cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Louisiana
Primi insediamenti
La Louisiana ła zera abitada da indoamericani co che i esploratori eoropei i zera rivai inte el XVI secoło. Tanti topònemi inte el stato i ze trasliterasion de cuełi doparai inte i diałeti nadivi. Le tribù che łe abitava ła Louisiana includea i Atakapa, Opelusa, Acolapissa, Tangipahoa, Chitimacha inte sud-est del Stato, Washa, Chawasha, Yagenechito, Bayougoula, Huma che i fea parte de ła nasion de Natchez, dopo oncora Tunika e Koroa. La Louisiana sentrale e nordosidentałe ła ze stada ła cuna de na considerévoła parte de ła nasion de Cado e de ła confederasion de Natchitoches formada dai Natchitoches, dai Yatasi, dai Nakasa, dai Doustioni, dai Quachita e dai Adai.
Peugeot
Preistoria de ła Peugeot
A partir dal 1865 Jules ed Émile Peugeot ga introduzesto inte l'atività aziendałe i respetivi zovanisimi fiòłi Eugène e Armand. Sarà prensipalmente st'ùltemo ad inviar ła produsion automobiłìstega.
Louisiana
Esplorasion e concuista
La cołonizasion franseze ła ghea favorio numarévułe spedision che łe percorea łe rive del Mississippi e dei so pì grandi afluenti e łe rivava finmente a łe rejon verso nord cofà l'Illinois.
I primi esploratori eoropei che i riva inte ła Louisiana inte el 1528 i zera stai spagnołi. Na spedision spagnoła, guidada da Pánfilo de Narváez, che el ghea notà e guidà na spedision inte el desboco fiume Mississippi. Inte el 1541 ła spedision de Hernando de Soto el ghea traersà ła rejon. Pì tardi, l'intarese spagnoło par ła Louisiana el se ghea pian pianeto smorsà.
La Gran Bretagna ła se ghea inpropià de cuazi tuti i gaveri fransezi verso est del Mississippi (corispondenti ai atuałi Stati de l'Illinois, Wisconsin, Michigan e Indiana) co ła Paze de Parize (1763), stipułà inte ła fin de ła guera dei sete ani. Solché l'àrea de New Orleans e na parte de l'atuałe Louisiana co ła riva ovest del fiume Mississippi i zera devegnesti teritòrio domenà da ła Spagna. Durante del goerno spagnoło, tanti miłiari de persone de etnia franseze łe zera scanpae da ła rejon de l'Acàdia (Nova Scòsia, Cànada) dopo de ła concuista britànega de sti teritori scondìndose inte ła zona sudorientałe de ła Louisiana acolzesti-sù dai Spagnołi; oncora oncó sta rejon ła vien de fato ciamada "Acadiana" e i abitanti i ze ciamai Cajun (che ła ze na derivasion de Acadians o Acadiens).
Repùblega Federałe del Sentroamèrica
Istòria
A ła federasion, che conprendeva inte el prinsìpio Guatemała, El Salvador, Honduras, Nicaragua e Costa Rica, se gavea zontà inte el 1830 un altro stato oncora, el Los Altos, che el gaveva par capitałe Quetzaltenango e che el ocupava ła zona montagnoza osidentałe de l'atuałe Guatemała e parte del Stato mesegan del Chiapas.
Louisiana
Intrà tuti i stati dei Stati Unii, ła Louisiana ła ga na cultura particułare gavesta inte el so retajo de ła cołonizasion franseze. Par ezénpio, siben no ghe sìpia na łéngua ufisałe, ła leje ła reconose sia che l'ingleze che el franseze cofà do łéngue de para inportansa. Oncó, tutàvia, ła majoransa de ła popołasion ła parla ingleze e solché poche influense del franseze łe resta inte i diałeti locałi.
Repùblega Federałe del Sentroamèrica
Istòria
El senso de fradełansa el zera restà intrà łe nasion e unio al perìcuło, intrà el 1856 e el 1857, ła zera stada formada na liansa miłitare de defeza contro del tentativo de invazion de ła rejon portà dal statunitense William Walker.
Età comunałe
L'espresion età comunałe o Comun medievałe el denòmena un perìodo stòrego del Medioevo, caraterizà dal goerno locałe dei comuni, che el ghea intaresà grande àree de l'Eoropa osidentałe. El Comun el ze un'asociasion de indivìdui che i partégne a na istesa clase sociałe e i rezidénsia inte na istesa locałità.
Louisiana
Esplorasion e concuista
Inte el 1800 ła Louisiana ła zera tornà inte el controło de ła Fransa gràsie de Napołeon Bonaparte che el ghea cronpà da ła Spagna col tratà de San Ildefonso sta tera, ma ła parte est, za stada britànega, ła zera stada in man dei Stati Unii.
Peugeot
In presedensa el partegneva a Groupe PSA, propietàrio anca de Citroën (vendesta da ła Michelin inte'l 1974), Opel (vendesta inte el 2017 da General Motors) e DS Automobiles (che el se ga destacà da Citroën inte el 2014 e devegnesto marca de łuso del grupo), el cuało inte el 2021 el ga dà vita al grupo Stellantis dopo de ła fuzion paritetega co Fiat Chrysler Automobiles.
Louisiana
Esplorasion e concuista
Inte el tardo XVII secoło dei esploratori fransezi, cuà rivai par motivi de caràtare econòmego ma anca rełijozo, i ghea stabiłio dei ponti de sostegno sul Golfo del Mèsego e sul fiume Mississippi. Co sto primo insediamento ła Fransa ła reclamava el gaver-pròpio de na granda rejon nord-americana e ła tacava desviłupare na rete de comerci, fasiłitada da ła grandesa de łe so cołònie, che łe se estendea in cheła època dai Caràibi finmente al Cànada.
Peugeot
Preistoria de ła Peugeot
thumb|left|Utensileria Peugeot: locandina publisitària de l'època Ła fàbrega Peugeot ła ze senpre stà łigà a ła fameja Peugeot, da senpre rezidente inte ła zona datorno de łe sità de Sochaux e Montbéliard, inte ła Franca Contea. Sta fameja ła jera conosesta za inte el XV sècoło. I so conponenti zera in cheła època prevałentemente selvicultori e i detegneva racuante propietà boschive intrà Audincourt, Hérimoncourt e ła istesa Montbéliard, andove che i gaveva inpiantà na fiorente atività de produsion e comersio de ła pégoła.
Età comunałe
L'età comunałe ła ga avesto orìzene in Itàlia sentro-nord, da torno del finałe del XI secoło, desviłupàndose, poco dopo, anca in racuante rejon de ła Zermània sentro-sud, in Fransa e inte łe Fiandre. El se ghea espansionà de sevente (in particułare intrà ła seconda metà del XII e el XIV secoło), co forme e magnere vàrie, anca in Inghiltera e inte ła penìzoła ibèrega.
In Itàlia, ła cuna de ła siviltà comunałe, el fenòmano el zera ndà finéndo finmente da łe ùlteme dècade del XIII secoło e ła prima metà del sècoło drioman, co ła modifegasion dei ecuiłibri pułìteghi interni, co l'afermasion sociałe de novi ceti (Aristocrasia, granda e picenina borghezia e plebe) e co ła sperimentasion de nove esperiense de goerno (segnoria sitadina). I primi Comuni i dimandava autonomia profesionałe, pułìtega e aministrativa. Inte ła penìzoła italiana łe sità łe zera sotoponeste a l'autorità suprema de l'inperatore: sto cuà el ze el ponto de partensa par capir ła dinàmega stòrega che ła ghea conpagnà el desviłupo del Comun e łe lote che sto cuà ghe ghea tocà sostegnere par afermarse.
L'istitusion del comun
Co ła renàsita de łe sità inte el XI secoło e ła recuperasion de łe atività artezanałi, i novi ceti urbani i se ghea reunio par lìbararse dai vìncułi feudałi e da l'autorità inperiałe, creando na nova realtà pułìtega, el Comun.
El Comun el zera nasesto de consevensa co l'intension de esprìmar ła lota par l'emancipasion de łe clase sitadine da ła sojesion feudałe, portando a na profonda trasformasion sociałe, caraterizada dal renfiorir de łe atività comerciałi e l'emersion de ła borghezia.
Organizasion pułìtega
Durante del XII-XIII secolo tuti i comuni i ghea ciapà un bon liveło de controło anca su ła canpagna da torno dei comuni, formando el contado (comitadinansa) conprendindo i Destrictus (canpagne arenti) e el Comitatus (canpagne che za łe zera del comun).
El goerno del Comun el zera bazà su de un Consejo zenerałe sitadin che el ełezeva dei mazistrai, dizesti cónsołi, incargai de ła rejensa. Drento de sto òrgano cołejale se prevedea ła convocasion de l'asenblea in prezensa de un nùmaro mìnemo de sitadini nomenai e ła verbalizasion de łe decizion.
Ła prima ła ze stada ła faze consołare, dopo ghe ze sta cheła denomenada podestałe: el podestà el zera el funsionàrio de mestiero co cònpiti de aministrasion del teritòrio comunale. Sti cuà i zera veri e propi profesionisti, co cònpiti ben definii e stipendiai dal comun, studiai del derito inte łe neonaseste università.
Durante de l'età comunale łe zera naseste Corporasion de mestiero, asociasion de marcanti e artezani unie dipendindo dal mestiero che i fazea.
L'istitusion del comun
Intrà łe vàrie e discordanti teorie su l'orìzene del comun, ste cuà łe ze łe caratarìsteghe de mejo concordansa:
Organizasion pułìtega
Sti cuà, inte un primo momento, esendo privi de autorità i ezersitava ła so cònpito in raprezentansa del véscovo.
No semo miga boni de conosere co precizion data e posto de nasimento dei comuni. Savemo parò, da racuanti documenti de l'XI secolo, che i primi raprezentanti de łe cołetività i zera ciamai Boni homines o Cónsołl. In prinsìpio i comuni se conportava cofà de łe mazistrature provizòrie naseste par sołusionar problemi de un dato momento formae pròpio da “ómani boni” dei cuałi tuti i se fidava. I cónsołi i zurava fedeltà davanti a ła sitadinansa metindo in lista i so òblighi, considerai prime forme de Statuti sitadini. Tuti i sitadini co deriti urbani i se reuniva inte el “Parlamento”. Par jutàrghene ła zestion, sto òrgano el vegnea de frecuente strenzesto a na menoransa de persone, portando a ła creasion dei "grupi derizenti". Solché zente majorene, de seso masculin, pagadori de tase e propietari de caza i podea partesipar, co l'escluzion de tuti chełi altri, da łe fémane ai servi.
Maya
Durante del perìodo preclàsego, sta siviltà ła ghea costituio łe prime comunità stansiałi e ła ga adotà ła cultivasion dei ałimenti che i zera devegnesti baze de ła so ałimentasion, intrà sti cuà mais, fazołi, suche e pearonsini. Le prime sità maya łe se ghea desviłupà intrà el 750 v.C. e el 500 v.C. e ste cuà łe vantava architeture monumentałi, cofà i grandi tenpli inbełii da ełaborae faciade in stuco. La scritura zeroglìfega ła ze sta doparada partindo dal III secoło v.C. Inte el tardo perìodo preclàsego, na sèrie de grandi sità łe zera creseste inte ła Conca de Petén e Kaminaljuyu el zera devegnesto un sentro tanto inportante inte i altipiani del Guatemała. Co l'avegnensa de łe costrusion dei monumenti scolpii co łe date del longo cònputo, avegnesto da torno al 250 d.C., se ghe fa coinsìdar el scumìsio del perìodo clàsego.
Sto perìodo el ghea vedesto i Maya fondar numarévułe sità-stato ligae da na densa rete comerciałe. Du sità rivałi, Tikal e Calakmul, łe zera devegneste tanto potente. El perìodo clàsego el ze sta caraterizà anca da l'intervento intruzivo de ła sità mesegana de Teotihuacan inte ła so pułìtega dinàstega. Inte el IX secoło el ghe ze sta un difondesto cołaso pułìtego inte ła rejon sentrałe che el ghea portà a na guera siviłe co un consevente sbandono de łe sità e un spostamento verso nord de ła popołasion. El sevente perìodo postclàsego, el ghea vedesto levarse-sù verso nord l'insediamento de Chichén Itzá e l'espansion de l'agresivo regno Quiché de Q'umarkaj inte łe rejon cołinari del Guatemała. Inte el XVI secoło, l'inpero spagnoło el ghea cołonizà ła rejon mezoamericana e, dopo de na longa sèrie de canpagne miłitari, l'ùltema sità maya ła zera cascà definitivamente inte el 1697.
I antighi maya i zera stai na popołasion rezidensiada in Mezoamèrica andove i ghea desviłupà na siviltà conosesta par l'arte, par l'architetura, par i rafinai sistemi matemàteghi e astronòmeghi, e par ła scritura, l'ùgnoło sistema pùblego de scritura totalmente desviłupà inte łe Amèriche precołonbiane. La siviltà dei maya ła se ga desviłupà in na zona che ła include l'odierno sudest mesegan, el Guatemała e el Bełize, oltre che parte osidentałi de l'Honduras e de El Salvador. Sta rejon ła ze formada da łe pianure del nord, incluenti ła penìzoła del Yucatán, dai altipiani de ła Sierra Madre, che i se estensiona dal stato mesegan del Chiapas verso tuto el sud del Guatemała e dopo in El Salvador, e da łe pianure meridionałi de łe coste del Pasìfego.
La leje del perìodo clàsego ła ze sta sentrada da torno del conceto de "re divinità", che el oparava cofà mediador intrà i mortałi e el regno soranadurałe. El podere sovran el zera patrilineare e el vegnea normalmente pasà al fioło pì grando. La pułìtega maya ła ze sta caraterizada da un sistema sarà de patronà, anca se el precizo sistema aministrativo el variava da na sità-stato a chel'altra. Verso de ła fine del perìodo clàsego, i partegnenti a l'aristocrasia i zera rezultai numaregamente aumentai, co un consevente sbasamento del podere escluzivo del re divin. La siviltà maya ła ga desviłupà forme de arte altamente sofisticae, doparando par łe so òpare materiałi sia deperìbiłi che no deperìbiłi, intrà sti cuà legno, ła jada, l'osidiana, ła ceràmega, ła piera scolpia, i stuchi e i freschi finemente depinzesti.
Le sità maya łe tendea spànderse cazualmente e el sentro sitadin el zera ocupà da conplesi comerciałi e aministrativi, co tuto torno na sèrie de cuartieri rezidénsiałi edificai dezordenadamente. De frecuente, vàrie zone de ła sità łe zera ligae da strade elevae. Le costrusion prinsipałi i zera i pałasi, i tenpli-piràmide, i canpi par el Zugo de ła bała e łe struture dedicae a l'oservasion astronòmega. La clase ełitària maya ła zera bona de lèzar e scrìvar e ła ga desviłupà un conpleso sistema de scritura zeroglìfega che ła ze sta ła pì vansada de łe Amèriche precołonbiane. I Maya i ghea colzesto-sù ła so stòria e ła so conosensa in racuanti libri, dei cuałi ghene resta solché trè ezenplari, i restanti i zera stai desfai dai spagnołi. Tutavia łe ghe ze anca un gran nùmaro de testimonianse catae-fora in stełe e ceràmeghe. I Maya i ghea desviłupà un sistema altamente conpleso de całendari rituałi e ła so matemàtega ła includea uno dei primi cazi de zero esplìsito inte el mondo.
Parada del Pride
La parada del Pride (letaralmente parada de l'orgojo), prima conosesta cofà Gay Pride o màrcia de l'orgojo omosesuałe e inte el dì de oncó ciamada preferibilmente solché Pride , ła ze na manifestasion pùblega verzesta a tuti (indipendentemente da l'orientamento sesuałe e da l’identità de zènare) par sełebrare l'acetasion sociałe e l'auto-acetasion de łe persone lèsbeghe, gay, bisesuałi, transgender, no-binàrie e queer, dei rełativi deriti siviłi e legałi e pì in zenerałe l'orgojo gay. La manifestasion de frecuente ła serve anca par revendegare deriti localmente gnoncora reconosesti cofà el maridauro intrà persone de l'isteso seso o lejislasion manco descriminatòrie, pì incluzive o tutełative de łe persone LGBTQ+. Sta sorte de avegnimento ła vien organizada inte un mùcio de nasion del mondo, inte ła major parte co cadensa anuałe e inte el perìodo del meze de zugno par comemorar i moti de Stonewall avegnesti a New York, momento de volta epocałe par cheło che intaresa ła movimento LGBTQ+ moderno.
Inte el 2019, ła parada de New York che ła sełebrava ła 50º aniversàrio dei moti de Stonewall ła ze rezultada èsar el pride pì numarozo de senpre, co sìncue milioni de partesipanti solché a Manhattan.
Antesedenti
Inte el 1965, inte i primi tenpi dei movimenti par i deriti de łe persone omosesuałi, ła notìsia che drento Cuba i vegneva inbastii canpi de lavoro forsà destinai a omosesuałi ła ga ispirà l'organizasion de proteste davanti ła sede de łe Nasion Unie e ła Caza Bianca.
Le prime parae
Inte el 2 de novenbre del 1969, co na resołusion inte el ndar del reunion de ła Eastern Regional Conference of Homophile Organizations (ERCHO) a Philadelphia, i ativisti Craig Rodwell, Fred Sargeant, Ellen Broidy e Linda Rhodes i ghea proponesto l'idea de ła prima parada gay a New York: col voto favorévołe de tuti i partecipanti a parte del voto de astension de ła Mattachine Society de New York.
Antesedenti
Inte łe prime ore de ła matina del 28 de zugno del 1969, a New York, inte el Greenwich Village de Lower Manhatann, i zera s-ciopai dei dezórdeni viołenti de sevente de l'enèzemo ràid de ła polìsia inte un bar frecuentà da omosesuałi e transgender, el Stonewall Inn de Christopher Street. El cazin fazesto da ła revolta ła ghea dazesto al movimento LGBT mejo vizibiłità e pezo pułìtego-sociałe, co un pì grando poder de revendegasion e de frecuente ciapàndose pì grandi deriti e grando respeto.
Le prime parae
A Chicago inte el 27 de zugno del 1970, l'ùltemo sabo del meze, l'asociasion Chicago Gay Libaration ła ghea organizà na màrcia che da Washington Square Park ("Bughouse Square") ła gaveva da rivare finmente a ła Water Tower. La data ła zera sta decidesta sia parché i moti de Stonewall de l'ano prima i zera avegnesti l'ùltemo Sabo del meze e par cuestion de vizibiłità. Anca łe parae fate dopo łe zera stae organizae l'ùltemo Sabo de zugno.
Descrision
Siben ai moti de Stonewall e ai avenimenti drioman i ghea partesipà co tìtuło pien łe done lèsbeghe e persone transgender e bisesuałi, oltre che omosesuałi mas-ci de ogni cołore e proveniensa sociałe, storegamente sti avegnimenti i vegnea ciamai gay, tèrmano che inte l'època el figurava in senso zenerałe tuto l'intiero spetro che el costituise ła comunità LGBTQ+. .
Le prime parae
Le prime marce łe zera de aparensa sèria ma anca festoza, ispiradive e congregadive, tanto da vegner dopo replegae co senpre pì frecuensa e partesipasion. A Atlanta e New York łe marce łe zera ciamae "Marce de libarasion gay" (Gay Liberation Marches) e el dì sełebradivo ła zera ła "Dì de lìbarasion gay" (Gay Libaration Day); a Los Angeles e San Francisco "Marce de ła libartà gay" (Gay Freedom Marches) e el dì sełebradivo "dì de ła libartà gay (Gay Freedom Day).
Inte el 28 de zugno del 1970 in California łe se ghea portà vanti du manifestasion in forma de màrcia, una a Los Angeles e chel'altra a San Francisco. Inte el timor de no otegnere i permesi, i organizadori de ła màrcia de Los Angeles i ghea opsionà par un nome anbìguo, "Christopher Street West" e el cao de ła polìsia de Los Angeles de l'època, el ghea inte el prinsìpio declarà "par cheło che me revarda, darghe el permeso de màrcia a un grupo de omosesuałi, saria cofà dàrgheło a un grupo de ladroni o furtivi". La comision de polìsia ła ghea concedesto el permeso malvołentiera dimandando anca un pagamento de pì de 1,500,000 dòłari. Dopo che l'American Civil Liberties Union el ghea ufisalmente protestà, ła polìsia ła ghea retirà tute łe condision dimandando solché na contribusion de 1,500 dòłari par el servìsio de seguresa, dimanda retirada dopo che ła Corte suprema dei Stati Unii de l'Amèrica ła ghea ordenà de dar parmeso sensa condision.
Descrision
Tanti pride i mantegne oncora uncó el so caràtare orìzenàrio de manifestasion pułìtega e de ativismo, soratuto inte łe nasion manco verzeste inte i confronti de l'omosesuałità. Inte łe sità pì verzeste a l'acetasion, el corteo el sorbise un caràtare festivo e cołorà. I cortei pì grandi i vede ezibision de cari, bałerini, drag queen e mùzeghe in alto vołume; tutavia anca sti cortei normalmente i include ełementi pułìteghi e educativi, cofà par ezénpio ła partesipasion de pułìteghi locałi e de asociasion pro-deriti LGBTQ+ de vàrio tipo; in racuante realtà łe partèsipa anca raprezentanti de confesion rełijoze gay friendly
A cavało intrà i ani setanta e i ani otanta, col canbio zenerasionałe e ła progresiva sparision o dezinpegno dei partesipanti direti ai moti de Stonewall e dei organizatori dei primi avegnimenti, el se ghea vesto anca un cànbio inte el łenguajo, co l'introdusion de termenołozie pì precizae e incluzive, che talvolta łe ghea provocà rezistensa soratuto intrà łe comunità manco informae sui avegnimenti istòreghi, e canbiamenti inte el nome de łe manifestasion, denomenae prima cofà "gay e lèsbega" fin rivar dopo a LGBTQ+ o senplegamente "Pride".
Trìplega intendesta
thumb|Fojo ruso del 1914 che el raprezenta ła Trìplega Intendesta co [[Mariane (ałegòria)|Mariane, ła Mare Rùsia e Britània.]] El Triplo intento o ła Trìplega intendesta (in franseze Triple Entente IPA: ) ła ze sta un sistema de acordi pułìtego-miłitari intrà el Regno Unio, ła Fransa e ła Rùsia culmenà inte l'acordo anglo-ruso del 1907. El pì inportante de sti acordi ła ze sta ła liansa franco-rusa, zenarà sia da łe tension inte i Balcani intrà Rùsia e Austria-Ungaria sia dal rearmo de ła Zermània.
La Trìplega intendesta ła se gavea oponesto a ła Trìplega liansa de Zermània, Austria-Ungaria e Itàlia (che ła se ga liada dopo co ła Trìplega intendesta inte ła prima guera mondiałe), e el ghea costituio uno dei du schieramenti a desmontar in canpo inte ła prima guera mondiałe. Defarentemente de ła Trìplega Liansa, ła Trìplega Intendesta no ła zera na liansa de defeza resìproca; de facto ła Gran Bretagna ła se ghea sentia lìbara de tore łe so decizion pułìteghe inte el ndar de ła crize de lujo inte el 1914.
La fine de ła pułìtega bismarckiana
La decizion del Kaiser Gulielmo II, rivà inte el trono inte el 1888, de licensiare Bismarck (inte el 1890) e de no renovare el Tratà de controsegurasion co l'Inpero Ruso ła ghea segnà el scumìsio de ła fin del sistema bismarckian. Convinto de l'inpusibiłità de evitare un novo arentamento franco-ruso, el Kaiser el ghea decidesto de dasar cascar l'acordo parché el pensava che sto cuà el fuse in contrasto co łe despozision prevedeste inte ła Trìplega liansa.
Liansa franco-rusa
La liansa econòmega che ła ligava Parize e San Pieroburgo ła zera devegnesta suito anca de tipo miłitare par contrastare el perìcuło stratèzego raprezentà da l'agresività de ła Zermània gulielmina. Sta liansa ła raprezentava cuel perìcuło de inser-ciamento dal cuało Bismarck el zera senpre ndà in serca de protèzar ła Zermània.
Intrà el 1891 e el 1894, Fransa e Rùsia i ghea oparà un graduałe novo arentamento diplomàtego, culmenà inte l'liansa miłitare e econòmega.
Acordo anglo-ruso
Inte el 1907 anca Regno Unio e Rùsia i ghea sołusionà i so contrasti in Àzia (el denomenà Grando Zugo) co l'acordo de San Pieroburgo. L'acordo, firmà inte el 31 de agosto 1907, el sołusionava i eventuałi contrasti inte łe tre lìnee de espansion prinsipałi de l'Inpero Ruso, dezidarae fin dai tenpi de Piero el Grando: Pèrsia (l'atuałe Iran), Afghanistan e Cina (Tibet). L'Afghanistan e ła Pèrsia sud i vegneva asegnai a l'Inghiltera, mentre ła Pèrsia nord ła vegnea tolta da ła corona zarista. L'intieresa tibetana ła ze sta invese in magnera formałe respetada, anca se el Paeze el ze sta sudividesto in zone de influensa de łe du potense.
L'Intendesta
Łe se ghea avesto de consevensa łe seventi nasion inte l'Intendesta: L'Inpero britànego, l'Inpero ruso e ła Fransa col so Inpero Cołoniałe i controłava insieme un teritòrio de 70 milioni de km², ła metà dei teritori abitàbiłi de ła Tera, e i contava 600 milioni de abitanti. se bè che łe tre potense łe controłase un teritòrio cusita grando nisun gavero franseze e britànego el confinava co l'Inpero Ruso e no ła ghe zera de consevensa na continuità teritoriałe intrà i tre stati.
Reasion
A Berlin ła notìsia ła vegnea acetada co preocupasion, tanto che ła zera partia na forte canpagna inte ła stanpa a screditamento de l'Intendesta, a zudìsio dei todeschi, volta a l'inser-ciamento e a l'invazion de l'Inpero Todesco, strinzesto inte ła morsa verso est de ła Rùsia, verso òvest de ła Fransa e dal mar del Regno Unio. Anca inte ła Viena ła notìsia ła ga inalsà preocupasion soratuto par i débołi ecuiłibri inte i Balcani, andove i intaresi austrìaghi i urtava co cuełi rusi.
Liansa franco-rusa
I du paezi, siben profondamente dividesti soto de ła parspetiva ideołòzega (ła Fransa ła zera ła pàtria de ła revołusion democràtega, mentre el Zar el se pensava èsar el màsimo guardian del lejitimismo dinàstego), i ghea catà-fora na motivasion de acordo inte ła decizion dei fransezi de acetare ła dimanda rusa de grandi investimenti verso l'Inpero zarista, juti che i zera stai refudai dal Kaiser e che i ghea servio a ła retrazesta Rùsia par tacar un desviłupo indùstriałe su modeło osidentałe e par portar a finimento ła titànega costrusion de ła ferovia transiberiana.
Personal computer
Un personal computer (da ła łéngua ingleze, in vèneto leterałe “calcołatore personałe” o sanò “conputador personałe”, sołitamente scursà in PC) el ze calsìase computer che el se inpresta a ła dòpara personałe e a ła customizasion da parte de l'utente inte el dòparo periòdego.
Fazesto tipegamente a liveło de hardware sevendo l'architetura de von Neuman e formà da un unità de ełaborasion sentrałe, in ingleze central processing unit, scursà in CPU (procesadore) e perifèreghe vàrie, de frecuente par fasiłitar inte ła dòpara in magnera tipegamente user friendly a liveło software el rełativo sistema oparadivo el inplementa inte ła so interfasa utente ła denomenada metàfora de ła scrivània.
El personal computer el ga de facto renpiasà inte el tenpo ła vècia màchina da scrìvar par dòparo personałe e de ufiso gràsie ai programi de videoscritura zontàndoghe numarévułe altre funsionałità (es. càlcoło, gràfega, projetasion, videozughi e altre funsion) gràsie a ła so fàsiłe programabiłità.
Stòria
left|thumb|Un sofistegàcomputer programàbiłe, l'[[sèrie HP 9800|HP 9830A]] Al prinsìpio dei ani setanta łe persone che ndava drento a łe istitusion acadèmeghe o de reserca e i gaveva l'oportunità de doparare sistemi cofà el LINC che i zera monoutensa, interativi e i se podea doparare par longhe sesion de lavoro; anca se i zera oncora masa costozi par vegner cronpai e tegnesti da na sìnguła persona. Inte l'istesa dècada Hewlett Packard el ghea introduzesto dei computer da scrivania programàbiłi in BASIC (sèrie HP 9800), co tastiera, un picenin display a na lìnea e na stanpante. El Wang 2200 del 1973 el gaveva un monitor (CRT) de dimension stàndar co memorizasion in nastro magnètego (muzicasete).
L'IBM 5100 del 1975 el gaveva un picenin display CRT e el podea èsar programà in BASIC e APL. Sti cuà i zera isteso oncora computer costozi speciałizai, pensai par un dòparo sientìfego o de azienda. L'introdusion dei microprocesadori, un sìnguło sircùito integrà co testa ła sircuitaria che prima ła ocupava grandi case, el ga portà a ła prołiferasion dei personal computer dopo del 1975.
Micral N el ze sta ła primo microcomputer comerciałe, no vendesto in kit, bazà su un microprocesadore, l'Intel 8008 costruio partindo dal 1972 e i zera stai vendesti sirca 90 000 unità. El computer Sphere 1 el ze considarà èsar el primo computer de tipo moderno produzesto inte 1975.
NUC
Se ze drio parlar de un PC co dimension tanto conpate e par sto fato el ze incomunàbiłe ai nettop, ma co prestasion pì alte e pì simiłari a cuełe de un computer personałe.
Home theater PC
Un home theater personal computer (HTPC) el ze un dispozitivo che el conbina łe funsion de un personal computer e de un videorezistratore. El ze ligà a un tełevizore e el ze munio de aplicasion multimediałi de utiłità par zestire foto, video e mùzega.
Nettop
El ze un desktop computer projetà prinsipalmente par ła navegasion in Internet. El consuma manco enerzia, el ga dimension reduzeste, el ze pì lejero e el ga un preso normalmente pì baso, ma łe prestasion łe ze inferiore de neto in confronto a ła major parte dei desktop computer.
Conponenti
Sta particułare strutura modułare ła rende el personal computer defarente rispeto a łe altre categorie de computer, e precizamente dai mainframe (i denomenai computer «a armaron») tìpeghi dei grandi sentri de càlcoło cofà el PDP1 o el PDP 11 de ła Digital Equipment Corporation e dai microcomputer (computer par dòparo hobìstego da asenbrar, tìpeghi dei primi tenpi de l'època informàtega, che i vegneva programai mediante de na sèrie de microswitch, e i gaveva capasità de output limitae a batarie de led cołorai) Altair.
Stòria
El primo personal computer de bon èzito dei ani 1970 par el mercà de masa ła ze sta ła Commodore PET introduzesto inte el zenaro del 1977,
Dòparo
Un personal computer el ze pensà par vegner doparà diretamente da un utensa finałe, sensa l'intervento de un tècnego informàtego speciałizà. Sto ponto el ze in contrasto coi modełi de batch processing o de teme-sharing, che i permete a grandi e costozi sistemi mainframe de èsar doparai da tanti utenti, de sòłito in contenporànea, o coi sistemi informàteghi par l'ełaborasion de grande baze de dati, che i dimanda l'oparà efisente de na scuadra de tècneghi ocupai a tenpo pien.
Conponenti
thumb|upright=1.4|<ol> <li>Monitor</li> <li>Scheda mare</li> <li>Unità de ełaborasion sentrałe (microprocesadore)</li> <li>RAM</li> <li>Scheda de espansion</li> <li>Alimentatore</li> <li>Unità òtega CD/DVD/BD</li> <li>Disco fredo (HDD)</li> <li>Mouse</li> <li>Tastiera</li> </ol>
Desktop computer (o ełaboratore da scrivania)
Un desktop computer el ze un personal computer destinà a devegner doparà escluzivamente inte un posto fiso. El desktop el ze caraterizà da na notévołe espansionabiłità e modułarità e da prestasion cuazi senpre superiori in confronto a un comun computer portàtiłe.
Desktop replacement
Un computer desktop-replacement el ze un portàtiłe che el dà ła major parte de łe funsionałità de un computer desktop, co un anàłogo liveło de prestasion. El ze caraterizà da un pezo e da dimension pì grande, de consevensa ła ofre na stra-basa portabiłità e ła bataria de sòłito ła ga na basa autonomia.
Tablet PC
Un tablet PC el ze un personal computer dotà de un schermo a toco cofà prinsipałe dispozitivo de input. El schermo a toco el consente a l'utensa de doparar el computer co na peneta dizitałe o co un deo, invese de na tastiera o mouse. El ze caraterizà da na longa durada de ła bataria e cofà par i subnotebook el detien poche porte input e el ga prestasion pì base in confronto de un normałe desktop.
Subnotebook
L'altra oncora e atuałe evołusion inte el vàrio mondo dei netbook el ze raprezentà dai ultrabook che i ze drio de presa sostituir i netbook. I ultrabook i raprezenta l'evołusion, soto dei tèrmani de dimension e conpatamento, dei netbook e li ze drio sostituir inte el marcà.
Stasion de lavoro
Na workstation el ze un personal computer de fasa alta projetà prinsipalmente par aplicasion tècneghe e sientìfeghe e altri conpiti co fini altamente profesionałi. El ze caraterizà da prestasion pì erlevae in confronto dei normałi computer desktop.