cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marcon
Curiosità
Giorgio Ronchini partesipante del grande fradeo 10 abita a Marcon.
Evousion demografega
fatta da franco de marcon
Novedrate
el xe un comun inte la provincia de Como chel fa parte de la rejon Lombardia
Saint-Hippolyte-le-Graveyron
Saint-Hippolyte-le-Graveyron el xe on comun de   178 abitanti del departemento de Vaucluse che el fa parte del rejon Provensa-Alpe-Costa Axura in Fransa.
Varexe
Varese el xe on comune de ła Łonbardia co pì de 80000 abitanti, capòłogo de ł'omonima provincia.
L'hinterland de ła sità el xe ciamà "Varexoto".
Nizan-Gesse
Nizan-Gesse el xe on comun de   87 abitanti del departemento de Alta Garona che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Varexe
Idrografia
A nord de ła frasion Rasa, a nase el torente Buragona, alimentà da ł'afluente Valgałina, tributario del Łagheto de Brinzio (dito anca "Pozza del Brinzio").
A ł'estremo nord del teritorio varexin, in cresta al Campo dei Fiori, a nase ł'Intrino e el Riazzo, che i bagna Brinzio.
Dała zona montagnoza de Varexe, a nase alcuni torenti che i cofluise inte el Łago de Varexe, i xe el Val Luna e el Rio de Casciago.
A sud de Varexe a score ła Roggia Nuova che ła confluise inte el łago visin Capolago. A Bizzozero a nase el torente Selvagna, che ła confluise inte ł'Olona preso Castiglione Olona. In łocałità Torre San Quirico, quaxi al confine co Gazzada Schianno, a nase el torente Arno o Arnetta, uno dei prinsipałi corsi d'aqua del Baso Varexoto e de ł'Altomiłanexe.
Cultura e monumenti
thumb|left|Ła XIV Capeła del [[Sacro Monte de Varexe|Sacro Monte con, suło sfondo, Varexe]]
Varese, dal 1998, ła xe sede de ł'Università dei studi de ł'Insubria, insieme a ła sità de Como.
Dal 1960, ła xe ła sede de ła Scoła Eoropea de Varexe creà par i fiołi dei funsionari eoropei del Sentro Comune de Ricerca.
Cołegamenti
Ła sità ła xe servia da do stasion feroviarie: Varexe, di proprietà del grupo de łe Ferrovie dello Stato, e ła Varexe Nord, de proprietà del Gruppo FNM.
Novi Velia
Novi Velia el xe un comun italian de 2 298 abitanti. El xe in provincia de Salerno inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 34,71 km². L'abità el xe situà a 648 metri s.l.m. El confina co i comuni de Campora, Cannalonga, Ceraso, Cuccaro Vetere, Futani, Laurino, Laurito, Montano Antilia, Rofrano e Vallo della Lucania.
Varexe
Cołegamenti
Inoltre Varexe ła xe, insieme a Miłan, uno dei estremi de ł'Autostrada dei Laghi (A8), ła prima autostrada a pedajo reałisà inte el mondo.
Ponte de Brenta
Ponte di Brenta, el ze un soborgo de'l comune itałian de Pàdoa.
Zeografia fìzega
El ocupa ła stremità nordorientałe de ła pariferia de Pàdoa, dełimitada (in senso orario partindo da est) da ła riva destra de'l Brenta, da l'autostrada A4 e da ła ferovia Venesia-Miłan.
Storia
A l'inisio de'l Cuatrosento Ponte de Brenta el ze devenjùo parochia autonoma, destacàndose definitivamente da Noventa. Inte ła metà de l'isteso sècoło ła cresita demogràfega ła ga portà a na prima riedifegasion de ła cieza.
Cieza de San Marco
Ła ze ła pì antiga de łe do parochiałe de'l cuartier: łe só orìzene łe gavarìa da resałir a l'època de ła formasion de'l borgo, inte'l baso medioevo. Ła prima citasion ła conparise inte na dièzema papałe de'l 1297, inte ła cuała A ze recordà come Ecclesia S. Marchi Ponte Noente. Ła jera stà a łongo dependente da ła cieza de Noventa, a só volta sotoponesta a ła pieve de Tore.
Gavea subìo na prima recostrusuion inte'l Cuatrosento, probabilmente in concomitansa co ła só ełevasion a parochiałe. L'edificio atuałe el ze parò el rezultado de un ultarior refasimento, reałizà tra el 1747 e el 1749 so projeto de l'architeto Domenico Brunello e par inisiativa de'l paroco don Domenico Leonati; bona parte dei finansiamenti ła ga provenjesto da'l patrisio venesian Giovanni Bollani che'l viegiava a Ponte de Brenta.
L'edificio el se prezenta cofà un intaresante ezenpio de architetura baroca, rico de presioze òpare d'arte.
I afreschi de'l sofito, rafeguranti epizodi de ła vita de san Marco, i ze łaori de Giambattista Crosato. L'altar major l'è stà reałizà da Giuseppe Caribolo in marmaro de Carrara (ma el basorełievo che'l orna el pałioto el ze de Bortolo Budolo), mentre el tabernacolo el ze de Agostino Fasolato. Ai ładi de 'st'ùltemo A se cata do statue de Giovanni Bonazza rafeguranti el patrono e san Daniele. Ła pała de l'altar major (1565 ca.) el ze de Parrasio Micheli.
Łe parede łaterałe de'l coro łe porta do pałe de Jacopo Marieschi (Ultima cena e Caduta della manna), doni de'l Bollani. Anca i altari łaterałi i ze ornài de prezévołe òpare pitòreghe, respetivamente de Pietro Damini, Lorenzo Gramiccia e Giovanni Battista Cromer. De partegołar vałor l'altar de'l Sacro Cuore, reałizà in marmaro de Carrara da Antonio Bonazza (anca ła speza de 'st'altra òpara ła ze stà sostenjùa da'l Bollani).
De un serto prezo anca el fonte batezemałe in piera de Custoza, scolpìo da Francesco Androsi.
El pùlpito e ła bałustra de ła cantoria, in łenjo, łe ze òpare de Giovanni Gloria, mentre l'organo el ze de Gaetano Callido e el gaveva sostituìo un presedente stromento de Giacinto Pescetti.
Una de łe parti pì antighe de'l conpleso ła ze el canpaniłe in stiłe romànego-gòtego, ultemà scuazi sertamente inte'l 1437. El rezulta dotà de rełogio fin da'l 1605, cosa pitosto insołita par l'època.
Ipodromo Breda
Situà inte ła stremità nordocidentałe de ła frasion, el ze el prinsipałe inpianto de'l zènare de Pàdoa. El ze stà costruìo inte'l 1901 da'l senator Vincenzo Stefano Breda so i tereni anesi a ła só viła de ła cuała A se ga parlà poco sora. Daspò el radicałe restauro de'l segondo dopoguera el ze noto anca come "Le Padovanelle" in refarimento a ła padoaneła, un antenà de'l moderno sulky.
Da ła fine de'l 2011 l'ipodromo el ze sostansialmente inativo a cauza de ła crize de'l setor ìpego e de un scandało che'l ga coinvolzesto ła fondasion Breda che ła ło zestiva.
Infrastruture e trasporti
Ponte de Brenta el revesta oncora un rołi stratèzego inte i cołegamenti par Pàdoa par chi che'l riva da est.
A sud de ła łocałità A se cata par zonta el znodo tra l'autostrada A4 provenjente da Venesia e l'autostrada A13 direta a Bołonja. A sudovest sorze, senpre so l'A4, el cazeło Pàdoa Est.
Fin a'l 12 desenbre 2015 Ponte de Brenta ła jera dotà de na propia fermada łongo ła ferovia Miłan-Venesia, servìa da treni regionałi dezvolzesti da Trenitalia inte l'anbito de'l contato de servisio stipułà co ła Region de'l Veneto.
Fra el 1885 e el 1954 inte ła sitadina A jera prezente par zonta na stasion de ła tranvia Pàdoa-Malcontenta-Fuzina, zestìa da ła Società de łe Guidovie Centrali Venete (grupo Società Veneta) che insieme a'l Brenta mèdemo ła ghe dava orìzene ad un sistema de trasporti integrà.
Łéngua basca
Ła łéngua basca (ciamà anca euskara, euskera, vasco' o basque'') l'è na łéngua no indoeuropea atualmente parlà in tel nord de ła Spagna (in tel Paexe Basco spagnoło) e in tel sud de ła Fransa (Paexe Basco francese), dipartimento Pirenei Atlantici. Anticamente el so anbito łenguistego el se estendea a le xone de Aquitania, Ła Rioja, Cantabria, Huesca, Burgos, nord de Zaragoza, fin al Mediteraneo: el nord de ła atuałe Catałogna e parte dei Pirenei Sentrałi. Ghè inportanti comunità parlanti basco in tuto el continente american, ndo se pol catar baschi de seconda e tersa generassion che oncora i parla ła łéngua in tel diałeto original o secondo forme ibride rixultè da l' incontro de baschi de difarenti rejoni.
El nome de ła łéngua in basco stàndar (euskara batua) l'è euskara. Inte łe forme diałetałi l'è conosù come euskara, euskera, eskuara, üskara, euskala, eskuera, eskara, eskera, eskoara, euskiera, auskera, oskara, uskera, uskaa o uska. Ła forma euskera (del diałeto de Gipuzkoa) l'è queła più utilixà dai łocutori baschi (senpre manco frequente l' altra forma, vascuence) e l'è adotà anca in tel dissionario de ła Reałe Academia de Łéngua Spagnoła, XXII edissión.
British American Racing
La British American Racing (abbrevià in BAR) xe stà na squadra de Formula 1 creaa dala multinasional del tabaco British American Tobacco (BAT) par publicizar ei marchi dei propri prodoti. La squadra ga partesipà al Canpionà Mondial a partir dal 1999 dopo che la gh'avea rilevà el material dela scuderia Tyrrell, ma xe stà cedua a fin 2005 ala Honda, partner tecnologico xà dal 2000.
Łéngua basca
Se dixe che ła paroła euskara la vegna dal antico verbo basco *enautsi che significava dir e che se conserva in certe forme de ła coniugassion del atual verbo esan (dir) utiłixe in Bizkaia come dinosta (el me le dixe). El verbo *enautsi più el sufiso (-k)ara (forma de) i darea vita a ła paroła *enauskara (forma de dir, forma de parlar) che in seguito, col pasar dei secołi, la se sarea evolua foneticamente in ła atuałe forma stàndar euskara e inte łe forme sora mensionè.
British American Racing
La squadra la xera nata come progeto intorno a Jacques Villeneuve, gestia dal so manager Craig Pollock, ma la xe sucesivamente staa afidà ala zestion de David Richards.
La Honda ga via via aumentà el so ruolo sino ad acquisir na partecipasion azionaria a l'inisio del 2005. El 4 de otobre 2005 xe stà difondesta la notisia dell'aquisision del resto dela società in seguito a l'imposision de noe regole internasionai che le impedise la sponsorizasion da parte de marchi del tabaco.
Łéngua basca
Nonostante el sia geograficamente circondà da łéngue indoeuropee, se pensa che el basco el sia na łéngua ixolà: no l'è mia considerà na łéngua indoeuropea, o sia faxente parte del germanico, xlavo, celtico, romanxo, baltico o de ogni altro grupo indoeuropeo. L' ze l' unica łéngua non romanxa de l' Europa osidentałe e che la pararea averghe vù na gran influensa sul sistema vocałico del castilian.
British American Racing
thumb|250px|La BAR-Honda di Jacques Villeneuve al GP degli Stati Uniti 2003 'Ntea stagione 2004 la BAR xe rivà seonda inte el canpionà costrutori, pur non avendo vinto gnanca on Gran Premio. I piloti quel'ano i xera l'englese Jenson Button e el giaponese Takuma Sato, confermai par el 2005.
Inte el 2005 i risultai xe stai manco brilanti e la squadra ga anca subìo na squalifega dopo el Gran Premio di San Marino. thumb|260px|[[Jenson Button su British American Racing a Indianapolis inte el 2005 United States Grand Prix]]
Łéngua basca
In tei quaxi 40 ani de proibission durante el regime franchista e ła conseguente persecussion e criminałixassion de chi che le parlava, ła łéngua basca l'è stà mesa in pericoło de estinsión. Soło tra ła fin dei ani Sinquanta e l' inizio dei ani Sesanta el basco el scominsia a riciaparse pian pianeło.
Saint-Romain-de-Jalionas
Saint-Romain-de-Jalionas el xe on comun de 3 288 abitanti del departemento de Isère che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Łéngua basca
Co l' arivo de ła democrassia, ła Costitussion spagnoła del 1978 e el Statuto de Gernika, ła łéngua basca la ritorna co-ofisiałe in tel Paexe Basco spagnoło e in tel nord de łe Navara, ndoe lentamente la ritorna a ła vita publica.
= Aspeti storici, sociałi e culturałi =
Origine e storia de ła łéngua
Tanti studioxi i vede el basco come na łéngua ìzoła. De conseguensa, ła so preistoria no la pol mia esar ricostruía par mexo del metodo conparativo, e se sa poco sora łe so origini. L' ze probàbiłe che na forma primordiałe de ła łéngua basca la fuse prexente in Europa osidentałe prima de l' arivo de łe łéngue indo-europee.
Storicamente una de łe prime ipotexi mitiche su l' origine de ła łéngua basca l'è el tubalismo. Ła teoria la se cołega a ła credensa che tute łe łéngue le procede da Babel e ła so famoxa tore. El basco el sarea ła łéngua original, anterior a ła confuxión de łe łéngue. Alcuni apołogisti del basco in tel secoło XVIII e inisi del XIX i era rivè a dir che na łéngua cosita parfeta la podea esar sta ispirà soło dal steso ingegno de Dio. Tra sti autori se nota Astarloa e Manuel Larramendi.
Alcune iscrision łatine in Aquitania le conserva un numaro de parołe co raixa protobasca, come par exenpio i nomi propi Nescato e Cison (neskato e gizon vol dir rispetivamente butela/toxa e omo'' in basco moderno). Sta łéngua l'è ciamà aquitán e l' era prexumibilmente parlà prima che i romani i portase el łatin ai Pirenei osidentałi. I specialisti de storia basca i considera l' aquitán come basco antico. Infati ła parenteła tra basco e aquitán la sarea dimostrà xa da i łaori de Luchaire in tel 1877, anpliè posteriormente da Michelena e Gorrochategui. El dixintarese dei Romani par sta xona, l' ga parmeso al basco aquitán de sopravivar mentre le łéngue iberica e tartesico le sparea definitivamente. El basco l' ga aquixío parołe del vocabołario łatin sia prima che dopo che el łatin el se evolvese in guascón (na variante de l' ocitán) e in navaro-aragonexe. Generalmente se supone che i Baschi i se sia originà in Aquitania e che da lì i sia emigrè verso sud.
Ipotexi de conesion co altre łéngue
Tante ipotexi su l' origine del basco i' ze considerè controverse, e łe prove sugeríe generalmente no i' ze mia acetè da ła majoransa dei linguisti. In ogni caxo, ła situasion la podarea canbiar in futuro. Alcune de ste ipotetiche conesion i' è:
Primi testi Atualmente łe iscrision più antiche contenenti parołe basche i' ze łe epigrafi catè in tel zugno del 2006 da i archeòłoghi de Álava in tel sito de Iruña-Veleia, datè III secoło.
Łe informasion che gavemo sora el basco mediovałe i' ze bastansa scarse e framentarie, visto che le consiste par lo più in antroponimi e poche parołe e fraxi. I scrivani i utiłisava el romanxo par scrivar, nonostante ła łéngua de uxo quotidián la fuse el basco. Fin al secoło XVI, i unici łibri che incontremo i consiste prinsipalmente in picołi dissionari e gramàteghe baxiche, che gavea ła funsion de faciłitar ła comunicassion in tei scanbi comersiałi. Altre testimonianse scrite, tanto più interesanti, i' ze i framenti de romanxi e cantici che cita łe cronache storiche. Łetare personałi, testi manoscriti o ati de testimoni in giudisi i ga un valor presioxisimo, come unica fonte del basco parlà in chei secołi.
El primo łibro in basco che conosemo l'è stà stanpà in tel 1545, co el titoło de Linguae Vasconum Primitiae (Primisie de ła łéngua dei baschi) e firmà dal prete bascofrancexe Bernat Dechepare. L' ze na cołession de poemi ndoe l' autor el trata temàteghe come ła rełijón, l' erotismo e ła so vita. El dedica versi anca al basco, e ghe da registrar che l'è cosiente del fato che el suo l' era el primo tentativo de crear na łeteratura basca. In tel so poema Kontrapas el dixe:
che tradoto in veneto el sona:
Ła sucesiva opera conosua l'è ła tradussion del Novo Testamento (Iesu Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria), comisionà da ła regina de Navara Juana de Albret al ministro calvinista basonavaro Joanes Leizarraga. , stanpà inte l' ano 1571 a La Rochelle.
Łeteratura clasica Łasando da parte sti antecedenti insieme co altri manoscriti catà in tel secoło XX, queło che se podarea considerar el primo clasico de ła łeteratura in basco l'è ła opara ascetica Gero (Dopo) de n' antro prete, Pedro de Axular, stanpà par ła prima olta in tel 1643 a Paue. Ła so proxa l'è stà tolta come exenpio del bon scrivar tra i scritori, tanto a nord come a sud dei Pirenei. El diałeto uxà par scrivarlo (el lapurtera clasico) l'è stà proposto inisialmente come modeło par el basco unificà, anca se el projeto l'è stà pò respinto parché considerà masa artificial.
In tel secoło XVII, uno dei grandi dinamixatori culturałi e połitici dei Paexi Baschi l'è stà el pare jexuita Manuel Larramendi (1690-1766), autor de na gramàtega e de un dissionario basco. Ła so influensa la marca un prima e un dopo in ła łeteratura basca. El se ocupava de la coression dei manoscriti de tanti scritori de ła so epoca prima de stanparli, e se pol considerarlo uno dei leader o referenti del so tenpo.
En ła seconda metà del secoło XIX, ła sconfita in łe guere carliste e i canbi che era drio reałixarse in ła società basca i origina na certa preocupassion sora el futuro de ła łéngua; par sto motivo se fonda de łe asociasion come ła Sociedad Euskara de Navarra, se cełebra concorsi łeterari e xughi floreałi e apare łe prime publicasion in basco. Ła linguistica europea la scominsia a interesarse del basco e quindi nase i primi studi sientifisi. Fiorise ła łeteratura, e certi folcloristi e muxicòłoghi i se entaresa par recuperar ła tradission oral.
D' altra parte, certi intełetuałi del tenpo come Miguel de Unamuno i ciamava a acetar co dołor e rasegnassion ła morte del basco, łéngua co ła qual -secondo lu- no se podea mia traxmetar idee astrate. El filoxofo el rivava a afermar in momenti de pesimixmo depresivo che i baschi i gavea da abandonar ła so łéngua e tradision par entrar in ła modernità spagnoła. Esendo sta qua ła poxission de progresisti e łiberałi in chel momento, tanto al nord come al sud dei Paexi Baschi, i majori difensori de ła łéngua i' ze stè i setori più tradisionałisti e del nasionałimo de Sabino Arana.
Ła identificassion del basco co ła vita rurałe e quindi co una idealixà arcadia basca, coxì atrativa par tanti baschi, la dura fin al ricanbio generasional dei ani Sinquanta e sesanta. L' ze ałora che in un anbiente de efervesensa cultural e połitica, el basco el scominsia a sentirse in boca a i xoini universitari e inte l' anbito urbano, diventando sinboło de ła dixobediensa davanti al sistema.
I parlanti
Su na popołasion de 2 975 000 abitanti divixi tra łe 7 provinse dei Paexi Baschi, el 26,9% l’ ze biłingue (francexe o spagnoło) e ’l 15,3% el conose aprosimativamente el basco par un totałe de 1 255 750 ’’euskaldun’’, o sia parlanti basco (i locutori biłingui ativi i' ze 881 300 e 454 400 quei pasivi). Da sto punto de vista, i abitanti dei Paexi Baschi i se divide in 4 grose categorie che i‘ è: Ghè na gran disparità tra el biłinguismo inte łe diverse provinçe basche. Ła Vizcaya la ga 1 141 000 abitanti, el 26,5% (302 000) i’ ze biłingue e ‘l 24,9% (284 000) biłingue pasivi. Ła Guipúzcoa co 686 000 abitanti la ga el piasè alto numaro de locutori bascofoni che i’ ze 329 000 e i corisponde al 48% de ła popołasion e la ga un 9,5% (65 000) de biłingue pasivi. In Navara (594 000) ghè el 10,5% (85 500) de bascofoni prinçipalmente in tel nord e nord-ovest de ła provinça e 6,8% de biłingue pasivi (40 200). L‘ Álava co 298 000 abitanti la ga un 13,4% (40 000) de biłingue e un 11,1% (33 000) de biłingue pasivi. El Labourd co 208 000 abitanti el ga un 37,2% de popołasion biłingue (38 600) e 24 600 de biłingue pasivi. Ła Basa Navara e ‘l Soule i’ ze i manco popolè (30 000 e 17 000) e i ga ła più forte parsentuale de persone biłingue: 60,9% de biłingue (28 600) e 15,1% de biłingue pasivi (7 000).
Distribussion geografica
thumb|180px|left|Parçentuałe de quei che parla basco fluentemente. thumb|right|Parçentuałe de quei che parla fluentemente basco in Navara (2001). Ła rejón ndo el basco l’ ze parlà l’ ze piasè picoła de queła nota come Paexe Basco o Euskal Herria. Tutavia vari toponimi baschi i dimostra che ‘l basco l’ era parlà in un’ area tanto più estexa de queła odierna. N’ exenpio l’ ze ła Vale de Aran (deso na parte de ła Catałogna parlante łéngua guascona), in quanto haran l’ ze ła paroła basca par "vale". In seguito ła cresente influensa del łatin l’ ga scomisià a sostituir el basco in le xone manco montagnoxe de sta rejón.
El basco l’ era parlà da la majoransa dei abitanti de łe xone parlanti basco storiche prima de ła industrialixassión. Secondo i dati del 1867 de Ladislao de Velasco, i le parlava 170 000 dei 176 000 abitanti de Gipuzkoa, 149 000 dei 183 000 abitanti de Bizkaia (fra i cuałi 6 000 i era foresti e 28 000 i vivea in tel distreto de Valmaseda-Encartaciones, ndo no ‘l se parla da tenpi remoti), 12 000 dei i 120 000 abitanti de Álava (Araba), 60 000 dei 300 000 de ła Navara spagnoła e 80 000 dei 124 000 abitanti del Paexe Basco francexe.
Outremécourt
Outremécourt el xe on comun de   90 abitanti del departemento de Alta Marna che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Łéngua basca
Distribussion geografica
Inte el corso de l’ Otosento el basco el vive un rapido declino in Navara. Comuqnue, dopo che el nasionalixmo basco l’ ga fato de ła łéngua un segno identitario, e co ła costitussion dei goerni autonomi, ghè stà un modesto ritorno. Łe scołe de łéngua basca le ga portà ła łéngua in aree come Encartaciones o ła Navara Ribera ndo el podarea no esar mai stà parlà gnanca in tei tenpi storici. .
Nouainville
Nouainville el xe on comun de   603 abitanti del departemento de Manche che el fa parte del rejon Normandia in Fransa.
Łéngua basca
Status ofisiałe e diałeti
thumb|Status ofisiale de ła łéngua basca in Navara. Storicamente, el łatin o el romanxo i’ ze stè łe łéngue ofisiałi de sta rejón. In ogni caxo, el basco l’ era riconosuo esplicitamente in serte aree: el fuero (statuto giuridico łocałe) de ła vale Ojacastro cołonixà da baschi (deso in Ła Rioja) el permetea ai abitanti de uxar el basco inte i procesi legałi durante el Doxento e Trexento.
Al dì d’ ancó el basco el gode de uno status de co-ofisialità inte łe rejoni basche de ła Spagna: l’ intiera comunità autonoma dei Paexi Baschi (dal 1982) e parte de ła Navara. El basco no ’l ga alcun status ofisiałe inte i Paexi Baschi del nord in Fransa ndoe i çitadini no i pol uxar el basco inte łe corti de justìsia francexi. Paradosalmente, ze consentio l’ uxo del basco inte łe corti francexi ai baschi de nassionałitá spagnoła (con ła tradussión), visto che el basco l’ ze riconosuo da l’ altra parte de ła frontiera.
Diałeti
Bonaparte el considera l' erronkariera un sotodiałeto, mentre Azkue el le clasifica come un diałeto diferensià. Sta variante, parlà anticamente inte i sete paexi de ła Vale de Roncal, l'è spario definitivamente in tel 1991 co ła morte de Fidela Bernat, la so ultima parlante. Se podarea parlar anca de un diałeto parlà in Álava, al dì d' ancò conpletamente estinguesto, anca se grasie a ła toponimia e a łe testimonianse scrite in nostro poseso savemo che el ghe someava on mucio al diałeto osidental. Ła prinsipałe fonte de informassion del basco parlà in Álava l'è atualmente el recentemente scoperto manoscrito de Juan Pérez de Lazarraga (secoło XVI), tratandose de ła testimoniansa scrita più conpleta.
In tel 2005 el quotidian Berria l' ga publicà na nova mapa dei diałeti, agiornà da Koldo Zuazo, profesor de fiłołozia basca inte l' Università dei Paexi Baschi (UPV-EHU). In sta nova mapa el distingue i diałeti tra osidental, sentral, nafarrera, nafarrera-lapurtera e zuberera.
Łe mape le se reałixa unendo in grupi łe parlade co coincidense generałi, visto che el basco el se caraterixa par ła so varietà in giri e asenti. Łe difarense le se pol apresar da na łocałità a n' antra, se non da un quartier a n' antro. Par exenpio, se tołemo ła paroła ogia (pan), in giro par i teritori parlanti basco cataremo numaroxe varianti de ła stesa paroła come ogiya, ogiye, ogixa, ogixe, uía, uíxe, oía etc.
Łe difarense fonołogiche, morfosintatiche e łesicałi tra do diałeti geograficamente distinti le pol esar tante come quełe che existe tra el catałan e el castiglian. Sto qua l'è el caxo del bizkaiera (estremo ocidental) e del zuberera (estremo oriental), che i se caraterixa par ła so distansa rispeto ai altri diałeti, e che i' ze parlè precixamente inte i do estremi del dominio łénguistego del basco. Nonostante tuto, parò, par ła majoransa dei łocutori baschi parlar diałeti difarenti no l'è mia un ostacoło insormontàbiłe par capirse. D' altra parte, ła mutua intełegibiłità la pol dipendar, oltre che da ła distansa geografica, da łe consoetudini, ła pronunsia e ła predispoxission del singoło, oltre che dal livel de scołarixassion e de ła conseguente conosensa de ła propia łéngua al de là del registro cołoquial. Un parlante basco de ła Navara, par exenpio, el pol capir sensa grosa dificoltà qualcheduni che parla na variante ocidental, no aparéndoghe sconosue łe parołe che el utilixa, che l' ga podù lexar in tei łibri e uxar inte un registro formal. Inoltre, el parlante basco navaro el pol bituarse a scoltar el bizkaiera inte i mexi de difuxión e farse capir co i interłocutori de ła Bizkaia, parlando ognuno el so diałeto, sensa ecesive conplicasioni.
Tanta gente l' ga inparà el basco unificà come łéngua materna, co major o minor influensa de ła parlada de ła so rejón. Pur esendo el basco unificà ła version ofisiałe de ła łéngua, i diałeti i' ze utilixe in abondansa in łe radio e publicasion łocałi, co el fin de avicinarse piasè al łinguagio quotidian. Inte i caxi del diałeto ocidental e del zuberera, anco lori i' ze prexenti inte l' insegnamento e ła so academia l' ga detà norme sora ła scritura de sti diałeti; el che no se contrapone mia al uxo del basco unificà, in quanto se considera che ła convivensa tra i diałeti e el basco stàndar la sia na condission indispensàbiłe par garantir ła vitałità de ła łéngua.
A cauxa de łe condision storiche inte łe cuałe ła łeteratura basca la s' ga svilupà, ła comunità łenguistega no l' ga disposto de un unico modeło par el uxo scrito, ma difarenti, che no podendo inporse conpletemante sui altri, i s' ga svilupà parałełamente dal secoło XVI. In tei manuałi de storia de ła łeteratura basca se se riferise al gipuzkera, bizkaiera, lapurtera e zuberera come a diałeti łeterari, esendo ste varianti łe più utilixe in ła produssion leteraria basca. Sia el gipuzkera a sud dei Pirenei che el lapurtera al nord, i' ze stè inte i secołi łe varianti più utiłixe, e le 'à guadagnà anca un serto prestigio e ła so area de influensa; par sto motivo i' ze stè modełi de riferimento quando inte i ani Sesanta s' ga decixo de portar avanti el projeto de unificassión.
Exenpi
Joani 3:16.
Lapurtera - Labortano
Zuberera - Suletino
"Zeren Jinkoak hain du maithatü mundia, nun eman beitü bere Seme bekhotxa, amorekatik hartan sinhesten dian gizoneratik batere eztadin gal, bena ükhen dezan bethiereko bizitzia"
Gipuzkera - Guipuzcoano
"Zergatik aiñ maite izan du Jaungoikoak mundua, non eman duen bere Seme Bakarra beragan fedea duan guzia galdu ez dedin, baizik izan dezan betiko bizia"
El basco stàndar
Ła version de basco unificà più anpiamente utilixà l'è el Batua (che in basco vol apunto dir unificà), insegnà inte ła majoransa de łe scołe e uxà sui mèdia e i jornałi ofisiałi. El Batua l'è baxà prinsipalmente su el diałeto rejonałe de Gipuzkoa, ndo l'è el più uxà, nonostante el permeta l' uxo del vocabołario e de ła gramàtega setentrionałe e navarexe.L' ze anca ciamà Basco Stàndar.
El gipuzkera osotua de Azkue, promoso in tel 1935, l'è stà el primo tentativo de crear na łéngua basca stàndar, ma no el ga vù suceso.
Inte i ani Quaranta, un grupo (Jakintza Baitha, "Caxa de ła Sagesa") riunío intorno a l' academico Federico Krutwig el preferise baxar el basco stàndar su el lapurtera de ła Bibia protestante de Joannes Leyçarraga e el primo libro stanpà in basco, ma no i otien suporto ofisiałe o popołare.
In tel 1944 Pierre Laffite el publica el so 'Navarro-Labourdin Littéraire'', baxà su el lapurtera clasico, che l'è diventà de facto ła forma stàndarixà del lapurtera, insegnà in certe scołe del Lapurdi e uxà inte łe radio, cexe e dal jornal Herria.
I do diałeti baschi più distinti, el bizkaiera e el zuberera, i ga anca łori na so forma stàndar.
Exenpio de testo
= Descrission łenguistega =
Clasificassion
El basco l'è na łéngua aglutinante (cioè ndoe łe parołe le se forma unendo morfemi indipendenti) e ìzoła.
Carateristiche fonołogiche generałi
(Abondansa de vocali/consonanti, gradi de apertura vocałica, quantità de ponti de articolasion inte łe consonanti, uxo de trati come ła glotalixassion o naxalizassión, łéngua asentuałe/tonałe, tipo de prosodia, etc.)
Descrission fonemàtega e ałofonica
(Consonanti ostruenti: ocluxive, fricative (sibiłanti e no sibiłanti); consonanti no ostruenti: łiquide (laterałi e vibranti) e aprosimanti; vocałi (variassion ałofonica, arcifonemi)
Trati sorasegmentałi e prosodia
(asentuassión, toni, prosodia e intonassión)
Procesi fonołogici generałi
(asimilassión, ridussión, epentexi, armonia vocałica, etc.)
Evolussion diacronica de ła pronuncia
(evolussion de ła pronuncia atraverso el tenpo)
Caracteristiche generałi del sistema de scritura
El euskera l' ga adotà l' alfabeto łatino a cauxa de ła so situassion geografica in tel secoło XVI, quando l' ga scomisià a sviłuparse come łéngua scrita. In origine se scrivea secondo i sistemi del castiglián o del francexe, adotandołi co più o manco exito a ła fonetica basca. In seguito, el leader nasionałista Sabino Arana el dixegna un particołar sistema ortografico, otegnendo un certo exito tra i so afiłiè. In tel dopoguera, el sistema aranista el vien abandonà, tra łe altre raxoni, parché łe consonanti co asento le rexultava poco pratiche. Ła Academia de ła Łéngua basca la stabiłise a partir dal 1968 na normativa unificà. Atualmente, l' alfabeto basco l'è conposto da sinque vocałi:
A, E, I, O, U, che le sona come in veneto, salvo in tel caxo del zuberera, diałeto inte el qual se utiłixa na sesta vocałe, ła Ü
Pogio Rusco
'Pogio Rusco xe on comune de 6459 abitanti de ła Provincia de Mantova
Łéngua basca
Caracteristiche generałi del sistema de scritura
e łe seguenti consonanti:
B, D, F, G (salvo poche ecessioni, se pronuncia come ła «g» de «gato» e no aspirà come ła paroła spagnoła «gelatina»), H (in tei diałeti osidentałi l'è muta e aspirà in quei orientałi), J (pronuncià come ła «i» in ła majoransa dei diałeti; in tel gipuzkera, invese, la se pronuncia come ła «j» castigliana), K, L, M, N, Ñ, P, R, S, T, X (pronuncià como ła «sh» inglexe), Z (pronuncià come ła «s» francexe).
Sistema endòcrino
320px|miniatura|destra|Schema dei prinsipali òrgani endòcrini che el mostra le difarense de le gònade in intrà màscolo e fémena. L'ipotàlamo no'l xe mostrà, se cata propio sora e in continuità col'ipòfisi, ciamada anca giàndola pituitaria, mentre l'epìfisi la vien anca ciamada giàndola pineale. 320 px|miniatura|destra|Le frese le ciarise le funsion de stimolasion (frese rose) e feedback (negativo, in frese blu) ormonale, in sto caso in tei asi ipotalamo-ipòfisi-gònade de fémena e màscolo. I prinsipali produti de ovario e cojon, respetivamente [[estradiolo (n'estrògeno) e testosteron (n'andrògeno), i va a inibir la secresion de GnRH ipotalàmego e FSH e LH ipofisari. Sti sistemi i no xe, in pràtega, de frecuente cusì sénpleghi in te'l so funsionamento, basta pensare al fato che l'ovulasion la càpita in corespondensa de un pego de LH che el se verìfega co, a metà siclo mestruale, el feedback negativo del'estradiolo sul LH deventa de colpo positivo (fresa zala), causando n'inproviso aumento de la secresion de st'ùltimo.]] El sistema endòcrino xe l'insieme de le giàndole del corpo uman a secresion interna (aponto, endòcrine), che le buta drento inte la circolasion sanguigna sostanse ciamade ormoni. L'insieme dei òrgani che ghe fa parte xe pì difìsile da caraterixare respeto a altri aparati e sistemi parché le giàndole endòcrine no le xe in continuità o contiguità anatòmega, ma le funsiona conpagne anca se le se cata distante.
Chardonne
Chardonne el xe on comune del Canton Vaud de 2.685 abitanti. El conprende na parte del łago de Ginevra.
Ibrillos
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Burgos, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Lignareix
Lignareix el xe on comun de   164 abitanti del departemento de Corrèze che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Sistema endòcrino
La secresion dei ormoni la ga come rolo cheło de métare in comunegasion parte distante del corpo e cusì la funsion endòcrina la xe conpagna a cuela nervoxa, da la cuale se difarensia par determinai aspeti. Prima de tuto, l'ormon, a difarensa del neurotrasmetitor, el vien butà in solusion in te'l sìrcolo sanguigno e da sto cua poe ocupare l'intiero lìcido extraselulare e anca cuelo intraselulare (se le so caraterìstighe chìmeghe elo parmete): se caratarixa donca par un grando volume de distribusion aparente e'l agise a distansa, mentre el segnale nervoso el resta consentrà e logalizà in un ponto spesìfego. Sta cualità cinètega, somada al fato che de frecuente l'ormon, respeto al neurotrasmetitor, el ga ritmi de eliminasion pì débuli, la spiega parché la segnalasion endòcrina la se destingue da cuela nervosa par el fato de èsare lenta a tacare, ma a longa durada.
Sofia
Sòfia (, in bulgaro София, Sofija ) ła xe ła kavedal e ła sità pì granda de ła Bulgaria.
Sistema endòcrino
N'altra caratarìstega sentrale par la fisiologia del sistèma endòcrino xe la regolasion de la secresion giandolare e, donca, del'intensità del mesajo che ghe coresponde. Dito che le majori giàndole del sistema le vien controlade indiretamente dal sistema nervoso traverso l'ipotàlamo, xe inportante par el controlo autònomo de la so secresion i cusì ciamadi sistemi de retroasion o feedback. Sti cua i funsiona traverso mecanismi selulari che i poe portare a na deminusion de produsion e/o secresion de l'ormon, se gavemo na crésita dei liveli de sto cua (feedback negativo) co tendensa al ritorno al'ecuilibrio dito omeòstasi. In alternativa la crésita de la concentrasion del'ormon la poe causare oncora aumento de secresion (feedback positivo) co n'incremento esponensiale manman pì rapido, fin co che se riva a on novo ecuilibrio. El feedback el połe funsionare a livelo de la stesa giàndola che la buta drento ormon, cusì come su na o pì giàndole poste a controlo de la stesa.
Sofia
Ła se kata inte ła parte osidentałe de ła Bulgaria, inte el kor de na anpia konka vałiva ai pie del monte Vitoša, a 555 m de kuota.
Sistema endòcrino
Defati, se cata, inte na parte sistema endòcrino, l'organixasion jeràrchega dei cusì diti asi endòcrini majori, costituidi da:
Łéngua basca
Caracteristiche generałi del sistema de scritura
Inoltre la include altre sie consonanti come prestito par parołe provenienti da altre łéngue:
Sofia
Ła xe el prinsipałe sentro aministrativo, industriałe, kulturałe e dei trasporti de tuto el paexe. El desviłupo industrial el xe łigà a łe ła produsion mekanega, ałimentar, tesiłe, dei vestii, kimega de ła goma, de el korame, siderurgega, grafego-editorial, de el łeño e de el tabako. Ła ga sedaxe istituti universidari, un oservatorio astronomego, muxei, akademie de arte, de siensa, de muxega, e biblioteke; ła xe sede de un metropołita ortodoso e de na diocexi katołega. Łe se trova inte el ponto de kovergensa de inportanti vie de trafego, e ła xe sede de un aeroporto.
Toirano
el xe un comun inte la provincia de Savona chel fa parte de la rejon Liguria
Distreto de Kirchdorf an der Krems
El  l'è uno dei distreti de l'Austria drento al land de l'Alta Austria.
Martainneville
Martainneville el xe on comun de   422 abitanti del departemento de Somme che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Łéngua basca
Caracteristiche generałi del sistema de scritura
C, Q, V, W, Y, Ç
e la ga i seguenti digrafi:
DD, RR, TT, TS, TX, TZ.
Améscoa Baja
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Navara, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma Navara.
Łéngua basca
Caracteristiche generałi del sistema de scritura
Tute łe łetare e digrafi le raprexenta un unico fonema. Łe principałi ecesion i' ze quando l o n i' ze precedue da i, che tanti diałeti i pałatixa in ll e ñ, anca se no i' ze mia scrite. Quindi ikurriña pol anca esar scrito ikurrina sensa canbiar el sono, mentre el nome propio Ainhoa el ga bixogno de l' h muta par ronpar ła pałatałixassion de ła n. Inte łe varianti a nord de ła frontiera franco-spagnoła, spesialmente inte łe più orientałi, in serte parołe existe ła posibiłità de aspirassion dopo na consonante, coxa che generalmente s' ga rifleso inte ła łeteratura de sti diałeti. Exenpi: aphez, ithurri, kherestu, orho, alha, unhatu. No existe tildi o asenti grafisi se non inte i prestiti da altre łéngue, visto che łe parołe no le ga na asentuassion fisa. Inte l' ortografia de Sabino Arana (1865-1903), ll e rr iera sostituie rispetivamente da ĺ  e ŕ.
Sofia
Ła xe stada fondada da i Traci ko el nome de Serdika e ła xe stada okupada inte el 29 v.K. da i romani ke i ła ga camada Ulpia Serdika. Distruta da i Uni, ła xe stada rifondada da i bixantini ko el nome de Triadiza, e rinominada Sofia soło ke inte el 1376, vanti de eser konkuistada da i otomani, ke i ła ga manteñua fin a ła indipendensa bulgara inte el 1878.
Castelbianco
el xe un comun inte la provincia de Savona chel fa parte de la rejon Liguria
Łéngua basca
Corispondensa tra grafemi e pronuncia
In zuberera ghè vocałi naxałi (õ,~u) e sibiłanti sonore (ss,zz), ma no le se riflete mai inte ła scritura.
Corispondense tra fonemi e scritura
Consonanti
Vocałi (eceto in zuberera)
Sistema endòcrino
Conpagna a sta parte organixada del sistema, ghe xe òrgani endòcrini menori che i ga na regolasion autònoma:
Łéngua basca
Corispondense tra fonemi e scritura
thumb|N' exenpio de careteri baschi su na stełe funeraria. Inte łe iscrision vien de frecuente utiłixà un tipico caratere basco. El deriva dal łaoro de scultori e intaiatori e l'è caraterixà da spese grasie.
Partio Laburista (Regno Unio)
El Partio Laburista (in ingleze: Labour Party; in gałeze: Blaid Lafur) el ze un partio pułìtego britànego de sentro-sanca.
Łéngua basca
Vocabołario
A contato co i popołi confinanti, el basco l' ga adotà tante parołe prinsipalmente dal łatín, castiglián, francexe e guascón. Qualcheduni aferma che tante parołe le vien dal łatín, ma che l' evołusion la l' ga fate aparir al dì d' ancó come se le fuse parołe originałi basche, come lore (fior, da florem), errota (molín, da rotam, rua del molín), gela (stansa, da cellam'').
Partio Laburista (Regno Unio)
El ze un partio storegamente reconduzìbiłe al sociałismo democràtego e a ła socialdemocrasia, anca se dal 1994 al 2010, soto ła guida del lìder Tony Blair e Gordon Brown, el ze stà domenà da corenti pułìteghe che łe inbrasa el liberałismo sociałe e ła tersa via, i lìder seventi Ed Miliband, Jeremy Corbyn e Keir Starmer i ga riportà el partio su pozision socialdemocràteghe.
Łéngua basca
Sintagma nominal
Sintagmi de ła propoxissión: declinassión
Partio Laburista (Regno Unio)
El ze uno dei do prinsipałi partii del sistema pułìtego britànego (chel'altro el ze el Partio Conservatore); dal 1997 al 2010 el ze sta el primo par nùmaro de votasion inte łe ełesion zenerałi. Inte el liveło internasionałità el aderise in cofà menbro oservatore a l'Internasionałe Sociałista e el fa parte de ła Liansa Progresista.
Łéngua basca
Sintagma nominal
El basco l'è na łéngua ergativo-asołutiva, caxo unico in Europa ma mia raro in giro par el mondo.
Ła morfołozia del basco l'è rica inte ła strutura del sintagma nominałe e verbałe.
Saint-Léger-du-Ventoux
Saint-Léger-du-Ventoux el xe on comun de   34 abitanti del departemento de Vaucluse che el fa parte del rejon Provensa-Alpe-Costa Axura in Fransa.
Sistema endòcrino
Infin, anca òrgani che i fa parte de altri aparati o sistemi i poe funsionare come giàndole endòcrine:
Partio Laburista (Regno Unio)
El 4 de apriłe 2020 Keir Starmer el sostituise Jeremy Corbyn, divegnendo cusita el cao del Partio Laburista e lìder de l'opozision parlamentare.
Trnovec Bartolovečki
el xe un comun inte la rejon de Varaxdin che ła fa parte del stato de ła Croasia.
Łéngua basca
Sintagma nominal
I sintagmi nominałi: ła declinassión
Valmorea
el xe un comun inte la provincia de Como chel fa parte de la rejon Lombardia
Łéngua basca
Sintagma nominal
Ła łéngua basca la dispone de do mexi par rifletar ła rełassion tra i sintagmi de ła propoxissión: ła declinassion e łe propoxissioni.
Ła declinassión
Łe prinisipałi carateristiche de ła declinassion basca i' è:
Exenpio: Dativo singołare (caxo Nori): -ari. Gizon-ari, anai-ari, beltz-ari, katu-ari,... Exenpio Dativo singołare: -ari / Dativo plurałe: -ei / Dativo indefinio: -ri
Malpartida de Cáceres
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cáceres, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Estremadura.
Łéngua basca
Sintagma nominal
I caxi gramaticałi I ze i caxi che se utiłixa secondo ła funsion che el sintagma nominałe el svolge inte ła propoxissión
Tutavia quando el sintagma nominałe el ga funsion de ojeto direto, ma el se cata inte na fraxe interogativa o negativa co un vałor mia determinà, el caxo che se utiłixa l'è el partitivo e el segno che se xonta l'è -rik: Ez daukat dirurik (No go mia schei).
Ergativo : l'è el caxo ndoe el sintagma nominałe el conpie ła funsion de sojeto de un verbo tranxitivo e el segno che se xonta l'è -(e) k. Mendiek gero eta zuhaitz gutxiago dituzte (I monti i ga senpre manco albari).
Dativo : in sto caxo el sintagma nominałe l' adota ła funsion de ojeto indireto inte łe fraxi co tri ełementi nor-nori-nork, o do ełementi nor-nori. El segno che se xonta l'è -i, par exenpio, umeari esan diot (ghe l' ò dito al butín).
I caxi de posto : I caxi de posto i varia se i se xonta a un nome animà o inanimà. Ama-rengana joan naiz (Son na da ła mare) / etxe-ra joan naiz (son nà a caxa).
Altre declinassioni : i' ze łe corispondenti dei seguenti caxi: strumentałe (con che), asociativo (con ci), genitivo (de ci), motivativo (parché), destinativo (par ci) e prolativo (par ci). Łe declinasion che sconminsia par "Nor" le se riferise a esari viventi (a ecession de łe piante) e a parti del corpo umán e animałe; quełe che scominsia par "Zer" le se riferise a ojeti inanimè e a piante.
Sostantivo
(morfołozia: genare, numaro, caxo, etc.)
(uxo: come nucleo, in apoxissión, etc.)
Ajetivo
(morfołozia: genare, numaro, caxo, etc.)
(uxo: cuałificativo/epiteto/predicativo, nominalixassión, etc.)
Determinanti
mutil + a = mutila (cioè: butel/toxo + el (determinante) = el butel/toxo)
O i pol nar anca fora da ła paroła: mutil + bat = mutil bat (cioè: butel/toxo + uno (determinante numerałe) = un butel/toxo)
I verbi
El verbo auxiłiare, che l' aconpagna ła majoransa dei verbi prinsipałi, el ga da esar acordà no soltanto co el sojeto, ma anca co l' ojeto direto e indireto, se i' ze prexenti. Tra łe łéngue europee, sto sistema połipersonałe el se cata soło in tel basco, alcune łéngue caucaxiche e l' ungarexe. Considera ła fraxe:
Tony Blair
Anthony Charles Lynton Blair, conosesto popołarmente cofà Tony Blair, (Edimburg, Scòsia 1953) el ze un avocato e pułìtego britànego, ex Primo Ministro del Regno Unio (1997-2007) e łìder del Partio Laburista intrà el 1994 e 2007.
Łéngua basca
I verbi
''Jon el me cronpa i jornałi."
Beurlay
Beurlay el xe on comun de  1 034 abitanti del departemento de Charente-Maritime che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Łéngua basca
I verbi
Jon-ek l'è l' agente (sojeto tranxitivo), quindi l'è marcà co ła terminassion del caxo ergativo -k (con na epentetica -e-). Egunkariak el ga ła terminassion -ak, che la segna l' ojeto plurałe (plurałe asołutivo, caxo del ojeto direto). El verbo l'è erosten dizkit, ndoe erosten l'è un tipo de gerundio e l' auxiłiare dizkit el vol dir elo/ala el/la fa quei/e par mi. Sto dizkit el pol esar divixo in sta maniera:
Ła fraxe:
El verbo auxiłiare l'è conposto da di-zki-da-zue e vol dir voialtri (faxì) quei par mi.
In tel basco parlà, el verbo auxiłiare l'è de frecuente łasà da parte quando superfluo: "Zuek egunkariak erosten niri", voialtri drio a cronpar i jornałi par mi. Altrimenti, i pronomi i' ze quaxi senpre trascurè: "egunkariak erosten dizkidazue", i jornałi cronpando esar-łori-par mi-voialtri. I pronomi i' ze uxe soło par mostrar enfaxi: "egunkariak zuek erosten dizkidazue" l'è voilatri che cronpì i jornałi par mi, no łori; "egunkariak niri erosten dizkidazue" l'è par mi che cronpì i jornałi.
I diałeti moderni baschi i parmete ła coniugassion de sirca quindexe verbi, ciamè verbi sintetici, de frecuente soło in contesti łeterari. Sti qua i pol esar coniughè ai tenpi presente e pasà in tei modi indicativo e prexente, in tri tenpi al condisionałe e potensiałe, e in un tenpo par l' inperativo. El basco cołoquiałe, comunque, el uxa soło l' indicativo prexente, l' indicativo pasà e l' inperativo.
Ghè più parsone in tel singołare che in tel plurałe par i verbi sintetici a causa de łe do forme informałi -mas·cio e e femena- de ła seconda persona singołare. El pronome hi l'è uxà par entranbi, ma al maschiłe se xonta -k al verbo, mentra al femeniłe -n. Sta qua l'è na propietà che no se cata mia inte łe łéngue indoeuropee.
Tuti i altri verbi in basco i' ze ciamè perifrastici. I ga soło tre forme in totałe, ciamè aspeti: pasà prosimo (vari sufisi), abituałe (sufiso -t[z]en) e futuro/potensiałe (sufiso -ko/-go). I verbi de origine łatina, coxì come tanti altri verbi, i ga un sufiso -tu al parfeto, adatà dal łatin -tus. I verbi sintetici i ga anca forme perifrastiche, da uxar in tei tenpi pasà prosimo e senplice ndoe i' ze deponenti.
Inte na fraxe, el verbo perifrastico el vien prima, e dopo l' auxiłiare.
Ła costrussion sintàtega baxica l'è sojeto-ojeto-verbo (diversamente dal veneto, inglexe o castiglián ndoe ła costrussion sojeto-verbo-ojeto l'è piasè comune). L' ordine de łe fraxi el pol esar canbià, mentre l' ordine de łe parołe l'è generalmente rigido. L' ordine de ła fraxe basca l'è tema-parte più inportante (focus), a significar che inte łe fraxi neutrałi (come in quełe che informa qualcheduni de un fato o un avegnimento) el tema l'è espreso par primo e dopo segue el focus (in basco galdegai). In ste fraxi, el verbo el vien a ła fine. In breve, el galdegai el precede diretamente el verbo. Sto roło el se aplica anca a łe domande, par exenpio: Sa elo sto qua? pol esar tradoto come Zer da hau? o Hau zer da? ma in entranbi i caxi ła particeva interogativa zer la precede imediatamente el verbo da. Sto roło l'è cosita inportante in basco che anca inte łe gramàteghe basche in altre łéngue ze uxà el termine basco galdegai.
Verbi de tipo "NOR" (caxo asołutivo-sojeto)
Segue de łe tabełe co łe forme prexente e inparfeto indicativo de l' auxiłiare esar (IZAN) e dei verbi intranxitivi EGON (star), ETORRI (vegner), IBILI (nar, esar drio far calcosa) e JOAN (nar).
Verbi de tipo "NOR-NORK" (caxo egativo-ojeto-sojeto)
Segue de łe tabełe co łe forme prexente e inparfeto indicativo dei verbi EDUKI (averghe, tener in castiglián) e JAKIN (saver).
Verbi de tipo "NOR-NORK" (caxo ergativo-ojeto-sojeto)