cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Puig-reig
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Arnreit
el xe on comun del distreto de Rohrbach che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Cavenago d'Adda
el xe on comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
Onde ràdio
miniatura|Diagrama anemà de na antena a dipoło che ła iràdia onde ràdio
Le onde ràdio o radioonde, in fìxega, łe xe radiasion ełetromagnèteghe, che łe fa parte del spetro ełetromagnètego, inte ła banda de frecuensa conprendesta intrà 0 e 300 GHz, o sia co longhesa d'onda major de 1 mm.
Bande
Ła gama de łe onde ràdio ła xe de consension sudividesta inte łe seventi bande:a nelle seguenti bande:
43 a.C.
El 43 v.C. (XLIII v.C. par numari romani) el xe on an de el II secoło v.C..
Navalagamella
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Pujalt
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Opi (AQ)
el xe on comun inte la provincia de Ł'Aquiła chel fa parte de la rejon Abruso
Partìo Democratego (Itałia)
}} El Partio Democratego (PD), nome uficiałe italian ''Partio Democratico', el xe on partio połitego italian di sentro-sanca.
Talpa europaea
Ła ciupinara o cipunara o topinara ła xe un mamifero de ła fameja dei Talpidae (nome sientifego Talpa europaea). In todesco se dixe Maulwurf, in inglexe mole, in italian talpa. Łonga 10 — 17 cm, ła ga na coa de 2 — 4 cm e ła pesa dai 60 ai 120 grami. Ła pełicia ła xe mora, i oci i xe do bałete more (no xe mia vero ke ła xe orba, ła ghe vede). Ła magna but, bauti e bai ke se trova drento ła tera dei prà e dei canpi.
Anbiente
left|thumb thumb|left|Na ciupinara ke xe drio vegner fora dal so gnaro Ła ciupinara ła pol vivare fin ai 2400 metri sul liveło del mar e se pol trovarla in tuta Eoropa, dała Gran Bretagna (no in Irlanda) fin ai Urali, in Caucaso e anca in Siberia. Se vede ke ghe xe ciupinare in un prà par via de łe montagnołe de tera ke se trova una drio l'altra. thumb|left|El sistema de gałerie sototera ke ga i gnari de łe ciupinare Soto ghe xe i gnari, ke xe fati co na camara tonda, de 8 cm de diametro e do coridoi circołari concentrici ała camara: il pi groso al steso liveło, el pi picoło un poco pi in alto. Dała camara va su al coridoio pi picoło 3 gałerie e da questo va xo al coridoio pi grande 5-6 gałerie. Dal coridoio pi grande e pi baso parte 8 — 10 gałerie ke łe porta fora. Co sta specie de labirinto, ła ciupinara ła se difende dai predatori ke vien drento i busi dei so gnari.
Partìo Democratego (Itałia)
Storia
El xe nato el 14 de otobre 2007, atraverso łe ełesion primarie par ła sielta del segretario nasional e de ł'Asenblea Costituente. El partio el se ga presentà ai ełetori come ł'erede de ła precedente esperiensa pułitega de l'Ulivo, partìa intel 1995 co ł'fin de catar na sintexi intrà łe tradision de ła socialdemocrazia, del sociałismo democratego, del cristianeximo democratico, del łiberałismo e de ł'anbientałismo.
Segretario nasional
El segretario nasional el xe Matteo Renzi, che el xe anca Presidente del Conséjo dei Ministri. El primo presidente el xe sta Romano Prodi, da ła so fondasion al 16 de apriłe 2008, co che el ga dà łe dimision da ła carica.
Unificasion
El PD el xe nato prima de tuto da ła vołontà dei du prinsipałi partii de ł'area del sentrozanca – Democrateghi de Sanca (DS) e la Margherita (DL) – de siòjarse e metare łe so energie a servisio de on projeto pì grande cuałe el gavaroa da esare ła unificasion del sentro-sanca itałian. Al proceso costituente a ga partesipà anca altre formasion pułiteghe: Movimento Republicani Eoropei (MRE), Itàlia de Mezo, Ałeanza Riformista, Republicani Democrateghi e gruppi rejonałi come el Partio Democratego Meridional e Projeto Sardegna.
Anca se ai scuminsi i pareva intaresà a aderir al percorso costituente, a no ga partesipà a ła costrusion del PD: i Sociałisti Democrateghi Italiani (SDI), l'Itàlia dei Vałori (che parò, in ocaxion de łe ełesion pułiteghe del 2008, corendo inte ła stesa coałision del PD, el ga inaugurà on percorso che el podarìa portar a ła confluensa intel PD), do minoranse sociałiste dei DS de cui una confluìa intel novo Partio Sociałista e una fondatrice del movimento Sanca Democratega, el Partio Sociałista Democratego Itałian (PSDI).
Presidenti
14 de otobre 2007 - 16 de apriłe 2008: Romano Prodi 17 de apriłe 2008 - 7 de novenbre 2009: Anna Finocchiaro 7 de novenbre 2009 - 19 de apriłe 2013: Rosy Bindi 15 de disenbre 2013 - 21 de xenaro 2014: Gianni Cuperlo 14 de zugno 2014 - desso: Matteo Orfini
Segretari
15 de otobre 2007 - 21 de febraro 2009: Walter Veltroni 21 de febraro 2009 - 7 de novenbre 2009: Dario Franceschini 7 de novenbre 2009 - 20 de apriłe 2013: Pierluigi Bersani 11 de majo 2013 - 15 de disenbre 2013: Guglielmo Epifani 15 de disenbre 2013 - desso: Matteo Renzi
Koška
el xe on comun inte la rejon de Osijek e de Baranja che ła fa parte del stato de ła Croasia.
Conrad Bain
__HIDDENCAT__
Conrad Bain (4 de febraro 1923 - 14 de zenaro 2013) el ze un ator canadeze naturałizà 'merican.
El gà risiedùo inte i Stati Unii da'l 1946 fìn a cuando che'l ze moresto. In Itałia el ze conosùo soratuto par aver partesipà a'l tełefilm Il mio amico Arnold indove el interpreta el ròło de Philip Drummond, el pare che adota do fiòłi de cołor intarpretài da Gary Coleman e Todd Bridges.
Biografia
Bain el ze nasesto a Lethbridge, inte'l stato de l'Alberta, da Jean Agnes e Stafford Harrison Bain, vendidór a l'ingròso. Durando ła segonda guera mondiałe el ga inprestà servisio co l'armàda canadeze. Drìoman el se ga trasferìo a New York, iscrivendose dònca a l'Academia Americana de Arti Dramatiche, indove tra i só conpanji el gaveva Charles Durning e Don Rickles.
Inte'l 1946, prima de otenjir la łaurea inte'l 1948, el ze deventà sitadìn 'merican.
El ze moristo par cauze naturałe el 14 zenaro 2013, poche setimane prima de conpir novant'ani.
Carièra
Daspò che'l se ga ben mostrà durando el Stratford Shakespeare Festival, Bain el ga avùo un suceso ultarior inte'l 1956 cofà atór teatral a Broadway inte ła raprezentasion de ła "pièce" The Iceman Cometh (Ariva l'omo de'l giaso), de Eugene O'Neil, ciapando na bona recension da'l prestijozo New York Timesref>Brooks Atkinson, "O'Neill Tragedy Revived," The New York Times, May 9, 1956. . Drioman, el ga resità in numarozi spetacołi de Broadway, tra cui Zio Vania, Un nemico del popolo, Candido. Durando na raprezentasion teatrałe a New York, el ga catà łaoro in t'una soap-opera tełeviziva, Dark Shadows, inedita in Itałia, indove el ga resità par do stazón.
Inte i primi ani setanta el gà tacà resitar in una serie de film de suceso da'l titoło Il dittatore dello stato libero di Bananas (1971. 'Ste aparision ghe ga fato in modo che'l se metese in evidensa patòca faséndoghe cusì otenjir el ròło de'l dotor Arthur Harmon inte ła serie Maude (in Itałia conosùa anca co el titoło Una signora in gamba), na sitcom de ła CBS nasùa inte'l 1972 come spin-off de ła serie Arcibaldo e trasmetesta co bon suceso par sìe stazon, fìn a'l 1978.
Co ła fìn de ła serie A ze rivà na popołarità oncora oncora mazor grasie al ròło de Philip Drummond inte ła serie Different Strokes (conosùa in Itałia cofà Il mio amico Arnold), de cui Bain el ga intarpretà danjora 8 stazon e 189 epizodi fìn a'l 1986.
Inte'l 1987 Bain el ga partesipà a na serie de menor suceso, Caro presidente (Mr. President), durà do stajon.
Inte'l 1996 Bain el ga reciapà el só parsonajo de Philip Drummond par un epizodio de l'ùltema stajon de ła serie Willy, principe di Bel Air.
Fragneto Monforte
Fragneto Monforte el xe un comun itałian de 1 889 abitanti. El xe in provincia de Benevento inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 24,49 km². L'abità el xe situà a 380 metri s.l.m. El confina co i comuni de Benevento, Campolattaro, Casalduni, Fragneto l'Abate, Pesco Sannita, Ponte, Pontelandolfo e Torrecuso.
Salem (Oregon)
Ła xe sede de ła contea de Marion.
Atzesberg
el xe on comun del distreto de Rohrbach che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Lengua montenegrina
Montenegrin o łéngua montenegrina (in montenegrin: Crnogorski jezik o Црногорски језик) xe la denominasion che ghe xe sta dà al dialeto Štokavo-Ijekavo parlà inte el Montenegro.
Ła łéngua montenegrina ła xe parte de łe łéngue slave del sud, insieme col sloveno e co ła macro-łéngua serbo-croata (ca ła se divide oncora tra croato, serbo e montenegrin).
Béréziat
Béréziat el xe on comun de 496 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Lengua montenegrina
Łéngua / Diałeto
Alcuni montenegrini i dixe che ła so parlada ła xe na łéngua par conto suo, altri i considera on diałeto de ła łéngua serba.
Soni e łétare
El montenegrin el ga na pronunçia conpagna co łe altre varianti del serbo-croato.
El ga ofiçialmente 32 łétare e se połe scrìvar co l'alfabeto latin o col cirilico, anca se, a sti dì, el cirìlico xe doparà scuàxi par gnent. L'ónega difarensa ca ła ga co el serbo e'l croato xe ła prexensa de Ś e Ź, dei soni prexenti in montenegrin e bosnìaco ma mai doparài par scrìvar fin al 2009.
Fossa (AQ)
el xe on comun inte la provincia de Ł'Aquiła chel fa parte de la rejon Abruso
Michael Douglas
__HIDDENCAT__
Michael Douglas (New Brunswick, New Jersey, 25 de setenbre 1944) el ze un ator e produtor sinematogràfego merican.
Fiol de l'ator Kirk Douglas, el ga ezordìo inte'l 1969 co'l film Hail, Hero!, resevendo na candidatura a'l Golden Globe par el mejo ator debutante. Da'l 1971 a'l 1976 el ga otenjùo el suceso co ła serie TV Le strade di San Francisco. Inte'l steso ano el ze stà produtor de'l film cult Qualcuno volò sul nido del cuculo, vinsendo l'Oscar al mejo film, el Golden Globe par el mejo film dramatego e el Premio BAFTA a'l mejo film.
Deventà conosùo par el roło de Gordon Gekko, el ga drioman resità in vari sucesi come Attrazione fatale, La guerra dei Roses, Basic Instinct e Rivelazioni, inte i cuałi el ga otenjùo grandi consensi inte i pani de'l "marìo fedifrago, sesualmente dèbołe e bastansa tosto da poder farghe zirar ła testa a ła prima dona de turno", consacrandose come novo sex symbol dei ani novanta. Inte'l 2004 A ghe ze stà conferìo el Golden Globe a ła carièra, inte'l 2009 l'AFI Life Achievement Award e inte'l 2014 el Golden Globe e el Premio Emmy par el roło de Liberace inte'l film TV Dietro i candelabri de Steven Soderbergh.
Zoventù e inisi
Nasùo inte el New Jersey, só fiol de'l séłebre ator statunitense Kirk Douglas e de l'atora britànega Diana Dill, el ga ła resitasion inte'l sangue. I só zenitori i devorsia co Michael el gavea sete ani e cusì el ze ndà vivar co só mare e só fradèło Joel inte'l Connecticut, dovendo védar só pare soło durando łe vacanse e a'l sinema.
El ga tacà suito intaresarse a ła cariera de atore, desizion so ła cuała el ga avùo i primi ràdeghi co'l pare, contrario a ła sielta de'l fio. Tutavia Michael, convinto de ła só desizion el ze rivà a pagarse i studi de resitasion a New York co l'insenjante Michael Howard. El se ga łaureà a ła Univarsità de ła Całifornia, Santa Barbara in Dramaturzìa, el se ga trasferìo a New York par dedicarse a tenpo pien a ła resitasion. Só conpanji de resitasion i ze stà Danny DeVito, Jack Johnson e Ossie Beck. El só primo roło el ze stà inte'l 1966 come conparsa inte'l film Combattenti della notte de Melville Shavelson, in cui só pare el jera el protagonista. Inte'l 1969 el ga ezordìo cofà protagonista inte'l dramàtego Hail Hero! e, l'ano drioman, co Adam at Six A.M., mentre inte'l 1972 in Due ragazzi e un leone el ga resità co altre do future stełe de'l sinema, Johnny Whitaker e Jodie Foster.
'Sti primi film, anpò, no i ga avesto el suceso sperà, anca se el ga otenjùo na nomination come mejo promesa mascołina ai Golden Globe par el film Hail, Hero!. Inazonta, el ga tacà frase conósar anca so'l picoło schermo, fazendo picołi camei in serie de suceso cofà CBS Playhouse, F.B.I. e Medical Center. Inte'l 1970 A ghe ze stà ofrìo el roło de Oliver inte'l film Love Story ma daspò ła rechiesta da parte de l'aor de'l 10% dei incasi, ła caza produtora de'l film ła refiutà.
El suceso co Le strade di San Francisco
El primo vero roło che ło ga fazesto conósar a'l gran pùblego el ze rivà inte'l 1971 co ła serie połisiesca Le strade di San Francisco, in cui el jera protagonista, insenbre a'l caraterista Karl Malden. Inte 'sta serie, inte i pani de l'ispetor de połìsia Steve Keller che in conpanjìa de'l vècio cołega Stone (Malden) el ga da mantenjer ła zustisia inte ła sità całiforniana e inte'l contempo el fa i conti co'l só frecuente coinvolzimento emotivo inte łe indàzeni, el reseve grandi consensi da'l rimàrco e da'l pùblego, podendo cusì łibararse par ła prima volta da l'onbra de'l pare. El reseve numaroze nomination ai Golden Globe e ai Premi Emmy.
El ga łasà ła serie inte'l 1976 inte'l momento de'l màsemo suceso, łasándoghe cusì el posto a Richard Hatch, par reciapar a resitar in anbito sinematogràfego sfrutando ła fama otenjùa so'l picoło schermo. El só primo roło dopo Le strade di San Francisco' el ze stà inte'l 1978 in Coma profondo, che'l se ga revełà el só primo suceso comersiałe a'l box-office''. Anca el sucesivo Sindrome cinese, venjùo fora l'ano drioman, de'l cuało el jera anca produtor e protagonista, insieme a Jack Lemmon e Jane Fonda, l'è stà un suceso a'l boteghin e el ga otenjùo pluzore nomination ai Oscar.
I do sucesivi Running - Il vincitore e Amarti a New York no i ga avesto el suceso sperà, otenjendo consensi fredi da ła critica e rezultadi finansiari non ezaltanti. Inte'l 1980 Douglas el ga avùo un serio insidente so i sii e, nonostante el fuse riusìo a varìr conpletamente e a no reportar ferìe gravi, el ze stà costreto a zbandonar par tre ani, a cauza de l'inpenjo rechiesto par ła riabiłitasion fìzega. El ze tornà so i schermi solche inte'l 1983 co'l połisiesco Condannato a morte par mancanza di indizi de Peter Hyams.
Ła carièra de produtor
A difarensa de só pare, Douglas el ga invià anca na cariera in floris de produtor. Za inte i scominsi dei ani setanta el ga tacà capir che el mondo de'l sinema, màsime de ła New Hollywood, el zera drìo canbiar e el se ga intaresà a l'industria de'l sinema vedesta dadrìo łe cuinte.
Dopo che'l ga zbandonà Le strade di San Francisco, el ga fondà ła Big Strick Productions, co ła cuała inte'l 1975 el ga sostituìo, cofà produtor, só pare Kirk inte'l film cult Qualcuno volò sul nido del cuculo de Miloš Forman, co Jack Nicholson, Louise Fletcher e Danny DeVito; el film el ga vinseto el Premio Oscar e el Golden Globe par el mejo film.
Drioman al suceso otenjesto, el ga produzesto Sindrome cinese e All'inseguimento della pietra verde, in cui el ze stà anca interprete prinsipałe, oltra a Starman (1984), Linea mortale (1990) co protagonista Kiefer Sutherland e Face/Off - Due facce di un assassino (1997). El se ga autoproduzesto nantre tre volte, inte'l 2001 in Un corpo da reato, inte'l 2006 in The Sentinel - Il traditore al tuo fianco e inte'l 2010 in Wall Street - Il denaro non dorme mai de Oliver Stone, anca se no co i stesi rezultadi dei film presedenti.
Ła consacrasion
Senpre inte'l 1985 el ga resità inte'l poco fortunà Chorus Line de Richard Attenborough, ma ła critica no ła ga vedesto de bon òcio ła só interpretasion. El ga spetà altri do ani prima de rivar a l' ' exploit intarpretando el roło de'l marìo fedifrago, sesualmente dèbołe e stranamente pien de angòsa co'l cuało el pùblego e'l star system i ło identifegarà daspuò in avanti. El 1987 infati el ze l'ano de Attrazione fatale, inte'l cuało el ga resità a'l fianco de Glenn Close. El film el ga otenjù un gran resàlto.
Senpre in chel steso ano el ga otenjesto ła consacrasion intarnasionałe co'l roło de l'avido e sprejudicà finansier Gordon Gekko inte'l film de Oliver Stone Wall Street. Ła só interpretasion ła deventarà na icona de ła sinematografia contenporanea, rendéndoło protagonista de na pàjina de ła rivista Forbes. Co 'sto film Douglas el se ga azudegà l'Oscar a'l mejo ator, el Golden Globe, el David di Donatello e el Nastro d'argento come mejo ator forèsto.
Sicome che'l se ga consacrà sia come ator che come produtor, inte'l 1989 el ga resità par Ridley Scott in Black Rain - Pioggia sporca, e ga el catà Danny DeVito e Kathleen Turner inte ła comedia nera La guerra dei Roses, direto da'l steso DeVito, che'l ga riconfermà el suceso de łe só cołaborasion presedenti. Par 'st'ùltemo el ga otenjesto na nomination ai Golden Globe.
Anni novanta
Inte i primi ani novanta, a cauza de problemi łigài a l'a alcool, Douglas el ze stà costrenzesto a zlontanarse da novo da łe sene par calche ano. El ze tornà inte łe sałe inte'l 1992, resitando in Basic Instinct de Paul Verhoeven, insenbre a Sharon Stone. Douglas el interpreta el problemàtego detective Nick Curran, inamorà de ła sospetada de un sasinio che ła fa de tuto par confóndarghe łe idèe. Critegà da pì parte par łe nùmaroze sene de seso e nùo, el film l'ha incasà oltra 300 miłion de dołari, grasie anca a l'inpato otenjùo e a łe połèmeghe. Par tałe roło el ga resevesto anca na nomination ai Razzie Awards come pezo ator protagonista. Inte l'isteso ano el ga resità co Melanie Griffith inte'l poco convinsente Vite sospese.
Puigdàlber
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Michael Douglas
Anni novanta
Inte'l 1993 el ze stà protagonista de'l grotesco Un dì di ordinaria follia, che'l se zonta a ła łista de łe só interpretasion pì riusìe. Inte'l 1994 el ga interpretà, insieme a Demi Moore, el dramàtego Rivelazioni, che'l reciapa algune temàteghe de'l presedente Attrazione fatale, e che'l ze deventà nantro grando suceso comersiałe. Inte i ani sucesivi Douglas el ga resità in vari zènari: el ga interpretà el romàntego Il presidente - Una storia d'amore, co'l cuało l'a otenjesto nantra nomination ai Golden Globe, el dramàttego Spiriti nelle tenebre, i thriller Delitto perfetto e The Game - Nessuna regola. Pur otenjendo criteghe favorévołi, 'sti film no i ga otenjesto el steso òtemo inpato dei rołi presedenti. Ciò nonostante, inte'l 1998 ghe ze stà asenjà el Premio Cèsar a ła cariera.
I ani domiłe
Inte'l 2000 Douglas el ga resità in do film, Wonder Boys e Traffic, tuti do apresài da ła critega. In partegołar Traffic el ga otenjesto 4 premi Oscar, oltra a èsar el primo film indove Michael el resita co só mujer Catherine Zeta Jones; el film el ghe ga frutà anca un premio par el mejo cast. Co Wonder Boys invese el ga otenjùo na candidatura ai premi BAFTA e ai Golden Globe.
Vuka
el xe on comun inte la rejon de Osijek e de Baranja che ła fa parte del stato de ła Croasia.
Microonde
In fìxega le microonde łe xe radiasion eletromagnèteghe co longhesa d'onda conprendesta intrà łe game superiori de łe onde ràdio e la radiasion infrarosa. Siben che se tende a considararle separae da łe radioonde, łe microonde łe xe conprendeste inte łe parti UHF e EHF del spetro ràdio, gavendo isteso de łe caratarìsteghe spesìfeghe cauxae da ła so alta frecuensa. El confin intrà łe microonde e łe game de radiasion visine no el xe defati neto e el połe variar dipendendo dai difarenti canpi de stùdio.
41 a.C.
El 42 v.C. (XLI v.C. par numari romani) el xe on an del II secoło v.C..
Pizzoli
el xe un comun inte la provincia de Ł'Aquiła chel fa parte de la rejon Abruso
Frasso Telesino
Frasso Telesino el xe un comun itałian de 2 404 abitanti. El xe in provincia de Benevento inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 21,82 km². L'abità el xe situà a 374 metri s.l.m. El confina co i comuni de Cautano, Dugenta, Melizzano, Sant'Agata de' Goti, Solopaca, Tocco Caudio e Vitulano.
Ceignes
Ceignes el xe on comun de 254 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
42 a.C.
El 42 v.C. (XLII v.C. par numari romani) el xe on an de el II secoło v.C..
Olmos de Ojeda
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Ernestinovo
el xe on comun inte la rejon de Osijek e de Baranja che ła fa parte del stato de ła Croasia.
Altino
el xe un comun inte la provincia de Chieti chel fa parte de la rejon Abruso
Carpenedolo
Carpenedolo el xe on comune de 11834 abitanti inte ła provincia de Brescia.
Rajadell
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
40 a.C.
El 40 v.C. (XL v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Hörbich
el xe on comun del distreto de Rohrbach che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Navarredonda y San Mamés
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Navas del Rey
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Strizivojna
el xe on comun inte la rejon de Osijek e de Baranja che ła fa parte del stato de ła Croasia.
VIII secolo
I millennio AC | I millennio | II millennio
V secolo | VI secolo | VII secolo | VIII secolo | IX secolo | X secolo | XI secolo
Anni 700 | Anni 710 | Anni 720 | Anni 730 | Anni 740
Anni 750 | Anni 760 | Anni 770 | Anni 780 | Anni 790
Nuevo Baztán
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Auberg
el xe on comun del distreto de Rohrbach che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Cerdon
Cerdon el xe on comun de 783 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Rellinars
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Etruschi
I Etruschi i xera on popolo de l'Itałia antiga. I staxea inte na xona de l'Italia sentrałe ciamà Etruria, che la corisponde pi o manco a la Toscana, l'Umbria fin al Tevere e el Lazio setentrional. Da l'VIII secolo a.C. in vanti la siviltà etrusca la se gà slargà verso la Canpania e la pianura padana.
Nome
Ne la so lengua i se ciamava Rasena o Rasne, in grego Tyrsenoi (ionego e àtico antigo: Τυρσηνοί, Tyrsenòi; dorego: Τυρσανοί, Tyrsanòi, tuti e do col signifegado de "Tireni" e po "Etruschi", abitanti de la Τυρσηνίη, Tyrsenìe, "Etruria").
Civiltà
* Philipp Ammon:  Ruma Rasna – Die etruskischen Wurzeln Roms . http://www.academia.edu/28000848/Ruma_Rasna_Die_etruskischen_Wurzeln_Roms
Ripollet
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Archi (Italia)
el xe on comun inte la provincia de Chieti chel fa parte de la rejon Abruso
Ginestra degli Schiavoni
Ginestra degli Schiavoni el xe un comun italian de 532 abitanti. El xe in provincia de Benevento inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 14,79 km². L'abità el xe situà a 540 metri s.l.m. El confina co i comuni de Casalbore, Castelfranco in Miscano, Montecalvo Irpino, Montefalcone di Val Fortore e San Giorgio La Molara.
39 a.C.
El 39 v.C. (XXXIX v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Olea de Boedo
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Feričanci
el xe on comun inte la rejon de Osijek e de Baranja che ła fa parte del stato de ła Croasia.
La Vid de Ojeda
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Palencia, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Sołer
Evolusion tecnologica
La tecnica de far soler la ze nassesta co el bisogn de er case su pi livei, o abitaẑion aonde che el pian de balegament al sie pi alt del teren (p.e. le palafite o tute le case fate aonde che era necesario destacarse da tera).
Strutura del soler
An soler al ze fat na na orditura de trau de legn che traversa in pian an locale inte la direẑion aonde che i mur i ze pì vesini tra de lori, in maniera da calar al momento fletente. Sora a sti qua che gnen pojà o inciodà le tole, che le pol costituir diretamente al siolo, o senò le pol esser quatade da an nantro paviment de legn o da na caldana de ciment par far passar i inpianti, che eventualmente la pol esser fenida co piastrele. Se la canpada da querder la ze longa assei e la stanẑa la ze retangolar, se pol costituir an suporto in pì par i trau dividendo la canpada pi longa co una o pi piane (trau grossi metesti in pian). Par evitar che co el peso al soler al fae panẑa qulche olta se ghe el fa an sciant pi alt a medo. Se un no el ol veder i trau te el sofito al pol senper quatarlo co panei de cartongess o inciodarghe listei e smaltar. Par far in modo che no se inmarẑisse i trau se i mete incassadi te el mur assandoghe an strato de aria o senò se i taca esterni montadi su un portante de piera o de aciaio che vanẑa fora dal mur. Par far an soler va benon doperar legn de laress, roro o castegner. La moderna tecnologia la mete a disposiẑion legn tratadi par resister al umido e al carol e i i trau lamelari che i dà la possibilità de far canpade pì longhe e i ga manco difet del legn natural.
I soler i ga al difet che i porta via tanto spessor. Par sto motivo de solito al isteso scopo se fa le solete.
Codogno (LO)
el xe on comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
Aministrasion
Fonte:
Rejon augustee
Come riferisse Plinio el Vecio ne la so Naturalis Historia, Augusto el ga riorganizà l'Italia spartendola ne le seguenti rejoni, secondo criteri etnici, lenguistici e giografici:
Codogno (LO)
Epidemia de coronavirus a febraro 2020
Codogno xe deventà el fogołaro del'epidemia de coronavirus del 2020 in Lombardia.
Comazzo
el xe un comun inte la provincia de Lodi chel fa parte de la rejon Lombardia
Tremendously high frequency
Ła locusion inglexa Tremendously high frequency (THF) el xe on tèrmano doparà da racuanti autori,, par dirghe a chełe onde ràdio conprendesta intrà i 300 GHz e 3 THz, frecuense andove ła radiasion ełetromagnètega ła xe considarada luxe infrarosa inferior (o distante), anca conosesta cofà radiasion Terahertz. Ła banda THF ła xe caraterixada da na longhesa d'onda che ła vària intrà el miłìmetro e i sento micrometri. Par sta motivasion ła union de łe onde THF łe njien anca definie "onde submiłimètreghe" o "banda submiłimètrega".
Olmeda de las Fuentes
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
38 a.C.
El 38 v.C. (XXXVIII v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Šodolovci
el xe on comun inte la rejon de Osijek e de Baranja che ła fa parte del stato de ła Croasia.
Comun de Aalborg
El  el xe on comun de ła Danemarca, situà inte ła provinsa del Jutland Setentrionałe.
Guardia Sanframondi
Guardia Sanframondi el xe un comun italian de 5 846 abitanti. El xe in provincia de Benevento inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 21,1 km². L'abità el xe situà a 428 metri s.l.m. El confina co i comuni de Castelvenere, Cerreto Sannita, San Lorenzello, San Lorenzo Maggiore, San Lupo, Solopaca e Vitulano.
ARPANET
ARPANET (acrònemo de "Advanced Research Projects Agency NETwork", in łéngua vèneta "Rete de l'Ajensia par i projeti de reserca vansai"), anca scrivesto ARPAnet o Arpanet, ła zera stada na rete de computer studiada e fata inte el 1969 da ła DARPA, l'ajensia del Departemento de ła Defeza dei Stati Unii responsàbiłe del desviłupo de nove tecnołozie de dòpara miłitare de łe cuałe anca i universitari i podese fàrghene dòparo. Se ze drio parlar de ła forma par cusita dir "enbrionałe" da ła cuała dopo inte el 1983 el zera nasesto l'Internet. No ła zera stada ideada, cofà sołitamente se tende pensar par fini miłitari statunitensi, ma par ligar do università americane durante del perìodo de ła guera freda. I sforsi par dopararla par ła seguresa nasionałe i se zera vedesti tanto dopo. El zera nasesto cusita uno dei pì grandi projeti siviłi, na rete globałe che ła liga tuta ła Tera.
Roda de Ter
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Barsełona, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Catełogna.
Madarcos
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Madrid, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Madrid.
Municipium
Inteła Roma republicana vecia, i muniçipi (en łatino, municipium) i xera łe comunità sitadine łegae a Roma, ma prive de i diriti połitisi propri de i sitadini romani: i se destingueva da i federai, che i conservava ła propria sovranità, e da łe cołonie. Ła major parte de i municipia i conserva i propri magistrati e na çerta autonomia aministrativa.
Con l'estension de ła çitadinansa romana a tuti i popołi de ła penisoła (49 a.C.) e a tuti i abitanti de l'impero (212 d.C.), i muniçipi i gà perso ła so condision particołare.In età medievałe e moderna ła storia de el conçeto e de el termine se sormonta a queła de el comun.
Fioreta
Ła fioreta ła xe na puìna liquida ke vien su par afioramento dal scoro ke resta dopo aver fato el formajo e se ga xontà sałe amaro (solfato de magnesio) o cajo vecio. Ła xe tipica de Recoaro e de ła Val d'Agno in provinça de Vicensa.
I gnochi coła fioreta
Par 6 persone ghe vol:
Mis-ciare in na tarina ła fioreta e ła farina co un cuciaro de legno finkè non vien un paston fiso. Da sto paston se cava co un cuciaro dei gnochi ke se buta suł'aqua de bojo sałà. Quando ke i vien su, i se lasa cuxinar par altri 3-4 minuti. Intanto ocore desfare el buro in na padeła finkè no'l diventa maron. Se tira su i gnochi ke vien mesi sul piato e se versa sora el formajo gratà, el buro desfà. Se pol xontarghe anca de łe fojete de salvia.
Vin ke va ben coi gnochi coła fioreta
Co sto magnar va ben vin bianchi come lAgno Bianco', el Pinot Bianco de Breganze, el Bianco de Custoza.
Banda S
Ła banda S ła fa parte de łe microonde del spetro ełetromagnètego che ła va dai 2 ai 4 GHz e ła traersa on confin imaxenàrio intrà UHF e SHF a 3GHz.
Ła banda S intrà łe altre robe, ła xe doparada anca dai satèłiti, par el tenpo dei rełoji comandai e dai radar.
Banda L
Ła banda L ła fa parte del spetro ełetromagnètego de łe onde UHF, e in partegołare ła va da 1 a 2 GHz.
Ła banda L intrà łe altre robe, ła xe doparada anca dai tełèfoni sełułari, dal sistema de poxisionamento Galileo e dai tełèfoni satełitari.
Certines
Certines el xe on comun de 1 517 abitanti del departemento de Ain che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Veneteghi
right|280 px|thumb|El teritorio de ła [[Regio X Venetia et Histria|Venetia soto l'Inpero Roman e teritorio dei veneti antighi drio el I miłenio v.C.]] Co ła paroła Vèneti antighi, (talfiàda Vèneteghi Vèneti o Pałeovèneti) se parla del pòpoło vèneto che el vivea inte ła Venetia inte el antighidà (II mìłenio v.C. - inìsio del III secoło), che no i va confondesti co i veneti de anco par na defarente cultura, łéngua e rełijon.
I veneti antighi i ze stà na popołasion indoeuropea che se gavéa postà inte ła penìzoła tałiana nord-osidentałe inte ła metà del II milenio a.C.
Cazo unjoło tra i popołi antighi de l'Itałia setentrionałe, se pol stabiłire na identità tra ła popołasion e ła cultura veneta, overosia a i veneteghi se pol cołegarghe na preciza cultura materiałe e artistega dezviłupà su'l teritorio ndo' che i vivéa: ła Venetia. Na cultura che ła s'a dezviłupà par tuto el I milenio a.C, tra varie influense, łasando na documentasion archeołozega asè granda
Da prinsipio i Veneteghi i se gavéa postà su l'area tra el Łago de Garda e i Cołi Euganei; poco pi vanti i se ga spanpanà inte n'area simiłe a cueła de ła Venetia. Secondo i ritrovamenti archeołozeghi (che i concorda anca co łe fonte scrite), i confini osidentałi del teritorio suo de łori i coréa longo el Łago de Garda, cuełi meridionałi i pasava longo na łinea che ła parte dal fiume Tartaro, ła ghe va drio al Po e ła riva a Adria, drio el ramo estinguesto del Po de Adria, mentre i confini orientałi i rivava fin al Tajamento, inte un primo periodo e po fin a poco dopo al fiume Lisonts co na presenza miscià de popołasion ilirega. I confini setentrionałi jera invese manco definìi e guałivi; el teritorio veneto ndava su soratuto drio el fiume Adeze e verso łe Alpe, che łe fazéa da confin naturałe. Ła prezensa venetega su łe Alpe l'è testimonià sora de tuto su łe Dołomiti de el Cador, a Łagołe.
Etnonimo
Siben che inte ła storiografia, sia antiga che moderna, se costuma doparar el termine "Veneti", se uza talfiàda doparar el sostantivo "Veneteghi", zontarghe el prefiso "paleo-" o łe perifraze "Veneti adriateghi", "Veneti antighi", par distinguare ła popołasion pre-romana da i veneti de oncó. I vien ciamà anca "Heneti" o "Eneti", dal grego antigo Ἐνετοί.
El nome "Veneti" el conpare asè inte łe fonte clasiche. Erodoto el recorda i "Eneti" tra łe tribù Ilireghe; Cezare el scrive de aver sotomeso i "Veneti" de l'Armorica, i unjołi tra i popołi de ła Galia a patronezar l'arte nautica ; Tacito e Plinio el Vecio i gavéa ponesto i "Venedi" longo el corso de ła Vistoła, darente i Bastarni, i Fini e i Sarmati, mentre Claudio Tolomeo el ciama Venedicus sinus el Golfo de Gdańsk ; Ponponio Mela el cita el łago de Costansa cofà Venetus lacus; i "Venetułani" i ze un popoło lasiałe sconparso cità da Plinio el Vecio.
37 a.C.
El 37 v.C. (XXXVII v.C en numari romani) el xe on an de el I secoło v.C..
Veneteghi
Etnonimo
La frecuensa de 'sto etnonimo in arcuante aree europee no ga da esar despiegà co ipoteteghi cołegamenti storeghi e łenguisteghi tra i popołi che ga portà el nome, ma pitosto co na derivasion conpanja, pi volte ripetù in via indipendente, de ła medema raìza indoeuropea *wen ("amare"). Donca i *wenetoi i sarìa i "amanti", i "amabiłi" o i "amighevołi".
Storia
Ła storia dei Veneteghi ła se pol dividare in dó periodi: uno antigo, che el va da łe orizene fin al V secoło a.C., ndo' che ze pi patoca l'orizenałità culturałe venetega, e uno piasè resente che el va fin al I secoło d.C., che el cata prima un influso celtego, e po na łenta asimiłasion romana.
Inte el periodo antigo ghe jera raporti culturałi co ła Siviltà viłanovana, co ła Gresia e l'Oriente e pi vanti anca co i Etruschi. Inte el periodo pi resente i Veneteghi jera venjesti in contato soratuto a osidente co i gali: a ovest se gavéa postà i Gali Cenomani (che i se gavarìa aleà insenbre, oltra che co i romani), a sud co i Boi (che invese i ghe ze stà de frecuente in guera) e a nord-est i Carni, a est e a sud-est jera restà prevałentemente in contato co łe popołasion ilireghe. Anca rento el Veneto ghe ze stà calche insediamento de Gali, ma de poco conto, e talfiàda co calche radego. L'influso culturałe celtego jera deventà manman pi inportante, e ła cultura venetega lentamente ła jera mudà e ła se gavéa adeguà a i tenpi; senpre inportante ze stà el raporto co łe popołasion balcaneghe come cueła dei Iliri, che i venjéa fasilmente zmisià co i Veneti da i storeghi greghi, e defati i ze stài considarà parenti streti dei Veneteghi fin oncora al primo Novesento. Pi vanti se ga fato fondamentałe el contato co ła siviltà romana, par i raporti seitài de ałeansa che ga łigà i Veneteghi a i Romani e par ła tradisionałe ipoteze de parenteła tra Veneteghi e Latini. Ła cultura venetega ła ze stà asimiłà da cueła romana za in età tardo-republegana, pur se prezumibilmente arcuante spesifisità łe ze restà inte łe zone pi izołà fin in età inperiałe.
Inte l'età del bronzo, fra el 1350 e el 1150 a.C., i paezi de tera e de mar de łe base pianure venete i entra rento de łe vaste rede comerciałe che łe coinvolzéa łe coste del Baltego, l'area danuvian-carpatega, l'Egeo e el Mediteraneo orientałe. Inte łe pianure del Veneto meridionałe intrà el 1150 e el 900 a.C. vien su el gran sentro pre-urban de Fratezina, crozevia de trafeghi intrà el Baltego, łe Alpe orientałe e Sipro, drio un sistema socio-economego asé jerarchizà; inpó se ga desviłupa Viłamarzana e po Montanjana.
Ne el corso del X secoło crese anca Trevizo, Oderso e Concordia.
Inte l'età del fero, torno l'800 a.C., vien sbandonà arcuanti grandi sentri del Veneto meridionałe, e paralełamente vien fondàe Este e Padova. Intrà l'800 e el 600 a.C. i sentri pi inportanti i ze dominài da potenti grupi de l'aristocrasia. Vien su łe prime grande necropołi ai confini de łe sità. Ne ła mèdia età del fero, intrà el 600 e el 400 a.C., łe potente sità-stato venete łe ga teritori ben definìi; łe aree cołinare e montane łe ze invese organizà in distreti de tipo "cantonałe". Łe sità-stato de pianuta łe ga sistemi stradałi ortogonałi simiłi a cuełi de l'Etruria padana. Este ła ga inportanti raporti col mondo etrusco, Padova col mar e ła frontiera nord-orientałe.
A Altin, inte ła łaguna de Venesia, a Adria e a Spina i veneteghi i cata i marcanti etruschi e greghi. I patavini ne el 302 a.C. i ze stà atacà da na flota spartana conduzesta da Cleonimo, riusendo parò a mandarla indrio in mare dopo verghe inflito greve perdite.<font color="#0645ad">
Inte ła tarda età del fero intrà el 400 e el 200 a.C. de łe popołasion celteghe łe invade l'Italia setentrionałe e parte de ła riva adriatega. I Veneteghi, ałeà co i Romani, i partisipa ne el 222 a.C. a ła bataja de Clastidium contra Insubri, Boi e Gesati, na tribù de Gali. Pi vanti el mondo veneto, drio l'ałeansa co Roma, l'è finìo rento ła só orbita pułitega e culturałe.
Łe orizene
sinistra|miniatura|Elmo pileà veneto da [[Opean (V secoło a.C.). Firense, Muzeo archeołozego nasionałe]]
El mito inte ła storiografia romana
Secondo ła storiografia romana i Veneti i sarìa stà na popołasion provenjente da ła Paflagonia, na rejon de l'Azia Minore su'l Mar Negro, da indove che jera stà bandìi. Par cuesto i gavéa ciapà parte a ła Guera de Troia, indo' che el vecio savio Antenore el ga pregà i Troiani stesi de ridarghe Elena a i Greghi. A Troia jera morto anca Piłemene, el comandante dei Eneti, che, restài sensa patria e sensa guida, i se ga revolto a Antenore. Dopo arcuante visende, łi ga conduzesti fin a łe coste osidentałi del Mar Adriatego setentrionałe. Cuà i Eneti i ga mandà via i Euganei, na popołasion locałe che se gavéa refugià inte łe vałe alpine, che parò no ghe ne restà grande trase oncó.
Inte el raconto de Virgilio, Antenore el vien infin prezentà cofà el fondaóre de Padova. A i veneteghi ghe vien łigà anca Diomede, eroe divinizà, che el gavarìa fondà, oltra che Spina, anca l'inportante sità portuałe de Adria che, pur véndoghe orizene veneteghe, ła ze piasè conosuà cofà enporio grego, cofà sentro etrusco e pi vanti galego.<font color="#0645ad">
Plinio el Vecio el parla dei Veneteghi referendo cueło che gavéa scrivesto Catone:
"Catone el scrive che i Veneti i desende da ła stirpe troiana"
- Gaio Plinio Secondo, Naturalis Historia, III, 130
Strabone invese el reporta na ipoteze difarente,  overosia che i Veneteghi i fuse na popołasion celtega: cuesto parché el jera a conosensa de l'esistensa de na popołasion col steso nome, i "Veneti" de l'Armonica.
Łe ipoteze de łe zone inpaługade
Se l'ipoteze che ła vede inte i Veneteghi na popołasion orientałe, despartìa e sparpanjà dopo na larga diaspora, ła ze bastansa reałistega,  no ła ło ze par njente l'ubicasion de ła só tera d'orizene su n'area de cultura grega, e njanca ła supozision de un spostamento via mar.
Par tanto tenpo, ła storiografia moderna ła ga asetà l'ipoteze, inspirà a Erodoto, de na afinasion ilirega dei Veneteghi, che i sarìa donca stà el ramo pi osidentałe de chel insieme de popołasion indoeuropee. Inte łe so Istorie,  el storego grego el parla de i Ἐνετοί cofà de na parte del popoło ilirego, postà arente l'Adriatego. Ła teze de l'ilirighità dei Veneteghi, sostenjù soratuto da Carlo Pauli a ła fin del XIX secoło, ła ga seità a esar asè condiviza anca co che, inte ła prima metà del XX secoło, Vittore Pisani e Hans Krahe i ga demostrà che Erodoto el parlava in realtà de na tribù ilirega de ła penìzoła balcanega, e no in area itałega.
Reserche drio el materiałe łenguistego venetego łe ga portà a cavar via na afinasion ilirega, secondo cuanto proponesto za inte i ani cuaranta da Krahe. Dopo na prima propozision de łigare ła łengua venetega a łe łengue itałeghe osco-unbre, ga catà major seguito el reconosimento del venetego come parte de ła fameja latino-falisca, che ła contien anca el latin. Drio sto ponto, parò, l'indazene łenguistega ła ze oncora verta, come, par ezenpio, reconose co prudensa Francisco Villar.
Ła reserca moderna, ne 'sto modo, ła se ga catà de fato concorde co cuanto sostenjù za da ła storiografia latina: i Veneteghi i spartise co i Latini na orizene comun protostorega, anca se no par chel łigamento comun co ła Gresia antiga (e co Troia in particołare) postułà da i Romani par via del mito de Antenore. L'insenbre indoeuropeo veneto-latin el se gavéa formà cofà un grupo de suo su na area de l'Europa sentrałe, in ultima ubicà rento i confini de l'odierna Germania e parte de un vasto continuum indoeuropeo spanpanà par l'Europa sentro-orientałe dal cao del III milenio a.C.. Da cuà el s'a spostà verso sud inte el corso del II milenio a.C., probabilmente torno el XV secoło a.C.;  mentre na parte de ste popołasion łe ze ndà vanti fin a l'odierno Lasio, el grupo che gavarìa da orizene a i Veneteghi el se ga insedià a nord del Golfo de Venesia, ndo' che el se ga piantà definitivamente.
Caratari de l'insediamento veneto
I migranti che jera rivài inte l'area veneta da łe rejon nord-orientałe jera probabilmente picołi grupi de cołonizadori, pitosto che na gran masa de zente. Via de łe cuestion drio l'orizene sua de łori, i Veneteghi i gavèa na cultura conplesa, jera abiłi guerieri e comercianti navegài. Ze probàbiłe che i novi cołonizadori i se fuse zmisià co ła popołasion nativa, i Euganei.
L'apogeo (VIII-II secoło a.C.)
I Veneteghi i ga creà na cultura unitaria che ga vù el só masimo dezviłupo tra el VIII e el II secoło a.C., na cultura ben definìa rispeto a chełe altre de l'Itałia protostorega. Carataristeghe de ła popołasion in tuta ła rejon che i jera insedià jera sora de tuto łe produsion de bronzo e ceramica, łe forte credense rełijoze, łe espresion artisteghe, łe armadure e i vestidi, el struturarse de nuclei vanti protourbani e po urbani, l'agricoltura e l'arlevamento de bestian.
L'integrasion inte el mondo roman
miniatura|Vazo venetego Ła rejon cispadana jera abità inte el III secoło a.C. da un mucio de popołasion gueraiołe: in particołare da i Gali, che a partire dal secoło prima i gavéa fato irusion inte ła rejon. In contrasto co łori, i Romani i se gavéa revolto, par verghene àida, a i Veneti, daché i łi retenjéa consanguinei par via de ła łejenda de Antenore. Ełora i Romani e Veneti i gavéa stabiłìo raporti de amicisia e ałeansa (za inte el 283 a.C. el Senato roman el gavéa fato su un pato co i Veneti e i Gali Cenomani par rałentare l'invazion galega). Probabilmente i gavéa prinsipià i contati ben pria, za ne el 390 a.C.: co che i Gali Senoni de Breno i gavéa ocupà Roma stesa, ze stà furse propio grasie a na asion difarenti va dei Veneti che łori i podarìa esar stà costreti a venjer a pati co i Romani.
Inte el 225 a.C. i Romani i ga mandà dei inbasadori da i Veneti e i Gali Cenomani par far su na ałeansa contra i Gali Boi e i Insubri, che i manasava łe frontiere romane, e cuesti i ze restà co Roma anca durante ła Seconda Guera Punega, intanto che tute łe altre popołasion galeghe łe gavéa sostenjù Cartazene. Finìa ła guera, par far fora ła sotomision de ła Galia cizalpina (Gali e Łiguri no i asetava el goerno roman), Roma gavéa scomisià na vera e propia guera de concuista, senpre sostenjùa da Veneti e Cenomani. Ze probàbiłe che ne 'sto momento storego i Veneti i fuse łigà a i Romani da amicitia, difarentemente da i Gali, łigài invese a Roma dal foedus: co i Veneti, insoma, jera prevista na condision de neutrałità, che soło in via ocazionałe ła podéa deventare n'ałeansa.<font color="#0645ad"> I Veneti no i pare esar un popoło gueraioło e no i ze stà coinvolti in bataje o guere inportanti, tutociò no restando izołài, e ansi introzando raporti comerciałi e culturałi co ła darente Etruria e i gavéa scanbià serte carataristeghe artistego-sociałi da i marcanti greghi inte łe cołonie. Grasie a i raporti de amicisia co Roma i ga ziovà de l'àido de ła sità latina par parar via el menaso de l'invazion Galega: in canbio de protesion, i ga łasà a i Romani stabiłirse pasifegamente su'l teritorio suo dei Veneti, e, de fato, de cołonizarlo tirando su strade, ponti e paezi. Donca e el Veneto no l'è stà concuistà co ła forsa da i Romani, ma'l ze stà inglobà pasifegamente da l'Inpero e, col tenpo, ła cultura venetega ła ze stà perdùa par esar sostituìa (in parte asimiłà) da cueła romana.
Paezi e abitasion
I Veneteghi i se gavéa postà da prinsipio in picołi paezoti, soratuto tra l'Adeze e el łago de Garda, ma anca su łe zone prealpine de ła Valbełuna, sendo ła pianura panada coverta da boschi e zone inpaługàe. Una de łe pi grande necropołi veneteghe, parfetamente conservà, ła se trova defati a Mel, tra Bełun e Feltre. I sentri abitadi i venjéa su longo i corsi d'acua insima a dosi sabionisi (daché ła sabia ła ze ben permeàbiłe e ła se sugava svelta) e insima a łe cołine. I sentri abitadi jera fati de poche capane retangołare, insenbrà e łigà l'una co łe altre; co che el paeze el se zlargava, se tirava su abitasion co pi anbienti, e co parte reservà a i mestieri artezanài.
Łe caze jera formà da parede co un scheletro de lenjo, che de sołito el venjéa recoverto de creda, mentre ła baze ła jera de piera, par modo da reduzar l'umido. I pavimenti jera de creda batùa, mentre el cuerto jera de paja. El core de łe abitasion jera el fogołaro, tirà su co na baze de creda, che ghe venjéa distirà tochi de ceramiche e cogołi insima (par modo che i tratenjese el całore, fazendo da ìzołante); datorno a łu se insenbrava ła fameja. I sentri pi grandi jera dotài anca de porti: no soło cuełi longo ła costa, ma anca cuełi situà drio i fiumi navegabiłi. Ne 'sto cazo venjéa scavà na rede de canałi, permetendo cusita l'atraco de łe barche.
Senpre datorno a i sentri pi grandi i  Venetghi i gavéa taca a dizboscare łe foreste, e i se gavéa organizà in sentri abitadi viavia pi grandi, soratuto longo i fiumi Adeze, Brenta e Piave. Łe sità majore łe jera Este, Altin, Padova, Montebełuna, Opean e Gatso.
Trafeghi e marcài
Gh'era forti contati comerciałi col mondo grego, sia direto che intermedià da i popołi de l'Itałia meridionałe, l'Etruria e łe altre popołasion orientałe darente. Da l'Etruria e da ła Gresia rivava ełeganti bronzeti, perle cołorà de pasta de véro da ła zona del Caucazo, mentre i pendenti in faience i testimonia de contati co l'Egito, i manufati in ceramica (daunia, ionica, àtega a fegure nere e rose) co riche conpozision fegurative łe mostra come łe coste del alto Adriatego łe fose frecuentà da naveganti provenjenti da i lii piasè lontani del Mediteraneo.