cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Itàłia
La Repùblega itałiana
thumb|Via Fani, el dì de'l rapimento de [[Aldo Moro ]] El 2 de zugno 1946 un referendum el sansise ła fin de ła monarchia e ła nàsita de ła Republega. El 1º luglio Enrico De Nicola el vien nomenà Cao provizòrio de'l Stato; el incarga Alcide De Gasperi de formar el primo goerno de'l perìodo republegan, in sta magnera De Gasperi co'l so goerno el divien el primo Presidente de'l Consejo de ła Repùblega itałiana. El 1º de zenaro 1948 ingresa in vigor ła nova Costitusion de ła Repùblega itałiana. e Enrico De Nicola el ciapa ła càrega de presidente de ła Repùblega itałiana. I ze i ani de'l miràcoło econòmego itałian, favorii da na ełevada dispunibiłità de manodòpara, gavesta da un forte fluso migratòrio da łe canpagne a łe sità e dal sud verso el nord. La crésita media de'l PIL de'l 6,3% intrà el 1958 e el 1963 el consente ła ridusion de'l divàrio stòrego co altri stati cofà Regno Unio, Zermania e Fransa. thumb|left|Giovanni Falcone e Paolo Borsellino in figura inte manifesti antimàfia inte el [[1993 ]] Inte i ani setanta atività de grupi terorìsteghi, sia de drita estrema sia de sanca estrema, i porta a ła stratezia de ła tension, segnada da tanti atentai cofà ła straje de piasa Fontana, ła straje de piasa de ła Loja e ła straje de Bołogna, inte i cusita ciamai ani de pionbo, rezaltai da atentai a esponenti de'l mondo sociałe, inprenditoriałe e istitusionałe, culmenai inte l'inboscada de via Fani e inte el secuestro e sasinamento de Aldo Moro, ła ponta pì alta de l'ataco brigatista al Stato democràtego.
I ani otanta e novanta i ze invese segnai dal rifluso inte el privà, e da ła lota a ła mafia, che no-ostante inportanti boni èziti de łe istitusion ła ze costada ła vita a tanti mazistrai e ómani de'l Stato, intrà i cuałi de major rilievo i ze Giovanni Falcone e Paolo Borsellino.
Inte el 1992 le indàzeni de man nete inte el fenòmano diłagante de łe tanzenti che łe ciapa esponenti pułìeghi, prinsipalmente de'l pentapartio, determenando ła fin de ła prima Repùblega. Dopo el scàndało i nase novi partii, cofà ła Łiga Nord e Forsa Itałia. In sta faze, definia seconda Repùblega, nove coàłision pułìteghe łe ciapa el posto dei antesedenti partii popołari dazendo vita a un sistema in parte bipołare; racuanti esponenti de'l sentro-sanca, in partegołare Romano Prodi, i se alterna inte ła guida de'l Stato co Silvio Berlusconi, lìder de'l sentro-drita che el segna chełi ani e el cuało modeło de pensiero e asion, definio berlusconismo, identìfega un fenomeno sociałe e de costume. La crizi de'l dèbito sovran eoropeo ła colpise anca l'Itałia inte el 2011 e a ła guida de'l Stato se incarega prima un goerno tècnego e dopo nove ełesion, goerni de coałision "de łarghe inteze".
Zeografìa fìzega
L'Itałia ła divide, par de pì, el basin osidentałe de'l mar Mediteraneo da cheło sentrałe, o sia el Mar Tiren dal Mar Jonio. A nord de'l Sałento se pende na entrada longa e streta de'l mare Adriàtego. Le ìzołe de Sardegna e de Còrsega łe divide el mar Tiren dal mar de Sardegna; łe coste itałiane łe se desviłupa in e łe ga paezaji de variozènaro (dal łagunar al gargànego, da l'adriàtego al tirènego etc.).
left|thumb|Le zone altimètreghe d'Itałia. El teren Itałian, fortemente antropizà, el ga varie caraterìsteghe (vulcànego, endołagunar, calcareo etc.); łe zone cołinari łe ze prevałenti in confronto a łe zone montane e a cuełe pianejanti, l'altitùdene media de'l teritorio el ze de sirca s.l.m.
thumb|El [[Monte Bianco]] Solché un cuarto de'l teritorio Itałian el ze fato da pianure; la Pianura padana, un distendimento diłuvionałe formà da'l fiume Po e da i so afluenti, ła ze ła pì estendesta de tute. Łe ghe va drio, par dimension, el Tavołiero de łe Puje e ła pianura sałentina, do pianure de levamento, e el Canpidan, un'altra pianura diłuvionałe. El ponto manco ełevà d'Itałia el ze situà inte ła frasion de Contane, in provinsa de Ferara.
Le ìzołe majori łe ze ła Siciłia e ła Sardegna; tante łe ze le ìzołe menori, in granda parte fate-su arsipèłaghi, cofà l'arsipèłago Toscan, al cuało ghe fa parte l'ìzoła d'Elba, l'arsipèłago de ła Madałena, l'arsipèłago Canpan, che el detien Ischia e Capri, łe ìzołe Ponsiane, łe Pełaze, le Eòłie, łe Ègadi e łe Trèmiti.
Zeołozìa
In sto órdene se reconose do domini pałeozeogràfeghi fondamentałi, dividesti da ła łinea Insùbrega (Alpi sentrałi): El Dominio Sudalpin el ze formà da un sistema de falde a verzensa adriàtega, costituìe prinsipalmente da secuense carbonàteghe e smisiàe che łe se slonga verso est inte łe Dinàridi. Inte ła caena apenìnega, ła linea tetònega "Ancona-Ansio" ła divide l'Apenin setentrionałe, prinsipalmente costituito da flysch terìzani, da l'Apenin meridionałe aonde łe formasion carbonàteghe i ze pì frecuenti. L'inpostasion struturałe apenìnega ła ze caraterizà inte ła so union da un sistema de falde che łe soracore so ła conca antepaeza àpuła. Sto sistema de falde, che el costituise ła parte emerzesta de ła placa adriàtega, ła se slonga dal mar Jonio fin a l'estremità osidentałe de ła val Padana e ła raprezenteva inte el prinsìpio na spece de "promontòrio" setentrionałe de ła placa africana. L'antepaeze àpuło (costituio sostansialmente dal teritorio pujezo), ła raprezenta un domìnio de piataforma carbonàtega stàbiłe, persistente dal Mezozòego al Miosene e dopo emerzesto, coinvolzesto solché in magnera marzenałe inte l'orozèneze apenìnega. La Siciłia ła ze formada inte ła parte sentro-orientałe da roce carbonàteghe e sìłego-clàsteghe apartegnenti al màrzene converzente african deformà ("unità maghrebidi"), mentre inte ła so parte nord-orientałe (Monti Pełoritani) el ze de pertinensa eoropea ("unità pełoritane"); le unità "sicìłidi" e "numìdeghe" interponeste łe raprezenta ła coertura sedimentària de'l domìnio oseànego tetideo, in granda parte de nadura flyschòide, scołada dal substrato orizinàrio de crosta oseànega (no conosesto) e sorascoresta inte el màrzene african.
El riłevante vulcanismo neozènego e ła ełevada sismisità de ła majorparte de'l teritorio nasionałe, łe testimònia el conpleso órdene zeodinàmego oncora in corso.
Dal ponto de vista stratigràfego, łe roce sedimentàrie emerzenti datàbiłi co seguresa bazàndose sol contesto pałeontołòzego i rezulta de na età inte el mezo intrà el Canbrian e el Cuaternàrio. Metamòrfiti de baso grado emerzenti inte ła parte meridionałe de ła Sardegna, costituie da arenàrie alternae co pełiti, łe ze datae co insertesa al perìodo Precanbrian. La major parte de ła coertura sedimentària emerzente inte el teritorio Itałian ła ze post-pałeozòega. El Pałeozòego Inferior no metamòrfego el emerze solché in Sardegna e in Càrnia, mentre el Pałeozòego Superior (permo-carbonifero) el ze presente in lenbi su par zo estendesti inte i domìni sudalpin e apenìnego.
Vulcanismo e zeotermìa
thumb|El Vesuvio vedesto dai [[scavi archeołòzeghi de Ponpei]] In Itałia i ze prezenti numévołi vulcani: i pì conosesti i ze l'Etna, el vulcan pì alto d'Eoropa, el Vezuvio e el Strónbołi. L'ełevada atività vulcànega e magmàtega neozènega - cuaternària apenìnega, el ze sudivizìbiłe in provinse: Fin ai ani sincuanta l'Itałia ła jera sta el primo e ùgnoło Stato a disfrutar, inte ła zona de Lardereło e dopo inte l'àrea de'l Monte Amiata, l'enerzia zeotèrmega par prodùzare enerzia ełètrega. L'ełevà gradiente zeotermego che carateriza parte de ła penìzoła el fa sì che altre provinse łe sìpia potensialmente disfrutabiłi: riserche fate inte i ani sesanta-setanta łe ghea catà-fora potensiałi canpi zeotèrmeghi inte el Łasio e in Toscana, cusita anca in granda parte de łe ìzołe vulcàneghe.
Atività sìsmega
thumb|[[L'Àcuiła: Ceza de Santa Maria Paganica totalmente sventrada dal taramoto de'l 6 de apriłe de'l 2009.]] Par ła situasion zeodinàmega el so teritorio el ze frecuentemente sojeto a teramoti dando a l'Itałia el primà inte ła Eoropa par sti fenomeni: so 1,300 sismi distrutivi avegnesti inte el II miłènio inte el Mediteràneo sentrałe belché 500 i ga colpio l'Itałia; anàłeze dei moviminti focałi i ne dize che sti cuà i ze par el pì destribuii drio le àree intaresae da ła tetònega alpina e apenìnega, aonde i ze cauzai rispetivamente da moviminti drio faje. Inte el Tiren meridionałe, ła destribusion dei iposentri, fin a na profondità de 500 chiłometri i ne dizaria che ghe ze el èsarghe de un pian de Beniof dato da ła subdusion de ła litosfera iònega.
Idrografia
thumb|left|El [[lago de Garda|łago de Garda a Riva de'l Garda]] thumb|L'Àdeze a [[Verona]] L'Itałia, par ła prezensa de difarenti rilievi montagnozi, co nevari e jasare, de hagi e de acue sorzive, ła ze piena de corsi d'àcua. In zènere, vista ła distribusion e l'altitùdene dei riłievi, i fiumi pì longhi e de major portada i ze inte ła rejon alpina mentre i fiumi apenìneghi, a ecesion de Tèvere e Arno, i ga na longhesa pì curta e rezime torentìsio.
El fiume pì inportante łe ze el Po, longo, co portada media de sirca  e basin de sirca  (anca se el fiume pì longo che el nase inte el Paeze el ze el Drava). Eło el traversa ła pianura padana sfozando inte el mare Adriàtego co on delta che el ze stà declarà patrimònio de l'umanità da l'UNESCO.
I łaghi Itałiani pì estendesti, inte l'òrdene i ze el łago de Garda, el łago Majore e el łago de Como, che el ze anca el pì fondo, i ze situai inte ła fasa prealpina. Altri łaghi inportanti i ghe ze inte ła zona peninsułare, el łago de Bolsena, el oag de Bracian e el łago de Alban de orìzene vulcànega, el łago Trazimen, el pì estendesto de l'Itałia peninsułare e i łaghi costieri, cofò el łago de Lesina e el łago de Varan.
Clima
thumb|Carta dei climi d'Itałia La rejon itałiana (conprendesta intrà el 47º e el 35º parałeło nord) ła se pozisionada cuazi al sentro de ła zona tenperada de l'emisfero boreałe.
El clima ła ze fortemente influensà dai mari che i ła sirconda cuazi da ogni łato e che i costituise na benèfega tànega de całore e de umidità. I detèrmena de-fati, inte ła zona tenperada, un clima partegołare ciamà tenperà-mediteràneo.
Par ła clasifegasion de Köpen, l'Itałia ła ze sudividesta in trè sorte de clima (tenperà, tenperà fredo e fredo), a so volta sudividesti in microclimi: se pasa dal clima tenperà subtropegałe (presente inte łe àree costiere de ła Siciłia, de ła Sardegna meridionałe e de ła Całabria sentrałe e meridionałe) al clima glasałe (tìpego de łe sime pì ełevae de łe Alpi cuerzeste da neve perene, a cuote zeneralmente pì alte dei 3,500 metri s.l.m.).
Evołusion demogràfega
Co 59,257,566 abitanti, l'Itałia ła ze el terso Stato de l'Union eoropea par popołasion (dopo Zermania e Fransa) e ła so densità demogràfega ła ze de 196,17 abitanti par chiłòmetro cuadro, pì alta de ła media de l'Union.
La popołasion ła ze consentrada prinsipalmente inte łe zone pianejanti (49,1% dei rezidenti) e cołinari (38,8%) de'l stato, ła ze caraterizada inte el 2016 da un alto nùmaro de veci (l'indeze de veciàia el ze paro a 161,4), da un baso taso de fecondità, paro a 1,34 e da na speransa de vita de 80,6 ani par i ómani e de 85,1 par le fémane. Inte ła fin de'l XIX sècoło l'Itałia ła ze un Stato de emigrasion de masa, fenòmano che el se manifesta prima inte łe rejon setentrionałi e dopo in chełe meridionałi. Le prinsipałi destinasion łe ze le Mèriche (Stati Uniti, Braziłe, Arzentina, Uruguay) e l'Eoropa sentro-setentrionałe (inte el partegołare ła Zermania). Inte el XX sècoło l'emigrasion ła divien anca interna, atirada dal sviłupo industriałe de racuante àree setentrionałi de'l Stato. El nùmaro de itałiani rezidenti a l'èstero che i ga ła sitadinansa itałiana el ze stimà in sirca 4,200,000.
Par cheło che revarda el fenòmano de l'imigrasion, invese, el nùmaro de imigrai o rezidenti foresti regołari in Itałia ła ze aumentada tanto partindo dai ani novanta e, par i dati ISTAT, al 1º de zenaio de'l 2019 ła contea 5,255,503 unità, l'8,7% de ła popołasion rezidente; le comunità pì numarévołi łe jera cheła rumena (1,206,938 rezidenti), cueła albaneze (441,027) e cueła marochina, (422,980) A sti cuà ghe va zontà i foresti iregołari, sirca 404 000 par un raporto de'l 2015 so l'imigrasion de ła Fondasion Ismu.
Łéngua itałiana
thumb|Łéngue parlae in Itałia.
L'itałian el ze ła łéngua ufisiałe e ła pì parlata; eła ła ze in pì una de łe łengue ufisiałi de l'Union eoropea. Ła fa parte de'l grupo de łe łengue romanze orientałi de ła fameja de łe łengue indoeoropee, e ła deriva dal diałeto fiorentin de'l Trezento, idioma difondéstose inte le alte clase de l'Itałia gràsie anca ai grandi scritori toscani de l'època cofà Dante, Boccaccio e Petrarca.
Altre łéngue
thumb|Le comunità lenguìsteghe de minoransa reconoseste ufisalmente in Itałia A liveło locałe i ze reconoseste come co-ufisiałi le seventi łéngue:
Le minoranse lenguìsteghe stòreghe prezenti e reconoseste drento dei confini de ła Repùblega itałiana łe ze ełencae da ła leje de'l 15 de disenbre 1999, n. 482. Eła ła tuteła "le popołasion albanezi, catałane, zermàneghe, greghe, slovene e croate e cuełe parlanti el fransezo, el franco-provensałe, el furlan, el ładin, l'ositan e el sardo". Ghe ze par de pì altre łéngue rejonałi che, siben che łe sìpia censie da l'UNESCO cofà łengue minoritàrie e da ła comunità łenguistega internasionałe cofà łéngue no ligae a l'Itałian, no łe gode de reconosimento o tuteła da parte de'l Stato Itałian.
El liveło de tuteła de racuante menoranse ła ze stabiłito sia da ła normativa itałiana sia dai tratai internasionałi
La łéngua dei segni itałiana (LIS), o sia ła łéngua viziva dei sitadini sordi, ła ze reconosesta da ła rejon Vałe d'Aosta dal 2006.
Rełijon
In Itałia ghe ze el prinsìpio de ła łaisità de'l Stato e par tanto no ghe ze na rełijon ufisiałe.
La Ceza catòłega in Itałia ła ze organizada in 225 diòceze pì un ordinarià miłitare; el véscovo de Roma el ze el so prinsipałe e el ciapa el tìtuło de Papa. La Ceza ła ga un roło influente inte ła socetà itałiana, ciapando pozision so temàteghe rełijoze, sociałi e pułìteghe, cofà el divòrsio e l'aborto inte i ani setanta o, in ani pì arenti a chełi nostri, el testamento biołòzego e ła fecondasion asistia, cavar el crozefiso dai anbienti scołàsteghi (el 60% dei itałiani i ze contrari, co soło el 17% favorevołi) o le pułìteghe so l'imigrasion.
Ła rełasion Stato-Ceza ła ze prevedesto da ła Costitusion, che ła demanda ai Pati Lateranensi, rivedesti inte el 1984 co'l novo concordà (łe rełasion co altre confesion rełijoze łe ze regołae da spesìfeghi intendiminti (intese in Itałian)), inte el cuało el sostegno statałe a ła Ceza el ze stabiłio traverso na cuota proporsionałe de l'oto par miłe de'l zètito IRPEF, che el se zonta a altri finansiaminti a ła Ceza catòłega.
Intrà łe rełijon de menoransa ghene ze anca altre de cristiane (in magnera partegołar ortodosi e protestanti, st'ùltemi in màsima parte pentecostałi), ebrei, mormoni e testimoni de Zèova. L'imigrasion ła contribuise a far crésar łe menoranse in Itałia, łe pì numarévołi łe ze i cristiani-ortodosi, i musulmani, i budhisti e i induisti.
Crimenałità
thumb|Maxi-proceso de [[Pałermo contro Cosa Nostra]] Inte el corso de'l XIX secoło se orìzena in Siciłia un fenòmano criminałe organizà inte el teritorio e fato da streti lighi co ła pułìtega e el poder econòmego, ła mafia, tèrmano che divien sinònemo de "crimene organizà"; in Itałia łe ze de stanpa mafioza organizasion cofà cosa nostra in Sicìlia, ła camorra in Canpània, ła 'ndrangheta in Całabria e ła sacra corona unita e ła società foggiana in Puja. El fenòmano mafiozo, che inte l'Itałia, par un raporto de'l Censis de'l 2009, ła revarda diretamente el 22% dei Itałiani e el 14,6% de'l PIL, ła ze dopo prołiferà a liveło mondiałe, co difuzion e carataristeghe autònome.
L'Itałia ła se difarénsia par na forte e guałiva lota contro ła màfia, costada ła vita a mazistrai, òmani de łe forse de l'órdene e de łe istitusion, ma che ła ga otegnesto grandi rezultai, co l'inprezonamento de tanti boss małavitai.
Par cheło che revarda i omisidi, inte el 2006, l'Itałia ła rezultea èsere el secondo Stato pì seguro d'Eoropa, co ła Danimarca, Zermania e Spagna, dopo ła Norvezia. Par na reserca de Il Sołe 24 ORE, bazada su dati de'l Ministero de l'Interno e riferia al primo semestre de'l 2010, in Itałia i reati ripetesti, soradetuto inte łe grande àree urbane e inte łe zone de alta densità infrastruturałe, i ze sirca 1,292,000. Miłan, Turin e Bołogna, co sirca 30 reati cada miłe abitanti, łe rezulta le sità pì a rìs-cio, Matera, Potensa e Bełun chełe pì segure. Par cheło che revarda reati che colpise l'economia (uzura, resiclajo de schei e trufe) le sità pì penałizae łe ze Nàpułi, Bołogna, Trieste, La Spèsia e Zènoa.
Elevada ła ze ła corusion a drento de ła publega aministrasion (in magnera partegołare inte el setor sanitàrio): par el Rapporto Eurispes 2010 l'Itałia ła ze al 63º posto (so 180 stati) inte ła clasìfega globałe. Le rejon pì colpie da sto fenòmano łe ze Całabria, Sicìlia e Puja. Pal SAeT (Servisio Anticorusion e Trasparensa), ła corusion "scoerta" ła ze solché ła ponta emerzente de un aisb ła punta de un iceberg in confronto a tuta ła corusion "coerta" che ła ciapa ła socetà itałiana.
Mèdia e libartà de informasion
Inte el canpo radiotełevizivo el panorama Itałian el ze caraterizà dal duopòłio RAI - Grupo Mediaset (inte i ani duemiła, el ze diventà rełevante anca el roło de ła pay tv de Sky), el cuało el ga sèviti conplesivi, stàbiłi da un mùcio de ani, i se atesta inte el 2010 al 78,6% de'l marcà. A rinforsare ła pena-dita consentrasion el ze el roło sentrałe fato da ła tełevizion cofà mezo informativo, che in Itałia inte el 2010 el ze da-torno al 90%; ła pusìbiłe influensa de'l presidente de'l Consejo de l'època, Berlusconi, za proprietàrio de Mediaset, inte el network pùblego RAI, el ga portà l'organizasion Freedom House a clasifegare inte el so raporto l'Itałia, ùgnoło Stato de l'Eoropa osidentałe, cofà "parsialmente lìbara", mentre el raporto 2017 de Reporter sensa frontiere el mete l'Itałia al 52º posto (so 180) inte el mondo par ła libartà de stanpa.
Pułìtega
L'Itałia ła ze un stato menbro de l'Union Eoropea situà inte l'Eoropa meridionałe co capitałe Roma. Dełimitada a nord in granda parte da l'arco alpin, l'Itałia ła confina a ovest co ła Fransa, a nord co ła Svìsara e l'Àustria e a est co ła Slovenia. I microstati San Marin e Sità de'l Vategan i ze enclave, mentre el comun de Canpion d'Itałia el costituise na esclave situada inte ła rejon itałòfona de'l Canton Tisin in Svìsara.
Ordenamento de'l Stato
miniatura|[[Enrico De Nicola el firma ła Costitusion itałiana]] alt=|miniatura|[[Sergio Mattarella, atual presidente de ła Repùblega itałiana, in càrga dal 2015]]
La Costitusion de ła Repùblega itałiana aprovada da l'Asenblea Costituente el 22 de desenbre 1947, promulgada el pòstero 27 de disenbre da Enrico De Nicola, cao provizòrio de'l Stato, e entrada in vigor el 1º de zenaro 1948, ła ze ła leje fondamentałe de'l Stato.
El sistema pułìtego Itałian el ze cueło tìpego de na repùblega parlamentare, inte el cuało el parlamento el ze ła ùnzoła istitusion a detenere ła raprezentansa de ła vołontà popołare.
Le majori istitusion łe ze:
L'Istitusion Zeogràfega Miłitare ła ze l'ente cartogràfego de Stato e el ze a Firense.
Gaja-et-Villedieu
Gaja-et-Villedieu el xe on comun de   292 abitanti del departemento de Aude che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Itàłia
Sudivizion aministrative
I enti teritoriałi che, in baze a l'artìcuło 114 de ła Costitusion i costituise, co'l Stato, ła Repùblega itałiana e i ze:
Inte ła lista sevente, par cadauna rejon el ze riportà el stema ufisałe e el nome de'l caołogo.
Inte ła lista sevente łe prime dieze sità Itałiane par abitanti de'l teritorio comunałe al 2019.
I comuni Itałiani i ze caraterizai da picenine dimension e pochi abitanti, al 2019 el 45,8% dei comuni no i sùpara i 20 chiłometri cuadrai de superfise e el 69,6% no i sùpara i 5.000 abitanti.
Ordenamento scołàstego
L'istrusion in Itałia ła ze regołada co modi difarenti dipendendo da ła forma zurìdega (scołe pùbleghe, scołe paritàrie, scołe privae). La formasion profesionałe, che ła tien drento i istituti profesionałi, ła depende invese da łe rejon.
L'obligasion scołàstega ła finise a 16 ani.
El sistema scołàstego Itałian el ze struturà in trè sedi de istrusion:
A sti sie ani de istrusion se ghe zonta ła scoła de l'infànsia, na istitusion prescołàstega no obligatòria, caraterizada dal zugo e da ła convivensa co conpagni e dal pareciamento al primo siclo de istrusion.
Par na anàłezi ISTAT de'l 2010, el liveło de istrusion e formasion dei studenti Itałiani el ze całante, sora de tuto se confrontà a cheło de chełi altri stati eoropei: el 46,1% de ła popołasion adulta el ga conseguio ła soła licensa media, andove ła media eoropea ła se atesta al 28,5%. Inte łe scołe superiori l'ełevà nùmaro de sbandoni scołàsteghi el porta l'Itałia al primato negativo inte l'Eoropa par i zovani intrà 18 e 24 ani che i dasa ła scoła superiore sensa ver ciapà el diploma (el 20% inte el 2009); anca el nùmaro de łaureai el ze soto ła media eoropea (solché el 21,6% dei zovani intrà i 25 e i 29 ani). In pì se ghe zonta na insufisente cuałità de l'istrusion: par na vałutasion conduzesta inte l'ànbito de'l programa par ła vałutasion internasionałe de'l scołaro, ła conpetensa dei cuindezeni Itałiani, za inferiora al vałore mèdio inte i 30 stati OCSE, ła ze sgravada da ła carensa inte ła dòpara de nove tecnołozie. L'Itałia ła ga par finir el primato eoropeo dei zovani che no i studia, e gnanca i łavora (nel 2009 eran el 21,2% de łe person intrà 15 e 29 ani).
Sistema sanitàrio
El Servìsio sanitàrio nasionałe Itałian (SSN) el ze un sistema pùblego de caràtero universałìstego che, cofà stabiłio da l'art. 32 de ła Costitusion de ła Repùblega itałiana, el garantise el derito a ła sałute e a l'asistensa sanitària par tuti i sitadini, finansià traerso ła fiscałità zenerałe e i ingresi direti, persepie da łe aziende sanitàrie locałi, derivanti dai ticket sanitari (o sia łe cuote co łe cuałi el asistio el contribuise a łe speze) e da łe prestasion a pagamento.
Na riserca de'l 2000 de l'Organizasion mondiałe de ła sanità ła mete el sistema sanitàrio Itałian al secondo posto inte el mondo, dopo ła Fransa, in tèrmani de efisensa de speza e ingreso a łe cure pùbleghe par i sitadini. Tuta-via, solché el 35,8% de ła popołasion el se declara sudisfà de'l sistema sanitàrio e el 42% de l'asistensa ospeałiera, mentre el 79,4% i vede intołeràbiłi i tenpi da spetar inte łe struture sanitàrie.
Forse armae e pùblega seguresa
left|thumb|Le [[Frece Trè-cołori]] La Repùblega itałiana, par difendear miłitarmente el so teritorio e par suportar łe desizion de pułìtega interna e èstera, ła fa dòpara de difarinti forse armae e de połisia: l'Arma dei Carabinieri, ła Połisia de Stato, ła Guàrdia de Finansa, el Corpo de połisia penitensiària, l'Ezèrsito Itałian, l'Aeronàutega Miłitare e ła Marina Miłitare. Ste cuà łe sfiła inte ła parada miłitare par ła Festa de ła Repùblega itałiana co'l Corpo nasionałe dei vìziłi de'l fogo e de ła Połisia Roma Cavedałe (in raprezentansa de łe altre połisie locałi), e al personałe miłitare e siviłe de altre asociasion, cofà ła Croze Rosa itałiana e ła Protesion siviłe.
L'Itałia ła sostien, partindo dal 1955, l'Organizasion de łe Nasion Unìe, e le so atività internasionałi de seguresa e ła ze una dei menbri fondadori de ła Comunità eoropea, dal 1993 Union eoropea. Ła ze par de pì menbro de ła NATO, de l'OCSE, de'l GATT, de'l G7, de'l G8, de'l WTO e de'l Consejo de Eoropa e ła ga vesto in man pì volte ła presidensa de turno sia de'l G8 sia de l'Union. El Stato el s-cera łe trupe in sostegnimento de łe mision de paze in Somałia, Mozanbico, Timor Est e Afgànistan (st'ùltima a sostegno de l'operasion Enduring Freedom) e ła da suporto a łe operasion de ła NATO e de łe Nasion Unìe in Bosnia, Kòsovo, Albanìa e Łìbano. El Stato, in pì, el ghea na carga miłitare de sirca 3 200 soldai in Iraq, ma el ga ritirà łe trupe dal novenbre de'l 2006, mantegnendo solché i operadori umanitari e siviłi. Inte el 2012 partesipa a varie operasion miłitari a l'estero.
Mandrevillars
Mandrevillars el xe on comun de   242 abitanti del departemento de Haute-Saône che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Campagne (Hérault)
Campagne el xe on comun de   316 abitanti del departemento de Hérault che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Cardedu
Cardedu (in sardo: Cardèdu) el xe un comun italian de 1 909 abitanti. El xe in provincia de Noro inte ła region Sardegna e el se estende so na area de 33,39 km². L'abità el xe situà a 19 metri s.l.m.
Écoivres
Écoivres el xe on comun de   131 abitanti del departemento de Paso de Calè che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Allier
Allier el xe on comun de   411 abitanti del departemento de Hautes-Pyrénées che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Castrocielo
el xe un comun inte la provincia de Froxinon chel fa parte de la rejon Lasio
Plomodiern
Plomodiern el xe on comun de  2 136 abitanti del departemento de Finistère che el fa parte del rejon Bretagna in Fransa.
Augy (Yonne)
Augy el xe on comun de  1 059 abitanti del departemento de Yonne che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Poveda de la Sierra
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Guadalajara, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja-La Mància.
Suisse
Suisse el xe on comun de   103 abitanti del departemento de Moselle che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Saint-Aubin-Rivière
Saint-Aubin-Rivière el xe on comun de   111 abitanti del departemento de Somme che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Asnières-en-Montagne
Asnières-en-Montagne el xe on comun de   191 abitanti del departemento de Côte-d'Or che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
La Brûlatte
La Brûlatte el xe on comun de   697 abitanti del departemento de Mayenne che el fa parte del rejon Pays de la Loire in Fransa.
Beaumont-en-Beine
Beaumont-en-Beine el xe on comun de 177 abitanti del departemento de Aisne che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Sébeville
Sébeville el xe on comun de   34 abitanti del departemento de Manche che el fa parte del rejon Normandia in Fransa.
Cernion
Cernion el xe on comun de   58 abitanti del departemento de Ardennes che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Orvault
Orvault el xe on comun de  26 355 abitanti del departemento de Loire-Atlantique che el fa parte del rejon Pays de la Loire in Fransa.
Viola Carofalo
Biografia
La xe laureada in fiłoxofìa e ła gà ciapà el so primo dotorato en riçerca inte el 2008 a l'Università dei Studi de Napułi "Federico II" e el segondo inte el 2012 a l'Università dei Studi de Napołi "L'orientałe". Inte el 2013 ła ga publicà el so primo libro sol pensiero de Frantz Fanon.
Longué-Jumelles
Longué-Jumelles el xe on comun de  6 794 abitanti del departemento de Maine-et-Loire che el fa parte del rejon Pays de la Loire in Fransa.
Saint-Symphorien (Sarthe)
Saint-Symphorien el xe on comun de   562 abitanti del departemento de Sarthe che el fa parte del rejon Pays de la Loire in Fransa.
Saint-Georges-de-Pointindoux
Saint-Georges-de-Pointindoux el xe on comun de 1 668 abitanti del departemento de Vandia che el fa parte del rejon Pays de la Loire in Fransa.
Scopa (VC)
el xe on comun inte la provincia de Verçełi chel fa parte de la rejon Piemonte
Reichsfeld
Reichsfeld el xe on comun de   296 abitanti del departemento de Bas-Rhin che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Neure
Neure el xe on comun de 188 abitanti del departemento de Allier che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Dompierre-en-Morvan
Dompierre-en-Morvan el xe on comun de   211 abitanti del departemento de Côte-d'Or che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Nepvant
Nepvant el xe on comun de   86 abitanti del departemento de Meuse che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Beaumé
Beaumé el xe on comun de   92 abitanti del departemento de Aisne che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Settefrati
el xe un comun inte la provincia de Froxinon chel fa parte de la rejon Lasio
Sénoville
Sénoville el xe on comun de   201 abitanti del departemento de Manche che el fa parte del rejon Normandia in Fransa.
Mantoche
Mantoche el xe on comun de   448 abitanti del departemento de Haute-Saône che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Polzeła
Polxeła (in itałian Polesella) xe un comun de 3962 àneme inte ła provincia de Rovigo.
Storia antiga
Ghe zera sicuro un paéxe inte ła xona co ghe zera i romani; defati i ga catà dei cupi che i adoparava pałe tómbe. Xe fasiłe che ghe fuse de ła xente anca co ghe zera i etruschi parché i xe stà łori a bonifegar par primi el Połexine, co che i ga scavàe łe prime Fose Filistine. Co tuta ła fadiga che i etruschi e i romani i ga fato par tirar fora de ła tera dai pałùi, co che ghe xe stà ła Róta de ła Cuca intel 589 ła tera del Połexine e de ła basa veronéxa ła se ga canbià de nóvo inte un pałùo.
Ła tera del comun de Polxeła ła ga scuminsià a vegner fora da nóvo da łe magagne de l'ałuvion secołar de l'Àdexe intel X sècolo o intornovìa. Par tuto qûel tenpo ła tera ła zera stà drìo far sù i połexini (xe stà par qûeło che tuta ła xona ła xe stà ciamà Połexine par antonomàxia); 'sti połexini i zera de łe ixołéte che łe vegnéva fora par caxo dai palùi e i ghe tirava sù de łe caxete, parò ste ixołete no łe tegnéva łongo par via che el Po, el Canal Bianco e l'Àdexe i seitava vegner fora dai arxeni.
Saint-Germain-de-Prinçay
Saint-Germain-de-Prinçay el xe on comun de 1 535 abitanti del departemento de Vandia che el fa parte del rejon Pays de la Loire in Fransa.
Polzeła
Racan el nase e spanise co i Estensi
Co che i ga sestà ben i fiumi in qûełi tempi là, i ga anca łimità i połexini, cusì che ga podùo nàser el primo sentrin fiso, indove che deso pì o manco ghe xe la frasion de Racan che a qûełi tempi là i ła ciamava Orcano. Tien nota che a qûełi tempi là el braso prinsipal del Po el zera pì a sud e'l pasava par Ferara. Senpre in qûełi tempi là i ga dà un corso pì o manco fiso a ła Fosa che po' ła sarìa stà asè inportante pa' el sentro de Polxeła int'i secołi (sarìa dir fin a ła małora de l'ałuvion intel 1951).
Co che se ga róto i arxeni a Figaroło intel 1152 (che l'ałuvion ła ga anca desfà el sentro de Litiga) el braso prinsipal del Po el se zera movésto pì o manco indove che deso ghe xe el Poaso, un fià pì a nor del braso prinsipal de incò; Racan el zera propio lì e'l ne ga vùo un gran spinton a crésar. Int'i secołi XIII e XIV Racan xe stà na Podesteria del ducà Estense (na specie de caołogo inportante che el gavéa giurisdision sułe tere tra Canaro e Guarda Veneta, de qûi e de ła da Po); Racan ła xe stà cusì inportante che ła Ceza romànica tirà su intel X sècoło e che incò ła xe dedicà a ła Natività de Maria Santisima ła xe stà inpinìa de òpere d'arte bełe asè. In 'sti ani qûi i xe stà tirà su de nóvo i sentrin de Litiga e Policella, senpre un de qûi e un de łà da ła Fosa.
Polxeła ła nase e spanise co i Venesiani
Intel XV secolo ła Repùblica de Venesia e'l Dugà Estense i se faséa la guera par torse el Połéxine, e na volta i uni e na volta qûełi altri i ga comandà sora 'sta tera. Intel 1482, co che ghe xe stà la guera del sal, i se ga batajà propi da vanti de ła Fosa de Polxeła; i ga vinto i venesiani e ła xe stà na vìnsita asè inportanta par la guera, cusì che intel 1484 Polxeła ła xe pasà de sota de ła Serenìsima insiem co tuta ła tera de Rovigo, che a qûei tenpi łà no ła jera tuto el Połéxine. Polxeła ła xe deventà cusì un sentro asè inportanto parché el Po el faxea da confin co el dugà Estense solo che tra Polxeła e la Guarda Vèneta; ła Fosa ła jera cusì ła soła maniera de ła Serenisima de ndar intel gran fiume par łe só tere.
Lavau
Lavau el xe on comun de   943 abitanti del departemento de Aube che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Polzeła
Polxeła ła nase e spanise co i Venesiani
Intel Po propi da vanti da Polxeła ghe xe stà n'altra bataja famóxa asè tra ła Repùblica de Venesia e'l dugà de Ferara; 'sta bataja ghe xe stà al 22 diçembre 1509 mentre che ghe jera in corso i fati de ła Łega de Cambrai. Ła flota de venesia la jera vegnù su par el Po par farghe spavento a ła sità de Ferara, che ła jera restà soła a conbatar contra a l'exercito de ła Serenisima; i soldà del duga Alfonso I d'Este i jera comandà da só fradeo, che el jera el cardinal Ipolito I d'Este. I ga meso l'artiglierìa sułe rive del fiume e i ga petà che ła rivése ła pieina del Po, parché i savéa che ła jera drìo rivar. Co che ła xe rivà ła pieina, łe cołonbe de łe nave łe jera xuste sota el tiro del'artiglieria feraresa; el cardinal el ga comandà de far fógo e i ga fato na strage de soldà venesiani e anca de nave.
Anca Ludovico Ariosto el ga contà de ła bataja de Polxeła intel só Orlando Furioso: "El vostro pòpoło fedel el ga łongo vùo un spetàcoło in qûeła note e qûel dì che el xe stà, cofà int'un tiatro, a vardar in Po łe vełe nemighe strenzùe in tra el fero e'l fógo."
- canto 40, 2, vv. 1-4
Ła vitòria asè importanta dei Estensi ła ga vùo el soło efeto de fermar i venesiani indove i jera, Polxeła ła xe vegnùa de novo a catarse de sota de ła Serenisima e ła ne ga vùo l'istesa sorte, infin che Napoleon I de Fransa el ne ga dà ła fin intel 1796.
Fintanto che ła xe stà de sota dei venesiani, Polxeła ła xe spanìa parché la jera intena posision asè inportanta par ła strategìa; intel XVI sècoło i ga tirà su el Sostegno, che el jera na specie de ponte co na seranda granda che no ła faxea ributar inte ła Fosa l'aqua del Po col jera in piena. Anca de łe fameje inportante de Venesia łe ga tirà su na viła o na cà a Polxeła: par exenpio i Grimani, i Donà, i Fòscari e i Morosini.
Co ghe xe stà la guera de Castro intel Połèxine se ga visto batajarse ła Repùblica de Venesia e ło Stato Pontefiso; intel 1644 a Polxeła i ga tirà su de łe fortificasion inportante, che łe ga tegnù łontan dal sentro qûełe (par fortuna poche) bataje che ghe xe stà.
Racan se ga svodà int'i ani, parò ła Ceza ła xe ndà vanti isteso servir anca łe àneme de Polxeła. Ła baxìłega de ła parocia la xe stà tirà su indove che ła xe indeso soło intel 1730 e ła xe stà intitołà a ła Beata Vergine del Rosari.
Ła storia moderna
Intel 1796 ła Serenisima ła xe finìa e Polxeła ła xe ndà drìo el Vèneto de sóta de ła dominasion fransexa; insiem co tuto el Połéxine e ła tera de Ferara el se ciamava "dipartimento del Baso Po".
Finìa anca ła dominasion fransexa, intel 1815 Polxeła ła xe oncora inportante par ła strategìa: deso el confin tra el Regno Lombardo Vèneto e ło Stato Pontefiso el xe stà spostà fin a tòr drento tuta ła tera del Połéxine che ła se catava a nor da Po, e i ne ga dà a ła Provincia de Rovigo łe tere che ła ga oncora incò. El Po el se podéa navigar, el jera inportanto asè par el Regno; ghe jera batełi che ndaxea su e zo par el fiume e i se fermava anca a Polxeła, che ła ndaxea su l'economìa.
Co ghe xe stà el Risorgimento ghe xe stà asè patrioti che i pasava el Po a Polxeła, indove che el fiume el se strenxe un fià; pì asè oncora co Ferara la xe ndà de sóta del Regno de Sardégna (che'l sarìa stà po' el Regno d'Itałia) intel 1859. Co che xe finìa ła tersa guera de indipendensa tałiana anca Polxeła ła xe pasà de sota dal Regno d'Itałia intel 1866.
Deso Polxeła no la jera pì sul confin e no ła jera pì inportanta par ła strategìa. Ghe xe stà na crixi de l'economìa par tuto el Połéxine; 'sta crixi ła se ga sentìa un fià de manco a Polxeła parché ła ga vegnù catarse propi suła strada e suła ferovìa che i ga meso xó int'i primi ani de ła dominasion Savoia par unir Ferara co Rovigo. Parò ła crixi ła ghe xe stà l'isteso, cusì anca i laoradori de Polxeła i se ga xontà a łe proteste de "Ła boje!" int'i ani 1880, ma no ghe xe stà dà na vera solusion da ła polìtega. Cusì anca i Polxełani i ga scuminsià ndar intel Mèsego e inte ła Mèrica del Sud, insiem co tanta altra xente vèneta che i vedéa intełe tere del continente nóvo ła soła vera speransa de ndar vanti vivar co dignità.
Ła crixi de l'economìa e de ła cultura la se nota anca parché no i ga pì tirà su el teatro, che el jera stà butà xó al 19 lùi 1892 da na tronba d'aria, che la xe stà ciamà intełe croniche "el ciclon de Polxeła"; el ciclon el gavéa butà zó asè caxe e ghe jera stà morti e ferìi. Anca el palasio dei Grimani inte ła piaza, indoce che ghe jera el comun, el jera sta butà xó; el comun el se ga movésto intel palasio de łe poste strìache, e i ruvinasi del palasio i xe stà ciapà drento a łe caxe nóve.
Ła crixi ła se ga frenà intel 1899, co che xe stà fato el ponte in barche che par tanti ani el ga significà tanto par Polxeła; note parò che i laori i xe stà pagà dal comun de Canaro. El ponte el jera fato de na serie ce barche łigà una co qûel'altra e'l jera łongo 400 metri; se pasava da Polxeła a Ro. El séntro del ponte el se podéa sligar par far pasar łe barche intel Po; i se gavéa anca inxegnà de costruir de łe stradełe alte difarenti par poder ndar su par el ponte anca col fiume el jera in piéna.
Ł'ałuvion intel 1951 e ła storia d'incò
Co che ła xente ła pense a Polxeła par forsa ła pensa anca a qûeła małora de l'ałuvion intel 1951. A novenbre de qûel'ano łà el Po el gavéa róto i arxeni a Oc'bel e l'aqua ła ga scuminsià ndar int'i canpi; parché ghe jera ła Fosa in sità i 'nzegneri i ga pensà che l'aqua ła se podese tegner drento intel cain che ghe jera in tra Oc'bel e Polxeła, parò i ga sbajà far i cunti e ghe jera asè pì aqua. Parò i arxeni no i ga tegnùo e l'aqua ła xe ndà rento inte ła Fosa e intel Canal Bianco, che el ga róto a Arquà; soło co i se ga incorti i ga tajà i arxeni de ła Fosa par darghe sfógo a l'aqua che ła ndése intel mar travesando i canpi intel baso Połexene. Xe vero parò che intel baso Połexene ghe jera pena stà łe bonifeghe e ghe jera anca tanti canpi de sóta del liveło del mar; ła piena la jera granda asè e l'aqua ła xe tornà indrìo incontra Rovigo, indove che la se ga fermà a ła perifarìa. Dó tersi de ła tera del Połexene la jera sota l'aqua, e i gavéa fin paura che no se podése gnanca pì coltivar i canpi.
Da 'sta małora qûi ła xe vegnù fora ła Polxeła d'incò. Tanta xente ła xe ndà star vìa dal Połexene par ła fame, specie i xe ndà intel triàngoło industriałe de Torino, Milano e Genova, e tanta xente anca da Polxeła. I ga dito che ła Fosa no ła ndaxea pì ben e che no ła ne servìa pì; no i ła ga terà ma i ła ga soło cuacià; el Sostegno stòrico che el jera sta tirà su dai venesiani i ło ga butà xó. I ga anca pensà de tirar su ben asè i arxeni del Po par tuto el Połexene; cusì intel 1957 i ga dovùo butar zò el sentro de Polxeła che el jera propi stà tirà su sul vecio arxene. El sentro de Polxeła i ło ga tirà su da nóvo suła Fosa cuacià.
Ła xente che ła xe restà i se ga tirà su i brasi e i ga sutà ła tera e i ga laorà i canpi da nóvo. Intel 1980 i ga tirà via anca el vecio pónte in barche e i ga tirà su el pónte nóvo de cemento armà. Int'i ultimi ani Polxeła ła xe scuminsià a piaxerghe de nóvo a ła xente e ghe xe rivà tante nóve àneme.
Bibliografia
Rubis Zemella: La mia Polesella perduta, stampato in proprio inte el 1992 e ristampato dall'A.V.I.S. di Polesella inte el 1998.
Saint-Pierre-de-Côle
Saint-Pierre-de-Côle el xe on comun de 430 abitanti del departemento de Dordogna che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Chagny
Chagny el xe on comun de   184 abitanti del departemento de Ardennes che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Wignehies
Wignehies el xe on comun de  2 903 abitanti del departemento de Nord che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Oudon
Oudon el xe on comun de  3 805 abitanti del departemento de Loire-Atlantique che el fa parte del rejon Pays de la Loire in Fransa.
Motteville
Motteville el xe on comun de 791 abitanti del departemento de Seine-Maritime che el fa parte del rejon Normandia in Fransa.
Plonéis
Plonéis el xe on comun de  2 425 abitanti del departemento de Finistère che el fa parte del rejon Bretagna in Fransa.
1512
El 1512 (MDXVII in numeri romani) el xe on an del XVI secoło.
Augnat
Augnat el xe on comun de   172 abitanti del departemento de Puy-de-Dôme che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Pará
Parà el ze un stato del Brazil setentrional.
Louresse-Rochemenier
Louresse-Rochemenier el xe on comun de   864 abitanti del departemento de Maine-et-Loire che el fa parte del rejon Pays de la Loire in Fransa.
Pará
Zeografia fizega
El konprende 'na serie de basetere parte del basin baso de el Rio de łe Amàzoni, ke dal delta so l'Oséano Atlantego, łe monta verso el Masico de ła Guiana a nord e el Altopian Sentral del Brazil a sud.
Ge ze tanti korsi de akua; oltre al Rio de łe Amàzoni, se rikorda i so afluenti de sanka Tronbetas, Parù e Žari , e kełi de drita Tapažós , Šingu e Tocantinis.
El klima el ze torido e tanto umido.
Zeografia umana
I sentri abitai łi se kata so ła kosta e łongo i prinsipałi korsi de akua, ke łi raprezenta łe vie de komunikasion pì efisenti verso el interno.
El ze difondesto el ałevamento; se desfruta łe risorse forestałi.
Se koltiva kana da sukaro, koton, kakao, rizo, tabako e semi ołeozi.
Inte łe ałuvioni fluviałi se estrae oro e diamanti.
Écourt-Saint-Quentin
Écourt-Saint-Quentin el xe on comun de  1 672 abitanti del departemento de Paso de Calè che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Ìzoła de ła Mona
Mona (in spagnoło Isla de Mona) ła xe na ìzoła de el arsipełago de Porto Riko. Ła se trova inte el mexo de el Kanal de ła Mona, a 61 km a est de Hispaniola e 65 km a ovest de Porto Riko Ła someja par topografia, ekołoxia e istoria a ła ìzoła de 'Navassa''.
Zeografia fixega
De forma skuaxi sirkołar, łonga 10,7 km e łarga 7,37 km, Mona ła se distira so un altopian alto fin 95 m so el łivel de el mar, komposto da roce dołomitege e kalcaree, karaterixà da ła presensa de tante grote , ke el digrada verso el mar par mexo de fałexie, ke łe se kata inte tute łe koste; in serte baie łe se ga formà de łe spiaje sabioxe. No ge xe sorxenti de akua dolse.
Ła xe koverta par 40,28 km2 da foreste montane, par 11,27 km² da kaktus, par 3,77 km² da foreste kostiere e par 1,47 km² da foreste umede. In sta ìzoła ła natura ła xe skuaxi inkontaminada, e ła xe abitada da tante spece endemege de piante, anfibi, retiłi e oxei, intra łe kuałi se rikorda ła iguana terestre de Mona e el figo chumbo.
Zeografia antropega
Insieme a el ìxołoto de Monito, 5 km a nordovest, e a ła ìzoła Desecheo, 40 km a nordest, ła raprexenta una de łe sirkoskrision de el komun portorikan de Mayagüez. La superfisie total de łe tre ìzołe ła xe de sirka 57 km² pari a el 28,3% de tuta ła area komunałe.
Da el 1986 tuto el teritorio de ła ìzoła, el xe na riserva natural. Ankuo ła xe dixabitada e ła xe diventada na meta de ekoturixmo: ła se pol vixitar durante el dì in 70 par volta, rivando in aereo sol so aeroporto picenin, o pì komunemente, via mar.
Ìstoria
Probabilmente i primi omeni insediai a Mona i xe stai i Arawak provenienti da Hispaniola, de i kuałi se gà katà instrumenti de sirka 5000 ani fa. Soło tanto tenpo daspò i xe rivai i Taino.
Ła xe stada deskoverta inte el 1494 da Kristoforo Kolombo ke el ga capà el nome taino de ła ìzoła: Amona e el ga rivendicà el teritorio par ła korona spañoła. I spañołi da ła fin de el XV sekoło i ga provà a inpiantar na kołonia, par desfrutar ła estrasion de guano, ma vista ła poxision inadata, ła xe stada abandonada progresivamente durante i sekołi da el XVI a el XIX sia da i kołoni ke da i indixeni, diveñendo un kovo de pirati.
Da ła metà de el XIX sekoło a el 1927 ła ga de novo ospità na miniera par estrar el guano de barbastrijo. Ła xe pasada a ła aministrasion statunitense inte el 1898. Inte el 1900 el xe sta kostruio el faro, so proxeto de Gustave Eifel, ke dèso el xe iscrito a el Rexistro Nasional de i posti istoregi de el governo mèrikan.
Ordene Cistercense
L'Ordene Cisteriense (en łatin Ordo Cisterciensis) el xe on ordine monastico derivà da queło dei Benedetini.
Scopello
el xe un comun inte la provincia de Verçełi chel fa parte de la rejon Piemonte
Ordene Cistercense
Storia
ł'origine de ł'ordene ła risałe a San Roberto, abate de Molesme, quando inte el 1098 el se ga trasferìo co na vintina de compagni inte na łocałità sołitaria visin a Digion, dita Citeaux (en łatin Cistercium, da chi el nome Cisterciensi), par aplicar inte ła so integrità originałe ła regola de San Benedeto.
Augerolles
Augerolles el xe on comun de 888 abitanti del departemento de Puy-de-Dôme che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Bardołin
Bardolin el xe on comune de 6315 abitanti inte ła provincia de Verona.
Saint-Ulphace
Saint-Ulphace el xe on comun de   225 abitanti del departemento de Sarthe che el fa parte del rejon Pays de la Loire in Fransa.
Bardołin
Etimołogia
El nome de Bardołin el podarìa derivar da on termine łatin de derivasion goidelica: Bardus, cantore opure, altra ipotexi da patronimico todesco, Pardali o Bardali, fioła del re Aulete fondador de Mantova.
Camplong
Camplong el xe on comun de   234 abitanti del departemento de Hérault che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Zarratón
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de La Rioja, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de La Rioja.
Tordellego
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Guadalajara, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja-La Mància.
Vers-sur-Méouge
Vers-sur-Méouge el xe on comun de   42 abitanti del departemento de Drôme che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Saint-Blimont
Saint-Blimont el xe on comun de   878 abitanti del departemento de Somme che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
1513
El 1513 (MDXIII in numeri romani) el xe un an del XVI secoło.
Alpbach
el xe on comun del Distreto de Kufstein che el fa parte del del stato de Tiroło in Austria
Reichshoffen
Reichshoffen el xe on comun de  5 396 abitanti del departemento de Bas-Rhin che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
La Chapelle-Anthenaise
La Chapelle-Anthenaise el xe on comun de  1 014 abitanti del departemento de Mayenne che el fa parte del rejon Pays de la Loire in Fransa.
Gaja-la-Selve
Gaja-la-Selve el xe on comun de   143 abitanti del departemento de Aude che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Vallerotonda
el xe un comun inte la provincia de Froxinon chel fa parte de la rejon Lasio
Scheffau am Wilden Kaiser
el xe on comun del Distreto de Kufstein che el fa parte del del stato de Tiroło in Austria
Auxerre
Auxerre el xe on comun de  34 634 abitanti del departemento de Yonne che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
1514
El 1514 (MDXIV in numeri romani) el xe on an del XVI secoło.
Caouënnec-Lanvézéac
Caouënnec-Lanvézéac el xe on comun de   873 abitanti del departemento de Côtes-d'Armor che el fa parte del rejon Bretagna in Fransa.
Drambon
Drambon el xe on comun de   186 abitanti del departemento de Côte-d'Or che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
La Grève-sur-Mignon
La Grève-sur-Mignon el xe on comun de   563 abitanti del departemento de Charente-Maritime che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Nettancourt
Nettancourt el xe on comun de   252 abitanti del departemento de Meuse che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.