cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cornus mas
El cornołaro el xe na pianta de ła fameja de łe Cornaceae. Nome sientifego Cornus mas, el vien ciamà in inglexe cornel tree o cornelian cherry, in todesco Kornelkirsche, in tałjan corniolo. Se trata de bar o albareti alti fin a 5 metri. I ga foje ovałi co pełeti ke vien fora de sora e de soto. thumb|left|Fiori de cornołaro I fiori, xałi, i se verxe a onbreła, intrà febraro e apriłe. I fruti, rosi, ma anca xałi, i par picołe sarese longhe. El legno del cornołaro el xe durisimo: el vien doparà par far maneghi de martełi e altri atrezi e par ła produsion de pipe. thumb|left|Fruti de cornołaro thumb|left|Cornus mas
Coi fruti se fa suki ('ntele Prealpi Vixentine in setenbre se faxeva el vin de cornoła) e marmelade ( ke va ben coła carne lesa), ma i vien mesi anca 'nteła graspa.
Foixà
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Pietrasanta
el xe un comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
Sant'Antimo
Sant'Antimo el xe un comun itałian de 34 107 abitanti. El xe inte ła sità metropułitana de Nàpułi inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 5,9 km². L'abità el xe situà a 58 metri s.l.m. El confina co i comuni de Arienzo, Cervino, Durazzano, Maddaloni, San Felice a Cancello e Sant'Agata de' Goti.
Castione Andevenno
el xe on comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Uzbèkistan
__HIDDENCAT__
169
El 169 (CLXIX en numeri romani) el xe un an del II secoło.
Uzbèkistan
El Uzbèkistan, ofisialmente Republica de ł'Uzbekistan (in usbeco Ўзбекистон Республикаси, O‘zbekiston Respublikasi ), el xe on Stato de ł'Axia sentral. El confina a nord e a ovest col Kazakistan, a est col Kirghizistan e el Tagikistan, a sud co ł'Afghanistan e el Turkmenistan.
169
Morti
160er
Uzbèkistan
Zeografia
El ga na superfisie de 447 400 km². El xe un stato sensa mar, l'è uno dei du stati "dopiamente intèrni" de tuto el pianeta tèra. Inte la banda oriental se cata la estremità osidental de el Tien Šan
Istòria
El xe stà zà parte de ł'Union Soviètega.
Zeografia połitega
Ła cavedal ła xe Tashkent.
Demografia
El ga 25 563 441 abitanti.
Ła łéngua ofizial ła xe el usbeco.
Hinojosa del Duque
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Ledigos
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Leyment
Leyment el xe on comun de 1 303 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Guils de Cerdanya
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Villa Basilica
el xe on comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
Ełesion rejonałi in Vèneto del 2005
El 3 e 4 de apriłe del 2005 se ga tegnesto łe ełesion del presidente e del consejo de on fià de region, anca del Veneto.
Come che se ga votà
L'ełesion del presidente vien fora diretamente dai voti ciapài (na volta se votava soło che il consejo e po el presidente jera ełeto da questo). A leje eletoràłe de baxe pa el consejo ła xe ła Tatarellum, che sarìa: a ła coalissiòn che ga ciapà pì voti de tuti la se dà pì de metà de łe careghe (39 so 60 in Vèneto), ai altri va on nùmaro de łe careghe restae che el xe proporsionałe ai voti capài.
170
El 170 (CLXX en numeri romani) el xe on an del II secoło.
Pedro Abad
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Cedrasco
el xe un comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Hostalric
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Aglientu
Aglientu (en gałurexe Santu Francìscu d'Aglièntu), el xe un comune de 1125 abitanti inte ła provincia de Sasari, inte ła rejon storega de ła Gałura. El xe diventà inte el 1959 comune autonomo stacandose da Tenpio Pausania.
171
El 171 (CLXXI en numeri romani) el xe un an del II secoło.
Villa Collemandina
el xe on comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
Sant'Antonio Abate (NA)
Sant'Antonio Abate el xe un comun itałian de 19 546 abitanti. El xe inte ła sità metropułitana de Nàpułi inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 7,93 km². L'abità el xe situà a 20 metri s.l.m. El confina co i comuni de Capua, Carinaro, Casaluce, Curti, Macerata Campania, Marcianise, San Prisco, San Tammaro e Teverola.
Baltanás
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Villa del Río
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Mur de Berlin
thumb|left|200px|Spartizion in xone de ocupazion de la Germania, 1945 El Mur el xe nato parché dopo che la Germania nazista la ga perso la seconda guera mondial, l'è sta spartìa in quatro xone de ocupazion, controlà e 'ministrà rispetivamente da USA, URSS, Gran Bretagna, Francia, e la stessa division l'è sta fata anca ne la sità de Berlin (che la jera par intiero drento la xona de ocupazion soviètega). Elora inte i anni dopo el 1945, par via de la guera freda tra USA e URSS, la Germania l'è sta spartìa a metà: ne le tre xone inglese, francese e mericana xe nata la Republica Federal Todesca (RDT), ne la xona soviètega la Republica Democràtega Todesca (DDR), co un regime comunista.
200px|right|thumb|I quatro setori de ocupazion de Berlin Nei anni seguenti, senpre pi gente la scapava via da la Germania Est, dove no ghera libertà e democrazia, e i traversava la frontiera par ndar a star a l'Ovest (do milioni e mezo de persone tra el '49 e el '61). A un zerto punto, el goerno de l'Est el ga decidesto, par fermar sta "fuga", de costruir na bariera longo tuto el confine, mia tanto par inpedirghe ai nemici de passar de qua, quanto par inpedirghe ai propri sitadini de passar de là. Cosita durante la note tra el 12 e el 13 agosto del 1961 i ga tirà na bariera de filo spinà intorno a Berlino Ovest, sostituia inte i mesi seguenti da na mura de piera e cimento. N'altra bariera la corea longo tuto el confine tra le do Germanie, dal mar del Nord fin a la Cecoslovachia.
Se stima che inte i 28 anni che ghera el Muro, zinquemila persone le gavia proà a traversarlo; e un numaro de persone conpreso tra 192 e 239 i xe morti zercando de passar de là.
El 23 de agosto del 1989 l'Ongaria la verze el confine co l'Austria, e pi de tredesemila citadini de la Germania Est i ghe ne aprofita par scapar in Germania Ovest tramite sti du paesi. In autuno, dopo grandi dimostrazion de massa a l'Est, el leader de la DDR Erich Honecker el ga dovesto dar le dimision, e el novo goerno el ga deciso de verzar le frontiere. La disposizion la dovea entrar in vigore el 10 de novenbre, ma zà la sera del 9 na valanga de gente la sa presentà ai valichi de frontiera; le guardie, spaentà, le ga verto i cancei, e un saco de Berlinesi de l'Est e de l'Ovest i ga tacà a far festa intorno al muro, e calchedun sa messo co martei e piconi a tirar zo tochi del muro. El 18 de marzo del 1990 ghe xe sta le prime elezion libare in Germania Est, e el 3 otobre 1990 la Germania l'è sta riunificà. Dal 13 de zugno del 1990 xe tacà l'abatimento "uficiale" del muro, prima par opera de le guardie de frontiera de la DDR (le stesse che le gavea presidià el muro par tanti anni) e dopo da l'esercito. Ancó del muro resta solo calche tochetin, lasà come monumento storico e artistico (difati su bona parte del muro ghe xe graffiti e murales contro la guera e l'opresion).
172
El 172 (CLXXII en numeri romani) el xe on an del II secoło.
Leyssard
Leyssard el xe on comun de 152 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Chiesa in Valmalenco
el xe on comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Arzenjan
Arzenjan (nome uficiałe italian Arzignano) el xe on comun de 25 143 abitanti de ła provincia de Vicensa.
Par la cità ghe pasa el fiume Cianpo e el Guà, che el scominsia inte la frasion de Texe e el finise a Roveredo de Guà
Personałità łigae a Arzenjan
I xe nati chi:
Isòvol
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Giuncugnano
el xe un comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
Villafranca de Córdoba
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Montagna in Valtellina
el xe on comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Ayuela
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Ełesion parlamentari catełane del 2015
Come che se ga votà
Łe 135 careghe del parlamento catalan łe xe spartìe co un sistema proporsionałe tra łe 4 circoscrision provinciałi (indipendenti l'una da chealtra): Barsełona (85 careghe), Tarragona (18), Girona (17) e LLeida (15). Ghe xe no sbaramento fisà al 3% dei voti bóni (schede bianche conprexe).
Pàscue Veronezi
miniatura|261x261px|sinistra Le Pascue veronezi l'è stà un epizòdio de insuresion de la sità de Verona e dei so dintorni contro le
trupe de ocupasion fransezi, comandà da'l zenerałe Napołeon Bonaparte. I ze stà cusì ciamà anca par asonansa co i Vespri sisiłiani. Ła revòlta, sciopà par via de l'opresion franseze in sità (durando el só sodì a Verona gh'è stà fiscà de beni ai sitadini e conplòti par proàr de roversàr l'aministrasion local) gà scomisià ła matina de'l 17 apriłe 1797, Łuni de l'Ànzoło: ła popołasion ezasperà el ghe ła ga fata a méter fora conbatimento pì de miłe soldà fransezi, sorauto inte łe prime ore de ła bataja, mentre i miłiti fransezi i sercava de refujarse inte i castełi de ła sità, indrioman ciapà d'asalto. L'insuresion ła ze finìa el 25 apriłe 1797 co l'inserciamento de ła sità da parte de 15.000 soldà: łe conseguense a cui ła sità e i sitadini i ga dovesto far fronte łe ze stà prinsipalmente el pagamento de inzenti some e łe rasie de òpare d'arte e de beni.
Antefati
left|thumb|Dipinto de Paul Delaroche che raprexenta [[Napoleon Bonaparte|Napoleon che valica le Alpi.]] L'obietivo de Napoleon, zà da ła primavera de'l 1796, el jera conpletar ła concuista de ła rica Łombardia, zontandoghe łe provinsie de Berghem e Bresa (a l'epoca parte de ła Repùblega de Venesia). In efeti le trupe fransezi, a'l prinsipio acołieste co l'inpenjo de na breve sosta, łe zera za prezenti a ła fine de l'ano a Bresa e Verona: in tal modo anca se łe do sità łe jera oncora soto el dominio veneto, se ze creà łe premese par i avenjimenti de l'ano drìo. A Verona in partegołar i fransezi i ze zonzesti el 1º znjo 1796, ocupando i forti miłitari e alguni edifisi par el restòro de łe trupe, anca se ła Repùblega Veneta ła gavea declarà ła propia neutrałità. I raporti tra ła popołasion e i reparti veneti da na parte, e łe trupe fransezi da cheł'altra, i ze stà difisili insìn da'l scominsio par el conportamento pì da ocupanti che da "ospiti" de łe trupe fransezi. Berghem invese ła rezisteva oncora a ła tacada franseze.
Democratizasion de Berghèm
Alessandro Ottolini, podestà de Berghem e patriota che'l gheva oferto 10.000 omeni par ła defeza de ła Nasion Bergamasca, a ła fine de desenbre ła ga dovùo acetar ła rechiesta de'l zeneral Louis Baraguey d'Hilliers de inprontar dei ałozi par łe só trupe a l'interno de ła sità, dao che sendo sensa soldà no'l gavarìa podesto rezisterghe a łe forse fransezi e poiché ła neutrałità veneta, oviamente, no ła consentiva na tacada.
A l'arivo de łe miłisie fransezi Ottolini el gavea fato seràr l'entrada a'l castèl, ma Baraguey d'Hilliers el ga referìo che'l gavea resevesto l'órdene de presidiar el castèl e ła fortesa, e che de conseguensa el gavarìa dovesto conséderghe ai só soldài l'ingreso in cuei edifisi: come zà i podestà de Bresa e Verona, anca Ottolini l'era stà obligà a acosentir. El zenarałe franseze no'l ga cavà i vesiłi de San Marco, dao che ofisialmente anca 'sta sità ła sevitava a star soto el controło veneto.
Ła faze drioman de'l piùn de Napoleone ła prevedea el canbiamento de rezìme in tuta ła rejon tramide l'afidamento de l'aministrasion ai jacobini łonbardi, che drioman i gavarìa dovùo crear na repùblega (che ła gavarìa conprezo i teritori fin a Verona, o adiritura fin a Padoa) łigà a ła Fransa. Co l'informasion segreta l'è zonzesta a łe recie de Ottolini, 'st'ùltemo el ga provedesto suìto a infomar el provedidor. Fransesco Battaia, parsona da'l caratere ezitante inte'l conpìr asion de forsa, el ga respondesto che'l gavea da segurarse che l'informasion ła fuse vera. Ottolini grasie a na spia l'è riusì in tenpo curto a 'ver ła conferma de łe intension de Napoleon, ma ciononostante Battaia no'l ga fazesto njente.
L'òpara de "democratizasion" de Bèrgamo l'è stà scumisià da Fransois Joseph Lefebvre, sucedùo a Baraguay d'Hilliers, in cuanto i jacobini locali i zera masa pochi. Napoleon el ghe ga recordà a'l zeneràl che ła democratizasion ła dovea aparìr vołontà de ła popołasion: el zeneral, ałora, co'l jera drìo tenjer ocupà Ottolini, el ga ciamà na raprezentansa de sitadini perché i declarase decadùo el goerno de ła Serenisima. Costóri i ha protestà ma l'è stà obligà a firmar. Ottolini inte'l contenpo l'avea reciamà algune conpanjie miłitari da ła provinsia, e 'sta só asion l'è venjù doparà cofà pretèsto par l'ocupasion de ła sità. Bèrgamo ła deventea ofisialmente la prima sità veneta sotrà a'l dominio de Venesia, e Ottolini l'è stà obligà a łasàr ła sità.
"Democratizasion" de Bresa
thumb|Il [[castèl de Bresa, cascà in man ai rivolusionari el 18 marzo 1796.]] El passo drìo dovèa esser la "democratizasion" de Bresa. In sto caso, anca se la sità jera za soto el parzial controlo franseze, l'operasion l'avarìa dovesto esser condota, almanco in aparensa, dai jacobini, dao che inte el caso bergamasco l'asion franseze jera stà masa evidente. El 16 marzo colone de soldà conponeste in parte da jacobini lombardi e in parte da soldà fransezi i ze partìdi a in diresion de Bresa. El podestà, Giovanni Alvise Mocenigo, l'avarìa volesto portàr un ataco a la colonna nemiga, ma l'è stà fermà dal Battaia, preocupà da l'eventuale uso de la forza.
Du dì drìo dusento omeni i ze intrà a Bresa, co l'juto dei jacobini locali, i ga vinsesto le poche rezistense. El primo provedimento l'è stà la cassà de Battaia, che se ga refujà a Verona. Anca se mancava la mancansa de favor inte ła popołasion, i giacobini i ze riussidi, co l'juto franseze, a "democratisàr" el contado, ed el 28 marzo anca la sità de Crema. No i ze riusìdi invese in Val Tronpia e soratuto in Val Sabbia e su la Riviera ocidental del Garda, che se preparea a rezister armà contro i fransezi e i jacobini de la sità.
Le insuresion e la canpagna veroneze
El proveditor Battaia l'è zonzesto a Verona el 22 marzo, e subito el ga fato riunìr el consejo, al cual partesipea anca alguni cai miltiari (el conte Ponpei, Ernesto Bevilacqua, Antonio Maffei, Marcantonio Miniscalchi, Ignazio Giusti, Fransesco Emilei) e Alessandro Ottolini. Durante el consejo Maffei, Ottolini ed Emilei se gà batùo par convinser i altri membri de l'inportansa de la riconcuista dei teritori persi, sensa renderse conto che in cuel momento jera pì inportante provédar a la difesa de la Nasion Veroneze,, prevedìbiłe obietivo sucesivo dei jacobini. Battaia el ga invità a la prudensa, ma el conte Emilei ghe el ga ricordà che la rezistensa passiva gheva za portà a la perdita de Bresa, e i sitadini veronezi zera pronti a tor le armi contro i jacobini lombardi. Battaia, 'pena capìo che i prezenti jera de l'opinion de Emilei, ga canbià idea, e l'è stà dònca deciso a l'unanimità de provédar a la difesa dei confini verone<i.
S'à passà suìto a l'opera: Miniscalchi el ga ciapà el comando de le defeze logno la ligna del Garda, mentre a Bevilacqua l'è stà asegnà cuel de la ligna tra Villafranca de Verona e 'l confìn ferareze. Tra le dù ligne l'è stà posisionà Maffei. thumb|left|upright=0.8|Feguranti in costume d'epoca in piazza de le Erbe. Inte el contenpo l'era tornà a Verona el conte Augusto Verità, el cual jera senpre stà in otimi raporti co i fransezi, e cuindi gà proponesto de sicurarse la neutralità franseze prima del scontro coi jacobini. L'è stà cuindi scrita e consegnà al zeneràl Antoine Balland (comandante de le trupe fransezi a Verona) la letera drìo:
In sostansa se domandava l'autorizazion a defender i confini veronezi da i agresori, cuindi el zeneràl l'è stà costreto ad aconsentìr, poiché, in caso rovèrso, sarìa stà come ufisializàr la vengnùa manco autorità de la Serenissima so i so teritori. Bonaparte, che condivideva la sielta de Balland, gà informà el Senato venezian che le trupe fransezi no se gavarìa mis-ciàe e che se sustea de cuanto sucedesto a Bèrgamo e Bresa. La risposta de Balland el ga susità gran aprovasion tra i veronezi par la defesa del proprio teritorio.
El 23 marzo a Verona l'è rivà la notizia che jera partìa da Bresa na spedision d 500 soldà jacobini direti a Peschiera del Garda o Valejo sol Mìncio: i uficiali e le trupe se ga destocolà cusi a ciapàr le posision. Miniscalchi se ga portà a Colà, borgo cen sòra le coline de Lazise, Giusti a Povejan Veroneze e Bevilacqua a Cerea, mentre Maffei el ze rivà a Valejio, da dove el ga podesto constatàr che i nemighi no jera gnancora in vista, podendo quindi ris-cerare co pì òrdene le so trupe. A lù se ga unìo anca 24 fanti provenienti da Bresa e 40 cavalezeri croati rivà da Verona (insieme a du canoni). El 27 marzo el gà deciso de inviàr un corpo di esplorasion, mentre, inte el fratenpo, a Castelnuovo del Garda s'era riunidi 1.500 volontari. thumb|upright=0.8|Divisa e armo de le trupe polache prestanti servizio par la Fransa, ch'el 29 marzo se gavea scontrà coi insorti a Vilanova, visìn Salò.
La notizia dei movimenti de le trupe inte el veroneze l'era rivà insìn ne le vali bergamasche, dove i ze s-ciopà numarose rivolte contra i ocupanti. El 29 marzo s'a solevà deboto tuta la zona montagnoza bergamasca, tanto che i insorti, cazzà dai francési, gà decidesto de puntàr su Berghèm. In cuei dì, inte el bresàn bressàn, gà insorto la popołasion de Salò, sponcionà a la rezistensa dal steso Battaia, che gà sicurà par létera l'invio de munision e de 80 dragoni.
Jafre
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Forte dei Marmi
el xe on comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
173
El 173 (CLXXIII en numeri romani) el xe un an del II secoło.
Lhuis
Lhuis el xe on comun de 889 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Fabbriche di Vallico
el xe on comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
Pedroche
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Belfort
Belfort el xe on comune fransexe de 50.417 abitanti che el se cata inte el departemento del Teritorio de Belfort inte ła rejon de ła Franca Contea.
Santa Maria la Carità
Santa Maria la Carità el xe un comun itałian de 11 726 abitanti. El xe inte ła sità metropułitana de Nàpułi inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 3,98 km². L'abità el xe situà a 26 metri s.l.m. El confina co i comuni de Benevento, Ceppaloni, Chianche, San Leucio del Sannio, San Martino Sannita e San Nicola Manfredi.
174
El 174 (CLXXIV en numeri romani) el xe on an del II secoło.
Càmara dei deputai (Itàlia)
__HIDDENCAT__
La Camara dei deputai, inte l'ordenamento costitusionałe italian, ła ze l'asenblea lejislativa che, in union al Senato de ła Repùblega, i forma el Parlamento.
Ła ze contenplada inte l'interno del Tìtuło I de ła parte seconda de ła Costitusion che, inte el desiplinar el Parlamento inte el so insieme, el delìnea un sistema bicamarałe perfeto.
Sede de ła Camara
Sede de ła Camara dei deputai el ze Palaso Montecitorio, andove che ła se reunise fin dal 1871, poco dopo el spostamento de ła capitałe del Regno d'Itàlia a Roma.
Le sedi antecedenti de ła Camara del Regno d'Itàlia łe ze stae Pałaso Carignano a Turin (1861-1865) e Pałaso Vecchio a Firense (1865-1871).
A Montecitorio i se ghea sentà anca i òrgani asenbleari che i ghea interonpesto ła secuensa intrà Càmara dei deputai del Regno d'Itàlia e Càmara dei deputai de ła Repùblega Italiana: dal 1939 al 1943, inte el ndar de el rezime fasista, ła Camara dei deputai ła zera stada sostituia da ła Camara dei fasi e de łe corporasion, ła cuała ła ze sta a so volta sucedesta, dal 1945 al 1946, da ła Consulta nasionałe e, dal 1946 al 1948, da l'Asenblea Costituente.
Juià
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Càmara dei deputai (Itàlia)
Conpozision
Orìzenariamente el Statuto Albertin e ła Costitusion repùblegana łe prevedea un nùmaro de deputai variàbiłe in baze a ła popołasion de cadauna sircoscrision; partindo dal 1963 el numaro totałe el zera vegnesta fisà a 630.
Chiuro
el xe un comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Cecoslovàchia
250px|sinistra thumb|sinistra thumb|sinistra Ła Cecoslovachia (in ceco Československo, in slovaco Česko-Slovensko, prima del 1990 Československo, in tedesco Tschechoslowakei) ła jera un Stato de l'Eoropa Sentrałe.
Istoria
Ła ze nasùa inte'l 1918 cuando i ga deciarà l'independenza da l'Inpero Àustro-Ongàrego a ła fin de ła Prima Guera Mondiałe.
Càmara dei deputai (Itàlia)
Conpozision
A norma de l'art. 56 Cost., cofà modìfegà da ła leje costitusionałe n. 1/2020, aprovada col referendum confermativo, ła Càmara ła ze fazesta da 400 deputai. ste conpozision łe vegnarà in vigore partindo da ła XIX lejislatura.
Peñarroya-Pueblonuevo
__HIDDENCAT__
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Càmara dei deputai (Itàlia)
Perìodo monàrchego
La prima leje ełetorałe, mutuada da cueła in vigore inte el Regno de Sardegna, ła prevedea un'ełesion del Parlamento Italian co un scrutigno majoritàrio de dópio turno, col paeze sudividesto in tanti cołeji cuanti che łe zera łe càreghe de l'asenblea
Cecoslovàchia
Istoria
Inte'l 1938 ła jera stàa diviza da ła Zermania nazista dopo i Acordi de Monaco, prinsipalmente dando ła rejon de i Sudeti a 'sta ùltema e ła Rutenia subcarpàtega a l'Ongarìa. Cesò de ezìstar inte'l 1939 creando el Protetorà de Boemia e Moravia e ła Repùblega Slovaca tute e do soto el controło de Hitler.
Càmara dei deputai (Itàlia)
Perìodo monàrchego
La prima modìfega ła ghe ze stada inte el 1919 co se ze pasai a un mecanismo proporsionałe intrà liste concorenti de partio.
Cecoslovàchia
Istoria
Inte'l 1945, dopo ła fin de ła Segonda Guera Mondiałe, se ga recreà ła Cecoslovachia soto el controło de Stalin e dopo de'l Pato de Varsavia. Tra'l 1967 e 1968 ghe ze stada na revołusion, ła Primavera de Praga, stroncada miłitarmente da'l Bloco soviètego.
Càmara dei deputai (Itàlia)
Perìodo monàrchego
L'avegnimento del fasismo ła ga dazesto liogo a na inflesion antidemocràtega inte el sistema ełetorałe, da-prima co ła leje Acerbo che inte el 1924 ła coreze ła proporsionałe co un stra-largo prèmio de majoransa, paro ai do tersi de łe càreghe, a favor de ła lista pì votada, e dopo col pasajo inte el 1929 a un sistema plebisitàrio inte el cuało na formałe aprovasion popołare ła zustìfegava ła ełesion escluziva dei candidai dezignai dal rezime. La cadesta del rezime fasista col consevente restabiłimento de łe libartà democràteghe, fin da łe ełesion de l'Asenblea Costituente inte el 1946, ła ghea permetesto de rivoltar a na leje ełetorałe che ła prevedese na respartision proporsionałe de łe càreghe su baze sircoscrisionałe e co insegnasion de cheło che resta su baze nasionałe.
Cecoslovàchia
Istoria
Ła se ga siolto el 1° zenaro de'l 1993 cuando i cechi e i slovachi i ga sielto pasifegamente de divìdarse, dando orìzine a ła Repùblega Ceca e ła Repùblega Slovaca.
Càmara dei deputai (Itàlia)
Perìodo republegan
Dal 1948 al 1993 ła Camara ła zera ełezesta co un sistema proporsionałe s-ceto. Inte el 1993 se ze pasai a un sistema ełetorałe in prevałensa majoritàrio (leje Matareła): el 75% dei deputai (o sia 475) el vegneva ełezesto co un sistema de tipo majoritàrio: in cadauno dei 475 cołeji uninomenałi inte el cuało el zera dividesto el teritòrio itałian, el vegneva ełezesto soło chi in sti cuà el tołeva-sù el pì grando nùmaro de voti, finmente che el restante 25% de łe càreghe el vegneva ełezesto co un sistema proporsionałe, corezesto co un mecanismo par favorir i partii perdenti inte i cołeji uninomenałi, ma co un sbaramento par i partii che no i superava el 4% dei voti.
Inte el 2006, dopo trè lejislature, ła ze stada aplicada na nova leje proporsionałe, ła Leje Calderołi, che no ła prevede de esprìmar prefarense verso i candidai ma solché a na lista, corezesta co un prèmio par ła coałision de majoransa rełativa (ła ciapa 340 seji, se no ła ze bona de ciapar un nùmaro superiore), e par ła prima volta i ze stai asegnai dei seji par i ełezesti dai sitadini italiani che vive fora del teritòrio nasionałe.
Inte el 2015 ła leje Calderołi, za declarada in parte incostitusionałe l'ano prima, ła zera sta definitivamente sostituia dal denomenà Italicum, de inpianto proporsionałe, siben che corezesto, a dópio turno co bałotajo. La nova leje ła prevede na conbinasion de cai-lista "blocai" e preferense, oltre che a mantegnere el prèmio de majoransa de 340 seji a ła lista (e mia pì a ła coałision) che ła rìvee inmanco al 40% dei voti o che ła vinsa l'eventuałe bałotajo.
Dopo de l'entrada in vigor de ła leje Rosato che ła istituise un conpleso sistema smisià de proporsionałe (bazà su picenini cołeji e liste blocae) e uninomenałe, a prevałensa proporsionałe. 232 deputai i vien ełezesti co un sistema majoritàrio e 386 co sistema proporsionałe. El lìmite de sbaramento el ze sta fisà al 3%, co liste blocae e sensa pusibiłità de voto dis-zontà.
Eletorà ativo e pasivo
La Camara dei deputai ła ze ełezesta a sufrajo universałe e direto.
Durada del mandà
La Càmara (cusita cofà el Senato) ła ze ełezesta par un mandà de sìncue ani. El presidente de ła Repùblega, na volta scoltai i so presidenti, el połe desòlvar łe Càmare, o anca solché una de ste cuà.
Barbaran Mosan
Barbaran Mosan (nome ufisial in italian Barbarano Mossano) el xe on comun di 6,398 abitanti de ła provincia de Vicensa in Vèneto, istituìo co Leje Rejonałe el 17 febbraio 2018 e el xe nato da ła fuxion dei comuni de Barbaran Visentin e Mosan.
Birvinken
Birwinken el xe un comune del Canton Turgovia de 1.292 abitanti.
Negroamaro
El Negroamaro (scrvesto anca negro amaro e negramaro) xe un vignàl a baca negra coltivà scuaxi escluxivamente in Puglia, in modo partegołar inte el Salento.
Istòria
L'orìxene del nome segondo alcuni no xe altro che ła ripetison de ła paroła nero in do łengue: nizer in łatin e μαύρο (trasliterà mávro) in greco, da cui il dialettale màru. Segondo altri el derivarìa invese dal cołor asè mòro dei grani e dal saor amaro del vin. El xe uno dei prinçipałi vignałi de l'Itałia Meridionałe.
Utiłixo
Ła xe na ùa stremamente versatiłe, tanto utiłixada anca par ła vinfegasion in roxà. In comercio xe posìbiłe reperir sia prodoti vinifegài in puresa sia smisià. Tanto conosùo xe el Salice Salentino DOC che par disiplinar l'è otegnùo traerso un conpòsto de ùe Negroamaro 85% e Malvasia Nera 15%, ła cuała afievołise łe caratèristeghe note amarognołe tìpeghe del Negroamaro.
Sinonemi
El vin xe conosùo co tanti altri nomi: Albese, Abruzzese, Arbese, Jonico, Mangiaverde, Negro Amaro, Nero Leccese, Nigra amaru, Niuru maru, Uva Cane.
Caratèresteghe
Produtività: bondante e costante.
Pexo mèdio del graspo: medio-ełevà (300-350 g).
Acino: medio-groso, forma ovałe pì łargo insìma; scorsa pruinoxa, de cołor negro viołaseo, poco sutiło e consistente.
Exigense anbientałi e colturałi: adatàbiłe co façiłità a diversi tipi de teren, co preferensa par cuełi calcareo-arxiłoxi, e ai climi caldi anca se àridi.
Utiłixi: escluxivamente par ła vinifegasion, in puresa o unìo ad altri vignałi, storegametne a ła Malvasia Nera (Malvasia Nera, Sangiovese, Montepulciano).
175
El 175 (CLXXV en numeri romani) el xe un an del II secoło.
L'Armentera
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Saviano
Saviano el xe un comun itałian de 15 488 abitanti. El xe inte ła sità metropułitana de Nàpułi inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 13,88 km². L'abità el xe situà a 35 metri s.l.m. El confina co i comuni de Nola, San Gennaro Vesuviano, San Giuseppe Vesuviano, San Vitaliano, Scisciano e Somma Vesuviana.
Guardo
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Morbegno
el xe un comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Lompnas
Lompnas el xe on comun de 168 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Primavera de Praga
La Primavera de Praga, in ceco Pražské jaro, la xe sta un tentativo de liberalizazion democràtega svolto in Cecoslovachia dal 5 de zenaro al 20 de agosto 1968, e terminà co l'invaxion del paese e la represion da parte de truppe de l'Union Soviètega e dei so aleati del Patto de Varsavia.
In Cecoslovachia ghera a l'epoca un regime comunista totalitario e represivo, controlà da l'Union Soviètega, che nei anni el gavea creà un bel po' de malcontento tra la gente. A l'inizio del 1968, a l'interno del Partio Comunista Cecoslovaco xe nato un gruppo de riformisti, guidà da Alexander Dubček, che i proponea de realizar un "socialismo dal volto umano". Co l'apogio de la grande majoranza de la popołasion, i sa messo a far na serie de riforme: l'idea l'era quela de mantegner l'inpostazion socialista de l'economia, co la coletivizazion e tuto quanto, ma concedendo ma magiore libertà pułìtega, de stanpa e de espresion.
I Sovietici parò i gavea paura, lasandoghe far le riforme, de perdar el so potere su la Cecoslovachia e magari su altri paesi de l'Est che gavaria seguio el so esenpio, e quindi i ga decidesto de fermar la liberalizazion co la forza. La note tra el 20 e el 21 de agosto del 1968, na forza stimà tra 200 000 e 600 000 soldai e tra 5 000 e 7 000 cariarmai i ga invadesto la Cecoslovachia, copando 72 persone e provocando l'emigrazion verso i paesi ocidentali de 300 000 persone in tuto. Dubček l'è sta arestà e sostituio a la guida del paese da Gustáv Husák, che el ga subito anulà tute le riforme. I paesi ocidentali i sa limità a qualche protesta verbale.
El 16 de zenaro 1969 un studente ceco, Jan Palach, el sa dato fogo in piaza Venceslao a Praga, morendo subito dopo, par protestar contro l'ocupazion soviètega.
Villaharta
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Stazzema
el xe un comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
Cosio Valtellino
el xe on comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
176
El 176 (CLXXVI en numeri romani) el xe on an del II secoło.
L'Escala
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Tours
__HIDDENCAT__
Tors (franz Tours) xe un comun franzese del centro-ovest de la Franza, su le rive de la Loira e del Cher, inte la prefetura del departemento de Indre-et-Loire, inte la region del Centre-Val de Loire.
La cità la conta su par zo 135.000 abitanti (ano 2012) e la se cata al centro de na unità urbana de 347 600 abitanti ( ano 2011), e la xe nucleo de na area urbana de 483 744 abitanti. La xe donca el comun pi grando de la region e la 18° area urbana de Franza.
Mönchengladbach
__HIDDENCAT__
Mönchengladbach ła xe na sità de ła Germania inte el Land de ła Renania Setentrional-Vestfalia. Ła xe cołocà a ovest del Reno intrà Düsseldorf e el confine ołandexe. El xe on grande sentro de ł'industria tesiłe e inportante gropo feroviario del Baso Reno.
Colorina
el xe un comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Gachnang
Gachnang el xe un comune del Canton Turgovia de 3.233 abitanti.
Loyettes
Loyettes el xe on comun de 3 146 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
177
El 177 (CLXXVII en numeri romani) el xe un an del II secoło.
Cisneros (Spagna)
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Grijota
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Viareggio
el xe un comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
Posadas (Spagna)
__HIDDENCAT__
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Vergemoli
el xe un comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
La Cellera de Ter
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
La Bisbal d'Empordà
__HIDDENCAT__
Colcerexa
Colcerexa el xe on comun de 6,398 abitanti de ła provincia de Vicensa in Vèneto.
El xe stà istituìo el 20 de febraro 2019, da ła fuxion dei preçedenti comuni de Maxon e Molvena.
178
El 178 (CLXXVIII en numeri romani) el xe on an del II secoło.
Luque (Spagna)
__HIDDENCAT__
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Cino (Sondrio)
el xe on comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Lomas (Spagna)
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Nord-Paso de Całè
El Nord-Paso de Całè (en fransexe Nord-Pas-de-Calais), ciamà anca Nord, ła xera stada fin al 2016 na rejon de ła Fransa setentrionałe.
El xe divixo in du departementi e el so capòłogo el xe Lille.
Scisciano
Scisciano el xe un comun itałian de 5 775 abitanti. El xe inte ła sità metropułitana de Nàpułi inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 5,5 km². L'abità el xe situà a 31 metri s.l.m. El confina co i comuni de Marigliano, Nola, San Vitaliano, Saviano e Somma Vesuviana.
Nord (dipartimento fransexe)
El Nord el xe on departemento fransexe de ła rejon del Nord-Paso de Calè-Picardie (Nord-Pas-de-Calais-Picardie).
Confini
El confina co i departementi de ł'Aisne a sud, de ła Somme a sud-ovest e del Paso de Calais a ovest. A nord-ovest el xe bagnà dal Streto de Dover. A nord-est el confina col Belzo (province de łe Fiandre Osidentałi e de ł'Hainaut, a se parla oltre el fransexe anca ł'olandexe.
179
El 179 (CLXXIX en numeri romani) el xe on an del II secoło.
Fosciandora
el xe un comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
Descanso
Descanso xe na sità braxiłegna inte el stato de Santa Catarina. Ła xe poxisionada a na latitudine 26º49'34" sud e a na longitudine 53º30'06" ovest, stando a na altitudine de 552 metri. Ła so popolasion stimà inte el 2019 ła xera de 8.250 abitanti.
Ghe xe na àrea de 285.571 km².
Descanso el se distingue inte ła economia da l'agricoltura, ghe xe la major parte del so teritòrio conponesto da xone rurali. Prima de ła so emansipasion co el atuałe nome, el xera stà ciamà Nova Polònia ou Villa Polaca. Ła influensa połaca la xe stà prexente inte ła sità, tanto che racuante de łe so vie prinsipałi łe ga on nome de orìxane połaca. Uncò ła majoria de ła popolasion descansenxa ła xe de orìxane orixane taliana.
Civo
el xe un comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Hornachuelos
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
La Jonquera
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Cianpo
Ciànpo (nome uficiałe italian Chiampo) el xe on comùn de 12 137 abitanti de ła provincia de Vicensa.
Geografia
El comùn de Ciànpo xe situà inte la zona in mexo de ła Val del Ciànpo, na vałàda ai màrxini dei Monti Lessini. La val xe delimità a nord da ła Val d'Alpon, a nord e ad est dal fiume Anjo/Guà, vanti vèrxerse a ła vasta piànura ke colega Verona e Vicensa. El torente Cianpo, omonimo del paéxe, score traverso el territorio comunal e el xe afluente del torente Alpon (e, de conseguensa, subafluente del fiume Àdexe), inte el cuale và rento visin San Bonifacio, en provincia de Verona.
Se połe catar do difarenti zone del comùn: El comùn de Cianpo el ga asè comuni visin: confina defàti ad ovest e nord-ovest co i comuni de San Gioani Larion e Vestenanova (tuti do en provincia de Verona), a nord co i comuni de Nogarołe Visentin e San Piero Musołin e ad est e a sud co i comuni di Arzenjan e Roncà.
Arte
De particołàr interèse storego-cultural xe i 31 capitèi votivi, calchedùni risałe al XVII sècoło, le 4 tolete del XV sècoło e le 25 nìcie inte le cuali xe rapresentae la Madona o el Croxefiso, a indicar cuanto xe radicà el sintimento rełijozo inte stà tera.
Persone ligae a Cianpo
Xe nati a Cianpo: Xe tanto ligà a Cianpo la figùra de beato Claudio Granzotto (S. Lùçia de Piave 1900 - Cianpo 1947) francescan, scultor del locàl santuario, copia de ła gròta de Lourdes.
Sankt Pölten
Sankt Pölten ła xe ła cavedal del Stato federà austriaco de ła Basa Àustria.
Somma Vesuviana
Somma Vesuviana el xe un comun itałian de 34 592 abitanti. El xe inte ła sità metropułitana de Nàpułi inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 30,65 km². L'abità el xe situà a 165 metri s.l.m. El confina co i comuni de Brusciano, Castello di Cisterna, Ercolano, Mariglianella, Marigliano, Nola, Ottaviano, Pomigliano d'Arco, Sant'Anastasia, Saviano e Scisciano.
Lurcy
Lurcy el xe on comun de 384 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Joe Tacopina
Vita
El xe uno dei più inportanti avocati de New York, dove che el ga difeso diversi clienti inportanti.
Apasionà de bałon, inte el 2011 el fa parte del CDA de ła Roma. Dal 2014 el ze presidente del Bologna, mentre inte el 2015 el deventa presidente del Socetà Sportiva Calcio Venesia, sucedendo al conazionałe James Daniels.
Palencia
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Gallicano (LU)
el xe on comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
Phineas Taylor Barnum
__HIDDENCAT__
right|thumb|Phineas Taylor Barnum Phineas Taylor Barnum (Bethel, Connecticut, 5 de lujo 1810 – Bridgeport, Connecticut, 7 de avril 1891) xe stà un iprèndìtor, połitego e presentator de circo statunitènse. Xe el cofondàtòr de "Barnum & Bailey circus", insieme co James Anthony Bailey. El só spetacoło el xe sta un gran suceso in te'l mondo del spetacolo, durante el secoło XIX.
Luziana Conco
Barbaran Mosan el xe un comun de ła provincia de Vicensa in Vèneto.
La Pera
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Mese (SO)
el xe on comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
180
El 180 (CLXXX en numeri romani) el xe on an del II secoło.
181
El 181 (CLXXXI en numeri romani) el xe un an del II secoło.
Sillano
el xe un comun inte la provincia de Łuca chel fa parte de la rejon Toscana
Loreja
Loreja el xe un comune de 7 670 abitanti de ła provincia de Padova.
Tartano
el xe un comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Palenzuela
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Iznájar
__HIDDENCAT__
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
La Selva de Mar
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
La Carlota (Spagna)
__HIDDENCAT__
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Storia del Madagascar
thumb|right|300px|Mapa del Madagascar La Storia del Madagascar, in tel senso de na storia basada so documenti, la scominsia co l’arivo de i primi arabi in tel VII secolo de la nostra era. L’ìzoła la xera za abità da zente vegnù da la Polinesia e da l’Africa. De ste prime migrasion ghemo notisia solo co la leteratura orale, che la riporta fati storici e la mitologia malgasia.
Preistoria
Verso el VI secolo a.C., le popolasion de la macro region ciamada austranesia le se sa espanso par rivar a popolar la polinesia e el sud est axiatico. Seguendo le corenti equatoriali, grupi de sti popoli i xe rivà so le ìzołe de l’Oceano Indiano. Verso el II secolo d.C. i xe rivà anca so l’ìzoła de Madagascar. Le migrasion le xe continuà fin al V secolo.
Pi o meno a lo steso tenpo, popolasion bantu de l’Africa Orientale le xe rivà so l’ìzoła inte la parte osidentale. I do grupi i sa miscià presto, visto che a l’arivo de i primi eoropei in tel XVI secolo no ghera diferense visìbiłi tra la popolasion malgasia. La cultura malgasia la presenta ancò sia trati axiàteghi che africani. La mitologia la parla de i vazimba, on popolo nano de bianchi che i abitava el Madagascar prima de tuti. I vazimba i saria oncora so l’ìzoła, ma i vive sconti inte la foresta. La venerasion de i avi la xe ona de le carateristiche de la cultura malgaia, e i vazimba i xe considerà i avi pi ancestrali.
Arabi
Marcanti arabi i ga probabilmente conosù le coste del Madagascar par secoli. En te la leteratura arabo-persiana se cata tanti nomi par on ìzoła a est de l’Africa: Phebol, Cernea, Menuthias, Medruthis, Sherbezat, Camarcada, e l’Isola de la Luna. Anca se no se pol esar sicuri, ono o pi de sti nomi dovaria riferirse al Madagascar. La prima vera imigrasion de arabi in Madagascar la xe stà verso el 635 d.C. Co la morte de Maometo (632), i arabi i ga fato le guere de sucesion. I grupi pardenti i xe scampà e i sa moso verso l’Africa. Alcuni de questi i xe rivà in Madgascar. Qi i ga costruio de i vilagi e i se sa miscià co la popolasion locale par darghe vita a le etnie zafiraminia, antemoro e antanosi. Co l’arivo de arabi shirazi de cultura swahili (XII secolo), anca l’Islam el xe rivà so le coste nord de l’ìzoła. L’influso arabo, picinin ne i numari, el xe stà grando inte la cultura. Tuti i nomi che riguarda el tenpo – mesi, stasoni, dì de la setimana – i schei e la medesina vien da l’arabo. Anca la pràtega de la circoncision, la strutura de la società (da matriarcale a clanica) e la pràtega de la divinasion le xe stà introdote da i arabi.
Eoropei
En tel XV secolo, i eoropei i ga volù verzar linee de comercio co le Indie par metar da parte la mediasion del mondo arabo. I portoghexi i ga scominzià a esplorar le coste de l’Africa par catar on pasagio a sud. El caitan Diogo Dias el xe stà el primo eoropeo a metar pié su le coste del Madagascar in tel 1500 co la so nave la xe stà mesa fora rota da i venti in tel canal del Mozanbico. I portoghexi i no xera interesadi costruir n’avanposto in Madagascar. Francexi e inglexi, invese, i ga tentà de verghe on ponto de atraco so le coste de l’ìzoła. Guere co le popolasion locali, malatie e on clima difisile i ga senpre meso fin a tuti i tentativi. El xe stà solo che a la fin del XVII secolo che i francexi i xe stà boni de costruir de i forti permanenti so la costa orientale.
Tra el 1680 e el 1725, le coste malgasie le xe stà soto el controlo de i pirati inglexi. I pirati i atacava le navi che fazea la trata da e par le Indie, ma anca le navi locali che fazea marcà tra i porti de l’Oceano Indiano. I pirati i recrutava i naufraghi eoropei che i xera rivà so le coste malgasie, ma anca i marinai indiani de le navi che i caturava. La presensa eoropea la ga introdoto le guere par caturar i s-ciavi da vendare a i marcanti olandexi, inglexi e francexi. I cai che no volea far la guera i vendea i so suditi in canbio de fusili e munisioni.
El regno Merina
Co le etnie de la costa le vegnea in contato co el mondo arabo e eoropeo, le etnie de l’interno le ghe dava vita a la monarchia. En tel XIX secolo, soto la dinastia Merina, i re Andrianampoinimerina (sirca 1745 – 1810) e so fiol Radama (1792 – 1828) i xe stà boni de conquistar quasi tuta l’ìzoła. La conquista la xe stà fata sora-de-tuto xugando so l’union de i diversi cai locali, co matrimoni tra i principi. Andrianampoinimerina el ga stabilì la cavedal a Antananarivo e da la el ga riorganizà le legi agricole, sora-de-tuto quele che riguardava la coltivasion del riso. El re el ga ordinà la costrusion de dighe, canali e l’uso de on novo tipo de zapa par coltivar mejo le risare. El ga anca riorganizà el esercito e, se no riusia a conquistar na zona co le bone, Andrianampoinimerina el atacaa co la forsa. A la so morte Andrianampoinimerina el xera pronto a conquistar la costa.
Radama I
thumb|250px|left|El re Radama I El fiol de Andrianampoinimerina, Radama I o Radama el Grande, el ga continuà el laoro de so pare. I inglexi i ga subito reconosù el re. I ga fato così par mandar on segnal a i francexi che el Madagascar el dovea star fora da i interesi coloniali de le potense eoropee, e che lori – i inglexi – i xera diventà i novi paroni del destin de l’Africa. Radama I el ga firmà de i tratati co i inglexi par far smetar la trata de i s-ciavi e permetar l’arivo de misionari anglicani in Madagascar. Radama el ga conquistà tuta l’ìzoła e el xe morto in batalia durante na spedision punitiva contro i betsimisaraka.
Le regine
Co la morte de Radama I, el Madagascar el xe entrà in on periodo de violensa, dominà dal regno de regine, no sempre bone de esar vere guide del popolo.
Ranavalona la Crudele
La vedova de Radama I, ciamà la Crudele, la xe salia al trono parché – a la morte de so marì – la ga fato copar tuti i disententi maschi e altri parenti. Par 33 ani, dal 1828 al 1861, la regina la ga governà usando la violensa e la paura come armi de controlo de la zente. Ranavalona la ga opreso i cristiani e se calcola che 150 000 cristiani ixe stà copà durante el so regno. El Madagascar el se sa anca ixolà dal comercio internasionale e i foresti i ga dovù de frecuente scampar via, o i xe stà espulsi.
El fiol de la regina, Radama II, el xera catolego e, co na letara a Napoleone III, el ga invità i francexi a invader l’ìzoła in tel 1854. El 28 giunio 1854 el ga firmà on contrato co Joseph Francois Lambert do ghe dava a Lambert el dirito de sfrutar quasi tute le materie prime del Madagascar in canbio de on 10% su i profiti. Ranavalona la ga scoperto i intrighi del fiol e espulso tuti i francexi dal Madagascar. La regina la xe morta ent el 1861. El fiol Radama II el ga tentà alora de canbiar la politega del paexe. Le nove dcisoini liberali le andava contro i interesi de la nobiltà. El primo ministro Rainivoninahitriniony e so fradel Rainilaiarivory i ga copà el re, sposà la vedova e le seguenti regine, e governà el paexe da drio le quinte.