cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zeomorfołozia
miniatura|Relievi de ła tera La zeomorfołozia (dal grego γη (ge), in itałian "Tera" e μορφή (morfé), "Forma" e λογος (logos), "Descorso, Tratà") ła ze na branca de ła zeografia fìzega che ła stùdia ła morfołozia de ła superfise terestre, o sia łe forme che łe costituise el rełievo del teritòrio, investigàndoghene so l'orìzene e l'evołusion. Inte el partegołare, ła stùdia łe corełasion intrà ła morfołozia del teren, łe so carateristeghe litołòzeghe e i ajenti che lo i ga modełà. El vien comunemente referio al stùdio de ła superfise de łe tere emerzeste, ma połe anca èsare doparà referéndose al stùdio dei fondałi marini e de altri pianeti.
Primi ministri del Japon
Primi ministri durante el perìodo Shōwa (1926-1945)
Stato:
Zeomorfołozia
Descrision
Ła zeomorfołozia ła stùdia par de pì ła stòria e ła dinàmega del teritòrio col fin de predezìrghene i futuri canbiamenti traverso ła conbinasion de oservasion, esperiminti fìzeghi, e modełi matemàteghi. La superfise terestre ła se modìfega in resposta ai ajenti fìzeghi che i insiste su de eła, che i sìpia de orìzene naturałe e/o antròpega, conbinasion intrà procesi naturałi e antropozeogràfeghi.
Primi ministri del Japon
Primi ministri durante el perìodo Shōwa (1945-1989)
Soto de l'Inperadore Shōwa
Zeomorfołozia
Descrision
El teritòrio el vien modełà traerso el sorlevamento de łe plache tetòneghe e el vulcanismo. El spojamento del teritòrio el avien anca traverso l'erozion e el movimento gravitativo, che el produze sedimenti trasportai e depozitai da altre parte inte l'interior del teritòrio. Altre càuze de mudamenti del teritòrio i ze gavesti anca da fenòmani de subsidensa, sia par colpa de canbiamenti de ła tetònega sia gavesti dai depòziti sedimentari. Sti procesi i ze a volta soa influensai variamente dal clima, da l'ecołozia e da l'atività umana. Altri setori partegołari de ła zeomorfołozia i ze raprezentai, par ezénpio: dal stùdio e previzion de łe frane, da ła dinàmega fluviałe e de ła so rełativa mesa in seguresa, da ła protesion de łe coste, da ła vałutasion de ła prezensa de àcua su altri pianeti cofà so Marte (ezozeomorfołozia), etc.
Primi ministri del Japon
Primi ministri durante el perìodo Shōwa (1945-1989)
Partii pułìteghi:
Zeomorfołozia
Rame de ła zeomorfołozia
thumb|Ezénpio de modełasion de sorte jasałe|alt= Ła zeomorfołozia ła połe èsar dividesta in trè grandi infoghi:
Primi ministri del Japon
Primi ministri durante el perìodo Shōwa (1945-1989)
Stato:
Zeomorfołozia
Rame de ła zeomorfołozia
Ghe ze tante altre sotorame de ła zeomorfołozia, ła zeomorfolozia dei litorałi, ła mèrita na atension speciałe, par łe so partegołarità sol stùdio de l'erozion litorałe, e łe forme litorałi e i tipi de costa che oservemo, cusita cofà ła evołusion dei litorałi.
Primi ministri del Japon
Primi ministri durante el perìodo Heisei (dal 1989 al 2019)
Soto de l'Inperadore Akihito
Partii pułìteghi:
Stato:
Primi ministri durante el perìodo Reiwa (dal 2019)
Soto de l'Inperadore Naruhito
Partii pułìteghi:
Stato:
Voivodato de ła Cuiàvia-Pomerània
El Voivodato de ła Cuiàvia-Pomerània el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Colpo de stato
__HIDDENCAT__
thumb|250px|Colpo de Stato militar in [[Połònia inte el 1926.]] Un colpo de Stato o golpe de Stato (dal franseze coup d'État) el ze ła l'uzurpasion viołenta del podere vizente, in magnera viołenta, e ła vulnerasion de ła łegałità istitusionałe de un stato guidà dai menbri de l'isteso stato, lìder pułìteghi, funsionari pùbleghi o pì de frecuente miłitari, e in racuanti cazi col sostegno de altri stati, col fin de ciapare el podere. Cuando che sti colpi de stato i ga bon èzito, el goerno rezultante el devien sołitamente de tipo ditatoriałe, che el połe esténdarse pì o manco inte el tenpo. In racuanti cazi i guadagna podere vełosemente e in altri, no esendo boni nte i primi dì par via de łe rezistense, i połe zenerar na guera siviłe.
Orìzene e evołusion del conceto
El conceto de colpo de Stato el ghea tacà vegner doparà in Fransa inte el XVIII sècoło par refarirse a na sèrie de mezure viołente e inprovize meteste in ato dal Re sensa respetar ła lejislasion e gnanca łe norme morałi. Ste mezure łe zera de frecuente mirae a desfarse dei nemighi co che el rè el pensava che zera nesesàrio par mantegnere ła seguresa del stato o el ben comun.
El tèrmeno el se ga evołesto inte el XIX secoło par vołerghe dir a l'asion viołenta de un conponente del stato, par ezénpio l'ezèrsito, col fin de renpiasar l'atuałe podere. El conceto el conviveva co cueło de "revołusion", st'ùltemo parò tegnesto reservà par i movimenti organizai da siviłi de fora del Stato.
Inte i ani Trenta el vien fora el libro Tecnica del colpo di Stato (Tècnega del colpo de Stato) de Curzio Malaparte, che el inpone ła dòpara zenerałizada del conceto co ła moderna conotasion da crìtega anàłize de łe asion del fascismo e del nazismo. Malaparte el ga aplegà el conceto de golpe no solché a na oparasion conpiesta da menbri del stato, ma anca da poderi siviłi, che traverso ła destabiłizasion del goerno fazendo asion fate par zenerare caos sociałe, i provoca ła cascada del podere podéndoghe cusita entrar. Par Malaparte ła difarensa esensiałe intrà el conceto de colpo de stato co chełi de "guera siviłe" e "revołusion" i ze ła dòpara de ła sorpreza e ła curta durada de l'oparasion.
Inte el ventèzemo sècoło el colpo de stato el ga ciapà ła forma de un'asion tìpega de łe forse armae spostando co ła forsa el goerno costituio. Tutavia, soratuto dopo el croło de łe ditature latinoamericane, inte el ndar de ła dècada del 1980, i colpi de stato i ga mudà in forme pì conplese e manco aparenti, doparando tècneghe de destabilizasion econòmega e zenerasion de caos sociałe.
Colpi de stato del XX secoło
I ze i pì difondesti, i lìmita łe libartà individuałi, no i respeta i deriti umani e i represiona viołentemente i opozidori:
Colpi de stato evołusionisti
I ze cazi poco frecuenti e i ze de sòłito fati da miłitari progresisti par métar fin a didature o par reformar łe istitusion del Stato.
Voivodato de ła Granda Połònia
El Voivodato de ła Granda Połònia el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Voivodato de ła Cea Połònia
El Voivodato de ła Cea Połònia el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Voivodato de Lubusz
El Voivodato de Lubusz el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Voivodato de Łódź
El Voivodato de Łódź el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Franco Battiato
__HIDDENCAT__
Franco Battiato, a l'anagrafe Francesco Battiato, (Ionia, 23 de marso 1945 – Milo, 18 majo, 2021[5]), el ze stà un cantaudor, conpozidor e rejista italian.
L'artista ga fato parlar de sè par el grando nùmaro de stiłi che'l ga inprofondìo e conbinà tra de łori in modo ecletego e parsonałe: drìo l'inisiałe faze pop dei ani sesanta, el ze pasà al rock progresivo e a l'avanguardia colta inte'l desenio sucesivo.
Voivodato de ła Basa Slèzia
El Voivodato de ła Basa Slèzia el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Franco Battiato
Tra novenbre 2012 e marso 2013 el ga portà vanti na brevisima esperiensa in cuałità de asesor al turizmo de ła Rejon Sisiliana inte ła zonta de sentrosanca del presidente Rosario Crocetta dichiarando de no vołer risever nisun conpenso.
Ła canson de protesta e 'l pariodo romàntego (1965-1969)
El nase el 23 de marso 1945 a Riposto, ałora Ionia, in provinsia de Catania. Daspò che'l ga conseguìo ła madurità al Liceo Sientìfego "Archimede" de Acireale, e drìoman ła morte del pare (camionista e descargador de porto a New York), inte'l 1964 el se trasferise prima a Roma par po'stabiłirse a Miłan. In merito al pariodo łonbardo l'artista recorda: «Miłan a chel tenpo ła jera na çità de całìgo, e me go trovà benisimo. Metevo a fruto ła me poco conosensa de ła chitara in un cabaret, el "Club 64", indove ghe jera Paolo Poli, Enzo Jannacci, Lino Toffolo, Renato Pozzetto e Bruno Lauzi. Mi verzivo el spetàcoło co do o tre canson sisiliane: mùzega pseudobaroca, fintoetnega. Inte'l pùblego ghe jera Giorgio Gaber che me ga dizesto: "Vien catarme". El zorno drìo de cheło ghe so andà. Semo deventai amighi».
Dopo aver interonpesto i studi univarsitari par seguìr ła so pasion muzegałe, el publega do sìngołi par ła rivista Nuova Enigmistica Tascabile (NET) verso ła metà dei ani sesanta, che proponeva come ałegai dischi de canson çełebri intarpretae da cantanti poco conosùi. In ste do ocazion l'artista aparise in coertina co'l nome de batizo Francesco Battiato. El primo sìngoło contien un brano przentà al Festival de Sanremo 1965 da Beppe Cardile e Anita Harris, L'amore è partito. El segondo reprende na canson pordada al suceso da Alain Barrière: ...e più ti amo, traduzesta in italian da Gino Paoli. El brano venjarà reproponesto, in una nova varsion, inte l'àlbun Fleurs 2 del 2008.
Voivodato de Opolski
El Voivodato de Opolski el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Voivodato de ła Podlàchia
El Voivodato de ła Podlàchia el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Voivodato de ła Mazòvia
El Voivodato de ła Mazòvia el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Voivodato de ła Pomerània
El Voivodato de ła Pomerània el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Voivodato de ła Precarpàsia
El Voivodato de ła Precarpàsia el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Voivodato de ła Slèzia
El Voivodato de ła Slèzia el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Voivodato de ła Vàrmia-Mazùria
El Voivodato de ła Vàrmia-Mazùria el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Voivodato de ła Santa croze
El Voivodato de ła Santa croze el ze uno dei 16 voivodai de ła Repùblega de Połònia.
Prinsìpio/Avegniminti 23 majo
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Paso de montagna
thumb|Paso [[Khardung La (Karakorum)]]El paso de montagna anca ciamà vargo, dogo o pasada el ze un ligamento intrà do località o vałi o conche idrogràfeghe, traerso na caena montagnoza. El pasajo zeogràfego el połe èsare traversà, e de consevensa el ligamento el połe èsare fato da un sentiero, na strada o na ferovia.
Descrision
miniatura|Modełizasion del paso cofà che ła lìnea verda, co el ponto roso a indegar el [[ponto de seła]] Caraterizà da do o pì varsanti de sałita, el vargo, propiamente dito, el ze el posto de menor altitùdine che ze nesesàrio sorpasar par poder rivar inte el versante oponesto; normalmente el ze el ponto pì alto del percorso che core seguir par móvarse da un versante a chel'altro. I itinerari de ingreso ai varghi de montagna i se carateriza par ver na trata racuanto sinoza co pendense pì o manco asentuae.
Ponesto che tante cadene montagnoze inte el mondo łe ga senpre costituio de łe grande bariere par el viajatore, i varghi łe ze divegnesti inportanti fin dai tenpi pì antighi e i ga zugà un roło esensiale par el comerso, par ła guera e par łe migrasion.
In topografia, un vargo el ga ła forma zenerałe de na seła de cavało intrà do montagne (l'altesa come funsion intrà do coordinae de pozision el ze matemategamente el ponto de seła). I varghi i se cata de frecuente pròpio sora ła sorzente de un fiume, costituindo na sorta de ponte sora łe àcue superiori de un fiume. I varghi i połe èsare racuanto curti, gavendo l'aparensa de pendenti camini verso ła sima del vargo, o i połe èsare de łe vałae de tanti chiłòmetri col ponto pì alto che el połe èsar definio e persepio solché gràsie a łe indicasion.
Le strade łe ze stae par racuanto tenpo costruie sora dei varghi, e pì odiernamente anca łe linee feroviàrie. Racuanti varghi de alta cuota i połe vere tùnel par jutar el decorimento del tràfego. La sima del vargo ła ze de frecuente l'ùgnoło tereno piato de l'àrea; divegnendo un ponto panoràmego che el vien de frecuente favorio cofà pozisionamento par nove costrusion. Par i stati che i ga confini fati da caene montagnoze, el vargo el ze de sòłito parte del confin isteso e łe atività inte el posto łe prevede de norma dei controłi de confin o na stasion doganałe e de frecuente anca na postasion militare. Par i varghi co strade, ła ze de sòlito un costumare gavere dei segnałi stradałi col nome del vargo e ła so altitùdene sora del liveło del mare.
Ghe ze tanti varghi tanto conosesti inte el mondo, cofà el vargo del Gran San Bernardo (2.473 m) inte łe Alpe, el vargo Khyber (1.027 m) intrà l'Afghanistan e el Pakistan, e el Khardung La (5.359 m) in Kashmir, India, mentre el vargo acesìbiłe a łe àuto pì alto del mondo el ze el poco conosiesto Semo La (5.565 m) inte el Tibet.
Siclismo
Inte el ànbito del siclismo, i pasi de montagna i ze partegołarmente inportanti. I coridori de serte conpetision sicliste i ga da scałar sti pasi inte el menor tenpo pusìbiłe, par cheło che la lonzitùdene e el versante i ze i fatori chde i detèrmena la dificultà del vargo de montagna.
Categorie
Drio łe so dificultà, i pasi de montagna i se clasìfega inte el siclismo in diferenti categorie. Par calcular el grado de dificultà de un paso de montagna, se dòpara ła fòrmula ,andove GD el ze el grado de dificultà, h el ze la altura totałe scałada in metri, e p el ze la pendensa màsima (in persentuałe).
Na volta calcołà el grado de dificultà, la categoria ła se determina par i seventi paràmatri:
Borgognoni
I Borgognoni i zera uno dei do partii de ła Fransa che i se scontrava intrà el 1407 e el 1435 inte ła Guera siviłe intrà Armagnaghi e Borgognoni, inte el contesto de ła guera dei sento ani. e
I Borgognoni i se oponeva al partio dei Armagnaghi. I zera sostegnesti de ła sitadinansa del nord de ła Fransa, sora-de-tuto da łe sità, e el partio dei Armagnaghi i fazeva fidamento so ła parte meridionałe del paeze e so l'aristocrasia.
Armagnaghi
I Armagnaghi i zera uno dei do partii de ła Fransa che i se scontrava intrà el 1407 e el 1435 inte ła Guera siviłe intrà Armagnaghi e Borgognoni, inte el contesto de ła guera dei sento ani.
I Borgognoni i se oponeva al partio dei Borgognoni. I zera sostegnesti de ła sitadinansa del sud de ła Fransa e so l'aristocrasia., sora-de-tuto da łe sità, e el partio dei Borgognoni i fazeva fidamento so ła parte setentrionałe del paeze
Le glorie di Maria
Le glorie di Maria (in vèneto Le glorie de Maria) ła ze na ópara de inpegno dogmàtego de mariołazia scrita da Alfonso Maria de' Liguori, dotore de ła Ceza.
Storia
Ł'ópara ła ze stà scrita inte i tenpi del giansenismo, che i critegava ła devosion mariana e łora ze nato połemeghe che ga faoviro ła difuzion del łibro.
Descrision
Ła prima parte de l'ópara mariana ła se consentra so ła Sałudi Rezina, l'orasion e spiega come Dio ga dato Maria a l'omanidà come "Porta del sieło". So sto argomento Sant'Alfonso e sita San Bonaventura overosipia:
Ła seconda parte de l'ópara ła trata, intel primo capitoło, łe prinsipałi feste mariane; Imacołada Consesion, Natività, Prezentasion, Anunsiasion, Vizitasion, Purificasion, Asunsion, Dołori de Maria; intel secondo capitoło se consentra su i Sete Dołori de Maria, spiegando come el so "martirio prołungà" el ze stà major de cheło de tuti i altri marteri; intel terso capitoło el discute  dieze vertù de Maria Santisima; invese intel cuarto capitoło el forise na rancurada de devosion mariane, meditasion e orasion. On suplenemento ła ze dedicà par defendere e defondere el ròło de Maria come mediatrise de tute łe grasie.
Retron
El Retron el ze on fiume che el core inte ła provincia de Vicensa. Ła sortiva ła se cata a Soviso intrà ła confluensa dei torenti Valdiesa, Onte, Mezaroło; el prosegue traversando Creaso, dopo i teritori de Altaviła Visentina e dopo 12 km el se buta inte el Bacajon.
Etimołozia
Inte ła lenguìstega, lʼetimołozia (dal grego antigo ἔτυμος, étymos, «ìntimo signifegare de ła paroła», e λόγος, lógos, «stùdio») ła ze cheła disiplina che ła fa indàzeni so l'orìzane e ła stòria de łe parołe, so ła so evołusion fonètega, morfołòzega e semàntega.
Prinsìpio/Avegniminti 24 majo
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Revołusion franseza
La revołusion franseza ła ze na union de avegniminti e mudamenti intercoresti intrà el 1789 e el 1799 che i segna el lìmite intrà l'età moderna e l'età contenporanea inte ła storiografia franseza.
Łe prinsipałi e pì imediae consevense de ła revolusion franseze (che łe ga fato un momento de epocałe canbiamento inte ła storia del mondo, sotolineà dal nùmaro de morti che el ze intrà i 2 milioni e i 2,5 milioni de persone) i ze stai l'abolision de ła monarchia asoluta e ła proclamasion de ła repùblega, co l'elimenasion de łe baze econòmeghe e sociałi de l'Ancien régime. La revolusion franseze e cheła americana i ghea ispirà łe revolusion de conotasion borgheza che łe vegnarà inte el XIX secolo.
Siben che ła organizasion pułìtega de ła Fransa ła sbałava intrà repùblega, inpero e monarchia inte i 75 ani seventi ła Prima repùblega, ła revolusion ła ga segnà ła fin de l'asołutismo e ła ga dà scumìsio a un novo rezime andove ła borghezia e, in racuante ocazion anca łe mase popołari, łe se ghea convertio inte ła forsa pułìtega domenante del paeze.
Faturi descaenanti
Fanti faturi i ghea portà a ła revołusion; inte un serto sentire, al vècio órdene ghe ga tocà cascar soto ła so stesa rizidesa davanti a un mondo in piena evołusion; par altri el ze cadesto soto ła anbision de na borghezia evolvesta, in liansa co i contadini e i sałariai, e co indivìdui de tute łe clase che i ze stai influensai da łe idee de l'iłumenismo. Col córar de ła revolusion e el pasajo del podere da ła monarchia ai corpi lejislativi, i intaresi contrastanti de sti grupi inte el prinsìpio liai i zera devegnesti fonte de confliti e bagni de sàngue.
Intrà łe càuze de ła revolusion ghe ze łe seventi razon:
Contestasion a ła monarchia asołuta
Inte el 1788 in Fransa el podere el zera ponesto inte ła monarchia asoluta de derito divin. La tradision monàrchega ła se inscriveva inte el respeto del costumare, o sia de łe libartà e dei priviłeji dazesti a racuante persone, racuante sità o provinse. Le baze de sto sistema pułìtego łe ze stae contestae e intacae inte ła seconda metà del XVIII secolo.
La fiłozofia dei Iłumenisti ła se ghea difondesto inte i strati superiori de ła società franseze, ła borghezia e ła nobiltà libarałe. Al modeło fransezo de ła monarchia asołuta el ze sta contraponesto cheło ingleze de na monarchia limitada da un parlamento (asenblea ełezesta). A l'ubidiensa de łe persone ghe ze sta contraponesti i deriti del sitadin. I fiłòzofi iłumenisti i ghea difendesto ła idea che el poder sovran supremo el vive inte ła Nasion.
Soto l'Ancien Régime i Parlamenti i zera de łe corti de zustìsia. I se profitava del derito, che el ghe zera de tradision dazesto in man, fazendo de łe oservasion al momento de ła rezistrasion de łe leji inte i rezistri dei parlamenti, par critegar el podere reałe. Benché i difendese soratuto i so stesi priviłeji, lori i zera rivai al ponto de èsar vedesti da ła pùblega opinion cofà difenditori del pòpoło.
Nesesità de reforme
Luigi XV e Luigi XVI no i zera restai fermi vedendo el difóndarse de łe nove idee e el bloco de łe istitusion, ma no i ghea avesto ła autorità del vècio rè Luigi XIV par inporghe ai priviłejai i canbiaminti nesesari:
Inperatore del Sacro Roman Inpero
Ła sevente lista ła detien tuti i inperatori del Sacro Roman Inpero da Carlo Magno a Cesco II d'Asburgo-Lorena.
Revołusion franseza
Nesesità de reforme
La prisipałe inpozision direta, ła taja, ła pezava solché so i no privilejai. La preocupasion dei rè ła zera cheła de ingrandir i ingresi fiscałi. Łe ze stae zontae a chełe che za ghe zera de łe nove inposte gravanti so tuti: Ła cavidasion e che in proporsion łe pezava de pì sui no priviłejai; el ventèzemo, che el ciapava tuti i rèditi (in teoria 1/20 del rèdito, ma i nòbili e el clero i ła ghea conpensà pagàndola na volta par tute co ła consevensa da vegner dopo ezentai). Łe nove inpozision no łe zera stae parò bone de contrastar el dèficit e el dèbito pùblego che el ze nà vanti crésar par tuto el XVIII secolo. No-ostante ła Fransa ła fuse un paeze co na economia in espansion, ła ghea na struturasion sociałe in conflito e un stato monàrchego in crize. De fato se połe parlar de na crize de l'Antigo Rezime in tuta l'Eoropa Osidentałe, ma andove sta crize ła ga vesto partensa in Fransa ła ze stada inte ła borghezia che ła savea del pezo del so poder, gavendo na revołusion de consevense pì grande respeto a łe corispetive de l'època inte chełi altri Stati.
Crize finansiària
Ghe zera na opozision zenerałe contro dei regołaminti econòmeghi e sociałi che i favoria i grupi priviłejai. El Stato fransezo el ghea na grave crize finansiària, in parte gavesta dal pozo econòmego invià dal goerno a łe 13 cołònie ingleze d'Amèrica durante ła guera d'indipendensa. Durante i regni de Luigi XV e Luigi XVI, vari ministri, intrà sti cuà anca Anne Robert Turgot e Jacues Necker, i ghea provà de canbiar sto sistema de inpozision par conversionarlo inte un sistema pì justo e progresivo, ma sensa consevir l'intension, par via de ła opozision de ła nobiltà, che ła se considerea garante inte ła lota contra al dispotismo. Sti ministri i ze stai cusita costrinzesti a renunsar a so incargo e inte el 3 de novenbre 1783 el rè el ga nomenà Charles Alexandre de Calonne ministro de łe Finanse. Calonne el ghea ciapà na pułìtega de spendimenti forte, fata par convìnsar i potensiałi creditori de ła sołidità de łe finanse nasionałi. Durante el so ministero no se sentiva parlar che de pension e gratifegasion. Inte el curto tèrmene se sperava che na dimostrasion de suporto da parte de l'asenblea dei notàbiłi ła garia permetesto de recuperar ła fidusa inte łe finanse fransezi e de ciapare dei préstiti coi cuałi darghe contro a łe speze. Dopo de un stùdio detajà de ła situasion finansiària, Calonne el se ga rendesto conto che no zera altro sostegnìbiłe ła situasion e el ghea declarà che se ghese da far suito nove reforme. Inte el partegołare, el ghea scrivesto un còdaze tributàrio progresivo in canpo dei gaveri terieri, col cuało el segurava che se garia ciapà un resanamento de łe finanse. Co Calonne el ghea dito al rè de ła necesità de ła reforma proponesta, l'Asenblea dei Notàbili ła ga refudajà de acetar sti remedi, par via de ła reputasion de imorałità che Calonne el se zera guadagnà inte i ani del so ministero e parché a lù ghe se zera atribuia na parte del deficit. Le finanse fransezi łe zera rivae a ła bancarota: el dèbito pùblego el zera de 1.646 milioni de livre, co un deficit anuałe de 46 milioni.
Inperatore del Sacro Roman Inpero
El so tìtuło justo el zera, in latin, Romanorum inperator (Inperatore dei Romani) e in todesco el zera Römischer Kaiser (inperator Roman).
Revołusion franseza
Tentativi de reforma
El rè vedendo che Calonne no el zera bon de zestir ła situasion, el 1° de majo del 1787 lo ga sostituio col so prinsipałe crìtego, el prezidente de l'asenblea dei notàbili e lìder de l'opozision, Etienne-Charles de Loménie de Brienne, arcivéscovo de Tolosa.
Brienne el ghea tentà de far aprovar łe reforme proponeste da Calonne, ma ste cuà łe cata oncora na forte opozision, soratuto dal Parlamento de Parize (na organizasion de controło so ła lejitimità dei ati, ma sensa funsion pułìteghe). Brienne el ghea provà de nar vanti co ła reforma tributària no-ostante i parlaminti, ma sto fato el ga provocà granda rezistensa dei grupi benestanti che ła ze sfogada inte el retiro dei prèstiti de curta durada. In cuel momento, sti prèstiti i dazeva osìzeno e vita a l'economia del stato fransezo, motivasion par ła cuała se ga vesto na situasion de bancarota nasionałe.
Inperatore del Sacro Roman Inpero
Descrision
La reasion intrà el titoło de "Re" e cheło de "Inperatore" inte ła zona zeogràfega uncó ciamada Zermània el serve soło a inasprir e conplegare ła stòria e ła strutura del Sacro Roman Inpero. Le sucesive notasion łe podarà jutar ciarire :
Revołusion franseza
Convocasion dei Stati Zenerałi
El 18 de disenbre 1787, el rè Luigi XVI, el ga prometesto de convocar i Stati Zenerałi inte ła volta de sìncue ani.
Inperatore del Sacro Roman Inpero
Descrision
Co ła morte de l'ùltemo Re de Fransa Carołizo, Luizi el Zóvane, i nobiłi Franchi de l'Est i ghea ełezesto un sucesor. Corado el vegneva da na fameja altrotanto antiga de ła Carołìnzia e che el gaveva stabiłio inportanti lighi e rełasionaminti inte l' Est de ła Fransa.
Revołusion franseza
Convocasion dei Stati Zenerałi
Ła monarchia no ła ga podesto far nisuna reforma fiscałe par via del sistemàtego ostrusionismo del Parlamento. El Dì dei copi de Grenoble, gavesto inte el 1788 el ga mostrà na liansa contraditòria intrà el Parlamento e el pòpoło. Le proteste de łe fameje tocae da ła crize econòmega łe se ga molteplegà dopo del meze de majo e ste movense łe ga obligà a l'intervension inte el 7 de zugno, co ła resposta dei rezidenti che dai cuerti de łe caze i ga tirà i copi contro łe trupe reałi.
Na asenblea dei trè órdeni (clero, nobiltà e terso stato) ła se ghea reunio inte el casteło de Vizille co l'èzito de indir un siòparo de łe inpozision. Miga bon de calmar ła situasion, el rè Luigi XVI el ga cedesto e el 8 de agosto del 1788 el ga consentio ła convocasion dei Stati Zenerałi par el 5 de majo del 1789, par ła prima volta dai ùltemi del 1614.
Inperatore del Sacro Roman Inpero
Unrochidi (cołateral Carolinza)
Note
Revołusion franseza
Convocasion dei Stati Zenerałi
El 25 de agosto 1788 Brienne el ga renunsà l'incargo de łe Finanse fransezi el ze sta riciamà Necker, el cuało el ga rendesto pùblego el bałanso del regno. El Stato el ciapava 503 milioni de livres de entrae contro 620 de łe speze. I intaresi sol dèbito i zera de 310 milioni, o sia ła metà de łe speze. L'opinion pùblega ła zera scandałizada inte el saver che ła corte ła spendea 36 milioni in feste e pension par i cortezani.
La canpagna eletorałe par l’ełesion dei deputai ai Stati Zenerałi
La prospetiva dei Stati generałi ła ga rezaltà el conflito de interesi intrà el Secondo stato (ła nobiltà) e el Terzo stato (che el ghea drento tuti i francezi, che no i zera nòbiłi e gnanca ecleziàsteghi, da ła granda borghezia ai brasanti rurałi).
Inperatore del Sacro Roman Inpero
Interegno feudale
Mentre ła Fransa ła tacava oramai na vita totalmente indipendente, e in Italia se estingueva l'autorità inperiałe, inte el Regno Orientale ła morte de l'ultemo re Carolinzoo, Ludovico IV el Puteło, e l'elesion intrà i nobili de un sucesor che no el ga savesto dar unità e stabiłità ai so domini, ła zera stada a posteriori considerada cofà che l'orìzene del Regno de Zermània. I do sovrani che i se ghea sucedesto sul trono todesco, anca no esendo stai mai consacrai inperatori, i vegnarà drioman includesti inte l'inlistamento aràldego dei augusti monarchi.
Voivodato
El tèrmano voivodato o talvolta traduzesto co voivodà (rumen: Voievodat, połaco: Województwo, serbo: Vojvodstvo o Vojvodina) el ze sta el tèrmano doparà par dirghe un'entità stadałe feudałe medioevałe, cofà par ezénpio i ze stai ła Romània, ła Polònia, ła Rùsia e ła Sèrbia (vedi Voivodina), goernà da un voivoda.
Inperatore del Sacro Roman Inpero
Interegno feudale
El ze sta el fiołio e erede de Enrico, Oton, che el ghea concuistà l'Italia podendo cusita rivar a ła corona inperiałe. D cheła volta ghe ze stada na identìfegasion unitària intrà łe corone todesca, italiana e inperiałe.
Revołusion franseza
La canpagna eletorałe par l’ełesion dei deputai ai Stati Zenerałi
La società ła zera canbiada in confronto al 1614: el Primo Stato (el clero) col Secondo Stato (la nobiltà) i raprezentea solché el 2% de ła popolasion franseza; el Terzo Stato, teoregamente el zera el resto 98%, majoransa che ła podea oncora èsar metesta in menoransa dai primi do stati, vedesto che storegamente i ghea frecuentemente votà unitariamente. Tanti inte ła clase emerzente i ghea vedesto ła convocasion dei Stati Zenerałi cofà na pusibiłità de guadagnar podere.
Inperatore del Sacro Roman Inpero
Asburgo
Co l'elesion di Alberto II, ła corona inperiałe l'è pasada de facto senpre inte łe man de ła fameja dei Asburgo, sovrani d'Austria.
Voivodato
Istòrego
Sta roba ła podea èsarghe solché co na granda forsa armada comandada dal Voivoda, in grado de consevensa de mantegnere anca l'órdene pùblego. L'istitusion ła ze sta abołita da l'Inpero otoman inte el corso de l'età de łe reforme (tansimàt), inte el ndar de el XIX secoło. El tèrmano el ze soravivesto in Połònia, andove inte el ndar de ła partision feudałe ognuno dei picenini prinsipai el gaveva el so voivoda e de consevensa, dopo ła reunìfegasion, ndando vanti ciamàndoghe voivodai a sti teritori.
Revołusion franseza
La canpagna eletorałe par l’ełesion dei deputai ai Stati Zenerałi
Durante ła canpagna eletorałe, inte i cahiers de doléances ("cuaderni de łe remostranse") zera sta scrivesta na lista de abuzi ai cuałi el Terso Stato el zera oncora sotoponesto.
I dibatiminti i revardava anca l’organizasion dei Stati Zenerałi: infati ła zera tradision che ogni òrdene el ełezese sirca el isteso nùmaro de deputai e che i ełezesti de ogni órdene el si reunise, el discutese e el votase separà. El rezultà del voto de ogni òrdene el vałeva un voto. Sto cuà el zera el prinsìpio del voto par òrdene. In sta magnera, bastava che i do órdeni privilejai i votase conpagno, o sia par el mantegnimento dei priviłeji, che el Terso Stato el se garia senpre catà in menoransa.
Voivodato
Lista de voivodai
thumb|[[Voivodà de ła Pomerània Osidentałe – Ufiso a Stetin]]
Inperatore del Sacro Roman Inpero
Wittelsbach
Al finir de ła guera, cofà che conprometesto, el rango inperiałe el ze sta ofresto al mario di Mària Teresa, El duca Cesco I de Lorena.
Revołusion franseza
La canpagna eletorałe par l’ełesion dei deputai ai Stati Zenerałi
El Terzo Stato el ghea dimandà el ridópio del nùmaro dei deputai, cusita da ver parità co i primi do Stati. Sto cuà el zera devegnesto una de łe argomentasion prinsipałi tratae dai fojetisti, intrà i cuałi se segnłla l'abate Emmanuel Joseph Sieyès col fojeto "Cosa zeło el Terso Stato?".
Necker, sperando de evitar el conflito, el ghea reunio na seconda asenblea de notàbiłi inte el 6 de novenbre 1788, ma, co so grando pèłago, i nòbiłi i ghea refudajà l'idea de dópia raprezentansa.
Voivodato
Storeghi
thumb|Voivodati stòreghi inte l'àrea de l'atual [[Połònia verso fin Setezento]] thumb|I trè voivodai rumeni inte el [[1600]] thumb|Voivodai stòreghi de ła [[Voivodina nel 1848]] thumb|Voivodai stòreghi de ła [[Voivodina nel 1849]]
Revołusion franseza
La canpagna eletorałe par l’ełesion dei deputai ai Stati Zenerałi
Un decreto reałe del 27 de novenbre del 1788 el ghea anunsà che ai Stati zenerałi ghe garia partesipà almanco un miliaio de deputai, garantindo ła rapprezentansa dópia par el Terso Stato. I sénpleghi sacerdoti (curés) i podea èsar deputai par el Primo Stato, e i protestanti par el Terso.
Par el stòrego Mignet, dopo de łe elesion razonevolmente oneste, "i deputai de ła nobiltà i zera fati da 242 zentilòmani e 28 menbri del parlamento; chełi del clero, da 48 véscovi e arcivéscovi, 35 abati e decani, e 208 curai; e chełi del Terso Stato, da do ecleziàsteghi, 12 nòbiłi, 18 majstrati sitadini, 200 menbri de łe contee, 212 avocati, 16 mèdeghi e 216 marcanti e agricultori". Altre fonti łe ne dà invese sifre difarinti (vedi Stati Generałi).
Inperatore del Sacro Roman Inpero
Asburgo-Lorena
Inte el 1806, El Sacro Roman Impero el zera cołasà soto presion militare de Napoleon Bonaparte e el ze sta formalmente disolvesto.
Revołusion franseza
La canpagna eletorałe par l’ełesion dei deputai ai Stati Zenerałi
El Terso Stato el ghea anca dimandà el prinsìpio del voto par testa, o sia che ogni deputà el gavese un voto. Luigi XVI, che el ghea penà acetà el rindópio el Terso Stato el ghea tazesto so sta cuestion del voto par testa, dasàndoghe ła decizion ai Stati Zenerałi stesi. Se se fuse ndai vanti a votar par Stato, cofà che zera senpre sucedesto, el Terso Stato el se saria catà isteso in menoransa.
Dai Stati Zenerałi a l'Asenblea Nasionałe (5 de majo 1789 - 17 de zugno 1789)
Co che i Stati Zenerałi i se ga reunio a Versailles el 5 de majo 1789, tanti inte el Terso Stato i vedeva ła raprezentansa dópia cofà na revolusion za portada a conpimento.
Partindo dai discorsi fati dal rè e da Necker inte el corso de ła vertura dei Stati zenerałi, i deputai del Terso Stato no i ghea sentio par gnente parlar de łe reforme pùłiteghe tanto spetae, ma solché de cuestion finansiàrie. El podero no el ghea tolto pozision sol voto par órdene o par testa. Co Luigi XVI e Barentin (el vardaseziłi) i ghea parlà ai deputai el 6 de majo, el Terso Stato el ghea descuerzesto che el decreto reałe che el garantia dópia raprezentansa el ghea in mezo un fało: el terso Stato el ghea sì pì raprezentanti, ma el voto el se garia avesto "par órdeni" e cuindi i 578 rapprezentanti del Terso Stato, dopo ver dełibarà, i garia avesto el so voto cołetivo pezà conpagno a cheło de uno de chełi altri Stati.
L'intension del rè e de Barentin che i dasava inténdar el zera cheło che tuti i ndazese al problema de ła tasasion. Ła pì granda raprezentansa del Terso Stato ła ghea da èsar solché sinbòłega e de consevensa sensa poderi extra. Necker el ghea pì sinpatia par el Terzo Stato, ma in cheła ocazion el ghea parlà solché de ła situasion fiscałe, dasiando a Barentin el cònpito de parlar su come i Stati Zenerałi i garia oparà.
Sercando de evitare el problema de ła raprezentansa e de fogałizarse solamente so łe tase, el rè e i so ministri i ghea gravamente malzudegà ła situasion. El Terzo stato el volea che i stati i se catase cofà un corpo ùnzoło e ghe fuse na votasion par testa, i altri do Stati, siben che i malvedese el asołutismo reałe, i credea che i garia perso pì poder verso el Terso Stato de cheło che i garia guadagnà dal rè. El ministro del re, Necker, favorévoło al Terzo Stato, ma scaltro finansiero el zera un pùłitego miga altrotanto scaltro, el gheva decidesto de far continuar sto "ponto morto" fin al màsimo prima de smisiarse al pensiero de chełi altri.
El 13 de zugno trè deputai i ghea rispondesto a l'apeło e el 16 i zera divegnesti dieze. El 17 de zugno, i Comuni, esendo el soło Stato a ver poderi propiamente legałizai, i ghea finio el so procedimento de verìfega e cuazi suito i ga votà na mezura tanto pì radegałe, declarando l'Asenblea Nasionałe, na asenblea no dei Stati, ma del pòpoło, invitando tuti chełi altri órdeni a unirse, ma i ghe ghea dato ła idea che i intendese far i intaresi de ła nasion co lori o sensa de lori. El 19 de zugno el clero, che el ghea drento dei preti sensìbiłi ai problemi dei sitadini, el ga decidesto de unirse ai deputai del Terso Stato par ła verìfega dei poderi.
L'Asenblea Costituente
L'Asenblea Nasionałe ła se ghea ligà suito ai capitałisti, o sia ła fonte del crèdito nesesàrio par finansiar el dèbito pùblego e a ła zente comun. L'Asenblea ła ghea stabiłizà el dèbito pùblego e i ga declarà che tute łe tase inponeste in precedensa łe zera iłegałi e siben che i gavese fato sta declarasion, i łe ghea votae provizoriamente solché no i ghea finio de reunirse. Sta situasion ła ghea ridato fidusa al capitałe e ghe ga dato un grando intarese inte el tegnere l'asenblea in sesion. Par ła popołasion, el zera sta stabilio un comitato de susistensa par far fronte a ła carensa de magnar.
El presedente pian de concìliasion de Necker - un schema conpleso de concesion ai comuni so racuanti ponti e de forte rezistensa so altri - el zera stà suparà dai avegniminti. Miga pì intaresà ai conseji de Necker, Luigi XVI, soto ła influensa dei cortezani del so consejo privà, el ghea decidesto de parlar a l'Asenblea, descansełar el so decreto, comandar ła separasion dei órdeni, e detare che łe reforme lje fuse fate dai Stati Zenerałi restaurai.
Se Luigi el gavese marcià inte ła Salle des États, andove l'Asenblea Nasionałe ła se catava, probabilmente el so pian el garia podesto ver vita, ma invese el zera restà a Marly e inte el 20 de zugno el ga ordenà de sarar ła sała, credendo de inpedir a l'Asenblea de catarse par vari dì, dì inte i cuałi el rè el se garia podesto pareciar. L'Asenblea ła ghea solché spostà łe so delibarasion inte el canpo da bałacorda del Rè, andove ła ga metesto in pie el Zuramento de ła Sała de ła Bałacorda (20 de zugno del 1789), col cuało se ga decidesto de no disólvar l'asenblea finché a ła Fransa no ła ghe fuse data na costitusion scrivesta.
Do dì dopo, privada anca de ła dòpara de ła Sala de ła Bałacorda, l'Asenblea Nasionałe ła se ga catà inte ła ceza de Saint-Louis, andove se ga zontà anca ła majoransa dei raprezentanti del clero: i sforsi par repristinar el vècio òrdene i zera servii solché par cełerare i avegnimenti. Co el 23 de zugno 1789, el rè el ga parlà finalmente ai raprezentanti dei trè Stati e el se ga catà davanti un siłénsio sordante. El rè el ga declarà che se mantegnese ła difarensa intrà i órdani, che ła costitusion dei Comuni ła fuse desfada e che se ła Asenblea Nasionałe ła vegnese desfada, el rè el garia fato el ben del pòpoło, finendo el discorso dimandando a tuti de ndar fora da ła sała, col rezultà che a ubidirghe ze sta solché i nòbiłi e el clero, mentre i deputai del Terso Stato i ze restai sentai. "Na forsa miłitare ła sirconda l'Asenblea! Dove zełi i nemighi de ła nasion? Ghe ze Catilina a łe nostre porte? Io ridomando, investì vù stesi co ła vostra dignità, col vostro poder lejislativo, acludì a vù ła rełijon del vostro zuramento. Sto cuà no el ve parmete de desfarve finché no garì formà na costitusion."
- Mirabeau contro l'órdene de desfar l'asenblea
Necker, ùgnoło ministro a no partesipar a cheła reunion, el se ga catà in desgràsia co Luigi XVI ma novamente inte łe gràsie de l'Asenblea Nasionałe.
Chełi del clero, che i se ghea catà a l'Asenblea inte ła ceza de Saint-Louis, i zera restai là e altri 47 menbri de ła nobiltà, includesto el duca d'Orléans, i se ghea unio a lori.
El 27 de zugno, probabilmente par via de notìsie de gravi tumulti e union de rivoltozi, Luigi XVI el ghea fazesto deramar órdeni segreti col fin de far consentrar 20.000 soldai arente de ła capitałe e dl ghea invità ufisalmente nobiltà e clero de unirse a ła Asenblea nasionałe, evento avegnesto el 30 zugno.
El 7 de lujo el ze sta ełezesto un comitato par ła scritura de ła Costitusion e du dì dopo ła Asenblea, recostituéndose, ła se ga proclamà Asenblea Nasionałe Costituente.
Tolta de ła Basteja
Tanti i ze sti i mesaji de suporto a l'Asenblea, provegnenti Parize e da altre sità franseze. El 9 de lujo del 1789 ła Asenblea ła se ghea recostituio dimandàndoghe al rè in tèrmani educai ma fermi de cavar łe trupe (che deso łe includeva rezimenti foresti, pì ubidienti al rè respeto a łe trupe fransezi), ma Luigi el ghea declarà che solché eło el podea zudegar se łe servise o no, segurando ła Asenblea che ła prezensa de łe trupe łe zera solché na mezura de precausion. Luigi el ga "oferto" de spostar l'Asenblea a Noyon o Soisons, o sia de métarla inte el mezo de do ezérsiti e de privarla del suporto dei parizini.
Finché łe trupe łe entrava in Parize e Versailles soto i comandi del maresało de Broglie, l'11 de lujo Luigi XV el ghe ga cavà l'incargo a Necker e el ghea nomenà un novo goerno e al so cao el baron de Breteuil, popołare reałista, co l'intento de sarar na volta par tute ła Asenblea. .
El dì dopo ła popołasion, vegnesta a saver de ła sostitusion, ła ga organizà na granda manifestasion de protesta, andove zera stae portae de łe stàtue che łe figurava Necker e el duca d'Orleans.
La matina del 13 de lujo ła popolasion in revolta ła ga dato fogo ai cazełi del dàsio a łe porte de Parize, i rezimenti fransezi i se ga metesto tuto torno ła capitałe e i sitadini i ghea tacà protestar viołentemente, sachejar i magazini sospetai de ver drento el magnar, intrà sti cuà el convento de Saint-Lazare (che el zera un ospedałe, scoła, magazin e prezon), dal cuało ze sta portà via 52 cari de gran, tuto cuanto fato col fin de soravìvar e che el rè el sbasase el costo del pan.
Dopo de sti dezórdeni e sacheji, che i ndava vanti a crésar, i ełetori de ła capitałe (i stesi che i ghea votà inte łe ełesion dei Stati Zenerałi) i se ghea reunio inte el Munisìpio de Parize e i ghea decidesto de organizar na miłìsia sitadina fata da borghezi, che ła garantise el mantegnimento de l'órdene e ła difeza dei deriti costitusionałi: ogni omo de sto grupo el garia portà, cofà destintivo, na cocarda co i cołori de ła sità (blu e roso). Par armar ła miłìsia se ghea scumisià a sachejar i posti andove se ritegnese ghe fuse armi.
Cusita el 14 de lujo del 1789 i Parizini, inte n'atmosfera revolusionària, i ghea robà 28.000 arme da l’arsenałe de l’Hôtel des Invalides, andove parò no se ghea catà pólvare da s-ciopo. Se ga asedià ła prezon reałe de ła Basteja par sercarla. El governator de ła prezon Bernard de Launay el voleva rezìstare, ma a ła domanda dei mediàri vegnesti da l’Hôtel de Ville, andove ghe zera un comitato permanente de insuresion borgheza, el ga dasà che ła foła ła entrase inte ła prima corte, par dopo ripensarghe e copar sta zente, fazendo un sentenaro de morti. Sto avegnimento el ga provocà ła resposta dei soldai amutinai che i ga portà dei canoni, fazendo réndare el governador, el cuało el ga rispondesto sbasando el ponte ełevatore, finendo par èsar copà dai partesipanti a ła protesta e ła so testa, tajada co un corteło, ła ze stada metesta in pùblego inte el sentro de Parize.
Dopo de ła vitòria popołar
Inisialmente el rè el ga dato poca inportansa a sti avegnimenti, ma dopo el ga reconosesto ła gravità de ła situasion demołision de ła Basteja el ga respinzesto i sujeriminti dei fradełi e de Breteuil de retirarse a Compiègne e de ristabilir l'órdene co ła forsa.
El Rè el ga decidesto ełora de conzedar Breteuil e de reciamar Necker ; el 15 de lujo 1789 el rè el ze ndà a l’Asenblea nasionałe dizendo che da chel momento el garia laorà co ła nasion, che el se fidava dei so raprezentanti e che el garia ordenà a łe trupe de dasar Versailles e Parize. Sti anunsi i zera stai ciapai da aclamasion zenerałi.
A l’Hôtel de Ville de Parize, tuti i menbri de ła presedente aministrasion i zera scanpai e Jean Sylvain Bailly, prezidente de l'Asenblea nasionałe, el ze sta nomenà par aclamasion Sìndaco de Parize. La Fayete el ze sta nominà Comandante Zenerałe de ła Guàrdia Nasionałe e ła ze sta metesta in pie na nova organizasion munisipałe. Luigi XVI ła ga reconosesta co el ze ndà a Parize el 17 de Lujo. In sta ocazion Bailly el ghe ga dato ła cocarda blu e rosa, i cołori de ła capitałe, che Luigi XVI el ga fisà al so capeło asociàndoghe anca el bianco de ła monarchia. Sto zesto el voleva sinbołejar ła reconciliasion de Parize col so rè, fazendo cusita nàsar ła Cocarda Franseza Tricołore.
In sti dì, i fradełi del sovran e vari cortezani, intrà sti cuà Breteuil, e numarévołi aderenti e sostegnitori i zera scanpai oltre i confini: in manco de du mezi i ze stai dasai pì de 20.000 pasaporti.
La notìsia de ła Tolta de ła Basteja ła se ghea difondesto in tuta ła Fransa, fazendo crésar ła consapevołesa che ła popołasion ła ga na forsa bona de sostegner łe idee dei reformatori. Par disfrutar de sto momento contro de ła monarchia, a ła Basteja ghe ze stato dato un signifegare sinbòłego: ła ga raprezentà el podero arbitràrio ma vulneràbiłe del rè.
Ła granda paura
In provinsa, dal 20 de lujo 1789 al 6 de agosto 1789, inte łe canpagne sircołava na falsa notìsia de ła prezensa de briganti vegnesti a desfar ła produsion contadina, dopo de łe revolte agràrie che łe ga intacà ła nobiltà. Sto clima de "Granda Paura" el ghea spenzesto i contadini armarse de forche, false e altri arnezi, in serca de pì granda protesion. In tanti i ndava dai siori locałi par torse s-ciopi e pólvare da s-ciopo, ma cuà i finiva par sfogar ła so ràbia inte i confronti dei poderi dominanti, pretendendo i tìtułi sioriłi par poderli bruzare. Tanti siori i se ga difendesto anca co ła forsa, altri i ze restai copai, tanti i ze i castełi che ze stai sachejai o insendiai. In testimoniansa del perìodo crìtego del feudałèzemo Jules Michelet el ghea scrivesto, "tuti i castełi de canpagna i zera devegnesti de łe Basteje da concuistar".
Davanti a ste viołense, inte ła note del 4 de agosto ła Asenblea ła ga rispondesto abołendo i priviłeji, i deriti feudałi, ła venałità dei ufisi e łe dezuguajanse fiscałi. Sto ato el segna ła fin de ła società de l'Ancien Régime.
Finmente che se scriveva i decreti dal 5 a l'11 de agosto, i deputai, cuazi tuti propietari fondiari nòbili e borghezi, i ghea canbià idea so łe proposte orizenàrie : i servisi d'òpara agràtis che el titołar teriero el ghe inponeva ai contadini i zera stai abołii, ma i deriti bazai so ła réndita i continuava èsar vołesti, parmetendo ai propietari de risévar na indenità che ła salvavardase i so intaresi econòmeghi e che in parte ła saria servia par cronpar beni nasionałi col fin de termenar łe revolte.
granda parte dei contadini, ritegnéndose desvincułà dal vècio rezime no i ghea pagà nisun indenizo ai propietari terieri, che par altro, i zera stai condonai inte el 1793. In sìnteze, i decreti de l'agosto del 1789 i ze stai uno dei fondaminti de ła Fransa moderna: i ghea desfà totalmente ła società feudale bazada su "stati" e priviłeji sostituìndoła co na società moderna, autònoma, individuałe, lìbara de far tuto cheło che no zera proibio da ła leje. Drioman, a novenbre del isteso ano, i ze stai sospendesti trèdaze parlaminti rejonałi, spetando ła so definitiva abołision che ła saria avegnesta inte el setenbre del 1790; avegnimento che el ga portà al desfamento del sistema zurìdego e istitusionałe de l'Ancien Régime.
Guera siviłe intrà Armagnaghi e Borgognoni
La guera siviłe dei Armagnaghi e dei Borgognoni ła ze sta na guera siviłe franseze intrà do rame de cadeti de ła fameja reałe franseza: ła Cazada d'Orléans (fasion dei Armagnaghi) e ła Cazada de ła Borgogna (fasion dei Borgognoni) intrà el 1407 e el 1435. Sto avegnimento el se ga gavesto co ła Fransa ła zera za devastada da ła Guera dei Sent'Ani contro i Inglezi e da łe guere arente al Grando S-cisma d'Osidente inte el papato.
Apa Sherpa
Lhakpa Tensing Sherpa mejo conosesto cofà Apa Sherpa (Thame, 20 genaio 1960) el ze un alpinista nepałezo de etnia sherpa.