cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hlor
Ühthine ümbrikirjutand
Hlor-gaz om toksine i upehtoitai substancii, kävutihe muga Ezmäižen mail'man sodan aigan völ, no sen ühtnendad oma tarbhaižed eläjiden täht. Ristitun hibj 70 kg vedutte mülütab hlor-elementan 95 grammad. Hloran ionad reguliruidas stajiden südäipainut, oma vezisolvajehtusen palaks, ühtnedas fotosintezan processha.
Fizižed ičendad
Hlor om pakuižvihand kaks'atomine gaz (normaližiš arvoimižiš) lujanke harakteriženke metalliž-magedanke hajunke.
Atommass — 35,4527. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, −35 C° lämudel) — 1,56 g/sm³. Suladandlämuz — 172,2 K (−100,95 C°). Kehundlämuz — 238,6 K (−34,55 C°).
Londuseline hlor kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 35Cl (75,78%) i 37Cl (24,22%). Tetas 22 ratud radioaktivišt izotopad 28..34, 36, 38..51 atommassanke i 2 izomärad (34m, 38m).
Himižed ičendad
Hlor reagiruib läz kaikidenke metalloidenke. Muigotandmärad: +7, +5, +3, +1, 0, −1. Segoib vedes hüvin. Luja muigotai. Poukahtub vezinikanke reagiruiden päiči vezinikan koncentracijas vähemb mi 5,8% vai enamba mi 88,3%.
Irdkosketused
Kategorii:Himižed elementad kirjamišton mödhe
System of a Down
thumb|right|250px|«System of a Down»-muzikgrupp vl 2005 thumb|right|250px|«SoaD»-muzikgruppan ezinend vl 2013 «System of a Down» (lühenduz: SOAD) om amerikalaine muzikaline rokgrupp. Sen aluz om pandud vl 1992 Los Andželesha Soil-nimitusenke («mahuz»), Daron Malakän i Serž Tankän oma alusenpanijoikš. Vspäi 1995 nimitase nügüdläižikš, down om sana äjidenke znamoičendoidenke: lanktend, ozatomuz, murenduz, atak, tartund. Gruppan kaik ühtnijad oma armeniženke augotižlibundanke. Vozil 2007−2010 grupp ei olend väges, ühtnijad oliba otnus soližil projektoil.
Irdkosketused
Kategorii:AÜV:oiden muzikgruppad‎ Kategorii:Al'ternativižed rokgruppad‎ Kategorii:Muzikgruppad kirjamišton mödhe Kategorii:Muzikgruppad vl 1992 alusenpanendanke
Ühtenzoittud Rahvahiden Organizacii
thumb|right|150px|ÜRO:n znam Ühtenzoittud Rahvahiden Organizacii (ÜRO) vai Ühthižrahvazkundad (ÜRK) vai Ühtištetad Nacijad (ÜN) om rahvahidenkeskeine organizacii. Se oli sätud vl 1945 redukun 24. päivän (ÜRO:n Käskuzkirjan tulendan väghe dat) pid'oitelemha da vahvištamha kožundad da varuitomut rahvahiden keskes, šingotamha ühthižid töid valdkundoiden keskes.
Valdkundad mülüdas ÜRO:ho lugul 193 (vl 2014). Päine pert' sijadase Udes Jorkas, ližaofisad oma Venas, Ženevas da Nairobiš.
Nügüdläižed pämehed: Päsekretar' — Antoniu Guterreš (Portugalii, Evrop, radab 01.01.2017-dataspäi), Päsuiman ezimez' — Piter Tomson (Fidži, Valdmerimad, 13.09.2016-dataspäi).
Oficialižed keled
ÜRO:s om kuz' oficiališt kel't radmaha: anglijan, francijan, venän, kitajan, araban da ispanijan keled.
ÜRO:n nimituz oficialižil kelil:
Alusenpanend
thumb|right|350px|ÜRO vl 1945. Valdkundad-alusenpanijad ozutadud taivazmal, niiden rippujad territorijad da kolonijad — muzasinižel mujul. Toižen mail'man sodan aigan Gitleranvastaižen koalicijan vejad ühtnijad sädiba ÜRO:n radmižen alusid da sen strukturad. Edeline organizacii oli Nacijoiden Ühtnend. «Ühthižrahvahad»-nimituz («Ühtištoittud rahvahad») oli kävutadud ezmäižen kerdan Ühthižrahvahiden deklaracijas, sidä allekirjutihe vl 1942 vilukun 1. päiväl.
ÜRO:n Käskuzkirj oli vahvištadud San Franciskon konferencijan aigan, kudamb oli vl 1945 sulakuspäi kezakuhusai. Vl 1945 kezakun 26. päivän 50 valdkundoiden ezitajad allekirjutihe sidä, sen ližaks Pol'šanma-ki sil-žo vodel redukun 15. päivän. ÜRO:n Käskuzkirj tuli väghe vl 1945 redukun 24. päiväl, sidä oigetas ÜRO:n päiväks.
Päsuim (Generaline Assamblei)
Nece om nevondkundaline, direktividenandai da radonoigendai päorgan. Se paneb ÜRO:n Päsekretarid radsijha Varuitomuden Nevondkundan rekomendacijan mödhe.
Päsuiman ühtnijad keratas sessijoil, miččed oleldas regulärižed, eriližed da ekstraordinarižed eriližed.
Sügüz'kul koumandel tožnargel Suiman jogavozne järgsessii avaidase. Se radab ičeze ezimehen vai hänen ühten 21 varamehišpäi ohjandusen al päivjäl'gehen täudhe amundamižhe pohjhasai plenarižil ištundoil da päkomitetoil.
Varuitomuden Nevondkund
Varuitomuden Nevondkund om rahvahidenkeskeižen kožundan da varuitomuden kaičendan päorgan. Kaikil ÜRO:n ühtnijoil om velgusiš panda eloho sen pätandoid. Kogoneb 15 valdkundad-ühtnijad: 5 — kaikenaigaižed (Venäma, AÜV, Sur' Britanii, Francii, Kitai), niil om kel'don oiktuz; 10 — pordaigaižed, niid valitas Nevondkundha edelkirjutadud ÜRO:n Käskuzkirjas proceduran mödhe (23. kirjutusen 2. koht).
Sekretariat
Sekretariatan pämez' om ÜRO:n Päsekretar'.
Päsekretar'
Päsuim paneb händast radsijha Varuitomuden Nevondkundan taričendan mödhe videks vodeks, kahtenden strokun om voimuz.
Nügüd'aigan jättud kirjutamata («džentel'meniden») kožund om väges. Sen mödhe ÜRO:n Varuitomuden Nevondkundan kaikenaigaižen valdkundan-ühtnijan rahvahanikale ei sa olda Päsekretarin.
Rahvahidenkeskeine Käskuzkund
Nece om ÜRO:n käskuzkundaline päorgan. Sil om käskuzkundaližid da konsul'tirujid funkcijoid. Vaiše valdkundoile sab olda azjoiden polikš käskuzkundaližen sel'gitamižen aigan. Ku Organizacijan ühtnii oli azjan poleks, ka kaikuččel mugoižel valdkundal om velgusiš panda eloho Käskuzkundan pätandoid.
Käskuzkund kogoneb 15 ripmatont sudijad. Nened sudijad tehtas ičeksaz, personaližikš, hö eile valdkundoiden ezitajad. Sudijoile ei sa rata miččen taht toižen professijan mödhe. Ičeze radon aigan Käskuzkundan ühtnijad kävutadas diplomatižid privilegijoid da immunitetad.
Päsuiman, Varuitomuden Nevondkundan da toižiden ÜRO:n organoiden (ku Päsuiman laskend om) küzundan andmižen mödhe Käskuzkund andab konsul'tativižid loppätandoid. Nene loppätandad vaiše rekomenduidas, tetpašt väged eile.
Ekonomine da Socialine Nevondkund
Se paneb eloho ÜRO:n funkcijoid ekonomižiš da socialižiš rahvahidenkeskeižiš ühthižtöiš. Kogoneb 5 regionališt laudkundad:
Holenandai Nevondkund
Vl 1994 kül'mkun 1. päivän Holenandai Nevondkund jäti kesken ičeze radod, sikš miše ÜRO:n jäl'gmäine olnu holenandmižes territorii, Palau, vl 1994 redukun 1. päivän sai ičeze ripmatomut. Nevondkund keradaškandese möst tarbhaižusen mödhe ičeze vai ičeze ezimehen pätandan jäl'ghe vai ičeze ühtnijoiden enambusen, Päsuiman, Varuitomuden Nevondkundan pakičendan mödhe.
ÜRO:n počtadministracii
Se pästab počtmarkoid da ünäižid kaluid dollarnominalanke ÜRO:n Uden Jorkan ofisan täht, Šveicarijan franknominalanke ÜRO:n Ženevan ofisan täht, evronominalanke ÜRO:n Venan ofisan täht. Nominalan (počttarifan) suruz sättub valdkundan tarifoile necen sijatud ÜRO:n ofisanke.
Aluzkundad specializacijanke
ÜRO:n Käskuzkirjan mödhe, sen miččele taht päorganale upravimha ičeze velgusid sab panda erazvuiččiden abuorganoiden aluz. Kaikiš tetabad abuorganoišpäi:
ÜRO:n valdkundad-ühtnijad
Ezmässai 50 valdkundad mülüiba ÜRO:ha, ned allekirjutiba ÜRO:n Käskuzkirjad. Nene valdkundad kaikidenke ičeze kolonijoidenke da rippujidenke territorijoidenke ezitiba läz kaiked mail'mad. Aigan mändes kolonijad saiba ripmatomut, erased valdkundad jagoihe, i ÜRO:n ühtnijoiden lugu ližadui. Vl 2011 heinkun 14. päivän Suvisudan tegihe 193nden ÜRO:n ühtnijan.
Vaiše rahvahidenkeskeižikš tundištadud valdkundale, rahvahidenkeskeižen oiktusen subjektale, sab olda ÜRO:n ühtnijan. Miše otta udeks ühtnijaks, ka hot' 9 Varuitomuden Nevondkundan ühtnijoile 15:špäi pidab ozutada tügen (sil-žo aigal kel'don oiktuz om kaikenaigaižil ühtnijoil lugul 5). Mugoižen rekomendacijan vahvištusen Varuitomuden Nevondkundal jäl'ghe küzund sirdab Päsuimha. Sid' sigä änestadas sidä, pidab äniden 2/3 vahvištamha rezolücijad vasthaotandas. Sen jäl'ghe valdkund tegese ÜRO:n uden ühtnijan.
Oficialižed dokumentad
ÜRO:n Käskuzkirj linni ezmäižen kožundkirjutesen rahvahidenkeskeižiden kesksidoiden istorijas, kudamb vahvišti valdkundoiden velgusen kaita da arvostada ristitun päoiktusid da joudjuzid.
Mugažo rahvahidenkeskeižiden ühthižtöiden päkohtad oma vahvištadud ÜRO:n Käskuzkirjha:
Valdkundal-ühtnijal eile velgusiš vahvištada ÜRO:n konvencijoid, ÜRO:n Käskuzkirjaspäi erineden. ÜRO:n deklaracijad eile kožundkirjutesed ičeze südäimen mödhe, sigä vaiše kucundad da rekomendacijad oma kirjutadud.
ÜRO:n kaikiš tetabad konvencijad da deklaracijad:
Suks'
Suks' voib znamoita:
Ühtenzoittud Rahvahiden Organizacii
Radmine
Nene oma tarbhaižed pid'oitelemha rahvahidenkeskešt kožundad da varuitomut. Päsuiman severz' rezolücijoid märitas niid. ÜRO:n Käskuzkirjas eile nimidä kožundsädajiden operacijoiden vedandas, no mugoine vedand voib olda tarbhaižeks ÜRO:n metoiden da principiden mödhe. Varuitomuden Nevondkund kacub küzundoid sen vai necen missijan tarbhaižuses regulärižikš. Vl 1948 ezmäine mugoine missii oli sädamha kožundan kontrolid arabiž-izrailižen ridan aigan.
Kožundsädajiden operacijoiden mugomad metod voidas olda:
Gumanitarine katastrof ei valiče sijad da aigad. Sen mitte taht sü — sur'vezi, kuivaig, manrehkaiduz, konflikt — kaiken veb ristituid mokidennoks da surmidennoks, ristitišt sirdaškandeb, kundad ei voigoi sötta ičtaze.
Gumanitarine abu om kuti üks' ühthižiden naprindoiden elementoišpäi varmitamha kožundan sädandan. Toižed mugoižed elementad — abu šingotesen täht, raha- da politine abu. Abutadas valdkundoile, kus lujad londuseližed onetomuded oliba vai suren konfliktan jäl'ghe.
Ozutesikš, läz 40 ÜRO:n sisteman organizacijad zavodihe rata lükäidamata kaikiš dramatižemban londuseližen onetomuden tagut jäl'gmäižiš voziš — manrehkaiduz Indižes valdmeres vl 2004 jäl'ghižen cunaminke. Nened organizacijad täuduiba äi gumanitarižid kulutuzmärid, sidä kesken, nenidme sarakoidme: maižanduz, koordinacii da abuholituz, rahvahanižandusen da infrastrukturan endištuz, openduzsistem, kanzoiden varatoitand eländkodil da tegimišton tavaroil, sömine, tervhudenkaičend, deminiruind, ristitun oiktusiden kaičend da oiktusiden tobmuden pod'oitelend, varuitomuz, vedenvaratoitand da sanitarii. Mugoižiden ekstraordinarižiden statjoiden aigan kogotas ližarahoid. Päsekretar' paneb ičeze Erilišt sur'oigenut oigendamha kaikiš tarbhaižembid radoid mokičenus maiš.
ÜRO tegeb konferencijoid da forumoid, sigä ümbripagištas äjid rahvahidenkeskeižid küzundoid da sädas pätandoid.
Rahvahidenkeskeine arvostuz
Vl 2001 ÜRO sai Nobelän premijad kožundas ühtes sen Päsekretarinke, sil aigal Kofi Annananke. Premijan nimituz oli «Enamba organizuidud mail'man sädamižen tondas da kožundan kaikes mail'mas varmituses». Vl 1988 ÜRO:n kožundsädajad väged mugažo saihe Nobelän premijad kožundas.
Erased tetabad ristitud abutiba ÜRO:le sen radmižes: Tereza-mam, Bono, Andželina Džoli, Diana-princess, Šakira.
Irdkosketused
Kategorii:Rahvahidenkeskeine oiktuz Kategorii:Organizacijad kirjamišton mödhe
Serafimovič (lidn)
Serafimovič (Серафимо́вич) om Venäman lidn Volgogradan agjan päivlaskmas. Se om Serafimovičun rajonan lidnankund da administrativine keskuz.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1589 kuti Ust'-Medvedickai-stanic (станица Усть-Медведицкая) Donan hural randal. Aigan mändes sirtihe Medvedic-lidnut korktha oiktaha randha sur'veziden tagut. Vl 1933 stanic sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke, Aleksandr Serafimovič-kirjutajan oiktastuseks.
Serafimovičun ižandusen päsarakod oma sömtegimišt (jauhtegim, elevatorad, voisagudkombinat) da turizm.
Geografijan andmused
Serafimovič om lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 9 368 ristitud, rajonan ristitišton kaks' videndest. Kaikiš suremb ristitišt oli enamba 10 tuhad eläjid vozil 1979−1998 (10 200 rist. vl 1996). Vl 2017 kaik 8 987 ristitud eliba lidnas.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid ratas lidnas: Sündun Eläbzdusen i Pühän Jumalanmaman Katken (vai Eläban Eziauguižen Stroican) jumalanpertid, Ust'-Medvedican Spasan Toižetamižen naižjumalankodi (alusenpanend 1638) Kazanin Jumalanmaman päjumalanpertinke i Spasan Toižetamižen jumalanpertinke.
Serafimovičun maižandusen mehanizacijan tehnikum om lidnan specialižen keskopendusen aluzkundaks.
Transport
Avtobusad, maršruttaksid da taksid oma kundaližtransportaks lidnas da sen ümbrištos. Avtotesild ühtenzoitab Donan randoid lidnan pohjoižen röunan taga.
Lähembaine Sebräkovo-raudtestancii sijadase Mihailovk-lidnas 84 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Volgogradan agjan lidnad *
Rumenchein
thumb|left|250px|Rumenchein. Botanine kuva [[Tome Otto Vil'hel'm|O.V. Tome-tegijan vn 1885 Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz-kirjaspäi («Saksanman, Avstrijan i Šveicarijan flor»)]] Rumenchein (Isoetes lacustris vai Isoetes beringensis) om äivozne heinäsine vedenalaine kazmuz. Mülüb Izoetižed-sugukundha.
Leviganduz
Kazvab Pohjoižamerikan i Evropan oligotrofižiden järviden letkesižel pohjal 4,6 metrhasai süvütte, sädab žomid. Putub Uralan i Päivlaskmaižen Sibirin erasil vezištoil. Navedib järvid vilunke vedenke.
Areal poleneb veden redustusen i kabjživatišton paimendusen tagut, rumenchein om puhthan veden bioindikator. Venäman erik kaičese, mülüb Rusttha kirjha.
Ümbrikirjutand
Rumencheinän kaidad lehtesed oma 8..20 sm pitte, kazdas kaks' kerdad vodes: kevädel i sügüzel. Lehtesed kazdas lühüdas seikhespäi, jurišt levitase mahusedme veden al. Kazvab seičemekümnehe lehteshesai ühtel seikhel. Sügüzel lehtesed lähttas kazmusišpäi, tacib niid järven randale.
Äikerdoičese idäčuil, ned oma lehtesiden alusenno. Idäčud küpsnedas heinkuspäi sügüz'kuhusai.
Kävutand
Kazmusen olend ozutab puhtast vet.
Rekomenduidas ištutada vezištoihe kalankazvatandanke. Kävutadas ištutamha akvariumoihe.
Homaičendad
Kategorii:Izoetižed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Heinäsižed kazmused
Kivi
Kivi voib znamoita:
U2
thumb|250px|«U2»-muzikgrupp vl 2005 «U2» (virktas Ju tu) om irlandine anglijankel'ne muzikaline rokgrupp Dublinaspäi. Om olmas vspäi 1976.
Mail'man kaikiš populärižembiš, satusekahambiš muzikgruppoišpäi. Möi enamba mi 170 millionad muzikal'bomoiden kopijoid. Grupp sai 22 «Gremmi»-muzikpremijad ičeze radmižes vodele 2016.
Pudr
Pudr voib znamoita:
Kalug
thumb|left|250px|Kalugan territorialižed ümbrikod: {{legend|orange|Leninan ümbrik}} {{legend|fuchsia|Moskvan ümbrik}} {{legend|yellow|Oktäbrin ümbrik}} Kalug (Калуга [kɐˈlugə]) om lidn da lidnümbrik Venäman päivlaskmas. Se om Kalugan agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii
Kalug mainitase kirjutadud purtkiš ezmäižen kerdan vl 1371 kuti lidn. Todesižikš se om amuižemb, i om löutud koume keskaigašt lidnut nügüdläižen lidnan territorijal. Om alištunu Moskvan tobmudele 1380-nziš vozišpäi, sodagarnizon sijazihe röunanverižes lidnas kaikenaigašti Venäman imperijan levitandhasai. Lidn oli Kalugan gubernijan keskuseks vll 1796−1929. Suren sodan aigan nacistine okkupacii oli vl 1941 (12. reduku — 30. tal'vku). Vl 1944 Kalugan agjan aluz om pandud, i Kalug kändihe sen keskuseks.
Transportmašiništon da avtodetaliden tegimed harakterizuidas Kalugad. Mašiništonsauvomine šingotase lidnas (turbinad, sodaraketkompleksad, keitimpolen tembaidused). Toine järed sarak om sömtegimišt (olud, leib).
Geografijan andmused
Lidn sijadase Okanjogen da sen huran Jačenk-ližajogen muugotil randoil (Яченка 31 km pitte, Volgan bassein), Okan hural randal tobjimalaz. Jačenkan vezivaradim (0,23 km²) om Kalugan päivlaskmas. Matkad Moskvan keskushesai om 160 km pohjoižpäivnouzmha, Uden Moskvan röunhasai — 80 km. Lähembaine lidn om Kondrovo 25 km lodeheze orhal, avtotel vai raudtel.
Kalug jagase koume territorialižhe ümbrikho (vhesai 2012 ičeze administracijad oliba niil). Kaik 20 žilod, 50 pen't küläd, 2 raudtestancijad da 1 pionerlager' mülüdas lidnümbrikho Kalugan ližaks. Lidnümbrikon pind om 540 km².
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 324 698 ristitud, lidnümbrikon — 339 488 ristitud, agjan koumandez. Vl 2017 358 560 ristitud elihe lidnümbrikos. Vozil 1992 i 1997 lidnan eläjiden lugu oli kaikiš suremb — 347 tuh. ristituid.
Rahvahad (lidnümbrik, enamba 0,4% vl 2010): venälaižed — 83,9%, ukrainalaižed — 1,4%, armenijalaižed — 0,9%, vaugedvenälaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 1,9%, rahvahuden ozutandata — 11,5%.
Transport
Avtobusad, trolleibusad, maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Lidnelektrojonused ühtenzoittas ezilidnoidenke.
Rahvahidenkeskeine civiline Kalug-lendimport (enččel Grabcevo, KLF / КЛГ, 25,6 tuh. passažiroid vl 2018) om rekonstruiruidud vl 2015 i sijadase lidnan päivnouzmaižel röunal, 8 km pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Venäman järedoihe lidnoihe (Moskv, Piter, Kaliningrad, Krasnodaran rand).
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe * * Kategorii:Kalugan agjan lidnümbrikod
Nominativ vepsän keles
Nominativ vepsän keles om päkänd, kudamb znamoičeb tobjimalaz tegendan subjektad. Sen küzundad oma Ken? da Mi?.
Üks'lugun formal ei ole nimittušt ozutajad, äilugun ozutai om -d.
Kategorii:Vepsän kändod Kategorii:Nominativ
Salelolog
Salelolog (samoaks: Salelologa) om Samoan lidn Savaji-saren päivnouzmas. Se om valdkundan kahtenz' lidn, mülüb Faasaleleag-ümbrikho.
Saren torguindan keskuz i meriport. Kirjišt i škol oma avaitud lidnas. Ehtatim ühtenzoitab lidnad lähiženke Upolu-sarenke (Mulifanua-žilo, sadas pol'tošt časud), severz'-se reisid päiväs. Maot-lendimport (Maota) radab 4 km päivlaskmha lidnaspäi.
Ruhj
thumb|right|250px|Kümnemetrižen ruhjan vaumičend Ruhj vai karbaz — veneh, kudamb om tautadud ünäižes sanktas pun tüvespäi. Tobjimalaz sil ei ole emäpud, lapak pohj. Vaumitas laidoiden formad ligostundal i kuivandal kopran päl cikloil. Ližasaudas laidoid laudoil ku pidab.
Tetas äjan mugoižid venehid Venämas i kaikes mail'mas. Tehmine om koveritoi, kävutadas kiviaigaspäi. Pöudon makundan karbaz oli levitadud penil järvil. Tehtihe habaspäi, mülüti 3..8 ristithusai.
Kategorii:Venehed
Venä
thumb|right|300px|Venä Venä (amuižven.: Рѹсь, Рѹсьскаѧ землѧ; nüg. ukr., vaug. i Русь, amuižskand.: Garðaríki, Ῥωσία Rosia, Ruthenia) om päivnouzmslavilaižiden istorine agj. Mülütab nügüd'aigaižiden Venäman, Ukrainan i Vaugedvenäman paloid, mugažo paloin Latvijan, Estinman, Slovakijan, Pol'šanman da Suomenman territorijoid.
Istorižed agjan päine ristitišt oli amuvenälaižed (rus'-rahvaz). Hö küksiba varägoid (amuižskandinavijan paukatud sodamehed) i kucuiba toižid varägoid-rus' Rürikanke pämeheks vl 862, miše rus' ohjandiži Venän maid. Erased tedomehed lugetas 882. vot valdkundan alusenpanendan vodeks, konz Oleg-ruhtinaz ališti Kijevad ičeze tobmudele. Aigan mändes nimitaškanzihe kaiked Venän rahvast rusikš valdoičijoiden mödhe.
Kijevan Venä (Amuižvenän valdkund) niiš maiš saihe änikoičendhasai 10.-11. voz'sadal. Sen znamoičend Evropas oli luja. Kijevan Venä kändihe ühten rahvahan, kelen da kul'turan formiruindan aluseks. Vl 988 Kijevan ruhtinaz sai valatusid päivnouzmaižen hristianižen veron mödhe. Jago ruhtinazkundoikš i mongoline hogahtuz veiba Venän territorijoid alištushe voz'sadoikš. Se azj azoti konsolidacijan processoid, i nügüd'aigan koume päivnouzmslavilaižiden rahvast oma olmas.
Vepsläižiden keskes Venä om levitadud nimi Venämale mugažo. Nened valdkundad mülütiba Venän territorijad alištusen Kuldaižele Ordale polendusen jäl'ghe: Uzlidnan Tazovaldkund, Sur' Moskvan ruhtinazkund, Sur' Litvan ruhtinazkund, Pol'šan kunigahuz.
San Diego
thumb|left|250px|San Diegon transportkart ezilidnoidenke (2011) San Diego (mugažo anglijan i ispanijan kelil, angl. virkand [ˌsæn diˈeɪɡoʊ], isp. [san ˈdjeɣo]) om AÜV:oiden kahesanz' surtte lidn, seižub Tünen valdmeren randal. Se sijadase Kalifornii-štatan suves, Meksikan valdkundröunanno, štatan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, om San Diego-ümbrikon administrativižeks keskuseks.
Istorii
San Diego om AÜV:oiden sodamerilaivišton päbazaks Tünen valdmeren randištol, laivankohendusen keskuz. Qualcomm-korporacijan päfater, Nokia-, Kyocera- i LG Electronics-kompanijoiden ezitaikundad sijadasoiš San Diegos.
Geografijan andmused
Klimat om subtropine kuiv. Voden keskmäine lämuz om +17,6 C°, heinkun-sügüz'kun +21..+22 C°, tal'vkun-uhokun +13..+14 C°. Ekstremumad oma −3,9 C° i +43,9 C°. Paneb sadegid 265 mm vodes, enamba vilukus-uhokus (50..58 mm kus), vähemba semendkus-sügüz'kus (11 mm pordos).
Eläjad
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 307 402 ristitud. Läz koumed millionad ristitud elädas San Diegon lidnaglomeracijas.
Kalifornijan universitetan aluzkund radab lidnas.
Edeline lidnan pämez' om Kevin Folkoner (keväz'ku 2014 — tal'vku 2020, Kevin Faulconer). thumb|center|750px| Saumanvuiččen Koronado-sildan aerofoto
Transport
Avtobusad, kiruhtramvai, taksid i velosipedad oma kundaližeks transportaks.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline San Diegon lendimport (San Diego International Airport, SAN / KSAN, 22 mln passažiroid vl 2022) radab vides kilometras lodeheze lidnan bizneskeskusespäi. Tehtas reisid AÜV:oiden äjihe lidnoihe, Kanadan i Meksikan järedoihe lidnoihe, Londonha, Münhenha, Tokioho.
Irdkosketused
Kategorii:Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Kalifornijan lidnad
Neiafu
thumb|left|250px|Neiafun il'mnägu (1996) Neiafu (mugažo tongan kelel) om Tongan kahtenz'-koumanz' surtte lidn. Se om Vavaun ümbrikon administrativine keskuz, sen üks' kudespäi rajonaspäi.
Lidn sijadase valdkundan keskuzpalan pohjoižes, Vavau-sariden suremban Vavau-saren keskuzpalas, merikaran randal, 19 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Talau-mägenpä 131 m ü.m.t. kortte om lodeheze lidnaspäi.
Vl 2006 lidnan eläjiden lugu oli 4 123 ristitud, rajonan — 5 787 ristitud. Valdkundaližed aluzkundad i meriport turizman täht (Lolo-ʻa-Halaevalu, Port of Refuge «port-peitsija») oma olmas lidnas. Rahvahidenkeskeine Lupepauu-lendimport radab sil-žo sarel.
Homaičendad
Kategorii:Tongan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Kočkurkina Svetlana
Svetlana Ivanovna Kočkurkina (Светлана Ивановна Кочкуркина; sünd. 16. sulaku 1940, Denau, Uzbekistanan NST, NSTÜ) om venämalaine istorik, arheolog, istorižiden tedoiden doktor (1985), Venäman Arvostadud tedon šingotai (2001). Specialist suomalaiž-ugrilaižes kul'turas.
Tedoiži karjalaižiden i vepsläižiden istorijad da kul'turad. Om «Edessatuses Tatanmad»-orden (2. mär).
Eläb Petroskoiš.
Homaičendad
Kategorii:Venäman istorikad Kategorii:Etnografad Kategorii:Arheologad Kategorii:Karjalan istorii Kategorii:Vepsän istorii Kategorii:Istorikad kirjamišton mödhe Kategorii:Tedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Uzbekistanha Kategorii:Sündnuded vl 1940
Sojärv (lidn)
Sojärv (Суоя́рви, karj. i Suojärvi) om Venäman lidn da raudtesol'm Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Sojärven rajonan administrativine keskuz (vspäi 1940) da üks'jäine lidn.
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kuti Kaipaa-külä vl 1500.
16. voz'sadal mülüi Uz'lidnan Vodin pätinha kuti Šujanjogen pagast' (Шуерецкий погост).
Vozil 1617−1721 nügüdläižen lidnan territorii oli Ročinman palaks Stolbovon kožundaktan mödhe. Vspäi 1721 Pohjoižen sodan jäl'ghe Sojärv oli mülünu Venäman imperijha Ništadtan kožundaktan mödhe, mainitihe Šujezersk-nimitusenke (Шуезерск). Se oli Piterin gubernijan Viipurin provincijan, vspäi 1744 — Viipurin gubernijan palaks vhesai 1812. 18.-19. voz'sadoil saihe järven raudkivendod Sojärven pühäkodin tulendas.
Vl 1812 eländpunkt kuti Viipurin gubernijan pala mülüi Suomenman surhe ruhtinazkundha, vspäi 1917 — Suomenmaha. Vl 1926 mectegim i fabrik kartonan pästandan täht (ei ole rados vspäi 2011) oma saudud. Ned oma lidnan päedheotandoikš tähäsai.
Sojärv om Karjalan palaks Tal'vsodan jäl'ghe, sai lidnan statusad vl 1940.
Sojärv šingotase mecanpilindan tegimel i raudtesol'men edheotandoil.
Geografijan andmused
Lidn sijadase ühtennimižen järven suvirandal, 155 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Petroskoihesai om 112 km päivnouzmha orhal, 135 km avtotedme, 132 km raudtedme.
Klimat om ven meren klimatan pirdoidenke. Vilun pördumižed oleldas paksus. Voden keskmäine lämuz om +3,5 C°, kezakun-elokun +14..+17 C° (heinkun +17,6 C°), tal'vkun-uhokun −5..−9 C°. Paneb sadegid 776 mm vodes, enamba heinkus-elokus (88..91 mm kus) i tal'vkus (70 mm), vähemba uhokus-sulakus (42..47 mm kus).
Sojärv oli lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind oli 1181 km², se om likvidiruidud administrativižen reforman ramuziš vn 2022 semendkus.
Tobmuz
Roman Petrov radab lidnankundan da lidnan ohjastusen pämehen vspäi 2012, hän om valitud vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl.
Järgenduseližed valičendad lidnan Nevondkundha oliba vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl (koumanz' kucund). Siš 15 ezitajad ratas, üksin kaikuččes valičemižümbrikospäi. Sergei Potehin radab sen ezimehen.
Lidnan ohjastuz kogoneb administracijan pämehespäi hänen varapämehenke i koumes palakundaspäi.
Eläjad
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 6 711 eläjad. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 9 766 ristituid. Kaik 9 053 eläjad oli lidnas vl 2017.
Ortodoksižen hristanuskondan Raštvoiden jumalanpert' om olmas lidnas vs 2011 kül'mkuspäi.
Irdkosketused
* Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Karjalan Tazovaldkundan lidnad
Čžen He
Čžen He (鄭和, kebnenzoittud kit.: 郑和; sünd. 1371, Hedai-külä, Kun'jan-makund, Junnan', Min-imperii — kol. 1433 meren matkan aigan vai 1435, Nankin, Min-imperii) oli kitajine matkadai, laivišton pämez' da diplomat.
Seičeme matkad oliba tehtud Indižen valdmeren randoile admiralan ohjastusen al. Merimatkad kändiba Indokitain, Indostanan, Arabijan pol'saren da Päivnouzmaižen Afrikan randoid Min-imperijan vassaloikš, torguindpartnörikš, hot' vaiše severdoikš-se voz'kümnikš. Min-dinastijan Čžu Di-imperator oigenzi matkoid, no hänen poiganpoigan surman jäl'ghe Kitai saupsihe irdpol'žes miruspäi tošti, suriden laivoiden pirdatesed kadoiba tarbhaižusetomudespäi vai oliba likvidiruidud.
Tedomehed meletadas, miše kitajižen merilaivišton matkad valatoitiba Malain pol'saren, Sumatr- i Jav-sariden šingotest hätken aigan, ned andoiba čuradust kitajalaižiden emigracijale Suvipäivnouzmaižen Azijan regionha, kitajine kul'tur vahvišti pozicijoid siš i om tähäsai.
Nügüd'aigaižes Kitaiš pidadas Čžen Hed rahvahan vägimeheks, lugetas hänen ekspedicijoid Kitain kožmuseližen politikan ezikuvaks, evropižiden kolonizirujiden anastajiden tegendoiden vastaiti.
Homaičendad
Kategorii:Kitain matkadajad Kategorii:Merimatkadajad Kategorii:Kitain istorii Kategorii:Matkadajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe
Mehiko
Mehiko (Ciudad de México) om Meksikan pälidn (vspäi 1821) da kaikiš suremb lidn. Se om valdkundan federaline ümbrik oficialižikš.
Istorii
Lidnan aluz om pandud ispanijalaižil vl 1521 muretud Tenočtitlanan (actekiden pälidn) sijas. Uz' nimi om sündnu ispanijalaižil heiden vägitungendan aigan: Mehitli om actekiden sodajumalan nimi.
Geografijan andmused
thumb|left|230px|Lidnaglomeracii vl 2006: {{legend|gray|Lidnalaine pertišt}} {{legend|white|Federaline ümbrik (Mehiko-lidn)}} {{legend|#ACE1AF|[[Mehiko (štat)|Mehiko-štatan pohjoižpäivnouzmaižed municipalitetad (58)}} {{legend|yellow|Idal'go-štatan municipalitet (1)}}]] Lidn sijadase valdkundan suves, Meksikan mägišton katl'uses, 2240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Viž vulkanad ümbärtas lidnad (korktuz 3500..3930 m).
Klimat om subtropine. Keskmäine lämuz om +15..+20 C° vodes läbi. Paneb sadegid 846 mm vodes. Kuiv sezon oleskeleb kül'mkus-sulakus (66 mm pol'vodes). Pölütorokad da manrehkaidused oma paksud.
Eläjad
Vn 2010 Meksikan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 851 080 ristitud. Enamba 21 mln ristituid elädas Mehikon lidnaglomeracijas.
Metisad i katolikad oma enambuses lidnan eläjiden keskes.
Transport
Metro, kiruhtramvai, kiruhavtobusad, avtobusad da trolleibusad, taksid da maršruttaksid (isp. peseros) oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Vspäi 1969 metro radab lidnas da sen erasiš kaimdailidnoiš (vl 2016 om 12 jonod, 195 stancijad, 226,5 km raudted).
Benito Huaresan nimel nimitadud Mehikon rahvahidenkeskeine civiline lendimport (MEX) om saudud 2230 m ü.m.t. korktusel, sijadase 5 km päivnouzmha lidnan keskusespäi. Sišpäi tehtas reisid AÜV:oihe, Evropha i Suviamerikan äjihe maihe, mugažo Meksikadme. Uz' lendimport linneb 16 km pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi, se om sauvomižes vspäi 2014.
Irdkosketused
Kategorii:Meksikan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe * Kategorii:Pälidnad
Genitiv vepsän keles
Genitiv vepsän keles om üks' kändoišpäi, kudamban päznamoičend om possesivižuz. Sen küzundad oma Kenen? da Min?. Genitivan ozutajad oma -n (üks'lugus) da -den (äilugus).
Ozutez
Kategorii:Vepsän kändod Kategorii:Genitiv
Palau
Palau, täuz' oficialine nimituz — Palaun Tazovaldkund (palaun kelel: Beluu er a Belau, Republic of Palau), om ümbärtud Filippinoiden merel sar'hine valdkund Valdmerimaiš. Sen pälidn om Melekeok-štatan Ngerulmud-lidn.
Istorii
Vozil 1885−1899 Palau oli Ispanijan kolonijaks. Vl 1899 Ispanii möi sarid Saksanmale, i vozil 1899−1914 Palau oli Saksanman kolonijan, Saksanman Uden Gvinejan palaks. Vozil 1914−1944 Palau oli Japonijan kolonijaks.
Vl 1994 redukun 1. päivän Palau tedištoiti ičeze ripmatomudes AÜV:oišpäi vn 1993 kül'mkun rahvahanreferenduman jäl'ghe. Valdkund om associacijoiš AÜV:oidenke vspäi 1986 50 vodeks. Vspäi 1994 nece associacii tegese röunatud ÜRO:n painuden al.
Nügüdläine Konstitucii om väges vs 1981 vilukun 1. päiväspäi, se om vahvištadud edel ripmatomut völ.
Ripmatomuden aigas nell' referendumad oli: vozil 1996 (konstitucijan peniš vajehtusiš), 2004 (mugažo), 2008 (23 küzundad käskusišton vajehusiš), 2011 (kazinos).
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Palaun geografine kart. Palaus om ühtenzoittud 6 joukhu 328 sart. Ned oma Karolinan sariden päivlaskmaine pala, sijadasoiš suvipäivnouzmpolehe Filippinoišpäi da pohjoižpolehe Indonezijaspäi. Palaun randad lainištab Tünen valdmeren Filippinoiden meri. Randanpird — 1519 km.
Sared oma kattud korallil vedenalaižiden vulkanoiden päd. Kaikiš korktemb čokkoim om Ngerčelčuus-mägi, 242 m meren pindan päl.
Klimat om tropine neps mussonine. Vihmsezon jätkase semendkuspäi kül'mkuhusai. Kesklämuz om +24..+28 C° vodes läbi. Paneb sadegid 3800 mm vodes.
Londuseližed varad oma mec, kuld da merenproduktad.
Politine sistem
thumb|right|250px|Kapitolii, Palaun tobmuden pert' [[Ngerulmudas.]] Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund oiktan demokratijan sistemanke, partijoita da armijata. Om kožundkirjutez AÜV:oidenke kaičendas. Valdkundan da ohjastusen pämez' om prezident. Üks' varaprezident om hänele abuhu, radab kuti üks' ministrišpäi-ki. Kaik rahvaz valičeb prezidentad nelläks vodeks järgeližel enambusel, ei sa rata prezidentaks enamba mi kaks' strokud jäl'geten. Ohjastuz (8 ministrust) mugažo sädab käskusid.
Käskusenandai tobmuz om kaikel rahvahal valitud nelläks vodeks kaks'kodine parlament, Nacionaline Suim (palaun: Olbiil Era Kelulau, National Congress) 25 ezitajanke (9 — Senat, 16 — Ezitajiden Kodi).
Vl 2016 kül'mkun 1. päivän Palaun päjärgvaličendad oliba, sidä kesken parlamentha, prezidentan pävaličendad-ki. Tomas Remengesau radoi prezidentan vll 2001−2008 i radab vspäi 2013 (58,0%) kahtenden strokun jäl'geten, sai 51,3% änid vl 2016.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Palaun administrativiž-territorialine jagand.
Palau jagase 16 štataks (regionaks). Sen ližaks Kall'oikahad sared oma olmas, ned ei mülügoi štatoihe.
Eläjad
Palaus elädas palaulaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišton lugu oli 21 186 eläjad.
Toine sur' lidn om Koror, edel 2006 vot olnu pälidnaks, se om kaikiš suremb lidn. Kaik om 22 eländpunktad valdkundas.
Ižanduz
Palaun päeksport om kala da meriproduktad, kopr (torhuz kokospähkmišpäi).
Gektar
Gektar (ga) om pindanmäran rahvahidenkeskeine ühtnik. Kävutase man pindan märičemižes neniš sarakoiš: maižanduz, mecižanduz, territorialine planiruind.
«Gektar»-märičendühtnik da sen rahvahidenkeskeine «ha»-znam oma vahvištadud Märiden da vedusiden rahvahidenkeskeižel komitetal vl 1879. Nügüd'aigan sen komitetan pätandan mödhe voib kävutada gektarad Rahvahidenkeskeižen märičendühtnikoiden sisteman (SI) ühtnikoidenke.
1 ga = 10 000 m² = 100 ar = 0,01 km²
Kehkruz 1 ga pindanke om läz 56,4 m radiusal.
Venäman territorijal (i kaikedme NSTÜ:dme sen jäl'ghe) «gektar»-ühtnik praktikuiše Redukun revolücijan aigaspäi kümnendesen sijas. Kävutihe vajehtusen täht tazostust 1 ga = kümnendesen 11/12. «Ga»-lühenduz kändihe paginan palaks jo 1930-nzil vozil.
Homaičendad
Kategorii:Pindanmäran ühtnikad
Savaji
thumb|right|250px|Savaji-saren nägu kosmosaspäi Savaji (Savai'i) om Samoan kaikiš suremb sar' pindan mödhe, toine om Upolu.
Žan Fransua de Laperuz-merimatkadai avaiži sared evropalaižiden täht.
Vl 2006 eläjiden lugu oli 43 142 ristitud, valdkundan ristitišton nelländez.
Homaičendad
Kategorii:Samoan sared Kategorii:Sared kirjamišton mödhe
Minsk
thumb|left|250px|Lidnan administrativine jagand (2011) Minsk (vaugedvenäkelel: Мінск; venäkelel: Минск, vodhesai 1939 — Менск, vep. Mensk, translit. Miensk) om Vaugedvenäman pälidn, Minskan agjan da Minskan rajonan adminisrativine keskuz (niihe adminisrativižhe ühtnikoihe iče lidn ei mülü), vägilidn.
Nece om valdkundan politine, ekonomine, kul'turine da tedoline keskuz. Minskas om Ripmatomiden Valdkundoiden Ühtnendan päfater.
Istorii
Ezmäine johtutez lidnas vasttase vodel 1067 «Aigaižiden voziden starinas». Vodelpäi 1242 Minsk oli Litvanmas (möhemba — Sures Litvanman Ruhtinazkundas). Vodel 1499 lidn sai Magdeburgan oiktust. Vodelpäi 1793 Minsk oli Minskan gubernijan pälidnaks Venälaižes imperijas. Vodel 1871 Minsk sidotihe raudtel Moskvaha da Varšavaha. Vodelpäi 1919 vodehesai 1991 se oli Vaugedvenäman NST:n pälidnan. Suren Tatanmaižen sodan aigan 70 000 minskalašt oli riktud, lidn oli muretud.
Vodespäi 1991 Minsk om ripmatoman Vaugedvenäman pälidn.
Geografijan andmused
Minskan sijaduz om läz valdkundan geografišt keskust, Svisločjogen randal (Dnepran bassein). Lidn seižub Minskan ülüden suvipäivnouzmaižil pautkil, 220 m valdmeren pindan päl keskkorktusel, 181..283 m korktusil. Lähembaine pälidn om Vil'nüs 180 kilometras lodeheze avtotedme.
Baltijan da Mustmeren basseinoiden röun läbitab lidnad. Vezivaradimiden sistem i manaluižed vezipurtked jottas lidnad. Pompatas vet Vilijan vezivaradimespäi (Nemanan bassein) Zaslavlin vezivaradimhe (Minskan meri) lodeheze lidnaspäi, kuspäi vezi jokseb Svisloč-jogehe.
Klimat om ven Atlantižen valdmeren valatoitusenke. Heinkun lämuz om +18,5 C°, vilukun −4,5 C°, uhokun −4,4 C°. Voden keskmäine lämuz om +6,7 C°. Paneb sadegid 690 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (89 mm kus).
Minsk jagase 9 administrativižeks rajonaks (раён) vspäi 1977, rajonan administracii om kaikuččes. Edel 2006 vot Minskan pind oli 307,8 km².
Eläjad
Vl 1939 ristitišt oli 239 tuh. eläjid. Vodele 1977 se ületi millionad. Vodel 2011 eläjiden lugu oli 1 864,1 tuhad ristituid. Läz 2,65 mln elädas Minskan lidnaglomeracijas (2014).
Rahvahad (vn 2009 rahvahanlugemižen mödhe): vaugedvenälaižed — 85,8%, venälaižed — 10,8%, ukrainalaižed — 1,6%, pol'šanmalaižed — 0,8%, evrejalaižed — 0,3%, toižed rahvahad — 0,7%.
Transport
Avtobusad, trolleibusad, lidnelektrojonused da tramvaid oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Vspäi 1984 metro radab lidnas. Vl 2019 metros om kaks' linijad 37,2 km pitte da 29 stancijad (vspäi 2014).
Galerei
thumb|center|450px|Ripmatomuden torg.
Irdkosketused
Kategorii:Vaugedvenäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe * Kategorii:Pälidnad
Taug
thumb|right|200px|Keskaigaine ambui taugaspäi Taug om azeg tomaril amblusen täht.
Čuvašijan Tazovaldkund
Čuvašijan Tazovaldkund (Чувашская Республика, Чăва́ш Республики́) vai Čuvašii (Чувашия, Чӑваш Ен) om üks' Venälaižen Federacijan subjektoišpäi.
Taug
Ambui kingitab jändet i muga varadab energijad taugan bembles, sid' pästab jäntken, i oigendai bembel' kändab varatud potenciališt energijad lendajan nolan kinetižeks energijaks. Nolan lendandan edhuz sase 250..500 metrhasai, se rippub säspäi, taugan sauvusespäi i bemblen kingitusen vägespäi.
Čuvašijan Tazovaldkund
Se mülüb Volgaveren federaližhe ümbrikho.
Taug
Eziauguižešti kävutihe taugad mecadamha živatoid. Möhemba se oli sodakaluks, kaksitadud vägenke raccastajal hebol. Taug oli levitadud mail'mas, vaiše Avstralijan i Valdmerimaiden rahvahad lugiba keihast parembaks. Aigan mändes sätihe arbaletad taugan alusel (läz 4. voz'sadad EME), se tarbhaiči vähemba mahtusid da vägid.
Čuvašijan Tazovaldkund
Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om Čeboksarad.
Taug
Nügüd'aigan kävutadas taugad sportkaluks.
Čuvašijan Tazovaldkund
Keled
Valdkundkeled oma venäkel' da čuvašan kel'.
Istorii
Čuvašijan Tazovaldkund om olmas vs 1920 kezakun 20. päiväspäi. Vhesai 1925 sulakun 21. päivhäsai nimitihe Čuvašijan avtonomižeks agjaks. Vhesai 1990 redukun 19. päivhäsai sen nimi oli Čuvašijan Avtonomine Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund.
Čuvašijan Tazovaldkundan Konstitucii om vahvištadud vn 2000 30. päiväl kül'mkud Čuvašijan Valdkundaližen Nevondkundan ezitajil.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Čuvašijan Tazovaldkundan reljefan kart. Tazovaldkundal om röunoid Tatarstanan Tazovaldkundanke päivnouzmas, Ul'janovskan agjanke suves, Mordovijan Tazovaldkundanke suvipäivlaskmas, Alalidnan agjanke päivlaskmas, Marii Elan Tazovaldkundanke pohjoižes da pohjoižpäivnouzmas. Čuvašijan Tazovaldkund om mererandatoi.
Pind om 18 343 km². Mecad ottas territorijan tobmad palad. Tazovaldkundan tobj pala sijadase Volg-jogen oiktal randal sen Sur- da Svijag-ližajogiden keskes. Kaikiš suremb järv om ratud vezišt — Čeboksaran vezivaradim Volg-jogel.
Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +19 C°, vilukun — –13 C°. Paneb sadegid 550 mm vodes.
Tobmuz
thumb|right|250px|Čuvašijan Tazovaldkundan ministrišton ištundsija (vanh pert') [[Čeboksarad|Čeboksaras.]] Mihail Ignatjev radab Tazovaldkundan pämeheks vs 2010 elokun 29. päiväspäi. Kaik rahvaz änestab händast videks vodeks. Tazovaldkundan pämez' märičeb ministrišton strukturad, paneb ministrid radnikusile. Hän sättutab ministrišton ezimehen kandidatad parlamentanke. Tazovaldkundan pämehen administracii om hänele abhu.
Čuvašijan parlament om Valdkundaline Nevondkund (Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕ). Kaik rahvaz valičeb sen 44 ezitajad videks vodeks. Valerii Filimonov radab Nevondkundan ezimeheks vn 2016 sügüz'kun 29. päiväspäi.
Valitihe järgenduseližen kerdan nügüdläšt tazovaldkundan pämest vn 2015 13. päiväl sügüz'kud, hän sai vägestust ezmäižes turas (65,54%) da radab kahtenden strokun. Čuvašijan Valdkundaližen Nevondkundan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud.
Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 251 619 ristitud. Vl 2018 62,5% eläjid oma lidnalaižed.
Kaik om ühesa lidnad tazovaldkundas. Toine järed lidn (enamba 100 tuh. eläjid) om Novočeboksarsk — Čeboksaran päivnouzmaine kaimdailidn. Vl 2017 kaik oli 8 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke.
Rahvahad (enamba 0,5% vl 2010): čuvašalaižed — 65,1%, venälaižed — 25,8%, totarlaižed — 2,7%, mordvinalaižed — 1,0%, toižed rahvahad — 1,6%, rahvahuden ozutandata — 3,8%.
Koror
Koror voib znamoita:
Partitiv vepsän keles
Partitiv vepsän keles om üks' kändoišpäi, kudamban küzundad oma Keda? da Midä?. Sen ozutajad oma -d da -t.
Necen kändon äilugu om kävutamas i-ozutajanke.
Sanundoiš
Kategorii:Vepsän kändod Kategorii:Partitiv
Džeronimo
Džeronimo (Geronimo, čirikauan nimi Gojaale (Goyaałé [kòjàːɬɛ́]), midä znamoičeb «Se, ken haikostase»; sünd. 16. kezaku 1829, Hil, Arispe, Meksikan Ezmäine Tazovaldkund — kol. 17. uhoku 1909, Fort-Sill, Komanče, Oklahom, AÜV) oli apačiden čirikaua-heimon sodapämez', kudamb oli vastustelendan ezinenas 25 voden joksten, konz Meksikan, i sid' AÜV:oiden sodaväged napriba anastada hänen heimon mad. Vl 1886 hänele pidi anttas amerikaižele armijale.
Mez' kändihe heimon sodavejaks meksikalaižiden rikojan londan jäl'ghe vl 1851, hän oli äjiden reidoiden pämeheks meksikalaižid i AÜV:oiden armijad vaste. Džeronimon jouk oli vähäluguižemb toras kaiken, no sai tetabut ičeze rohktusen tagut, lähtli aznoičendata vihanikoiden polespäi. Torazi kodimaižen Arizon-štatan i Nju Neksiko-štatan maiš, Meksikan pohjoižiš štatoiš.
Otandan plenha jäl'ghe Džeronimo kirjuti avtobiografijad. Hänen joukun vägitegoiden istorii om fil'mdud amerikaižil kinostudijoil severz'-se kerdoid.
Mez' besedoiči ühesanke naiženke, kaks' poigad kazvoiba.
Homaičendad
Kategorii:Indejalaižed Kategorii:Sodapämehed Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Meksikha Kategorii:Kolnuded Oklahomas
Kokteine
thumb|right|250px|Kaks'pol'ne kokteine, radpala om šorp i kaid tera. thumb|right|250px|Kävutand radon aigan Kokteine om radkalu, nügelzoittud pall' tehmaha lujid tarkoiktoid iškendoid.
Ümbrikirjutand
Radpalan profil' om bemblenvuitte, muga radkalu tegese effektivižikš dai tagaiškend poleneb. Varz' čokaidase radpalaha i kingitase penel metalližel detalil (teral vai tor'ven agjal) ümbärdamha radpalan heitandad vardespäi tön aigan. Pall' tagapolel om olmas, miše löda sidä surel-ki pall'al.
Šorpakaz agj sättub kovan gruntan täht, konz kaid tera ližatoi jo.
Kävutand
Kävutadas iškemha kividme, kivimadme, murenemha savičpanegt. Tehtas manradoid, radoid linmas i kiviradoid. Kivinikad i päčinsauvojad ottas kävutamižhe pen't koktešt avaros savičun polendusen täht.
Sur' kokteine om amuine radkalu. Nügüd'aigan kävutadas sidä valdkundoiš i maiš vällänke šingotesenke, mugažo geologoil i kaivajil erasti. Kokteižen literaturine mel'kuva om orjiden tön simvol.
Ottihe lähižen toran azegeks torakirvhenke ühtes. Kokteine mülüb Suren Britanijan armijan azegištho tähäsai. Lühetud kalu kävutase policijal pöl'gastoitajaks azegeks protestoiden alištusen aigan.
Homaičendad
Kategorii:Palläd Kategorii:Sauvondazeged
Molibden
thumb|left|250px|Molibdenan kristalline palaine ühten kubižen santimetran kohtha
Ühthine ümbrikirjutand
Element om harv londuses, pala Man kores — 3 grammad tonnas. Ei voi löuta sidä joudjas olendas.
Vl 1817 ročilaine Jöns Jakob Bercelius-himik sai puhtast molibdenad ezmäižen kerdan. Nimitihe μόλυβδος-sanaspäi «hahktin» molibdenitan (MoS2) irdpol'žen koskundan tagut galenitha (PbS).
Fizižed ičendad
Molibden om hoštai hahkvauvaz päličmänendmetall. Pind muigotub il'mas 400 C° lämudel da sen enamba.
Solomonan Sared
Solomonan Sared (Solomon Islands, se om täuz' oficialine nimituz) vai Solomonad, om ümbärtud Koralliden- da Solomonan meril sar'hine valdkund Valdmerimaiš. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Honiar.
Istorii
Vl 1978 heinkun 7. päiväl Solomonan Sared tedištoitiba ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Nügüdläine Konstitucii om väges siš-žo päiväspäi.
Ištui Härg
Ištui Härg (lakotan kelel: Tȟatȟáŋka Íyotake [tˣaˈtˣə̃ka ˈi.jɔtakɛ] (Tatanka Ijotake) — «Bizon, ištui mas»; sünd. läz 1831, Suvidakot — riktud 15. tal'vku 1890, Stending-Rok-rezervacii, Suvidakot, AÜV) oli hunkap-indejalaižiden heimon pämez'. Hän oli indejalaižiden heimoiden ezinenas, kudambad vastustuiba sirdust rezervacijoihe.
Solomonan Sared
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Solomonan Sariden geografine kart. Solomonan Sared sijadasoiš 992 sarel. Ned ottas ühtennimižen sarišton tobjan palan, oma päivnouzmpolehe Papua — Udes Gvinejaspäi da lodeheze Vanuatuspäi. Solomonan Sariden randad lainištadas Tünen valdmeren Koralliden- da Solomonan mered. Randanpird — 5313 km.
Sared oma kattud korallil vedenalaižiden aktivižiden vulkanoiden päd. Kaikiš korktemb čokkoim om Popomanaseu-mägenoc, 2310 m meren pindan päl. Om lühüdoid täuz'vezižid jogid.
Molibden
Fizižed ičendad
Londuseline molibden kogoneb seičemes stabiližes izotopaspäi: 92Мо (15,86% massan mödhe), 94Мо (9,12%), 95Мо (15,70%), 96Мо (16,50%), 97Мо (9,45%), 98Мо (23,75%) i 100Мо (9,62%, T½ — 8,5 × 1018 vot). Sen ližaks tetas 26 ratud radioaktivišt izotopad 83..91, 93, 99, 101..115 atommassanke i niiden 8 izomärad.
Solomonan Sared
Geografijan andmused
Klimat om valdmerine ekvatorialine räk neps mussonine, lujad tropižed ciklonad oma harvad. Keskmäine lämuz om +26,5 C° vodes läbi. Paneb sadegid 3050 mm vodes.
Vozil 2007 da 2014 järedad manrehkaidused oliba (8 i 7.6 ballad Rihter-pordhišton mödhe).
Londuseližed varad oma kala, mec, fosfatad, kuld, boksitad, hahktin, cink, nikel'. Tarbhaižiden kaivatusiden löudmižsijad seištas koskmatomil.
Politine sistem
thumb|right|250px|Solomonan Sariden parlamentan pertid [[Honiaras.]] Ohjandusen form om unitarine konstitucine monarhii parlamentariženke sistemanke. Valdkundan pämez' om britanine Elizavet Toine-kunigaznaine. Valitud parlamental videks vodeks jenaral-gubernator om hänele abuhu. Ohjastusen pämez' om valitud parlamental päministr (Prime Minister), hän paneb 20 ministrid radsijha.
Ištui Härg
Homaičendad
Kategorii:Indejalaižed Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Suvidakotha Kategorii:Kolnuded Suvidakotas
Molibden
Kävutand
Ottas kävutamižhe molibdenad legiruimha terasid, tehmaha lazeriden zerkloid, samha tehnecijad-99 medicinižen diagnostikan täht. Čaptas metalloid molibdenanvanuimel elektroerozionižiš tömašinoiš.
Solomonan Sared
Politine sistem
Nacionaline Parlament (National Parliament) om üks'kodine 50 ezitajanke, kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Valičemižoiktuz om 21-voččil da sen vanhemb.