cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gelii
Gelii om lujas levitadud londuses (23% massan mödhe, kahtenz' sija vezinikan jäl'ghe), sikš miše se om lujas stabiline substancii i om kaičenus tähäsai Suren Poukahtusen aigaspäi. Nügüd' se sündub tähthiš levitadud vezinikaspäi. Element om harv Mas, sündub radioaktivižiden metalloiden čihodamižes da putub londuseližhe gazha, kudambaspäi sidä sadas-ki madallämuzdistilläcijal.
Kopenhagen
Kopenhagen (København [kʰøb̥ənˈhaʊ̯ˀn], vanhan danijan Køpmannæhafn-nimitusespäi «torgovanoiden merivaldmad») om Danijan pälidn da kaikiš suremb kommun. Mülüb Danijan pälidnan agjaha (Region Hovedstaden), no ei ole sen keskuseks.
Gelii
Francijalaine Pjer Žansen- i britanine (anglijalaine) Norman Lokjer-astronomad avaižiba uden elementan Päiväižen spektras läz ühten aigan vl 1868. Kahtes vodes Lokjer tariči nimitada sidä gelijaks (ἥλιος «päiväine»).
Kopenhagen
Kaik 13 municipalitetad mülüdas lidnha täuzin i völ 3 paloin, kaks' lidnad oma Pälidnan regionan paloikš mugažo. Läz 2 mln ristituid elädas lidnas ezilidnoidenke (2015), nece om valdkundan ristitišton enamba koumandest.
Gelii
Fizižed ičendad
Gelii om inertine üks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta.
Džordžtaun
Džordžtaun (Georgetown) om eländpunktoiden da municipalitetoiden riven nimituz:
Kopenhagen
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1167 lidnuseks kalanpüdajiden külän sijas.
Geografijan andmused
Kopenhagen sijadase valdkundan päivnouzmas, Baltijan meren Eresunn (Zund)-sal'men randal. Lidn otab kahtiden sariden palad: Zelandii da Amager. Pen' Slotshol'men-sar' om Kopenhagenan istorine keskuz.
Gelii
Fizižed ičendad
Atommass — 4,002602. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 0,00017846 (+20 C°) g/sm³. Suladandlämuz — 0,95 K (−272,2 C°). Kehundlämuz — 4,22 K (−268,93 C°).
Kopenhagen
Geografijan andmused
Klimat om ven meren. Keza om viluhk, tal'v om pehmed.
Gelii
Fizižed ičendad
Londuseline gelii kogoneb kahtes izotopaspäi (4He — 99,99986%, 3He — 0,00014%). Sen ližaks tetas seičeme ratud izotopad 2 (diproton) i 5..10 atommassanke, kaikiden niiden pol'čihodamižen pord om sekundad lühüdamb.
Kopenhagen
Geografijan andmused
Kopenhagen-kommun jagase 10 rajonha (bydele).
Gelii
Himižed ičendad
Element om kaikiš inertižemb Mendelejevan tabludes. Ei ole löutud himišt reakcijad völ, kudambas gelii ühtniži. Sädab vaiše erasid stabilitomid ühtnendoid — eksimeroid.
Kopenhagen
Transport
Avtobusad, ezilidnelektrojonused da velosipedad oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Metro radab lidnas vspäi 2002 (23 km pitte, 2 jonod, 22 stancijad vspäi 2007).
Gelii
Irdkosketused
Kategorii:Himižed elementad kirjamišton mödhe
Kopenhagen
Transport
Eresunnan sild-tonnel' 16 km pitte ühtenzoitab lidnad ročin Mal'mö-lidnanke. Jogapäiväline ehtatim ühtenzoitab Oslonke (Norvegii). Kaks' rahvahidenkeskešt lendimportad sijadasoiš lidnan ümbrištos: kaikiš suremb Skandinavijan maiš Kastrup (CPH) om 8 km suvhe lidnan keskusespäi; pen' Roskil'de (RKE) om 15 km päivlaskmha.
Irdkosketused
Kategorii:Danijan lidnad Kategorii:Danii Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Pälidnad Kategorii:Danijan pälidnan agj
Kurunegal
Kurunegal (කුරුණෑගල Kuruṇǣgala, குருநாகல் Kurunākal, Kurunegala) om lidn Šrilankan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Lodehližen agjan administrativine keskuz.
Istorii
Lidnan endevanh nimituz om Hasthishaila-pura («lidn Elefant-kall'onno»). Se oli viden sijaližen kunigahusen pälidnaks vižkümnen voden hätkemba 13.-14. voz'sadal. Šrilankan pälidn vll 1300−1341.
Kurunegal šingotase tekstiližel tegimištol i juvelirižiden tegesiden edheotandoil. Valdkundan äjiden päkompanijoiden palakundad ratas lidnas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase tazangištol, 116 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kahesa kall'od seištas lidnas kesked tazosijad, niišpäi Ethagal-kall' om kaikiš znamasižemb (Ethagala 325 m kortte, «Elefant-mägi»), Buddan kuvapatshanke päl. Kuz' kall'od nimitasoiš sen pojavan živataks: elefant, katussamba, oblezjan, bumbak, koza, ugar'; toine kaks' oma noid- i havad-kall'od.
Kurunegal om ümbärtud kokospähkmiden i räzinan plantacijoil. Matkad ekonomižhe Kolombo-pälidnhasai om 94 km suvipäivlaskmha.
Eläjad
Vl 2001 lidnan eläjiden lugu oli 28 401 ristitud, vl 2011 — 30 315 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2015): singalad — 73,0%, larakalla (islamanuskojad) — 16,1%, tamilad — 8,0%, toižed rahvahad — 2,9%.
Irdkosketused
Kategorii:Šrilankan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Novi Sad
thumb|left|250px|Novi Sadun municipalitetoiden kart: {{legend|#ABCDEF|Novi Sadun municipaline ühtnik}} {{legend|#DDFFDD|Petrovaradinan municipaline ühtnik}} {{legend|#5874A8|Lidnan fartalad}} Novi Sad (Нови Сад / Novi Sad [nôʋiː sâːd]) om Serbijan lidn valdkundan pohjoižes, kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe. Se om avtonomižen Vojevodin-agjan administrativine keskuz, Serbijan ižandusen, opendusen da tedon znamasine keskuz.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud serbižil torgovanoil Dunain vastrandal Petrovaradin-lidnusespäi vl 1694 kuti Ratcen-lidn i Petrovaradin-šanc (Ratzen Stadt, Ratzenstatt, Peterwardeiner Schantz), sikš miše ei sand elänzoitta ortodoksižile hristanuskojile (serbalaižed) i katolikoile ühthe sijha. Mainitase nügüdläiženke nimenke vspäi 1748, konz Avstrijan da Mad'jaranman Marija Terezija-kunigaznaine nimiti lidnad Neoplanta latinan kelel, kätihe nimed.
Petrovaradinan ezmäine lidnuz oli pandud kel'talaižil 4. voz'sadal e.m.e., nimitihe Cusum Rimalaižen imperijan aigan. Mainitase Mad'jaranman Pétervárad-lidnaks dokumentoiš vspäi 1237. Nügüdläine form om Ottomanan imperijan aigaspäi.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Dunai-jogen randoil, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Belgradhasai om 80 km suvipäivnouzmha.
Novi Sad jagase kahthe municipaližhe ühtnikha: Novi Sad i Petrovaradin.
Eläjad
Vn 2011 Serbijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 250 439 ristitud, ezilidnoidenke — 341 625 ristitud. Kaik 13 lidnad da žilod alištudas Novi Sadun tobmudele, pind ezilidnoidenke — 702,7 km².
Rahvahad (enamba 1% vl 2011): serbalaižed — 78,7%, mad'jaralaižed — 3,9%, horvatijalaižed — 1,3%, čiganalaižed — 1,3%, montenegrolaižed — 1,2%, toižed rahvahad — 4,8%, rahvahuden ozutandata — 8,8%.
Irdkosketused
Kategorii:Serbijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Čormoz
Čormoz (Чёрмоз, Чормӧс кар) om Venäman lidn da lidnankund Permin randan keskuses. Mülüb Il'jinskijan rajonha, sen üks'jäine lidn.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1701 kuti raudantegim i žilo senno, nimitihe Čormozan tegim (Чёрмозский завод) jogen mödhe. Žilo sai lidnan statusad vl 1943.
Vozišpäi 1954−1956 lidnan pala om upotadud, sidä kesken metallurgine tegim, se om peittud Kaman GES:an veden al. Vhesai 1959 oli ühtennimižen rajonan administrativižeks keskuseks, likvidiruihe.
Čormoz šingotase kivivoimašiništon tegimel, sadas kivivoid lidnankundas (vspäi 1998).
Geografijan andmused
Lidn sijadase Kaman vezivaradimen i sen Čormozan lahten oiktoil randoil, 125 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Il'jinskii-rajonkeskushesai om 40 km suvipäivlaskmha orhal, vezivaradimedme vai 73 km avtotedme, Permihesai om 86 km suvhe orhal vai 165 km avtol vspäi 2007 Il'jinskii-radnikžilon kal't. Lähembaine lidn om Dobränk 38 km suvipäivnouzmha orhal, vezivaradimen hural randal, i 203 km avtotedme Permin kal't.
Kilasovo-žilo (село Кыласово, 183 rist. vl 2010) i 11 küläd mülüdas lidnankundha Čormozan ližaks. Lidnankundan pind — 313,8 km².
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 3 861 ristitud, lidnankundan — 4258 ristitud, rajonan videndez. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 600 eläjad vl 1959. Vl 2017 kaik 3 519 elihe lidnas i 3 877 ristitud kaikes lidnankundas.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid ratas lidnas: Pühän Jumalanmaman Sündundpäivän päjumalanpert' (om saudud vll 1818−1829, udessündutase, nüg. jumalanpert') i Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert' (1955).
Dobränkan gumanitariž-tehnologižen tehnikuman filial om professionaližen opendusen aluzkundaks.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Permin randan lidnad Kategorii:Il'jinskijan rajon (Permin rand)
Kul'tur
thumb|right|250px|Petroglifad [[Belomorskan rajonas, Karjalan Tazovaldkund]] Kul'tur (latinan kelen cultura-maižanduzsanaspäi — «kazvatuz», «kul'tiviruind», möhemba — «ristitun kazvatuz», «openduz», «šingotez», «kumardelend») om äiznamoičendaline tärtuz, kävutase ristitun radmižen äjiš statjoiš. Ristitun radmine, tedištuz da sädamine oma kul'turan purtkikš.
Märhapanendad
Om olmas enamba pol'tuhad kul'turan märhapanendoid. Kul'tur om ristitun radmižen mugomad kaik seižujad formad, kudambita se ei voi sündutada tošti. Ičtazvedandan kul'tur om kodoiden keraduz, se paneb melid da palahtelendoid homaičematomihe ramuzihe. Artefaktad (kalud, sauvused), elonmahtused, moral' da käskused harakterizuidas kul'turad.
Edel 1830-nzid vozid ei olend «kul'tur»-sanad Venämas. Se putui valdkundha Päivlaskmaižen Evropan tedotöišpäi «vauktustuz»-znamoičendanke.
Kul'turan tedoiduz
Kul'turan i londusen ičekeskentehmine veb ekologižen tuntken šingotamižennoks. Ristit om londusen palaks i ei voi travida sidä. Modernizman leviganduz kucui tegimišton da lidnoiden kazvatust i sil-žo aigal kul'turan degradacijad. Kul'turoiden erazvuiččend om ristitkundan stabiližen i satusekahan olendan sü voz'tuhiden aigan.
Evropižen kul'turan istorijan pordod
Nügüd'aigaine kul'turologii jagab Evropan kul'turan istorijad kudhe pordho:
Sinan
thumb|left|250px|Sinan. Suleimanije-mečet' Stambulas Sinan, täuz' nimi Abdül'mennan Oglu Sinaneddin Jusuf (Abdülmennan oğlu Sinaneddin Yusuf; sünd. 15. sulaku 1489, Agirnas-külä (läz Kaiserid), Osmanan imperii — kol. 17. heinku 1588, Stambul, Osmanan imperii), mugažo om tetab kuti Mimar Sinan (Mimar Sinan — «Sinan-arhitektor» turkan kelespäi), oli osmanalaine arhitektor i inžener.
Vspäi 1538 Sinan oli Osmanan imperijan päarhitektoran, ohjasti sauvondradoid Suleiman I-sultanan aigan da hänen Selim II- i Murad III-jäl'ghetulijoiden aigoil. Saudihe civiližid da sodasauvusid hänen ohjandusen al: mečetid, mektebe, akvedukad, lidnused, sildad i m. e.
Tutabad Roksolanan kül'betid i Roksolanan Mavzolei Stambulas oma saudud hänen projektan mödhe.
Homaičendad
Kategorii:Osmanan imperii Kategorii:Osmanan imperijan arhitektorad Kategorii:Arhitektorad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe
Čegem
Istorii
Čegem šingotase stökoltegimel (butulkad, om rekonstruiruidud vodele 2022), gofrokartonpakuitesen pästandal, nahktegimel, sömtegimišton edheotandoil (maidtegim). Kazmuzhonusiden i fruktsaduiden pind ližadub, kalankazvatusen edheotand radab.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Čegem-jogen oiktal randal (Terekan bassein), 493 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl, korktused vajehtadas 150 m röunoiš. Matkad Nal'čikan röunhasai om koume kilometrad suvhe.
Čegem om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind om 73 km², sidä kesken lidnfartalad ottas koumandest, toine om ezilidan territorii.
Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 18 019 ristitud, rajonan nelländez. Vl 2018 kaik 18 156 ristitud elihe lidnas. Kaikiš suremb ristitišt oli 18 300 eläjad vll 2006−2009 i om nügüd'.
Rahvahad (enamba 1% vl 2010, ozutadud rahvahudenke): kabardalaižed — 78,6%, balkarijalaižed — 15,9%, venälaižed — 2,7%, toižed rahvahad — 2,8%.
Koume islaman pühäpertid om olmas lidnas: üläpalas, keskmäižes palas (Abu Hanifan nimed) i alapalas.
Kabardinijan da Balkarijan «Stroitel'»-kolledžan (Nal'čik) filial om avaitud lidnas.
Edeline lidnankundan pämez' (sijaližen administracijan pämez') om Leonid Makoev (uhoku 2016 — kül'mku 2021).
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan lidnad *
Satanovskii Jevgenii
Jevgenii Janovič Satanovskii (Евгений Янович Сатановский; sünd. 15. kezaku 1959, Moskv, NSTÜ) om Venäman päivnouzmantedomez' da ekonomist, Läheližen Päivnouzmman institutan prezident. Vozil 2001−2004 hän oli Venäman evrejan kongress-organizacijan koumanden prezidentan. Hän om üks' Venäman vejiš ekspertoišpäi Izrailin, Läheližen da Keskmäižen Päivnouzmman valdkundoiden politikas.
Tedomez' om pästnus Moskvan terasen da ühthesuladusiden institutaspäi vl 1980. Ekonomižiden tedoiden kandidat, professor.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman tedomehed Kategorii:Päivnouzmantedomehed Kategorii:Ekonomistad Kategorii:Tedomehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Moskvha
Kuunkuiskaajat
Mülükundas oma: Susan Aho da Johanna Virtanen. Kollektiv ezini Suomenmad vn 2011 Evrovizii-konkursal. Sigä «Kuunkuiskaajat» pajati «Työlki ellää»-pajon («Tönke eläd»), kudambanke oti 11. sijan pol'finalas (ei mülüi finalha).
Irdkosketused
Kategorii:Suomenman muzikgruppad Kategorii:Folkgruppad Kategorii:Muzikgruppad kirjamišton mödhe Kategorii:Muzikgruppad vl 2008 alusenpanendanke Kategorii:Evrovizijan ühtnijad
Brilliantine käzi
«Brilliantine käzi» («Бриллиантовая рука») om 1968-nden voden nevondkundaline kinokomedii.
Režissör — Leonid Gaidai. Fil'mzihe Moskvan agjas, Tuapses, Sočiš i Bakus «Kontrabandistad»-radnimitusenke.
Homaičendad
Kategorii:NSTÜ:n fil'mad Kategorii:Fil'mad kirjamišton mödhe Kategorii:Komedijan fil'mad Kategorii:Vn 1968 fil'mad Kategorii:Fil'mad venän kelel
Sana
Sana (vai vajeh) om strukturine kelen ühtnik. Se služib erazvuiččiden leksižiden funkciojiden täht, ozutesikš, objektoiden nimitusele, sidä kesken tehtud melel.
Kuctas morfologijaks tedod, kudamb tedoidab sanoiden strukturad. Kaikutte sana mülütab morfemad, sen suline (änetadud) i kirjutadud formad oma olmas. Sanan vajehtui pala, ku se om, toižetase märitud ohjandimiden mödhe päpaloin. Erasiš keliš sanantüvi voib vajehtadas vähän.
Sanoiden istorine augotižlibund om erazvuitte lujas, etimologii sel'genzoitab sidä. Om kaks' sanoiden toižendad: täuz'znamasižed da specialižed sanad.
Gribojedovan kanal
thumb|right|250px|Gribojedovan kanal, nägu [[Spasan Veren päl pühäpert'|Spasan Veren päl pühäpertihe.]] Gribojedovan kanal (Канал Грибоедова), vhesai 1923 — Jekaterininskii-kanal (Екатерининский канал) om kanal Piteriš. Se zavodiše Moik-jogespäi Keskuzrajonas läz Marsan pöudod i lankteb Fontankaha Admiralteiskii-rajonas läz Pen't Kalinkinan sildad.
Tiranan lidnanznam
right|200px Tiranan lidnanznam (Emblema e Tiranës) om Albanijan Tiran-pälidnan municipalitetan üks' oficialižiš simvolišpäi. Nügüdläine znam om vahvištadud 2000-nden voden 14. päiväl kül'mkud.
Gribojedovan kanal
Ende Krivušanjogi joksi sokahadme tahondadme kanalan sijas. Krivušan jogensud ühtenzoittihe Moik-jogenke vl 1739. Kanalan sauvond oli vozil 1764−1790 Krivušan jogenvagodme, sikš se koveroičeb toižid erineden. Nügüd'aigaižen kanalan piduz om 5 km, leveduz — 32 m, süvüz — 3,5 metrhasai, vedenvalu — 3,1..3,4 m³/s. 21 sildad om kanalas päliči.
Sana
Klassificiruidas vaihid leksižen znamoičendan mödhe, sätas nimikirjutesid eziauguižiš sanoišpäi leksikologijan, semantikan, etimologijan i stilistikan šingoteses.
Tiranan lidnanznam
Ümbrikirjutand
Lidnanznam om francine geral'dine laud. Se om jagadud kaks'heze püštoiktal pirdal. Koumepiine čuhunduzvenc om laudan päl. Hobed čuhunduz časuidenke kuvadase laudan rusttas poliškos. Hobed händikaz pidab kuldašt lilijad azur'žes poliškos. Rusked jono ristikoičeb händikahan kuvad, se om kahtenke kahesasaumaiženke hobedanke tähthanke. Händikaz ozutab varmdad tobmut, lilii om johtutez Albanijan maiden alištuses Sicilijan kunigahile.
Gribojedovan kanal
Kategorii:Piterin joged i kanalad Kategorii:Kanalad kirjamišton mödhe Kategorii:Admiralteiskii rajon Kategorii:Keskuzrajon (Piter)
Savič
thumb|right|250px|Pandud päleti keramižed savičud Savič om ratud kivi mineraližiš materiališpäi. Sen form om oigedsaumaine tobjimalaz. Kävutadas sidä sauvondmaterialaks. Savičuid erištadas ičendoiden mödhe: vahvuz, vezivastaižuz, pakaižvastaižuz.
Kalmikijan Tazovaldkundan lidnad
Kaik om koume lidnad (город, балһсн) Kalmikijan Tazovaldkundas.
Tiranan lidnanznam
Homaičendad
Kategorii:Lidnanznamad L
Kalmikijan Tazovaldkundan lidnad
Lidnad
* lidnan ristitišt erineb lidnümbrikon ristitišton luguspäi.
Bobaine
thumb|right|250px|[[Plüšasine kondine — populärine bobaine]] Bobaine om mitte-se kalu vändon täht.
Vändon kartte bobaižed bobuštadas last, vedatadas hänen tarkust i kazvatadas händast ühten aigan. Sen ližaks bobaižed paremboitas lapsen tedištelendfunkcijoid i abutadas tehnikan da čomamahton sädamižmahtusiden šingotesele. Fizižed i melenmahtused lindäs tarbhaižed lapsele elon aigan, sidä kesken melen teravuz, mušt, pagin, emocionaline vastuz.
Sana
Sanha sidodud vepsän muštatišed
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.
Homaičendad
Kategorii:Morfologii Kategorii:Leksikologii
Savič
Istorii
Ani meiden aighasai poltatoi torhuzsavič oli levitadud äjiš maiš. Mugoižhe savičhu ližazihe čaptud ol'ged. Kacmata sihe, polttud savič kävutase sauvomha amussai, ozutesikš, sauvused Amuižegiptas voz'tuhal 3-2 EME. Rusked savič oli tarbhaine Mesopotamijan da Amuižriman arhitekturas, sigä panihe koverikahid konstrukcijoid (bembel'ülähid, hol'vid) savičuišpäi 45x30x10 sm surudel. Savičuiden form Amuižes Rimas oli erazvuitte — oigedsaumnik, koumesaumnik, kehkerform.
Venäs edel savičud kävutihe plinfad (ozutesikš, plinf lanksi Grazijan Ivanan pähä Sofijan päjumalanpertin sauvomižen kaclemižen aigan Vologdas). Se om leved da hoik savesine plat (plistak) läz 2,5 sm sankte. Sidä tegihe eriližil puformil, kuivazihe 10-14 päiväd, sid' ümbripolttihe päčin südäimes. Äjiden plinfiden pindoil löutas znamoid, niid lugetas tegijan kleimikš.
Venän car'kundas 15. voz'sadassai kävutihe standartišt polttud savičud. Ivan III-carin aigan Moskvan Kremlin saudud seinäd da pühäpertid oma necen ozuteseks. Mastarid-italijalaižed ohjanziba niiden sauvomišt.
Meiden järgeline savič om oigedsaumaižen formanke sen tagut, miše muga savičud sättub pidamha kädes. Ezmässai 16. voz'sadal tegihe mugoižid savičuid Anglijas.
Tipad
Nell' savičun tipad oma kaikiš tetabambad:
Suruded
Ühthižen standartan savič (muga nimitadud «normaline» vai «norman format» (NF)) tuli Venämha vähemba voz'sadad tagaz — vl 1927. Norman format om 250x120x65 mm irdaližidenke suruzidenke.
Toižiden suruziden nimitused NF:n röunataden:
Palahine (piduz):
Tehmižen tehnologii
thumb|right|250px|Puine jäl formuimha savičud mašinoita (20. voz'sadan kesk, [[Vaugedvenäman Vitebskan agj)]] Edel 19. voz'sadad savičuiden tehmižen tehnologii oli primitivine, sihe mülütihe äi käzitöd. Formuihe savičuid kädel, kuivazihe vaiše kezal. Aigaks panihe päčid kuivatud torhuzsavičuišpäi poltamha vaiše formuidud savičuid päčin südäimes.
19. voz'sadan keskes sädihe renghatadud päčin poltandan täht, i mugažo lentpressan. Tehmižen tehnik šingotihe edeleze, tehnologii paremboiči kaikuččen kerdan uden tehnikan tuldes. 19. voz'sadan lopus sauvoškanzihe kuivatezkamerid, sil-žo aigal tegeškanzihe saven ümbriradajid mašinoid.
Meiden aigan kaikenaigaižed edheotandad tehtas enamba nelläd videndest kaikes savičuspäi. Niiden keskes om-ki järedoid mehaniziruidud tegimid enamba 200 mln savičuid voden keskpästandanke.
Gagarin (znamoičendad)
Gagarin om venälaine kanzannimi vai toponim. Se voib znamoita:
Go
Vänd om sätud amuižes Kitaiš voziden 2000 da 200 edel m.e. keskes. Edel 19. voz'sadad se oli tetab Päivnouzmaižes Azijas vaiše, rahvahidenkeskeine nimi libub vändon japonižes nimitusespäi. Nügüd'aigan go om kaikiš enamba levitadud intellektualižiš vändoišpäi mail'mas.
Badull
Istorii
Pen' izoliruidud külä šingotaškanzihe čajun plantacijoiden britanižen planan mödhe. Vl 1924 raudtestancii radaškanzi lidnas, sen ristitišt oli kahesa..ühesa tuhad eläjid sil aigal.
Go
Go formiruib har'gmusid: taktine i strategine meletandmahtuz, kombinacine nägemine.
Badull
Istorii
Badull šingotase turizmal i regionaližeks keskuseks. Čajun plantacijad lidnan ümbrištos oma znamasižed tähäsai.
Go
Tarbhaine inventar': oigedsaumaine laud nellikoidenke (goban, standartine 19×19 jonod, opendusen täht 13×13 i 9×9), mustad i vauktad kived (fiškad), mall'aižed kividen täht, instrument kirjutamha partijad (kifu) i časud aigan kontrolin täht. Partijan hätkeližuz oleleb kümnes minutaspäi severziš-se časuihesai.
Badull
Geografijan andmused
Lidn sijadase ühtennimižen jogen randal (Badulla), 680 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, om ümbärtud mägil čajun plantacijoidenke pautkidme. Korged nepsuz, paksud sumeged i madalambad lämuded sätas erilišt mikroklimatad, se om kožui čajun kazvatandha lujas. Matkad ekonomižhe Kolombo-pälidnhasai om 230 km päivlaskmha orhal vai 292 km raudtedme. Badull-stancii om lopuline raudtel Kolombospäi.
Sortavalan rajon
Sortavalan rajon (venäkelel: Сортавальский район, Sortavalan piiri) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Go
Kaks' vändajad ühtnedas. Edel vändod laud om puhtaz, mustad zavottäs. Vändon met — ümbärta kivil enambad territorijad mi toižel ühtnijal. Gos om enamba variantoid mi šahmatoiš. AlphaGo-kompjuterprogram vägestab ristitud vspäi 2015.
Sortavalan rajon
Administrativine keskuz om Sortaval-lidn. Siš eläb rajonan ristitišton koume videndest.
Istorii
Rajon om sädud vn 1940 heinkus enččel Suomenman territorijal, sidä anttihe Tal'vsodan jäl'ghe. Sortaval-lidn kändihe rajonan keskuseks.
Vspäi 1941 (15. eloku) vhesai 1944 (sügüz'ku) Suomenman sodaväged oliba rajonas.
Vn 1970 1. päiväl vilukud likvidiruihe rajonad, Sortaval kändihe lidnaks tazovaldkundan alištusenke. Sen-žo voden 22. päiväl tal'vkud erištuihe Lahdenpohjan rajonad lidnale alištunudes territorijaspäi. Voziden 2003−2006 municipaližen reforman jäl'ghe Sortaval da sille alištunu territorii nimitaškanzihe Sortavalan rajonaks, udessündutihe sidä.
Vspäi 1995 rahvahidenkeskeine Värtsil'-kontrol'punkt sijadase Suomenman röunal (Niiral) rajonan pohjoižes.
Geografijan andmused
Sortavalan rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmaine taho. Pind — 2 190 nellikkilometrad (16nz' sija tazovaldkundas 18späi).
Om röunoid Karjalan Tazovaldkundan 3 rajonanke da Suomenmanke:
Go
Homaičendad
Kategorii:Laudanvändod
Sortavalan rajon
Geografijan andmused
Joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha. Ladog lainištab rajonan suvižid randoid, sen Valaam-sar' sarištonke mülüb rajonha. Toine järed järv om Jänisjärv rajonan pohjoižpäivnouzmaižel röunal.
Klimat om ven pehmed. Vilukun keskmäine lämuz om −9,1 C°, heinkun lämuz om +15,9 C°.
Londuseližed varad oma sauvondkivi, mramor, mec, kala, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase 5 municipaližhe ühtnikha: 3 lidnankundad da 2 küläkundad.
Tobmuz
Käskusenandai tobmuz om Rajonan Nevondkund (ven. Совет района) 15 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb kundoiden ezitajid videks vodeks, sid' ezitajad valitas Rajonan Nevondkundan ühtnijoid. Kundoiden ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2013 8. päiväl sügüz'kud. Sergei Krupin radab Rajonan Nevondkundan ezimehen da rajonan pämehen vs 2013 redukun 16. päiväspäi. Hän-žo tegeb Sortaval-lidnan pämehen velgusiden mödhe vs 2015 sügüz'kun 21. päiväspäi. Rajonan Nevondkundan ezitajad valitas rajonan pämest i rajonan administracijan pämest ičeze valdatusiden strokun lophusai.
Vs 2009 tal'vkun 8. päiväspäi Leonid Gulevič om valitud i radab rajonan administracijan pämeheks kontraktan mödhe kahtenden strokun jäl'geten. Kaks' varapämest oma hänele abhu. Kahesa palakundad da 1 komitet alištudas rajonan administracijan pämehištole.
Eläjad
Kaik om 50 eländpunktad rajonas (vl 2005), sidä kesken 1 lidn, 2 lidnanvuittušt žilod, 42 külänvuittušt žilod, 2 žilod raudtestancijanno, 2 sijašt, 1 külä da 1 futor.
Toižed sured eländpunktad oma lidnanvuiččed Värtsil'-žilo (3,0 tuh. rist. vl 2016) da Helül'-žilo (2,6 tuh. rist. vl 2016), mugažo külänvuitte Kaalamo-žilo (1,2 tuh. rist. vl 2013).
Vl 2002 72 vepsläšt eli rajonas (0,2% sen ristitištospäi).
Ižanduz
Rajonan ižandusen päsarakod oma mramoran samine, šebnän pästand, mecan varhapanend, pumaterialan ümbriradmine, metalližiden tegesiden pästand, turizm, maižanduz da kalankazvatuz.
Badull
Geografijan andmused
Vl 2001 eläjiden lugu oli 41 tuhad ristituid. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Homaičendad
Kategorii:Šrilankan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Lukumades
thumb|right|250px|Lukumades Lukumades (λουκουμάδες Loukoumades, lokma, لقمة‎ lukmāt, لقمة القاضي‎ lukmat al-kādi) om(a) grekan, turkan da araban keitandoiden maged emäguz, pončikan pojav.
Tehtas septahthaspäi koričun ližandanke. Räkištadas fritüras, vilugoitusen jäl'ghe valatadas medel vai saharsiropal, pudotadas koričud. Södas kut desert (Turkanmas) vai murgn'al (Grekanmas) i surustuseks.
Üks' desertan šuruine om pen' surtte, södas blödad üksin harvoin, sikš kävutadas «lukumades»-sanad tobjimalaz, mitte om äilugus. Sönd tarbhaičeb hangošt. Ku šuruižed oma ainastadud špaguižile, ka voib söda ladlusita.
Blödan nimituz libub araban kelespäi, lukmat-sana znamoičeb «kebn surustuz», «pallišk» (kc. mž. «rahat-lukum»). Emägusen lukmat al-kādi-toižend om ümbrikirjutadud 13. voz'sadal keitandreceptoiden Al'-Bagdadi-keradajal.
Kategorii:Desertad Kategorii:Araban keitand Kategorii:Grekanman keitand Kategorii:Turkanman keitand
Arad (Romanii)
Arad (mugažo romanijan i mad'jaran kelil, rom. virkand [aˈrad]) om Romanijan lidn valdkundan päivlaskmaiženno röunanno Mad'jaranmanke. Se om valdkundan 12nz' lidn eläjiden lugun mödhe, Aradan ümbrikon administrativine keskuz.
Istorii
Eländpunkt mainitase vspäi 1078. Vll 1551−1699 mülüi Ottomanan imperijha.
Arad šingotase mašinansauvomižel, tekstil'tegimištol i sömän pästandal. Om kengiden, meblin, himikatoiden i sauvondmaterialiden edheotandoid.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Maroš-jogen randal, 117 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Buharest-pälidnhasai om 422 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 550 km avtoteidme. Lähembaine sur' lidn om Timišoar 48 km suvhe orhal vai 58 km avtol.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +10,2 C°, heinkus-elokus +20 C°, −1..+1 C° tal'vkus-uhokus. Ekstremumad oma −25 C° i +38 C°. Paneb sadegid 422 mm vodes, enamba kezakus (63 mm).
Eläjad
Vn 2011 Romanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 159 704 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 190 114 eläjad vl 1992.
Kaks' universitetad oma lidnas: kundaline Aradan universitet Aurel Vlaicun nimed (alusenpanend 1991, 7,3 tuh. üläopenikoid vl 2014) i privatine Aradan Päivlaskmaine universitet Vasile Goldišan nimed (alusenpanend 1990, 4,5 tuh. üläopenikoid vl 2020). Niiden ližaks severz'-se kolledžid oma professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Irdkosketused
Kategorii:Romanijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Tiranan flag
border|right|250px Tiranan flag (Flamuri i Tiranës) om Tiran-lidnan üks' oficialižiš simvolišpäi.
Flag om oigedsaumaiženke teranke, azur'ženke tagamanke. Poliden proporcii om 2:3. Lidnan täuz' oficialine lidnanznam vencanke om kuvitadud teran keskuses.
Kategorii:Flagad F
Pol'šanmalaižed
thumb|right|250px|Pol'šanmalaižed rahvahansädoiš, pirdi [[Al'bert Kretčmer, 19. voz'sada]] Pol'šanmalaižed (Polacy [pɔˈlat͡sɨ], mez' üks'lugus: Polak, naine üks'lugus: Polka) oma indoevropalaine, slavine rahvaz. Elädas Pol'šanmas da lähižiš maiš (Čehanma, Litvanma, Vaugedvenäma), om äi eläjid pol'šan augotižlibundanke Amerikas.
Pol'šanmalaižiden rahvankel' om pol'šan kel', AÜV:oiden i Kanadan eläjad pagištas anglijan kelel mugažo. Eläjiden Pol'šanmas uskond om katoline jumalankodikund nacionaližen valdkundan alusenpanendan aigaspäi.
Istorii
Erinedas rahvahan etnografižid gruppid geografižen sijadusen mödhe Pol'šanmas (keskuzregion, Sur' Pol'šanma, Pen' Pol'šanma, Mererand, Silezii), mugažo om severz'-se subetnižid gruppid — guralid, kašubad (kaičiba kel't i rahvahanveroid), mazurad, kurpad (alištuiba assimiläcijale läz täuzin) da toižed.
Leviganduz
Pol'šanmalaižiden i rahvahanikoiden pol'šan augotižlibundanke lugu om 55..60 millionad ristituid mirus, sidä kesken Pol'šanmas 38 mln (enamba 97 % ristitištos), AÜV:oiš 10,6 mln (2015), Brazilijas 2,4 mln (2015), Saksanmas 2,25 mln (2018), Francijas 1,35 mln (2012), Kanadas 1 mln (2013), Sures Britanijas 695 tuh. (2019), Argentinas 500 tuhad (2014).
Pol'šanmalaižed oma EÜ:n kudenz' rahvaz lugumäran mödhe.
Homaičendad
Kategorii:AÜV:oiden rahvahad Kategorii:Pol'šanman rahvahad Kategorii:Rahvahad kirjamišton mödhe
Krüčkov Koz'ma
Mez' oli sündnu vanhuskolaižiden kanzha, openui kirjkel't kodiš. Rikoi 11 saksalašt sodamest voinan zavodindas vl 1914 Prussijan i Pol'šanman röunal. Hän ühtni joukhu nellän kesken, joukule putui kaks' saksan varjoičendjoukud 27 mehenke, kozakad rikoiba 24 heišpäi. Krüčkov sai 16 satatest, no jäi elegiš, hänen hebol lugetihe 11 satatest vilus azegištospäi. Kätihe kozakad Venäman imperijan rahvahaližeks vägimeheks.
Koz'ma pölištui Rahvahanikoiden sodal vl 1919, ühtni Vauktaha armijha.
Homaičendad
Kategorii:Kozakišt Kategorii:Ezmäine mail'man voin Kategorii:Sodamehed kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Sündnuded Donan sodavägiden agjaha Kategorii:Kolnuded Saratovan gubernijas
Jumal
thumb|right|250px|«Jumal-tat»-skul'ptur [[Gipuskoaspäi (Baskanma, Ispanii)]] Jumal vai Ülähäine i Taivhaline om suren, sakraližen Ülembaižen Olijan nimi teistižiš da deistižiš uskondoiš.
Monoteistižiš religijoiš (hristanuskond, islam, judaizm) Jumal om Absolütan personofikacii, transcendentine ülembaižen realižusen avaiduz, i ližaks Hän om ühthine da üks'jäine, ei ole Hänen pojavid. Om äi jumaloid politeistižiš religijoiš, eriližidenke «funkcijoidenke» i parembuzidenke; no heiden keskes päjumal om olmas (ozutesikš, Jumou vepsän mifologijaspäi; m. k. monolatrii).
Kaiked mail'madme 60..90% täuz'igäšt ristitištod uskotas Jumalha.
Jumalha sidodud vepsän muštatišed
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.
Homaičendad
Kategorii:Religii
Kurilan sared
Kurilan sared vai Kurilad (Курильские острова) om sariden čep' Kamčatk-pol'saren da Hokkaido-saren keskes, kudamb erigoitab Ohotskan mert Tünes valdmerespäi. Sel'gän piduz — 1200 km. Täuz' pind — 15,6 tuhad km². Sared mülüdas Venäman Sahalinan agjaha.
Klimat om vilu da neps.
Sariden nimikirjutez
Sariden nimikirjutez, kudambiden pind om enamb 1 km², pojhoižespäi suvehe. thumb|right|250px|Kuriloiden landšaft thumb|right|250px|[[Atlasovan sar']] thumb|right|250px|[[Onekotan]] thumb|right|250px|Dolgii-kall' ([[Ridad (kall'od)|Ridad-kall'od)]]
Irdkosketused
Kategorii:Sahalinan agj Kategorii:Venäman sared
Zell'
thumb|right|250px|Koviden zelliden erazvuiččed formad: tabletuded, kapsulad thumb|right|250px|Tabletuziden tehmine Zell', zell'abutuz, zell'preparat vai medikament (praeparatum medicinale, praeparatum pharmaceuticum, medicamentum) om substancii vai sintetižiden, londuseližiden substancijoiden segoituz ningomiš formiš: tabletuded, kapsulad, segoitez, voiže.
Kävutadas zelläd läžundoiden profilaktikan, diagnostikan i tervehtamižen täht. Kaik zelläd läbitadas klinižid tedoidusid edel kävutamišt i sadas laskendad kävutandas. Preparatad ühtes farmakologižes gruppaspäi nimitasoiš analogoikš. Mödas zellid lekarin receptan mödhe, vai receptata ku sab.
Istorii
Ristitud napriba päzutada läžundoišpäi amussai londuseližiden zelliden abul. Ned oliba unotesed kazmusišpäi päpaloin, mugažo zelläd živatoiden lihaspäi i sitaspäi, sepišpäi, mineraližed substancijad.
Himijan šingotez abuti el'geta, miše spravitandan effekt tuleb märitud substancijoiden olendaspäi. Tehnikan otand kävutamižhe laski sada mugomid zellid sintezan tel suriš lugumäriš. Ližatas abusubstancijoid zellihe pehmdamha effektad niiden kävutandaspäi. Farmaceftine tegimišt pästab zellid rahvahidenkeskeižiden standartoiden mödhe, sen tagut voib möda tehtud sättujiš torhudme maiš zellid kaikedme mail'madme riskata.
Tegend organizmas
Otandan organizman südäimehe jäl'ghe zelläd toižetadas čihoten, sätas himižid ühtnendoid hibjan solidenke da nozoluzidenke, kadotadas ičeze morijoid ičendoid, a erasti vastkarin, sadas niid. Zellän jändused i ülämär lähttas organizmaspäi eritandsisteman kal't — soled, sirdhad, hengindsistem, higoraugud.
Homaičendad
Kategorii:Medicin Kategorii:Farmakologii
Korejine kuz'
Leviganduz
Kazvab Edahaižes Päivnouzmmas (suvižemb mi 50nz' parallel'), Venäman, Kitain i Korejan röunmaiš. Sädab mecoid mägiden pautkil i jogiden alangištoiš.
Ümbrikirjutand
Täuz'kaznu kuz' om 35..40 metrhasai kortte, tüvi oleleb 80 santimetrhasai sankte. Kron om piramidanvuitte, oksiden agjad kactas maha. Kor' om koričmaiž-hahk vai harvoin hahk.
Kävutand
Ottas mecan varhapanendan aigan, kävutadas kuti toižid kavag'puid: sauvond, meblin tehmine, cellülozbumagaine tegimišt.
Homaičendad
Kategorii:Kuzed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe
Marii Elan Tazovaldkund
Marii El mülüb Volgaveren federaližhe ümbrikho.
Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om Joškar-Ol.
Keled
Valdkundkeled oma venäkel', mägimarin kel' da nitmarin kel' Marii Elan Konstitucijan 15. kirjutusen mödhe.
Osmanan imperii
Valdkund oli sätud turkoil-osmanoil Osman Gazi-udž-bejan ohjandusenke Anatolijan pol'saren lodehes Konjan sultanatan čihodamižen jäl'ghe. Kändihe imperijaks-sultanataks Vizantijan da sen Konstantinopol'-pälidnan murendusen jäl'ghe vl 1453. Se azj sai voimust otta Evropan paloid edemba, Balkanan pol'saren irdpolel, i Osmanine imperii oti niid, mi om tärged nügüdläižen Turkanman täht. Osmanan imperii sai kilt Ezmäižes mail'man sodas i allekirjuti Lozannan kožundaktad.
Marii Elan Tazovaldkund
Istorii
Marii Elan Tazovaldkund om olmas vs 1920 kül'mkun 4. päiväspäi.
Marii Elan Tazovaldkundan Konstitucii om vahvištadud vn 1995 24. päiväl kezakud Marii Elan Konstitucižen Suiman ezitajil, sidä kesken Valdkundaližen Nevondkundan ezitajil da prezidental. Se vajehti endišt oli olnu vahvištadud vn 1978 25. päiväl semendkud Konstitucijad da om väges möhembaižidenke vajehtusidenke.
Osmanan imperii
Imperii sai ičeze valatoitusen päd 16.-17. voz'sadoil. Mülüti 32 agjad i äiluguižid rippujid valdkundoid 17. voz'sadan augotišel, möhemba anasti niid vai andoi avtonomijad.
Homaičendad
Kategorii:Afrikan istorižed valdkundad Kategorii:Azijan istorižed valdkundad Kategorii:Evropan istorižed valdkundad Kategorii:Imperijad Kategorii:Keskmeren randpolen istorii
Marii Elan Tazovaldkund
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Marii Elan Tazovaldkundan reljefan kart. Tazovaldkundal om röunoid Kirovan agjanke pohjoižes da pohjoižpäivnouzmas, Tatarstanan Tazovaldkundanke suvipäivnouzmas, Čuvašijan Tazovaldkundanke suvipäivlaskmas da Alalidnan agjanke päivlaskmas. Marii Elan Tazovaldkund om mererandatoi.
Reljef om alangoikaz päivlaskmas, kukhikaz päivnouzmas. Kaikiš korktemb čokkoim om Čukšmägi-kukkaz 278 m kortte valdmeren pindan päl.
Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +19 C°, vilukun — −19 C°.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (mouckivi, sauvondkivi, saved, letked), mec, reskvezi.
Tobmuz
thumb|right|250px|Marii Elan Ohjastusen da Valdkundaližen Nevondkundan ištundsija [[Joškar-Olas.]] Aleksandr Evstifeev radab tazovaldkundan pämeheks (mägimarin kel': Мары Эл Республик Вуйлатышы, nitmarin kel': Марий Эл Республик Вуйлатыше) vs 2017 sulakun 6. päiväspäi. Tazovaldkundan pämez' om Ohjastusen ezimeheks mugažo, märičeb sen strukturad, paneb ministrid radnikusile sättutaden kandidatoid parlamentanke.
Marii Elan parlament om Valdkundaline Nevondkund (Мары Эл Республикысе Кугижаншы Погын, Марий Эл Республикысе Кугыжаныш Погын). Kaik rahvaz valičeb sen 52 ezitajad videks vodeks. Jurii Minakov radab Nevondkundan ezimeheks vs 2000 redukun 27. päiväspäi nelländen strokun jäl'geten.
Marii Elan Valdkundaližen Nevondkundan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2014 14. päiväl sügüz'kud (6. kucund). Vn 2017 10. päiväl sügüz'kud valitihe tazovaldkundan pämest edel strokud, nügüdläine pämez' sai vägestust ezmäižel tural (88,27% änid).
Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 696 459 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 758 363 eläjad vl 1993. Vl 2018 kaikutte kahtenz' ristit koumespäi om lidnalaine.
Kaik om nell' lidnad tazovaldkundas da 15 lidnanvuittušt žilod. Toine järed lidn (enamba 50 tuh. eläjid vl 2018) om Volžsk. Vl 2017 kaik oli 6 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2010): venälaižed — 45,1%, marilaižed — 41,8%, totarlaižed — 5,5%, čuvašalaižed — 0,9%, ukrainalaižed — 0,5%, toižed rahvahad — 1,3%, rahvahuden ozutandata — 4,9%.
Erased toižed igähižed rahvahad: udmurtalaižed — 0,28% (1932 rist.), mordvinalaižed — 0,12% (862 rist.).
Ivanovon agj
Ivanovon agj (Ивановская область) om Venälaižen Federacijan subjekt.
Agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn om Ivanovo. Agjan ristitišton läz kaht videndest eläb siš.
Keled
Valdkundkel' om üks'jäine — venäkel'.
Istorii
Ivanovon agj om olmas vs 1936 keväz'kun 11. päiväspäi.
Ivanovon agjan Päkäskuz om vahvištadud vn 2009 29. päiväl vilukud Agjan Duman ezitajil, om allekirjutadud gubernatoral sen-žo voden 18. päiväl uhokud da om väges möhembaižidenke vajehtusidenke. Se vajehti endišt Päkäskust, kudamb oli vahvištadud vn 1996 8. päiväl semendkud.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Ivanovon agjan reljefan kart. Agj röunatab Alalidnan agjanke päivnouzmas, Vladimiran agjanke suves, Jaroslavlin agjanke lodehes, Kostroman agjanke pohjoižes. Ivanovon agj om mererandatoi.
Pind om 21 437 km², sidä kesken mec otab 10 375 km² (vl 2005). Znamasižed joged oma Volg da Kläz'm sen huridenke ližajogidenke (Nerl', Uvod', Tez da Luh). Kaikiš suremb ratud vezišt om Gor'kijan vezivaradim.
Reljef om alangoikaz da vanoikaz. Kaikiš korktemb čokkoim om kukkazsel'gan nimetoi taho Volgan hural randal (196 m) agjan pohjoižes. Kaikiš madalamb čokkoim om Kläz'm-jogen kendäk suves (75 m).
Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +18 C°, vilukun lämuz om −8 C°. Paneb sadegid 650 mm vodes, sidä kesken kezal — 213 mm.
Londuseližed varad oma turbaz, fosforitad, sauvondmaterialad (saved, letked, mouckivi), mec, reskvezi.
Tobmuz
Agjan pämez' nimitase gubernatoraks. Stanislav Voskresenskii tegeb gubernatoran velgusidme vs 2017 redukun 10. päiväspäi. Kaik rahvaz änestab händast videks vodeks. Gubernator om mugažo agjan Ohjastusen ezimez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen ühtnijoid radnikusile. Ühesa Ohjastusen varaezimest oma hänele abhu.
Ivanovon agjan üks'kodine parlament om Agjan Dum. Kaik rahvaz valičeb sen 24 ezitajad videks vodeks. Viktor Smirnov radab Agjan Duman ezimeheks vs 2013 sügüz'kun 14. päiväspäi.
Troick
Troick om Venäman eländpunktoiden riven nimituz. Se voib znamoita:
Ivanovon agj
Tobmuz
Radonoigendai tobmuz om Ivanovon agjan Ohjastuz. Agjan departamentad, komitetad da radnikoičendad alištudas Ohjastusele.
Lujima Seripos
Lujima Seripos (mans.: Лӯимā сэ̄рипос — «Homendezzor'a») om lehtez mansin kelel.
Ivanovon agj
Tobmuz
Vn 2014 14. päiväl sügüz'kud valitihe edelišt gubernatorad, Pavel Kon'kov sai vägestust ezmäižel tural 80,32% änid satusenke. Agjan Duman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2013 8. päiväl sügüz'kud.
Gagarin (Smolenskan agj)
Gagarin (Гагарин; edel 23.04.1968 — Gžatsk) om Venäman lidn da lidnankund Smolenskan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Gagarinan rajonan administrativine keskuz.
Ivanovon agj
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 061 651 ristitud. Kaikutte kahesanz' eläi kümnespäi om lidnalaine.
Gagarin (Smolenskan agj)
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1703 kuti Gžatin valdmad (Гжатская пристань) Suren Petran käskön mödhe. Vl 1776 Gžatin slabad' sai lidnan statusad Gžatsk-nimenke. Suren sodan aigan lidn oli okkupiruidud (9. reduku 1941 — 6. keväz'ku 1943).
Lujima Seripos
Lähtleb kerdan kahtes nedališ vspäi 1989, päofis om Hanti-Mansiiskas. Tiraž — 1750 ekzemplärad. Om üks'jäine mansinkel'ne lehtez mail'mas. «Хōталакве»-lehtez (veps. «Päivoihut») om lapsiden täht, pästtase ližalehteseks.
Gagarin (Smolenskan agj)
Istorii
Udesnimitihe Jurii Gagarinan (1934−1968) kanzannimen mödhe, oli sündnu Gžatskan sündutamižkodihe. Lidn šingotase mašiništonsauvomižen edheotandoil (dizel'likutimed, pressad, patronad), sömtegimištol (lihafabrik, maidkonservad), mugažo šintegim pästab räzinan jändusišpäi, lämuztehnikan fabrik, mecan ümbriradmižen edheotand i omblendfabrik ratas.
Lujima Seripos
Om kirjutusid Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon tärktoiš azjtegoiš, mansilaižiden materialižes da hengeližes šingoteses, toižiš suomalaiž-ugrilaižiš rahvahiš.
Ivanovon agj
Eläjad
Kaik om seičemetoštkümne lidnad agjas da 14 lidnanvuittušt žilod. Toižed järedad lidnad (enamba 50 tuh. eläjidenke, surembaspäi penembha) oma Kinešm da Šui. Vl 2017 kaik om 11 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2010): venälaižed — 90,6%, ukrainalaižed — 0,7%, totarlaižed — 0,6%, armenijalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 2,5%, rahvahuden ozutandata — 5,2%.
Gagarin (Smolenskan agj)
Geografijan andmused
Lidn sijadase Gžat'-jogen molembil randoil (Volgan bassein), 194 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvan agjhasai om 20 km päivnouzmha, Smolenskhasai om 205 km suvipäivlaskmha orhal vai 228 km «Belarus'»-avtotedme (M1) i 250 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Väz'm 58 km suvipäivlaskmha orhal, 66 km avtol vai raudtel, Sičovk 54 km lodeheze orhal, 89 km avtotedme vai 142 km raudtedme, i Možaisk (Moskvan agj) 66 km päivnouzmha orhal, 73 km avtotedme vai raudtedme.
Lujima Seripos
Irdkosketused
Kategorii:Lehtesed Kategorii:Hantin da Mansin avtonomine ümbrik Kategorii:Mansin kel'
Gagarin (Smolenskan agj)
Geografijan andmused
Trufani-žilo (Труфаны, ristitišt om tundmatoi) mülüb lidnankundha Gagarinan ližaks. Lidnankundan pind — 17,95 km².
Maču Pikču
thumb|right|250px|Maču Pikčun jändused vl 2009 Maču Pikču (kečuaks: Machu Piсchu — «vanh (mägen)pä») om amuižen lidnan nügüdläine nimituz Perun territorijal. Lidn seižub elämatoman Ispanižen londan jäl'ghe Peruhu (zavodihe vl 1532). Amerikalaine Hairam Bingem-tedoidai avaiži sidä mail'male vn 1911 24. päiväl heinkud.
Gagarin (Smolenskan agj)
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Smolenskan agjan lidnad *
Maču Pikču
Istorii
Vl 1983 UNESCO pani lidnad Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe. Turistoiden valu om röunatud kaičemha kompleksad murendusespäi.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Uaina Pikču-mägen pautkel, 2450 m valdmeren pindan päl, Perun suves. Urubamb-jogi jokseb mägenno. Lähembaine žilo da raudtestancii om Aguas Kal'jentes (Aguas Calientes) hulidenke purtkidenke Urubamb-jogen randal, 6 kilometras keskustal vai 30 minutas avtobusal 2040 m korktusespäi. Voib sadas amuižhe lidnhasai raudtel Kuskospäi, sid' avtobusal.
Irdkosketused
Kategorii:Perun istorii Kategorii:Mail'man jäl'guz Kategorii:Arheologižed objektad kirjamišton mödhe Kategorii:Amuižed lidnad Kategorii:Inkiden imperii
Strunino
Strunino (Стру́нино) om Venäman lidn da lidnankund Vladimiran agjan päivlaskmas, sen Aleksandrovan rajonas. Se om Aleksandrovan päivlaskmaine ezilidn.
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1492. Vozil 1876−1881 järed tekstil'fabrik om saudud küläs, Baranov-torgovan pidi sidä vhesai 1917. Vl 1938 radnikžilo sai lidnan statusad. Vozil 1941−1965 oli Struninon rajonan administrativižeks keskuseks.
Struninon ižandusen päsarakod oma erazvuiččiden kanghiden pästand (sidä kesken steriližiden), katusiden, pölusiden, havadoiden i ruzuiden pästand magaduzsijan täht, sömtegimišt, mugažo polimertaran tegim om olmas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Klinan da Dmitrovan kukkazsel'gan päivnouzmaižes palas, Pičkuranjogen randal (Пичкура 43 km pitte, Čornai ülezjogen, Kläz'man bassein), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Vladimirhasai om 131 km suvipäivnouzmha, Aleksandrov-rajonkeskusen röunhasai — kuz' kilometrad päivnouzmha. Ühtennimine raudtestancii radab «Moskv — Jaroslavl'»-raudtekeskustal.
Eläjad
Vl 2010 eläjiden lugu oli 14 369 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 21 tuhad eläjid vl 1967.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Lidnan Administracijan pämez' om Aleksandr Žuginskii vn 2020 sügüz'kuspäi.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Vladimiran agjan lidnad Kategorii:Aleksandrovan rajon
Gefirofobii
Gefirofobii (grekan kelen sanoišpäi γέφυρα gefura «sild» i φόβος fobos «varu») om situativine fobii (irracionaline varu), sildoiden varaiduz. Om akrofobijan (bateofobijan, korktusen varun) toižend. Kaimdase tervhuden toižil löumendusil päpaloin.
Ristitud necen fobijanke varaidas, miše sild voib poukahtuda vai lohketa poleti, miše voib ajelta poiš sildaspäi vai langeta ku kova tullei puhuškandeb. Hö ectäs ümbärteid sildoita niiden süiden tagut.
Kacu mugažo
Kategorii:Fobijad
Gent
thumb|left|250px|Lidnan kart rajonidenke Gent (mugažo alaman kelel; Gand [ɡɑ̃]) om Bel'gijan lidn valdkundan lodehes, Flandrii-regionas. Se om Päivnouzmaine Flandrii-agjan pälidn.
Oficialine kel' om alaman kel'. Lidn om järedaks openduzkeskuseks, universitet da nell' üläškolad oma avaitud.
Istorii
Arheologijan andmused ozutadas, miše ristituiden žilod oliba Gentan nügüdläižes seižundsijas oliba kiviaigan jo. 7. voz'sadal Gent oli järedan torguindkeskusen. Vl 1000 Gent oli Evropan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe (jäl'ges Parižad).
19. voz'sadal tekstiline Gent kändihe tegimišton jalos järedaks keskuseks. Lidn šingotase metallurgijan tegimel, avtotegimel, himižel i kivivoinhimižel tegimištol, cement- i betonedheotandoil, mugažo turizmal. Järedad tegimištjarmankad oleskeldas lidnas. Bel'gijan kahtenz' surtte Flanders Expo-ozutelendkompleks sijadase täs.
Geografijan andmused
Gent sijadase Šel'd-jogen randal.
Lidn jagase 14 nimitadud rajonaks.
Eläjad
Vll 1970−1977 mülütihe 13 kommunad lidnha, i sen eläjiden lugu ližadui 148 860-luguspäi 248 657 ristithusai. Vl 2000 elihe 224 180 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2008 municipalitetan ristitišt oli 594 582 eläjad (nellänz' surtte valdkundas), 1 205 km² pindal.
Katoližen jumalankodikundan kaks' päjumalanpertid da jumalanpert' oma olmas.
Transport
Avtobusad, tramvaid da trolleibusad oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Kiruhraudted da avtoted ühtenzoittas Gentad Bel'gijan, Francijan i Alamaiden lähižidenke järedoidenke lidnoidenke.
Päiväižen sistem
thumb|upright=1.5|Päiväižen sisteman planetoiden nimed i järgenduz
Päiväižen sistem om planetoiden sistem, sen üks'jäine tähtaz om Päiväine. Kaik objektad, kudambad punosoiš Päiväižes ümbri, mülüdas neche sistemha.