaižed — 0,8%, evrejalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 2,3%, rahvahuden ozutandata — 6,0%.
Irdkosketused
Kategorii:Kriman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe * *
Kankaanpää
Kankaanpää (mugažo suomen i ročin kelil) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvipäivlaskmas. Mülüb Sadakund-agjaha, sen nellänz' lidnankund seičemespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii
Municipalitetan aluz om pandud vl 1865. Kätihe sidä lidnanvuiččeks (kauppala) vl 1967, anttihe lidnan statusad (kaupunki) vl 1972. Honkajoki-municipalitet linneb ühtištadud lidnankundanke vl 2021.
Kankaanpää šingotase terazvanundtegimel («Ruukki», lehtesed polimerkrepindanke) i professionaližen opendusen keskuseks: torguindan škol, politehnine škol, artillerijan sodaškol. Sodamehiden sijaduz i harjoituzbaz oma lähižes Niinisalo-küläs.
Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas. Ruokojärvi om lidnan suves (läz 1 km²). Karvianjogi (Karvianjoki 110 km pitte, lankteb Botnižhe lahthe) läbitab kundad. Matkad agjan Pori-keskushesai om 48 km suvipäivlaskmha orhal vai 52 km avtotedme, Hel'sinkihesai om 225 km suvipäivnouzmha orhal vai 271 km avtotedme. Lähembaižed lidnad (avtoteidme) oma Parkano (Pirkanma) 42 km pohjoižpäivnouzmha i Ikaalinen (Pirkanma) 47 km päivnouzmha.
Vl 2020 lidnan ühthine pind — 704,74 km², sidä kesken kuivma 689,63 km², vezi da sokaz tahond ottas 15,11 km².
Eläjad
Vl 1980 eläjiden lugu oli 13 516 ristitud, vl 2010 — 12 135 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 13 652 eläjad vl 1985. Ristituiden seičeme kümnendest elädas lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,4%, ročin kel' — 0,1%, toižed keled — 2,5%.
Paavo Karttunen radoi lidnan edeližen pämehen (2003−2016).
Irdkosketused
Kategorii:Suomenman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Sadakund
Čeboksarad
Čeboksarad (Чебокса́ры, Шупашкар) om Venäman lidn, lidnümbrik da port Volg-jogen molembil randoil. Se om Čuvašijan Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn, tazovaldkundan ristitišton kaks' videndest eläb siš.
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Ivan Runo-sodavejan sodamatkan Kazanihe vn 1469 semendkus, no kaivandusiden mödhe lidn om olmas jo 13. voz'sadan lopuspäi. Čeboksarad saiba lidnan statusad vl 1781.
Čeboksarad šingotasoiš mašinansauvomižel (agregatad, tekstilin tömašinad), elektrotehnižel sarakol (elektro- i energomašiništon pästand, ladimed, kabeläd), tekstil'tegimištol (bumagankombinat, pölvhankanghiden fabrik, trikotažfabrik) i sömtegimištol (konditerižed tegesed, makaronad, alkogoližed jomad).
Geografijan andmused
Čeboksarad jagasoiš koumeks rajonaks: Kalininan, Leninan i Moskvan. Sen ližaks, territorialine Volgantagaine-ohjanduz (Йăлăм) om jogen hural randal. Lidnanvuiččed Uded Lapsarid- (6955 rist. vl 2010) i Sosnovk- (2242 rist. vl 2010) žilod, muite žilo da külä mülüdas lidnümbrikho Čeboksarad-lidnan ližaks. Čeboksaran rajon ümbärdab lidnümbrikod.
Eläjad
Vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 447 929 ristitud, lidnümbrikon — 464 208 ristitud. Vl 2017 kaik 489 498 eläjad oli lidnas i 500 052 eläjad kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb ristitišt lidnan alusenpanendaspäi om nügüd' (vl 2022). Lidnaglomeracijan ristitišt läz 700 tuhad eläjid.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2010): čuvašalaižed — 58,7 %, venälaižed — 31,5 %, totarlaižed — 1,0 %, ukrainalaižed — 0,5 %, marilaižed — 0,4 %, mordvinalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 7,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koumekümne pühäpertid oma olmas lidnas: Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe kafedraline päjumalanpert' (1600−1657), Jumalanmaman Katken i ph. Tatiana Rimalaižen päjumalanpert' (om letud vll 2001−2006), ph. Sergii Radonežalaižen päjumalanpert' (om sauvomas), Stroican mez'jumalankodi (Eläban Stroican päjumalanpert', kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd), Spasan Toižetamižen naižjumalankodi (kaks' jumalanpertid i koume časounäd), 12 tošt jumalanpertid i viž časounäd. Om protestantizman tulendoid. Islaman «Bulgar»-mečet' om avaitud vl 2005. Čuvašan veroližen religijan polenpidajad elädas lidnas mugažo.
Edeline lidnan pämez' om Jevgenii Kadišev (reduku 2017 — reduku 2020).
Irdkosketused
* Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe * Kategorii:Čuvašijan Tazovaldkundan lidnümbrikod
Ficdžeral'd Ella
Ella Džein Ficdžeral'd (Ella Jane Fitzgerald; sünd. 25. sulaku 1917, N'juport N'jus, Virginii, AÜV — kol. 15. kezaku 1996, Beverli Hills, Kalifornii, AÜV) oli sur' amerikalaine pajatai naine, „ezmäine džazan ledi“. «Gremmi»-premijan koumetoštkümnekerdaine laureat.
Vaiše hänen elon aigan oli mödud enamb 40 millionad platoid hänen änetamižidenke.
Irdkosketused
Kategorii:AÜV:oiden pajatajad Kategorii:Pajatajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Virginijha Kategorii:Kolnuded Kalifornijas
Aleksandrupolis
Aleksandrupolis (Αλεξανδρούπολη [aleksanˈðrupoli]) om lidn Grekanman pohjoižpäivnouzmas, Päivnouzmaine Makedonii i Frakii-agjas.
Karagandi
Karagandi (kazahan kelel: Қарағанды, Караганда) om Kazahstanan lidn valdkundan keskuzpalas, nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe. Se om Karagandin agjan keskuz da kaikiš suremb lidn.
Aleksandrupolis
Istorii
Grekalaižiden amuine Sale (Sali)-lidn oli olmas Aleksandrupolisan sijas. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud kalanpüdajiden Dedeagač-žiloks Ottomanan imperijas 1870-nzil vozil, sil-žo aigal sauvoškanzihe raudted. Voziden 1877−1878 Venäman okkupacii lahjoiči eländpunktale planad oigedsaumaižidenke fartaloidenke.
Karagandi
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1931 kuti sija pidatadud ristituiden täht samha kivihil't, GULAG:an severz'-se lagerid sijazihe täs. Vl 1934 eländpunkt läz lagerid sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke. Äjad joudutadud ristituišpäi jäiba eläda lidnas.
Aleksandrupolis
Istorii
Ezmäižen mail'man sodan aigan lidnan territorii mülüi Bolgarijha pordaigaližešti (1913−1918). Udesnimitihe Grekanman Aleksandr I-kunigahan mödhe hänen tulendan lidnha jäl'ghe vl 1920.
Aleksandrupolis šingotase meriportal (Bolgarii-ki kävutab sidä) i turizmal: 8 muzejad, puištod, karad i lämäd purtked ezilidnoiš.
Karagandi
Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas, «Irtiš — Karagandi»-kanalan lopus, 553 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Matkad Astan-pälidnhasai om 190 km lodeheze orhal vai 215 km avtotel.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +3,6 C°. Paneb sadegid 332 mm vodes, oleleb penemb niid vilusezonal (107 mm kül'mkus-keväz'kus).
Aleksandrupolis
Eläjad
Vn 2011 Grekanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 57 812 ristitud, municipalitetan — 72 959 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', 11. sija valdkundas. Venäman konsuluz radab lidnas.
Karagandi
Geografijan andmused
Vspäi 1997 lidn jagase kahteks administrativižeks rajonaks: Oktäbrin i Kazibekbin; edel oli viž rajonad.
Zadonsk
Zadonsk (Задо́нск) om Venäman lidn da lidnankund Lipeckan agjan suves. Se om Zadonskan rajonan administrativine keskuz.
Aleksandrupolis
Irdkosketused
Kategorii:Grekanman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Päivnouzmaine Makedonii i Frakii
Karagandi
Eläjad
Vl 2010 eläjiden lugu oli 465 178 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 613 797 eläjad vl 1989. Karagandi sädab lidnaglomeracijad Temirtau-lidnanke da toižidenke ezilidnoidenke, kaik om 800 tuh. ristituid.
Lageriden enzne aig sel'gitab äirahvahut: vn 2015 zavodindas kazahlaižed oliba 42,6%, venänikad — 40,3%, toižed rahvahad — 17,1%.
Krimsk
thumb|left|250px|Lidnan nägu Man kaimdajaspäi sur'veden jäl'ghe (10. heinku 2012) Krimsk (Крымск) om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan päivlaskmas. Se om Krimskan rajonan administrativine keskuz.
Karagandi
Ižanduz da transport
Ižandusen päsarakod oma kivihilen samine (2,5 mln tonnoid vl 2008), elektroenergetine (kaks' LEK:ad), mašinansauvomine (sidä kesken mägitransportine), sömtegimišt, sauvondmaterialoiden tehmine. Raudan metallurgii šingotase Temirtau-kaimdailidnas, 15 km lodeheze.
Zadonsk
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1615 kuti Teševk-slabad (Тешевка vai Тешевская) udenno mez'jumalankodinno, nimitihe penen sijaližen jogen mödhe. Žilo sai makundan lidnan statusad vn 1779 25. sügüz'kud udenke Zadonskoi-nimitusenke lidnan sijadusen mödhe Don-jogen randal ku ajelta Moskvaspäi. Aigan mändes lidnan nimituz lüheni i kändihe nügüdläižikš. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli alištunu nacistoiden aviacijan bombardiruindale kaks' kerdad.
Krimsk
Istorii
thumb|right|150px|Edeline lidnanznam Eländpunktan aluz om pandud vl 1862 kuti Krimskai-stanic (станица Крымская). Se sai lidnan statusad vl 1958 nügüdläiženke nimenke. Lidn eli läbi sur'vedes vn 2012 7. päiväl heinkud 200-millimetrižen valegen jäl'ghe.
Karagandi
Ižanduz da transport
Avtobusad da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
Zadonsk
Istorii
Zadonsk šingotase sömtegimištol (sahartegim, mineralveden tegim, leibtegim, lihaceh) i turizmal.
Krimsk
Istorii
Krimsk šingotase sömtegimišton (vintegim, jauhon edheotandad) i sauvondmaterialiden edheotandoiden lidnaks (savič, beton), pakuitesen tehmižel polipropilenaspäi i stökolmülüiden tegimel. Lidn om äiprofil'žen maižanduzrajonan keskuseks. Kazmusiden selekcijan kaks' keskust ratas.
Zadonsk
Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan suvipalas, Don-jogen hural randal, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Teševk-jogi (ven. Тешевка 4 km pitte) jagab lidnad poleti i lankteb Donha. Matkad Lipeckhasai om 51 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 57 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Jelec (raudtestancii) 38 km lodeheze orhal vai 43 km avtotedme. «Don»-avtote (M4-trass) ümbärdab lidnad suvipäivlaskmaspäi, edel 2000. vot läbiti.
Karagandi
Irdkosketused
Kategorii:Kazahstanan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Krimsk
Geografijan andmused
Lidn sijadase Adagum-jogen muugotil randoil (АтIэкIумэ 66 km pitte, Kubanin hura ližajogi), 24 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kavkazan ezimägištonno. Matkad Krasnodarhasai om 100 km päivnouzmha orhal. Lähembaine lidn om Abinsk 10 km suvipäivnouzmha orhal, raudtedme vai avtotedme.
Zadonsk
Geografijan andmused
Zadonsk om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind — 12,58 km².
Krimsk
Geografijan andmused
Verhneadagum-futor (266 rist. vl 2010) mülüb lidnankundha Krimskan ližaks.
Zadonsk
Eläjad
Vl 1897 ristitišt oli 7 500 eläjad, vl 1939 — 6 900 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 698 ristitud, rajonan kaks' seičemendest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10..11 tuhad eläjid vll 1979−2009 (11 700 rist. vl 2000).
Krimsk
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 57 382 ristitud. Vspäi 1996 lidnan ristitišt vajehtub 56..58 tuhad eläjid röunoiš (58 128 rist. vl 2012). Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Zadonsk
Eläjad
Ortodoksižen hristanuskondan nened pühäpertid oma olmas lidnas: Jumalanmaman sündundan Zadonskan mez'jumalankodi, se om avaitud lidnan keskuses vspäi 1610 (Jumalanmaman Vladimiran jumalaižen päjumalanpert', viž jumalanpertid i kaks' časounäd), mugažo Stroican päjumalanpert', üksin jumalanpert' i časoun'. Kaks' naižjumalankodid oma olmas lidnan ümbrištos: ph. Tihonan Zadonskalaižen Toižetamižen i Jumalanmaman Tihovonskii (Tüninon).
Krimsk
Eläjad
Rahvahad (enamba 1% vl 2010): venälaižed — 83,0%, armenijalaižed — 3,6%, ukrainalaižed — 2,4%, totarlaižed — 2,3%, grekalaižed — 1,8%, assirijalaižed — 1,2%, toižed rahvahad — 4,8%, rahvahuden ozutandata — 0,9%.
Zadonsk
Eläjad
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,6%, toižed rahvahad — 1,4%.
Krimsk
Eläjad
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Zadonsk
Eläjad
Professionaližen opendusen aluzkund om Zadonskan politehnine tehnikum.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Lipeckan agjan lidnad *
Krimsk
Eläjad
Krimskan tehnine kolledž i Krimskan industrialiž-sauvondtehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Uaithors
Uaithors (Whitehorse, francine virkand: [wajtɔʁs]) om lidn Kanadan lodehes, Jukon-territorijan pälidn da sen regionan kaikiš suremb lidn.
Venälaižed
thumb|right|250px| Nored venälaižed neiččed. 20. voz'sadan augotiž, [[Prokudin-Gorskii Sergei|Prokudin-Gorskijan fotokuva]] Venälaižed vai venänikad (русские) oma indoevropine, slavine rahvaz. Elädas Venämas tobjimalaz (ristitišton nell' videndest), mugažo Ukrainas, Kazahstanas, AÜV:oiš, Latvijas, Saksanmas, Uzbekistanas, Izrailiš, Kanadas, Estinmas da toižiš valdkundoiš.
Uaithors
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1898 Klondaikan kuldsäruläžundan aigan. Löutihe vas'ken kivendoid i sadas niid tähäsai. Ende territorii oli elänzoittud harvoin, indejalaižed tuleškeliba sihe mecadamha. Vl 1900 raudte ühtenzoiti Uaithorsad Aläskan Skaguei-portanke. Sai lidnan statusad (city) vl 1950 2 594 eläjad ristitištonke.
Venälaižed
Rahvaz sädihe Venän aigan. Venälaižiden rahvahankel' om venäkel', se om oficialine Venälaižen Federacijan kaikiš subjektoiš, Kirgizstanan i Vaugedvenäman üks' kahtes oficialižes kelespäi. Rahvahan lugumär om läz 133 millionad. Heiden enambuz oma ateistad, prevalirui uskond om hristanuskond (ortodoksine päpaloin), rahvahaline kul'tur otab sidä aluseks.
Kategorii:Rahvahad kirjamišton mödhe Kategorii:Kazahstanan rahvahad Kategorii:Ukrainan rahvahad Kategorii:Venäman rahvahad
Volhovan rajon
Volhovan rajon (Волховский район) om municipaline ühtnik Leningradan agjas.
Uaithors
Istorii
Vn 1953 1. päiväl elokud panihe lidnad Jukon-territorijan pälidnaks, ende Douson oli. Vspäi 1957 nimitusen oficialine kirjutamine om nügüdläine, ende oli White Horse.
Geografijan andmused
Lidn sijadase territorijan suves, Jukon-jogen molembil randoil läz sen vezilanktendoid, 680 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om mägid lidnan ümbrištos. Lidn om nimitadud vezilanktendoiden mödhe i znamoičeb «vauged hebo» anglijan kelespäi.
Trip the Darkness
«Trip the Darkness» (Pimedusen läbi) om Lacuna Coil-muzikgruppan ühtennimižen singlan pajo gotikmetal-žanras, kudamb om pästtud Italijha i AÜV:oihe 2011-nden voden redukul. Mugažo se om ühtenz' pajo kudendes «Dark Adrenaline»-studijanal'bomas (2012).
Uaithors
Geografijan andmused
Klimat om subarktine, alangištoline sijaduz pehmdab sidä. Heinkun lämuz om +14,3 C°, vilukun — −15,2 C°, voden keskmäine lämuz om −0,1 C°. Paneb sadegid läz tazomäras vodes läbi, 160 mm vihmaks i 142 sm lumeks, vähemba kaiked sulakus.
Volhovan rajon
Administrativine keskuz om Volhov-lidn (mülüb rajonha vspäi 2006), sijadase rajonan suvipäivlaskmas. Rajonan ristitišton pol' eläb siš.
Trip the Darkness
Pajon tekst om anglijan kelel. Singlan prodüser om Don Gilmor.
Volhovan rajon
Istorii
Rajonan aluz om pandud vl 1927 elokun 1. päiväl Leningradan agjan Leningradan ümbrikho ühten aigan niiden sädandanke. Zvank-radnikžilo oli rajonan keskuseks. Vl 1930 heinkun 23. päiväl heitihe ümbrikod, i siš aigaspäi rajon mülüb Leningradan agjaha kuti administrativine ühtnik.
Uaithors
Eläjad
Vn 2011 Kanadan rahvahanlugemižen mödhe Uaithorsan eläjiden lugu oli 23 276 ristitud, territorijan kaks' koumandest, i 40 heišpäi oliba venänikad. Kodikel' (2011): anglijan kel' — 84,3%, francijan kel' — 4,6%, toine kel' — 9,7% (saksan, tagalog, ispanijan, kitajan i alaman keled). Augotižlibund (2011): evropalaižed — 75,5%, igähižed rahvahad — 16,5%, toižed rahvahad — 8,0%.
Trip the Darkness
Kategorii:Lacuna Coil:an pajod Kategorii:Pajod kirjamišton mödhe Kategorii:Singlad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 2011 pajod Kategorii:Vn 2011 singlad Kategorii:Pajod anglijan kelel
Uaithors
Eläjad
Uskondan mödhe (2011): hristanuskojad — 45,3%, toine uskond — 3,3%, religijatomad — 51,4%.
Irdkosketused
Kategorii:Kanadan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe * Kategorii:Jukonan lidnad
Volhovan rajon
Istorii
Vodele 1933 Zvank-radnikžilo järedui, i sidä kätihe Volhovstroi-lidnaks, kudamb vozil 1939−2006 alištui agjan tobmudele oikti, hot' rajonan tobmuden organad oliba neciš lidnas. Vozil 1946−1963 rajonan pala oli mülünu Uden Ladogan rajonha. Vl 1977 rajonan pala läksi udhe Kirovskan rajonha. Rajon om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 2006.
Geografijan andmused
Volhovan rajon om Leningradan agjan keskuztaho. Pind — 5 124 nellikkilometrad (kudenz' sija agjas), Ladogan palanke — 8 428,41 km². Mec katab viž kudendest rajonan territorijad (4 208 km²).
Om röunoid 4 Leningradan agjan rajonanke:
Rajonan pohjoižed randad lainištab Ladoganjärv. Znamasižed joged oma Olhav da Säs' (lanktas Ladogha), mugažo Paš (Süvärin hura ližajogi). Süvär'-jogensu om rajonan pohjoižpäivnouzmaižel röunal (Süvärensu). Kaik joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (mouckivi, gravii, letked, saved), fosforitad, mec, reskvezi.
Tobmuz
Käskusenandai tobmuz om Ezitajiden Nevondkund (ven. Совет депутатов) 30 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vl 2014 sügüz'kun 14. päiväl. Vladimir Novikov radab sen ezimehen da rajonan pämehen vs 2014 redukun 1. päiväspäi. Ezitajiden Nevondkund valičeb rajonan administracijan pämest.
Vs 2016 sulakun 27. päiväspäi Tat'jana Räzanova radab rajonan administracijan pämehen velgusentäutajan (ühteks kuks). Vs 2015 keväz'kuspäi ezmäine varapämez', viž muite varapämest da abunik oma hänele abhu. Kuz' komitetad, 6 palakundad, 4 sektorad, ohjastuz da 2 laudkundad alištudas rajonan administracijan pämehištole.
Eläjad
Kaik om 280 eländpunktad rajonas, sidä kesken 3 lidnad, 9 žilod, 6 raudtestancijan žilod, 262 küläd.
Toižed sured eländpunktad oma Säs'stroi-lidn (13,2 tuh. rist. vl 2016), Uz' Ladog-lidn (8,5 tuh. rist. vl 2016) da Paš-külä (3,8 tuh. rist. vl 2012).
Rahvahad (vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, enamba 0,4%): venälaižed — 93,7%, ukrainalaižed — 1,1%, vaugedvenälaižed — 0,6%, čiganalaižed — 0,5%, azerbaidžanlaižed — 0,5%, armenijalaižed — 0,5%, toižed rahvahad — 1,6%, rahvahuden ozutandata — 1,5%.
Erased igähižed rahvahad: karjalaižed — 52 rist. (0,05%), suomalaižed — 25 rist. (0,03%), vepsläižed — 23 rist. (0,02%), estilaižed — 14 rist. (0,01%).
Ižanduz
Rajonan ižandusen päsarakod oma kivivoin ümbriradmine, himine sarak, gazanveimtransport, cellülozbumagaine sarak, sömtegimišt, maižanduz, mecan ümbriradmine, gidroenergetik (Volhovan GES), turizm, vhesai 2013 — alüminijan tehmine.
Igor' Strelkov
Edesine lugemine
Kategorii:Doneckan Rahvahaline Tazovaldkund Kategorii:Avantüristad Kategorii:Sodamehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe
Kaltan
Kaltan (Калта́н) om Venäman lidn Kemerovon agjan suves. Se om lidn agjan alištusenke (vspäi 1993), Kaltanan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii
Kaltan šingotase kivihilen samižel (kaks' kaivut) i Suvikuzbassan GRES:al kivihilenke poltuseks, sauvondmaterialiden edheotandoil (savičtegim, metalližkonstrukcijad) i lämbituzmašiništon tegimel.
Geografijan andmused
Kaltan sijadase Kondom-jogen oiktal randal tobjimalaz (Кондома, Obin oigedpol'ne bassein), 225 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Kemerovohosai om 218 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 258 km avtol vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Osinniki 10 km pohjoižpäivnouzmha i Novokuzneck 20 km pohjoižhe orhal sen röunhasai.
Voib olda manrehkaidusid 6 ballhasai. Kivihilen löudmižsijad sijadasoiš päivlaskmha lidnaspäi.
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 21 892 ristitud, lidnümbrikon kaks' koumandest. Kaikiš suremb ristitišt oli 28 tuh. eläjid vl 1967.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken pühäpert' om olmas lidnas, saudihe vll 2002−2008.
Kaltanan äiprofil'ne tehnikum om professionaližen opendusen aluzkundaks.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Kemerovon agjan lidnad *
Pandemii
thumb|right|250px|[[Holer, tundmatoman pirdajan pirdandkuva (1866)]] Pandemii (πανδημία pandemia — «kaik rahvaz») om pošavan toižend. Se levigandeb kaiken valdkundan territorijadme, erasišti susedvaldkundoidme-ki i äjidme mail'man regionidme, ku ristituil eile immunitetad infekcijad vaste.
Voib mända teravas, sporadižikš, äi vozid, nece rippub läžundan inkubacižes pordospäi i alištusespäi gigienan ohjandimile. Pandemii tuleb ristituile paksumb läžujiš imetaiživatoišpäi.
Ozutesed — holeran, grippan, paharuben, tuberkulözan epidemijad. Millionad ristituid oliba da lindäs niiden žertvoikš.
Pandemijad oleskeldas mugažo maižanduzkul'turoiden i kabjživatišton keskes. Varuližed kertläžundad voidas kucta näl'gad, sen tagut kävutadas erazvuiččid märid (vakcinacii, selekcii da toižed).
Homaičendad
Kategorii:Epidemiologii Kategorii:Ekstraordinarine situacii
Snežnogorsk
Snežnogorsk (Снежного́рск) om Venäman lidn Murmanskan agjan pohjoižes. Vspäi 2008 mülüb Sauptud administrativiž-territorialižhe «Aleksandrovsk»-ühtnikha (521 km²) territorialižeks ümbrikoks. SATÜ:n administracii sijadase neciš lidnas.
Istorii
Ende Ščitovai-žilo (посёлок Щитовая) oli lidnan sijas vspäi 1933, tegihe pumetoid laivišton amblusiden täht da azuihe kalaverkoid. Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1970 kuti sauptud žilo holitamha vedenalaižiden atomlaivoiden «Nerpa»-kohenduztegint (saudihe vspäi 1964). Vl 1973 nimitihe Vjužnii-žiloks, vai Murmansk-60 kirjeižiden täht. Vspäi 1994 nimitase nügüdläižikš oficialižešti.
Snežnogorskas utiliziruidas VA-laivid i saudas kalatezlaivid «Nerpa»-kohenduztegimel, se om Severodvinskan «Tähthaine»-edheotandan filialaks.
Geografijan andmused
Lidn sijadase tundran sambnuden vulkanan pautkil 174 metrhasai kortte, koumel terrasal. Snežnogorsk om ümbärtud penil järvil erazvuiččenke formanke, kävutadas jomižvedeks. Matkad Barencan meren jädumatoman Olen'jan lahten Kut-merikaran randhasai i tegimhesai om nell' kilometrad pohjoižpäivnouzmha, SATÜ:n Polärnii-lidnhasai om kahesa kilometrad päivnouzmha orhal vai 14 km avtotedme (avtobusad ühtenzoittas lidnoid), SATÜ:n Gadžijevo-lidnhasai om 12 km pohjoižpäivnouzmha avtol, Murmanskhasai — 26 km suvipäivlaskmha orhal vai 58 km avtotedme.
Klimat om subarktine meren. Äižiruižen pertišton pind om 0,62 km².
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 12 683 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 16 300 eläjad vl 1996. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 12 696 eläjad.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jurgii-vägestusenkandajan pühäpert' om saudud vll 1995−1998.
Murmanskan kooperativižen tehnikuman filial (vspäi 1997) i Murmanskan pedagogižen kolledžan filial ratas lidnas professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Murmanskan agjan lidnad *
Spalletti Lučano
thumb|left|230px|Lučano Spaletti vn 2009 sulakus. Lučano Spalletti (Luciano Spalletti; sünd. 7. keväz'ku 1959, Čertal'do, Italii) om italijalaine futboltrener, enzne futbolist.
Voden 2009 tal'vkuspäi voden 2014 keväz'kuhusai oli Zenitan pätreneran, kudambanke vägesti kaks' čempionatad.
Homaičendad
Kategorii:Futboltrenerad Kategorii:Zenit Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe
Vilusoda
thumb|right|250px|[[Berlinan sein vl 1967, nägu Päivnouzmpol'žes Berlinaspäi]] Vilusoda vai Viluvoin (Cold War) om politologijan tärtuz, znamoitas globališt kaikenvuittušt vastustelendad NSTÜ:n i AÜV:oiden keskes vll 1946−1991. Se oli konfrontacii, eile soda, no kucui sodoiden äjüt peniš valdkundoiš — Korei, Vjetnam, Afrikan i Keskuzamerikan mad. Kahten kundaližen sisteman olend tegihe vilusodan süks: kapitalizm i planine socializm. Vastustelendan liderad kändihe südäitukuižikš valdkundoikš.
Nimituz
Tärtusen avtor om britanine Džordž Oruell-kirjutai, kävuti sidä ezmäižen kerdan vn 1945 19. päiväl redukud britanižen joganedal'žen «Tribune»-aiglehtesen «Sinä da atombomb»-kirjutuses. Hän endusti kožundaigad, kudamb ei linne kožundaks, ku toižed järedad valdkundad sadas atomazegištod AÜV:oiden ližaks i jagadas mail'mad keskneze.
Istorii
Kitain i NSTÜ:n kosketusiden vilugoitmine vällenzi socialistišt blokad. Ičekeskeine südäitukuižiden azegiden ližaduz, niiden «lugumäran voibuižed» da toižen azegišton mödhe vei Kariban krizisannoks, NSTÜ:n ekonomine alašingotez sodarajadusiden tagut — Berlinan seinän sauvomižhe. Nevondkundaližen perestroikan politik, Mihail Gorbačov i AÜV:oiden hüvä vald lopiba vilusodad.
Jäl'gused
NSTÜ:n i sen sodablokan da ekonomižen blokan čihodamine, Saksanman ühtištuz, AÜV:oiden i Evropan maiden lidiruind mail'mas, EÜ:n i PAKO:n leviganduz, Kitain naprindad kätas toižeks ülävaldkundaks, Ühtištoitmatomuden likundan olend, Kožundkirjutez mail'man südäitukuižiden kodviden kel'dos, Kožundkirjutez südäitukuižiden kodviden levitamatomudes i Kožundkirjutesed strategižiden edhetungazegiden lühenduses AÜV:oiden da Venäman keskes.
Homaičendad
Kategorii:Sodapolitik Kategorii:AÜV:oiden politik Kategorii:NSTÜ:n politik
Nevan prospekt
thumb|right|250px|Nevan prospekt vl 2009. thumb|right|250px|Nevan prospekt öl. Nevan prospekt (Невский проспект) om Piterin päird. Se om 4,5 km pitte, Admiraluz i Aleksandr Nevalaižen jumalankodi oma saudud prospektan agjoiš. Prospekt sijadase lidnan Keskuzrajonas.
Zavodihe vll 1712−1718 kuti te Admiraludespäi Nevan jumalankodinnoks. Sen manahad tegihe bizirkad i putkotihe ted sodme. Prospektan čoga sündui ten sauvomižen kahtes polespäi tagut, vastsihe kus Vasthalibundan torg om. Ird om olmas nügüdläiženke nimenke vspäi 1781. Vll 1918 (reduku) — 1944 (viluku) irdan oficialine nimi oli ''Redukun 25. päivän prospekt (ven. Проспект 25-го Октября'').
Prospekt ristikoičeb koume joged-kanalad: Moik (Vihand sild), Gribojedovan kanal (Kazanskii-sild) i Fontank (Aničkov sild). Piterin metropolitenan seičemen stancijan tulendad sijadasoiš prospektal da sen rindal. Kaik 240 pertiden ocseinäd oma prospektan paloikš.
Kategorii:Piterin irdad Kategorii:Irdad kirjamišton mödhe Kategorii:Venäman irdad
Neptunii
Neptunii (Np — neptunium latinan kelel) om 93nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, aktinoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, seičemenz' period).
Ühthine ümbrikirjutand
Voib löuta neptunijan Mas vaiše penikaižes verdas, 237- i 239-izotopoiden jäl'ged uranan kivendos. Neptunii om ezmäine ratud transuranine element. Amerikalaižed himikad Edvin Mattison Makmillan da Filipp Hauge Abel'son saiba puhtast neptunijad ezmäižen kerdan Berklin laboratorijas vl 1940. Element om nimitadud Neptun-planetan mödhe uran-elementan kartte.
Neptunii da sen ühtnendad oma radiotoksižed!
Fizižed ičendad
Neptunii om pehmed tagokaz jüžmak radioaktivine hobedakaz metall. Paramagnetik. Koume allotropišt modifikacijad oma olmas: α-Np rombiženke seglusenke kändase tetragonaližeks β-formaks 282 C° lämudel, se — γ-neptunijaks kubiženke seglusenke 583 C° lämudel.
Atommass — 237,048. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 20,25 g/sm³. Suladandlämuz — 912±3 K (639±3 C°). Kehundlämuz — 4447 K (4174 C°, ekstrapoliruidud).
Tetas 20 izotopad 225..244 atommassanke, i niiden 4 izomärad. Kaikiš hätkemb om 237Np 2,14 mln vot pol'čihodamižen pordonke.
Himižed ičendad
Pind muigotub il'mas vitkos, heredamb huldutamižes. Muigotandmärad: +7..+2, tobjimalaz +5 i +4.
Kävutand
Tehtas plutonijad neptunijaspäi. Ottas kävutamižhe ühthesuladusiš.
Kaik neptunii tegese atomreaktoriš uranaspäi laptaližiden produktoiden keskes. Teoretižikš voib säta neptunijaspäi atombombad madalanke massanke.
Evolücii
thumb|right|250px|Eläbiden car'kundoiden evolücijan shem Biologine evolücii (evolutio-sanaspäi «levitand») om eläban londusen šingotesen järgeline process. Se kaimdase populäcijoiden genetižen mülündan vajehtusel, adaptacijoiden formiruindal, erikoiden sädandal i kadomižel, ekosistemiden i kaiken biosferan toižetamižel.
Severz'-se evolücižid teorijoid om sätud, ned sel'getas mehanizmid evolücižiden processiden aluses. Britanine Čarl'z Darvin-tedomez' formulirui evolücijan teorijad londuseližen valičendan kal't vn 1859 «Erikoiden augotižlibund»-kirjas. Nügüd'aigan tedomehed tundištadas sintetišt evolücišt teorijad kaikiš enamba, se om klassižen darvinizman i populäcižen genetikan sintezaks. Se teorii laskeb sel'gitada evolücijan materialan (genetižed mutacijad) i evolücijan mehanizman (londuseline valičend) kesksidoid. Sintetižen teorijan ramuziš evolücii märičese kut geniden alleliden paksuziden vajehtamine organizmiden populäcijoiš pordos, kudamb ülitab ühten pol'ven elon hätkeližust.
Londuseline valičend om adaptacijoiden üks'jäine tetab sü, no ei ole üks'jäižeks evolücijan täht. Evolücijan toižiden süiden keskes oma genetine dreif, geniden valu, mutacijad. Kacmata erazvuiččehe vasthaotmižehe ristitkundas, evolücii kut londuseline process om vahvas todištadud tedoline fakt i ei kucu heilüid tedomehiden keskes. Tedoavaidused evolücižen biologijan sferas valatoitiba lujas ei vaiše biologijan toižid jagusid, no antropologijad i psihologijad mugažo. Evolücijan el'gendused kändihe nügüd'aigaižiden koncepcijoiden aluseks maižanduses, londuseližen ümbrišton kaičendas, ottas avarho kävutamižhe medicinas, biotehnologijas, ristitun radmižen toižiš znamasižiš socialižikš sarakoiš.
Hvalinsk
Hvalinsk (Хвалы́нск) om Venäman lidn da lidnankund Saratovan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Hvalinskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii
Hvalinsk šingotase gidroapparaturan tegimel, sömtegimištol (argvoitegim, maploduiden da fruktiden konservtegim, pel'meniden edheotand) i turizmal (mägisuks'kurort lidnanno, kruizlaivad, londuseline lebupark, torgovanoiden pertid, kaks' muzejad, pirdandgalerei).
Geografijan andmused
Lidn sijadase Hvalinskan kukhiden pohjal, Volgan Saratovan vezivaradimen oiktal randal, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ul'janovskan agjahasai om 20 km pohjoižhe, Saratovhasai om 178 km suvipäivlaskmha orhal vai 230 km avtotedme. Lähembaine lidn om Balakovo 57 km suvhe orhal vai 77 km «Sizran' — Balakovo»-avtotel, se mäneb lidnan pohjoižröunaks.
Kuz' žilod mülüdas lidnankundha (municipaližhe ühtnikho) Hvalinskan ližaks. Lidnankundan pind — 325,81 km².
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 094 ristitud, lidnankundan — 13 613 ristitud, rajonan viž ühesandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17 300 eläjad vl 1913 i läz 17 tuhad eläjid vll 1959−1967. Kaik 12 391 ristitud elihe lidnas i 12 882 ristitud kaikes lidnankundas vl 2018.
Rahvahad (2002): venälaižed — 89,2%, totarlaižed — 6,8%, ukrainalaižed — 1,1%, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 2,9%.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' jumalanpertid oma kaičenus lidnas täuzin vai paloin, Ristan Zdviženjan (1906−1914) i Koumen pühämehen (udessaudud vl 2016) jumalanpertid oma avaitud, kaumžoman časoun' om väges. Kävutadas toižin jättud pühäpertid. Islaman Keskuzline mečet' (1913) radab lidnas.
Hvalinskan agrotegimištoline licei om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Edeline lidnankundan pämez' om Andrei Remizov (2014 — reduku 2021).
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Saratovan agjan lidnad *
Darvin Čarl'z
Tedomez' pani evolücijan teorijan alusid i eziti londuseližen valičendan meletust. Darvinan koncepcii om anttud «Erikoiden augotižlibund»-kirjas (On the Origin of Species, 1859). Möhemba hän edeni suguvaličendan teorijad mugažo. Tegi ühten ezmäižiš tedoidusišpäi ristitun augotižlibundas.
Kuctas Čarl'z Darvinan opendust darvinizmaks, arni se teorii andase biologijan openduseks školoiš.
Biografii
Mez' oli sündnu Maunt Haus-usadibha videndeks kudes lapsespäi. Hänen tat oli Robert Darvin-lekar' i finansist. Mam oli Sjuzann Darvin (neiččel Uedžvud), koli, konz Čarl'z oli kahesavoččen prihaižen. Erazm Darvin-ded tatan polespäi oli londusentedomehen. Pen' Darvin oli otnus londuseližhe istorijha i keradusiden sädandha edel školad völ.
Vll 1831−1836 Darvin matkazi maksutomaks londusentedoidajaks, ühtni kunigazližen laivišton «Bigl'»-astjan ekspedicijha ümbri mirus. Ekspedicii kerazi andmusid randanpirdas, sil-žo aigal Čarl'z vedi aigan tobmad palad randoidme, tedoiži niiden geologijad i sädi keradusid londuseližen istorijan sferas.
Vll 1838−1841 Darvin radoi Londonan geologižen sebran sekretarin. Mez' nai vl 1839. Kanz sirdi Londonaspäi Kent-grafkundan Daunha (nüg. Londonan rajon) vl 1842, siš Darvin vedi tedomehen da kirjutajan järgelišt elod ičeze surmhasai (1882). Om mahapandud Londonan Vestminsteran abbatuses, se om Suren Britanijan znamasižiden šingotajiden panteon.
Irdkosketused
Kategorii:Biologad Kategorii:Geologad Kategorii:Suren Britanijan kirjutajad Kategorii:Londusentedoidajad Kategorii:Suren Britanijan tedomehed Kategorii:Kirjutajad kirjamišton mödhe Kategorii:Tedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Anglijha Kategorii:Kolnuded Londonas
Engr Žan-Ogüst-Dominik
Žan-Ogüst-Dominik Engr (Jean-Auguste-Dominique Ingres [ʒɑ̃ oɡyst dɔminik ɛ̃ɡʁ]; sünd. 29. eloku 1780, Montoban, Francii — kol. 14. viluku 1867, Pariž, Francii) oli francine pirdai, voimujupirdai da grafikanpirdai. 19. voz'sadan evropižen akademizman lider.
Pirdajan jäl'gusen seičeme kahesandest om grafiktöd, 455 portretad oma kaičenus. Läz kaik päižed sädused sijadasoiš Francijan järedoiš muzejoiš, sidä kesken Luvras i Engran muzejas hänen kodimaižes Montobanas. Toižed töd oma AÜV:oiden muzejoiš tobjimalaz.
Biografii
Mez' sai čomamahtolišt i muzikališt opendust lapsessai. Vändi soitoil Tuluzan operan orkestras (1793−1796). Vll 1797−1801 openui Žak-Lui Davidan radhonuses. Sädusiden stil' i mahtod formiruihe norudes i jäiba läz vajehtamata elon hätkte. Engr voi pirta da ližata surid epižid kuvid hätken.
Vll 1806−1824 i 1835−1841 pirdai eli da radoi Italijas, Rimas i Florencijas päpaloin. Oli Parižan čomamahtoiden školan direktoran (1834−1835), sid' Francižen Akademijan Rimas pämehen (1835−1840).
Homaičendad
Kategorii:Francijan pirdajad Kategorii:Pirdajad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded vl 1780 Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Francijha
Päivnouzmaine Timor
Päivnouzmaine Timor, portugaline nimi om Timor-Leste, täuz' oficialine nimi — Timor-Lesten Demokratine Tazovaldkund (tetuman kelel: Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e, República Democrática de Timor-Leste), om valdkund Timor-saren päivnouzmas penen anklavanke sen päivlaskmas, Suvipäivnouzmaižes Azijas, Indižen valdmeren Timoran da Savu meriden randoil, Indonezijan da Avstralijan keskes. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Dili.
Istorii
Vl 2002 semendkun 20. päiväl Päivnouzmaine Timor tedištoiti ičeze ripmatomudes Indonezijaspäi. Sil-žo päiväl nügüdläine Konstitucii tuli väghe, se om vahvištadud vn 2002 keväz'kun 22. päiväl i om olmas vajehtusita.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Päivnouzmaižen Timoran reljefan kart Päivnouzmaine Timor sijadase Indižen valdmeren päivnouzmas. Üks'jäine Azijan valdkund Suvižel mapoliškol.
Valdkund om röunoiš Indonezijanke, röunan piduz — 228 km. Valdmererandan piduz om 706 km. Savumeri om sarespäi lodeheze, Bandameri — pohjoižpolehe, Timoran meri — suvipolehe.
Man südäimes om mägišt 500..700 metrad ü.m.t. korktusil. Kaikiš korktemb čokkoim om Tatamailau-mägi, 2963 m valdmeren pindan päl. Oleskeleb äi manrehkaidusid, tropižid ciklonid da cunamid.
Klimat om subekvatorialine mussonine. Kesklämuz om +25..+27 C° vodes läbi. Om kaks' sezonad: neps da kuiv. Paneb sadegid 1500..2000 mm vodes. Om severt-se lühüdoid mägijogid (Loes, Lakio, Seikal, Be Lulio).
Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, kuld, platin, marganc; toižed varad oma mramor, kala, sandalpuiden mecad.
Politine sistem
thumb|250px|Päivnouzmaižen Timoran prezidentan pert'kulu [[Diliš (tetum.: Palasiu ba Presidente sira)]] Ohjandusen form om unitarine konstitucine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (tetum.: Prezidente Republika Demokratika Timor-Leste, Presidente da República Democrática de Timor-Leste). Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Prezidentale sab panda kel'dod parlamentan käskusihe, pästta sidä radmaspäi da panda uziden valičendoiden datad. Prezident paneb päministrad radsijha. Päministr om sajan vägestust parlamentan partijan lider, hän paneb ministrid radnikusile.
Üks'kodine Nacionaline Parlament (tetuman kelel: Parlamentu Nasionál, Parlamento Nacional) om 65 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Kaiked ristitud oma valičendoiktusenke 17-voččes igäspäi.
Päivnouzmaižen Timoran parlamentan ühtnijoiden edelstrokuižed valičendad oliba vn 2018 12. päiväl semendkud. Prezidentan järgvaličendad oliba vn 2022 keväz'kun 19. päiväl i sulakun 19. päiväl, Žoze Ramuš-Orta (José Ramos-Horta) sai vägestust kahtendes turas (62,1% änid) da tuleb radho sen-žo voden semendkun 20. päiväspäi, hän radoi jo prezidentan vll 2007−2012. Taur Matan Ruak radab päministran vs 2018 kezakun 22. päiväspäi, hän oli valdkundan prezidentan vll 2012−2017.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Päivnouzmaižen Timoran administrativiž-territorialine jagand.
Eläjad
Päivnouzmaižes Timoras elädas timoralaižed. Vl 2014 valdkundan ristitišt oli 1 201 542 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Mamankelen mödhe (2020): tetum prasa — 30,6%, mambai — 16,6%, makasai — 10,5%, tetum terik — 6,1%, baikenu 5,9%, kemak — 5,8%, bunak — 5,5%, tokodede — 4,0%, fataluku — 3,5%, vaimaa — 1,8%, galoli — 1,4%, naueti — 1,4%, idate — 1,2%, midiki — 1,2%, toižed keled — 4,5%. Kaik om 32 sijališt kel't valdkundas. Ottas kävutamižhe portugalijan, anglijan i indonezijan kelid radkelikš.
Religijan mödhe (2015): riman katolikad — 97,6%, protestantad — 2,0%, islamanuskojad — 0,2%, toižed uskojad — 0,2%.
Ragozina Natal'ja
Natal'ja Jur'jevna Ragozina (Наталья Юрьевна Рагозина; sünd. 5. sulaku 1976, Abai (Karagandin agj), Kazahstanan NST, NSTÜ) om tutab venämalaine keskvedusen boksör, mail'man boksan čempionatan vägestai. Om lanktud Ginnessan Rekordkirjaha kut kaikiš arvnimekahamb boksör-neižne mail'mas.
Päivnouzmaine Timor
Eläjad
Toižed sured lidnad (enamba 10 tuh. ristituid, vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Baukau, Maljan, Lospalos, Same. Lidnalaižiden pala om 31,3% (2020).
Ragozina Natal'ja
Homaičendad
Kategorii:Boksörad Kategorii:Venäman sportnikad Kategorii:Sportnikad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded NSTÜ:he Kategorii:Sündnuded Kazahstanha Kategorii:Sündnuded vl 1976
Änine (znamoičendad)
Änine om geografine nimituz. Se voib znamoita:
Panaman kanal
thumb|right|250px|Panaman kanalan kart Panaman kanal om ratud vll 1904−1920 AÜV:oiden sodavägil sauvuz Panaman kaglhal, Panam-valdkundas. Se ühtenzoitab Tünen i Atlantižen valdmerid jügulaivoiden täht.
Ohjanduz
Edel 2000. vot kanal oli AÜV:oiden ohjastusen al. Kanal om strategiženke znamoičendanke tähäsai, sikš miše ei ole oiktad ted AÜV:oiden südäimes niiden päivnouzmaižen da päivlaskmaižen mererandištoiden keskes. Kitajižed kompanijad Honkongaspäi kontroliruidas kanalan.
Ümbrikirjutand
Kanal kogoneb ratud veziteišpäi, koumes šlüzaspäi (koumekamerine Gatun, kaks'kamerine Miraflores i üks'kamerine Pedro Migel'), kahtes ratud järvespäi (Gatun-järv i Alahuel-vezivaradim).
Kävutand
Konteinerlaivoile 32,3 metrhasai (106 futad) levette sab ujuda kanalan kaikiden teiden kal't. Laiv ujub kanaladme 9 časud. Vn 2016 heinkuhusai oli voimuz pästta kanalan kal't 48 laivhasai päiveses, i läbiujundan järgendust osttihe aukcionaspäi. Vl 2015 vedihe 340 mln tonnoid jüguid kanalan kal't.
Al'ternativad kanalale: varakanal Nikaraguan kal't, raudted Gvatemalan, Kostarikan da Sal'vadoran Gondurasanke kal't.
Irdkosketused
Kategorii:Kanalad kirjamišton mödhe Kategorii:Panaman geografii Kategorii:Panaman istorii Kategorii:Torguindted
Gorodišče (Penzan agj)
Gorodišče (Городи́ще) om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan päivnouzmas. Se om Gorodiščen rajonan administrativine keskuz, kaikiš suremb lidn i kahtenz' eländpunkt ristitišton mödhe.
Istorii
Edel 13. voz'sadad Volgan Bulgarijan lidnuz sijazihe lidnan sijas. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 1670-nzil vozil kuti čuvašalaižiden lidnuz endevanhan sijas. Vspäi 1681 Simbirskan sodavejan kozakad da toižed kaičijad eliba Dmitrijevskai-slabadas (Gorodišče) i Bogojavlenskai-slabadas (Julovo). Slabadad oliba ühtištudud Rogožkino-žiloho 18. voz'sadal keskes. Vl 1780 žilo sai makundan lidnan statusad. Kaugedraudan valamižtegim, potašan, trahmalan, viriden da mecanümbriradmižen tegimed radoiba 19. voz'sadal i 20. voz'sadan augotišes.
Gorodišče šingotase meblinfabrikal i vintegimel (vin, olud, mineraline vezi), mugažo gofrokartonan fabrikal (vspäi 2019).
Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Julovk-jogen molembil randoil (Юловка 48 km pitte, Suran oiged ližajogi), 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Penzhasai om 37 km päivlaskmha orhal vai 51 km avtotel. Lähembaine lidn om Sursk 22 km suvhe orhal vai 27 km avtotedme. «Penz — Ul'janovsk»- i «Penz — Sizran'»-avtoted sarakoitas lidnan päivlaskmas.
Gorodišče om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind — 9,39 km².
Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 6 440 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 096 ristitud, rajonan kudendez. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 8 tuhad eläjid vll 1992−2015 (8 600 rist. vl 1996).
Rahvahad (2002): venälaižed — 87,0%, mordvinalaižed — 5,4%, totarlaižed — 4,2%, ukrainalaižed — 1,0%, toižed rahvahad — 2,4%.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken jumalanpert' (om saudud vodele 2008) i Viktor-moknikan časoun' oma avaitud lidnas.
Professionaližen opendusen aluzkund oli Penzan socialiž-pedagogižen kolledžan Gorodiščen filial vhesai 2019. Nügüd'aigan lähembaižed profopendusen aluzkundad ratas Penzas i Kuzneckas.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Penzan agjan lidnad *
Vägi
thumb|right|250px|Voib ümbrikirjutada vägid kut objektan tulkind vai vedand. Ned kuctas mugomil nägusil kut [[gravitacii, magnetizm vai toine, mi pigustoitab massad.]] Vägi om fizine vektorine suruz, painegen mär hibjaha toižiden hibjoiden polespäi vai kendoiden. Vägen olend vajehtab hibjan pigut vai kucub siš vai sen fiksirujiš objektoiš (oz., punotišiš) deformacijoid i mehanižid kingitesid.
F-simvol (fortis-sanaspäi «vägev») kävutase znamoičemha väged. Märičendühtnik om njuton, N.
Fizikan nügüd'aigaižiš openduzkirjoiš vägi om pigustusen sü, tazostaze massan i pigustusen tuleshe. Kaikiš znamasižemb fizine käskuz vägen kävutandanke om Njutonan kahtenz' käskuz.
Vägi om sana äjidenke znamoičendoidenke, kävutase muupäiväližes elos i tedos avaros toiženke el'gendusenke (oz., naprind, tervhuden voimused) fizižen tärtusen rindataden.
Harakteristikad
Vägi kut vektorine suruz harakterizuiše modulil, čuradusel, painegen augčokkoimel. Vägen tegojono om läbitai augčokkoint oiged pird, i vägi om čuratud pidust' sidä.
Vedandvägi hibjoiden keskes takaib nolännoks keskustan ližadusenke, i mugoman vägen olmatomuz tegese hibjan koveritomal čuradusel toižiš hibjoišpäi, päiči tegendoiš pimedanke energijanke.
Vägiden sistem om vägiden ühtmuz, kudambad paindas kaceltud hibjaha vai mehanižen sisteman čokkoimihe. Nimitadas kaht vägiden sistemad ekvivalentižikš, ku niiden erigoittud paineg sihe-žo kovaha hibjaha vai materialižhe čokkoimhe om ühtejitte, i toižed arvoimižed oma tazod.
Klassifikacii
Jagadas vägid neniden parametroiden mödhe:
Homaičendad
Kategorii:Fizižed suruded
Beregovo
Beregovo (Берегове, Beregszász) om Ukrainan lidn Karpatantagaižen agjan suvipäivlaskmas. Lidn alištub agjan tobmudele, om maižanduzrajonan keskuseks. Om mad'jarižen kul'turan päkeskusen Karpatantaguižes: mad'jarine pedagogine institut, mad'jarine teatr.
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1063 kuti mad'jarine Lamperthaz (Lamperthaza) Lambert-princan-alusenpanijan nimen mödhe. Mad'jarine Bela IV-kunigaz (ohj. 1235−1270) kucui Saksonijan saksalaižid udessündutamha lidnad Mongolijan kalaidajiden heimoiden londan jäl'ghe, andoi eländpunktale torguindoiktusid, i hö sirtihe. Vspäi 1247 om lidnan statusanke. Vozil 1504−1946 lidnan oficialine nimi oli Beregsas (Beregszasz tähäsai) — «saksan rand».
Mülüb Ukrainha vspäi 1946, kudamb edel 1991 vot oli NSTÜ:n palaks.
Geografijan andmused
Lidn sijadase 10 kilometras suvipäivlaskmha Karpatiden pautkilpäi, Mad'jaranman röunanno, Mad'jarižel tazangištol, 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad agjan Užgorod-keskushesai om 72 km avtotedme vai 65 km raudtedme.
Verke-kanal (Vérke) läbitab lidnad, se om 5..12 m levette i ühtenzoitab Boržav- da Latoric-jogid (Tisan bassein). Kazvatadas vinmarjoid madalil mägil Beregovon ümbrištos.
Eläjad
Vl 2012 eläjiden lugu oli 24 505 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 30 157 eläjad vl 1989.
Rahvahad (vn 2001 rahvahanlugemine): mad'jaralaižed — 48,1%, ukrainalaižed — 38,9%, čiganalaižed — 6,4%, venänikad — 5,4%. Edel Tošt mail'man sodad evrejalaižiden lugu oli znamasine lidnas (nelländeshesai), no nacistižen Germanijan sodaväged rikoihe heid.
Irdkosketused
Kategorii:Ukrainan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Karpatantagaine agj
Kanoe Pessespäi
thumb|right|250px|Kanoe Pessespäi Kanoe Pessespäi om kaikiš amuižemb karbaz mail'mas. Se om löutud Pesse-žilon sokhas mahuses läz Hogeven-lidnad Alamaiden pohjoižes vl 1955. Hil'nikradiometodan mödhe veneh datiruiše ümbri 8200 — 7600 vodes EME. Kanoen suruded oma 298 sm x 44 sm. Veneh om tehtud pedajaspäi, kudamb oli ümbriradud kirvhil olakivespäi vai pedran sar'višpäi. Ottihe kävutamižhe veneht hätken, sid' se oli upotadud soho.
Nügüd' kanoe om seižutadud Drente-agjan muzejas lähižes Assen-lidnas.
Irdkosketused
Kategorii:Venehed Kategorii:Evropan mezolit