cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Storia de l'Egito
I Tolomei
Alesandro el Grande l’è rivà in Egito inte el 332 a.C. e no ga vù resistenza a la conquista del paexe. Dopo verghe fondà la nova cavedal, Alesandria d’Egito, ga meso Cleomenes a la guida del paexe mentre che lu andava a combatar contro i fenici. Dopo la morte de Alesandro, Tolomeo ga tolto el so posto in Egito, e ga stabilio la so dinastia, che controlarà el paexe par tre secoli.
Roma
La nova potenza mediteranea, Roma, sa catà a far guera contro Marco Antonio e la so aleata, la regina Cleopatra de i Tolomei. Vinta la batalia de Anzio inte el 30 a.C., i romani se sa ciapà el control de l’Egito. Co la division de l’impero romano, l’Egito l’era controlà da Bisanzio, fin a l’arivo de i arabi in tel 639 d.C.
Canon EOS 1Ds Mark II
Ła Canon EOS 1Ds Mark II ła ze na càmara dizitałe profesionałe de fotograma conpleto (DSLR full-frame), produzesta da Canon e che ła fa parte del seriałe Canon EOS. Ła fotocàmara ła ze vegnesta fora inte i marcai internasionałi inte el 2004.
El modeło Canon EOS 1Ds Mark II el renpiasa el modeło Canon EOS 1Ds e el ze sta a so volta renpiasà dal modeło Canon EOS-1Ds Mark III.
Siera Łeon
__HIDDENCAT__
La Siera Łeon xe na repùblega de l’Africa Ocidental. La confina co la Liberia a nord e la Guinea a sudest; la xe bagnada da l’Oceano Atlantico a sudovest.
Zeografia
A l’interno se cata pianure coverte da foreste e fatorie, e da na zona de altipiani che riva a 1.948 m de altitudine (Monte Bintumani).
Parte de la costa la xe ocupada da mangrovie.
Antighità
L’esplorator portoghexe Pedro da Cintra xe stà el primo eoropeo a disegnar na mapa de le coline rente a la baia de Freetown in tel 1462. Da Cintra ciamò le coline Serra Lioa par la forma a testa de leon de una de le coline.
Dal 1652, s-ciavi africani pasava da stà baia par esar portà in America, specialmente in Georgia e Carolina del Sud dove ghe xera piantagioni de riso.
Modernità
En tel 1787 la compania benefica inglexe de la Baia de San Giorgio, che olea aidar i neri libarà dopo verghe combatù contro i americani ne la rivolusion par l’indipendensa, ga mandà on grupo de sti ex s-ciavi in Sierra Leone. El primo grupo xe stà decimà da le malatie. On secondo grupo l’è rivà in tel 1792 e ga fondà la cavedal, Freetown. Freetown xera anca la sede del governator inglexe che governava la Sierra Leone, el Ghana e el Gambia. L’università de Fourah Bay xera l’unica de la region.
La popolasion locale ga tentà pi volte de par via i inglexi inte el XIX secolo.
No ghe stà rivolte grose in tel XX secolo.
Indipendensa
L’indipendensa l’è rivà ne l’avril 1961, e Milton Margai xe stà el primo presidente.
En tel 1967, Siaka Stevens ga vinto le elesioni. Do ore dopo esar stà nomina Presidente, el brigadier David Lansana lo ga deposto co on colpo de stato. N’altro grupo de militari ga formà el Consilio Nasional par la Riforma, arestà el Brigadier Lansana e meso Andrew Juxon-Smith al so posto. En tel avril 1968, el Movimento Rivolusionario Anti Corusion, sempre formà da militari, ga fato n’altro colpo de stato e ga rimeso Stevens al poder. Altri colpi e stato, falii, xe stà inte el 1968, 1971, 1974 e 1977.
Inte el 1971 el paexe xe diventà na repùblega e Stevens xe diventà el presidente de la Siera Łeon.
Stevens sa ritirà in tel 1985 e Joseph Saidu Momoh l’è stà eleto al so posto. En tel 1990, Momoh ga istituì na comision par riscrivar la costitusion e portar el paexe al multi-partitismo. Le riforme xe stà aprovà in tel otobre 1991.
La zente parò l’era stanca de la corusion e la aministrasion poco ciara de i schei de i diamanti. La guera civil l’è scominsiada anca parchè el livel de criminalità in tel paexe xera rivà a liveli masa alti. El Fronte Unio Rivolusionario (RUF) se sà aleà co el ribele liberiano Charles Taylor. La guera civile xe ndà avanti fin al 2002. En diexe ani de guera, 50 000 persone xe stà copà, 120 000 persone ga perso man e brasa, taja zo da i ribeli, miliari de butini xe stà costreti a combatar e a torturar i prisoneri. El governo ga ciamà de i mercenari stranieri par combatar contro i ribeli, e el governo de la Nizeria ga mandà i so soldai par portar l’ordine. I nizeriani i sa meso a contrabandar i diamanti e no ga mai fato niente par aiudar la popolasion civile.
El 18 genaro 2002, el Presidente Kabbah ga dichiarà finia la guera civile. El governo, co le Nasion Unie, ga meso su on tribunal speciale contro i crimini de guera a Freetown. Charles Taylor, ex gueriliero e ex presidente de la Liberia, xe ono de i acusadi ma sarà procesà a L'Aia e no a Freetown parchè el paexe no pol sicurar la so prigionia. Kabbah l’è stà rieleto in tel magio 2002.
Zeografia politega
La cavedal xe Freetown.
Etnie
En Siera Łeon se cata 13 grupi etnici. I do pi grandi xe i mende e i temne, 30% de la popolasion l’uno; seguii da i limba (10%) e i kono (8%) e i mandingo (7%). I krio xe solo el 3%.
Religion
I musulmani i xe el 60%, i cristiani el 30% (i catoleghi el 12%), cheli che seve le religioni tradisionali el 10%.
Lengoe
La lengoa pi parlà da la zente xe el krio, e inglexe
Economia
Dopo la guera, el paexe ga scominsià a mostrar segni de cresita econòmega.
L’agricoltura xe oncora de sustitenza, anca se el governo sta spinzendo i contadini a svilupar nove tecniche e produsar novi prodoti par l’esportasion. El paexe l’è rico de minerai, sora tuto diamanti e titanio.
La costa de la Siera Łeon ga anca spiage adate al svilupo turistico.
Savinia
ła xe na rejon statistega inte el stato de ła Xlovenia.
Sant Joan Despí
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Sant'Angelo Lodigiano
el xe on comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
Clive Dunn
__HIDDENCAT__
thumb|Clive Dunn (1951) Clive Dunn (9 de xenaro 1920 – 6 de novenbre 2012) el xera un ator britannico.
Charnoz-sur-Ain
Charnoz-sur-Ain el xe on comun de 913 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
13 a.C.
El 13 v.C. (XIII v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Santo Stefano Lodigiano
el xe on comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
San Román de la Cuba
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Sankt Roman
el xe on comun del distreto de Schärding che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Humanes de Madrid
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Ługàn
Lugano ła xe ła sità pì popołoxa (57 000 abitanti) del Canton Tisin. Ła se cata inte ła Svisera meridionałe, al confine co ł'Itàlia.
Ła sità ła xe conossua par esar - fin dal XIX secoło, na łocałità turistega frequentà in particołar, ma non soło, da Sviseri todeschi, Itałiani e Todeschi. Inte el secondo dopoguera Ługan ła se ga inoltre afermada anca come piaza finansiaria.
Etimołoxìa
Sora ł'orixine del toponimo Ługan a ghe xe diverse teorie:
Stema
Sol signifegà de ła grafega del stema a no exise interpretasion ufisiałi.
Ła testimoniansa pì vecia a cołuri del stema de ła sità (sfondo roso e ła croxe argentada co ła sigla LVGA) ła risałe al 1588 e ła se cata so on benservìo riłasia da ła sità a Sebastiano Beroldingen d'Uri.
Sol signifegà de ła sigla LVGA a esiste diverse interpretasion.
De łe credense łigà a sto fato łe indica che ła sigla LVGA ła sia ł'acronimo de "Legio V (quinta) Gaunica Auxiliares".
'N'antra interpretasion ła indicarìa che ła sigla LVGA ła invese ł'acronimo de "La Vera Giustizia Antica.
Ła version ufisial de ła sità, conprovà da copie de documenti datai 1208 e 1209 (i orixinałi i xe 'ndà persi) depoxitai inte ła catedral de San Lorenso a Ługan, ła xe che ła sigla LVGA no ła sia gnente altro che ł'abreviasion del nome de ła sità stesa: Ługan.
Xlovenia Sudorientałe
ła xe na rejon statistega inte el stato de ła Xlovenia.
Canon EOS-1Ds Mark III
Ła Canon EOS-1Ds Mark III ła ze na càmara dizitałe profesionałe de fotograma conpleto (DSLR full-frame), produzesta da Canon e che ła fa parte del seriałe Canon EOS. Ła fotocàmara ła ze vegnesta fora inte i marcai internasionałi inte el 2007.
El modeło Canon EOS-1Ds Mark III el renpiasa el modeło Canon EOS-1Ds Mark II e el ze sta a so volta renpiasà dal modeło Canon EOS-1D X.
Sant Joan de Vilatorrada
el xe un comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Sigharting
el xe on comun del distreto de Schärding che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Chavannes-sur-Reyssouze
Chavannes-sur-Reyssouze el xe on comun de 753 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Zelo Buon Persico
el xe on comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
Canon EOS-1D X
Ła Canon EOS-1D X ła ze na càmara dizitałe profesionałe de fotograma conpleto (DSLR full-frame), produzesta da Canon e che ła fa parte del seriałe Canon EOS. Ła fotocàmara ła ze vegnesta fora inte i marcai internasionałi inte el de marso 2012.
El modeło Canon EOS-1D X el renpiasa el modeło Canon EOS-1Ds Mark III e el ze sta a so volta renpiasà dal modeło Canon EOS-1D X Mark II.
Ponte (Italia)
Ponte el xe un comun itałian de 2 861 abitanti. El xe in provincia de Benevento inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 17,92 km². L'abità el xe situà a 147 metri s.l.m. El confina co i comuni de Casalduni, Fragneto Monforte, Paupisi, San Lorenzo Maggiore, San Lupo e Torrecuso.
Croxeta del Monteło
Croxeta del Monteło el xe on comun de 5714 abitanti inte ła provincia de Treviso.
Provincia de Verona
La Provincia de Verona l'è na provincia italiana del Veneto de 925 000. Lè la seconda provincia del Vèneto e del Triveneto par numero de abitanti ( dopo chela de Padoa). El só capoluogo l'è apunto la sità de Verona e la confina a Nord col Trentin-Alto Adexe (Provincia de Trento), a est co la Provincia de Vicensa e co la Provincia de Padova, a sud co la Provincia de Rovigo, a sud e a ovest co la Lombardia (Provincia de Mantoa e Provincia de Brescia).
El teritorio de la provincia el ciapa drento la zona dei a Nord, la Pianura Veronexe (che i ghe ciama anca "la Basa") a Sud, e a Ovest la zona del Lago de Garda, del Baldo e dela Val d'Adexe.
Teritorio
thumb|left|150px|L'[[Arena de Verona.]] La provincia de Verona lè la seconda provincia del Veneto par estension, dopo chela de Belùn. El teritorio veronexe lè composto par el 51% da la pianura, par el 28% da coline e par ell 18% da montagne inveze la superficie lacustre del Lago de Garda la rapresenta el 5% de la superficie de l'intiera provincia.
La provincia lè formà da macro aree:
Clima
La provincia de Verona la fa parte de na zona climàtega del tipo continental, co inverni fredi ed istà calde e afose, ma influenzà anca da le Alpi. A diferenza del clima de bona parte del veronexe, la zone del Lago la gà un clima de tipo sub-mediteraneo. La tenperatura mèdia anuale la varia dai 9 °C registrà da la stazion meteorologica de San Bortolo (na picola frazione de Selva de Progno) ai 14 °C misurà a Salizol. La zona co tenperature piasè la se estende drio na direzion che la va da NO a SE: scomiziando dal lago de Garda (doe la gran quantità de àcua la mitiga asè le condizion locali)e rivando a un nucleo caldo colocà inte la Basa Veronexe.
Comuni
La provincia la conta calcosa come un zentenaro de comuni.
Comuni prinsipałi
Tra i comuni piesè grandi se pol nominar anca San Bonifaso, Bovolon e Cerea.
Villanova del Sillaro
el xe on comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
12 a.C.
El 12 v.C. (XII v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Sant Julià de Cerdanyola
el xe un comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Sant Julià de Vilatorta
__HIDDENCAT__
el xe un comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Chaveyriat
Chaveyriat el xe on comun de 1 008 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
FCA Italy
Ła FCA Italy, presedentemente conosesta col nome de Fiat Group Automobiles, ła xe na società italiana partesipada da ła Fiat Chrysler Automobiles (FCA).
Valera Fratta
el xe on comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
11 a.C.
El 11 v.C. (XI v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Aidussina (comun)
el xe on comun de ła rejon statistega de gorisian che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Vichtenstein
el xe on comun del distreto de Schärding che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Canon EOS-1D X Mark II
Ła Canon EOS-1D X Mark II ła ze na càmara dizitałe profesionałe de fotograma conpleto (DSLR full-frame), produzesta da Canon e che ła fa parte del seriałe Canon EOS. Ła fotocàmara ła ze vegnesta fora inte i marcai internasionałi inte el.
El modeło Canon EOS-1D X Mark II el renpiasa el modeło Canon EOS-1D X e el ze sta a so volta renpiasà dal modeło Canon EOS-1D X Mark III.
Sant Just Desvern
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
La Acebeda
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Brunnenthal
el xe on comun del distreto de Schärding che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Renedo de la Vega
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Sant Llorenç Savall
el xe un comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Pan
__HIDDENCAT__
In teła tradision de l'Ocidente el pan el gà un posto fondamental inte l'ałimentasion, tanto che el termine steso el pol deventar sinonimo de cibo o de nutrimento.
De sołito el se fa doparando do parti de farina de formento e una de aqua, in parte freschi e in parte provenienti da un inpasto precedente (lievito natural o cosideta pasta madre); ghe ne existe parò un mucio de varianti in baxe al tipo de farine che se pol doparar in pì o al posto de queła de formento (prexenpio de mais o segale, ma anca derivè da legumi come ła soia), o in baxe ai condimenti che se mete drento. Quaxi tuti i ghe mete anca ła sal drento el pan, trane i toscani e i unbri, che i fa el cosideto "pan siòco", apunto sensa sal. In più se pol metarghe ojo, buro, struto e tanti altri ingredienti in baxe a łe tradision del posto e a ła fantaxia del fornaro (prexenpio se pol far el pan co łe ołive, el pan co l'ua, etc.).
Sant Llorenç d'Hortons
el xe un comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
10 a.C.
El 10 v.C. (X v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Pontelandolfo
Pontelandolfo el xe un comun itałian de 2 288 abitanti. El xe in provincia de Benevento inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 29,03 km². L'abità el xe situà a 510 metri s.l.m. El confina co i comuni de Campolattaro, Casalduni, Cerreto Sannita, Fragneto Monforte, Morcone e San Lupo.
Puglianello
Puglianello el xe un comun itałian de 1 380 abitanti. El xe in provincia de Benevento inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 8,76 km². L'abità el xe situà a 61 metri s.l.m. El confina co i comuni de Amorosi, Faicchio, Ruviano e San Salvatore Telesino.
La Cabrera
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Canon EOS-1D X Mark III
Ła Canon EOS-1D X Mark III ła ze na càmara dizitałe profesionałe de fotograma conpleto (DSLR full-frame), produzesta da Canon e che ła fa parte del seriałe Canon EOS. Ła fotocàmara ła ze vegnesta fora inte i marcai internasionałi inte el 2020.
La Hiruela
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Canon EOS-1D X Mark III
El modeło Canon EOS-1D X Mark III el renpiasa el modeło Canon EOS-1D X Mark II.
Dopo de questa de reflex de fassa alta no i ghe ne fa più, che la Canon punta sui modei fassa alta Mirrorless.
BMW
Ła BMW (sigla de Bayerische Motoren Werke, traduxìbiłe in veneto cofà "fàbrega bavareze de motori") ła ze na dita todesca produtora de autoveicołi e motoveicołi, co sede a Monaco de Baviera. Fondada ofisialmente inte'l 1917 inisialmente par prodùzer motori d'aèreo, ła ga estendesto progresivamente ła so atività fin a deventar una de łe caze automobiłìsteghe pì inportanti e prestijoze de'l mondo par ła cuałità costrutiva e ła modernità tecnołòzega e inzenjerìstega dei so prodoti.
Inte'l 2017, el grupo BMW el ga vendesto a łiveło mondiałe automobiłi (marche BMW, Mini e Rolls-Royce) e motoveicołi a do ròde (marca BMW).
Orìzene de ła marca
Durante ła prima guera mondiałe, l'industria mecànega todesca ła jera inpenjà a mejorar ła potensa e l'afidabiłità dei novi aèrei da casa che, par ła prima volta, i rivestiva un inportante ròło bełico e no soło.
Anca ła Daimler ła gavea metesto a punto un motor aereonàutego, reałizà da ła consosiada austriaga Austro-Daimler e zviłupà da Max Friz, uno dei briłanti inzenjeri de'l reparto corse Daimler, ła cui atività ła zera sospeza a cauza de ła guera.
Ordenada dal goèrno austriago, par razon de sełerità produtiva ła costrusion dei motori Austro-Daimler ze stà afidà a ła łisensiataria bavareze Rapp Motorenwerke, dita de Monaco de Baviera fondada inte'l 1913 da Karl Rapp e Julius Auspitzer, indove anca Friz se ga trasferìo co ła speransa de védar reałizà el só projeto par un motor de aèreo co sìe siłindri in łinea e àlbaro a came in testa, capase de funsionar a cuote asè ełevàe, ben oltra i 5.000 metri. A ła Rapp, in veste de suparvizor tècnego de l'aviasion miłitar austro-ungàrega, A zera prezente l'inzenjèr Josef Popp, a'l cuało Friz el ga mostrà i dezenji de'l só novo motor.
Un ano drìoman ła so nasita, e presizamente el 13 de agosto 1918, ła Bayerische Motorewerk GmbH ga canbià in Bayerische Motorenwerk AG, na società per azioni co un capitałe sosiałe de 12 miłion de marchi todeschi, un terso dei cuałi del consejer comersiałe itałian Camillo Castiglioni. Ła diresion tècnega de l'azienda ła ze stà asegnà a l'aministrador de ła GmbH, Franz Josef Popp. Al tèrmene del ràdego, łe desizion derivàe dal pato de Versailles del 1919 gaveva portà tanti canbiamenti destinai a mudar radegalmente ła storia de ła BMW. El Regno de Baviera se ga catà acorpà a ła Repùblega de Weimar, a ła cuała ze stà proibìa ła costrusion de aerei, troncando cusì ogni posibiłità de cołocar e sviłupar i oramai cołaudai motori IIIa. Inazonta, l'inflasion gałopante ła jera drìo métar in seria crizi el tesùo industriałe tdoesco, conpreze łe stese BFW e BMW. Ze stà a sto ponto che Castiglioni ga intervegnesto in maniera pì insiziva inte łe sorte de ła Caza de l'Èłeze. Za fondador inte el 1920 de ła Süddeutsche Bremsen-AG, na azienda ativa inte el setor metalmecànego, inte'ła vèrta del 1922 Castiglioni ga riłevà par intièro ła BMW, e insénbre a Popp, ga indresà ła produsion inisialmente verso i rami motosiclìstego e nautego. Ciò ga avesto parò come rezultado anca ła sconparsa de ła Bayerische Flugzeugwerke. Łe ex-propietà imobiłiare de ła BFW zera stàe riłevàe da Castiglioni e zontàe invese a ła Süddeutsche Bremsen. Inte el fratenpo, łe inpozision del Tratàdo de Versailles a propozito de ła produsion aeronàutega in Zamania eł zera deventàe senpre manco rizide e za in chel steso 1922 ła BMW ła ga podesto tornar a sperimentar serti motori aeronàuteghi, rinviando cusì gradualmente anca tałe setor che restarà ativo fin a ła fin de ła Segonda Guera Mondiałe. Inte'l 1924, ła produsion aeronàutega ła ga podesto dirse pienamente rinviada.
Scominsio de ła produsion motosiclìstega
Tornando a parlar de ła produsion motosiclìstega, st'altra ła ze stà vołesta da Popp e Castiglioni al fin de sercar novi sbochi de marcà che consentise de doparar i machinari e łe conosense tècneghe acuizìe. Intrà i primi compiti, A ze stà afidà a Friz ła projetasion de un propulsor par motocaro e inbarcasion e al cao oficina Martin Stolle ła reałizasion de un motor par motosicleta. El primo modeło de motosicleta a marca BMW risałe al 1923 e l'è stà comersiałizà cofà BMW R32, caostipite de arcuante zenerasion de motosicli, in zènare pìtosto apresà e cuindi destinà a fortunai riscontri comersiałi. Inte i deseni drìoman, e fin al dì d'ancò, ła BMW ła devegnarà rinomà anca pa'łe so motosiclete.
I ani '30, fra crize, espansion e corsa ai armamenti
Ła BMW ła ga inisià cuindi a prodùze inte'l stabiłimento de Eisenach l'isteso modeło Dixi co ła denominasion ofisiałe de BMW 3/15, modeło che drioman el sarìa stà sostituìo da ła 3/20. Inte'l fratenpo, ła crizi finansiaria de'l 1929 ła ga scumisià a far sentir i só efeti a l'inisio dei ani '30. Ma ła prezensa de un modeło econòmego inte'l łistin BMW ła gha ga parmetesto a ła Caza de l'Èłeze de suparar el parìodo nero sensa ecesive dificoltà, anca se in onji cazo A se ga avesto pèrdite non indifarenti inte i i bałansi d'inisio desenio. A baste pensar che se inte'l 1930 el vołume de afari el zera cresùo da 27 a 36 miłion de reichsmark, inte i do ani drioman tałe cifra ła ga croà zó prima a 27 e drioman a 20 miłion de reichsmark. Ma come za dito, zera stà i modełi 3/15 e 3/20 a far sì che łe vendite łe riusie a rézar el pezo de ła dełicada cozuntura finansiaria de chel parìodo. Łe doti de economia de eszèrsisio de st'altri do modełi łe gaveva caturà l'atension de ła clienteła, spesialmente cueła che in cuełi ani ła ze stà costreta a pasar a na vetura de fasa menor par poder sparanjar in tenpi de crize. E anca łe motosiclete, spesialmente i modełi manco costozi cofà el nomenato R2, i ga finìo par revełarse na vałida alternativa per chi che'l gaveva bezonjo de spostarse vełosemente. Adiritura, el catàłogo el se gaveva arichìo de trisicli a motor par el trasporto de picołe mersi, mezi econòmeghi ed ezenti da inposte che łe gavarìa podùo ajutar inte'l difisiłe parìodo de crize finansiaria globałe.
Inte'l fratenpo, no ghe ga mancà comuncue i investimenti par novi motori aeronaùteghi, cofà ad ezenpio el motor Hornet, un nove siłindri stełar da 525 CV, in realtà un motor Pratt & Whitney R-1690 costruìo so łisensa de ła Caza bavareze za da'l 1928, ma che so'l scominsio dei ani '30 l'è stà evołùo da ła mèdema BMW, che ła ghe n'a derivà  altri motori pì profesionìsteghi. Łe vendite de motori aeronaùteghi i se ga fazesto tałi, anca durando el parìodo de crizi, che ła Caza de l'Éłeze ła ga dovùo scorporar st'ùltema atività da cueła automobiłìstega e motosiclìstega, dándoghe cusì vita a ła BMW Flugmotorenbau GmbH, na realtà industriałe co sede oparativa ad Eisenach, inte un stabiłimento difarente da cueło preposto a ła produsion automobiłìstega.
Inte'l 1932, ano de major inpato de ła crize inte i bałansi de ła BMW, l'è stà introduzesta ła za sitada 3/20, erede de ła 3/15, aparentemente sìmiłe a'l modeło de derivasion Austin, ma in realtà fruto de un projeto novo. Ła 3/20 ła ze stà cuindi ła prima autovettura intieramente projetada e costruìa da ła Caza de l'Elica, senjo de ła mansipasion de ła produsion automobiłìstega da calsiase altro costrutor. Ła 3/20 ła jera stà carosada inte'l stabiłimento Daimler-Benz de Sindelfingen, na curiozità che in realtà ła catava łe só razon inte un acordo fra ła Caza de Stocarda e cueła de Monaco stipułà a'l scopo de otimizar łe redi de vendita ed asistensa, ma che in efeti el vedeva tra łe varie opsion anca ła posibiłità de uzufruir de łe łinee de montagio de Sindelfingen, tradisionalmente adibìe da ła Daimler-Benz a l'asénblajo de łe carosarìe. Inte'l 1933, co'l rivo de'l novo responsabiłe de'l setor tècnego Fritz Fiedler, l'azienda bavareze ła ga pasà a ła produsion de'l primo motor a sìe siłindri ad alte prestasion e de'l primo modeło de vetura de clase suparior, ła 303 che ła zera stà achipajà co un motor da 1173 cm³ e 30 CV. In 'st'altra vetura par zonta ga conparìo par ła prima volta el clàsego modeło de'l radiator anterior a forma de reni afiancài che'l devenjarà tìpego de tute łe auto BMW. Inte i ani drioman ła BMW ła ga zviłupà ła só produsion de modełi de clase ełevada cofà ła BMW 320 e ła 326, do modełi co i cuałi ła Caza de l'Elica ła ghe ga łansà par ła prima volta ła só sfida a ła Mercedes-Benz inte'l setor de łe auto de prestizo, na rivałitàt asàe inpisada anca a'l dì de ancò. Ma ła prima vetura veramente inovativa che ła ghe ga dazesto prestizo a ła zòvane azienda bavareze e ła ghe n'a demostrà l'ełevada capasità tècnega e inzenjerìstega ze stà el modeło 328 achipajà co un moderno motore co testada in łiga łeziera e valvołe a V. Ła BMW 328 in azonta ła zera dotada de grande cuałità dinàmeghe e ła ga fato créser ła fama de ła BMW cofà marca (marchio) sportiva; ła nova auto ła ga otenjùo numaroze vitorie inte łe conpetision agonìsteghe, tra cui l'edision de ła Mille Miglia de'l 1940. Ła BMW 328 ła ze stà costruìa in 462 ezenplari e ła ze devenjùa na vetura asè apresada tra gli esperti e i pasionài de auto sportive d'època.
Circhina
el xe on comun de ła rejon statistega de gorisian che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Tavazzano con Villavesco
el xe on comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
Plezzo (comun)
el xe on comun de ła rejon statistega de gorisian che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
9 a.C.
El 9 v.C. (IX v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Terranova dei Passerini
el xe on comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
Fiat Chrysler Automobiles
Fiat Chrysler Automobiles N.V. (FCA), dita itało-statunitense de derito ołandexo, ła xe on produtor multinasionałe de autoveìcułi, otavo grupo automobiłìstego inte el mondo par nùmaro de veìcułi produxesti. .
Ła xe nasesta inte el 2014 da ła fuxion intrà ła italiana Fiat S.p.A. e el statounitense Chrysler Group, i ghe fa parte de FCA i marchi FIAT, Alfa Romeo, Lancia, Maserati, Fiat Professional, Abarth, Jeep, Chrysler, Dodge, Ram Trucks, Mopar, SRT; a ła FCA ła partien anca ła società połisportiva Sisport.
Sant Martí Sarroca
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Fiat Chrysler Automobiles
La società ła xe cuotada inte el NYSE e anca inte el ìndaxe FTSE MIB de ła Borsa de Miłan.
Idria
el xe on comun de ła rejon statistega de gorisian che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Seicełe
__HIDDENCAT__
Le Seicełe o Ìxołe Seicełe, nome official Republica de le Seicełe (in fransexe République des Seychelles), xe un stato de l'Africa oriental. Le xe n’arcipelago che el se cata inte ł'Osèano Indian oriental, a nord del Madagascar.
I Stati pì visini li xe le Mauritius a sudest, el Madagascar a sud, el departemento fransexe de Mayotte e le Comore a sudovest, la Tanzania a ovest; a sud se cata anca el teritorio fransexe de Tromelin, parte de le Ìxole sparpagnae del Osèano Indian.
Zeografia
Le xe n’arcipelago de 155 ìzołe e 40 scogli.
Le Ìxole Interne le xe scuaxi tute graniteghe, le Ìxole Esterne le xe tute coraline.
L’arcipelagho l’è riparà da le tempeste tropicali che solitamente le colpise pi a sud.
Storia
Le ìzołe Seicełe no ga na popolasion de nativi. Le ìzołe xera vode fin a l’arivo de i eoropei.
I primi a vedar le ìzołe xe stà i portoghexi inte el 1502. I primi a far scalo so on ìzoła de le Seicele xe stà i inglexi in tel 1609.
I francexi ga costruio de le basi navali in tel 1756, e ghe ga anca dato el nome atual. I inglexi ga tentà pi olte de tor el control de le ìzołe dal 1794 fin al 1812, co el governo locale ga capitolà.
Indipendensa
Le Seicełe xe diventà indipendenti in tel 1976. N’ano dopo, France Albert René ga fato on colpo de stato, el sa proclamà presidente de na repblica socialista monopartitica. René l’è stà al poder fin al 1991 come presidente sensa elesioni, e fin al 2004 come presidente eleto da la popolasion.
El presidente de ancò xe James Michel.
Zeografia politega
El presidente forma el governo, che el parlamento (Assemblée Nationale) de 34 membri ga da aprovare.
La cavedal xe Port Victoria su l’ìzoła de Mahe.
Popolasion
De le 155 ìzołe, solo na trentina xe abità. On altra cinquantina podaria esar abità, ma no ga infrastruture e l’acua ga da esar portà via mare.
Etnie
Tuti i abitanti de le Seicełe vien da de fora. La popolasion de ancò vien da India, Cina, Francia e ghe minoranze de origine africana.
Religion
La majoria de i abitanti xe catoleghi, ghe na minoransa indù, e grupi de musulmani.
Léngue
La zente parla francexe, creolo e inglexe.
Economia
Anca se el Prodoto Interno Lordo xe cresù del 700% da l’inidpendensa, el paexe rimane ono de i pi poveri del mondo. La richeza xe mal distribuia e pochi guadagna dal setor turistico. Ghe xe anca el pi alto debito estero par abitante del pianeta.
La pesca del tono, la xe la seconda atività econòmega par inportansa.
L’industria pi importante xe el turismo (30% de i posti de laoro, e 70% de le entrate in valuta estera).
Chazey-sur-Ain
Chazey-sur-Ain el xe on comun de 1 514 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Enzenkirchen
el xe on comun del distreto de Schärding che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Sant Martí Sesgueioles
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
8 a.C.
El 8 v.C. (VIII v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Cheignieu-la-Balme
Cheignieu-la-Balme el xe on comun de 134 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Requena de Campos
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
La Serna del Monte
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Secugnago
el xe un comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
Canale d'Isonzo
el xe on comun de ła rejon statistega de gorisian che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Senna Lodigiana
el xe on comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
Esternberg
el xe on comun del distreto de Schärding che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Acquaviva d'Isernia
el xe on comun inte la provincia de Ixernia chel fa parte de la rejon Mołixe
Las Rozas de Madrid
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Pino del Río
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Sant Martí d'Albars
el xe un comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Canon EOS 1D C
Ła Canon EOS 1D C ła ze na càmara dizitałe profesionałe de fotograma conpleto (DSLR full-frame), produzesta da Canon e che ła fa parte del seriałe Canon EOS. Ła fotocàmara ła ze vegnesta fora inte i marcai internasionałi inte el de marso 2013.
Merna-Castagnevizza
el xe on comun de ła rejon statistega de gorisian che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Agnone
el xe un comun inte la provincia de Ixernia chel fa parte de la rejon Mołixe
Reino
Reino el xe un comun itałian de 1 262 abitanti. El xe in provincia de Benevento inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 23,64 km². L'abità el xe situà a 450 metri s.l.m. El confina co i comuni de Circello, Colle Sannita, Fragneto l'Abate, Pesco Sannita e San Marco dei Cavoti.
Terence Hill
__HIDDENCAT__
thumb|Terence Hill (2018)
Terence Hill, xe el nome d'arte de Mario Girotti (Venesia, 29 de marso del 1939) che el xe un ator e regista unbro-todesco, conosudo specialmente par i so film in copia co Bud Spencer.
I do i gà girà insieme disete film, de cui sédexe come coppia protagonista. Anca da soło parò el ga fato un mucio de film de suceso, come Il mio nome ze Nessuno (1973), Poliziotto superpiù (1980), Don Camillo (1983) e Renegade - Un osso troppo duro (1987), oltre ai film par ła tiłivixion Lucky Luke (1991), Don Matteo (dòdexe edision dal 2000 al 2020) e Un passo dal cielo.
Chevillard
Chevillard el xe on comun de 151 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Freinberg
el xe on comun del distreto de Schärding che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
7 a.C.
El 7 v.C. (VII v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Somaglia
el xe un comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
Sordio
el xe un comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
Nova Gorica (comun)
el xe on comun de ła rejon statistega de gorisian che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
San Bartolomeo in Galdo
San Bartolomeo in Galdo el xe un comun itałian de 5 590 abitanti. El xe in provincia de Benevento inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 82,67 km². L'abità el xe situà a 597 metri s.l.m. El confina co i comuni de Alberona, Baselice, Castelvetere in Val Fortore, Foiano di Val Fortore, Roseto Valfortore, San Marco la Catola, Tufara e Volturara Appula.
Sant Martí de Centelles
el xe un comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Mayrhof
el xe on comun del distreto de Schärding che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Simon Pegg
right|thumb|Simon Pegg Simon Pegg (14 de febraro 1970 – ) el xe un ator britannico.
Bagnoli del Trigno
el xe on comun inte la provincia de Ixernia chel fa parte de la rejon Mołixe
Robert De Niro
__HIDDENCAT__
Sant Martí de Tous
el xe un comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Carum carvi
El cumo (nome sientifego Carum carvi) ła xe na pianta de ła fameja de łe Apiaceae. In todesco se dixe kümmel, in inglexe karaway, in italian cumino dei prati, da no confondare col cumino e basta (nome sientifego Cuminum cyminum), che la xe n'altra pianta che ghe someja. Ła xe na piantina che riva a 40–60 cm, co fojete divise fin fin come penete; i fioreti i xe bianchi o rosa, i fruti i xe picołi, de do miłimetri. thumb|left|Semi de cumo
El cumo in cuxina
I fruti (i xe fruti, no semi) del cumo vien doparà tanto inte ła cuxina ebrea (Yddish), todesca, scandinava e deł'Eoropa orientałe. El vien meso inte el pan, inte łe torte, inte el goulash, inte i capusi. In Islanda el distiłado de cumo xe el licore nasional, in Rusia e in Germania vien doparà par far graspe e supe. Anca da nialtri el cumo vien meso inte ła graspa e se ghin fa anca un distiłado. A parte questo, nialtri magnemo anca el cumo col rixo (rixi e cumo). Anca i crauti i vien boni co un poco de cumo meso drento.
Belmonte del Sannio
el xe on comun inte la provincia de Ixernia chel fa parte de la rejon Mołixe
Piza
Piza ła xe na sità de ła región tałiana de ła Toscana e ła xe copołogo de ła Provincia de Pixa.
Istoria
Ła xe stà na inportante republega marinara, e una de i rivałi de ła Republega de Venesia.
Cultura
Inte quel de Pixa ge la prestigiosa Scola Normale Superiore da dove che vien fora i meio studioxi de letere e sciense. Ghe xe anca ła sant'anna.
Angela Merkel
Angela Dorothea Merkel, nasesta Angela Dorothea Kasner (Anburgo, 17 de lujo del 1954) ła ze na pułìtega todesca, dal 22 de novenbre del 2005 Cancełiera federałe de ła Zermània
Inte el 2007 ła ze stada anca Presidente del Consejo eoropeo e Presidente del G8. Ła ga portà vanti na funsion fondamentałe inte i negosiai par el Tratà de Lisbona e inte ła Declarasion de Berlin del 2007. In pułìtega interna, i prinsipałi problemi infrontai da eła i ze stai ła reforma del sistema sanitàrio e el desviłupo enerzètego futuro. Angeła Merkel ła ze sta ła prima dona che ła ga cuerzesto l'incargo de Cancełiera de ła Zermània e ła seconda che ła ga presiedesto el G8, dopo de Margaret Thatcher. Ła ze considerada da Forbes Magazine «ła dona pì potente inte el mondo». Inte el 2008 ła ga recevesto el Prèmio Carlo Magno «par ła so òpara de reforma de l'Union eoropea»: el reconosimento el ghe ze sta consegnà da Nicolas Sarkozy.
Inte łe ełesion federałi del 2009, che łe ga vedesto prevałer ła liansa CDU-CSU e FDP, ła ga formà un novo goerno co na majoransa nera-zała (formada dai cołori dei partii che i ła sostien). El Goerno Merkel II el ze restà inte l'incargo dal 28 de otobre del 2009 al 17 de disenbre del 2013, dì inte el cuało el ga zurà el Goerno Merkel III. Inte el 24 de setenbre del 2017 ła ze stada re-ełezesta cancełiera par el cuarto mandà drioman. Inte el 29 de otobre del 2018 ła ga anunsà el so retiro da ła siena pułìtega inte el 2021, dopo del cało de consensi par ła CDU inte łe ełesion in Àsia. Inte łe ełesion federałi del 2021 par ła prima volta dopo sédaze ani no ła se càndida.
Colmenarejo
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
San Giorgio del Sannio
San Giorgio del Sannio el xe un comun italian de 10 809 abitanti. El xe in provincia de Benevento inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 22,34 km². L'abità el xe situà a 380 metri s.l.m. El confina co i comuni de Apice, Benevento, Calvi, Paduli, Pietradefusi, San Martino Sannita, San Nazzaro e San Nicola Manfredi.
Ranziano-Voghersca
el xe on comun de ła rejon statistega de gorisian che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Cabanillas de la Sierra
__HIDDENCAT__
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Chevroux
Chevroux el xe on comun de 952 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Cantalupo nel Sannio
el xe on comun inte la provincia de Ixernia chel fa parte de la rejon Mołixe
Agno (Svisera)
el xe on comun inte el distreto de Ługàn chel fa parte del canton Tisin in Xvisara.
Federica Pellegrini
thumb|right|300 px|Federica Pellegrini Federica Pellegrini (Miran, 5 de agosto 1988) ła xe na nodadrice italiana, speciałista dei 100, 200 e 400 stile libero.
Inte el corso de ła so cariera la ga vinto, tra el altro, 1 titoło olìnpico, 4 titołi mondiałi e 6 titołi europei.
Vita privada
Ła xe ła ex moroxa del nodador Filippo Magnini e de chel'altro nodador Luca Marin.
San Giorgio La Molara
San Giorgio La Molara el xe un comun italian de 3 050 abitanti. El xe in provincia de Benevento inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 65,77 km². L'abità el xe situà a 667 metri s.l.m. El confina co i comuni de Buonalbergo, Casalbore, Foiano di Val Fortore, Ginestra degli Schiavoni, Molinara, Montefalcone di Val Fortore, Paduli, Pago Veiano e San Marco dei Cavoti.
Sankt Aegidi
el xe on comun del distreto de Schärding che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
San Pietro-Vertoiba
el xe on comun de ła rejon statistega de gorisian che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Sant Mateu de Bages
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Sant Salvador de Guardiola
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
5 a.C.
El 4 v.C. (V v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Capracotta
el xe un comun inte la provincia de Ixernia chel fa parte de la rejon Mołixe
Alto Malcantone
el xe on comun inte el distreto de Ługàn chel fa parte del canton Tisin in Xvisara.
Storia de l'Etiopia
__HIDDENCAT__
thumb|250px|right|Mapa de l'Etiopia La Storia dell’Etiopia la va ndrio de tanti secoli, co na documentasion scrita tra le pi vecie del mondo. Ma se pol andar ndrio fin a i primi omeni, che da l’Etiopia i sa disperso in tel mondo.
Preistoria
En tel Museo Naxional de Adis Abeba ghe no scheletro de na dona ciamada Lucy. Se trata de lo scheletro pi vecio mai catà da i studiosi de on esare umano. Lucy l’è stà trovà da dei antropaleologi ne laregion de l’Afar. El nome se deve a la canson che i studiosi scoltava a la radio (Lucy in the sky with diamonds) al momento del ricatamento. En tel Afar, i studiosi ga catà altri sceletri de ominidi e de i primi omeni, se pensa che l’esare umana se sia svilupà propio in stà zona.
Punt
right|thumb|300px|Le rovine del tempio de Yeha, Tigray, Etiopia. No xe sempre facile tradur i veci testi che parla de l’Etiopia. Etiopia xe on nome Greco che vol dir ‘la tera da le face brusà’. Sto nome xe stà usa solo dal III secolo a.C. in poi, e no sempre se riferise a l’Etiopia de ancò. I egisiani parla de la tera de Punt e la tera de Yam a sud de la Nubia. Se sa che fin dal 3000 a.C. ghera conesion comerciali tra sti teritori e l’Egito. El nome Kush, che se cata anca ne la Bibia, se riferise a olte a l’Etiopia, e a olte a la Nubia. La strada carovaniera la seguia el corso del fiume Nilo, fin su i altipiani etiopici. La prima spedision via mare la xe stà fata da la faraona Hatsheput in tel 1495 a.C. e la xe registrà inte i geroglifici de Deir el-Bahri.
I primi testi etiopici che se conose (500 a.C.) parla del regno D’mt, con la cavevdal a Yeha. Se sa che sto regno l’è nato inte el XI secolo a.C. e che probabilmente xera stà influensà da l’arivo de zente da lo Yemen (i sabeani, che gavea on regno in Yemen). Sta cultura xera sofisticà. La zente usava canali d’irigasion, l’aratro, e armi de fero, e savea scrivar, utilizando on alfabeto de origine semitica. En sto periodo, ghe stà n’influenza ebraica. No ghe testi precisi che parmete de ricostruir la storia esata de sta influenza, ma el tempio de Yeha el riproduse el tempio de Gerusaleme, e sul lago Tana, se cata oncora ogi de i altari de piera simili a quei descriti inte la Bibia. El xe posìbiłe che amrcanti ebrei xe rivà qi da lo Yemen, che xe sempre stà in contato co Israele. Da sto primo regno D’mt se sà svilupà el regno de Aksum, anca se no ghe testi che spiega sto pasagio.
Aksum
thumb|175px|La stele del Re Ezana a Aksum. EL regno de Aksum, el nome vien da quelo de la cavedal su i altipiani del nord de l’Etiopia, xe el primo regno conosù grasie a i testi che se conserva. Inte el I secolo a.C., i re de Aksum xe stà boni de scominsiar l’unificasion de i altipiani etiopici. De sto periodo xe un testo persin che indica Roma, la Cina, la Persia e Aksum come le grandi potense del tempo. El regno de Aksum controlava le trate comerciali che da la costa oriental de l’Africa rivava al mediteraneo. Oro, avorio, mira, animali esotici, pepe e altra marcansia pasava da l’Etiopia che fasea pagar el dasio.
N’altro fator de uificasion xe stà la religion. Frumentius e on so companio xera cristiani siriani. Rivà in Etiopia inte el 330 d.C. circa, i xe stà boni de convertir el re Ezana. Da le monete conià da stò re se vede che a l’inisio del so regno el credea in divinità locali, par poi pasare a la fede in Cristo. Ezana xe anca el re che ga conquistà el regno de Meroe, in Nubia, e almanco parte del regno sabeano del Yemen. El cristianesimo xe stà acolto da i nobili. Inte el V secolo, l’arivo de nove monaci ga dato vita a l’evangelizasion de la popolasion e a la forte influensa che el monachesimo gavù – e oncora el ga – su la popolasion etiopica.
En tel 523, el re yemenita Dhu Nuwas, ebreo, ga scominsià la persecusion contro i cristiani che vivea in Yemen. Quando el ga atacà i soldati etiopici a Zafar – su la costa yemenita – el imperator Giustino I ga domandà al re Kaleb de Axum de tacar guera contro Nuwas. En tel 525, le trupe etiopiche ga invaso lo Yemen, deposto el re e meso un vice-re al so posto. La vitoria contro el re yemenita xe stà el pico del regno de Axum, che da alora ga scominsià a perdar potenza. No se sa ben come sto regno xe finio parchè manca testi scriti. Se sa solo che Aksum ga perso la forza de coesion che gavea su la popolasion etiopica e che el paexe xe entrà in on tempo de division e lota interna.
Dopo secoli de incertese, Mara Takla Haymanot ga fondà la dinastia Zagwe in tel 1100 circa. El re pi importante de sta dinastia xe stà Gebre Mesqel Lalibela, durante el so regno le Ceze de Lalibela xe stà scavade ne la rocia, come se pol vedar oncora ancò, creando on caolavoro de architetura. Inte el 1270, l’ultimo re Zagwe l’è stà deposto da Yekuno Amlak che disea de desendar da i re de Aksum, e quindi de la dinastia de ogine salomonica, come voria la legenda. Durante sto regno, le tre procince del Tigray, Amhara e Shewa xera guidà da regenti, e el re se fasea ciamar nagusa nagast, re de i re, emperator de Etiopia.
I portoghexi
Durante el mèdio evo in Eoropa ghera na legenda. Se parlava de on regno cristiano potente a sud del Sahara, el re se ciamava Zuan Prester. I portoghexi, come altre potense eoropea, ga mandà na spedision a caracr sto regno. El portoghexe Pero da Covilhã l’è rivà em Etiopia in tel 1490 e ga pensà che quelo fuse el regno de la legenda. El re ga domandà a i portoghexi de iutarlo contro i musulmani. El portogal ga mandà na flota inte el 1520 e de i preti. Na seconda flota xe rivà inte el 1541 e 400 soldai portoghexi ga iutà i soldai etiopici ne la guera contro i invasori islamici. Dopo on par de vitorie, i portoghexi xe stà vinti ne la batalia de Wofla. La vitoria de i etiopici la rivò in tel 1543 co la batalia de Wayna Daga. El cao de i portoghexi ga domandà al imperatore de profesar l’obedienza a la Ceza de Roma (i etiopici segue on rito orientale che non el xe in comunione co i catolice de Roma), ma l’imperator ga rifiutà. I portoghexi ga alora lasà el paexe. I preti gesuiti che gavea seguì la spedision xe restai inte el paexe fina al 1633, co i xe stà espulsi.
Età moderna
Soto i imperatori Tewodros II (1855 - 1868), Yohannes IV(1872 - 1889), e Menelik II (1889 - 1913), l’Etiopia ga scominsià a vegnar for a dal so medioevo par entrar de novo in contato co paexi estari. Tewodros ga riorganizà l’aministrasion del regno, contro el parer de i so feudatari. El raporto co le potense eoropee xe stà negativo. Co la regina Vitoria no ga risposto a na so letara, Tewodros ga fato metar in prison i inglexi che vivea in Etiopia. I inglexi ga mandà na spedision par salvarli, e el re – co ga savesto che gavea perso – el sa copà. En tel marso 1870, na compagnia comerciale italiana ga comprà el porto de Asab inte el sud de l’Eritrea da un sultan locale. Dopo verghe comprà altra tera inte el 1879 e 1880, la compagnia ga vendù tuto al governo italian inte el 1882. En tel 1888, 20 000 soldadi italiani xe rivà a Asab. Dopo na negosiaxion co i etioipici, 5 000 soldadi xe restai a Asab.