cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ceza de San Tomazo Apostoło (San Tomazo Agordin)
Descrision
Òpare de prejo conservae inte l'interior de ła ceza łe ze ła pała retraente ła Vèrzene del Càrmene in glòria col puteło insieme ai santi Florian, Silvestro Papa, Gotardo e Juzepe, fata da Anzeło Cimador, i freschi figuranti i santi Piero, Andrea e Jàcomo e ła Resuresion de Cristo, fati probabiłmente da Joani da Mel , l'altar major del 1755, inte el cuałe ła ghe ze soraponesta ła pała co santi Margarita, Tomazo e Bartołomeo e ła Beada Vèrzene Mària col Puteło, pintada da Francesco Frizimèlega , ła teła setesentesca co ritraesto ła Beata vèrzene del Rozàrio coi santi Doménego, Catarina da Siena, Joani Batista e Pietro Apòstoło , el medajon co i Misteri del Rozàrio e l'òrgan, costruio inte el 1802 da Gaetan Całido e restaurà inte el 1990 da ła dita padoana Ruffati.
Prinsìpio/Avegniminti 4 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Infrutesensa
thumb|Infrutesensa de Ananas L'infrutesensa el ze l'insieme dei fruti derivanti dai ovari de na infioresensa, disponesti drio el schema de st'ùltema.
In vari cazi łe połe somejare a fruti sénpleghi. I ze un so ezénpio łe infrutesense de l'ànanas che łe ze formae da na re-union de bache inframezade a tesudi del ricetàcuło e de łe bratee.
Racuanti tipi de infrutesensa
thumb|El fego, un'infrutesensa a [[sicònio.]]
Servola
Sèrvoła (Škedenj in sloven, Ščedna nel local dialeto sloven, o nela vecia version Ščiédna, el ze un riòn stòrego de ła sità de Trieste.
El confina a Nord co la Via Baiamonti, a Sud co la Via Valmaura, a Est co la Via dell'Istria e a Ovest par sirca 1 km co la riva del Golfo de Trieste. Inte el totałe ła so superfise ła mezura sirca 1,5 km² e el ze distante dal sentro sitadin, el cuało el ze ciamà anca Sità Vècia, sirca 3 km in direziòn Sud-Est.
Xe uno dei sentri de major rełevansa par łe manifestasiòn del Carneval triestin, sità da ła canson popolar.
Xe stà la sede del Consilio de Circoscriziòn de Servola-Chiarbola, fin co i lo ga incorpà co cueło de Valmàura-Borgo San Sergio (uncó co sede in Via Paisiello).
Drupa
Na drupa el ze un fruto carnozo caraterizà da ła parte interna legnoza.
L'ezocarpo (ła parte esterna del fruto corispondente a ła "scorsa") ła ze sotiła e menbranoza, el mezocarpo carnozo (la parte mezana del fruto corispondente a ła polpa) e l'endocarpo (la parte interna del fruto corispondente a l'oso del fruto) el ze legnozo.
La drupa ła ga, inte l'interior del oso na ùgnoła samesa. El oso el ze par tanto ła parte pì interna del fruto pì ła samesa.
Sti fruti i se desviłupa de sòłito da un fioro che el ga un ovàrio sùparo, formà da un ùgnoło carpeło.
Tante drupe, col so strato esterno dolse e carnozo, i raprezenta na fonte de magnar par i animałi, e ła popołasion vezetałe ła benefisa de ła consevente dispersion de łe so samese. El oso a volte el vien el dasà cascar dopo che ła parte carnoza ła ze stada magnada, ma de frecuente el vien inzerio, pasando traverso el tubo dizerente, e ridazesto al tereno col espełimento. Sto pasajo traverso el trato dizestivo el połe redùzar el spesor de l'endocarpo, par tanto el połe jutare i tasi de zermenasion. El proceso el ze conosesto cofà scarifegasion.
Ezenpi
Łe ze drupe i fruti de łe spece del zènaro Prunus intrà i cuałi ła màndoła, el pèrsego, ła sareza, ła bronba, el mirabołan, el brùgnoło
Altre piante che łe fa drupe łe ze: l'ułivo, el cafè, el mango, tante palme (cofà cheła da dàtoło, el cocaro, la palma da ojo), el pestàciaro, l'anacàrdio, il zìzołara, il nozara.
Prinsìpio/Avegniminti 9 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Prinsìpio/Avegniminti 8 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Prinsìpio/Avegniminti 10 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Noar
El noar (verbo fato nome) (anca nodar in vàrie pronunse locałi ) el ze na atività fìzega che ła parmete de gałejar e móvarse inte l'acua, el ze anca un spor regołamentà ofisialmente da ła FINA (Fédération internationale de natation amateur, o sia: Federasion Internasionałe del noar amatoriałe, parò ła paroła amateur no ła fa pì parte de ła sigla) che el ze spor ołìnpego fin dal 1896, ano de łe prime ołinpìade moderne. . Ghe ze cuatro magnere difarenti reconoseste ofisialmente e doparàe inte łe conpetision pì inportanti par noar: el crawl (dito de frecuente sbajà stiłe łìbaro), ła rana, el dorso e el dolfin o farfała.
Vaiana
Vaiana (noto anca come Moana o Oceania) ze on film d'animasion del 2016 direto da Ron Clements e John Musker; prodoto da ła Walt Disney Animations Studios e distribuìo da łi Walt Disney Studios Motion Pictures, ze el 56° clasego Disney.
Prinsìpio/Avegniminti 7 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
The Walt Disney Company
miniatura|362x362px The Walt Disney Company, conosùa comunemente anca come Disney, ze na multinasional statunitense co sede a Burbank in Całifornia, fondà intè'l 1923 da Walt Disney e da so fradel Roy co el nome de Disney Brothers Cartoon Studio, rinominà The Walt Disney Studio intè'l 1926, Walt Disney Productions intè'l 1929 e, infin, co el nome atual da el 1986.
Alessandro Maganza
__HIDDENCAT__
thumb|Decorasion pitòrega de ła cupoła de [[Viła Capra dita Ła Totonda, Vicensa.|sinistra]] Alessandro Maganza (Vicensa, prima del 1556 – Vicensa, 1632) el ze stà on pitor itałian, esponente del manierismo, parte pì alto de ła fameja de pitori visentini e sitàdin de ła Repùblega de Venèsia.
Biografia
Fioło de Giovanni Battista Maganza, anca eło pitor conosesto e mestro, intrà i altri, de Andrea Vicentino, de sto chive el ze stà fin da zovane avià a l'arte de ła pitura, e dopo trasferesto a ła botega de Giovanni Antonio Fasolo. Morto Fasolo, intel 1572, el se ga trasferesto a Venesia, nando drio el consejo de l'amigo Alessandro Vittoria, indove el ze restà fin al 1576 par inparare tanto łesion da Tintoreto e Veronese.
Tornà a ła sità berega, el gà fondà na fiorente botega insieme a i so cuatro fiołi masci (Giovanni Battista el Zovane, nato intel 1577, Marcantonio, nato intel 1578, Girolamo, nato intel 1586 e Vincenzo, nato intrà el 1586 - 1600). Intel 1584, ghe ze stà afidà l'incarego de decorare ła ceza de l'Ospedałe de San Vałentin senpre a Vicensa.
Dopo na łonga vita pasà a óparare comision inportanti, el ze morto inte ła so Vicensa, oncora drio na granda epidemia de peste del 1630 che ła ghe gà fato morir ben tri fiołi, intel 1632.
Alessandro el ze vegnesto l'artista pì inportante e dotà de ła botega e pena fato łe so prime ópare el gà revełà on concreto eclettismo: l'insegnamento de Tintoreto, filtà da ła mediasion de Palma el Zovane, se conbacia co ełementi del Veronese, catebiłi inte l'aplicasion de note ciare de cołore e inte ła presizasion del disegno.
Vicensa
thumb|Prezentasion al Tenpio|sinistra
Pici
__HIDDENCAT__
I tèrmeni pici o cucin (st'ùltemo talvolta scrito e pronunsà cofà cusin o ła ze frecuente ła so declinasion in cuceto, cucinin, etc.) i vien zeneregamente doparai par definir a racuanti animałi inte el so stato imaturo post-nadałe, l'ecuivałente de "puteło" o "picenin" inte l'èsare uman.
In biołozia, e in senso pì zenerałe inte el lénguajo comun, el tèrmeno pici el vien doparà anca par refarirse ai picenini dei mamìfari. Sti ùltemi de fati i ga de łe tìpeghe carataristeghe fìzeghe talvolta bone a incrésar tenaresa inte l'adulto colfinché el se ło toga in cura e inpedire che i vègnee atacai.
Granda Muraja Cineza
thumb|Mapa del corso|373x373px La Granda Muraja, nasesta cofà che Wanli changcheng (, Granda Muraja de 10.000 Lǐ ), ła ze na stra-longa sèrie de mura situae inte l'odierna Cina. Ła ze stada declarada da l'UNESCO patrimònio de l'umanità inte el 1987 e inseria inte el 2007 intrà łe sete maraveje del mondo moderno.
Costruia partindo dal 215 a.C. sirca par vołer de l'inperatore Qin Shi Huang - istesa persona a ła cuała se ghe intesta el Ezèrsito de teracota de Xi'an - ła so longhesa ła ze stada considerada, fin poco tenpo fa, de 6 350 chiłometri co altese variàbiłi.
Da łe mezurasion fate inte el 2012 co pì moderne strumentasion tecnołòzeghe (raji infrarosi, GPS), ła Granda Muraja ła rezultaria longa 8 850 km (longhesa de ła cuała sirca 350 km fata de trincee e sirca 2 250 km de difeze naturałi), co un desviłupo totałe de 21 196 chiłòmetri mezurando anca tute łe ramefegasion, sirca 2 500 km in pì de chełi stimai.
Nomi
L'union de mure, conosesta uncó cofà che ła Granda Muraja Cineza, inte el pasà ła zera sta denomenada co na sèrie de nomi difarenti o col nome conpleto de Granda Muraja Cineze, conprendeste anca tute chełe sesion che łe ze ormai ndae perdeste. L'atuałe nome el ga avesto orìzene dai turisti e viajadori eoropei, che, tornai dal viajo, i contava de ła "muraja cineze"; de fati, partindo da ła fin del XIX secoło, el nome "Granda Muraja Cineza" el ze devegnesto el nome comune de ła muraja.
In cineze ła muraja ła ze pì comunemente conosesta cofà Changcheng (长城), che signìfega "muro longo"; sto tèrmano el połe èsar catà inte łe Shiji (I sècoło v.C.) co refarimento a łe mure costruie dai Stati Conbatenti (pì inte el partegołare, a łe mura de Qin Shi Huang) ; da ste Memòrie ghe devien el senso figurà de "sensa fin" ; l'union co "muro longo" el forma el nome moderno de ła Granda Muraja. In efeti, el tèrmeno "Wanli Changcheng" no ze sta cuazi mai doparà prima de l'era moderna (un raro ezénpio el ze el libro dei Song scrivesto inte el 493, andove se cita el zenerałe de frontiera Tan Daoji ).
Storegamente, łe dinastie dopo de cheła Qin i ga evità de doparar el tèrmeno changcheng par referirse a łe so "grande mura", ponesto che se dizeva che el tèrmeno el invocase imàzeni de ła tirania dei Qin. Pitosto, documenti stòreghi i ne dize che costumava far dòparo de vari tèrmani cofà "frontiera", "bastion" , "bariera"  , "fortese esteriore" , e "muro de confin"  , zontando anca altri nomi poèteghi e popołari cofà "frontiera viołeta"  e "drago de ła tera". Solché in tenpi moderni Changcheng el ze devegnesto l'ùgnoło tèrmeno par dirghe ai longhi muri de confin indipendentemente dal posto o da l'orizene dinastega, ecuivałente al tèrmano osidentałe "Granda Muraja Cineza".
Istòrego
I Cinezi i ghea confidensa co łe tècneghe par trar-sù mura za dal perìodo de ła primavera e autuno intrà l'VIII e el V secoło a.C. In sto perìodo e el Periodo dei regni conbatenti vegnesto drioman, i Stati de Qin, Wei, Zhao, Qi, Yan e Zhongshan i ghea costruio grande fortìfegasion par diféndar i so confini. Tirae su par rèzar el ataco de arme cofà spade e lanse, ste pareti łe ze stae fate per el pì co tera e jara.
Qin Shi Huang el ga vinsesto su tuti i Stati aversari e el ghea unifegà ła Cina inte el 221 a.C., istituendo ła dinastia Qin; co l'intension de inpore el domìnio sentrałizà e de prevegnere ła re-emersion dei siori feudałi, el ghea ordenà el desfamento de łe parte de muro che łe divideva el so inpero drio i veci confini statałi. Par definir e diféndar el teritòrio de l'inpero respeto al popoło Xiongnu del nord, el ghea ordenà ła costrusion de nove mure par ligar łe restanti fortifegasion drio ła frontiera setentrionałe de l'inpero. Par ła dificultà de trasporto, i ga senpre sercà de doparare resorse locałi, doparando łe piere catae inte łe caene montagnoze arente de łe montagne e doparando ła tera batesta in pianura.
La majorparte de łe mure antighe ła se ga erodesto inte el córar dei sècołi. El costo uman in vite de ła costrusion no el ze conosesto, ma ze sta stimà da racuanti autori che sentenari de milaja - forse arente del milion - de lavoratori i zera moresti inte ła costrusion de łe mure inte el ndar de ła dinastia Qin. Drioman, łe dinastie del nord, intrà łe cuałe ła Han e ła Sui, łe ghea reparà, recostruio e espandesto vàrie sesion de ła Granda Muraja pagando racuanto par diféndarse dai invazori del nord.
Perìodo Ming
L'idea de na Granda Muraja ła ze sta ritolta fora oncora inte el ndar de ła dinastia Ming inte el XIV secoło, dopo ła dezemada de l'ezèrsito Ming par colpa dei Oirati, inte ła bataja de ła Fortesa de Tumu. Reconosendo el controło móngoło stabiłizà inte el dezerto de Ordos, el muro el ghea seguio a rìzego el bordo meridionałe del dezerto invese de incorporar ła piegadura del Fiume Zało.
Soto el goerno Qing i confini de ła Cina i se ga espandesto oltre de łe mure e ła Mongòłia ła ze sta anetesta a l'inpero, de consevensa, se ga interonpesto ła costrusion de ła Granda Muraja e sevendo na linea simiłar a cheła del muro Ming Liaoning, ze sta costruito dai goernanti Qing in Mansùria el denomenà Sàłeze Palisade, col fin del controło de łe migrasion e no par difeza.
Pozisionamento
Le provinse, munisipalità e rejon autònome par andove che pasa ła muraja łe ze (in órdene alfabétego, anca se łe ramefegasion de ła strutura no łe permete de far-sù un seguimento contìnuo): Gansu, Hebei, Henan, Hubei, Hunan, Jilin, Liaoning, Mongòlia Interiore, Ningxia, Pechin, Qinghai, Shaanxi, Shandong, Shanxi, Sichuan, Tianjin e Xinjiang.
Pinocchio (film 1940)
Pinocchio (tìtuło orizenałe inglezo traduzìbiłe in łéngua vèneta co Penòcio) el ze un film d'animasion muzicałe del 1940, prodoto da ła Walt Disney Productions e bazà su el romanzo de Carlo Collodi Le avventure di Pinocchio - Storia di un burattino.
Pinocchio el ze el 2° clàsego de ła Disney. Co sto film Walt Disney el ghea sperà de ver un suceso cofà cueło de Snow White and the Seven Dwarfs, ma par via de l'avegnimento de ła Seconda guera mondiałe el film no el ga vedesto l'èzito preinponesto.
Bambi
Bambi el ze on film del 1942. Prodoto dała Walt Disney Productions, el se baza su el romanzo Bambi: Eine Lebensgeschichte aus dem Walde scrito da l'autor austriaco Felix Salten.
I protagonisti i ze Bambi, on cervo da ła coda bianca, i so zenidori, el so amigo Tamburino (on conejo), Fiore (na mofeta) e ła so mejor amiga e futura compagna Faline. El film el ga ricevùo tri premi Oscar par el mejor sonoro, la mejor canson e la mejor cołona sonora.
Cinderella (film 1950)
Cinderella (tìtuło orizenałe inglezo traduzìbiłe in łéngua vèneta co Cenerentoła) eò ze un film d'animasion statunitense direto da Wilfred Jackson, Hamilton Luske e Clyde Geronimi, prodoto da ła Walt Disney Productions e distribuìo intè łi Stati Unii dała RKO Radio Pictures el 15 de febraro 1950. Ze el 12° clasego Disney e ze basà su ła fiaba Cinderella de Charles Perrault.
Prinsìpio/Avegniminti 11 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Alice in Wonderland
Alice in Wonderland (titoło orizenałe inglezo traduzibiłe in łéngua veneta co Ałice intè'l Paeze dełe Maravèje) el ze on film d'animasion del 1951 prodoto dała Walt Disney Productions e direto da Clyde Geronimi, Hamilton Luske e Wilfred Jackson. El se baza su el libro scrito da Lewis Carroll Alice in Wonderland, co alcuni ełementi de Through the Looking-Glass, and What Alice Found There.
Ze considerà èsar el 13° clàsego Disney e ze stà prezentà ała Mostra de Venesia 1951.
Dumbo
Dumbo (titoło orizenałe inglezo traduzìbiłe in łéngua veneta co Dumbo - El lionfante vołante) el ze on film d'animasion del 1941 prodoto da Walt Disney e projetà par la prima olta a New York el 23 de otobre 1941.
El ze considarà èsar el 4° clàsego Disney e el se baza su la storia creada da Helen Aberson e co le ilustrasion de Harold Pearl. La stòria ła parla de Dumbo, un pici de lionfante, che el vien sbufonà par via de l'aparensa de łe so rece, co łe cuałe dopo el inpara a vołar.
Prinsìpio/Avegniminti 12 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Prinsìpio/Avegniminti 14 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Prinsìpio/Avegniminti 13 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Prinsìpio/Avegniminti 15 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Snow White and the Seven Dwarfs (film 1937)
Snow White and the Seven Dwarfs (tìtuło orizenałe inglezo traduzìbiłe in łéngua vèneta co Biancaneve e i sete nani) el ze un film d'animasion muzicałe statunitense del 1937, direto da David Hand, produzesto da Walt Disney e distribuìo da ła RKO Radio Pictures.
El film, bazà su l'omònema fiaba de i fradełi Grimm, el ze el primo longometrajo animà a cołori e sonoro de ła istòria del sìnema mondiałe, el primo a vegner rodà in Technicolor e el primo film a ver un grando suceso internasionałe, vegnendo destribuio in pì de 200 stati del mondo. Snow White and the Seven Dwarfs el ze sta el primo de ła sèrie dei clàseghi Disney.
Prinsìpio/Avegniminti 16 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Prinsìpio/Avegniminti 18 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Prinsìpio/Avegniminti 17 zugno
<templatestyles src="Intestasion/styles.css" />
Pollyanna (romanzo)
Pollyanna, el ze un romanzo par putełi publegà da ła scritora statunitense Eleanor Hodgman Porter inte'l 1913.
Trama
Pollyanna Whittier, puteła de ùndeze ani fia de un pastor anglegan, ła ze restada orfana de entranbi i zenitori e par cuesto ła va viver da ła zia Polly, na dona tanto rigida e garbéta che aceta de tółer ła puteła soło par respetar i so doveri. Pollyanna no ła ze par njente despiazùa par el caratere de ła zia. Ansi, grasia a ła so parsonałità feliçe de natura, ałimentada da na educasion intełijente, ła riese ad amar tuti, e a réndar contenta anca ła zia Polly, co'l "zogo de ła fełiçità", che consiste inte'l catar calcosa de pozitivo in calsiase situasion. Pollyanna concuista ben presto el cuor de scuazi tuto el paeze e per cuesto tuti sarà tanto despiazùi co ła ghe capitarà un insidente che ghe farà pèrdar l'uzo de łe ganbe. Pollyanna ła vien mandada in un ospeałe co ła speransa de èsar guarìa e traverso de łe łétare ła informa ła zia del mejoramento avenjesto inte'l tenpo.
Seguiti
El romanzo gavarà un seguito ofisiałe, Pollyanna cresce, e molti seguiti scrviesti da altri autori.
Teatro
Ła comediografa Catherine Chisholm Cushing ga scrivesto na varsion teatrałe del romanzo. Ła comedia, che gaveva el steso tìtoło, ze andà in sena in prima a Broadway el 18 de setenbre 1916, intarpretada da Patricia Collinge. L'atora ga vestìo i pani de Pollyanna par 112 spetacołi.
Sìnema e tełevizion
Dal romanzo de E. H. Porter ze stai traesti do film:
Do serie TV e un film par ła tełevizion, inediti in Italia:
Na serie anemada japoneza, dal tìtoło Pollyanna (Ai shōjo Pollyanna monogatari).
The Aristocats
The Aristocats (tituło orizenałe inglezo traduzibiłe in łengua veneta co I Aristogati) el ze on film del 1970 dirizesto da Wolfgang Reitherman.
El ze on film d'animasion produzesto da ła Walt Disney Productions.
El ze considerà èsar el 20° clasego Disney e el se baza su na storia de Tom McGowan e Tom Rowe.
Trèdaze Comuni
I Trèdaze Comuni (Cinbro: Dreizehn Komoin, todesco: Dreizehn Gemainden, itałian: Tredici Comuni) son n'area de ła provincia de Verona, localizà al sentro de ła Łesinia, nełe Prealpi Venete. Zè delimità ad ovest da el Vajo de i Falconi, a est da ła provincia de Vicensa intè l'alta val del Cianpo. Fin ała caduta deła Republega de Venesia, i trèdaze comuni consistèa n'area autonoma organizà in trèdaze comuni.
Istòria
I trèdaze comuni inisian intè'l XII secoło ad aver na propria identità, cuando ne ła zona arivaron cołoni bavarezi e tirołezi afin a cueło che se stava xa riversando so el altopiano de Axiago. Così se formò na picoła oaxi zermanega, co na łengoa, el cinbro, e usanse diverse da cuełe del teritorio.
Ła cultura cinbra, parò, non se difùse ugualmente in tuto el teritorio, soto a Cesanòa, Roaré, Badia Całavena zera molto scarso.
Łéngue sino-tibetane
Le łéngue sinotibetane (汉藏语系) łe ze una de łe prinsipałi fameje linguìsteghe del continente aziatego, dal cual łe deriva racuante intrà łe pì inportanti łéngue parlae inte l'àzia e inte el mondo, cofà el cinezo moderno stànddar e dei diałeti prestijozi cofà el cantoneze, el tibetan e el birman. In pì, da ła pronuncia in Primo Cineze Mèdio (na varietà antiga de cineze), deriva ła pronuncia del vocabolàrio cineze inte łe łéngue sino-xèneghe, o sia el japonezo, corean e vietnamita (vocabolàrio sino-japoneze, sino-corean, sino-vietnamita).
In totałe, secondo el linguista Harald Hamarström, el conta sirca 500 łéngue, de łe cuałe un mùcio łe ze menori.
Drio un studio gloto-cronolòzego de sete łéngue sino-tibetane (contro łe 50 de l'artìcuło de Sagart-Jaques-Yunfa par capir ła nàsita de ła fameja) de William S-Y. Wang in "Three windows on the past" (1998), łe łéngue łe ga mostrà i primi segni de perdita de unità "6000 ani fa" (1998-6000= -4002). Par tanto, prosimando el tuto, na separasion (so ła baze de un nùmaro menore de łéngue) se połe datar da torno al 4000 v.C.
Prefisi e prefisòidi de ła łéngua vèneta
I Prefisi e prefisòidi de ła łéngua vèneta semantegamente o par signifegà, i połe vegner clasifegai in sìncue tipi:
Prefisi
I prefisi de ła łéngua vèneta i ze i seventi:
Prefisòidi
I prefisòidi i ze prefisi che i ne ìndega łe propietà de ła paroła inte ła cuała i ze tacai (de frecuente i ze pì longhi dei prefisi), ła derivasion de sòłito ła ze grega o latina.
Fìzega moderna
Se definise fìzega moderna l'insieme dei sviłupi teòrego-sperimentałi che a partire dal XX secoło i ga segnà un salto concetuałe respeto a ła fìzega clàsega, ełaborada a partire dal XVII secoło.
Ciapando-drento in partegołare i avansamenti inte ła fìzega atòmega, fìzega nucleare, fìzega de łe partezełe, fìzega de ła matèria condensada, astrofìzega e cosmołozia, ste disipline łe studia da l'infinitamente picenin a l'infinitamente grando: da łe partezełe e łe interasion fondamentałi, a ła strutura, nàsita e evołusion de l'universo, pasando par tuti cuei fenòmeni descrivìbiłi solché co ła mecànega cuantìstega. Tute łe teorie vałidae de ła fìzega moderna łe conprende al limite łe teorie clàseghe.
Stòria
El spartiàcue intrà łe do faze stòreghe el ze ponesto inte el scumìsio del Novezento co ła nàsita de ła mecànega cuantìstega e de ła teoria de ła rełatività, che łe ghea permetesto de spiegar fenòmeni fìzeghi cofà che l'efeto fotoełètrego, el moto brownian, el spetro del corpo nero, el modeło de l'atomo de idròzeno, ła defrasion de Braz, l'esperimento de ła dópia fenditura, ła precesion del perièłio de l'òrbita de Mercùrio etc.
Dai ani 60-70 del XX secoło, un'altra revołusion sientìfega, cheła de ła teoria del càos, ła ga rabaltà, o pròpio fato nàsare, setori de ła fìzega clàsega che i ga benefisà grandamente de l'invension del computer. Grasie ai mètodi de ła fìzega conputasionałe se ga podesto de fato finalmentetacare anałizar el conportamento no lineare prezente inte un grando nùmaro de sistemi fìzeghi (fluidodinàmega, zeofìzeghi, biofìzeghi, fìzega dei plasmi, mecànega sełeste...), no investigàbiłe co i mètodi analìteghi tradisionałi, signifegando che no el zera altro pusibiłe considerar ła fìzega clàsega cofà che un setore de reserca ormai sarà, cofà che invece pareva inte ła granda parte del '900.
Prinsipi
Ste nove teorie łe ga raprezentà na "separasion" neta inte el dizegno teòrego trasà da ła fìzega clàsega presedente parché ła ga totalmente revedesto idee e conceti de baze inte el cuało l'omo gaveva senpre credesto fin dai tenpi pì antighi:
Altipian
Descrision
I altipiani se le połe spàndarse par stra-grande rejon cofà anca par picenine zone in magnera no ligada a ła so altitùdene. Racuanti altipiani, specialmente in rejon zeolozegamente stàbiłi, łe ze stae formae in ła era archeozòega. El Tibet ła ze ła rejon-altipian pì ełevada del mondo co ła so altitùdene mèdia de, fazendo-sì che ła vegna denomenada "El cuerto del mondo".
Tipołoje
In baze al mecanismo de formasion se le połe distinguere vàrie sorte de altipian:
Edito de Miłan
Al momento de ła promulgasion de l'edito, ghe zera sirca 1.500 sedi episcopałi inte l'Inpero e almanco dai sìncue ai sete miłioni de abitanti dei sincuanta che i costituiva l'inpero i profesava el cristianèzemo. Un ano dopo de l'aprovasion, ła ze partia ła faze conosesta ai stòreghi cristiani cofà ła Paze de ła Ceza.
Before I go to sleep
Before I Go to Sleep ze un film del 2014 direto da Rowan Joffé.
Domenà
El Domenà el ze cofà che ła vien conosesta uncó ła seconda faze de goerno de l'Inpero Roman, drioman de ła prima del Prinsipà. La istoriografia ła consìdara durar sto perìodo partindo dal scumìsio del mandà de l'inperador Dioclesian (284 dC) finmente al sparimento de facto de l'Inpero Roman d'Osidente (476), par tanto el raprezenta ła forma de goerno caratarìstega del Baso Inpero Roman.
Peter Pan (film 1953)
Peter Pan (titoło orizenałe inglezo traduzibiłe in łengua veneta co Łe aventure de Peter Pan) ze on film del 1953 direto da Hamilton Luske, Clyde Geronimi, Wilfred Jackson e Jack Kinney. Ze on film d'animasion prodoto da Walt Disney e el se baza su l'opera teatral Peter Pan and Wendy de J.M. Barrie. El ze considerà èsar el 14° clasego Disney e ze stà distribuìo intè łi Stati Unii nel 1953.
Before I go to sleep
El ze bazà so l'omònemo romanzo del 2011 scrivesto da S. J. Watson, in Itàłia publegà co'l titoło Non ti addormentare.
Domenà
Etimołozia
El tèrmeno el provien dal latin dominus, traduzesto cofà segnor o sior (paron respeto al s-ciavo): el ze l'omo davanti el cuało i abitanti de l'inpero i ze considarai s-ciavi.
Peter Pan (film 1953)
El ze stà inserìo intè'l Festival de Cannes 1953. Ga avùo un sequel intitolà Return to Never Land, distribuìo intè'l 2002.
Before I go to sleep
Trama
Christine ła ze na dona che, drìoman a un grave insidente, ła patise de amnezia anterograda: da ani ła se sveja onji zorno sensa ricordi del só pasà pì recente (ła ricorda infati soło i sóo primi vinti ani de vita). No ła ricorda de èsar spozà, né de aver un fio, né cosa che ghe sia nasesto el zorno de l'insidente che ze a l'orizene dei so problèmi. Co l'ajuto del dotor Nash, che onji zorno el se mete in contato co èła par ricordarghe chi che'l ze èło e che'l vol jutarla, ła taca uzar na fotocamera co cui tenjer un videodiario, registrando i progresi che ła ze bona de far, par no dover ricominsiar onji zorno dal prensìpio.
Domenà
Etimołozia
Partindo da sta època, parołe cofà Dominus noster, "nostro paron/sior", łe taca conparir inprimeste inte łe monede e inte i tìtułi inperiałi.
Before I go to sleep
Trama
Sto metodo ło juta a métar insenbre vari tasełi de ła só vita pasada, descoerzendo cusì che so marìo Ben ghe mentise in merito a ła cauza de ła so patołozìa, dizendoghe che se ga tratà de un insidente cuando che invese ze stà na agresion. Ła descoerze anca de aver un fio e che ła so mejo amiga Claire, che non vede da ani, no ła se ga trasferìa in Canada come sostien Ben.
Ła capise cuindi, anca grasie a l'amiga Claire, che'l só vero marìo no ła vede da cuatro ani, e l'omo che se spacia par Ben ze in realtà Mike, só ex amante e autor de l'agresion che ghe ga rovinà ła vita.
Mike, usìo al scoverto, aferma de èsar l'únego ad averla sénpre amà ma drìoman el torna èsar viołento co Christine che, sta volta, ła reazise ferindoło e blocandoło fin a l'aresto. Christine, convałesente so un łeto de ospeal, ła reseve ła vizita del vero marìo e de'l fio Adam che no ła incontrava da ani. Nel riveder Adam ła capise che ła ze drìo acuistar da novo ła memoria.
Produsion
Łe ripreze se ga dezvolzeste inte ła primavera del 2013 nei dintorni de Łondra e de ła contea de Surrey, oltre che inte i Twickenham Studios de Twickenham. El budget spendesto par ła reałizasion del film amonta a sìrca 22 milion de dołari.
Sacro Core de Jezù
thumb|Sacro Core de Jezù, de Pompeo Batoni (1767)) thumb|Sacro Core de Jezù, ojo so rame, secoło XIX, [[Portogało.]]
Before I go to sleep
Distribusion
El film ze stà distribuìo dal 5 de setenbre 2014 inte'l Renjo Unìo e dal seguente 12 de setenbre inte i Stati Unìi.
Pùblego
El film ga incasà 15,1 milion de dołari al boteghin, no riusindo donca a ricuparar i schei par ła so produsion.
Sacro Core de Jezù
El Sacro Core de Jezù el ze el core de Jezù al cuało i cristiani de ła Ceza catòłega i rende culto.
Al Sacro Core de Jezù, ła Ceza Catòłega ła rende culto de latria (culto de adorasion), vołendo onorare: Par ste razon, eło el ze raprezentà incoronà de spine, sorastà da ła croze e ferio da ła lansa in eterna memòria del pì alto zesto d'amor: el sacrifegà de Jezù par ła salvesa de l'omo; el ze sircondà da łe fiame in refarimento a l'ardor mizerecordià che Cristo el sente par i pecatori.
Cofà ła majoransa de łe Ceze Cristiane, ła Ceza Catòłega ła aferma el mistero de ła Santisima Trinità, del cuało Jezù ła ze ła seconda divina persona. Parte integrativo de sto dogma de ła fede, ła ze ła dotrina diofizia, che ła reconosce Jezù cofà vero Dio e vero omo.
Pippi Calzelunghe
Pippi Calzelunghe (in veneto Calsełonghe), (in łengua zvedeze Pippi Långstrump) ze un personajo imajinario, puteła protagonista de l'omònemo romanzo del 1945 de ła scritora zvedeza Astrid Lindgren e de l'omònema serie tełeviziva del 1969.
Caraterìsteghe
El nome conpleto ze "Pippilotta Viktualia Rullgardina Succiamenta fia del Capitan Efraim Calzelunghe, presedentemente teror dei mari, deso re dei negri" - "Pippilotta Viktualia Rullgardina Krusmynta Efraimsdotter Långstrump, dotter till kapten Efraim Långstrump, fordom havens skräck, numera negerkung" inte ła varsion orizinałe zvedeze).
Ła ze na puteła ecesionałe; ła pionba a l'inprovizo inte ła trancuìła sitadina zvedeza de Visby (inte l'ìzoła de Gotland) e ła va a viver da soła a Villa Villa Colle (Villa Villekulla). Efetivamente Pippi ła ze in conpanja de un cavało bianco a pois neri (rasa Knabstrup), che èła ła ciama zieto e de na simieta, signor Nilsson.
L'aspeto vivace de ła Viła (cołorada co cołori verde, zało e roza pasteło) atira suìto l'atension dei abitanti de ła sitadina; in partegołar cueła de do putełi, Tommy e Annika de dieze ani, che incuriozìia inpisa de sopiato a l'interno de ła viła e i trova na puteła so coetanea, che ze drìo repozar co ła tèsta ai pìe del łeto e i pìe (so i cuałi canpeja de łe bufisime scarpe de 5 mezure pì grande del pìe steso) so'l cusìn. Incuriozìi i putełi fa presto amicisia co ła sinpàtega incuiłina de ła viła e i scoerzarà presto che ła toem in caza na grosa spòrta co monède antìghe de inestimabiłe vałor, fruto a so dir dei tezori misteriozi trovai dal pare, pirata inte i mari del Sud. Ła ze inazonta dotada de na forsa prodijoza, ai łimiti del paranormałe, che suìto ła metarà in ato alsando de pezo el so cavało e fazendo ło steso co l'ajuto dei do malcapitai połisioti, che dopo ła supiada avesta da zia Prysselius, vorìa farla zlojar da ła viła.
El romanzo
El romanzo de Pippi Calzelunghe nase da asurde storiełe, fruto de ła fantazìa de Astrid Lindgren, aventi come protagonista Pippi Calzelunghe, nome inventà da ła fia Karin che, dovendo star in łeto małada par na polmonìa, ga chiedesto a ła mare de contarle ła istoria de sto personajo. Astrid, perciò, ga tacà scrivar na serie de curti raconti che sto nome stranbo podese ispirarle. Pippi Calzelunghe ga sénpre l'obietivo de rezolver problemi, jutando i so amighi Tommy e Annika, co l'ajuto de ła so fervida imaginasion e del so altruizmo. El romanzo se divide in 24 raconti.
Ła serie tełeviziva
thumb|Villa Villacolle, ła caza uzada par i film e ła serie, se cata inte l'ìzoła de [[Gotland in Svesia e pì presizamente inte ła sitadina de Visby. Ancùo ła ze meta de forèsti.]] thumb|Na riprodusion de Pippi Calzelunghe che dorme inte'l so łeto a l'interno de Viła Villacolle (Visby) Ła varsion italiana de ła serie ze stà conponesta da na únega stazon formada da 21 epizodi, mentre ła varsion orizinałe ne contava 13. I zontativi 8 epizodi ze stà recavai da do film venjesti fora inte'l 1970. El dopiajo in łengua italiana ze stà curà da ła C.D. 1970.
In Itàłia ła serie ze andada in onda in prima vizion so RaiUno inte'l 1970 e drìoman ła ga avùo varie repliche so Rai 2 inte'l 1994, so Disney Channel inte'l 2004 e so Italia Uno inte ła stajon 2006-07. Ła serie tełeviziva Pippi Calzelunghe vien trazmetesta anca so'l canałe DeAKids e DeAKids+1, i canałi par tozi de De Agostini Editore vizibiłi so ła piataforma SKY ai canałi 601 e 602. Inte'l majo e zunjo 2012 vien trazmetesta so'l canałe tełevizivo Boing e da majo 2015 so'l canałe par putełi Cartoonito (ancora in trazmision inte l'ano 2020).
Ła serie tełeviziva ze anbientada inte i ani '60 anca se l'auto dei połisioti ze na Ford Model T del 1923 co l'inviamento "a manovèła".
Łe varsion de Pippi Calzelunghe inte łe altre łengue
thumb|upright=1.4|Un carteło a l'interno de [[Viła Villacolle reporta i nomi de Pippi Calzelunghe inte i vari paezi del mondo]]
Regno de Scòsia
El Regno de Scòsia (ingleze Kingdom of Scotland, gaèlego scoseza Rioghachd na h-Alba) el ze sta un stato situà a nord-òvest de l'Eoropa, che el ze ezistio dal 843 al 1707. El ocupava el terso setentrionałe de l'ìzoła de ła Gran Bretagna, confinava a sud col Regno d'Inghiltera. Dopo el 1707 el ze sta unito col Regno d'Inghiltera par crear el Regno de Gran Bretagna, drio łe condision detae da l'Ato de Union. Dal 1482, dopo che l'Inghiltera ła ghea tolto controło de ła sità de Berwick, el teritòrio del regno de Scòsia el ga tacà corispóndar a cheło de ła Scòsia moderna. El confinava col Mare del Nord a est, l'Osèano Atlàntego a nord e a òvest, el Canałe del Nord e el Mare d'Irlanda a sud-òvest. Oltre ła parte inte l'ìzoła, el regno de Scòsia el zera conponesto da pì de 790 ìzołe.
Edinburgo, ła pì granda sità del paeze, ła ze sta precedesta da łe sità de Scon, Dunfermline e Stirling, cofà capitałe del paeze. La popołasion del regno de ła Scòsia inte el 1700 ła zera de sirca 1.1 miłioni de persone.
Istòrego
La liansa de Auld ła zera na liansa inportante intrà ła Scòsia e ła Fransa, data dal tratà firmà da John Balliol e Fiłipo IV de Fransa, Inte el 1512 soto un tratà che estende ła liansa de Auld, tuti i citadini de Scòsia e de Fransa i ze divegnesti sitadini anca de l'altro paeze, na condision restada in pie in Fransa fin al 1903.
I re de Scòsia i ga dà na grandisima inportansa stratèzega a ła fortesa de Stirling, tanto conoseste łe ze stae ła Bataja de Stirling Bridge e de Banockburn inte el ndar de łe guere de indipendensa scosezi, co łe ze emerse figure stòreghe cofà William Wallace e de Robert Bruce. Inte el 1320 un reclamo al Papa dai nòbiłi de Scòsia (la Declarasion de Arbroath) el ga convinto Papa Joani XXII a asòlvare ła scomùnega e anułare i vari ati de sotomision dei rè scosezi ai inglezi in magnera che ła sovranità de ła Scòsia ła podese èsare reconosesta da łe prinsipałi dinastie eoropee.
Inte el 1468 l'ultema granda espansion del teritòrio scosezo ła ze prezentada co che Jàcomo III de Scòsia el ga sposà Margarita de Danemarca, risevendo łe Ìzołe Òrcadi e łe Ìzołe Shetland in canbio de ła so dote e inte el 1493 so fioło, Giacomo IV, co suceso el ga concludesto ła custion de ła cua<i-indipendensa del Siore de łe ìzołe, metendo par ła prima volta łe ìzołe osidentałi soto reałe controło scosezo.
El regno de Jàcomo IV de Scòsia el ze considerà de frecuente cofà che un periodo de fioridura culturałe e ze sta datorno a sto perìodo che ła rinàsita eoropea ła ga scuminsià a infiltrarse anca in Scòsia. La Scòsia ła se ga fato vanti tanto in canpo educativo inte el ndar del XV secoło fondando l'Università de Saint Andrews inte el 1413, l'Università de Glasgow inte el 1450 e l'Università de Aberdeen inte el 1494 e col pasajo in parlamento de l'Ato educativo 1496.
Durante el XVI secoło, ła Scòsia ła ga sorbio ła Riforma protestante. Inte ła prima parte del secoło, i insegnaminti prima de Martin Lutero e dopo de Joani Calvin i ga tacà influensare ła Scòsia, provocando lezecusion de un serto nùmaro de predeganti protestanti, soratuto del luteran Patrick Hamilton inte el 1527 e drioman del calvinista George Wishart inte el 1546, vegnesti copai par erezia. La reforma finałe de ła ceza scoseze, ła ze stada fata dal Parlamento inte el 1560 (inte el ndar de el regno de Maria I de Scòsia) co ła major parte del Scosezi i ghea adotà el calvinismo cofà rełijon. right|thumb|Stema del regno de Scòsia dopo l'union co Inghiltera e Irlanda inte el 1603 Inte el 1603 re Jàcomo VI de Scòsia, el ze devegnesto rè Jàcomo I d'Inghiltera e ła Scòsia ła se ga catà unia co l'Inghiltera e l'Irlanda soto el isteso rè, ma miga soto ła istesa lejislasion. El XVII secoło el ga vedesto un periodo de ajitasion in Scòsia, ghe ze sta un confronto rełijozo co Carlo I d'Inghiltera, che el ga tentà de esportar el mètodo de preghiera inglezo a ła ceza scoseza, inponéndogheło, provocando ła creasion del National Covenant of the Church of Scotland, drioman a ła Guera dei Véscovi, a ła Guera civiłe scoseza e a ła Guera dei trè regni. Dal 1651 al 1660 ła Scòsia el ze stada ocupada da un ezèrsito de Oliver Cromwell soto ła guida George Monck.
Inte el 1689 el prìnsipe ołandezo Gulielmo Orange el ze divegnesto Gulielmo III d'Inghiltera. Ła "Glorioza revołusion" ła zera soratuto un avegnimento ingleze, ma ła ga avesto un grando efeto so ła stòria scoseza. El Parlamento scosezo el ga oferto ła Corona de Scòsia a Gulielmo, el cuało ła ga acetà soto łe condision de l'Ato de reclamo dei deriti del 1689. Tanti scosezi i ga sostegnesto Gulielmo, ma tanti altri, specialmente inte łe Highlands, i ze restai ligai a Jàcomo VII de Scòsia. La càuza che el porta vanti, che ła ze stada conosesta cofà Jacobitismo dal latino Jacobus, che signìfega in inglezo Jàcomo, el ghea metesto łe baze par na serie de revolte. Na prima "Jacobite" ła se ga vedesto soto John Graham, primo visconte de Dundee (Bonnie Dundee) che el ga sconfizesto łe forse de Gulielmo inte ła Bataja de Killiecranki inte el 1689, ma Dundee el zera restà copà in conbatimento e l'ezèrsito Jacobita el zera sta belché presto sconfizesto inte ła Bataja de Dunkeld. La conpleta sconfita de Jàcomo VII in Irlanda da parte de Gulielmo inte ła Bataja de Boyne inte el 1690, sevitada dal Masacro de Glencoe inte el 1692. Drioman se ga avesto altre do revolte jacobite inte el 1715 e inte el 1745, termenae solché co ła sconfita inte ła Bataja de Culloden.
La fin del XVII secolo ła ze sta economegamente difìsiłe par ła Scòsia. I bruti fruti de łe cultivasion inte i denomenai "sete ani malati" o "ani magri" dei ani novanta i ga portà carestie e a on grando despopołamento. El protesionismo ingleoe el ga tegnesto i comersanti scosezi fora da łe nove cołònie e ła pułìtega estera ingleze ła ghea interonpesto el comerso co ła Fransa. Tanti scosezi i ze emigrai in Irlanda del Nord (i Scoto-Irlandezi). El Parlamento de ła Scòsia inte el 1695 el ga promulgà na serie de leji par rimediar a ła disperada situasion econòmega, intrà ste leji se prevedea anca ła creasion de ła Banca de Scòsia. La Leje par ła sedimentasion de łe scole ła ga stabiłito un sistema de formasion pùblega bazà so łe paròchie. La Conpagnia de ła Scòsia ła ghea recevesto na concesion par tore-sù el capitale inte el pùblego par el comerso co l'Àfrega e łe Indie. Inte l'scumìsio del XVIII secolo, ła Scòsia ła zera oncora un regno in crize. La so economia ła zera stada gravamente indebolia da na sèrie de altri gravi fałimenti inte łe cultivasion. El tentativo de sistemar ła situasion el ze falio anca col Schema de Darién, sabotà delibaradamente dai sforsi coałizai de ła Conpagnia Ingleze de łe Indie Orientałi, dei marcai finansiari internasionałi de Amsterdam e da re Gulielmo: zera sta valutà che cuazi el 25% del capitałe totałe de ła Scòsia el zera sta perdesto inte l'inpreza de Darien.
Co l'Ato de Union, el 1º de majo del 1707 el Regno de Scòsia el se ga unio al Regno d'Inghiltera, ndazéndoghe vita al Regno de Gran Bretagna.
Zermània Òvest
. Ła Zermània Òvest ła zera el tèrmeno diałètego doparà intrà el 1949 e el 1990 par dirghe a ła Repùblega Federałe de Zermània, (in todesco: Bundesrepublik Deutschland, o BRD), dita anca Repùblega Federałe Todesca, par difarensiarla da ła Zermània Est, propiamente Repùblega Democràtega Todesca (Deutsche Demokratische Republik, o DDR).
Ła zera nasesta inte el 1949 col scumìsio de ła guera freda e el confin co ła Zermània Est el raprezentava ła cortina de fero che ła divideva l'Eoropa osidentałe soto ła potensa de ła NATO da l'Eoropa orientałe che ła sorbiva l'influensa de l'Union Soviètega.
Morfołozia
La Zermània Òvest ła se połe dividere in cuatro zone:
Idrografia
I fiumi prinsipałi i ze el Danùbio, l'Elba (che parò el zera in granda parte inte ła Zermània Est), el Reno e el Meno.
Clima
El clima el ze continentałe, co istà fresche e inverni fredi.
Popołasion
La Zermània Òvest ła gaveva un incremento/ano del 0,4% e ła popołasion ła zera pasada dai 59.660.000 abitanti inte el 1977 ai 63.254.000 abitanti inte el 1990. La densità de popołasion ła zera so i 240 ab/km². L'ìndaze de nayałità ła zera del 9,8‰, cheło de mortałità de l'11,9‰ e el taso de mortałità infantiłe del 19,8‰. 26.817.000 persone łe zera ła popołasion ativa e el taso de urbanizasion el zera del 38,3%.
Łéngua
La łéngua ufisałe ła zera el tdoesco. Menoranse linguìsteghe łe ghe zera par ła prezensa de imigrai, co ła ecesion del frizon, parlà da na menoransa pì picenina inte el Schleswig-Holstein.
Rełijon
El 50% de ła popołasion in Zermània Òvest ła profesea el protestantèzemo e el 45,1% el catołèzemo, mentre ła menoransa rełijoza pì difondesta ła zera cheła ebràega.
Forma de goerno
La Zermània Òvest ła zera na El podere lejislativo el zera in man al Parlamento federałe; el podere ezecutivo dal Canseliero e dal Consejo dei ministri.
La Repùblega Federale Todesca l'era parte de l'ONU, IAEA, ILO, FAO, WHO, UNESCO, ICAO, UPU, WMO, OECD, NATO, EURATOM, CECA, CEE.
Economia
El 7% de ła popolasion ła se oparava inte l'agricultura; ła coltivea ségała, formento, orzo, patate, bietołe, brustàngołi, vite, ortaji e fruta.
Sudivizion agrìcula del teritòrio: La Zermània Òvest ła gheva 25.513.000 m2, che parò no i zera sufisenti al bezogno de ła popołasion, presuponendo che el stato el tendea conservar el patrimònio forestale.
Se arlevea, in órdene de inportansa: bovini, suini e cavarini, dal cuało se rencavava late, butiro, formajo.
Ła pesca inte l'an ła valea 441.711 tonełae de pese.
La Zermània Òvest ła tegneva inportanti risorse mineràrie, soratuto carbon e fero, ma anca pionbo, zinco, urànio, rame, sali potàseghi e salzema. Se ghe estraeva par de pì petrojo (5.532.000 t) e gas naturałe (18.408.000.000 m³).
Gràsie a łe tante resorse mineràrie, ła Zermània Òvest ła gaveva un'indùstria metałùrzega, siderùrzega e mecànega racuanto sviłupada. Anca l'indùstria chìmega ła zera racuanto inportante, mentre inte l'indùstria alimentària de fondamentałe ghe zera ła produsion de bira.
Comerso
El paeze el inportava prodoti alimentari, tèsili, petrojo e gas naturałe, fero e vestiàrio;
El esportava machinari, prodoti chìmeghi, autoveìcoli, fero, aciàio e carbon.
Situasion teritòriałe
La RFT ła zera stada proclamada el 23 de majo 1949 e declarada totalmente sovrana el 5 de majo 1955, co Bonn cofà capitale provizòria. Ła gheva drento łe zone de ocupasion britànega, statunitense e franseze stabiłie inte ła fin de ła seconda guera mondiałe. Inte ła guera freda, inte el cuadro de ła contrapozision globałe intrà blochi, i zera restai inte el so teritòrio racuante unità straniere:
La Repùblega Federale de Zermània ła ghea aderio a ła NATO el 9 de majo 1955. La nasion ła zera divegnesta de consevensa un ponto prinsipałe de ła guera freda, gràsie a ła so contrapozision a ła Repùblega Democràtega Todesca, che ła fea parte al Pato de Varsàvia. La vècia capitale todesca, Berlin, totalmente sircondada dal teritòrio de ła DDR, ła zera n'altra entità autonoma e ła zera anca eła dividesta intrà łe potense ocupadore (i cuartieri sovièteghi i zera stai unilateralmente anetesti a ła DDR e chełi osidentali i zera na spece de sità-stato autònoma inte ła cuała se ghe aplegava łe leji promulgae dal Parlamento de Bonn).
Dopo de ła cascada del muro de Berlin, el 9 de novenbre 1989, ła reunifegasion dei do stati todeschi ła ghea gavesto na ràpida e concreta atuasion. La Repùblega Federale Todesca ła ga formalmente anetesto i Länder de ła Repùblega Democràtega Todesca, readatai par uniformarse, a liveło aministrativo, al sistema federale de l'Òvest. La reunìfegasion todesca ła ghe ze sta el 3 de otobre del 1990 e łe cuatro potense ocupanti łe se ghea retirà ufisalmente el
Esplegadive
<references group=N/>
Fruto
thumb|upright=1.2|Fruta smisiada El fruto in botànega el ze el prodoto de ła mudasion de l'ovàrio dopo de ła fecondasion. El signìfegà biolòzego del fruto el ze de dar protesion, nutrimento e mezo de difuzion a ła samesa che el ga drento.
Inte el łenguajo comun e in cuzina, normalmente, par fruta se intende racuanti tipi de fruti botàneghi, par ezénpio:
Le piante partenocàrpeghe łe zènera fruti apireni, o sia sensa samese (ez. vàrie varietà de ua, naransa, fighi). Se el fioro no el vien inpołinà, se destaca da ła pianta inte ła zona de absision. El cresimento de l'ovàrio el ze stemołà da l'auxina che ła bloca el proceso de absision del fioro.
Clasìfegasion dei fruti
Se invese i fruti no i derivase solché dal desviłupo de l'ovàrio ma a ła so formasion ghe partesipase anca altre parte del fioro, se parla pì coretamente de falsi fruti.
La distinsion clàsega, che ła ga oncora grando vałore par l'identìfegasion de łe piante, ła ga perdesto inportansa in fiłozèneze. I fruti agregai i ze par tanto considerai un ùgnoło fruto dal momento che i deriva dal zineseo de un ùgnoło fioro. Altro caràtare che el ciapa inportansa el ze ła pozision de l'ovàrio (sùpara o ìnfara) dal cuało el fruto el ze derivà. I ovari sùperi i ghe da orìzene a fruti lìbari, i zinesei ìnfari i orizenarà fruti a copa.
Ponesto che se pensa che l'ovàrio el derivi da ła mudasion de na foja (dita carpeło) che ła se ze sarada-sù su eła stesa saldàndose al màrzene, inte el fruto, che da eło el deriva, se ghe indivìdua vàrie parte reconduzìbiłi a chełe de ła foja:
L'union dei tre strati ła costituise el perecarpo o fruto e ogni strato el połe ver difarente consistensa.
A parte ła divizion za citada in: veri fruti e falsi fruti altre sudivizion łe ze:
I fruti sénpleghi i se divide in do grupi:
Tipi de fruti sechi
Dipendendo dal modo de libarasion de łe samese se ghe sudivide ła fruta seca in fruti sechi deisenti e fruti sechi indeisenti.
Fruti sechi deisenti
I fruti sechi deisenti a maturità i lìbara łe samese verzéndose spontaneamente co vari modi, i prezenta de łe zone de deisensa sensa fibra, co sèłułe fine sełulòzeghe; intrà sti fruti se ghe połe catar:
Fruti sechi indeisenti
I fruti sechi indeisenti i ga na parete totalmente sclerifegada, a madurità no i lìbara łe samese e i sèvita a èsar protezesti dal pericarpo. Esenpi:
Fruti sechi ischisocàrpeghi
I deriva da ovàrio plùricarpełare sincàrpego pluriłocułare inte el cuało ogni loja ła se dezartìcuła par dar vita a un achènio monospermio; inte el conpleso forma el schisocarpo. El ùgnoło achènio el tołe el nome de mericarpo (clasìfegasion no considerada vàłida da tuti).
Tipi de fruti carnozi
I ze fruti co parenchimi richi de àcua. Ezenpi: