cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vätkan Poläni
Geografijan andmused
Lidn sijadase Vätk-jogen oiktal randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vätkan oiktad Oštorm- (Ошторма) i Toimenk- (ven. Тойменка) ližajoged jokstas lidnas. Matkad Tatarstanan röunhasai om 2 km suvipäivlaskmha orhal, 3 km raudtedme vai avtotedme, agjan Kirov-pälidnhasai om 278 km pohjoižhe-lodeheze orhal, 330 km avtotedme vai 610 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Sosnovk 10 km päivnouzmha orhal, 21 km avtotedme vai 14 km raudtedme, Kukmor (Tatarstan) 10 km suvipäivlaskmha orhal, avtotedme vai raudtedme, i Malmiž 41 km lodeheze orhal vai 58 km avtotedme.
Vätkan Poläni om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 35 162 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 46 tuhad eläjid vl 1992.
Rahvahad (2002): venälaižed — 70,2%, totarlaižed — 18,2%, udmurtalaižed — 5,3%, marilaižed — 2,5%, toižed rahvahad — 3,8%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Vätkan Polänin mehanine tehnikum i Vätkan Polänin gumanitarine kolledž.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Kirovan agjan lidnad Kategorii:Kirovan agjan lidnümbrikod *
Slavänsk Kubanil
Slavänsk Kubanil (Славянск-на-Кубани) om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan päivlaskmas. Se om Slavänskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1865 kuti Slavänskai-stanic (станица Славянская), nimitihe gusariden polkan mödhe (1776−1783) Suvorovan ohjandusen al. Vspäi 1913 Protok-raudtestancii (Протока «jogen hijam») om olmas «Krimsk — Timašovsk»-keskustal. Vll 1942−1943 stanic oli okkupiruidud Germanijan imperijan sodavägil. Eländpunkt sai lidnan statusad vn 1958 28. päiväl semendkud udenke nimenke erištamha Ukrainan lidnaspäi.
Slavänsk Kubanil šingotase kivivoin ümbriradmižen, sauvondmaterialiden tehmižen (savič, katuzmaterialad, raudbetontegesed) i sömtegimišton keskuseks sijaližel torhudel (konserv-, vin-, argvoin da saguden, risan surimen tegimed, lindkombinat), mugažo omblendfabrik i kurortkompleks ratas lidnas. Slavižen kul'turan rahvahidenkeskeine festival' oleleb lidnas uhokun augul, vedadas vspäi 2004. Lidn om ümbärtud maižandusen järedoil edheotandoil: risan, ploduiden da marjoiden kazvatuz.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Kuban-jogen suhišton Protok-hijaman hural randal, kahesa metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Kuban'-jogehesai om kuz' kilometrad suvhe, Krasnodarhasai om 70 km päivnouzmha orhal vai 80 km avtotedme. Lähembaine lidn om Krimsk 40 km suvhe orhal, raudtedme vai avtotedme.
Slavänsk Kubanil om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Trudobelikovskii-futor (9393 rist. vl 2010) röunatab lidnanke, no levitase toižes Krasnoarmeiskajan rajonas.
Eläjad
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2010): venälaižed — 92,0%, armenijalaižed — 3,5%, ukrainalaižed — 1,6%, toižed rahvahad — 2,4%, rahvahuden ozutandata — 0,5%.
Slavänskan maižandusen, elektrotehnologine i privatine ekonomikan da oiktusen tehnikumad oma lidnan profopendusen aluzkundoikš.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Krasnodaran randan lidnad *
Našvill
thumb|left|250px|Lidnan transportine kart (2014) Našvill (Nashville [ˈnæʃvɪl]), vai Nešvill, om AÜV:oiden lidn Tennessi-štatan keskuzpalan pohjoižes. Se om Tennessin pälidn da kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe, AÜV:oiden 24-nz' lidn eläjiden lugun mödhe. Ristitišt i pind oma ozutadud Deividson-ümbrikon röunoiš, ümbrikon i lidnan ohjastuz om ühthine.
Istorii
Našvill šingotase sömtegimištol (konditerižed tegesed), sauvondmaterialiden pästandal, avtosauvomižen tegimil (Nissan, Bridgestone), protestantizman jumalankodikundoiden keskuseks. Muzikaližen «kantri»-stilin pälidn, läz 20 tuhad radnikoid muziksarakos. Tervhudenkaičendan i opendusen aluzkundad (Vanderbil'tan universitet, Tennessi-štatan universitet) oma keskitadud lidnas. Enamba kaiked radnikoid om ottud tervhudenkaičendan sarakho i valdkundaližihe aluzkundoihe. Järedoiden kompanijoiden päfaterad oma lidnan aglomeracijas: Community Health Systems i Dollar General (laukad fiksiruidud arvonke), mugažo neniden mail'man kompanijoiden ofisad: Amazon, Dell, Deloitte, Ernst & Young i Philips.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Kamberlend-laivjogen molembil randoil (Ogajon hura ližajogi 1106 km pitte), 117..354 m korktusil, 182 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ühthine pind om 1362,2 km², sidä kesken kuivma 1305,4 km², vezi 56,8 km².
Klimat om subtropine neps. Voden keskmäine lämuz om +15,5 C°, absolütine minimum — −27 C°. Paneb sadegid 1200 mm vodes, vähemba elokus-redukus (77..87 mm kus). Tornadod oma paksud kezaaigan, no ned todas lidnale surid murendusid lujas harvoin.
Našvill jagase läz 20 susedkundaks (angl. neighborhood). Edeline lidnan pämez' oli Devid Braili (keväz'ku 2018 — sügüz'ku 2019, David Briley).
Eläjad
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 626 681 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 2,1 mln eläjid om ezilidnoidenke (2019, štatan ühtenz' i 36. sija valdkundas). Edel vn 2017 semendkud štatan kaikiš enamba elänzoittud lidn oli Memfis. Läz 700 pühäpertid om olmas Našvillas.
Transport
Avtobusad da ezilidnelektrojonused oma kundaližeks transportaks lidnas sen ezilidnoidenke. Jüguzjogiport radab Kamberlendan randal. Raudte radab vaiše jüguiden täht, passažirühtenzoituz tuli lophu vl 1974. Avtorengaz om saudud lidnan keskuzrajoniš ümbri.
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport (BNA, 16 mln passažiroid vl 2018) sijadase 12 km suvipäivnouzmha lidnan keskusespäi. Tehtas passažirreisid AÜV:oiden äjihe järedoihe lidnoihe, mugažo Londonha, Torontoho i Kankun-kurorthasai.
Irdkosketused
Kategorii:Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe * Kategorii:Tennessin lidnad
Murasaki Sikibu
Murasaki Sikibu (psevdonim, 紫式部, todesine nimi om tundmatoi; sünd. 973, Kioto, Japonii — kol. 1014, sigä-žo) oli japonijalaine kirjutai da runokirjutai, «Starin Gendziš»-romanan avtor, mugažo päivkirjan (dzuihicu-žanras) dai erazvuiččiden runoiden tegii.
Murasaki Sikibu eli Hejan-pordon aigan, i oli tanhalaižen daman Söši-imperatornaižen ezitanhale. «Starin Gendziš» om japonižen literaturan üks' kaikiš znamasižembiš sädusišpäi.
Krater Merkurijan pindal om nimitadud hänen oiktastuseks.
Irdkosketused
Kategorii:Japonijan kirjutajad Kategorii:Japonijan runokirjutajad Kategorii:Kirjutajad kirjamišton mödhe Kategorii:Runokirjutajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe
Arntor
«Arntor» om norvegižen Windir-gruppan kahtenz' studijanal'bom. Se om pästtud vn 1999 11. päiväl redukud.
Nece om jäl'gmäine al'bom, kudambas Valfar vändi kaikil instrumentoil iče.
Irdkosketused
Kategorii:Windir:an al'bomad Kategorii:Al'bomad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 1999 al'bomad
Kan Son
Son Kan (강성호, Song Kang; sünd. 8. sulaku 1972, Geinsvill, Džordžii-štat, AÜV) om amerikalaine akt'or korejiženke augotižlibundanke.
Irdkosketused
Kategorii:AÜV:oiden akt'orad Kategorii:Akt'orad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe
Čoibalsan (lidn)
Čoibalsan (Чойбалсан) om lidn Mongolijan päivnouzmas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Päivnouzmaižen agjan (mong. Дорнод аймаг) administrativine keskuz.
Istorii
Eländpunkt oli karavanseižuteseks amussai. Kändihe lidnaks 19. voz'sadal. Vhesai 1921 sen nimi oli San-Beise, vll 1921−1941 — Bajan-Tumen. Om nimitadud Mongolijan Horlogiin Čoibalsan-lideran (1895−1952) kanzannimen mödhe vl 1941.
Čoibalsan šingotase sömtegimištol (jauh, lihan ümbriradmine) i sauvondmaterialiden tehmižel, polietilenan ümbriradmižen tegim. Kaivuztegimišt radab ümbrištos: buran hilen i špatan samine. Čoibalsanan LEK varatoitab lämudel i elektrusel vspäi 1982.
Geografijan andmused
Lidn sijadase agjan keskuzpalas, Kerulen-jogen randal (Хэрлэн гол, Amuran bassein), 747 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ulanbatar-pälidnhasai om 566 km päivlaskmha orhal vai 663 km avtoteidme.
Klimat om terav kontinentaline kuiv. Voden keskmäine lämuz om +0,7 C°, kezakun-elokun +18..+20 C°, tal'vkun-uhokun −17..−20 C°. Ekstremumad oma −41 C° i +41 C°. Paneb sadegid 207 mm vodes, enamba kezakus-elokus (39..57 mm kus), kuiv sezon oleskeleb kül'mkus-keväz'kus (1..3 mm kus).
Irdkosketused
Kategorii:Mongolijan lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Sesoto
thumb|right|250px|Sesoto-kelen leviganduz [[Suviafrikan Tazovaldkund|SAT:as vl 2011]] Sesoto vai Suvisoton kel'  (ičeze nimituz: seSotho [sɛ̀.sʉ́.tʰʉ̀]) om bantu-gruppan kel', Lesoton valdkundkel' da Suviafrikan Tazovaldkundan üks' valdkundkelišpäi.
Kelen reguliruindorganizacii om PanSALB, se om ühthine SAT:an 11 oficialižen kelen täht i radab Pretorijas vspäi 1995.
Leviganduz
Pagižijoiden lugu om läz vit millionad ristituid (soto-rahvaz), sidä kesken 1,7 mln Lesotos, toižed kelenkandajad elädas Suviafrikan Tazovaldkundan Joudai valdkund-agjas (Fri Steit) päpaloin.
Suvisoton kelenkandajad el'getas nenid lähižid kelid-idiomoid: tsvanan kel', pohjoižsoton kel' i Zambijan lozi-kel'.
Sesotonkel'ne Vikipedii om avaitud vl 2003, no šingotase vitkos.
Ümbrikirjutand
Sesoto-kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal jo severz'-se voz'kümnid. Edel latinicad kävutihe ornamentališt kirjkel't, kudambal kaikutte kanz čomitab pertin seinid tähäsai. Kelenkandajad orfografii erineb vähäižin Lesotos i SAT:as.
Agglütinativine kel' šingotadud vokalizmanke. Bantu-keliden substantividen klassad 1..10 i 14..18 oma keles. Sanoiden järgenduz vajehtab sanundan el'gendust, bazine järgenduz om SVO. Kaks' tonad: korged i madal.
Homaičendad
Kategorii:Bantun keled Kategorii:Keled i dialektad kirjamišton mödhe Kategorii:Lesoton keled Kategorii:Suviafrikan Tazovaldkundan keled
Piter (znamoičendad)
Piter voib znamoita mugažo:
Pilv
thumb|left|250px|Lidnan kart (2012). Pilv (Põlva [ˈpɤlˑˈʋɑ]) om Estinman lidn valdkundan suvipäivnouzmas. Se om Pilvan makundan administrativine keskuz.
Istorii
Lidnan pühäpert' om tetab vspäi 1240, se om pandud amuižel sodaristtel i om pühätadud Jumalanmamale. Tahondan nimituz mainitaškanzihe kirjutadud purtkiš vspäi 1452, estin põlv-sana znamoičeb «pol'v». Se om legendha sidodud, miše neižne pol'vil seištes om sauptud jumalanpertin seinhä küksmaha tošt pol't hänespäi. Pühäpert' om udessündutadud Pohjoižen sodan (1700−1721) jäl'ghe. Eländpunkt kazvoi ratud järven randal i jumalanpertiš ümbri. Vll 1950−1991 žilo oli Pilvan rajonan administrativižeks keskuseks. Vn 1993 10. päiväl elokud Pilv sai lidnan oiktusid.
Geografijan andmused
Lidn sijadase penen ratud Pilv-järven-vezivaradimen randal (Põlva järv 0,36 km² pindal, Peipusjärven bassein), sen pind om 42 m ü.m.t. korktusel. Järven padosein om saudud Orajogel (Orajõgi / Põlgaste jõgi / Põlva jõgi 39 km pitte) vl 1966. Matkad Tallidnhasai om 204 km lodeheze orhal, 231 km avtotel vai raudtel, Tartuhusai om 41 km lodeheze orhal, 47 km avtotedme vai raudtedme. Pilv-raudtestancii radab «Tartu — Petseri»-keskustal (om saudud vodele 1931), raudte om lidnan pohjoižröunaks. Toižed lähembaižed lidnad oma Räpin 24 km päivnouzmha orhal vai 30 km avtotedme, i Viru 24 km suvhe orhal vai 26 km avtotedme.
Eläjad
Vl 1940 eläjiden lugu oli 414 ristitud, vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe — 5767 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 176 eläjad vl 1995.
Rahvahad (2011, enamba 0,1%): estilaižed — 97,00%, venänikad — 1,72%, ukrainalaižed — 0,55%, suomalaižed — 0,28%, toižed rahvahad — 0,45%.
Irdkosketused
Kategorii:Estinman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Grekanman Makedonii
thumb|right|250px|Grekanman Makedonijan kart Grekanman Makedonii (Μακεδονία Makedonia) om istoriž-geografine agj Grekanman lodehes-pohjoižes. Otab Grekanman territorijan läz nelländest.
Koume agjad-periferijad mülüdas regionha: Päivlaskmaine Makedonii, Keskuzmakedonii, Päivnouzmaine Makedonii da Frakii. Pälidn om Salonikid.
Regionan ristitišt om 2 402 532 eläjad (2011), sidä kesken pen' slavine vähembuz eläb (makedonijalaižed, 10..30 tuh.). Territorii pördui Grekanmaha vl 1913 i otab 34 177,5 km², se om eziauguižen istorižen Makedonii-agjan läz pol't. Röunatab valdkundoidenke: Albanii, Bolgarii i Pohjoižmakedonii. Egeine meri om suviröunaks.
Istorižen agjan pirdad oma londusen arvoimižiden i landšaftan erazvuiččend (korktad mäged čereduišoiš tazangištoidenke), kazmusišton i živatišton erikoiden äjüz', pühäsijiden, arheologijan i amuižen mirun muštnikoiden sur' lugumär.
Homaičendad
Kategorii:Grekanman geografii Kategorii:Grekanman istorii Kategorii:Istorižed agjad
1184 (al'bom)
«1184» om norvegižen Windir-gruppan koumanz' studine al'bom. Se om pästtud vl 2001.
Irdkosketused
Kategorii:Windir:an al'bomad Kategorii:Al'bomad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 2001 al'bomad
Resling
thumb|right|250px|Tipine gruppvoibištelend reslingas Resling (anglijan kelel om wrestling — borcuind) om teatraline lavastuzborcuind, kudamban vägestai om tetab aigvodhe.
Reslingan kodima om Francii, kus nece šoun toižend om sädud 19. voz'sadas (siloi oli tetab kut francine borcuind). Nügüd' se om populärine lujas kaiked mail'madme, sidä kesken Venämas.
Kaikiš suremb reslingfederacii om World Wrestling Entertainment (WWE).
Resling kävutab melodraman elementoid avaros. Borcuindan personažad oma znamakahad personad, hö tehtas edelpäi kirjutadud scenarijan mödhe i ozutadas kontrastirujid kosketusid hüvüden i pahuden borcuindan kartte. Lavastused mändas boksan pojaval ringal. Ozutadas äi uudimidentagaižid ližascenoid TV-šous pid'oitelemha «dramad» ringal. Reslerad vaumitadas, miše torata oikti i kaita ičtaze da vastustajad, ka todesižen trauman naceinuz om pen'.
Homaičendad
Kategorii:Bobuštused Kategorii:Kezasportansugud
Americii
thumb|left|200px|Puhtaz americii
Americii (Am — americium latinan kelel) om 95nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, aktinoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, seičemenz' period).
Ühthine ümbrikirjutand
Americii da sen ühtnendad oma toksižed!
Fizižed ičendad
Americii om pehmed tagokaz radioaktivine hobedaižvauged metall. Kristalline segluz om kaksitadud geksagonaline, kändase kubižeks 1075 C° lämudel. Elementan α-čihodamine ozutase paštmižeks pimeduses.
Atommass — 243,0614. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 12 g/sm³. Suladandlämuz — 1449 K (1176 C°). Kehundlämuz — 2880 K (2607 C°, lugustusen mödhe).
Himižed ičendad
Reagiruib hapanikanke i segoib muiktusiš hüvin. Muigotandmärad: +7..+2, kaikiš levitadud om +3.
Kävutand
Americii-243 kävutadas tedos — radiohimižiš tedoidusiš i samha toižid transuranižid elementoid. Ottas kävutamižhe vähäradioaktivišt americii-241-izotopad tegimišton märičendladimiš i savun andimiš.
Kaik americii tehtas atomreaktoriš lujas penikaižin verdoin.
Irdkosketused
Kategorii:Himižed elementad kirjamišton mödhe
Jošuan kirj
thumb|right|250px|Izraililaižed ristikoitas Jordan-joged vagodme, francižen Güstav Dore-grafikanpirdajan gravür, 1866 Jošuan kirj (יְהוֹשֻׁעַ Jehošua, Ἰησοῦς Iesous, Iosue, Книга Иисуса Навина) om evrejan Tanah-biblijan Neviim-jagusen («endustajad») ezmäine kirj i hristanuskondan 6. Vanhan Zavetan kirj.
Kirj starinoičeb evrejan rahvahan 13. voz'sadan EME istorijas Moisei-endustajan surman jäl'ghe, om 11. voz'sadan EME ližakirjutusid. Tegii om Iisus Navin-sodavei i endustai, Moisein jäl'ghetulii. Kirj kogoneb 24 jagusespäi, jagase kahteks palaks i ližakirjutusikš.
Homaičendad
Kategorii:Vanhan Zavetan kirjad
Kartje Žak
thumb|left|200px|Kahtenden ekspedicijan vezite (1535−1536) Žak Kartje (Jacques Cartier [ʒak kaʁtje], bret.: Jakez Karter; sünd. 31. tal'vku 1491, Sen-Malo-lidn, Bretanin gercogkund — kol. 1. sügüz'ku 1557, sigä-žo, Francii) oli francijalaine (bretonilaine) merimatkadai da tedoidai. Om Kanadan territorijoiden edelmatkai, zavodi Amerikan francižen kolonizacijan.
Biografii
Ekspedicijoiden jäl'ghe Kartje eli kodiman tahoiš igän lophusai, radoi kändajan portugalijan kelespäi.
Ekspedicijad
Ezimeletaden, Kartje ühtni florencijalaižen Džovanni da Verraccano-tedoidajan ekspedicijoihe Pohjoižamerikan randannoks vl 1524 da Suviamerikannoks möhemba. Francijan Francisk I-kunigaz varatoiti heid löudamha lühüdambad ted Indijannoks da Kitainnoks. Vl 1532 mülütihe Bretonin gercogkundad Francijha, i se-žo kunigaz valiči Kartjed jätkustamha ecmižid.
Merimatkadai tegi koume ekspedicijad Pohjoižamerikan randannoks vll 1534, 1535−1536 i 1541−1542, ümbrikirjuti Njufaundlendan randoid, Ph. Lavrentijan jogen da lahten. Kartje mainiti lavrentijalaižiden irokeziden kanada-sanan («külä») i nimiti territorijoid kanadoikš («külikš»). Regionan vezimaršrutad oliba sured da pit'kad i voiba olda vaiše znamasižel kontinental, mitte ei ole tedoiduses völ. Edel 1605 vot ei olend evropalaižiden kaikenaigaižid eländpunktoid nügüdläižen Kanadan territorijal.
Kanz
Žak Kartje oli arvostadud merimez' i nai koditahondas vl 1520, Meri Ketrin de Granš oli hänen ak sijaližes elitaspäi.
Irdkosketused
Kategorii:Francijan matkadajad Kategorii:Merimatkadajad Kategorii:Matkadajad kirjamišton mödhe Kategorii:Personalijad kirjamišton mödhe Kategorii:Kanadan istorii Kategorii:Kolnuded Francijas
1184 (znamoičendad)
1184 voib znamoita:
Tän'-šanine kuz'
Tän'-šanine kuz' (Picea schrenkiana subsp. tianschanica) om Kuz'-heimon Šrenkan kuz'-erikon alaerik. Keskuzazijan Tän'-Šan'-mägiden endemik.
Leviganduz
Londuseline levigandmižavaruz om Šrenkan kuzen arealan suvipäivlaskm, Almatin zavodiden, Kazahstanan suvipäivnouzmas i Kirgizstanas.
Kazvab mecoikš mägiden pautkil 1300..3600 m ü.m.t. Šrenkan kuzenke.
Ümbrikirjutand
Kor' om koričman mujun. Kron om cilindranvuitte vai kaidan piramidan formal. Jur'sistem kazvab mas pindanno. Om jakkar'jurid, sötmižjuriden erineden ned kärautas kovan alusen alle (sur' kivi, kall'on iškend) i pid'oiteldas pud püštoiktas olendas. Kavagen neglad kazdas radialižikš, oma oigetud edehepäi, niiden poikpol'ne leiktuz om rombine.
Käbud kazdas 10..60-voččes igäspäi, rippub kazvandan arvoimižišpäi. Cilindranvuiččed käbud oma vihandan vai ruskedsinižen mujun, 6..11 sm pitte, 2,5..3,5 sm diametral. Kuz' äikerdoičese niiden semnil, oleskeldas küpsad sügüz'kus-redukus, tullei levitab niid.
Kävutand
Tän'-šanine kuz' om arvokahan pumaterialan purde. Ottas sidä sauvomižes kaičemha pertid manrehkaidusid vaste, letas pühäpertid. Hätkeližed seibhad tuldas. Pun südäin om torhuz bumagan tehmižes. Kor' voib olda dubindsubstancijoiden purtkeks.
Homaičendad
Kategorii:Kuzed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe
Mariinsk
Istorii
Ende čuliman totarlaižed elihe lidnan sijas. Vl 1698 venälaižed paniba Kijskoje-žilon alust Moskvan počtantraktal. Vl 1856 žilo sai lidnan statusad.
Vl 1857 udesnimitihe Kijskoje-lidnad Aleksandr II-imperatoran Marija Aleksandrovna-akad (1824−1880) oiktastuseks. Transsib läbiti lidnad 19. voz'sadan lopus, saudihe raudtesildad joges päliči vl 1895. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (om udessündutadud toižel sijal vodele 2007) i kaumžoman puine časoun', katoline i judaizman pühäpertid oliba lidnas ende. Om kaičenus äi torgovanoiden kivižid pertid.
Mariinsk šingotase raudten edheotandoil i turizmal, etilspirtan tehmine i alkogoližiden jomižiden kaks' tegint ratas. Transsibirin kivivoinveim om saudud lidnanno.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Kii-jogen (Кия) hural randal (Čuliman hura ližajogi), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Reljef om tazo. Matkad Kemerovohosai om 141 km suvipäivlaskmha orhal, 168 km avtol vai 225 km raudtedme. Lähembaine lidn om Anžero-Sudžensk 110 km päivlaskmha orhal, 145 km avtotedme vai Trassibadme.
Mariinsk om lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 40 526 ristitud, rajonan seičeme kümnendest. Ristitišton lugu vajehtab 39..43 tuh. eläjid röunoiš vspäi 1959 (43 000 rist. vl 2003).
Mariinskan politehnine tehnikum om professionaližen opendusen aluzkundaks.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Kemerovon agjan lidnad *
Vepsläižen kodin südäin
«Vepsläižen kodin südäin» (Жизнь вепсского дома) om voden 2012 Venäman dokumentaline fil'm veroližen vepsän külän polhe. Siš om venäkel'žid titroid.
Fil'mas starinoitas vepsläižiden veroližen elämižen sijoiš, rahvahan pertin sauvondan tradicijoiš, pertiden dekorativižiš čomitesiš da vepsän küläpertin südäisädoiš, ižanduzsauvusiš da niiden kävutamižes, kodiradoiš da kodiradonmahtoiš, niiden tämbäižen sijas vepsän elos.
Fil'man tehtes abuhu tuliba Zinaida Strogal'ščikovan «Традиционное жилище Межозерья»- (1986 v.) da «Vepsläižed»- (2008 v.) kirjad.
Vladimir Slavov tegi kaiked kinofil'mdandad. Vepsläine Noid-fol'klorgrupp abuti tehta kulundkuvatust fil'man täht.
Fil'man pätegijad — Vladimir Slavov i Larisa Smolina.
Šack (Venäma)
Šack (Шацк) om Venäman lidn da lidnankund Räzanin agjan suvipäivnouzmas. Se om Šackan rajonan administrativine keskuz.
Vepsläižen kodin südäin
Fil'man tiraž om 200 ekzemplärad.
Šack (Venäma)
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1553 kuti lidnuz sodapostan sijas Ivan Grazii-carin käskön mödhe. Nimitihe mugažo Šačesk, Šačsk. Lidn oli Šackan provincijan keskuseks vll 1719−1775. Kätihe makundan lidnaks vl 1796. Virifabrik i nahkfabrik radoiba 20. voz'sadan augotišes.
Šack šingotase sömtegimištol (leibtegim, lihakombinat). Nevondkundaližen aigan omblendfabrik i likörtegim oliba olmas lidnas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, penen Šač-jogen hural randal (Шача 48 km pitte, Okan oigedpol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jogi om lidnan suvipäivlaskmaižeks röunaks. Matkad Räzanihesai om 144 km lodeheze orhal vai 162 km avtotel. Lähembaine lidn om Sasovo (raudtestancii) 39 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 42 km avtotedme. «Ural»-avtotrassan (M5) «Räzan' — Penz»-keskust läbitab lidnan suvipalad i ümbärdab Šackad pohjoižespäi da päivlaskmaspäi, se-žo avtote ühtenzoitab Räzanid Mordovijanke.
Šack om lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Eläjad
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 13 800 eläjad, vl 1959 — 5 020 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 561 ristitud, rajonan koume kümnendest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15..16 tuhad eläjid vll 1913−1931 i 8 181 rist. vl 1989. Kezaaigan lidnan ümbrišton ristitišt ližadub lujas.
Rahvahad (2002): venälaižed — 96,7%, ukrainalaižed — 0,7%, toižed rahvahad — 2,6%. Kozakišton keskuz om avaitud lidnas.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma olmas lidnas.
Šackan agrotehnologine tehnikum i Räzanin agjan kul'turkolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Räzanin agjan lidnad *
Ak-Dovurak
Ak-Dovurak (ven. i Ак-Довурак, «vauged ma» tuvan kelespäi) om Venäman lidn da lidnümbrik Tuvan Tazovaldkundan päivlaskmas.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1964 Sauvojiden (Строителей) i Kaikenaigaine- (Постоянный) žiloiden ühtenzoitusel lidnan statusanke. Panihe žilod edel 1959 vot sauvomha azbestkombinatad pit'kkuiduižen azbestan pästandanke sijaližel torhudel (kar'jer om pohjoižhe lidnaspäi).
Ak-Dovurak šingotase azbestan i šiferan tehmižel, mugažo kahtenz' surtte lämuzelektrokeskuz sijadase lidnas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Hemčik-jogen huran randal (Хемчик, Jenisein hura ližajogi), 850 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Kizilhasai om 270 km päivnouzmha orhal vai 305 km avtotedme. Lähembaine lidn om Čadan 70 km päivnouzmha orhal vai 82 km avtol sil-žo tel. Lähembaine raudtestancii sijadase Abaz-lidnas (Hakasii) 170 km pohjoižhe orhal vai 240 km avtotedme.
Ak-Dovurak om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Om ümbärtud Barun-Hemčikan kožuunan territorijal.
Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 13 468 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 15 191 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan jumalanpert' i buddizman suburgan oma olmas lidnas.
Ak-Dovurakan kaivuztehnikum om professionaližen opendusen aluzkundaks.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Tuvan Tazovaldkundan lidnad Kategorii:Tuvan Tazovaldkundan lidnümbrikod
Pedai
Ümbrikirjutand
Sädab mecoid, no voib kazda üks'jäižen-ki. Pedai navedib letemad.
Homaičendad
Kategorii:Pedaižed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Pud Kategorii:Pumaterialan sugud Kategorii:Dekorativižed kazmused Kategorii:Zell'kazmused
Fonarnii-sild
thumb|right|250px|Fonarnii-sild vn 2013 semendkus Fonarnii-sild (Фонарный мост «sild pidatimidenke») om Venäman Piterin üks'keskustaine raudbetonine avtotesild Moik-joges päliči.
Sauvuz sijadase Admiralteiskii-rajonas. Ühtenzoitab Kazanin i 2nz' Admiralteiskii-sarid, Fonarnii- i Počtamtan kujoid. Ülezjogen om Sinine sild, mödvedhe — Počtamtan sild.
Istorii
Sild om avaitud 18. voz'sadan keskes. Se om 33 m pitte i 20 m levette. Nimi om tetab vspäi 1906, se om anttud kujon mödhe, 1920-nzihe vozihesai täuz' nimi oli Jaugnikoiden Fonarnii-sild (Пешеходный Фонарный мост). Vhesai 1971 oli puspäi i vaiše jaugnikoiden täht. Raudbetonine sild jäl'ghe 1973. vot, nell' avtoted, jaugnikoiden tehuded oma teverikš.
Konstrukcii
Fonarnii-sildan konstrukcii om ramanvuitte koumepalaine. Raudbetonižed alused vajil kaidetas jogen vagon levedust vähän i oma kreptud ozrikkivel.
Trotuarad oma erigoittud avtoteišpäi ozrikkivižel bordüral. Sildan röunan seglused oma tehtud kaugedraudaspäi čomamahtoližen valamižen mahtusel, ühtejiččed Moikan randirdan seglusidenke. Kaičendröun lopiše ozrikkivižel parapetal sildan alusen päl. Metalližed toršerad pidatimidenke oma seižutadud sildan tulendoidenno klassicizman stiliš.
Vägimez' (fil'm, 2016)
«Vägimez'» (Герой) om vn 2016 Venäman istorine fil'm. Ezmäine ozutez Venämas oli vn 2016 keväz'kun 31. päiväl. Se om Dima Bilan-pajatajan debüt täuz'piduzližes kinos.
Fonarnii-sild
Irdkosketused
Kategorii:Piterin sildad Kategorii:Sildad kirjamišton mödhe Kategorii:Admiralteiskii rajon
Karjalan Tazovaldkundan Rahvahaline teatr
thumb|right|250px|Rahvahaline teatr 2008-ndel vodel. Karjalan Tazovaldkundan rahvahaline teatr (venäkelel: Национальный театр, suomen kelel: Kansallinen teatteri, ičenaižkarjalan kelel: Kanšallini teatteri, livvinkarjalan kelel: Kanzalline teatru) om valdkundaline dramatine teatr Petroskoiš. Nece om üks'jäine suomenkeline teatr Venämas. Teatr radab 1932 vodespäi. 2010 vodespäi teatran direktoran radab Arvid Zeland.
Teatras om sur' scen (300 ištsijad) da pen' scen (50 ištsijad). Teatran edestused olesketas venäkelel, suomen da karjalan kelil. Sen sijaduz om Petroskoin keskuses, Kirovan torgul. Adres om Marksan Karlan prospekt, p. 19. Tätüižteatr, Rahvahaline teatr da populärine sušibar oma ühtes sauvuses.
Karambol
thumb|right|250px|Karambolan plodud Karambol (Averrhoa carambola) om tropine pu Oxalidaceae-sugukundaspäi.
Plodud oma södabad, muigedmagedad vai magedad. Küpsnedas semendkus-elokus. Plod kaičese hüvin vilugoitimes koumhe nedalihesai. Voib kazvatada honuzkazmuseks.
Homaičendad
Kategorii:Oxalidaceae Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Pud Kategorii:Honuzkazmused
Lumiuk
thumb|right|250px|Lumiuk Šveicarijas thumb|left|200px|Lumiuk Bavarijas (Saksanma) Uden 2014 voden kanman thumb|right|Lumiukon sädand Estinman [[Kirvemaa-regionas vn 2022 vilukus. Videon hätkeližuz om 2 min 38 s.]] Lumiuk om skul'ptur nepsas lumespäi. Tehtas sidä tal'vaigan, lapsed tehtas tobjimalaz. Kogoneb koumes käčertud šuruspäi da peniš detališpäi, erasti lud (vast) kädes.
Tal'veline amuine bobuštuz, mainitase Evropan dokumentoiš Keskaigan 14.-15. voz'sadoišpäi. Ristitun stilizuidud mel'kuva. Tegihe i tehtas kaikiš maiš lumen olendanke, i voib löuta materialoid kebnašti. Pandas käčuid suruden mödhe, alahanpäi ülähäks: pök, rindaz, pä. Ližatas penid käzid lumespäi vai varmdoid peniš oksišpäi. Znamoitas rožan sil'mid hilüdil i sud morkofkal vai käbul. Seižutadas labidon vai ludan lumehe da toktas sen vart kädhe. Lumiuk seižub sulandhasai vai polttas sidä kopril, amptas lumižil da lumitukuil paganusen aigaspäi.
Lumiukon kuva kävutase reklamas, se ei anda sidoid miččehe taht religijha, i auditorijan mülü tegese suremb. Tehtas puhutadud seižujid lumiukoid kezal da lämiš maiš. Ottas čomitesen elementaks lumiukoid bumagaspäi, ombeltud nitišpäi vai kanghišpäi.
Kacu mugažo
Kategorii:Tal'v Kategorii:Lumi
Händikahanbut'k
Händikahanbut'k  (Aethusa cynapium) om üks'vozne vai (harvoin) kaks'vozne heinäsine kazmuz. Erik om heimon üks'jäine, mülüb Sel'derejižed-sugukundha.
Leviganduz
Putub vastha Anatolijan pol'sarel i Kavkazal, Evropas (Venäman evropižiš agjoiš harvoin), Afrikan lodehes. Invazivine erik Pohjoižamerikas.
Navedib rohlid, väghižid, karbonatižid mahusid. Kazvab rujoheinäks ristitun pertištonno, saduiš i linmaiš.
Ümbrikirjutand
Kazmuz oleleb ühthe metrhasai kortte. Seikh om but'k, sarakoičese. Petruškan pojav, no händikahanbut'ken lehtesen üläh om loštai. Lehtesed oma koumesaumnikan konturan, oma jagadud süväs kahtišti i koumašti, höunhenvuiččed, lehtesen palaižed oma romban i koumesaumnikan formal.
Änikoičeb vauktoil änikoil kezakuspäi redukuhusai, änikused oma äiluguižed. Plod om läz šurunvuitte 2,5..3 mm surtte, lapakoidenke semnidenke.
Kävutand
Händikahanbut'k om morii, hajub vastmel'žikš, ei ole olmas kävutandad. Erased toksinad čihotas kuivandan aigan, ka kuivatud hein ei ole varuline muga kabjživatišton täht.
Homaičendad
Kategorii:Sel'derejižed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Heinäsižed kazmused Kategorii:Rujoheinäd
Kstovo
Kstovo (Кстово) om Venäman lidn Alalidnan agjan keskuzpalas. Se om agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Alauz'lidnan suvipäivnouzmaine ezilidn, Kstovon rajonan administrativine keskuz da pala. Ümbrik om sätud rajonan territorijal vn 2021 tal'vkus.
Istorii
Ende mordvinalaižed i totarlaižed eliba enambuses lidnan tahondas. Eländpunkt mainitaškanzihe 14. voz'sadaspäi kuti Kstovskai-külä (деревня Кстовская). Ksta-sana znamoičeb «manzik» mordvinan kelil. Kivivoin ümbriradmižen Novogor'kovskii-tegim om saudud 1950-nzil vozil. Kätihe küläd radnikžiloks vl 1954. Se sai lidnan statusad vn 1957 12. päiväl sügüz'kud.
Kstovo šingotase suren kivivoinhimijan tegimištzonal lidnan suvipäivlaskmas («Lukoil»-kompanijan kivivoinümbriradmižen tegim, mugažo etilenan, propilenan, bituman i polivinilhloridan tehmine). Toižed sarakod oma sömtegimišt (leibtegim, maidtegim, kolbasceh, jähine), mašinansauvomine (ventiläcijan tegim), sauvondmaterialiden pästand (raudbetonantegim), mugažo mebel'fabrik i Novogor'kovskai-LEK ratas lidnas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase rajonan lodehliženno röunanno, Volgan oiktal randal, 125 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Alauz'lidnan röunhasai om 10 km lodeheze orhal vai 15 km avtotedme, keskushesai — 23 km orhal vai 28 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Bor 15 km pohjoižhe orhal, 50 km avtotedme vai raudtedme.
Tegimištzon om saudud Kud'm-jogen taga (Кудьма, Volgan oiged ližajogi 144 km pitte, lankteb sihe 20 km päivnouzmha lidnaspäi), sen oiktal randpolel. «Volga»-avtotrass (M7) läbitab kaiked lidnad. Raudtesarak tuleb lidnha Alauz'lidnaspäi, se om läz 15 km pitte i radab vemha ajaden jüguid vaiše.
Kstovo oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks edel vn 2021 tal'vkud.
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 66 657 ristitud, rajonan viž ühesandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 69 tuhad eläjid vll 1998−2001 (69 400 rist. vl 2000). «Mail'man sambon akademii»-sportkompleks om olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,3%, toižed rahvahad — 3,7%.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma olmas lidnas: nell' jumalanpertid i koume časounäd.
Kstovon kivivointehnikum om professionaližen opendusen aluzkundaks.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Alalidnan agjan lidnad *
Göteborg
thumb|left|250px|Lidnan transporttekart ezilidnoidenke (2012). Göteborg (mugažo ročin kelel, virktas [jœte'bɔrj]) om lidn da jädumatoi port Ročinman suvipäivlaskmas. Se om valdkundan kahtenz' surtte lidn, mülüb Vestra Götaland-agjaha (lenha) i om sen administrativižeks keskuseks.
Geografijan andmused
Lidn sijadase mererandal da Göta-El'v-jogensus, Kattegat-sal'men randal Baltijan meren da Pohjoižen meren keskes (Danii om vastrandal), 12 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Stokhol'mhasai om 390 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 470 km avtotedme vai raudtedme.
Klimat om ven meren. Voden keskmäine lämuz om +7,9 C° (viluku-uhoku –0,2 C°, heinku +17,1 C°). Paneb sadegid 759 mm vodes, vähemba kaiked uhokus-semendkus (40..50 mm kus).
Eläjad
Vl 2013 eläjiden lugu oli 533 271 ristitud. Lidnan ristitišton nelländez om sündnu toižihe maihe da tuli Ročinmaha. Kaik 1 mln ristituid eläb ezilidnoidenke 3,7 tuh. km² pindal (2017).
Göteborgan kommunan edeline pämez' oli Enn-Sofi Hermansson (2016 sulaku — 2018 kül'mku).
Transport
Tramvaid, avtobusad, motorvenehed da ehtatimed oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes, ezilidnelektrojonused — ezilidnoiš.
Rahvahidenkeskeine Göteborg Landvetter-lendimport (GOT, 6,8 mln passažiroid vl 2018) sijadase 20 km päivnouzmha lidnan keskusespäi. Sišpäi tehtas reisid kaiked Evropadme, Ročinmadme, jügureisid lähižihe maihe.
Irdkosketused
Kategorii:Ročinman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe *
Dät'kovo
Dät'kovo (Дя́тьково) om Venäman lidn da lidnankund Bränskan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Dät'kovon rajonan administrativine keskuz.
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1626 kuti külä, vspäi 1810 oli žiloks. Vl 1924 kätihe lidnanvuiččeks žiloks. Vspäi 1938 om lidnan statusanke. Municipaližen «Dät'kovo»-ühtnikan administracii om likvidiruidud vn 2014 redukus, rajonan administracii tegeb sen velgusidme.
Dät'kovo šingotase hrustalin da meblin tehmižel, sauvondmaterialiden (raudbetonkonstrukcijad, keradajad puižed pertid) i sömtegimišton edheotandad ratas, mugažo releiden tegim om saudud.
Geografijan andmused
Lidn sijadase penen Olešn'-jogen randoil (Олешня), se lankteb lidnan taga vides kilometras Bolv-jogehe oiktalpäi (Болва 213 km pitte, Desnan hura ližajogi), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Kalugan agjan röunhasai om kuz' kilometrad päivnouzmha orhal, Bränskhasai om 25 km suvhe teidme. Dät'kovo-raudtestancii om olmas vspäi 1927 lidnan pohjoižes.
Kaik nell' küläd da Vereščovk-raudtestancii mülüdas lidnankundha Dät'kovon ližaks. Lidnankundan pind — 190,26 km².
Eläjad
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 29 439 ristitud, lidnankundan — 29 588 ristitud, rajonan nell' ühesandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 34..35 tuhad vozil 1989−2001 (35 000 rist. vl 1992). Vl 2017 kaik 27 028 ristitud elihe lidnas i 27 283 ristitud kaikes lidnankundas.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: koume jumalanpertid i časoun'. Baptizman «Nadežda»-loičendpert' («toiv») om avaitud.
Bränskan energomašiništonsauvomižen da radioelektronikan tehnikuman filial (edel 2016. vot — Dät'kovon industrialine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Lidnankundan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om lidnan pämez'.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Bränskan agjan lidnad *
Ekologii
thumb|right|250px|Korallrifan bioerazvuiččend. Korallrif om ekosisteman paks ozutez. Ekologii (οἶκος oikos «eländkodi» i λόγος logos «openduz» sanoišpäi) om londusentedon, sen paloin biologijan jaguz eläbiden organizmoiden kosketusiš keskneze i elämižümbrištonke. Tedoidab erazvuiččiden tazopindoiden biosistemid (populäcijad, ühthižkundad, ekosistemad), niiden organizacijad da funkcioniruindad.
Ekologijan tedomez' om ekolog. Saksalaine Ernst Genrih Gekkel'-biolog toi ekologii-terminad (Ökologie) tedoho vl 1866. Voz'sadan jäl'ghe «biosfer»- (E. Züss, 1875) i «biocenoz»-tärtused (K. A. Möbius, 1877) oliba todud tedoho. Vl 1935 A. Tensli toi «ekosistem»-terminad. Vides vodes sen jäl'ghe V. N. Sukačov tariči erišt «biogeocenoz»-terminad, i nevondkundaližes tedos ekologii oli tetab biogeocenologii-nimitusenke.
Zavottihe lugeta ekologijad erižeks tedoks Päivlaskmman maiš 1910-nzil vozil. Vl 1913 Britanine ekologine sebr om sätud, vl 1915 — Amerikan ekologine sebr. Vl 1913 Sures Britanijas pästaškanzihe ezmäšt rahvahidenkeskešt recenziruidud Journal of Ecology-tedoaiglehtest ekologijan sferas. Tedon leviganduz om ümbrišton kaičendan ližadusen problemoihe sidodud 20. voz'sadan kahtendes poles.
Toižendad
Kaik koume ekologijan jagust erigoittihe vn 1910 Rahvahidenkeskeižen botanižen kongressan aigan, kudamb mäni Brüsseliš:
Mugažo ekologijan toižendad oma geoekologii, bioekologii, gidroekologii, landšaftekologii, etnoekologii, socialine, ristitun i himine ekologii, radioekologii, antekologii, informacine ekologii.
Remedios
Remedios (mugažo ispanijan kelel, virktas [reˈmeðjos]) om toponim ispanijankel'žiš tahondoiš i kanzannimi. Se voib znamoita:
Remedios (Kuba)
Remedios (mugažo ispanijan kelel, virktas [reˈmeðjos]), täuz' nimituz om San Huan de los Remedios (San Juan de los Remedios) om Kuban lidn da municipalitet Vil'ja Klar-agjan päivnouzmas.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1513, se om kaikiš amuižembiš ispanijalaižiden eländpunktoišpäi sarel, kahtenz' vai kahesanz' erazvuiččiden dokumentoiden mödhe. Eziauguine nimituz oli Santa Cruz de la Sabana. Möhemba nimed oliba Santa Cruz de Vasco Porcallo, Santa Cruz de la Sabana del Cayo, i lopuks, vspäi 1578, San Juan de los Remedios de la Sabana del Cayo.
Remediosan tahond šingotihe lehmänlihan kazvatandal da sen tondal Ispanijan Floridan kolonijoihe. 17. voz'sadan lopuspäi kazvatadihe maižanduzkul'turoid orjiden radon abunke: tabak, saharrogo, kofepud i kakaopud.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Kuba-saren keskuzpalan lodehes, vides kilometras sen pohjoižrandištonno, 25 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad agjan administrativižhe Santa Klar-keskushesai om 40 km päivlaskmha, Kaibarjen-merikurorthasai lendimportanke om kahesa kilometrad päivnouzmha.
Klimat om tropine. Kun keskmäine lämuz vajehtase +25..+26 C° röunoiš vodes läbi.
Eläjad
Vl 2004 municipalitetan eläjiden lugu oli 46 482 ristitud, heišpäi kaks' koumandest elädas lidnan territorijal.
Homaičendad
Kategorii:Kuban lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Vil'ja Klar
Manzikaine
Manzikaine (Fragaria) om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Kogoneb 19 erikospäi da 9 gibridaspäi. Mülütadas Rozanvuiččed-sugukundha.
Poimdäs marjoid i tehtas keitišt vai kül'menzoittas saharanke. Ottas mecmanzikaižen lehtesid zelläks i čajun sijas.
Ümbrikirjutand
Lehtesed oma koumepalaižed, varzil 10 santimetrhasai. Vezad oma ujelijad, jurdujad (vegetativine äikerdoičend). Jurišt om ribujuridenke, kazvab 20..25 sm süvüdehesai.
Venäman evropižen palan pohjoižes änikoičeb semendkun lopuspäi ploduiden küpsnendan aughusai kezakun lopus. Manzikaižen änikuz om toppaz, vardel juren alusespäi. Äniklehtesed oma vauktad, erasti pakuižetabad. Plodud oma apokarpižed (palakahad), ned ei ole marjad, no änikon surenzoittud aluz. Henod koričman polhe semned sijadasoiš plodun pindal.
Homaičendad
Kategorii:Rozanvuiččed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Heinäsižed kazmused Kategorii:Marjad Kategorii:Sömkazmused
Depressii
thumb|right|250px|Neiččen olend depressijas erigoičendan mel'heiženke jäl'ghe (imitacii). Depressii (depressivine olend) om kaikiš levitadud psihine palahtelend. 5..10% ristitištod mokitas sišpäi.
M. k. «depressivine triad» harakterizuib:
Hal'g erištasoiš:
Spassk
Spassk om eländpunktoiden riven nimituz. Se voib znamoita:
Učali
thumb|left|250px|Lidnan kart (2010) Učali (Учалы́, bašk. i Учалы) om Venäman lidn da lidnankund Baškortostanan Tazovaldkundan päivnouzmaižes čogas. Se om Učalin rajonan administrativine keskuz (vspäi 1930).
Istorii
Amuine «Pen' Učali II»-seižutez om löutud lidnan territorijal (6 tuh. vozid tagaz).
Učali-žilo mainitase 19. voz'sadaspäi. 1930-nzil vozil löutihe kuldad Pen' Učali-järvenno, i vspäi 1940 kaivuzžilo oli olmas samha kuldad. Vozil 1955−1968 saudihe cinkan (Venäman samižen kaks' koumandest) da vas'ken küllästamižtegint, sadas toižid-ki metallid penil lugumäril. Lidnan aluz om pandud kaivuzžiloiden ühtenzoitusel vodes 1963.
Učali šingotase kaivuztegimištol, sadas nenid substancijoid: cink, vas'k, kuld, hobed, platin, diorit, ozrikkivi i rugižkivi.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Suviuralan päivnouzmaižil pautkil, mägidenkeskeižes tahondas, 525 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Enččed Pen' Učali-järved kätihe kaivuzkombinatan vezištoikš i mülüdas lidnan territorijha, Sur' Učali- (Оло Учалы, 3,06 km²) i Karagaili-järved (Ҡарағайлы, 3,84 km²) oma lidnan pohjoižen röunan taga, mülüdas Ural-jogen basseinha (Яйыҡ). Matkad Uralan joginiškhasai om 10 km suvhe, Čeläbinskan agjhasai om 10 km päivnouzmha vai suvhe, Ufahasai — 225 km päivlaskmha orhal vai 350 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Üläural'sk (Čeläbinskan agj) 50 km suvhe orhal vai 65 km avtotedme i Beloreck suvipäivlaskmha 95 km avtotedme.
Učali om lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Eläjad
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 37 788 ristitud, rajonan ristitišton pol'. Vspäi 1996 ristitišton lugu om stabiline, 37..39 tuhad eläjid (39 623 rist. vl 2009).
Rahvahad (enamba 1% vl 2010, ozutadud rahvahudenke): baškiralaižed — 50,2%, venälaižed — 26,6%, totarlaižed — 20,9%, toižed rahvahad — 2,3%.
Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: «Nur»-pämečet' i mečet' Zainulla Išanan nimed. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid ratas Učališ: ph. Panteleimonan i Jumalanmaman «Rigomanahin'»-jumalaižen.
Edeline lidnan Administracijan pämez' om Il'jas Kil'muhametov (sulaku 2012 — reduku 2020).
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Baškortostanan Tazovaldkundan lidnad *
Likferd
Irdkosketused
Kategorii:Windir:an al'bomad Kategorii:Al'bomad kirjamišton mödhe Kategorii:Vn 2003 al'bomad
Karjalan Tazovaldkund
Karjalan Tazovaldkundal om röunoid Arhangel'skan agjanke päivnouzmal, Vologdan i Leningradan agjoidenke suvel, Suomenmanke päivlaskmal (798 km), Murmanskan agjanke pohjoižel. Karjalan pohjoižpäivnouzmaižed randad lainištab Jävaldmeren Vauged meri.
Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om Petroskoi. Eläjiden lugu om 622 484 ristitud (2018. vodel). Pind om 180 520 nellikkilometrad.
Keled
Valdkundkel' om üks'jäine, se om venäkel'. Sab panda toižid-ki valdkundkelid kaiken rahvahan referenduman satusiden mödhe (Karjalan Konstitucijan 11. kirjutuz).
Regionaližed rahvahaližed keled oficialiženke statusanke oma karjalan, suomen da vepsän keled. Sab kävutada niid sijaližen ičeohjandusen tobmuden aluzkundoiš.
Istorii
Vozil 1784−1922 nügüdläižen Karjalan territorii mülüi Anuslidnan gubernijha.
Karjalan Tazovaldkund om olmas Venäman avtonomijaks vs 1920 kezakun 8. päiväspäi. Vhesai 1923 heinkun 27. päivhäsai nimitihe sidä Karjalan Radkommunaks. Vozil 1923−1940 da 1956−1991 sen nimi oli Karjalan Avtonomine Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund, vozil 1940−1956 — Karjalaiž-Suomen Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund. Vn 1991 13. päiväl kül'mkud Karjal sai nügüdläižen oficialižen nimitusen.
Tazovaldkundan Konstitucii om vahvištadud vn 2001 7. päiväl uhokud tazovaldkundan Ezitajiden Kodil (Käskusenandajan Suiman ezitajil) da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Karjalan Tazovaldkundan reljefan kart. Tazovaldkund sijadase Pohjoižes Evropas, Venäman lodehližes palas.
Tazovaldkundan reljef om kukkaztazangišt, kudamb päivlaskmal vajehtub Päivlaskmkarjalaižeks ülüdeks. Karjalan pohjoižel om Maanselkän ülüz, kudambal Karjalan kaikiš korktemb Nuorunen-mägi sijadase (577 m). Konz jäžom tageni pohjoižele, se oli lujas vajehtanu Karjalan reljefad — täs nügüd' om järviden katl'usid, morenižid sel'gid.
Karjalas om enamba kut sadad löudmižsijid, kaik om 24 tarbhaižiden kaivatusiden toižendad niiš. Sadas aktivižikš slüdad, pöudšpatad, kvarcad, sauvondmaterialoid (sauvondkivi, saved, letked, gravii, bazal't, granit, mramor, diabaz, Šokšun babarmkvarcit), raudkivendod. Täs om kuldad, hobedad, platinad, diamantoid, harvoid mametalloid. Geologad löuziba mugažo urankivendoiden, titanan, vanadijan da molibdenan löudmižsijid. Sen ližaks, tinan, nikelin, magnijan, vas'ken da hroman löudmižsijad seištas koskmatomikš. Toižed londuseližed pävarad oma turbaz, tal'k, mineraližed mujud, mec, kala da reskvezi.
Klimat om ven paksuidenke sadegidenke, i se vajehtase Karjalan territorijal merižespäi kontinentaližeks. Tal'v om lumekaz, rainiž, tobjimalaz ilma vägekahita pakaižita. Keza om lühüdaigaine da rainiž (pohjoižiš rajoniš), surenke sadegiden lugumäranke. Eskai kezakus erasti oleskeleb halad tazovaldkundas. Räk oleleb harvas, kahtel vai koumel nedalil suvirajoniš. Keskmäine lämuz vilukul om −8,0 C°, i heinkul +16,4 C°, nepsuz — ümbri 80%. Sadegiden vozne lugumär om 500..700 mm.
Flor da faun
Karjalan faun da flor oma istorižikš nored, ned oma formiruinus jäl'gmäižen jäaigan jäl'ghe, 10..12 tuhad vot tagaz. Tazovalkundan territorijal eläb 63 imetaiživatoiden, 285 linduiden, 5 maujujiden erikod. Karjalan jogiš voib nägištada evropižen da kanadižen majagan pezad. Kanadine majag, ondatr da amerikaine hähk oma Pohjoižamerikan faunan akklimatiziruiduid ezitajad, sen ližaks jenotanvuitte koir om Edahaižen Päivnouzman faunan akklimatiziruiduid ezitai. Vodespäi 1960 todas mecsigoid da kosulid. Voib vastata kondjid, il'besid, jänišid, mägrid, reboid da händikahid. Kevädel om äi gavedid: säs'kid, čopjäižid, kägentäid, kärbhaižid.
Tazovalkundan floras om enamba kavag'mecoid: pohjoižpolel — pedajižid mecoid, suvel — pedajižid da kuššid mecoid. Karjalan mecoiden pälehtezsugud oma koiv, hab da raid. Karjal om mugažo marjoiden ma, sinnä kazdas: bol, jonikaine, garbol, babarm, murikeine, čigičaine, sestrikaine da mustikaine.