cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
S-ciavismo en Africa
Somalia
En tel sud de la Somali se cata de le popołasion nere bantu. Sta zente no la xe originaria del Corno d’Africa. I xe i disendenti de i s-ciavi portà qi in tel XIXX e XIX secolo da i marcanti swahili e arabi. Ancò i bantu somali i xe 700 000, su na popołasion de 11 milioni de abitanti. I bantu i se sa sedentarisà e i pratica l’agricoltura. Ancora deso i xe discriminà da la majoria de la popołasion.
Nord Africa
En tel nord d l’Africa, i s-ciavi i ghe xe senpre stà. La majoria de i s-ciavi i vegnea da le rejoni a sud del Sahara, ma ghe xera anca tanti s-ciavi eoropei, rapì da i arabi e i berberi so le coste del Mediteraneo. En te la società saharawi ghe xera tante caste, co na società fonrtemente stratificà. I haratin i e senpre stà la casta pi basa. Neri e s-ciavi, i haratin i xe s-ciavi anca ancò.
Trata setentrionale
La pi vecia trata de s-ciavi africani la xe quela trans-sahariana ocidentale. Dopo el X secolo, co l’arivo de i dromedari e la penetrasion araba longo el Nilo co la caduta de i regni cristiani de la Nubia, la trata la sa verto anca a la zona orientale del nord del continente. Dal X al XIX secolo, almanco on milion de africani i xe rivà so le coste mediteranee come s-ciavi. Bisogna tegnar conto de i miliari de africani che i xe morti durante el tragito. El numaro el xe pi grande in tel sol XIX secolo. I s-ciavi vendui inte i mercati del Maghreb i deventava parte de la fameja che li conpraa. On bon numaro de s-ciavi i vegnea usadi come soldadi. Le done le diventava concubine. La majoria de i s-ciavi maschi i vegnei castradi e alcuni i laorava inte i harem. El sultan marochin Moulay Ismail el ‘sanguinario’ (1672-1727) el gavea n’armata de 150 000 s-ciavi neri chiamada la Guardia Nera, che lo ga jutà a sotometar el paese.
Trata Orientale
Co i navigadori arabi i xe stà boni de controlar le rote de l’oceano Indiano (IX secolo), i ga tacà a far marca de s-ciavi. I primi tenpi, i vendea qualche miliaro de s-ciavi a l’ano. On po’ a la olta, la trata la vendea 40 000 s-ciavi a l’ano, co on pico de 50 000 in tel sol marcà de Zanzibar par tuto el XIX secolo. Altretanti i ga lasà l’Africa pasando da i porti minori del Corno d’Africa e del nord del Mozanbico. . I marcanti i ga catà su schei e richeze. Basta ricordarse de Tippu Tip, che a la so morte el gavea sete piantagioni a Zanzibar e pi de diesemila s-ciavi. I marcanti i atacava i vilagi, copando tuti quei che i se se difendea. Tanti i moria su la strada verso la costa. Da i calcoli fati da i storici, se sa che almanco 17 milioni de s-ciavi i ga traversà el Mar Roso, l’oceano Indiano e el Deserto del Sahara tra el 650 e el 1900.
Regni locali
I re del Dahomey i vendea i prisonieri de guera, che i saria stà destinà a la morte durante le feste nazionali de tuti i ani. L’impero Bambara e i regni Khasso i ga scominsià a far guere propio par caturar s-ciavi da vendar. L’impero del Benin el xe diventà rico inte i secoli XVI e XVII propio co la trata. I s-ciavi i vegnea vundudi a portoghexi e olandexi. El golfo de Benin el xera conosù come “La costa dei schiavi”.
Efeti in Africa
Tuti i dixe che la trata de i s-ciavi la xe stà on fenomeno negativo par el continente. La discusion tra i storici la xe so i efeti che la trata la ga vù su i vari regni e popołasioni. La trata la ga impoverio vasti trati africani. A lo steso tenpo, alcune etnie le ga beneficià da el marcà de i s-ciavi. Basil Davidson, no storico inglexe de l’Africa chel ga de frecuente mostrà na tendensa a difendare l’Africa pitosto che l’Eoropa, el dixe che vaste aree de l’Africa Ocidentale le ga vù on beneficio da la trata de i s-ciavi. Altri storici i ga demostrà che, ad esenpio, la Guinea la gavea introiti anui de 3,5 milioni de sterline inglexi ne i ultimi ani del XIIX secolo. Ne i stesi ani, el RegnoUnio – la grande potensa econòmega del tempo –la gavea un introito de 14 milioni di sterline. L’afluensa econòmega la ga vù na ricaduta positiva su le società che le aministrava la tratta.
Il trafico trans-sahaiano el xe stà pi limitato, co s-ciavi che i ndava a laorar inte le case de i paroni. La trata longo el Nilo, parò, la xe stà dramatica, come i ga scrito i testimoni del tenpo: Daniele Comboni, Gordon Pashà, Romolo Gessi. I misionari catoleghi che i xe rivà an te la rejon del Sudd i ga dito che tante zone le xera disabità par via de i s-ciavisti.
Da la parte de i s-ciavi, el xe ciaro che la s-ciavitù no la posa esar vista come positiva. Lo s-ciavo el xe sempre stà opreso, maltratà, sensa libartà e sensa diriti umani.
Efeti in ocidente
La trata la ga dato on inpato econòmego a le economie ocidentali. Co i s-ciavi, i paexi colonisadori i ga podù svilupar le piantagioni e le miniere inte le Americhe. L’acumolo de caitale el ga parmeso lo svilupo industriale de l’Eoropa.
Varie società de i diriti umani le ga conbatù la trata, che la xe stà mesa fora lege solo co le considerasion politeghe le ga favorì la fin de la s-ciavitù. I inglexi i ga caio che sensa s-ciavi le economie de le Amreiche le saria andà a remengo, e che el xera posìbiłe utilixar la lota a i s-ciavisti par metar fin a el control islamico so la trata in Africa. L’abolision de la s-ciavitù la ga parmeso a i inglexi de diventar pi forti politegamente e econòmegamente, e de ocupare vasti trati de Africa co la scusa de la guera a la trata. Simili considerazioni permisero la vittoria degli abolizionisti in Francia.
Abolision
En Eoropa, anca a causa de la Rivolusion Francexe, la sensibilità a i diriti umani la xe cresuda inte i secoli XVIII e XIX. La Fransa la xe stà la prima nazion eoropea a abolir la s-ciavitù in tel 1794. Napoleone la ga rimesa in piè in tel 1802, e l’abolision definitiva la xe rivà in tel 1848. I inglexi i ga abolio la s-ciavitù in tel 1807. En tel 1820 anca i Stati Unii de America i ga abolio la s-ciavitù. I inglexi i ga dato ordine a la marina de fermar le navi de i s-ciavisti e de libarar i s-ciavi. Tra el 1808 e el 1860, el “West Africa Squadron” – Squadrone de l’Africa Ocidentale – el ga fermà 1.600 navi di s-ciavisti e el ga libarà 150 000 s-ciavi. El Portogalo el ga continuà par qualche ano, ma la trata atlantega la xe terminada par la metà del secolo XIX.
La trata de i paexi islamici la xe ndà vanti oncora par on toco. La marina inglexe no la podea controlar tuto el trafico fato co barche picole longo la costa. El porto de Aden el xe imasto on centro de s-ciavismo fin a i tenpi moderni. A l’interno de l’Africa, i s-ciavi i ghe ancora. Tuti i stati i ga abolio la s-ciavitù, ma la pratica la continua in Sudan, Ciad, Nizer, Mauritania. En Mauritania almanco 600 000 persone – 20% de la popołasion – i xe s-ciavi. En Nizer l’8% de la popołasion la xe de s-ciavi. No se pol dismentegarse de le nove forme de s-ciavitù. En te i paexi che ga visto guere sivili (Congo, Sierra Leone, Liberia, Angola, Mozambico e altri), done, buteleti e anca omeni adulti i xe stà usà par jutare i militari, scavar inte le miniere, come ogeti sesuali. Lo steso se pol dir de i abitanti de le tante baracopoli africane, abità da zente che la guadagna manco de on dolaro al dì e vive in zone urbane do la vita la costa come in Eoropa.
198
El 198 (CXCVIII in numeri romani) el xe on an del II secoło.
Kilimanjaro
El Kilimanjaro xe la pi alta montagna de l'Africa, alta 5895 m. Le xe anca la pi alta montagna solitaria (no in una cadena) del mondo.
El Kilimanjaro xe on volcano a strati dormenxà, l'ultima erusion xe capità almanco 170 ani fa secondo queo chi che dixe I locałi. I so fianchi i xe cuerti da foreste. En te i dì ciari, se pol vedar el Kilimanjaro da Nairobi e da Dar es Salaam. ghe xe on aerporto internasional arente con vołi diretti da Istanbul.
Villarramiel
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Sovicille
el xe un comun inte la provincia de Siena chel fa parte de la rejon Toscana
Zuheros
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Madremanya
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Villaviciosa de Córdoba
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
199
El 199 (CXCIX en numeri romani) el xe un an del II secoło.
San Giacomo Filippo
el xe on comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
200
El 200 (CC in numeri romani) el xe on an del II secoło.
Hagenbuch
Hagenbuch el xe un comune del Canton Zurigo de 1.073 abitanti.
Maià de Montcal
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Diałeto labortan
right|thumb|330px|Estension dei diałeti del basco, co el so nome in łéngua El Labortan (en basco lapurtera) l'è un diałeto basco parlà inte ła rejon de Lapurdi (ecesion fata par Uztaritze e Lekuine, ndo se parla baso navarexe) e in na picoła porsion de ła Navara (Urdazubi e Zugarramurdi).
El se divide in do sotodiałeti:
En ła clasificasion diałetałe proposta da Koldo Zuazo, i diałeti labortan e baso navarexe i forma un soło grupo: el cosita ciamà diałeto navaro-labortan.
A i inisi de ła łeteratura basca, sto diałeto el vegnéa uxà come łéngua łeteraria (Pedro de Axular, Joannes Leizarraga), fin a quando l'è stà rinpiasà da altre varianti e, dal 1968, nonostante l'opoxision de diversi autori, da l'euskara batua (el basco unificà).
Murlo
el xe un comun inte la provincia de Siena chel fa parte de la rejon Toscana
Massanes (Spagna)
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Villodre
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Lovero
el xe un comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Santa Eufemia (Andałusia)
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Visciano
Visciano el xe un comun itałian de 4 550 abitanti. El xe inte ła sità metropułitana de Nàpułi inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 10,9 km². L'abità el xe situà a 340 metri s.l.m. El confina co i comuni de Avella, Baiano, Casamarciano, Liveri, Marzano di Nola, Monteforte Irpino, Mugnano del Cardinale, Nola, Pago del Vallo di Lauro, Sperone e Taurano.
Sauber C13
La Sauber C13 la xera na vetura da Formula 1 costruia par la stagion 1994. Mentre l'auto numero 30 xe stà par tuta la stagion adoperà da Heinz-Harald Frentzen, l'auto numero 29 xe stà adoperà da Karl Wendlinger, Andrea de Cesaris e infin da JJ Lehto. EL team Sauber inte el 1994 nol ghavea on tester ofixial. El modor el xera on Mercedes-Benz 2175B 3.5V10. EL team nol ghavea on sponsor prinsipal.
201
El 201 (CCI en numeri romani) el xe un an del III secoło.
Elgg
Elgg el xe un comune del Canton Zurigo de 3.685 abitanti.
Umago
Umago (in croato Umag) ła xe na sitadina de 12.901 abitanti de ła Croasia, inte ła Rejon Istriana. El xe sta prima on comune in età medievałe e, po', poseso venesian. El xe passà a ł'Austria inte el (1797), a ł'Itałia dopo ła I Guera Mondiałe. Inte el 1947 el xe entrà a far parte de ła zona B del TLT, seguendone łe sorti fin ała so incorporasion inte ła Jugoslavia.
Inte ła frasion de Materada a xe nato ło scritore Fulvio Tomizza.
Montalcino
el xe un comun inte la provincia de Siena chel fa parte de la rejon Toscana
Umago
Łe łéngue ufisiałi de ła sità e del comune łe xe ł'italian e el croato.
Prevalje
el xe on comun de ła rejon statistega de Carinsia che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Loria
Loria el xe on comune de 9210 abitanti de ła provincia de Trevixo.
202
El 202 (CCII en numeri romani) el xe on an del III secoło.
Loria
Storia
El nome xe ligà a ła via Aurełia, strada romana che da Padoa te porta fin a Asolo. I documenti veci i riporta i toponimi Aurilia (972), Lorgna (1175), Lorlea (1221), Lorlia. Altri invese i attribuise l'orixine del toponimo a na faméja del logo, i da Loria, anca se pì probabilmente i xe stai łori a ciapare el nome da ła locałità e nò viseversa.
Dopo ła cadùa del'inpero roman Loria xe stà invaxa dai barbari, da Exelin da Roman e poi da Venesia.
Loria e tute łe so frasion łe xe tra łe locałità coinvolte inte łe visende che, tra l'XI secoło e el XIII secoło, i gà visto cofà protagonista ła potente faméja de i Ezzelini. I sentri i xe sitai inte el conputo de łe molte propietà de ła caxata, stilà dopo ła so sconfita avegnùa inte el 1260.
Inte el 1754 el viłaxo de Loria xe stà teatro de un misterioxo fenomeno naturałe, i cussiditi «foghi insendiari», che i gà provocà oltre 80 insendi de abitasion, caxoni, siepi inte el arco dei mexi primaveriłi. El fenomeno se gà manifestà fin dai primi ani del '700 inte i viłaxi sircostanti de Ramon, Godego, Rosan, Gałiera e gaveva atirà l'atension de studioxi e eruditi del tenpo. Da ultimo ghè gaveva dedicà atension anca Scipione Maffei inte el tentativo de individuar na spiegasion rasionałe al fenomeno.
Podvelka
el xe on comun de ła rejon statistega de Carinsia che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Masarac
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Rosan
Rosan (nome ufisałe in italian Rossano Veneto) el xe un comun de 7.959 abitanti de ła provincia de Vicensa.
203
El 203 (CCIII en numeri romani) el xe un an del III secoło.
Madesimo
el xe un comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Montepulciano
el xe un comun inte la provincia de Siena chel fa parte de la rejon Toscana
Santaella
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Villodrigo
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Muta (Xlovenia)
el xe on comun de ła rejon statistega de Carinsia che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Organizasion Mondiałe del Turismo
__HIDDENCAT__
L'Organixasion mondiałe del torismo (UNWTO ła xe ła sigla ufiçałe in inglexe de United Nations World Tourism Organization) ła xe na ajensia speçałixada de łe Nasion Unìe co sede a Madrid, che ła se ocupa ła trabaca inte el canpo del coordinamento de łe pułìteghe toristeghe, par promovare el xviłupo de on torismo responsàbiłe e sostegnibiłe.
Al 2018, rixulta parteçiparghe 158 stati menbri, 6 menbri asoçai e pì de 480 menbri afiołai in raprexentansa del setore privà, del torismo scołastego e de educativo, de łe istitusion locali de promosion toristega.
Storego
Xà dal 1934 ghe jera l'Union internasionałe de łe organixasion toristeghe ufiçałi de propaganda (IUOTPO, da l'inglexe International Union of Official Tourist Propaganda Organizations). Dopo la segonda guera mondiałe, se ghea deçidesto de sostituire sta organixasion, cusì che inte el 1947 xe nasesta ła Union internasionałe de łe organixasion ufiçali de viajo (IUOTO, da l'inglexe International Union of Official Travel Organizations), e ła so prima asenblea costitudiva ła xe sta fata inte L'Aia. La sede de l'organixasion, tenporaneamente, la jera sta verta a Londra, inte el Regno Unìo. L'ano dopo la IUOTO ła ga otegnesto el statuto consultivo de l'ONU. Intrà el 1948 e el 1957 xe stae creae anca łe comision rejonałi.
Inte el 1951 l'organixasion se trasferise a Xinevra, andove ła restarà là finmente al 1975. Inte el 1970 on'Asenblea xenerale straordinaria de la IUOTO ła se ghea riunio inte ła Sità del Mèsego e ła tołe el statuto de l'organixasion mondiałe del torismo, che ła se riunise par ła prima olta a Madrid inte el 1975. La cavidałe spagnoła ła divegnarà ła sede ufiçałe dal 1° de xenaro de l'ano dopo.
Inte el 2003 ła xe sta aprovada la trasformasion de l'organixasion in na ajensia speçałixada de łe Nasion Unìe, che dopo sta deçixion, ła sigla de ła organixasion ła xe sta canbiada inte el 2005 in UNWTO.
Luigi Filippo Alberto d'Orléans
__HIDDENCAT__
Buje
Buje ła xe na sità de ła Croasia che ła se cata inte ła parte setentrional de ł'Istria, inte i dintorni de Umago (Umag), tra i fiumi Quieto (Mirna) e Dragogna (Dragonja).
Rembrandt van Rijn
__HIDDENCAT__
Luigi Filippo Alberto d'Orléans
right|thumb|Luigi Fiłipo d'Orléans
Maçanet de Cabrenys
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Rembrandt van Rijn
thumb|right|300 px| Rembrandt Hamenszoon van Rijn (1606-1669) in un autoritrato Rembrandt Hamenszoon van Rijn, conosùo anca soło col nome de batéximo Rembrandt (Leida, 15 de lujo 1606 – Amsterdam, 4 de otobre 1669), xe stà un pitor e incixor ołandexe.
Luigi Filippo Alberto d'Orléans
Biografia
Fioło de Ferdinando Filippo d'Orléans e neodo de Luigi Fiłipo I, Re dei fransexi (1830-48), dopo ła fin de Napoleon III inte el 1870, el se ga messo d'acordo col cuxin Enrico V e el ga messo fin al contrasto intrà łegitimisti (sostenidori de ła łinea primogenita dei Borbon) e i reałisti (che i sostegneva el ramo cołateral dei Orléans).
Dopo ła morte de Enrico V (sensa disendenti) el xe diventà pretendente al trono de Fransa.
El ga sposà Maria Isabella d'Orléans, Infanta de Spagna.
Rembrandt van Rijn
La so' opera se caraterixava pa el luminismo.
Òpare
Tra i so' dipinti pì famoxi, ricordemo Lesion de anatomia de el dotor Tulp (1632), Autoritrato co Saskia (1634), Ła ronda de note (1642), Ła spóxa ebrea (1665 ça.), ecc.
204
El 204 (CCIV en numeri romani) el xe on an del III secoło.
Elsau
Elsau el xe un comune del Canton Zurigo de 3.018 abitanti.
Casoła
Casoła (dal ven. Ca Soła =it.casa solitaria parché na volta ghe jera póche caxe in mezo i canpi) el xe on comun de 13309 abitanti de la provincia de Vicensa.
Monteriggioni
el xe un comun inte la provincia de Siena chel fa parte de la rejon Toscana
Monteroni d'Arbia
el xe on comun inte la provincia de Siena chel fa parte de la rejon Toscana
Maçanet de la Selva
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Pedesina
el xe un comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
205
El 205 (CCV en numeri romani) el xe un an del III secoło.
Montemayor (Spagna)
__HIDDENCAT__
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Meranges
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Storia de la Mauritania
__HIDDENCAT__
thumb|300px|Mapa de la Mauritania
I primi abitanti serti de la Mauritania i xe stà i bafour, na popolasion sudanica che la vivea qi fin dal neolitico. I bafour i xe stà parà via da le migrasion berbere tra el III e VII secolo de la nostra era. En tel 1076, i berberi i controlava tuto el teritorio a nord del fiume Senegal.
Lota par la dominasion
Co la fin de la conquista berbera, la se sa verto na lota tra i novi paroni de la Mauritania e i arabi dorigine yemenita – i maqil – che i volea controlar tuto el Maghreb osidentale. La lota, prima culturale e politega e poi anca violenta, la xe terminà co la Guera de i Trentani (1644 – 1674). I arabi i ga vu la mejo e i ga influensà la stratificasion de la società. I guerieri arabi – hassane - i xe diventà el grupo pi inportante de la società mauritana. Lori i gavea el dirito de farse pagar le tase da le tribù pi deboli. I berberi i ga dovù sistemarse inte le caste secondarie, ma i ga tegnù la dominasion spirituale visto che i marabuti – santoni musulmani – i xera quasi tuti berberi. Le tribù berbere che no gavea la posibiltà de fornir guerieri o omeni de cultura, i xe diventà i znaga, la clase pi basa. I s-ciavi neri – caturà da le etnie a sud del fiume Senegal – i xe diventàa poco a poco i haratin, o mauritani neri. I haratin i xe ancò na etnia che vive servendo i mauritani bianchi considerà nobili. La società mauritana la xe senpre stà na società nomade, tribale e regolà da le lote interne. A lo steso tenpo, la cultura islamica e la produsion de opere scrite – famoxa la racolta de manoscriti de l’oasi de Cinquetti – la ga dato na strutura legale e non arbitrariamente ligà a le regole del pi forte.
Colonia
L’arivo de i francexi a l’inisio del XX secolo el ga portà dei canbiamenti sociali forti. I francexi i ga proibio la s-ciavitù, che la xera parte de le regole sociali de la Mauritania. I ga ancà tentà de fermar l’influenza de i hassane, dandoge pi inportansa a i zawia e i znaga, che xera i grupi pi basi de la società. I francexi i ga meso fin a le lote tribali, che le ghe permetea a i hassane de controlar la vita tribale. I francexi i no ghe riusì a spacar el grovilio de contati tra diversi grupi e i ga dovesto senpre tentar aleanse tenporanee co i vari grupi. I mauritani i xe restai nomadi, favorendo la formasion de una elite de neri originari del Senegal.
Indipendensa
El 28 novenbre 1960, la Mauritania la xe diventà indinpendente. La majoria de la popolasion la xera nomade e la cavedal Nouakchott la xera stà costruia in tuta freta rente al vilagio de Ksar. La majoria de i abitanti co residensa fisa i xera neri de origine senegalexe che i gavea preso in man l’aministrasion del potere. I altri mauritani i ga risposto a sta situasion forsando l’arabisazion del paexe. El primo presidente, Moktar Ould Daddah, el ga subito proclamà el mononpartitismo e el xe stà rieleto in tel 1966, 1971, 1976. Daddah el ga spinto par el rinovo econòmego e el se sa scontrà co la volontà popolar par el sfrutamento de le risorse naxionali, in man a i francexi. Par risolvar la question, el presidente el ga naxionalizà le companie minerarie in tel 1974.
Guera Sahariana
En tel 1975, Daddah el gavea da frontegiar l’oposision in casa, e l’espansionismo marochin a l’estaro. La Mauritania la ga invaso el teritorio del Sahara Spagnolo, ancò Repubblica Araba Saharawi Democratica, e el ga anexo el sud del teritorio. I guerilieri del Fronte Polisario i ga scominsià na guera de liberasion contro i mauritani. Par tri ani, i saharawi i ga atacà le postasion minerarie mauritane e persino bonbardà la cavedal. Daddah el ga mandà le trupe nere al fronte, ma queste le se sa ribelà parché i no volea conbatar na guera che i giudicava esar na guera araba. Daddah nol ga volù ritirarse e el ga preso decision senpre pi totalitarie.
El 10 lulio 1978, el colonel Mustafa Ould Salek el ga fato on colpo de Stato. El Polixario el ga proclamà on cesate el fogo. Ould Salek nol xe stà bon de mediare la situasion e el ga esasperà i neri del sud. A i inisi del 1979, Mohamed Khouna Ould Haidallah el ga fato n’altro colpo de Stato. Dopo na serie de atachi del Polixario, i mauritani i ga asetà de ritirarse da i teritori del Sahara Osidentale e riconosar el Fronte Polisario. El Maroco, che ocupava i teritori a nord, el ga reagì violentemente e el ga tentà de far on colpo de Stato a Nouakchott. I do paexi i ga roto le relasion diplomàteghe par qualche ano.
Haidallah el ga provà a canbiar le relasion tra i vari grupi de la società mauritana. El ga proclamà la fin de la s-ciavitù, decision che la vien fata da ogni governo mauritano, e el ga provà a darghe pi spazi a la minoransa nera. De fato, el ga dovù canbiar continuamente le aleanse, ricopiando in tel governo le vecie struture de aleansa tribale che le ga senpre governà la mauritania, le stese struture che el volea canbiar.
Ould Taya
El 12 dicenbre 1984, Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya el ga deposto Haidallah e el se sa proclamà cao del governo. Dopo verghe promeso el ritorno a la democrasia, el se sa dismentegà de le promese. Taya nol xe stà bon de svilupar el dialogo co le minoranze. La tension la xe salià fin a la guera de confin co el Senegal del 1989. Da alora la tension la xe diminuida, ma la diferensa tra mauritani de origine araba e de origine nera la resta presente inte la società.
Soto la presion interna e internasionale, Taya el ga parmeso la aprovasion de na nova Costitusion che la ga previsto anca el multipartitismo in tel 1991. Taya el xe restà al potere ma el ga subì vari tentativi de colpi de Stato.
Democrasia
thumb|right|El presidente de la Mauritania El 3 agosto 2005, co el presidente Taya el xera in Arabia Saudia a i funerali del re Fahd, i militari i ga ocupà la cavedal. Dopo qualche ora de incerteze, i militari i ga fato saver a la naxion che i volea metar fin al governo de Taya. I militari i ga formà na giunta par prepar la strada verso la democrasia. El colonel Ely Ould Mohamed Vall, cao de i ribeli, el ga direto el governo a la scritura de na nova Costitusion, aprovà in tel giunio 2006. El 11 marso 2007, i mauritani i ga votà Sidi Ould Cheikh Abdallahi novo presidente del paexe.
206
El 206 (CCVI en numeri romani) el xe on an del III secoło.
Pandemia de COVID-19
I primi cazi conosesti i ghea coinvolzesto prinsipalmente lavoratori del marcà ùmido de Wuhan, in Cina, inte el cuało i vegneva vendesti pesi e altri animałi, anca vivi. Inte łe prime stimane de zenaro del 2020 i siensiai i ghea individuà in sti sojeti strane polmoniti cauzae da un novo coronavirus, dezignà SARS-CoV-2 (sìndrome respiratòria acuta grave da coronavirus 2), rezultà èsare simiłare almanco al 70% de ła so secuensa zènega a cueła del SARS-CoV  , difondesta co l'epidemia de SARS del 2002-2004. A ła fin del meze de zenaro del 2020 no łe zera oncora stae ben determenae łe caraterìsteghe del virus, si-bè el fuse sta acertà el so èsar bon de trasmétarse da persona a persona, e łe permaneva incertese su łe juste magnere de trasmision e su ła patozenesità (l'èsar bon de far dani). La małatia asociada ła ze sta reconosesta col nome de COVID-19.
La prima segnałasion atribuìbiłe al novo virus ła zera avegnesta inte el 31 de disenbre del 2019, ma za l'8 de disenbre i ghe zera stai i primi pasienti co małatia sintomàtega. El 1º de zenaro del 2020 łe autorità łe ghea decidesto ła saraura del marcà e l'izołamento de chi che portava i segni e sìntomi de l'infesion. El primo deceso confermà el riva al 9 de zenaro del 2020. Al 28 de zenaro del 2020 se ghea i zera stai rezistrai pì de 4,600 cazi de contajo confermai in racuanti Paezi del mondo e 106 decesi mentre inte el 15 de febraro sti dati i se ghea za erlevà a 49,053 cazi e 1,381 decesi. Partindo dal 23 de zenaro del 2020, Wuhan ła ze sta ponesta in cuarantena co ła sospension de tuti i trasporti pùbleghi in entrada e in sbandono da ła sità, mezure che el dì sevente łe se zera stae estendeste a łe sità arente de Huanggang, Ezhou, Chibi, Jingzhou e Zhijiang. Altre nove limitasion e controłi i ze stai adotai in racuante zone del mondo.
I małai i acuza sìntomi simiłari a l'influensa cofà dermatiti, freve, tose seca, fadiga, dispnea. Inte i cazi pì gravi, de frecuente catai in sojeti za gravai da antesedenti patołozie, se desviłupa polmonite, insufisensa respiratòria acuta finmente rivar anca al deceso. I pasienti i prezenta anca leucopenia e linfocitopenia. Da ła metà de zenaro del 2020 el ze sta fato dispunìbiłe un test par diagnostegar l'infesion da SARS-CoV-2, e poco dopo ła ze partia ła reserca e sperimentasion par cure e vacini spesìfeghi. Le guarizon łe ze spontànee e i tratamenti i ze prinsipalmente volti a zestir i sìntomi e a suportar łe funsion vitałi anca se i ze stai testai racuanti fàrmaghi antivirałi za doparai par contrastar altre infesion.
Na granda risposta, sia in Cina sia a liveło globałe, ła gaveva seguio un cresimento dei cazi inte ła metà de zenaro del 2020, portando restrision de viajo, cuarantene e lìmiti orari, intrà i cuałi i se połe vegner recordai: ła cuarantena de ła nave da crozera Diamond Princess inte łe àcue japonezi; el lìmite oràrio de pì de 780 milioni de persone in Cina e un lìmite oràrio vołontàrio a Taegu, in Corea del Sud. L'epidemia ła ze sta declarada un'emerzensa sanitària pùblega de intarese internasionałe (PHEIC) da l'Organizasion mondiałe de ła sanità (OMS) inte el 30 de zenaro. Aeroporti e stasion feroviàrie łe ga fazesto controłi de ła tenperatura corpòrea, libarà declarasion sanitàrie e publegà segnałi de informasion inte el tentativo de identìfegare i vetori del virus. Un serto nùmaro de Paezi i ga emetesto avertense contro i viaji verso Wuhan, Hubei o ła Cina in zenerałe. Un altro consejo el ze sta che i viajadori retornanti da determenae rejon, in partegołar Cina, Iran, Vèneto, Lonbardia e Nord Itàlia, łe se ìzołe inte na cuarantena fidusària.
Le consevense pì grande de l'epidemia łe ze stae ła preocupasion su l'instabiłità econòmega. La crize pułìtega ła ga includesto anca el licensiamento de vari cai locałi del Partio Comunista Cineze par ła so scarsa asion inte el s-ciopar de l'epidemia. In vari Paezi i ze stai segnałai epizodi de xenofobia e rasismo contro persone de orìzene cineze e de l'Àzia orientałe  , co vari epizodi de viołensa fìzega e verbałe. La difuzion de dezinformasion e fake news sul virus, prinsipalmente online, ła ze sta descrivesta da l'OMS cofà na "infodemia".
Conseguense xenerali
Le conseguense pì xenerali de l'epidemia le conprende preocupasion sull'instabilità econòmega. La crixi pułìtega ga incluso anca el licensiamento de difarenti cai locali del Partio Comunista Sinese par la so scarsa risposta al lo s-ciopar de l'epidemia. In difarenti paexi xe stai segnalai epixodi de csenofobia e raxismo contro persone de orìxene sinese e de l'Axia orientale. La difuxion de dixinformasion e de fake news so el virus, prinçipalmente so l'intarnet, xe sta descrita dal la World Health Organization (WHO) come na "infodemia".
Difuxion so le navi da croxera
L'epidemia la ga avudo anca na difuxion extra-teritoriale. Diverse navi da croxera le ga rejistrà caxi de SARS-CoV-2, dando inìsio a difarenti fogolari. El caxo pì famoxo xe cuelo de la nave da croxera Diamond Princess inte le coste japonexi. El 20 febraro, el diretore xenerale del'Organixasion mondiale de la sanità (WHO) el ga riferio che el nùmaro totale dei caxi fora da la Sina amontava a 1.076 e el ga dichiarà che oltre la metà de cuesti se xera verificà tra i pasejeri a bordo de sta nave. A la fin di marso el xe stà dichiarà che 712 persone so la Diamond Princess, o sia el 19,2%, le xera stà infetae da COVID-19.
El virus
thumb|left|Inlustrasion del SARS-CoV-2 Inte i primi de jenaro 2020, le autorità sanitarie le ga identifegà el virus responsàbiłe del'epidemia s-ciopà a Wuhan dexignàndolo, al'inìsio come "Coronavirus 2019-nCoV" ma pì vanti col nome uficiale de SARS-CoV-2. Se trata de un betacoronavirus faxente parte dela fameja dei coronavirus.
Prima de sta scoverta se conoseva solo sie coronavirus boni de infetare i esari umani (in cuanto solitamente i colpisse i animali) e pì presixamente: HCoV-229E, HCoV-OC43, HCoV-NL63, HCoV-HKU1 (responsàbiłi de na considerèvole persentuale de caxi de rafredore comune e cuindi asociàbiłi a na lieve sintomatologia), SARS-CoV e MERS-CoV. St'ultimi do i xe corelai a na prexentasion clinega ben pì grave co, a volte, exiti letali. El SARS-CoV-2 xe quindi el setimo virus de la stesa fameja che coinvolge l'omo.
A la fin de jenaro 2020 le carateristeghe del virus no le xera gnancora stae ben determinà (sebén che fuse asertà che xera bon de trasmetarse da omo a omo) e restava dubi so i precixi modi de trasmision e su la patogenicità (la capasità de far dani).
Persistensa del virus
Varie riserche le prova a stabilire la persistensa del SARS-CoV-2 so varie sorte de superfisi e anbienti anca in relazion a le condision variàbiłi de tenperatura, umidità e via dixendo.
Clìnega
thumb|right|upright=1.3|lang=it|Sintomi de la malatia [[COVID-19 dovua a l'infesion da SARS-CoV-2]] I pasienti li acuxa sìntomi che someja al'influensa: fevra, senso de afaticamento, tose seca e dificoltà respiratoria. Inte i caxi pì gravi, de frecuente riscontrai in sojeti xà gravai da presedenti patologie, se svilupa polmonite, insuficiensa renale acuta, fin rivare anca al deceso. La diàgnoxi vien fata grasie al'execusion de un exame de reasion a caena de la polimeraxi inversa in tenpo reale (rRT-PCR) so campioni biolòxeghi prelevai dal pasiente. El test poe èsar exeguio so canpioni de sgàparo o de sangue. I risultai li xe xeneralmente disponìbili in poche ore o, al masimo, dì.
Vasin
El vasin pal COVID‑19 ga lo scopo de dar na imunità acuixida conrto el virus. Vanti de sta pandemia, el laoro pa svilupare un vasin contro la malatia cauxà dai coronavirus (SARS e MERS) ga fornìo informasion so a so strutura e so el so funsionamento; poi ghe xe sta na acelerasion de la riserca par un vasin.
Mežica
el xe on comun de ła rejon statistega de Carinsia che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Torrecampo
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Pandemia de COVID-19
Salute mentale inte la pandemia
La pandemia de COVID-19 cauxa stress, ansia e preocupasion par tanti individui, par via de la malatia stesa e anca a causa de le contromisure (come el distansiamento sociale). Alcune de le cauxe comuni de stress psicològico durante le pandemie le xe: paura de malarse e morire, evitare le cure mediche par paura de esar contjai, paura de perdar el laoro e i mexi de susistensa, paura de esar esclusi socialmente, paura de esare mesi in cuarantena, sensasion de inpotensa de protexere se stesi e i propri cari, paura de esar separai dai propri cari e dai badanti, mancansa de autostima inte el fare le robe de tuti i dì, noja, solitudine e depresion dovue al l'isolamento e paura di rivìvare l'esperiensa de na presedente pandemia.
Timeline
thumb|right|Caxi de COVID-19 par dì inte el 2020 in Sina e inte el mondo.
Hofstetten bei Elgg
Hofstetten bei Elgg el xe on comune del Canton Zurigo de 420 abitanti.
Popołasion
Ła popołasion ła xe par el 98,6% de łéngua todesca, el 0,5% de łéngua fransexe e el 0,25 % de łéngua italiana.
Navaro-łabortan
El navaro-łabortan (en basco nafar-lapurtera) l'è un diałeto basco parlà in Lapurdi, Basa Navara e in parte de ła Navara (a Urdazubi, Zugarramurdi e Luzaide).
In tei paexi del Baztan se parla na variante basca che se cata a mexa via tra el diałeto navaro (en basco 'nafarrera'') e el navaro-labortan.
Clasificasion
Sto grupo diałetal l'è el rixultato de ła clasificasion dei diałeti baschi efetuà dal łinguista basco Koldo Zuazo.
L'include:
Castiglione d'Orcia
el xe on comun inte la provincia de Siena chel fa parte de la rejon Toscana
Villovieco
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Navaro-łabortan
Clasificasion
I do diałeti, tradisionalmente considerè separà, i'è al dì d'ancó ritegnúi da sto łinguista un diałeto unico.
Tirano
el xe un comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Mollet de Peralada
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Republica dei Còmi
Ła Republica dei Kòmi ła ze una republika autonoma de ła Federasion Rusa. Ła se kata inte ła Eoropa nordoriental, a ovest se ła kadena de i Urałi.
Mislinja
el xe on comun de ła rejon statistega de Carinsia che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Republica dei Còmi
Zeografia fizega
Łi fiumi prinsipałi łi xe ła Pecora, ko łi so afluenti de drita (Usa ) e de sanka (Ižma ), e ła Vicegda , ko łi so afluenti de drita (Višera ) e de sanka (Sisoła ).
Ła ze koverzesta da taiga a sud e tundra pi' a nord.
Zeografia umana
Łe sità prinsipałi łe ze el kavołogo Siktivkar, Uhtà e Vorkuta.
Se pratega el ałevamento.
Se desfruta zasimenti de karbon, petrołio, gas natural e łi šisti bituminozi.
Mieres (Xirona)
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Molló
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Bistrica ob Sotli (comun)
el xe on comun de ła rejon statistega de Oltresava Inferiore che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Bichelsee-Balterswil
Bichelsee-Balterswil el xe on comune del Canton Turgovia de 2.335 abitanti.
Colle di Val d'Elsa
el xe on comun inte la provincia de Siena chel fa parte de la rejon Toscana
Valsequillo
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Sevnica
el xe on comun de ła rejon statistega de Oltresava Inferiore che ła fa parte del stato de ła Xlovenia.
Valenzuela (Spagna)
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Chianciano Terme
el xe on comun inte la provincia de Siena chel fa parte de la rejon Toscana
Mont-ras
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Teglio (SO)
el xe on comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
Villaprovedo
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Enclave
thumb|El teritorio C el xe suo del Stato B. C ła xe na enclave par el Stato A e na esclave par el stato B. thumb|El teritorio D el xe suo del Stato B. D ła xe na esclave par el Stato B, ma no l'è mìa na enclave parché no l'è mìa sarà sù da un soło Stato. Na enclave (lat. inclavatus inciavà, sarà sù, sarà rento) ła xe un teritorio che el fa parte de un Stato, ma che el xe conpletamente sarà sù dal teritorio de n'altro Stato che l'è tuto intorno ai só confini.
De sòłito co ła paroła enclave se entende anca łe semi-enclave, i Stati-enclave, łe quaxi-enclave e łe esclave anca se come se véde pi sóto no el xe mìa un uxo propio coreto.
Łe enclave no łe va gnanca confuxe co łe zone estrateritoriałi che łe xe tochi de tera de un Stato che i vien dài in gestion a un Stato foresto, ma formalmente no i xe mìa teritorio foresto.
Enclave vere e propie
Łe enclave vere e propie łe xe soło quełe intieramente saràe rento da n'altro Stato.
Stato-enclave
I Stati-enclave no i xe mìa esclave (parte destacae) de nisun Stato.
Semi-enclave
thumb|left|250px|Mapa de [[Cabinda, na semi enclave angolana en te la Republica Democràtega del Congo e la Republica del Congo.]]
Se dixe invese semienclave (o anca enclave costiera) un teritorio che no'l xe mìa tuto sarà sù da n'altro Stato parché el confina anca col mar. Par exenpio Gibiltera l'è un teritorio britànico che el confina da na parte co ła Spagna ma dai altri łati el ga el mar mentre Ceuta e Melilla łe xe do sità spagnołe che łe confina da na parte col Maroco ma che davanti łe ga el mar.
Esclave
Łe enclave, considerae dal pónto de vista de ła madrepatria łe vien ciamae esclave (lat. ex de fora; donca exclavatus sarà fora, destacà) parché łe xe tochi de tera che i resta sarài fora dal resto del só Stato: par exenpio Campione d'Italia el xe na enclave in Svìsera ma anca na esclave itałiana e Llivia el xe na enclave in Fransa ma na esclave de ła Spagna.
Ocio che no tute łe enclave łe xe automaticamente anca esclave: par exenpio i Stati-enclave, esendo łuri stési na enclave intiera, no i ze esclave de nisuni altro parché no i ga nesuna "madrepatria de riferiménto" par fora. Par exenpio San Marin, el Vatican o el Lesotho i xe enclave rento l'Itałia e rento el Sudàfrica ma no i ze mìa esclave (parte destacàe) de altri Stati.
Anca łe semi-enclave, come che dixe el nome, no łe xe mìa enclave saràe sù del tuto rento n'altro Stato ma łe xe comunque esclave rispeto a ła marepatria parché łe xe comunque saràe fora dal só Stato sentrałe: par exenpio Oecussi-Ambeno l'è un toco esterno de Timor Est quaxi sarà sù da l'Indonexia, ma da na parte el dà sul mar e donca no l'è mìa na vera enclave rento l'Indonexia ma el xe istéso na esclave rispeto a Timor-Est.
Varda anca
Enclave and exclave
Montilla
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cordoba, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andalusia.
Chiusi (SI)
el xe on comun inte la provincia de Siena chel fa parte de la rejon Toscana
Torre di Santa Maria
el xe on comun inte la provincia de Sondrio chel fa parte de la rejon Lombardia
209
El 209 (CCIłX en numeri romani) el xe un an del III secoło.
Avegnimenti
Jingū el diventa imperadora del Giapon.
Buriàsia
Ła Buriàsia o Repùblega dei Buriati ła ze una Repùblega autònoma de ła Federasion Rusa. Ła se kata inte ła Sibèria meridional, intra i Saiani Orientałi a sudòvest, el łago Baikal a òvest, el Altipian Stanovoi a nord e ła kadena dei Munti Iablonovi a sudest.
Zeografia fìzega
Ła ga el klima de tipo kontinental ko inverno suto, ke indando verso sud el pasa a stèpego ko łe istà ùmide; ła ze koverzesta prinsipalmente da ła tàiga ma indando verso sud se kata anka ła stepa.
Zeografia umana
I Buriati i ze sirka el 50% de ła popołasion.
Ła popołasion ła ze de rełijon ortodosa e budista. El kaołogo Ulan-Ude el ze un inportante gropo feroviàrio so ła Transiberiana, ko deramasion par ła Mongòlia.
Se pratega el ałevamento. Se desfruta risorse mineràrie de tungsten, fero, grafite, oro, mołibden, rame e šisti bitumenozi.
Ge ze indùstrie metałùrzege, de el vero, de el leño e ałimentari.
210
El 210 (CCX en numeri romani) el xe on an del III secoło.
Villahán
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Montagut i Oix
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Cetona
el xe un comun inte la provincia de Siena chel fa parte de la rejon Toscana
Setenil de las Bodegas
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Càdexe, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andałusia.
Satèłite naturałe
Se ghe dize satèłite naturałe, o talvolta pì inpropiamente luna co l'inisiałe in menuscoło, a un calsìase corpo cełeste che el òrbita da torno de un corpo difarente da na steła, cofà par ezénpio un pianeta, un pianeta nano o un asteròide. Inte el sistema sołare se ghene conose pì de sentosincuanta satèłiti naturałi e de fora de st'ùltemo, al 2019 se ghene conose forse uno.
Tipegamente i ziganti gasozi i ga grandi sistemi de satèłiti, mentre i pianeti terestri i ghene ga pochi: inte el sistema sołare Mercùrio e Vènere no i ghene ze dotai, ła Tera el ghene ga uno tanto grando raportà a łe so dimension (Luna) mentre Marte el ghene ga du picenini (Fobos e Deimos). Intrà i pianeti nani i satèłiti i pare èsar na caraterìstega predomenante dei ojeti transnetuniani, cofà Pluton (sìncue, dei cuałi un masìcio), Haumea (du satèłiti) e Eris (un satèłite).
Par estension i viens denomenai col tèrmano de satèłite naturałe calsìase ojeto de orìzene no artifisałe che el òrbite da torno de un ojeto de masa pì grando, par ezénpio na gałasia nana che ła òrbita da torno de na gałasia de dimension majori se ghe ciama gałàsia satèłite.
Orìzene
Se pensa che ła major parte dei satèłiti i gàpia vesto orìzene inte ła stesa rejon del disco protoplanetàrio inte el cuało el ga vesto liogo ła formasion del so corpo maregno. Łe ghe ze ze tutavia tante ecesion e variasion al modeło stàndar de formasion dei satèłiti. Tanti satèłiti del sistema sołare esterno i ze probabilmente asteròidi caturai, o sanò framenti de corpi pì grandi desfai da un urto o, cofà inte el cazo de ła nostra Luna secondo na teòria acreditada, na parte del pianeta mare s-zaventada inte el spàsio de sevente de un grando urto. La major parte dei satèłiti i ze stai conosesti solché traerso poche oservasion a destansa co ła dòpara de tełescopi o sonde spasiałi e ła major parte de łe teorie che i łi revarda łe ze de consevensa tanto inserte.
Satèłiti tenporànei
La catura de un asteròide da parte de un'òrbita ełioséntrega no ła ze senpre permanente. Stando a łe simułasion, i satèłiti tenporànei i ze un fenòmano comun. I ùgnołi ezenpi oservai i ze stai chełi dei satèłiti tenporànei caturai 1991 VG,,.
Masansago
Masansago el xe un comun de 5 360 abitanti de ła provincia de Pàdoa.
Satèłite naturałe
Caraterìsteghe fìzeghe
La descuerta de numarévułi satèłiti asteroidałi (partindo da Dactyl, da torno de l'asteròide 243 Ida) el ga svelà che anca i asteròidi i połe gavere inte i so gaveri satèłiti propi; racuanti, cofà 90 Antiope, i ze par-fin asteroidi dopi co du conponenti de dimension simiłari.
I satèłiti del sistema sołare
I prinsipałi satèłiti naturałi del sistema sołare i ze ła Luna, che ła òrbita da torno de ła Tera, i satèłiti galileani Io, Eoropa, Ganimede e Całisto, in òrbita da torno de Zove, el satèłite de Saturno Titan e el satèłite de Netun Triton. Racuanti de sti corpi i sorpasa, par grandesa, anca i pì grandi pianeti nani, e du i sorpasa par-fin el pianeta pì picenin, Mercùrio.
Lista de satèłiti del sistema sołare
De sevente ghe ze un prospetivo dei satèłiti del sistema sołare clasifegai par diàmetro e pianeta de partegnensa; i ze includesti inte ła lista pianeti nani e asteròidi degni de citasion
Navata (Spagna)
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Xirona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
211
El 211 (CCXI en numeri romani) el xe un an del III secoło.
Jerez de la Frontera
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Càdexe, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Andałusia.
Navara
Ła Navara o Comunità Foral de Navara' (en castilian Navarra o Comunidad Foral de Navarra, in basco 'Nafarroa o 'Nafarroako Foru Erkidegoa) l'è na comunità autonoma e na provinçia spagnoła oltre che una de łe sete provinçe basche de Euskal Herria. Situà inte ła parte setentrionałe de ła penìzoła iberica, ła confina a nord-ovest co ła comunità autonoma dei Paexi Baschi (Álava e Guipúzcoa), a nord-est co ła Francia (tuto l'Iparralde, inte łe so provinçe de Labourd, Soule e Basa Navara), a sud-est co l'Aragona (provinçe de Saragosa e Huesca) e a sud-ovest co Ła Rioja.
L'è conposta da 272 comuni e ła ga na popołasion de 605.876 áneme (2007) de cui çirca un terzo ła vive inte ła cavedal Panplona (Iruñea) —195.769 abitanti— e più de ła metà inte ła so area metropułitana (317.168 parsone).
Łe łéngue ofisiałi de ła Navara i'è el castilian e el basco, seben sto último soło inte ła parte setentrionałe de ła comunità. En basco ła Navara l'è anca nota col nome de Nafarroa Garaia' (Alta Navara), par distinguerla da ła Nafarroa Beherea (Basa Navara), che ła se cata in Francia.
Sto teritorio el ga a łe spałe na łonga tradision de autonomia: el regno de Navara l'è existío fin al 1841. Ła so storia połitica ła stà difati a ła baxe de ła so particołare organixasion juridico-aministrativa, che l'è regołamentà da na łeje speçifica del 1982, ciamà brevemente Amejoramento o co l'acronimo de LORAFNA. El spírito de sta łeje l'è queło de coniugar ła tradision forałe navarexe co ła costitusion spagnoła del 1978, de cui ła costituise na dispoxision adisionałe.