cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Venezia Football Club
Canpionato de Serie B 2022/23
Perugia - Venezia : 2 a 1. 8' : Cross de Lisi e el bałon entra in rede. 9': Lisi łansà so ła sanca, Candela el tien el zogador, parte el cross che inpata so'l pie de'l defensor, el bałon el zvoła alto, Joronen prova ma vien senjà el gol. 12' : Crnigoj prova da fora "25 metri", ma el portier el bloca. 14': Crnigoj el fa pasagi co Pohjanpalo, Domen el ze in area e defiłà, el prova el diagonałe, respenze Gori. 16' : Segondo gol de Lisi. 17': El bałon el vien zó e Lisi a'l voło ła mete in rede. 19' : Curado entra duro so un zogador de'l e el se ciapa el cartełin zało. 29' : Bona parcusion de Crnigoj che'l prova inescar Haps, cross forte che'l vien meso in corner da ła defeza de'l Perugia. 34': Olivieri el va zó so ła fasa e el va a'l cross, bałon dezvià in corner. 35': Cuando el corner el vien tirà colpise el nùmaro 21 Curado, Ceccaroni el ze so ła diresion e alsa el colpo de testa sora ła traversa. 36': E n'altro corner. Ło bate Bartolomei, forte e tezo so'l primo bałon, ma Haps el ze bon de łibarar l'area. 38' : Picoło problemin par Crnigoj che'l ga avùo un contato co Casasola. 43': Johnsen reseve so ła trecuarti, ma el vien ingabià e el perde n'altro bałon. 45': Pohjanpalo el ghe tira a Tessman e po' verso Haps, che no'l ze bon de controłar. 50': Luperini el recupara el bałon so Ceccaroni so ła trequarti, el core vanti e el tira, Joronen responde. 51' : Crnigoj va a'l diagonal potente, ma el tiro el ze a'l sentro, Gori el para sensa problemi. 52' : Haps toca par Tessmann so calcio de punision. A ła fine ła defeza de'l Perugia no ła ga problemi. 55' : Pohjanpalo el buta via na ocazion, so de un tiro piasà el se trova el bałon tra i pìe, ma anca par na łeziera deviasion el bałon el va alto par aria. 56': Haps el prova l'acrobasia, el finise co'l colpir un zogador de'l Perugia, amonìo. 57': Canbio Venezia: fora Fiordilino, entra Kofod Andersen. 62': Crnigoj prova n'altra concluzion da fora, ma ła defeza de'l Perugia fa un muro alto. 62': Johnsen in repartensa el scanpa via, Lisi el ło tirona, cartełin zało. 64' : Bartolomei el prova a piasar, Joronen el zvoła e el riese ciaparla e a respénzarla. 66': Do canbi par el Venezia: drento Pierini e Novakovich, fora Crnigoj e Haps. 69' : Bałon de Pierini a Pohjanpalo che in area el ghe ła dà a Novakovich, zirada che parò no ła ingana miga el portier de'l Perugia. 71': Do canbi par el Perugia: fora Strizzolo e Lisi, drento Di Serio e Rosi. 75': Bałon fondo par Olivieri, che'l porta bałon verso ła bandierina e el reclama un fało so'l bałon recuparà da Ceppitelli: zogo regołar. 77': Olivieri el ponta l'omo, po' el ghe pasa a Rosi. Candela el sera l'asion. 82': Do canbi par el Venezia: fora Candela e Tessmann, drento St. Clair e Busio. 85': Novakovich amonìo par proteste. 87': Pierini el supara do-tre aversari, po' colpise co poca forsa e el portier de'l Perugia el riese blocar. 88': Canbio Perugia: fora Bartolomei, drento Iannoni. 94' : Pohjanpalo el trova el gol.
Venezia - Cagliari : 0 a 0. 3' : Bone zogàe de'l Cagliari. 9' Bon cross co'l pì sanco de Pierini dopo un gran canbio canpo de Zampano, Carboni el tenta ła zirada de testa, bałon fora. 12' : Contrasto tra Kourfalidis e Jajalo, colpìo inte ła zona de'l zanòcio, el zogador el stà a tera eel ciama i sanitari. 15': Ghe prova Mato, ma par che no'l ghe ła fasa. 19': Canbio Venezia: fora Jajalo, drento Milanese. 20': Entra l'ex Cremonese e prodoto de'l vive de ła Roma Milanese, rezista clase 2002 rivà a zenaro. 21': Acuza un colpo Kourfalidis da Hristov. Njente che posa preocupar par el zòvane grego. 23': Asion vełose so ła parte dreta dei sardi, bałon in mezo par Mancosu, antisipà a'l momento de ła forfezada. 26': Asion zvelta so ła dreta de l'ex zogador de'l Como Luvumbo, che'l va fondo in area e el vien serà a l'ùltemo in corner. 28': N'altro contrasto duro de Zappa, che'l riscia par l'enèzema volta l'amonision. 33' : Pojhanpalo serve provando a restituir un uno-do a Pierini ma el vien serà a l'ùltemo. 36' : Zampano el buta zó un aversaro. Amonìo. 40' : Joronen el sera un cross parigołozo de Luvumbo. 42' : El Cagliari el prova a zogar in modo da portarse in vantagio. El bałon el ze masa łongo e so'l fondo par el rinvio de Joronen, inte l'asion resta a tera el zogador de'l Cagliari Lella. 43': Lella no'l ghe ła fa. Entra in canpo Barreca par el Cagliari. 45'+2 : Cross tagià da ła trecuarti, Pohjanpalo prova a zirar de testa, ma el bałon el va de łado de tanto. 50': Ellertsson buta zó Luvumbo: amonìo anca łu. 51' : Ghe prova el zogador grego Kourfalidis, masa alta. 54' : Punision venesiana, zogador butà zó a sentrocanpo. 57' Carga de Mancosu so Joronen: punision Venezia. 63' : L'ałenator de'l Cagliari Ranieri el podarìa métar in canpo Pavoletti che'l podarìa entrar in canpo. 67': Do canbi par el Venezia: fora Ellertsson e Pierini, drento Johnsen, Andersen. 68' : Canbio Caglari: fora Mancosu par Prelec. 72': Ghe prova Rog che'l colpise Carboni. Corner de'l Cagliari. 75 : Un fià de sangue fora da'l nazo par Carboni, che'l se ga fato medegar dopo che'l ze stà invołontariamente colpìo da Rog che'l gaveva termenà l'asion verso ła porta de'l Venezia. 77': Cross par Prelec, che no'l ze bon de métar drento in rede da strabona pozision 78': Do canbi par el Venezia: fora Pohjanpalo e Zampano, drento Cheryshev e Novakovich. 79' : Amonìo Milanese, che'l aveva contrastà in modo iregołar un aversaro. 82': Prova Cheryshev, ma el alsa masa el pìe sanco a ziro. 84': Finise zó Luvumbo in area: dubi so'l contrasto co Hristov. OFR in corso. 86': No'l ze rigor, ma ghe vien dà el roso a Hristov par fało da ùltemo omo. 88': Rog co na punision el se rende daseno parigołozo, el tiro no'l va fora de tanto. 90'+3 CAMBIO CAGLIARI: out Luvumbo par Pavoletti. 95' : Chersyhev el łansa Johnsen in canpo verto, Johnsen el va verso porta, ma el speta masa par tirar sù el diagonal.
Venezia - Palermo : 3 a 2. 5' : Brunor fa gol par el Palermo. 6' : Ceppitelli el par ben pozisionà, el capitan invese el se fa ciapar inpreparà, ghe ne aprofita Brunori che'l ciapa sù el bałon, el ponta Joronen e el ło bate fasilmente. 8' : Valente ghe prova so punision l'ex Carrarese, el bałon el va in alto. 9' : N'altra asion de'l Palermo co Verre che'l porta el bałon e el serve Soleri e non Brunori co Joronen che'l vien fora in antisipo. 12': Zampano el prova a incunearse su un łanso de bona cuałità, parte tra i do defensori l'esterno, ma Pigliacelli el riese antisiparlo subindo anca fało. 14' : Bałon in vanti par Johnsen, che'l finise par tera, par l'albitro no ghe ze fało e scominsia el contropìe rozanero. Brunori el prova a servir Saric, el ze un tre contro due, bałon che'l sfiła par Soleri da ła parte oposta ma Joronen in usida co'l pìe el respenze ła concluzion. 17': Ceppitelli prova a stacar de testa verso ła porta de'l Palermo dopo un bel piasà, ma el ze offside. 20' : Johnsen fa gol. 21': Piglicelli rinvia gran mal el bałon su un só conpanjo, el bałon el rezbalsa visin a Johnsen che de prima el ze bon métarla in rede scavalcando l'estremo defensor aversaro. 22': Granda sponda so corner de'l Palermo, che sotoporta el prova ła deviasion co Brunori ma Joronen el ze atento e toca. 27': Brunori prova a servir Nedelcearu, venjindo sarà. 35': Soleri so na sponda el prova ła roversada, vien sentrà Carboni. Cartełìn zało par el tacante. 41': Pohjanpalo inbeca Johnsen inte'l spasio e co na beła diagonal el zogador norvegeze fa gol, ma ze tuto fermo par forazogo, no protensta njanca l'ex zogadro de l'Ajax, partìo un paso oltra l'ùltemo defensor. 43': Pohjanpalo da novo par Johnsen, ma stavolta so ła fasa, el 17 descarga par ła sorapozision de Zampano che'l ła mete basa da novo par Pohjan che'l tira trovando ła respenta de Pigliacelli. Vien parò fermà tuto par offiside.
Ternana - Venezia : 1 a 4. 21' : A. Carboni. 32' : J. Pohjanpalo. 44': M. Ellertsson. 72' : Cheryshev. 79' : Gabriele Capanni.
Venezia - Modena : 5 a 0. 32'; 54'; 72'; 79'(so rigor) : Joel Pohjanpalo.
Cosenza - Venezia : 1 a 1. 2': Pohjanpalo el prova el scanbio co Andersen ma no'l ze bon de catar sołusion ùtiłi. 4' : Pohjanpalo prova ma no'l riese a incuadrar ben ła porta de Micai. Rimesa da'l fondo par el Cosenza. 5': Johnsen el reseve da Andersen provando a servir Pohjanpalo, che parò no'l pol razonzer el bałon. 7': So ła dreta Marras el vien łansà da na spisada. offiside neto ma se speta el finir de l'asion, Marras el ghe calcia diretamente in fasa a Joronen. Riva ła senjałasion de offside, cure par el filnandeze dopo ła bota a'l volto. 9': Da łonga distansa ghe prova Marras so un corner, ma el bałon el ghe fa ła barba a'l pało. 13': Marras el vien colpìo a'l volto da Carboni. Punision in favor de'l Cosenza. 14': Zampano prova el cross in area de rigor ma el trova l'opozision de Marras. 16': Hristov prova el łanso łongo su Zampano, antisipà da n'usida in preza alta de Micai. 17': Zampano in vanti, fermà da'l fiscio de Meraviglia par un fało so Vaisanen. 18': Finotto el łaora ben un bałon par Zilli, che'l trova Calò a'l łimite. El só cross però el finise fra i guanti de Joronen. 20': Destro da fora de Tessman, che no'l se stùa miga de tanto alto sora ła traversa. Rimesa da'l fondo par i całabrezi. 21': Johnsen el viene servìo so ła pozision sanca ma el trova ła bona opozision de Vaisanen che'l fa ripartir i całabrezi. 23' : D'Orazio mete in mezo un bałon che'l ghe riva a Finotto, antisipà a man verta da Joronen. 24': Andersen el fa un fało su Meroni. Punision par el Cosenza. 25' : Brescianini prova a servir Finotto, che'l controła in area ma no'l trova spasi par finir l'asion. 26': D'Orazio prova el cross profondo par Zilli, antisipà da n'altra strabona usida de Joronen. 27': Zilli el core drìo un bałon ma no'l ze bon de rivar a l'inganso. Soło rimesa da'l fondo par el Venezia. 28': Johnsen prova el scanbio co Carboni ma non'l riese a servirlo. Poseso de'l Cosenza. 30' : Contropìe strasà de'l Cosenza. 31': Zogo fermo. Problemi par Pohjanpalo, bota in fasa so na respenta de Martino. 34' : Senja Pohjanpalo. 35': El Cosenza el se perde so ła dreta tra łe łinee Andersen, traverson tagià, Pohjanpalo el ghe riva, el ła zira co na stragranda frustada e el ła manda so'l segondo pało e Micai no'l ghe riva. 38': Finotto deboto el fa gol de'l pari. Buzo de Hristov che'l fała i tenpi de'l colpo de testa, Finotto el se prezenta a davanti a Joronen, el ło salta, ma po' el spedise a łado. 42': Brescianini el prova l'asion personal ma el perde el bałon conplise l'òtema presion de Zampano, che'l evita anca el corner. 45'+2 : Bona zogada de Marras so ła pozision dreta. El traverson de l'esterno parò el vien zlontanà da Ceppitelli. 45'+3' : Intarvento bruto de Calò diretamente so i pìe de Ellertsson, cartełìn zało.
Parma - Venezia : 2 a 1. 12' : Vazquez (so rigor). 43' : Pohjanpalo. 78' : Bonny.
Novo presidénte : Duncan Niederauer
Inte'l parìodo de no zogo dovùo a'l małe che'l ga colpìo el mondo del spór e tuto el paeze in zeneral, ghe ze stà na sostitusion de'l presidente. El 19 Febràro Joe Tacopina dopo èser stà paron e presidente de ła scuadra e de ła sosietà par sincue ani, el ga desizo de deventàr presidente onorario. El novo presidente riva anca łu dai Stati Unii, e in pasà el ze stà Aministrador de ła Borsa de New York, za asionista de ła sosietà el ga vołesto entrarghe a farghene parte a tuti i efeti. Duncan Niederauer, che'l ga acuizìo el 100% de łe partesipasion. In sosietà continuarà a èsarghe Andrea Rogg, John Goodman e John Tapinis che i fa parte ancora de'l Conséjo de Aministrasion, e Americo Nardis in cuałità de menbro.
Novi volti in sosietà
Fabio Lupo łasa el Venezia FC e Mattia Collauto novo Diretór Sportivo e Paolo Poggi Responsàbiłe area tecnèga.
Novi Venezia FC Store
Dopo el Venezia FC Store prexente in Calle dei Specchieri in tel sestier de San Marco, vien verto un altro punto in Via Poerio a Mestre, a pochi pasi da Piasa Ferretto e luni 13 Agosto vien verto anca el punto in Canpo San Aponal in tel sestièr de San Poło, e prexentà un novo kit de magia firmà Nike. El prexidente arivà dai Stati Unii, parteciparà a l'inaugurasion del novo centro.
La prexentasion al Venezia FC Store a Mestre de Walter Zenga xe stà seguìa da tanti tifoxi. El ga dito che vol ferocia da ła so squadra e quindi o drento o fora.
Ca' Venezia
Zornada stòrega el 23 zunjo 2023 par el Venezia FC. Infati A vien prezentà ła nova sede e cuartier zeneral de ła scuadra. Drioman A se ga dezvolzesto na partìa : Venezia FC Legend Match... co canpioni de'l pasà che i ga fato parte granda de ła storia de ła scuadra, e de ła magia arancioneroverde. El primo tenpo el finise 4 a 2. Co'l nùmaro fa gol Stefan Schwoch (magia bianca). Co'l nùmaro dizdoto Emil Zubin (magia nera). Altro gol de testa de Stefan Schwoch. Alltro gol co'l nùmaro setantasete Fabrizio Romondini. Co'l nùmaro vintisincue Franceso Ciullo (magia bianca). Co'l nùmaro nove Matteo Serafini (magia nera). Pauza e Canbio canpo. Fa el cuinto gol Stefan Schwoch. El terso gol par i neri ło fa co'l nùmaro dieze Davide Pradolin (magia nera). Fa gol co'l nùmaro 9 Raffaele Biancolin (magia nera). Fa gol da novo Stefan Schwoch. Fa gol co'l nùmaro sie Maurizio Dommizzi (co magia nera). Finise 6 a 6. Neri : 6': Zubin; 25': Serafini, 32' : Pradolin; 34' : Piovesan; 36' : Biancolino; 44' : Domizzi. Bianchi : 5'; 8'; 26'; 38': Schwoch; 13' : Moro; 15' : Ciullo.
Rigori : Raffaele Biancolino. Stefan Schwoch. (el canbia ła magia co i conpanji). Civeriati. Dal Canto (parada) Matteo Serafini. Stefan. Emil Zubin. (parada) Salvatore Miceli. Davide Pradolin. Francesco Ciullo. Maurizio Domizzi. Stefan Schwoch. E n'altro no'l ło senja finzendose Dal Canto. Vinse i neri par 5 a 4.
Partìa de łe łegende : https://www.tuttoveneziasport.it/primo-piano/e-la-squadra-nera-a-vincere-il-derby-delle-venezia-legends-successo-che-arriva-ai-rigori-16849
Amighevołe 2023/24
De Treffers - Venezia 2 a 4.
Nec Nijmegen-Venezia : 3-1. 26’ Ogawa; 51’ Mattsson; 55’ Tessman; 64’ Mattsson. 26': Koki Ogawa el fa un gol de testa. Ła segonda frasion ła se verze co'l radopio de'l NEC grasie a un tap-in de Mattsson so assist de'l neoentrà Baas. Tessmann el fa un gol da bona distansa 67' : Ellertson el tira in alto. 73' : concluzion da fora area che el portier Jasper Cillessen el dezvia via in corner.
Danemarca-Norveja
La Danemarca-Norveja ła ze sta un Stato de l'Eoropa del nord, ezistio dal 1536 al 1814 e el univa i regni de Danemarca e Norveja. El conprendeva anca łe cołònie norvejezi de l'Islanda, Groenlàndia e ìzołe Fær Øer. De sevente del ronpimento de l'union de Kalmar che ła ingrupava i regni de Norveja, Danemarca e Svèsia, i primi du i se ghea unio de novo inte el 1536. Sta union ła ze durà finmente al 1814, ano inte el cuało ła Fransa de Napołeon ła ze sta sconfizesta e el se ga avesto el congreso de Viena, che el ghea obligà ła Danemarca-Norveja, sconfizesta, a cédar ła Norveja a ła Svèsia (Tratà de Kiel), siben-ché asegnando a ła Danemarca łe Indie osidentałi danezi e tuti i gaveri ex-norvejezi (Islanda, Groenlàndia, Ìzołe Fær Øer, Jan Mayen).
Marvin the Martian
miniatura|292x292px|Marvin el Marsian Marvin the Martian (Marvin el Marsian) el ze un personajo dei cartoni Looney Tunes e Merrie Melodies.
Danemarca-Norveja
Nasion costitutive
La Danemarca-Norveja ła zera formada dai seventi teritori:
Marvin the Martian
El personajo
Marvin el provien dal pianeta Marte, ma el se trova spesso altrove. E speso el ze aconpagnà dal so can, "K-9", e a volte anca da altre creature (na olta, la prima in "Hareway to the Stars", co marsiani łiofiłizati simiłi a grosi osełi verdi che diventavan deła dimension giusta zontando na goccia d'acua),
Marvin no el vien mai ciamà par nome intè i cartoni (vien ad esenpio ciamà Commander X-2 in "The Hasty Hare" del 1952), ma intè i deceni sucesivi, cuando el personajio ga comincià a suscitar interesi de merchandising, ze stà ciamà co el nome che el porta ancora.
Danemarca-Norveja
Colònie
thumb|left|upright=1.6|Mapa dei gaveri colòniałi de ła Danemarca-Norveja inte el 1800 circa Durante ła so ezistensa, ła Danemarca-Norveja ła ghea godesto anca de numarévułi teritori cołoniałi oltremare, cofà par ezénpio l'Estònia daneze o i gaveri norvejezi de Groenlàndia, de łe Ìzołe Fær Øer e de l'Islanda.
Dal XVII secoło, i regni i ghea ciapà de łe cołònie in Àfrica, inte i Caràibi e in Ìndia. Al so azimuth l'inpero el se estendea par 2.655.564,76 km².
Posedimenti de ła Danemarca-Norveja inte l'ano 1800 co estension:
Ìndia
La Danemarca–Norveja ła ghea mantegnesto numarévułe colònie intrà el XVII e el XIX secoło in vàrie parti de l'Ìndia. Intrà de ste cuà podemo recordar łe sità de Tranquebar e Seranpore. St'ùltemo teritòrio el zera sta vendesto al Regno Unio inte el 1845. I deriti su łe Ìzołe Nicobare zera stai vendesti inte el 1869.
Caràibi
Insentrai su łe Ìzołe Vèrzeni, i gaveri de ła Danemarca-Norveja inte łe Indie osidentałi danezi i zera stai łe i longhi a soravivere e i zera stai vendesti ai Stati Unii solché inte el 1917.
Àfrica osidentałe
Inte ła Costa de Oro de l'Àfrica osidentałe, ła Danemarca-Norveja ła ga avesto el controło de vàrie cołònie e forti difensivi. L'ùltemo de sti forti el zera sta vendesto al Regno Unio inte el 1850.
Programa Venera
Le Venera (in pasà, łe vegnea ciamae Venusik o Venus inte i Paezi osidentałi) łe zera stae na sèrie de sonde spasiałi desviłupae in Union Soviètega par esplorar e e còlzar-sù dati sul pianeta Vènere. Come che de frecuente capitava par łe esplorasion sovièteghe łe ùlteme version del modeło łe vegnea lansae in còpia, co un curto retardo (1-2 setemane) intrà el lanso de łe du sonde.
La sèrie de sonde, inte el so conpleso, pròpio par ste motivasion łe połe vegner considerae un total bon èzito; si bè che Vènere el sìpia manco destante da ła Tera in confronto de Marte, łe condision de presion e całore łe rende ła soravivensa de calsìase pareciadura de un mùcio pì dificoltoza: sta situasion el ghea signifegà na pèrdita bonoriva e prategamente imediada de łe sonde pochi minuti dopo del so aterajo.
Stati dei Stati Unii de l'Amèrica par superfise
Sta voze ła prezenta na lista dei Stati dei Stati Unii de l'Amèrica in órdene de superfise terestre ocupada.
Guera dei sete ani
__HIDDENCAT__
La guera dei sete ani ła se ghea sełebrà intrà el 1756 e el 1763 e ła ghea traesto-drento łe prinsipałi potense eoropee de l'època. Łe fasion oponeste łe vedea da na banda ła liansa formada da Regno de Gran Bretagna, Regno de Prùsia, Ełetorà de Hannover, altri Stati menori de ła Zermània nord-osidentałe e, dal 1762, anca el Regno del Portogało, da l'altro lato ła coałision formada da Regno de Fransa, Monarchia asbùrzega, Sacro Roman Inpero (prinsipalmente l'Ełetorà de Sasònia, mentre ła partesipasion de chełi altri Stati de l'inpero el ze sta mìnemo), Inpero ruso, Svèsia e, dal 1762, Spagna. Fransezi e britàneghi i ghea anca recoresto a vari liai locałi intrà łe popołasion nadive de l'Ìndia e de l'Amèrica nord.
Winston Churchill, inte el so Stòria dei popołi de łéngua ingleze, el ghea defìnio el conflito cofà ła prima vera guera mondiałe: Ła zera stada de fato conbatesta no solché inte el teritòrio eoropeo ma anca inte łe Amèriche, in Àzia e in Àfrica osidentałe, andove ła Fransa, Gran Bretagna e ła Spagna łe gaveva dei gaveri cołoniałi. Difarentemente de łe presedenti guere de sucesion del XVIII secoło, el conflito el ga vesto caràtari tìpeghi de ła guera moderna, precursori de cueła che inte el XX secoło vegnarà definia "guera totałe": łe parte inte el conflito łe se ghea catà de fato inpegnar totalmente łe so resorse, tanto che ła lota ła vegnea portada vanti a oltransa, anca co che łe parspetive de guadagni teritoriałi łe zera divegneste mìneme. Al de là del s-ceto fin de vołer ocupar novi de teritori, i zera stai dei fini primari anca el desfamento dei ezèrsiti nemighi e el domìnio comerciałe, che Gran Bretagna e Fransa i vołea co ła lota sui mari e inte łe cołònie.
La guera ła se ghea conclundesto co ła stìpuła de na sèrie de paze separae intrà i vari contendenti. Trionfatora del conflito ła ze sta ła Gran Bretagna, che ła se gavea segurà i majori guadagni teritoriałi e pułìteghi: da ła Fransa i britàneghi i ghea otegnesto ła cesion de l'odierno Cànada e de łe cołònie fransezi poneste verso oriente del fiume Mississippi par de pì vari altri teritori in Ìndia, inte i Caràibi e inte ła costa del Senegal, mentre ła Spagna ła ze sta costrenzesta a cédar ła cołònia de ła Florida; ła guera ła ghea segnà el definitivo tramontar del cołoniałismo franseze in Amèrica del nord e ła partensa del declin de l'influensa de ła Fransa in Ìndia, sancindo a l'oponesto l'afermarse de ła Gran Bretagna cofà prinsipałe potensa marìtema e cołoniałe. La Prùsia de Federico II ła ghea otegnesto racuanti inportanti guadagni pułìteghi: el conflito el ga confermà ła cesion ai prusiani de ła rica provincia de ła Slèzia, za otegnesta inte el córar de ła precedente guera de sucesion austrìaga, e ła ghea sancio l'afermarse de ła Prùsia cofà granda potensa continentałe in Eoropa. L'andamento del conflito el ga confermà anca pozision de rezalto che inte ła pułìtega eoropea el gaveva deso asumesto el Inpero ruso.
Minnesota (fiume)
El Minnesota el ze un fiume dei Stati Unii de l'Amèrica setentrionałe, afluente del fiume Mississippi, che el core par na longhesa de 534 km inte el Stato del Minnesota. Le so fonte łe se orìzena inte el sud-òvest del Stato del Minnesota inte un lago sul confine col Sud Dakota, el Lago Big Stone.
El traversa ła pianura del Minnesota verso sud-est. Inte Mankato el devia verso nord-est, e el incroza el fiume Mississppi 10 km verso sud-oòest del sentro de Saint Paul e 10 km verso sud/sud-est del sentro de Minneapolis.
El trato del fiume el ze emerzesto a ła fine de l'era jasałe, inte el cuało el Minnesota el zera emisàrio al Lago Agassiz oncó spario. Ła so conca idrogràfega ła se estende sora de na superfise de 44.000 km², de ła cuała 38.205 km² in Minnesota e 5.180 km² intrà el Sud Dakota e l'Iowa.
Hudson
L'Hudson el ze un fiume dei Stati Unii de Amèrica, che el core par na longhesa de 507 km cuazi intieramente inte el stato de New York e, par un stra-curto trato del so estuàrio atlàntego, inte el New Jersey, andove so de eło inte ła parte osidentałe el ga vista: mentre che el bagna ła sità de New York, de fato, el separa du so borough, il Bronx e Manhattan,, da łe contee del New Jersey de Bergen, Hudson, Union e Middlesex.
Gràsie a un sistema de canałizasion, el połe far comunegar el lago Ontario, che el bagna el nord del stato de New York, co l'osèano Atlàntego e el ze de consevensa na via stratèzega de trasporto par inbarcasion cargo de mèdio tonłeajo; el ze in pì sotopasà da du gałarie che łe liga ła sità de New York col New Jersey.
Lunajo
[[File:Moon landing sites.svg|thumb|upright=2|
]] Col tèrmano ałunajo o łe variante lunajo e inlunajo, se intende el desmontar de un veìcuło inte ła Luna.
El lunajo el se difarénsia intrà:
El programa Luna, partio inte el 1959 co ła sonda Luna 2, el ghea mandà el primo veìcuło inte el satèłite. El Luna 9, inte el 3 de febraro del 1966, el ghea fazesto el primo aterajo moło o mòrbido inte ła Luna.
El primo lunajo de un èsare uman, inte el 20 de lujo del 1969, el zera sta cheło de Neil Armstrong, comandante de ła mision Apollo 11, e de Buzz Aldrin, invese el so conpagno de ecuipajo Michael Collins, restà in òrbita, el controłava el mòdulo de comando Columbia.
Kapellbrücke
El Kapellbrücke (in todesco "ponte de ła capeła") el ze un ponte pedonałe cuerzesto in legno de Luzerna, in Svìsara, costruio intrà del 1300 e del 1333. El traersa el fiume Reuss, poco dopo che sto cuà el efluise dal lago dei Cuatro Cantoni, permetindo cusita de ligare łe du parti de ła sità. La particułare lìnea scavesada del ponte ła ze sta pensada par permétar che ła strutura ła rezista mejo a ła corente del fiume.
El ze longo 170 m e el ze considarà el ponte cuerzesto in legno pì antigo de Eoropa: el ponte oncó el se prezenta recostruio dopo de l'inséndio che inte ła notada che ła va dal 17 al 18 de agosto del 1993 el ło ghea devastà par de pì de du tersi.
El nome del ponte el ze gavesto par ła arente Capeła de St. Peter. Inte el so interior ghe zera 110 panełi in legno depinzesti inte el XVII secoło che i ghea ła istòria e i avegnimenti prinsipałi de ła sità : solché 25 panełi i se ghea salvà da l'inséndio, A metà del ponte sirca ghe ze na tore de forma otagonałe, ła Wasserturm (Tore de l'àcua), uno dei sinbołi de sta sità svisera, ła cuała ła gaveva na funsion de defeza.
Festival de Woodstock
La Fiera de ła Mùzica e de łe Arte de Woodstock, mejo conosesto col pì sénplego festival de Woodstock, ła ze sta na manifestasion che ła se ghea sełebrà a Bethel, na picenina sità rurałe inte el stato de New York, Stati Unii de l'Amèrica, dal 15 al 18 de agosto del 1969, a l'àpeze de ła difuzion de ła cultura hippie. Ghe se referise de frecuente co l'espresion 3 Days of Peace & Rock Music, "trè dì de paze e mùzica rock". i zera stai stimai dai 400.000 ai 500.000 spetatori.
El nome el se orìzena da ła sità de Woodstock, inte ła contea de Ulster, conosesta par łe so atività artìsteghe (i vien de frecuente organizai festival de arte) e ła ze sta l'ùltema granda manifestasion del movimento che da chel momento el ghea tacà difóndarse senpre pì fora dai Stati Unii de l'Amèrica, andove che el zera nasesto, siben-ché sensa ła coezion e l'orizenałità che łe gaveva permetesto a sto movimento inte i ani sesanta de organizar avegnimenti cofà el Monterey Pop festival, ła Summer of Love a San Francisco e l'isteso festival de Woodstock.
Socetà Thule
La Socetà ła zera nasesta cofà forsa pułìtega anti-revołusionària col fine de conbàtare, sia ła Revołusion de novenbre del 1918-1919, che el Stato lìbaro de Baviera, proclamà da Kurt Eisner inte el 7 de novenbre del 1918 a Monaco, e oncor pì, ła sevente Repùblega bavareze dei Conseji, nasesta dopo del sasìnio de Kurt Eisner. Co che sta Socetà ła zera stada schiciada inte el sàngue da l'ezèrsito goernativo anti-revołusionàrio sostegnesto dai Freikorps, organizasion paramiłitari de drita, se ghea perdesto totalmente ła so razon d'èsar, tanto che inte el 1925 ła zera stada desolvesta. Inte i ùltemi ani Società Thule ła ga fazesto emersion inte el contesto de łe fiction e de łe teorie conplotìsteghe.
Donald Duck
Donald Duck (nome orizenałe inglezo tradusibiłe in łengua veneta co Paperin) noto in itałian come Paperino o Paolo Paperino el ze un personajo dei cartoni animài e dei fumeti deła Disney. Ga ezordìo intè'l cortometrajo The Wise Little Han del 1934 e neło steso ano intè i fumeti deła serie Silly Symphony, e da ałora ze stà protagonista de altri cortometraji e fumeti realizati anca fora da łi Stati Unii, come par ezenpio in Braziłe e in Itałia.
Aziło pułìtego
El derito de aziło (identifegà de frecuente anca col conceto de aziło pułìtego in grego: ἄσυλον ) el ze un'antiga nosion zurìdega, in baze a ła cuała na persona perseguitada inte el so paeze de orìzene par via de łe so opinion pułìteghe o credense rełijoze, ła połe vegner protezesta da un'altra autorità sovrana, un paeze foresto, o un santuàrio rełijozo (cofà inte el medioevo).
Sto derito el ga łe so raize inte na longa tradision osidentałe, anca se el zera sta za reconosesto da Ezisiani, Greghi, Romani e Ebrei. Tuti i stati, in calsìase època, i ga dazesto oferta de protesion e imunità a stranieri perseguitai.
Stòria
Col tèrmano Asylum ła zera indicada in età protostòrega ła depresion del Canpidojo ponesta intrà l'Arx e el Capitolium propiamente dizesto, andove oncó el ze l'atuałe piasa del Canpidojo. El nome Asylum el saria da recondùzar a ła lejenda de Ròmoło: el saria stato sto posto cuà el posto inte el cuało, a chichesia che el ghe fuse rivà, ghe saria sta dopo garantio ricevimento e protesion (o dazesto "aziło"). Inte i Romani el derito de aziło el zera estendesto anca ai s-ciavi.
Sto derito el ga par tanto raize racuanto antighe inte ła tradision osidentałe — anca se el zera za sta reconosesto dai antighi Ezisi, Greghi (par i cuałi ła zera anca un costumare de ospitałità), Romani e Ebrei. Par ezénpio, Cartèzio el ghea recevesto aziło inte i Paezi Basi, Voltaire in Inghiltera e Hobbes in Fransa (co tanti nòbiłi inglezi inte el ndar de ła Guera Siviłe Ingleze).
Uroni
I Uroni (in ingleze Hurons) o, pì propiamente, Wyandot i ze na popołasion nadiva del Nord Amèrica e Cànada. Inte el prinsìpio i ocupava i teritori de l'Ontario prima che i vegnese dezemai da epidemie. Uncó i ze stansiai inte ła reserva del Québec e racuanti insediamenti statunitensi.
Mingo (pòpoło)
I mingo i ze na popołasion nadiva de orìzane Irocheze del Nord Amèrica migrai inte l'Ohio a metà del XVIII secolo. Tanti i ze novamente migrai in Kansas e pì tardi verso l'Oklahoma
I ze reconosesti, dal 1937, cofà i disendenti dei Seneca-Cayuga de l'Oklahoma.
Odawa
I Odawa o Ottawa i ze na popołasion nadiva del Cànada, difondesta arente del lago Huron, che ła fa parte de ła fameja dei Algonchini. Ła ze stada stermenada in granda parte inte el XVIII secolo.
Miami (pòpoło)
I Miami i ze na popołasion nadiva del Nord Amèrica che prima de ła cołonizasion i ocupava i teritori de l'atuałe Indiana, del Michigan sudosidentałe e de l'Ohio. Atualmente i vive anca inte el stato de l'Oklahoma
Lenape
I lenape o lenni-lenape (ciamai delaware dai eoropei) i ze na popołasion nadiva del Nord Amèrica. Inte el prinsìpio i zera na confederasion de tribù che ła ocupava i teritori de ła Pennsylvania e ła prima che ła ga vesto interasion e raporti co i Eoropei.
Arizona
L'Arizona (/ariʣˈʣɔna/, in ingleze, ) el ze un Stato federà del sud-òvest dei Stati Unii de l'Amèrica (el 48° devegner ametesto inte l'Union) che el ze parte de ła Rejon de łe Montagne Rocioze. El ze anca parte dei Stati Unii de l'Amèrica sud-osidentałi. El confina verso òvest co ła California e el Nevada, verso nord col Utah e, solché inte un ponto, col Colorado, verso est col Novo Mèsego e verso sud col Mèsego. El confin de l'Arizona col Mèsego el ze de de longhesa, sul confine nord dei stati mesegani de Sonora e Baja California. El ze el sesto pì grando e el 16° pì popołozo dei sincuanta stati. La so capitałe e sità pì granda ła ze Phoenix. Altre sità inportanti i ze Tucson, Flagstaff, Yuma e Mesa.
El Stato de l'Arizona el ze sta el 48º e ùltemo dei stati contìgui che el zera sta ametesto a l'Union, otegnindo statuałità inte el 14 de febraro del 1912 (dopo de l'Arizona i ze entrai farghe parte dei USA solché Alaska e Hawaii, teritori parò che no i ze diretamente ligai al resto dei Stati Unii de l'Amèrica). In precedensa el fazeva parte del teritòrio de l'Alta California in Nova Spagna, prima de devegnere indipendente dal Mèsego e de sevente cedesto ai Stati Unii de l'Amèrica dopo de ła guera mesegan-statunitense. La parte sud del Stato ła ze sta cronpada inte el 1853 traerso de ła Cronpa Gadsden.
El soranome de l'Arizona ła ze Grand Canyon State (doparà anca inte łe targhe automobiłìsteghe, in onor del Grand Canyon), ma i ze bastansa difondesti anca Baby State (ponestoché el ze el pì zóvane stato dei USA continentałi) e Sweetheart State (in rełasion a ła so entrada inte i USA inte el Dì de San Vałentin).
San Vinsenso e Granadine
San Vinsenso e Granadine el ze un stato conponesto par sirca 125 ìzołe che el ze parte de łe Picenine Antiłe. L'ìzoła prinsipałe ła ze Saint Vincent de 345 km² su ła cuała ła ze ponesta ła capitałe Kingstown. L'economia ła ze ligada soratuto a ła cultivasion de łe banane e a ła pesca, el turismo no el ze gnoncora pì de tanto tanto desviłupà.
Arizona
L'animałe decidesto cofà sìnboło de l'Arizona ła ze el Bassariscus astutus (ciamà bazàride o bazaresco), un mamifero simiłare al orsin lavadore.
L'Arizona el ze conosesto par el so clima dezèrtego de ła so metà sud, co istà tanto calde e inverni bastansa fredi. Oltre che al Grand Canyon National Park, łe ghe ze varie foreste, parchi e monumenti nasionałi. Sirca un cuarto del Stato el ze costituio da reserve indiane che łe costituise el teritòrio de rezidensa de un serto nùmaro de tribù de nadivi americani, stimando che ghe sìpia da torno dei 280 000 indìzeni che vive inte l'Arizona, repartii inte łe vàrie reserve indiane. Intrà i so posti pì tanto conosesti i ghe ze el Grand Canyon, ła Monument Valley, il Meteor Crater, l'Horseshoe Bend e el Dezerto de Sonora.
San Vinsenso e Granadine
Zeografia
San Vinsenso e Granadine i ze ponesti intrà Saint Lucia e Grenada Inte łe ìzołe Windward de łe Picenine Antiłe, un arco de ìzołe inte el Mare dei Caràibi.
Le ìzołe de San Vinsenso e Granadine łe include l'ìzoła pì granda San Vinsenso de 344 km² e cuełe pì verso nord Grenadine de 45 km²), na caena de picenine ìzołe che łe se destira verso sud da San Vinsenso finmente a Grenada.
Demografia
El prinsipałe grupo ètnego (66% de ła popołasion) el ze de disendenti de s-ciavi africani, portai inte l'ìzoła par lavorar inte łe piantazon. Ghe ze na menoransa de metisi (19%), e grupi indiani derivanti da aziàteghi (6%), de caribi (orìzenari abitanti de l'ìzoła, 2%) e de bianchi (disendenti de cołoni inglezi e portoghezi).
Bayer AG
La Bayer AG ła ze una de łe prinsipałi multinasionałi farmaceùteghe de liveło mondiałe co sede a Leverkusen, in Zermània. Intrà i fàrmaghi pì raprezentativi de l'azienda ghe ze l'aspirina, uno dei fàrmaghi pì difondesti. In pì, inte el 1897, co l'isteso procedimento doparà par otegnere l'aspirina, ła ga otegnesto inte i so laboratori, partindo da ła morfina, l'eroina. Bayer ła ga anca introduzesto el fenobarbital, el prontosil e ła ciprofloxacina, el primo antibiòtego anpiamente doparà e ojeto del Prèmio Nobel del 1939 in medezina. Le so prinsipałi àree de atività łe vede prodoti farmaceùteghi umani e veterinari; prodoti par ła sałute del consumator; prodoti chìmeghi agrìcułi e prodoti biotecnołòzeghi; połìmeri de alto vałore.
Cuotada a ła Borsa de Francoforte, a ła Borsa de New York e a ła Borsa de Tokyo (finmente al 2006 anca a ła Borsa de Miłan), ła ze na conponente de l'ìndaze del marcà asionàrio Euro Stoxx 50. Ła detien anca ła propietà del club de bałon de Leverkusen, el Bayer 04 Leverkusen Fußball.
Inte el 2006 ła cronpa ła Shering, inte el 2014 ła renłeva l'atività de consumo de MSD, co marchi cofà Claritin, Coppertone e Dr. Scholl's. Inte el zugno del 2018 ła trae-sù par 63 miliardi de dòłari ła Monsanto Company, che dopo ła so fuzion, el màrchio el ze vegnesto descansełà.
Potawatomi
I Potawatomi i ze na popołasion nadiva fata de 28.000 indivìdui, difondesta inte ła rejon dei tre grandi laghi Huron, Michigan e Kitchigami ("Lake Superior"). che ła fa parte de ła fameja dei Algonchini.
Ojibway
I Ojibway o varianti Ojibwa e Ojibwe, i ze na popołasion nadiva dei Stati Unii de l'Amèrica, difondesta arente del lago Huron e del lago Superiore, che ła fa parte de ła fameja dei Algonchini.
Saludos Amigos
Saludos Amigos el ze un film d'animasion muzicałe del 1942, prodoto da ła Walt Disney Productions.
Tratà de Avignone
El tratà de Avignone firmà inte el 20 de agosto del 1372 da Federico IV d'Aragona e Joana d'Anzò e col juto de papa Gregorio XI, el ze sta l'ato de fin de łe guere del Vespro, scumisiae novanta ani prima. Co ła mediasion de Papa Gregòrio XI, Federico el vien reconosesto re de Trinacria e Joana Rezina de Sicìlia.
The Three Caballeros
The Three Caballeros (tituło orizenałe inglezo tradusibiłe in łengua veneta co I tri Caballeros) el ze un film d'animasion muzicałe del 1944, prodoto da ła Walt Disney Productions.
Ràdio (mezo de comunegasion)
__HIDDENCAT__
La ràdio el ze el mezo col cuało se ga ła trasmision de contegnui sonori in tenpo reałe da pì utenti piasai in una o pì àree zeogràfeghe (predisponeste da spesìfeghe rete de tełecomunicasion) e dotai de spesìfeghe pareciadure ełetròneghe e, eventualmente, spesìfeghi inpianti de tełecomunicasion.
Da na parspetiva sociołòzego ła ràdio el ze uno dei mezi de comunicasion de masa intrà i pì difondesti. Da un parspetiva tècnega el ze invese un'aplicasion de łe tełecomunicasion.
Evolvimento tecnołòzego
Seguindo l'evołusion tecnołòzega, ła ràdio ła ga adotà vàrie forme tècneghe inte el corso de ła so pluridezenałe stòria:
Nasimento de ła ràdio
L'invension de ła ràdio ła ze fruto de na sèrie de esperimenti fazesti a ła fine de l'Otozento che i dimostrava ła pusibiłità de trasmétar informasion mediante de łe onde ełetromagnèteghe.
Prima del 1860 James Maxwell el ghea studià el caràtaro ondułatòrio de ła luze, de l'ełetrisità e del magnetismo; de sevente, Heinrich Hertz el zera sta bon de prodùzar łe onde ełetromagnèteghe. El zera sta gràsie a ste onde hertziane che Guglielmo Marconi el zera sta bon de ełaborare el sistema de trasmision sensa fiłi garantindo ła trasmision de informasion in grande destanse, devegnendo bon, par ła prima volta inte el 1901, de trasmétar ła létara /s/ traerso de l'Atlàntego.
Secondo na sentensa de ła corte statunitense, no reconosesta in contesto internasionałe, el primo a èsar sta bon el ze sta Nikola Tesla inte el 1893 inte na conferensa pùblega a St. Louis, Missouri. A zudìsio de ła corte, l'aparà che Tesla el ga doparà el contegneva tuti i ełementi che i zera incorporai inte i sistemi ràdio prima del desviłupo de ła “vàlvoła termoiònega”. Da precizar che isteso, el presumesto aparà costruio da Tesla, no el ze sta bon de trasmétar e gnanca de ricévar segnałi e ła sentensa ła ze sta emetesta dai Stati Unii de l'Amèrica e no ła vien reconosesta da nisun'altro stato fora de cheło statunitense.
Radiodifuzion sircołare
Inte ła dècada del 1920, ła scumìsia a concretizarse l'idea de difóndar contegnui sonori al pòpoło: nase ła ràdio cofà mezo de comunicasion de masa. El tèrmeno tècnego par na ste difuzion el ze broadcasting, sto tèrmano el vołe de facto raprezentar na comunicasion unidiresionałe da un verso tanti.
In Gran Bretagna inte el 1919 el Post Office el ghea concedesto na autorizasion a tenpo a ła stasion Marconi de Chelmsford in Cornovaja, che inte el 23 de febraro del 1920 ła ghea tacà el primo regołare servìsio radiofònego de ła stòria, par du ore drioman al dì, par un perìodo de du setemane.
In curto tenpo, ła ràdio ła ràdio ła se ghea difondesto tanto de presa che inte i Stati Unii za inte el 1922 se ghe contava belché 187 stasion, un pùblego in grando cresimento e un nùmaro de resevidori funsionanti che inte ła fin de cuel'an i tocarà cuota 750.000.
Inte el 1922 ła zera sta fondada, in Gran Bretagna ła pì antiga ràdio del mondo oncora uncó oparadiva: ła BBC.
Ła ze ła prima radegałe inovasion inte łe comunicasion de masa dopo de l'invension de ła stanpa.
Make Mine Music
Make Mine Music (tituło orizenałe inglezo tradusibiłe in łengua veneta co Muzega Maestro) ze un film d'animasion muzicałe del 1946, prodoto da ła Walt Disney Productions.
Fun and Fancy Free
Fun and Fancy Free (tituło orizenałe inglezo tradusibiłe in łengua veneta con Bongo e i tri Aventurieri) el ze un film d'animasion muzicałe del 1947, prodoto da ła Walt Disney Productions.
Corte suprema del Cànada
La Corte Suprema del Cànada ła ze sta istituia inte el 1869 ma ła ze entrada efetivamente in vigore inte el 1949.
Ła ze formada de nove zùdezi nomenai dal Goernatore Zenerałe. La Carta Costitusionałe del 1867 ła prevedea che st'ultemo el fuse el direto raprezentante de ła Rezina, cofà se el fuse un longa manus, de consevensa ła decizion ła zera fortemente influensada dal sovran ingleze. Tutavia dopo de ła modìfega de ła Carta Costitusionałe ła figura del Goernatore Zenerałe ła se ghea depułitesizà e soratuto ła se ghea destacà dal roło de raprezentante dei intaresi de ła Rezina.
La decizion de sostansa ła ocore par man del Primo Ministro, de consevensa ła ze de liveło federałe; mentre ła deciszon formałe par man del Goernatore Zenerałe. La Corte Supremała połe inténdarse sia cofà òrgano zurisdisionałe, che cofà òrgano pułìtego, inte el senso che el ga na forsa pułìtega che ła se manifesta. Sti du caràtari de esensa i ga da vegner bałansai e contenperai l'un co l'altro. Le norme che łe disiplina st'òrgano i ze de du tipołozie: łe norme scriveste e cuełe no scriveste, o sia de costumare.
Melody Time
Melody Time (tituło orizenałe inglezo tradusibiłe in łengua veneta co Tenpo de Mełodia) el ze un film d'animasion muzicałe del 1948, prodoto da ła Walt Disney Productions.
Thomas Alva Edison
__HIDDENCAT__
Thomas Alva Edison (Milan, Ohio, 11 de febraro del 1847 – West Orange, New Jersey, 18 de ottobre del 1931) el ze sta un inventor e inprenditor statunitense.
El ze sta el primo inprenditore che el ghea savesto aplegar i prensìpi de ła produsion de masa al proceso de l'invension. El zera considarà uno dei pì prolìfeghi projetisti del so tenpo, gavendo otegnesto el rècord de 1.093 breveti rezistrai a so nome, in tuto el mondo, includesti Stati Unii, Itàlia, Regno Unio, Fransa e Zermània.
El ghea dazesto orìzene a ła Motion Picture Patents Company (pì conosesta cofà Edison Trust), conpagnia formada da l'union de łe nove mejo caze de produsion cinematogràfeghe de l'època. La revista statunitense Life, in un'edision speciałe dópia, ła ghea metesto Edison inte el primo posto intrà łe "100 persone pì inportanti inte i ùltemi 1000 ani", rezaltando che ła so lànpada de incandesensa "lùmena el mondo". Siben altri, Heinrich Göbel e Alessandro Cruto inte el 1880, i ło gavese precedesto co menor suceso, el ze sta Edison che el zera sta bon a comerciałizar e difóndar ła so version de ła lànpada de incandesensa. Edison el ze sta anca protagonista de ła denomenada Guera de łe corenti par el controło del marcà mondiałe de l'enerzia ełètrega, che el ło ghea oponesto a George Westinghouse e Nikola Tesla.
Zovanesa
Thomas Edison el zera nasesto inte el 1847 a Milan, inte l'Ohio, da Samuel Ogden Edison Jr. e Nancy Matthews Elliott, e el zera cresesto a Port Huron. Ùltemo de sete fradełi, in parte sordo fin da l'adołesensa, el se ga retirà presto da ła scoła frecuentàndoła finmente a 10 ani par tacar lavorare e jutarghe a ła fameja.
El ghea laorà par un perìodo vendindo periòdeghi e dolsi inte i treni, inte ła becaria de suini e scumisiando un'atività cofà venditor de fruta e verdura. Da torno del 1860 el ghea tacà lavorare cofà oparatore tełegràfego, el ghea stanpa e e destribuio el The Weekly Herald, el primo periòdego conponesto e stanpà inte un treno. El periòdego The Times el ghea publegà un artìcuło su Edison e el so periòdego. Inte el 1868 Edison el ghea fazesto domanda par el so primo breveto, un rezistratore de voto ełètrego.
Madurità
Fintantoché ła rezistrasion de soni no reproduzìbiłi ła zera za stada otegnesta da Édouard-Léon Scott de Martinville (Fransa, 1857), e altri inventori, cofà Charles Cros, i fuse drio meditar su ła nosion che łe onde sonore łe podese vegner rezistrae e reproduzeste, Edison el ze sta el primo che el ghea costruio un instrumento che el meteva in pràtega ste teorie, otegnendo granda reconosensa da parte de ła zente comune. Edison el zera devegnesto conosesto cofà "El mago de Menlo Park", dal nome de ła sità del New Jersey andove che el stazeva, deso parte de ła sità de Edison.
El so primo rudimentàrio fonògrafo el rezistrava łe onde sonore su sutiłi foji silìndreghi in stagno, gaveva na basa cuałità sonora e el sorascriveva ła tràcia inte el ndar de ła reprodusion, tanto che ła se podea scoltare na volta soła. Poco tenpo dopo el zera sta produzesto da Alexander Graham Bell un modeło re-projetà che el doparava siłindri in cera. La cuałità del sono ła restava basa e łe reprodusion łe zera limitae par l'uzuramento de ła tràcia de rezistrasion, ma l'invension ła zera devegnesta isteso popołare. El gramòfono el zera sta inventà da Emile Berliner inte el 1887, ma inte i primi ani ła fedeltà del sono ła zera pezor dei siłindri fonogràfeghi metesti inte el marcà da ła Edison Records.
Menlo Park
Le pì inportanti invension de Edison łe zera naseste inte el so laboratòrio de reserca de Menlo Park. El ze sta ła prima istitusion fata col precizo fin de prodùzar guałivamente inovasion tecnolòzeghe e de mejorizar cuełe che za ghe zera.
La major parte de łe invension łe ghea dazesto a Edison notoriesa de inventore, anca se el se limitava solché de soraténdar a łe oparasion dei so inpiegai. Par de pì, se ga da precizar che gavendo na notévołe despunibiłità econòmega, el cronpava da altri inventori descuerte simiłari a cuełe da eło za stae fate, cofà racuante modìfeghe del so fonògrafo, che dopo, adeguadamente perfesionae o readatae dai so cołaboratori, łe vegneva de sevente brevetae a so nome.
Anca co che ła cuałità de łe invension no ła zera straordenària, eło el ghea dazesto demostransa de ła so abiłità inte el brevetarle e inte el bàtare ła so concorensa, gràsie al so spìrito inprenditoriałe e a ła mejo capasità de penetrasion inte marcà. Par ezénpio, Edison no el ze sta el primo che el ghea inventà ła lanpadina ełètrega. Dopo gaver cronpà el breveto de Woodward e Evans del 1875, Edison el ghene ghea tolto-sù łe caraterìsteghe de sti precedenti lavori e el ghea spenzesto i so dipendenti de catar-fora un novo tipo de matèria bon de erlevar ła durada de łe lanpadine ełètreghe. Inte el 1879 Edison e i so cołaboradori i zera revai al fin de réndare el prodoto comerciałizàbiłe. Fintantoché i primi inventori i ghea produzesto l'iłumenasion ełètrega in laboratòrio, Edison el ze sta bon de esportarla inte łe caze e inte i ufisi, co na produsion de masa de lànpade de longa durada e ideando un sistema par ła zenerasion e destribusion de l'ełetrisità.
Ben and Me
Ben and Me (tituło orizenałe inglezo tradusibiłe in łengua veneta co Mi e Beniamin o El me amigo Beniamin) el ze un film de animasion muzicałe del 1953, prodoto da ła Walt Disney Productions
Programa Sputnik
El programa Sputnik (, let. "conpagno de viajo" o "satèłite") ła ze sta na sèrie de mision spasiałi sensa èsari umani promoveste da l'Union Soviètega inte ła fine dei ani sincuanta finałizae al pozisionamento in òrbita de satèłiti artifisałi. Ufisalmente el zera el nome dei veìcułi spasiałi de łe prime tre mision - Sputnik 1, Sputnik 2 e Sputnik 3 – mentre łe sucesive dezignasion, cofà Sputnik 4 o Sputnik 5, łe zera stae atribuie dal mondo osidentałe ponesto-ché in chel tenpo no i zera conosesti i nomi orìzenałi sovièteghi.
El programa el ga portà el lanso del primo satèłite de ła istòria de l'omo, el Sputnik 1, avegnesto inte el 4 de otobre del 1957, e el ghea dazesto scumìsio a l'època de l'esplorasion spasiałe. Tuti i Sputnik i vegnea metesti in òrbita dal razo vetore R-7 (Semërka), orizenariamente projetà par fini bèłeghi.
Altri satèłiti artifisałi conosesti cofà Sputnik in osidente
Dal 1962 i sovièteghi i ghea tacà de łe sperimentasion de satèłiti artifisałi che i łi ghea ciamà zeneregamente Cosmos, ma i osidentałi i ghea continuà par un serto perìodo co ła vècia denomenasion, drio ła cual, par ezénpio, anca el Cosmos 1 el ze sta ciamà Sputnik 11 e cusita el se ghea vesto anca par łe sucesive sete mision del projeto Cosmos. Łe zera stae denomenae inpropiamente Sputnik anca racuante sonde spasiałi sovièteghe che łe ghea falio el fin de ła mision; l'ùltema de ste cuà ła ze sta el Sputnik 25, sonda destinada a l'esplorasion de ła Luna, che no ła zera sta parò bona de dasar l'òrbita terestre co bon èzito.
Stèfano I de Ungaria
__HIDDENCAT__