cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Louhin rajon
Administrativine keskuz om lidnanvuitte Louhi-žilo.
Kalevalan rahvahaline rajon
Geografijan andmused
Om röunoid 5 Karjalan Tazovaldkundan rajonanke, mugažo Suomenmanke:
Louhin rajon
Istorii
Rajonan aluz om pandud vl 1927 Karjalha, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe. Möhemba Kesten'gan rajonan territorijad ühtištuihe Louhin rajonanke.
Kalevalan rahvahaline rajon
Geografijan andmused
Joged oma kos'kekahad, ned mülüdas Kem'-jogen da Vauktan meren basseinoihe. Kaik om 13 znamasišt joged i 50 järedad järved. Kaikiš surembad järved oma tektonižen augotižlibundan Kuito-järved rajonan keskuses: Üläkuito (197,6 km²), Keskkuito (275,7 km², vezivaradim vspäi 1980) da Alakuito (141,3 km²).
Louhin rajon
Istorii
Suren Tatanman sodan aigan vozil 1941−1944 Saksanman sodavägiden «Norvegii»-armijan suvine jouk okkupirui rajonan päivlaskmad.
Kalevalan rahvahaline rajon
Geografijan andmused
Londuseližed varad oma turbaz, metallad (raudkivend, vas'k, molibden), kvarcit, mec, kala, reskvezi, gidroenergii.
Louhin rajon
Geografijan andmused
Louhin rajon om Karjalan Tazovaldkundan pohjoine taho. Pind — 22 551 nellikkilometrad (ühtenz' sija tazovaldkundas 18späi). Mec otab territorijan nell' seičemendest (12,6 tuh. km²), se om kavag'mec tobjimalaz. Saum soid i sokahid maid om nelländez.
Om röunoid 3 Venäman rajonanke, mugažo Suomenmanke: Vauktan meren Kandalakšan laht lainištab rajonan pohjoižpäivnouzmaižid randoid 150 km pitte.
Kalevalan rahvahaline rajon
Geografijan andmused
Vspäi 2005 rajonan territorii alajagase 4 municipaližhe ühtnikha: 1 lidnankund da 3 küläkundad.
Louhin rajon
Geografijan andmused
Maanselkän ülüz om rajonan lodehes, Karjalan kaikiš korktemb Nuorunen-mägi sijadase siš, 577 m korkte. Toižen territorijan reljef om tazo. Tuhad penid järvid i sadad penid jogid oma rajonas. Joged mülüdas Vauktan meren basseinha. Kaikiš surembad järved oma Toppajärv (986 km²) da Päjärv (659 km²), ned oma Kuman vezivaradimen palad vspäi 1966.
Klimat om kontinentaline. Vilukun keskmäine lämuz om −12,6 C°, heinkun kesklämuz om +14,2 C°.
Kalevalan rahvahaline rajon
Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 10 628 ristitud, vl 2010 — 8 321 ristitud.
Louhin rajon
Geografijan andmused
Londuseližed varad oma metallad (titan, kuld, platin), sauvondmaterialad (sauvondkivi, rugižkivi, ozrikkivi, gabrodiabaz, letked, gravii), špat, kvarc, loštkivi, hel'm, mec, kala, reskvezi, gidroenergii.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase 7 municipaližhe ühtnikha: 3 lidnankund da 4 küläkundad.
Kalevalan rahvahaline rajon
Eläjad
Kaik om 9 eländpunktad rajonas (vl 2005), sidä kesken 1 lidnanvuitte žilo, 6 külänvuittušt žilod da 2 küläd.
Toine sur' eländpunkt om külänvuitte Borovoi-žilo (1,6 tuh. rist. vl 2016).
Rahvahad (vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, enamba 3%): venälaižed — 46,3%, karjalaižed — 35,9%, vaugedvenälaižed — 9,8%, ukrainalaižed — 3,2%, toižed — 4,8%.
Louhin rajon
Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 20 128 ristitud, vl 2010 — 14 760 ristitud.
Toižed sured eländpunktad oma lidnanvuiččed Čup-žilo (2,4 tuh. rist. vl 2016) da Päjärv-žilo (1,7 tuh. rist. vl 2016), mugažo külänvuitte Kesten'g-žilo (1,1 tuh. rist. vl 2013).
Rahvahad (vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, enamba 0,4%) : venälaižed — 71,4%, karjalaižed — 15,3%, vaugedvenälaižed — 6,9%, ukrainalaižed — 3,1%, suomalaižed — 0,85%, totarlaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 2,0%, rahvahuden ozutandata — 0,05%.
Vl 2002 20 vepsläšt eli rajonas (0,1% sen ristitištospäi).
Ižanduz
Rajonan ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend, pumaterialan ümbriradmine, kalanpüdand, kalankazvatuz, sauvondkiven samine, gidroenergetik (Kuman GES), turizm, torguind.
Louhi
Louhi (mugažo karjalan i suomen kelil; Лоухи) om Venäman lidnanvuitte žilo da raudtesol'm Karjalan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Louhin rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt, mugažo Louhin lidnankundan keskuz.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1913 kuti stancii Petroskoi — Murmansk-raudtekeskustal. Vl 1944 Louhi-külä sai lidnanvuiččen žilon statusad.
Kalevalan mödhe, Louhi-akaine, Pohjolan emändaine, eli neniš tahoiš. Žilon nimituz om sidodud hänehe.
Geografijan andmused
Žilo sijadase rajonan päivnouzmas, mecjärviden keskes, 90 m valdmeren pindan päl keskmäižel korktusel. Panovo-järv om kaikiš znamasižemb žilos, no äjan järedambad järved sijadasoiš severziš-se kilometriš sišpäi — oz., Plotičnoje i Kenjärv. Matkad Petroskoihesai om 481 kilometrad suvhe orhal, 552 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Kem' da Kandalakš, pol'tošt sadad kilometrid jogahižhesai.
Klimat om ven pohjoižmeriden. Voden keskmäine lämuz om +0,2 C°.
Eläjad
Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 6 107 eläjad vl 1959, i 6 405 eläjad vl 1989. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 5 920 ristitud, vl 2010 — 4 772 ristitud. Rajonan ristitišton koumandez eläb žilos.
Hristanuskondan kaks' pühäpertid om žilos.
Ižanduz da transport
Ižandusen sarakod oma mecižandusen edheotand, raudten edheotand, avtotesauvondan kompanijan palakund, maižanduzedheotand.
Raudte läbitab žilod päivnouzmas, «Kol»-avtote ümbärdab žilod koumes kilometras päivlaskmas. Raudtesarak Päjärvhesai lähteb päivlaskmha Louhišpäi pidust' žilon pohjoižröunad, sarak om 110 km pitte.
Kul'turpert', lapsidensädamižen pert' i kirjišt oma avaitud žilos. Opendusen aluzkundad oma alaškol, keskškol, lapsidenmuzikškol, lapsidensportškol.
Irdkosketused
* Kategorii:Karjalan Tazovaldkundan lidnanvuiččed žilod Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe
Diplomatii
thumb|right|250px|Diplomatine kodeks latinan kelel, vn 1758 pästand Diplomatii om valdkundoiden pämehiden, ohjastusiden i irdpol'židen kosketusiden specialižiden organoiden radmine todenzoitmaha valdkundan irdpol'žen politikan metoid i kaičemha valdkundan mel'hetartusid röunan taga. Se radmine om praktižiden aigtegoiden, mahtusiden da metodoiden ühtmuz, kävutadas niid lugeten konkretižid arvoimižid i meton sabustandan harakterad.
Dimlomatijan radnikad oma diplomatad, heil diplomatine rang i diplomatine immunitet oma olmas. Lugetas, miše «diplomatii»-sana libub δίπλωμα-vaihespäi (díplōma). Se znamoiči «penetud kaks'haze», nimitihe sil Amuižes Grekanmas penetud kaks'haze laudaižid pandud niiden päle kirjutesidenke, anttihe niid sur'oigenuzile todestajaks kirjeižeks i vahvištajikš täuz'valdoiktusid dokumentoikš. Kävutaškanzihe diplomatii-sanad 16. voz'sadan lopuspäi, ezmäine fiksiruidud statj tegihe Anglijas vl 1645.
Diplomatii oli istorijanedeližen aigan völ tetpaižikš kut kosketusiden panendan reguliruindan metod ristituiden gruppiden keskes. Pagižmižed jädas tarbhaižikš edel sodad, sen aigan i jäl'ghe. G. Nikol'son-tedomehen melen mödhe, völ 16. voz'sadal teoretikad uskotoitiba, miše angelad oliba ezmäižikš diplomatoikš, hö tegiba sur'oigenuziden velgusidme taivhan i man keskes.
Homaičendad
Kategorii:Politik
Efiopii
Efiopii (የኢትዮጵያ, transliteracii: ʾĪtyōṗṗyā), oficialižikš — Efiopijan Federativine Demokratine Tazovaldkund (የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ, Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk, orom.: Federaalawaa Dimokraatawaa Repabliikii Itoophiyaa), om valdkund merirandpoleta Afrikan päivnouzmas. Sen enzne nimi oli Abissinii. Päine da kaikiš suremb lidn om Addis-Abeb.
Efiopii om Afrikan kahtenz' valdkund ičeze ristitišton lugun mödhe (Nigerijan jäl'ghe).
Istorii
Voz'sadoil 4.-6. meiden erad ezmäine valdkund (Aksum-car'kund) sai ičeze änikoičendad nügüd'aigaižen Efiopijan pohjoižes.
Vozil 1893−1899 Menelik II-imperator udessünduti Efiopijan valdkundan ühtmut. Efiopii ei olend nikonz kolonijan.
Jäl'gmäine Konstitucii tuli väghe vn 1995 elokus.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Efiopijan topografine kart. Efiopii om mavaldkundröunoiš Eritrejanke pohjoižes (röunan piduz — 1033 km), Džibutinke homendezbokas (342 km), Somalinke päivnouzmas (1640 km), Kenijanke suves (867 km), Suvisudananke ehtbokas (1299 km) da Sudananke lodehes (744 km). Ühthine röunoiden piduz om 5925 km. Efiopii om mererandatoi valdkund 1 104 300 km² pindanke, saum vezid — 9,4%.
Londuseližed pävarad oma londuseline gaz, kuld, platin, vas'k, gidroenergii; toižed varad oma potaš da mahuz.
Tobmuz
Efiopii om federacii da parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident. Parlamentan alakodi valičeb hänen kandidaturad. Prezidentan valdatusiden strok om kuz' vot oiktusenke valičemha tošti.
Parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Federacijan Kodi (የፌዴሬሽን ምክር ቤት, vepsän kirjamil Jefederešn Mekir Bet), mülütab 108 ühtnijad. Valitas heid štatoiden suimil videks vodeks. Alakodi om Rahvahan Ezitajiden Kodi (amh. የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት Jehizbtevekajoč Mekir Bet) 547 ristitunke, kaik rahvaz valičeb heid mugažo videks vodeks.
Parlamentan alakodin ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2015 24. päiväl semendkud. Nügüdläine prezident om Sahle-Vork Zevde vs 2018 redukun 25. päiväspäi. Abii Ahmed Ali radab päministran vs 2018 sulakun 2. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Efiopijan administrativiž-territorialine jagand.
Eläjad
Efiopii om üks' kaikiš amuižembiš valdkundoišpäi mail'mas (10. voz'sadaspäi edel m.e.) da valdkund hristanuskondanke amussai. Uskojiden mülükund (vn 1994 rahvahanlugemižen mödhe): 60,8% — hristanuskojad, 32,8% — islamanuskojad, afrikanižiden kul'toiden polenpidajad — 4,6%, toižed uskojad — 1,8%.
Ižanduz
Vl 2010 Efiopijan päeksport oli kofe (28%), voikazmusiden semned (15%), maplodud (9%), kuld (7%), kroksaitud veresed änikod (7%), liha da eläb kabjživatišt (7%), bobad (6%); toine eksport — živatoiden nahkad (3%), varapalad kouvazmašinoiden täht (1%), niobii (1%).
Tank
thumb|right|300px|Nügüd'aigaižen tankan elementad, järgeline komponuind: 1: Ujelimed. 2: Päine juraižim. 3: Ujelimiden katused. 4: Savunheitajad. 5: Zenitjuraižim. 6: Likutimen katuz. 7: Käsknikan parangod. 8: Koaksialine juraižim. 9: Kon'ak somuz. 10: Korpusjuraižim. Tank (libui tank-sanaspäi «lahan'») om somustoittud toramašin, ujelimil paksumba kaiked, juraižimidenke i ližatud pul'kanloiazegištonke päpaloin, kudamb om sijatud punondčuhunduses täudenke käraudusenke tobjimalaz, kävutase amblusen täht metho oiktan mödhe päazjan.
Mez'kund om tankas, mülütab kaht..kut tankistad. Heiden radnikused oma käsknik, juraižimen vedai (hän-žo varakäsknik), vedai-mehanikanradnik, täutai mez', radist, pul'kanloinik. Venämas om kel'tud naižile olda tankistoil ülitajiden normad jügedoiden šlibakoiden tagut.
Tank om paremb mi toižed toramašinad, sikš miše om kaitud hüvin i voib sirta lämoid avaros saumas teravas punondčuhundusen olendan tagut. Kävutase sodafrontan läbirebitesen päpaloin, mugažo pid'oitelemha jaugvägid, tankanvastaižiš operacijoiš. No tank om kebn met lendimen-murendajan täht. Ahthiš arvoimižiš (lidn, mägitahond) se tehnik voib toratas motorizuidud jaugvägenke vaiše.
Klassifikacii
Klassificiruidas tankoid nenidme parametroidme:
Homaičendad
Kategorii:Somuztehnik
Marumenc
Marumenc (Anchusa) om heinäsižiden kazmusiden heim Saviheinižed-sugukundaspäi. Mülütab 35..37 erikod, niiden keskes oma üks'voččed, kaks'voččed i äivoččed.
Leviganduz
Heimon erikod kazdas Evropadme, Päivlaskmaižes Azijas, Afrikan pohjoižes i suves. Oma introduciruidud AÜV:oiden territorijha (Pohjoižamerik).
Ümbrikirjutand
Lehtesed oma kaidad pit'kačud, lancetanvuiččed vai sen kaidamba, kauktad käzimujegil.
Tophikahad vai löustkikahad änikused oma ümbärtud lehtesil. Änikon muju voib olda sinivauvaz, sinine vai pakuine. Viž äniklehtest änikos. Plodud oma pähkmuded, ned oma koverad munanvuiččed rupiškoikahad paksumba.
Kävutand
Marumenc ištutase dekorativižeks kazmuseks padosaduiš i kall'saduiš (al'pinarijoiš). Mezjäižed navettäs heimon kazmusiden änikoid. Erasiden lipkaižiden gaved'madod ottas marumencan jurid sömäks.
Homaičendad
Kategorii:Saviheinižed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Heinäsižed kazmused Kategorii:Dekorativižed kazmused
Mamankündled
Mamankündled vai Begonii (Begonia) om kazmusiden heim. Mülütadas Mamankündližed-sugukundha, sen kaikiš suremb heim erikoiden lugun mödhe (enamba mi tuha).
Etimologii
Latinan nimi libui Francijan Kariban kolonijoiden da laivišton Mišel' Begon-intendantan kanzannimespäi (Michel Bégon, 1638−1710).
Leviganduz
Begonijad oma levitadud avaros nepsoiš tropižiš mecoiš, mugažo mägiden pautkil koume..nell' tuhad metrid ü.m.t. kortte. Voib löuta kuiviš tropikoiš i subtropikoiš harvemba.
Enamba kaiked om erikoid Suviamerikas, niiden areal sase Meksikhasai. Azijas mamankündled kazdas Gimalajiden päivnouzmas, Indijan suven mägitahondoiš, Malain sarištol i Šrilank-sarel. Afrik om koumanz' kontinent begonijoiden erikoiden lugun mödhe, ned oma levitadud sen nepsas päivlaskmas. Ezimeletaden, mamankündled libudas arni Afrikaspäi.
Ümbrikirjutand
Begonijoiden keskes voib löuta üks'voččid i äivoččid heinid, penzhid (erasti ujelijoid), pol'penzhid ujelijanke vai muguloikahanke jurištonke. Kazmuz om 30..40 sm kortte. Lehtesed oma asimmetrižed päpaloin, čoman mujutandan paksus (kul'turkazmusil erilizešti). Änikod oma väran forman, üks'suguižed. Plod om konorüt.
Voib äikerdoita varzil (pälpäi i seikhen kül'gespäi), muguloil (ku oma), penzhan jagandal tostmižištutandan aigan, il'mvarzil, semnil, lehtesel. Kožui lämuz om +13..+22 C°. Tarbhaine il'man nepsuz 60 % da sen enamba. Hapneb mahusen liigan nepsuden tagut.
Valitud erikod
Läz 125 erikod da niiden gibridoid oma ottud kul'turha 19. voz'sadan kahtendes polespäi. Kaik om läz 1600 erikod heimos, niiden kesken oma:
Homaičendad
Kategorii:Mamankündližed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Heinäsižed kazmused Kategorii:Penzhad Kategorii:Dekorativižed kazmused Kategorii:Honuzkazmused
Krasnoarmeisk (Moskvan agj)
Krasnoarmeisk (Красноарме́йск) om Venäman lidn da lidnümbrik Moskvan agjan pohjoižpäivnouzmas.
Istorii
Ende Muromcevo-žilo oli olmas lidnan territorijal, se mainitase 16. voz'sadaspäi. Bumagkezerduzfabrik radoi žilos vspäi 1834, nimitihe fabrikad Rusttan Armijan i Laivišton oiktastuseks vn 1917 jäl'ghe.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1928 kuti Krasnoflotskii-radnikžilo. Vl 1934 Sofrinon artillerine poligon radaškanzi, saudihe personalan žilod senno, möhemba kodvihe raketiž-kosmišt-ki tehnikad. Ühtištuihe tekstiližen fabrikan žilod poligonan žiloidenke da anttihe lidnan statusad vn 1947 12. päiväl keväz'kud.
Krasnoarmeisk šingotase kaičendsarakon tedotegimištedheotandoil (mehanizacii, šlibakoiden sädand), sauvondmaterialiden pästandal (betontegim, savičtegim), gofrokartonpakuitesen edheotandal sömtegimišton täht, mugažo sömkombinat radab. Kezerdusen da kanghiden fabrik eile rados vspäi 2014.
Geografijan andmused
Krasnoarmeisk-raudtestancii radab vspäi 1956 15-kilometrižen sarakon passažirižeks lopstancijaks lidnanvuiččes Sofrino-žilospäi, edemba raudte läbitab lidnad i jätktase sodapoligonhasai. Lidn ühtenzoitase Moskvan agjan penenke rengazavtotenke (A107) 5-kilometrižel sarakol suvipäivlaskmha. «Holmogori»-mante (M8-trass) mäneb 8 km päivlaskmha lidnaspäi.
Krasnoarmeisk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Lidnümbrikon pind om 156,43 km².
Eläjad
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 18 213 eläjad, vl 1979 — 25 951 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 294 ristutud. Kaikiš suremb ristitišt om 25..27 tuhad eläjid vspäi 1979 (27 600 rist. vl 1992). Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,1%, ukrainalaižed — 1,3%, armenijalaižed — 1,1%, toižed rahvahad — 3,5%.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad Kategorii:Moskvan agjan lidnümbrikod
Mail'man tervhudenorganizacii
thumb|right|250px|Mail'man tervhudenorganizacijan päfateran sauvused [[Ženev-lidnas, Šveicarii, vl 2007]] thumb|right|250px|Mail'man tervhudenorganizacijan flag Mail'man tervhudenorganizacii (World Health Organization / WHO, Organisation mondiale de la santé / OMS), vai Mail'man tervhudenkaičendan organizacii, MTO, om rahvahidenkeskeine aluzkund tervhudenkaičendan sferas, mülüb ÜRO:ho.
Besedoičendan päkeled oma anglijan i francijan keled. Mail'man tervhudenorganizacijan pädirektor (kahesanz' lugul) om Tedros Adanom Gebreisus-lekar' (Efiopii) vn 2017 heinkun 1. päiväspäi.
Istorii
19. voz'sadan keskespäi oli severt-se tervhudenkaičendan organizacijoid-edelkävujid mail'mas, no ei olend kogonaižen mail'man täht. Rahvahidenkeskeižed sanitarižed konferencijad mäniba vll 1851−1938, kaik niid oli 14.
Organizacijan aluz om pandud vn 1948 7. päiväl sulakud ühtenzoitmaha mail'man naprindoid tervhuden kaičendan sferas. Päfater sijadase Ženev-lidnas, Šveicarii. Oigetas Mail'man tervhuden päiväd 7. sulakud.
Struktur
thumb|right|250px|MTO:n regionad i regionaližiden büroiden sijadused:{{legend|#80b0e8|Afrikanine ([[Brazzavil', Kongon Tazovaldkund)}} {{legend|#7ae6ce|Tün'valdmerine (Manil, Filippinad)}} {{legend|#e7e763|Keskmeren (Kair, Egipt)}} {{legend|#9de678|Suvipäivnouzmaižen Azijan (Nju Deli, Indii)}} {{legend|#e078e6|Evropine (Kopenhagen, Danii)}} {{legend|#f67878|Amerikaine (Vašington, AÜV)}}]] Kaik 194 valdkundad da territorijad mülüdas Mail'man tervhudenorganizacijha. Pätand uden valdkundan ühtnendas tegese äniden järgeližel enambusel. Oma Mail'man tervhudenorganizacijan paloikš:
.gr
.gr om Grekanman Internet-domen. Se om avaitud 1989-nden voden 19. päiväl uhokud.
Domennimen registracii voib kahtendel i koumandel tazopindoil. Sab säta domennimid grekan kirjamištol. Vspäi 2014 al'ternativine .ελ-domen om olmas, kävutadas sidä vspäi 2018.
Kahtenden tazopindan reglamentiruidud domenad:
Irdkosketused
G Kategorii:Grekanma
VIA Gra
«VIA Gra» (ВІА Гра «"Vänd"-VIA», ВИА Гра; anglijankel'žele muziktorgudele — «Nu Virgos») om tutab ukrainalaiž-venämalaine venäkel'ne muzikgrupp, kudamb edestab muzikad popmuzik- da evropop-stiliš. Gruppan aluz om pandud vl 2000 Kijevha.
Irdkosketused
Kategorii:Ukrainan muzikgruppad Kategorii:Venäman muzikgruppad Kategorii:Popgruppad Kategorii:Muzikgruppad kirjamišton mödhe Kategorii:Muzikgruppad vl 2000 alusenpanendanke
Kuba
Kuba (Cuba), oficialižikš — Kuban Tazovaldkund (República de Cuba [reˈpuβlika ðe ˈkuβa]), oficialitomikš vspäi 1959 — Joudjuden Sar' , om sar'hine valdkund Kariban meren pohjoižpalas. Sen päine da kaikiš suremb lidn om Havan.
Valdkund om ÜRO:n ühtnijan vspäi 1945. Ühtneb Ühtnemižetomuden likundha vspäi 1961, Kariban valdkundoiden organizacijha vspäi 1994. Kuba om Mail'man torguindan organizacijan ühtnijan vspäi 1995.
Istorii
Vl 1895 sügüz'kus Kuba tedištoiti ičeze ripmatomudes Ispanijaspäi. Vn 1898 10. päiväl tal'vkud Ispanii tundišti sidä da kändi Kubad dominionaks, no päliči severziš-se kuiš ispaniž-amerikaine soda zavodihe, i Kuba putui AÜV:oiden ohjandusen alle. Vn 1902 20. päiväl semendkud Kuba sai ripmatomut okkupacijan lopindan satuseks da kändihe tazovaldkundaks.
Vn 1976 valdkundan Konstitucii om vajehtadud vn 2019 Konstitucijal referenduman abul (24. uhokud, 87% oliba «za»). Se om Kuban videnz' Konstitucii ripmatomuden sandan aigaspäi, om väges vs 2019 sulakun 10. päiväspäi, vahvištihe edeližid vll 1901, 1934, 1940 i 1976.
Geografijan andmused
thumb|left|250px|Kuban topografine kart Valdkund otab Kuba-saren, Huventud-saren da äjiden (läz 1600) penembiden sariden territorijoid Suriden Antiliden sariden mülündas. Kuba om jagadud Pohjoižamerikaspäi Atlantižen valdmeren Floridan sal'mel pohjoižes da Jukatanan sal'mel päivlaskmas. Matkad AÜV:oihesai Floridan sal'men kal't om 180 km (kaikiš kaidas sijas), Gaitihesai Tulleipol'žen sal'men kal't — 77 km, Jamaikahasai Kolon-sal'men kal't — 140 km, Meksikhasai Jukatanan sal'men kal't — 210 km. Saren piduz päivlaskmaspäi päivnouzmha om 1250 km. Kariban meren randanpird om 3735 km.
Kubal ei ole valdkundröunoid madme. Guantanamon sodameribaz om anttud kortomha AÜV:oile Kuban territorii röunanke 28,5 km madme.
Mäged da ülüded ottas territorijan koumandest, toine om tazangištod. Koume mägištod om sarel: Sierra Maestra päivnouzmas, Eskambrai keskuzpalas i madal Kordil'jera-de-Guaniguaniko päivlaskmas. Kaikiš korktemb čokkoim om Turkino-mägi 1972 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, sijadase saren päivnouzmas.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, metallad (raudkivend, vas'k, kobal't, hrom, nikel'), azbest; toižed varad — silikatad, keitandsol, mec (territorijan kümnendez), väghine mahuz.
Politine sistem
thumb|right|250px|Kapitolii vl 2012 — Kuban parlamentan ištundoiden sija [[Havanas]] Kuba om unitarine socialistine parlamentine tazovaldkund kommunistižen partijan dominiruindanke. Kuban kompartijan pämez' jäb severzidenke-se valdatusidenke vn 2019 Konstitucijan mödhe. Vll 1976 (tal'vku) — 2019 (reduku) valdkundan pämez' oli Valdkundan Nevondkundan pämez'. Vn 2019 redukuspäi valdkundan pämez' om Kuban prezident, parlamentan ühtnijad valitas händast. Prezidentan valdatusiden strok om viž vot ühtenke voimusenke valitas kahtendeks strokuks, hän oli ohjastusen (ministrišton) pämehen mugažo edel 2019. vot. Nügüd'aigan päministr om ohjastusen (ministrišton) pämez', prezident valičeb kandidatad päministran radnikusele vahvištamha parlamentan ühtnijoil, valdatusiden strok om röunatud videl vodel.
Rahvahan Tobmuden Nacionaline Suim (Asamblea Nacional del Poder Popular) — se om üks'kodine valdkundan parlament. Deputatoiden lugu om 605 ristitud, valitas heid kerdan vides vodes. Parlament formiruib ohjastust da paneb sen pämest (hän-žo prezident), mugažo Valdkundan Nevondkundan (35 ühtnijad) pämest, radnikusele. Parlament tegeb kaks' sessijad vodes, sen pala — Valdkundan Nevondkund — radab sessijoiden keskes.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 11. päiväl keväz'kud (9. kucund), lindäs vn 2023 26. keväz'kud, ühtnijoiden lugu poleneb i linneb 474. Prezident om Migel' Dias-Kanel' vs 2019 redukun 10. päiväspäi, radoi Valdkundan Nevondkundan pämehen vll 2018−2019, kompartijan pämez' vn 2021 sulakun 19. päiväspäi. Kompartijan edeline pämez' om Raul' Kastro, radoi vll 2011−2021. Päministr om Manuel' Marrero Krus vn 2019 tal'vkun 21. päiväspäi.
Administrativine jagand
Kacu kirjutuz: Kuban administrativiž-territorialine jagand.
Administrativiž-territorialižikš Kuba jagase 16 agjaks (provincijaks, provincia) i specialine Huventud-municipii om olmas. Kaik agjad alajagasoiš municipijoikš (isp. municipio), niid om 169.
Eläjad
Kubas elädas kubaližed. Vl 2012 valdkundan ristitišt oli 11 163 934 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 11 239 tuh. eläjid vll 2015−2016.
Augotižlibundan mödhe (2012): evropalaižed — 64,1 %, mulatad i segoitadud augotižlibundanke — 26,6 %, afrikalaižed — 9,3 %.
Uskondan mödhe (2010): hristanuskojad — 59,2 %, rahvahaližed religijad (Afrikaspäi, spiritualizm, hristanuskondan pojavad) — 17,4 %, toižed uskojad — 0,4 %, religijatomad — 23,0 %.
Kuban toižed järedad lidnad (enamba 200 tuh. ristituid, surembaspäi penembha): Santjago de Kuba, Kamaguei, Ol'gin, Guantanamo, Santa Klar. Lidnalaižiden pala om 77,2 % (2020).
Rahvahanižanduz
Vl 2009 Kuban päeksport oli nikel' (16 %), sahar (13 %), zelläd da vakcinad (13 %), sigarad (10 %); toine eksport — vin (5 %), merenproduktad (3 %), toižed metallad (2 %), cement (2 %), kivivoi (1 %), raud (1 %).
Stomatologii
thumb|right|200px|Stomatolog spravitab läžujad assistentan abul AÜV:oiden [[Guantanamo (sodameribaz)|Guantanamo-sodameribazan klinikas, Kuba, 2009]] Stomatologii (στόμα stoma «su» i λογος logos «tedo» sanoišpäi) om medicinan jaguz, tedoidab hambhid, niiden sauvondad i funkcioniruindad, läžundoid i profilaktikan da spravitandan metodoid, mugažo suhavadon i löugluiden läžundoid, kosketab modon i kaglan lähižid sijid.
Stomatolog om stomatologijan specialist. Dantist-sana (dens, dentis «hambaz»-sanaspäi) kävutase sen sinonimaks paksus, hot' todesižikš se tärtuz om kaidomb i znamoičeb praktikan lekarid vaiše — hambhiden spravitandan da proteziruindan specialistad, hambazferšalad, hambaztehnikad. Stomatologan-lekarin erineden, hambazlekarin openduz om medicinine keskopenduz.
Toižendad: terapevtine, hirurgine, ortopedine, estetine stomatologijad, ortodontii. Erižed stomatologižed klinikad oma lapsiden i täuz'kaznuziden täht.
Stomatologan rahvahidenkeskeine päiv (International Day of dentist) om oficialižetoi praznik, oigendase kaikiš valdkundoiš joga vodel uhokun 9. päiväl. Toine professionaline praznik znamoičese sen ližaks Venämas i äjiš toižiš maiš keväz'kun 6. päiväl, se om Hambazlekarin rahvahidenkeskeine päiv. Praznikad ei ole tetpaižed lebupäiväd.
Homaičendad
Stomatologii
Pigustuz
thumb|right|200px|Lanksii mäč pigustase, likkub kaik pigebamba da teravamba Pigustuz om vektorine suruz, märhapaneb hibjan piguden vajehtusen teravut, piguden ezmäine toižetiž aigan mödhe. Ozutab hibjan piguden vektoran \vec v vajehtusen surut hibjan likumižes märitud aigas:
Suruz znamoičese latinan a-kirjamel tobjimalaz (acceleratio-sanaspäi «pigustuz»), erasti w mugažo. Pigustusen märičendühtnik SI-sistemas om m/s². Ladim pigustusen märičendan täht om akselerometr, kirjutandanke — akselerograf.
Ozutesikš, joudjaližešti lanksijad hibjad läz Man pindad pidust' püštoiktad ližatas ičeze pigut 9,8 m/s-surudel sekundas arvoimiženke, miše il'man vastustuz takaib nolännoks, ka joudjan lanktusen pigustuz Man pindanno om läz 9,8 m/s². Ku likund tegese koveran mödhe, ka lugetas ei vaiše piguden suruden vajehtust, no sen čuradusen-ki vajehtust, oz., likkujan ümbrusen koveran mödhe kaikenaigaiženke modulin mödhe pigudenke hibjan pigustuz ei ole tazostadud nol'hä: pigustusen modul' om kaikenaigaine, no čuradusen mödhe om vajehtui, om oigetud ümbrusen keskushe.
Pigustusen toižendad: joudjan lanktusen, keskpigustuz, pikpigustuz, kuropigustuz, pirdpigustuz, Koriolisan, ližadumižpigustuz, ičeze, tangencialine, saumpigustuz, keskenecii, keskpagoine.
Homaičendad
Kategorii:Piguz Kategorii:Fizižed suruded Kategorii:Kinematik Kategorii:Dinamik
Kalevala (žilo)
Kalevala (mugažo karjalan kelel; Калевала, Uhtua vai Kalevala) om Venäman lidnanvuitte žilo Karjalan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Kalevalan rahvahaližen rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt, mugažo Kalevalan lidnankundan keskuz.
Istorii
Ezmäižed eländpunktad Kalevalan sijas mainitasoiš vozil 1552−1553. Necen eländpunktan nimi oli Uht (Uhtua). 19. voz'sadal Elias Lönnrot kirjuti tetaban Kalevala-eposan runoiden tobmad palad nügüdläižen žilon tahos.
Venäman rahvahanikoiden sodan aigan Uhtan Tazovaldkund oli tedotadud žilos lähižiden kundoiden suiman jäl'ghe vn 1920 keväz'kus, no Rusttan armijan sodaväged tuliba Uhtaha sil-žo vodel semendkus.
Uht kändihe ühtennimižen rajonan keskuseks vn 1927 elokun 29. päiväl. Vn 1935 uhokun 20. päiväl VCIK udesnimiti rajonad Kalevala-eposan sadavoččen jubilejan oiktastuseks.
Toižen mail'man sodan aigan frontan ezipird oli 16 kilometras žilospäi päivlaskmha.
Vl 1963 udesnimitihe žilod-ki rajonan nimitusen mödhe nügüdläižikš i anttihe žilole lidnanvuittušt statusad.
Tobmuz
Kaik kümne ezitajad mülüdas Lidnankundan Nevondkundha (Совет поселения). Valitihe heid järgenduseližen kerdan vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl (koumanz' kucund).
Zoja Pekšujeva radab lidnkundan pämehen vn 2013 sügüz'kun 8. päivän valičendoiden jäl'ghe. Hänen valdatusiden strok om nell' vot. Varapämez' da koume specialistad oma hänele abhu.
Eläjad
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 5 578 ristitud (kaikiš suremb ristitišt), vl 2010 — 4 529 ristitud. Rajonan ristitišton viž ühesandest eläb žilos.
Hristanuskondan kaks' tulendad om žilos: ortodoksine i lüteranine kundad.
Ižanduz da transport
Ižandusen sarakod oma mecan varhapanend (mecižandusen edheotand) da avtotesauvondan kompanijan palakund.
Avtote ühtenzoitab žilod Keminke vspäi 1928. 1920−1990-nzil vozil žilo oli ühtenzoittud mugažo lendimil, purulaivoil i motorvenehil Karjalan lidnoidenke.
Kul'turpert', lapsidensädamižen pert' i koume kirjištod oma žilos. Opendusen aluzkundad oma alaškol, keskškol, lapsidenmuzikškol, lapsidensportškol.
Irdkosketused
* Kategorii:Karjalan Tazovaldkundan lidnanvuiččed žilod Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe
Vsevoložsk
Vsevoložsk (Все́воложск, Seuloskoi) om Venäman lidn Leningradan agjas, Piterin da Ladogan keskes, Piterin pohjoižpäivnouzmaine ezilidn. Se om Vsevoložskan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, mugažo municipaližen «Vsevoložsk-lidn»-ühtnikan keskuz.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1892 kuti žilo Räbovo-raudtestancijanno. Vspäi 1895 Vsevoložskai-raudtestancii (Всеволожская) om avaitud pol'tošt kilometras Räbovo-raudtestancijaspäi, se om lidnan päraudtestancii nügüd'. Pavel Vsevoložskii (1839−1898) lugese lidnan alusenpanijaks, sikš miše ühtni sauvomižhe akcioneraks arvoimiženke nimitada pandud hänen mal raudtestancijad ičeze kanzannimen mödhe, no Räbovo-stancii jäi ičeze nimenke.
Suren Tatanman sodan aigan Elonte oli läbitanu žilod.
Vl 1963 Vsevoložskii-radnikžilo kändihe lidnaks, alištihe sidä agjan tobmudele oikti, no lidnan ispolkomale alištuiba molembad lidn da rajon.
Vsevoložskan ižandusen päsarakod oma renghanpäližiden tehmine (Nokian Tyres), metallkonstrukcijoiden i avtoiden metallpaloiden tehmine, eländkodiden sauvond, bumagpakuitesen tehmine, sömtegimišt, kirjoiden pästand, torguind da logistik. Kebnavtoiden pästandan tegim (Ford Motors — Ford Sollers Vsevoložsk-edheotand) radoi vll 2002−2019 i om konservacijas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase Lubj-jogen molembil randoil (Лу́бья 26 km pitte, Piteriš Lupp, Лу́ппа, Ohtan hura ližajogi), 11..68 m ü.m.t. korktusil. Matkad Piterin keskushesai om 28 kilometrad suvipäivlaskmha, lidnan röunaspäi Piterin röunhasai om nell' kilometrad.
Kaik koume pen't žilod mülüdas lidnankundha Vsevoložskan ližaks. Lidnankundan pind — 172,05 km².
Kaarin
Kaarin (Kaarina [ˈkɑːrinɑ], S:t Karins «Pühän Katerinan») om Suomenman lidn Suvipäivlaskmaine Suomenma-agjan keskuzpalas. Se om agjan Turku-pälidnan päivnouzmaine i suvipäivnouzmaine ezilidn.
Vsevoložsk
Eläjad
Vozil 1959−1992 radnikžilon ristitišt oli 27..33 tuhad röunoiš. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 45 310 ristitud, lidnan vl 2010 — 59 704 ristitud, lidnankundan vl 2010 — 60 018 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 79 038 eläjad vl 2021. Rajonan ristitišton videndez eläb Vsevoložskas. Vl 2017 kaik 70 292 ristitud elihe lidnas i 70 523 ristitud kaikes lidnankundas.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 90,7 %, ukrainalaižed — 2,5 %, armenijalaižed — 1,0 %, vaugedvenälaižed — 0,7 %, totarlaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 2,3 %.
Kaarin
Istorii
Kaarin šingotase holitišiden sferal i Turkun magaduzrajonaks.
Vsevoložsk
Eläjad
Erased igähižed rahvahad: suomalaižed — 92 rist. (0,15%), estilaižed — 21 rist. (0,03%), karjalaižed — 19 rist. (0,03%), vepsläižed — 5 rist. (0,01% vähemba).
Kaarin
Geografijan andmused
Lidn sijadase Baltijan meren Kuusistonsal'men randal. Mante ühtenzoitab lidnad Turkun sarištonke. Matkad Hel'sinkihesai om 150 km päivnouzmha orhal vai avtotedme.
Vsevoložsk
Eläjad
Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma saudud lidnas: ühesa jumalanpertid i kaks' časounad. Baptizman loičendpert' om avaitud.
Kaarin
Geografijan andmused
Vl 2018 lidnan ühthine pind oli 179,58 km², sidä kesken kuivma 150,65 km², meri 27,88 km², sokaz ma oti 1,05 nellikkilometrad.
Vsevoložsk
Eläjad
Vsevoložskan agrotegimištoline tehnikum (edel 2012. vot maižandusen kolledž) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kaarin
Eläjad
Vl 1985 nügüdläižen lidnan territorijan eläjiden lugu oli 21 981 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 91,4%, ročin kel' — 4,3%, toižed keled — 4,3%.
Vsevoložsk
Transport
Avtobusad da ezilidnelektrojonused oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Lähembaine metrostancii om Ladožskaja (38 minutad maršruttaksil).
Kaarin
Irdkosketused
Kategorii:Suomenman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Suvipäivlaskmaine Suomenma
Vsevoložsk
Transport
Irinovkan raudte läbitab lidnad Piterin Suomenman päraudtestancijaspäi, om koume raudestancijad lidnas, sen lopstancijad oma Ladoganjärv ühtel tel i lidnanvuitte Morozovan nimed žilo rajonan suvipäivnouzmas toižel tel.
.ir
Registracii om lasktud kahtendel i koumandel tazopindoil. Sab sada domennimed valdkundan rezidentoile vaiše faktižikš. Domenan DNS-serveroiden sijaduz verhiš maiš om kel'tud.
Kahtenden tazopindan reglamentiruidud domenad:
Irdkosketused
I Kategorii:Iran
Rošal' (lidn)
Rošal'  (Роша́ль) om Venäman lidn Moskvan agjan päivnouzmas. Mülüb Šaturan lidnümbrikho vn 2020 semendkun 11. päiväspäi, sen kahtenz' surtte lidn kahtespäi.
Istorii
Eländpunktan aluz om pandud vl 1914 kuti Krestov Brod-žilo (посёлок Крестов Брод) udenno porhantegimenno. Udesnimitihe nügüdläižikš vn 1917 lopus vai vl 1918 Semön Rošal'-revolücioneran (1896−1917) kanzannimen mödhe. Kätihe radnikžiloks vn 1928 semendkus. Anttihe lidnan statusad vn 1940 7. päiväl redukud. Ühtištuihe porhantegint plastmassan tegimenke vl 1957, nimitihe himižeks kombinataks vl 1963. Vll 2004−2020 lidn oli erižeks lidnümbrikoks.
Rošal' šingotase kahtel himižel tegimel (tegesed ftoroplastaspäi, plastifikatorad), sauvondmujuiden tegimel i medicinižen etilspirtan edheotandal.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Voimeg-jogen randal (Воймега 27 km pitte, Kläz'man oigedpol'ne bassein), 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ratud Jubileinoje-järv (0,12 km²) om lidnan suvipäivlaskmas enččen letekar'jeran sijas. Järed ratud järv (läz 50 km²) zavodiše 3 km pohjoižhe lidnaspäi turbhankaivandusiden sijas. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 145 km päivlaskmha. Lähembaine lidn om lidnümbrikon Šatur-keskuz 21 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha.
Kaks'kümnekilometrine raudtesarak tuleb lidnha Čerusti-radnikžilospäi, se radab vaiše jüguiden täht. Lähembaine avtotedme passažirraudtestancii radab Čerusti-žilos «Moskv (Kazanin päraudtestancii) — Murom»-keskustal.
Eläjad
Vl 1939 žilon ristitišt oli 18 620 eläjad, vl 1959 lidnan — 21 819 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 272 ristutud, nügüdläižen lidnümbrikon kaks' ühesandest. Kaikiš suremb ristitišt oli 23..25 tuhad eläjid vll 1967−1992 (25 271 rist. vl 1970 i 25 256 rist. vl 1979). Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen pühäpert' (vspäi 2000) i islaman loičendpert' oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,8%, totarlaižed — 1,8%, toižed rahvahad — 3,4%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Rošalin tehnikum.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad Kategorii:Šaturan lidnümbrik
Serpuhov
Serpuhov (Се́рпухов) om Venäman lidn Moskvan agjan suves. Se om agjan 12nz'-13nz' lidn eläjiden lugun mödhe, Serpuhovan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2019 vilukud — rajonan) da üks'jäine lidn.
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1339 kuti Serpohov. Se sai lidnan oiktusid vl 1374. Lidn oli Serpuhovan da Borovskan ruhtinazkundan keskuseks vll 1340−1473, sen jäl'ghe om alištunu Moskvan tobmudele. Lidnan nimitusen nügüdläine variant om olmas 16. voz'sadaspäi. Šingotihe erazvuiččiden kanghiden tehmižel 18. i 19. voz'sadoil. Toižen mail'man sodan aigan lidn alištui bombardiruindale 140 kerdad vn 1941 lopus, läz 600 pertid oli muretud, 202 ristitud pölištuiba.
Serpuhov šingotase elektrolikutimiden i ladimiden tehmižel, sauvondmaterialiden pästandal (raudbetontegesed, lämuzizoläcii, metalližed konstrukcijad), himižen kuidun edheotandal, turizmal. Serpuhovan motocikletine tegim radoi vspäi 1939, vll 1995−2013 Serpuhovan avtotegim, industrialine park om olmas sen sijas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalan päivlaskmas, Nar-jogen randoil (На́ра 158 km pitte) läz sen lanktendad Okanjogehe huralpäi, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Okan randhasai om 1 km suvhe, Tulan agjan röunhasai om 6 km suvhe, Kalugan agjahasai om 12 km päivlaskmha. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 73 km pohjoižhe. Lähembaižed lidnad oma Puščino päivnouzmha-suvipäivnouzmha i Protvino päivlaskmha-suvipäivlaskmha.
Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 90 727 eläjad, vl 1959 — 106 387 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 127 041 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) koume nelländest. Kaikiš suremb ristitišt oli 139..143 tuhad eläjid vll 1979−1996 (143 618 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,9%, ukrainalaižed — 1,6%, toižed rahvahad — 3,5%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Serpuhovan kolledž, Moskvan agjan Gubernskii-kolledž , Moskvan agjan medicinine kolledž nomer 5 , Raketvägiden sodaakademijan Serpuhovan filial , Moskvan üläopendusen aluzkundoiden severz'-se filialid.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad *
Kongon Demokratine Tazovaldkund
Kongon Demokratine Tazovaldkund (République démocratique du Congo [ʁe.py.bˈlik demɔkʁaˈtik dy kɔ̃ɡo], nece om täuz' oficialine nimituz), KDT lühüdas, Kongo Kinšas-paginnimi, om valdkund Keskmäižes Afrikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Kinšas.
Vl 2012 kaikiš gollemb valdkund mail'mas Rahvahankeskeižen valütfondan tedoidusen mödhe.
Istorii
Vn 1960 30. päiväl kezakud Kongon Demokratine Tazovaldkund tedištoiti ripmatomudes Bel'gijaspäi.
Edel ripmatomut nimitihe kolonijad Bel'gijan Kongo:ks. Vozil 1960−1964 valdkundan nimi oli Kongon Tazovaldkund, sid' vajehtihe erištamha susedližes Kongon Tazovaldkundaspäi. Vozil 1971−1997 — Zajiran Tazovaldkund. Äivozne Mobutu-diktator oli čuratud tobmudespäi Ezmäižen kongoižen sodan jäl'ghe vl 1997 i koli sil-žo vodel. Vll 1998−2003 kahtenz' kongoine soda (vai Sur' Afrikanine soda) mäni valdkundas, sen aigan läz nell' millionad eläjid pölištuiba näl'gaspäi vai pošavaspäi.
Jäl'gmäine Konstitucii oli hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vl 2005 tal'vkun 17-18. päivil da tuli väghe vl 2006 uhokus.
Keled
thumb|right|250px|Kongon keliden kart Valdkundas üks'jäine oficialine kel' om vahvištadud — francijan kel'. Sen ližaks, om nell' muga nimitadud nacionališt kel't: lingala, kongon (kikongo), suahili (kingvan-pagin), luban (čiluba).
Kongon Demokratižen Tazovaldkundan nimi nacionaližil kelil:
Geografijan andmused
thumb|left|250px|KDT:n topografine kart Kongon Demokratine Tazovaldkund om röunoiš Kongon Tazovaldkundanke lodehes (röunan piduz — 1229 kilometrad), Keskafrikan Tazovaldkundanke (1747 km) da Suvisudananke (714 km) pohjoižes, Ugandanke (877 km), Ruandanke (221 km), Burundinke (236 km) da Tanzanijanke (479 km) päivnouzmas, Zambijanke (2332 km) da Angolanke (2646 km) suves. Ühthine röunoiden piduz om 10 481 km. Päivlaskmas om 37 km Atlantižen meren randištod.
Valdkundan territorii om Kongo-jogen bassein. Pidust' päivnouzmašt röunad seižub korged Ruvenzorin mägisel'g. Kaikiš korktemb valdkundan čokkoim sijadase Ugandan röunal, se om Margarit-mägenoc Ngaliem-mägel (Stenli-mägi), 5109 m meren pindan päl. Üks' kaikiš järedambiš Afrikan järvišpäi, Tanganjik-järv, sijadase Tanzanijan röunal.
Klimat om ekvatorialine da subekvatorialine paloin. Ekvatorialižed mecad da savannad oma levitadud.
Londuseližed pävarad oma metallad (vas'k, kobal't, germanii, niobii, tantal, kuld, hobed, tin, marganc, cink, uran, boksitad, raudkivend), kivivoi, londuseline gaz, kivihil', diamantad; toižed varad oma mec da gidroenergii.
Politine sistem
Valdkundan parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat, mülütab 108 ühtnijad, valitas heid agjoiden suimil videks vodeks. Alakodi om Nacionaline Suim, se mülütab 500 ristitud, kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks mugažo.
Administrativiž-territorialine jagand
Kacu kirjutuz: Kongon Demokratižen Tazovaldkundan administrativiž-territorialine jagand.
Administrativiž-territorialižikš Kongon Demokratine Tazovaldkund jagase 11 agjaks (provincijaks). Vn 2005 jäl'ghe alajagatihe niid, linniži 26 agjad uden konstitucijan mödhe, no parlament jäti sidä azjad vahvištoituseta.
Eläjad
Kongon Demokratižen Tazovaldkundas elädas kongolaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 77 433 744 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Toižed järedad lidnad (enamba vai läz 1 mln. ristituid vl 2012 ): Mbuži Maji, Lubumbaši, Bukavu, Kanang, Kisangani.
Ižanduz
Ekonomik udessündutase sodoiden jäl'ghe. Maižanduz otab sen videndest, tegimišt koumandest, holitišed läz pol't. Kaivuztegimišt otab päsijad, mugažo sömtegimišt, sauvondmaterialiden pästand (pilindmaterialad, cement) i kodielon tavaroiden tehmine oma Kinšasan rajonas tobjimalaz. Valdkundan kogosüdäiprodukt ostmižmahtusen paritetan mödhe oli 78,3 mlrd US$ ekvivalentas vl 2018 (nominal 47,1 mlrd US$), US$824 ühtele hengele.
Vl 2009 KDT:n päeksport oli vas'k da sen ühthesuladused (35 %), toižed metallad (32 %), kivivoi (16 %), diamantad (6 %); toine eksport — pumaterialad (2 %), elektruz (1 %).
Kašir
Kašir (Каши́ра) om Venäman lidn Moskvan agjan suves. Se om Kaširan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2015 redukud — rajonan).
Istorii
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1356 Ivan Kalita-ruhtinasen Ivan II-poigan kirjeižes kuti zavetoittud hänen Dmitrii-poigale žilo Košir-nimitusenke (Кошира). Lidn zavodihe Okan hural randal eziauguižešti, Kaširk-jogen lanktendanno Okanjogehe, nimitihe jogen mödhe ezimeletaden. Oli lidnaks, puine lidnuz oli saudud vl 1531. Nügüd'aigan pened Gorodišče- i Vanh Kašir-žilod oma olmas sen sijal.
Edeližel sijal Kašir alištui vihanikoiden äiluguižile londoile, sen tagut vl 1619 zavottihe ut lidnad Okan taga, jogen oiktal randal, nügüdläižes sijas. Se sai makundan lidnan statusad vl 1777, šingotihe torguindal. Vl 1900 saudihe raudted läz lidnad. Toižen mail'man sodan aigan lidn ei olend okkupiruidud, no alištui bombardiruindale vn 1941 lopus. Vl 1963 ühtištuihe Kaširad Novokaširsk-lidnanke. Ožerel'je-lidn om mülütadud Kaširha vn 2015 kül'mkus.
Kašir šingotase Kaširan GRES:al (elektruz i lämuzenergii), sömtegimištol (čipsad, makaronad, leibän edheotand, jauhtegim), laivansauvomižel tegimel, maižanduzmašinoiden tegimel, valamižtegimel (alüminijaspäi i kaugedraudaspäi), gidromehanižel tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (metalližed konstrukcijad elektrostancijoiden täht, savič), mugažo meblin, gofrokartonpakuitesen i pölusiden-sijakatusiden tehmine radab lidnas.
Geografijan andmused
Lidn sijadase lidnümbrikon pohjoižröunanno, Okan oiktal randal, 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Tulan agjan röunhasai om 10 km suvipäivlaskmha orhal. Matkad Moskvhasai om 100 km lodeheze-pohjoižhe. Lähembaine lidn om Stupino ani lodeheze, Okanjogen taga.
Kašir-raudtestancii (passažiroiden täht) radab lidnan pohjoižröunal ühtes kilometras Okaspäi vspäi 1900 «Moskv (Pavelecan päraudtestancii) — Mihailov»-keskustal. Toine Ožerel'je-stancii om ühtennimižen suvižen mikrorajonan keskuses, Tesn-stancii (Тесна) om niiden keskes. Raudtesol'm radab Ožerel'je-mikrorajonanno, toine sarak ühtenzoitab Novomoskovskanke. «Don»-avtote (M4-trass) mäneb 5 km suvipäivlaskmha Kaširan päpalaspäi, «Kaspii»-avtote (R22-trass) mäneb 5 km suvipäivlaskmha Ožerel'je-mikrorajonaspäi i ühtištub «Don»-avtotenke.
Eläjad
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 17 419 eläjad, vl 1959 — 22 121 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 41 870 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) kaks' koumandest. Kaikiš suremb ristitišt oli 44 200 eläjad vl 1992 (Ožerel'jeta) i 49 638 eläjad vl 2016.
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,7%, ukrainalaižed — 1,0%, toižed rahvahad — 3,3%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma «Moskovii»-profkolledžan Kaširan kaks' filialad i Ožrel'jen raudtekolledž.
Irdkosketused
Kategorii:Venäman lidnad Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe Kategorii:Moskvan agjan lidnad *
Kalin
Leviganduz
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižes mapoliškon venos vös, mugažo Madagaskaral, Antilan (Kariban) saril i Andiden pautkil.
Ümbrikirjutand
Erikoiden tobj pala om pil'vesenvastaine i navedib nepsut. Toižiden erikoiden lehtesed lanktas tal'veks vai kahtel vodel, toižed erikod oma igähižvihandad.
Kalin äikerdoičese semniden ištutandal, vihandoil čokvezoil i jürdunuzil kül'goksil. Plod om lumarj rusttan vai mustan mujun, pakuižen mujun harvoin. Plodun üks'jäine lu om ellipsanvuitte päpaloin.
Kävutand
Ottas erasiden erikoiden ploduid sömäks, zelläks, mugažo kävutadas kor't medicinan metoiš.
Kazvatadas dekorativižeks kazmuseks. Kalinan väll' pol' sadus om alastuz travijoiden satatesile, pidab purskutada penzhid himižil abutusil aigaižel.
Homaičendad
Kategorii:Adoksanvuiččed Kategorii:Kazmused kirjamišton mödhe Kategorii:Penzhad Kategorii:Pud Kategorii:Dekorativižed kazmused Kategorii:Zell'kazmused
Istorijanedeline kund
thumb|right|250px|Paradused sar'ven palliškoil, üläpaleolitan čomamaht Istorijanedeline kund, vai eziaig, eziistorii, om pord ristitkundan istorijas edel kirjkelen sädandad. Meiden täht sen päine socialine ühtnik om arheologine kul'tur, sikš miše ei ole kirjutadud purtkid.
Tärtuz tuli eloho 19. voz'sadal. Voib kävutada «istorijanedeline»-terminad mitte taht pordon täht Man sundundaspäi, no kaidos el'genduses kävutadas sidä ristitkundan polhe vaiše. Anttas aigkeskustad järgeližešti terminan ühtes, oz., «miocenan istorijanedeližed (eziistorižed) oblezjanad» (23..5,5 mln vozid tagaz) vai «Keskpaleolitan Homo sapiens» (300..30 tuhad vozid tagaz). Sadas informacijad istorijanedeližes kundas neniden tedoiden andmusišpäi: arheologii, etnologii, paleontologii, biologii, geologii, antropologii, arheoastronomii, palinologii, arheogenetik. Eziistorikad tedoitas istorijanedelišt kundad.