cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nadivi americani
Un mùcio de àree del continente łe ze oncora popołae da nativi americani; specialmente in Amèrica Latina andove, coi mestizo, i forma ła majoransa de ła popołasion. Inte i Stati Unii de l'Amèrica e in Cànada i nadivi americani, invese, i forma deso solché na picenina menoransa. Oncora oncó inte i paezi de l'Amèrica i se parla almanco un miłen de łéngue indìzene vàrie. Racuante intrà ste cuà, cofà par ezénpio el quechua, l'aymara, el guaraní, łe łéngue maya e el nahuatl, łe vien parlae da milioni de persone. Un mùcio, par de pì, i conserva pràteghe e costumanse culturałi de vàrio grado, includeste pràteghe rełijoze, de organizasion sociałe e pràteghe de susistensa. Racuanti pòpołi indizeni i vive oncora inte un stato de rełativo izołamento da łe socetà moderne e altre par-fin no i łe ze mai entrae in contato co ste cuà o co l'omo osidentałe.
I nativi americani i ga caraterìsteghe somàteghe afini a łe popołasion aziàteghe: oci slongai, zìgomi rezaltanti, cavejere prinsipalmente scure e lise co par de pì ła cuazi asensa de barba. Sti caràtari i ghea portà i antropòłoghi far ipòtezi so ła so orìzene ereditada dai antighi aziàteghi, che i gaveva traersà el streto de Bering inte el ndar de l'època preistòrega, ipòteze confermada da studi lenguìsteghi fazesti drioman e, soratuto, gràsie dei studi zenèteghi.
Vezùvio
El Vezùvio (in italian Vesuvio) el ze un stratovulcan piasà in Itàlia, in pozision domenante in confronto al golfo de Nàpułi. El ze uno dei du volcani ativi, o a dir mejo dormente no erutando da pì de sincuant'ani, de l'Eoropa continentałe cusita cofà uno dei pì studiai e pericołozo inte el mondo par colpa de l'erlevada popołasion de łe zone arenti e de łe so caraterìsteghe esplozive. L'àrea vezuviana ła prezenta de fato na alta densità de popołasion e el nùmaro dei rezidenti potensialmente in perìcuło ła riva da torno ai.
Orìzene del nome
El nome Vezuvio (in latin clàsego <span lang="ła" dir="ltr">Vĕsŭvĭus , anca Vesevius, Vesvius o Vesbius ) el ze probabilmente de orìzene indoeoropea (da na baze aues, "iłumenare" o eus, "bruzare" ). Secondo altri el nome el derivaria da Vesbio capitan dei Pełazi che i ga domenà chel teritòrio.
Zeografia
thumb|left|El conpleso Soma-Vezùvio vedesto dal satèłite, inte na fotografia de ła [[NASA.]] El Vezùvio el ze piasà inte el versante sud-orientałe de ła sità metropułitana de Nàpułi, in Canpània, inte el teritòrio de l'omònemo parco nasionałe istituio inte el 1995, sinboło de l'istesa sità. Co na altesa, al 2010, de, el volcan el ze ponesto inte l'interior de na parziałe caldera de sirca  de diàmetro, caldera che ła ze ła parte restante de un precedente vulcan, l'atuałe Monte Soma, dopo che ła granda erusion del 79 ła ghene ga determenà el croło del fianco sud in corispondensa del cuało el se garia formà el cono atuałe col so cratero. Par sta motivasion l'intiero conpleso volcànego el vien denomenà Soma-Vezùvio (Somma-Vesuvio)
Sèłuła staminałe
Le sèłułe staminałi, sèłułe mari o sèłułe stamenałi łe ze sèłułe primitive, no speciałizae, dotae de ła capasità de trasformarse in vari altri tipi de sèłułe del corpo traerso de un procedimento denomenà defarensiamento sełułare . I ze ojeto de stùdio da parte dei sercadori par curare determenae małatie, sfrutando ła so dutiłità. Le sèłułe stamenałi o sèłułe mari łe połe vegner prełevae da vàrie fonti cofà el cordon onbełicałe, el saco amniòtego, el sàngue, ła meoła òsea, ła placenta, i tesuti adipozi, ła polpa dentałe.
Caraterìsteghe de distinsion
Par poder èsar definia cofà stamenałe, na sèłuła ła ga da satisfar du propietà: l'autorenovamento e ła pluripotensa.
La potensa defarensiativa
Le sèłułe stamenałi łe gnen clasifegae in baze a ła so potensa, ła potensiałità de defarensiarse inte i vari tipi o linee sełułari.
Partio Comunista dei Stati Unii de l'Amèrica
El Partio Comunista dei Stati Unii de l'Amèrica (in ingleze: Comunist Party of the United States of America, scursà in CPUSA) el ze un partio de ispirasion marxista-leninista fondà a Chicago inte el 1919 da Charles Ruthenberg e Louis Fraina.
Fin dal scumìsio łe autorità łe ghea atacà el Partio, i cuałi lavori i se ghea fato in clandestinità intrà el 1919 e el 1923. Durante de ła Seconda guera mondiałe, el Partio el ghea seguio ła linea stałinista e el ze sta vietà inte el 24 de agosto 1954 (Communist Control Act of 1954). El macartismo prima e łe vitòrie de Ronald Reagan dopo łe ghea fazesto entrare el Partio in na grave crize, da ła cuała el pare èsarse co fadiga riciapà solché inte el ventunèzemo secoło. El CPUSA el conta inte el 2017 de sirca 5.000 menbri. El ga organizà vàrie manifestasion contro de l'invazion de l'Afganistan e de l'Iraq da parte dei Stati Unii de l'Amèrica.
Un avegnimento stòrego ła ze sta ła vitòria inte el 2019 de l'esponente del CPUSA Wahsayah Whitebird a ła carga de consejero comunałe inte ła sitadina de Ashland, in Wisconsin. Se parla de facto de ła prima volta che un comunista el vegnea ełezesto inte na carga pùblega inte i Stati Unii.
Nexus 9
Cuarto tablet de ła serie Google Nexus, el ze el primo a montar Android Lollipop 5.0 insenbre al Nexus 6 e'l ze stà prezentà el 31 de otobre 2014.
USB OTG
Utiłizabiłe par ła conesion de dispozitivi esterni cofà mouse, tastiera e dongle 3G esterno (par varsion che no ło suporta). Se oportunamente modifegà tramite software, A ze posibiłe utiłizar de łe app capasi de montar anca dispositivi de archiviasion esterna, come pen-drive e hard disk.
Varsion
In Italia el ze disponibiłe disponibile dal 15 de Novebnre 2014 in tre cołorasion (bianco, nero e sabia) e in do taji de memoria:
Alessandro Gassmann
Alessandro Gassmann, nasùo Gassman (Roma, 24 de febraro, 1965), ze un ator, rezista e dopiador italian, so fiòło dei atori Vittorio Gassman e Juliette Mayniel e pare del cantaudor Leo Gassmann.
Mìsiłe bałìstego de curto rajo
Un SRBM (sigla de l'ingleze: short-range ballistic missile, che se połe tradùzar cofà mìsiłe balìstego a corto rajo) el ze un mìsiłe balìstego co na portada inferiore a 1.000 km. Tanti intrà sti mìsiłi i ze boni de trasportare armi nucleari tàteghe e stratèzeghe (anca se atualmente par sta portada se preferise dotarli de armi de convension o chìmeghe, preferindo ła dòpara de bonbe atòmeghe aviotrasportae, almanco che no el vègnee doparà contro dei aeroporti).
Alessandro Gassmann
Biografia
El nase a Roma el 24 de febraro 1965 da ła rełasion infrà Vittorio Gassman e l'atora franseza Juliette Mayniel, che se łasa cuando ch'el ga 3 ani. El debuta a 17 ani inte'l film autobiogràfego Di padre in figlio, scrivesto, direto e interpretà co'l pare Vittorio, co'l cuało po' studia recitasion a ła Bottega Teatrale di Firenze. Inte'l 1984 el interpreta a teatro Affabulazione de Pier Paolo Pasolini. Inte'l 1996 el scominsia un sodałisio artistego co Gianmarco Tognazzi, inevitabilmente acostà a cueło fra i respetivi pari, che łi ga vedesti recitar insenbre inte i film Uomini senza donne, Facciamo fiesta, Lovest, I miei più cari amici, Teste di cocco, Ex e Natale a Beverly Hills, inte ła varsion teatrałe de A qualcuno piace caldo e dopiar el carton anemà La strada per El Dorado.
Mìsiłe bałìstego de curto rajo
In racuanti potensiałi confliti rejonałi sti mìsiłi i podaria èsar doparai in virtù de łe curte destanse intrà racuanti paezi, par el so baso costo e ła fasiłità de configurasion. Inte ła moderna termenołozia miłitare i mìsiłi SRBM i ze parte del grupo pì anpiamente conosesto in ingleze cofà theatre ballistic missile, che el include calsìase mìsiłe balìstego co portae par soto ai 3.500 km.
Alessandro Gassmann
Biografia
Ze del 2008 ła so partesipasion al film Caos calmo indove, par ła parte del fradeło del protagonista intarpretà da Nanni Moretti, vinse el David di Donatello par el mejo ator non protagonista, el Ciak d'oro, el Nastro d'argento e'l Globo d'oro de ła stanpa estera. Inte'l steso ano el adata par el teatro el drama La parola ai giurati, scrivesto da Reginald Rose inte'l 1954 e za ojeto de un film de Sidney Lumet del 1957: el spetàcoło vien reproponesto anca inte'l 2009, ano in te'l cuało el ze da novo protagonista so'l gran schermo de 4 padri single de Paolo Monico, Ex di Fausto Brizzi e Il compleanno de Marco Filiberti e so'l picoło de Pinocchio de Alberto Sironi.
Dal 2010 al 2014 el ze stà el diretor del Teatro stabiłe del Veneto Carlo Goldoni; inte'l steso ano, insenbre a Giancarlo Scarchilli, el ga reałizà un documentario so'l pare Vittorio a dieze ani da ła desconparsa, Vittorio racconta Gassman, prezdentà in vertura de ła Mostra del Sinema de Venesia. Inte'l 2012 el sostituise Luca Argentero par sincue pontade a ła condusion del programa Le iene. Senpre dal 2012 el stabiłise un sodałisio artìstego co Massimiliano Bruno par el cuało el interpreta i film Viva l'Italia (2012), Gli ultimi saranno ultimi (2015), Beata ignoranza (2017), Non ci resta che il crimine (2019) e 'l so seguito Ritorno al crimine (2021). Inte'l 2013 al Bifest el riseve el Premio Francesco Laudadio par ła mejo òpara prima e segonda par el film Razzabastarda. Inte'l 2017 el dirize el film Il premio, de'l cuało el ze anca interprete insenbre a Gigi Proietti.
Vita privà
El ze spozà dal 1998 co l'atora Sabrina Knaflitz, da ła cuała inte'l isteso ano el ga avùo un fio, Leo, cantautore.
Mìsiłe bałìstego de rajo intermèdio
Un mìsiłe balìstego a rajo intermèdio (descrivesto anca da ła sigla IRBM, da l'ingleze intermediate-range balistic missile) el ze un mìsiłe balìstego che el cuerze un rajo de 3.000-5.500 km, ponéndose de consevensa in na clasifegasion intermedia intrà i mìsiłi balìsteghi a mèdio rajo (MRBM) e i mìsiłi balìsteghi intercontinentałi (ICBM). La clasifegasion ła ze fazesta prinsipalmente par motivasion de convegnensa, ponesto-ché ła ghe ze na belché poca defarensa intrà un ICBM de basa efisensa e un IRBM de alta eficensa. Sta clasifegasion ła ze bazada sui stàndar de ła Missile Defense Agency, ma ghene ze altri che i contenpla ła definision de n'altra clase de mìsiłi, i mìsiłi balìsteghi de longo rajo (LRBM), definii intrà i IRBM e i ICBM.
Alessandro Gassmann
Vita privà
Ateo, el prefarise definirse "non credente". Da molti ani el ze testimonial de Amnesty International.
Sìnema
thumb|Alessandro Gassmann co [[Paolo Genovese, Gianni Profita, Luca Miniero e Silvio Orlando inte'l2008]]
Magna Carta
La Magna Carta Libertatum (dal latin medievałe, "Granda Carta de łe libartà"), normalmente ciamada Magna Carta, ła ze na carta acetada inte el 15 de zugno del 1215 dal re Joani de Inghiltera (soranomenà anca "Sensa Tera", parché privà de prerogative reałi) a Runnymede, arente de Windsor. Redada da l'Arcivéscovo de Canterbury par rivar a ła paze intrà l'inpopołare re e un grupo de nòbiłi rebełi, ła ghea garantio ła tuteła dei deriti de ła ceza, ła protesion dei siviłi da ła detension inzustifegada, ła garansia de na ràpida zustìsia e ła limitasion sui tributi feudałi a ła corona.
Mìsiłe bałìstego lansà da sotomarin
SLBM ła ze na sigla ingleze che ła vien doparada par dirghe ai Submarine-launched ballistic missile o sia '"mìsiłe balìstego lansà da sotomarin'" o '"mìsiłe bałìstego subtirà'" (ła conotasion franseze ła ze MSBS, par Mer-Sol Balistique Stratégique (mare-tera balìstego stratèzego). Co sto tèrmano i se denòmena i mìsiłi balìsteghi intercontinentałi dei cuałi i ze dotai i sotomarini lanciamìsiłi balìsteghi.
Magna Carta
Ła zera sta ciamada magna par no confóndarla co un provedimento menor, na carta emanada pròpio in chełi ani par acordar na sèrie de limitasion al podere del sovran ingleze. Siben che ła se prezenta cofà un ato de concesion uniłaterałe da parte del re, el costituiva, in realtà, un contrato de reconosimento de deriti resìproghi. Dopo de ła morte de Joani, el goerno de Gulielmo el Maresało, rejente par el so zóvane fioło Enrico III, el ghea fazesto emanar de novo el documento inte el 1216, despojà de racuanti dei so contegnesti pì radegałi, inte un tentativo fałio de costruirse un sostegno pułìtego; l'ano sevente, a ła fine de ła prima guera dei baroni, el ghea fazesto parte del tratà de paze concordà a Lambeth. Gavendo pochi fondi, Enrico el ghea fazesto publegar de novo oncora na volta ła Carta inte el 1225, in cànbio de na concesion de nove tase; so fioło, Edoardo I, el ło ghea fazesto inte el 1297, sta volta confermàndoła cofà parte de ła leje statutària de l'Inghiltera.
Sibè che ła Magna Carta ła sìpia vegnesta pì volte modificada, inte el corso dei sècołi, da leji ordenàrie emanae dal parlamento, ła conserva oncora uncó el status de Carta fondamentałe de ła monarchia britànega e i resta oncora uncó in vigore i artìcułi 1, 9 e 29 de l’ùltema version, cueła del 1297.
Armada Rosa
__HIDDENCAT__
L'Armada Rosa o Ezèrsito Roso (ufisalmente Armada Rosa dei Oparari e dei Contadini (, Raboče-krest'janskaja Krasnaja armija in acrònemo RKKA e de frecuente oncor pì scursà in Красная армия: KA) ła ze sta el nome dato a łe forse armae ruse dopo de ła dezintegrasion de łe forse zariste inte el 1917. L'ajetivo “rosa” el fa refarensa al cołore tradisionałe del movimento sociałista e comunista. L'Armada Rosa ła ze sta istituia su decreto del Consejo dei comisari del pòpoło de ła RSFS Rusa inte el 1918 e el zera devegnesto l'ezèrsito de l'Union Soviètega inte el momento de ła fondasion de l'isteso Stato, inte el 1922. Lev Trockiji, comisàrio del pòpoło par ła guera dal 1918 al 1924, el ze considarà el so fondator.
L'Armada Rosa, guidada diretamente sensa tramezi e mediadori da Stalin co ła cołaborasion de vari zenerałi, el ghea portà vanti na funsion decizionałe inte el ndar de ła seconda guera mondiałe, dezemando dopo cuatro ani de viołente e sanguenàrie bataje na granda parte de łe forse de ła Wehrmacht de ła Zermània nazista e sarando vitoriozamente el conflito ruso-todesco co ła concuista de Berlin e Viena. Durante de łe oparasion sul fronte orientałe, el 70-75% de łe vìteme che ła Wehrmacht e łe Waffen-SS łe ghea sorbio inte el ndar de ła guera (i sovièteghi i ghea avesto pì de 20 milioni de morti conprendesti i siviłi). Inte el so perìodo de màsima espansion de orgànego, inte el 1943, l'Armada Rosa ła contava 10.5 milioni de efetivi intrà ufisałi, sotufisałi e soldai e ła zera ecuipajada co miłiari de cari armai e canoni moderni (gràsie anca al sostegno logìstego dei Liai soratuto inte el ndar dei primi ani de guera); łe pèrdite par rivar a ła vitòria łe zera stae stra alte: 11,2 milioni de soldai morti par càuze de guera inte el perìodo 1941–1945.
Partindo dal febraro del 1946, l'Armada Rosa, co ła Marina soviètega, ła incarnava ła conponente prinsipałe de łe forse armae sovièteghe; ła ghea tolto el nome ufisałe de Armada Soviètega (, in sigla SA), finmente a ła so desołusion inte el disenbre del 1991.
Mìsiłe bałìstego de mèdio rajo
MRBM ła ze ła sigla del tèrmano miłitare ingleze medium-range ballistic missile (che in vèneto se połe tradùzar cofà mìsiłe balìstego a mèdio rajo), e denota un tipo de mìsiłe balìstego che secondo ła major parte de łe organizasion de studi miłitari el clasìfega cofà de rajo tanto par soto ai ICBM e par soto ai IRBM (rajo inferiore a cueło mìnemo che serviraria par atacare l'Eoropa da l'Amèrica del Nord e viceversa).
A l'interno de l'United States Department of Defense, un mìsiłe de rajo mèdio el vien defìnio dal gaver na portada màsima intrà 1.000 e 3.000 km. Inte ła termenołozia moderna, i MRBM i ze parte del pì grando grupo dei theatre ballistic missile, che include calsìase mìsiłe balìstego co un rajo de asion de manco de 3.500 km.
Astronàuta
Un astronàuta o cosmonàuta (in ruso: космонавт, kosmonavt; in cineze: taikonauta) el ze un èsare uman che el viaja inte el spàsio o che el vien trasportà da calcosa che el ło rende, sojeto primo de l'esplorasion spasiałe umana.
I criteri par determenar el signifegà de "viajo inte el spàsio" i ze defarenti inte łe vàrie culture dei sìngułi paezi coinvolzesti. Inte i Stati Unii i ze considerai astronàuti chełi che i sorpasa un'altitùdene de 50 mìlia (sirca ), in Rùsia par voło spasiałe se intende na trajetòria orbitałe (òrbita zeosèntrega) o sia che ła màchina ła gàpia da fare almanco na volta da torno de ła Tera.
La Federasion Internasionałe Aeronàutega (FAI) invese ła definise vołi spasiałi cuełi che i sorpasa i 100 km; par sta motivasion el nùmaro totałe de astronàuti i diferise da fonte a fonte. Al 20 de zugno del 2011 un totałe de 529 persone łe ze andae inte el spàsio, secondo ła definision americana, andove che i ga totałizà pì de 30,000 dì, includesti pì de 100 dì de pasejae spasiałi. A l'istesa data invese i el nùmaro el devien 523 i "astronàuti" secondo ła FAI.
Saturno (astronomia)
Saturno el ze el sesto pianeta del sistema sołare in órdene de distansa dal Sołe e el secondo pianeta pì masìcio dopo de Zove. Co un rajo mèdio 9,48 volte cueło de ła Tera e na masa 95 volte pì granda a cueła terestre. Saturno, co Zove, Uran e Netun, el ze clasifegà cofà zigante gasozo. El nome el deriva da l'omònemo dio de ła mitołozia romana, omòłogo del titan grego Crono. El so sìnboło astronòmego (♄) ła ze na raprezentasion stiłizada de ła sèzoła del dio de l'agricultura.
Saturno el ze conponesto par el 95% da idròzeno e par el 3% da èlio seguio da altri ełementi. El nùcleo, fato de siłicai e jasi, el ze circondà da un speso strà de idròzeno metàłego e da un strà esterno gasozo.
I venti inte l'atmosfera de Saturno i połe rivar ai, rezultando signifegadivamente pì ràpidi de cuełi su Zove e lejeramente manco ràpidi dei venti che sùpia inte l'atmosfera de Netun.
Saturno el ga un estendesto e vistozo sistema de anełi che i ze fati prinsipalmente de partezełe de jaso e pólvari de siłicai. Co łe so 82 lune conoseste, Saturno el detiene el primà par el pì alto nùmaro de satèłiti del sistema sołare. Intrà ste cuà, Titan ła ze ła majore e anca l'ùgnoła luna del sistema sołare che ła ga un'atmosfera signifegadiva.
Mìsiłe bałìstego intercontinentałe
Un mìsiłe balìstego intercontinentałe (normalmente dizesto ICBM, acrònemo de l'espresion ingleze intercontinental ballistic missile) el ze un mìsiłe par el trasporto de longo rajo de ordegni nucleari che, doparando na trajetòria bałìstega, el riva in alture signifegadive, includesta na parte de voło suborbitałe e trajetòrie in parte orbitałi. Un ICBM el se difarénsia da chełi altri mìsiłi balìsteghi cofà i IRBM o i SRBM par ła portada sensibilmente pì alta (par de sora dei 5.500 km), che ła ze de frecuente limitada da acordi pułìteghi e de controło de łe arme.
Angleganismo
__HIDDENCAT__
miniatura|[[Catedrałe de Canterbury]] L'angleganèzemo o angleganismo o sanò anglicanèzemo o anglicanismo ła ze na confesion rełijoza che ła se mete inte ła metà strada (Via Mèdia) intrà el cristianèzemo catòłego e cueło protestante, e che el ga avesto orìzene inte el XVI secoło co ła separasion de ła Ceza de Inghiltera da ła Ceza catòłega inte el ndar de del regno de Enrico VIII. Conprende ceze che łe ze storegamente ligae a sta cuà e altre co credense, pràteghe de culto e struture afini, siben no idénteghe. La paroła anglegan el ga vesto orìzene da eclèzia anglegana, na fraze latina derivante dal 1246 che signìfega "ceza ingleze". I aderenti a l'angleganèzemo i ze ciamai anglegani. La majoransa de lori ła ze parte de łe ceze aderenti a ła Comunion Anglegana internasionałe.
Ghe ze, tutavia, vàrie ceze de fora de ła Comunion Anglegana che łe se autodefinise anglegane: łe ze cuełe ligae a l'angleganèzemo contìnuo, in pozision conservatore.
El raprezentante de Dio in tera inte ła rełijon anglegana el ze de facto el sovran de ła corona ingleze, el cuało sucesore el corisponde a l’erede del trono, siben che sta autorità ła raprezéntee inte el dì uncó solché un roło sinbòłego.
El protestantèzemo anglegan el ze sostansialmente na fuzion de ełementi luterani e calvinisti e in parte anca el ga catòłeghi, fondà sul Vanzeło de Jezù Cristo, su łe tradision de ła ceza apostòłega, su ła sucesion apostòłega ("episcopà stòrego") e sui insegnamenti dei pari de ła Ceza. Secondo un'imàzeine che ła vien fazesta derivar da Richard Hooker, sta cuà ła se poza su de un "trìplego pedestało": Sacre Scriture, tradision e razon. L'angleganèzemo el costituise una de łe majori rame del cristianèzemo osidentałe, gavindo definitivamente declarà ła so indipendensa dal Roman Pontèfeze co l'insediamento inte el trono de Elizabeta I. Tanti dei novi formułari anglegani de ła metà del XVI secoło i corispondea stretamente a cuełi del protestantèzemo reformà contenporàneo. Ste reforme inte l'interior de ła Ceza de Inghiltera łe vegnea tolte e adatae al culto anglegan da l'arcivéscovo de Canterbury de chel tenpo Thomas Cranmer, co ła scritura e publegasion de testi anglegani inportantisimi, o sia el Book of Common Prayer e i Trentanove artìcułi de rełijon, seguii da un sbrisamento teołòzego e litùrzego verso pozision intermèdie intrà łe du majori tradision protestanti emerzenti, saria dir el luteranèzemo e el calvinismo .
Inte ła fin del XVI secoło, el mantegnimento inte l'angleganèzemo de tante forme litùrzeghe tradisionałi e de l'episcopà łe vegnea vedeste cofà inacetàbiłe dai anglegani che i promovea i prinsipi protestanti pì radegałi, mentre inte i secołi drioman racuanti teòłoghi e ecleziàsteghi anglegani, cofà Edward Bouverie Pusey e John Henry Newman, confidando inte un rearentamento al culto catòłego, in parte dividéndose da ła Ceza de Inghiltera e in parte formando l'anglo-Catołèzemo. Sta situasion ła costituise parò na menoransa inte l'angleganèzemo, cofà - su un fronte dotrinałe vàrio - el movimento de ła "Broad Church" (Ceza larga) che, partindo dal latitudenarismo anglegan del '600, el ga desviłupà da ła seconda metà de l'800 pozision crìteghe inte i confronti de ła interpretasion dogmàtega dei "credi" e de un dòparo del Book of Common Prayer cofà guida, sostegnindo l'inportansa de ła reserca rełijoza e del confronto costrutivo co altre tradision cristiane e no-cristiane.
Lira italiana
La lira italiana ła ze sta ła vałuta ufisałe de l'Itàlia dal 1861 al 2002. Intrà el 1999 e el 2002 ła ghea convivesto co l'eoro, finmente devegner da eło definitivamente sostituia. El canbio fiso el zera de 1.936,27 lire par ogni eoro.
La lira ła ze sta anca ła moneda ufisałe del Regno de Itàlia napołeònego, intrà el 1807 e el 1814.
El tèrmano el deriva dal vałore del pezo fìzego de na libra de arzento s-ceto, in raporto direto co ła sterlina; In racuanti paezi, cofà Cipro e Malta, łe parołe lira e sterlina łe vegnea doparae cofà sinònemi, prima che l'eoro el vegnese aprovà inte el 2008 in anbedó i paezi izołani.
Paezi bàlteghi
Col tèrmano Stati bàlteghi, pì raramente anca EstLaLia o sanò Repùbleghe bàlteghe o oncora paezi bàlteghi, se fa zeneralmente refarimento a łe tre repùbleghe de Estònia, Letònia, Lituània.
Tuti e tre i stati finmente al 1917 i ze stai parte de l'Inpero Ruso. De sevente de ła Revołusion Rusa e ai avegnimenti de ła prima guera mondiałe i tre stati i ghea otegnesto l'indipendensa par ła prima volta inte ła istòria. Dal 1940 i stati bàlteghi i zera vegnesti ocupai da l'Union Soviètega; dal 1941 al 1944 i ze stai ocupai da ła Zermània nazista e dal 1945 al 1991 łe ze stae forsadamente inglobae inte ła comunista Union Soviètega, che ła ghea reprimesto ogni altro oncora tentativo indipendentista, finmente a ła cascada de ła istesa Union Soviètega inte el 1991, co che łe se ghea declarà, de novo, repùbleghe indipendenti, reconoseste par liveło iinternasionałe. Atualmente łe ze repùbleghe parlamentari indipendenti, e dal 2004 i ze menbri de l'Union Eoropea e de ła NATO.
Sibè che ghe fuse la definision "cołetiva" e ła arensa zeogràfega che i i univa, i tre stati i ga caraterìsteghe culturałi ben definie e difarenti intrà lore. I ze incomunai invese da łe dimension reduzeste, dal forte spìrito nasionałista, da łe caraterìsteghe zeogràfeghe e da ła domenasion soviètega che ła ga provocà na forte imigrasion de rusi. In tuti e tre i stati i resta de fato de łe forte menoranse ruse, soratuto in Letònia.
Da na parspetiva stòrega, pułìtega, lenguìstega e rełijoza łe ze entità diferensiae. par ezénpio in Estònia ła vien parlada la łéngua estone, partegnente a łe łéngue ugro-fìneghe, simiłare al finlandeze e tanto difarente da łe du łéngue bàlteghe propiamente dizeste (o sia el lètone e lituan). In Estònia e Letònia la rełijon prevałente ła ze cheła luterana, mentre in Lituània ła ze par el pì catòłegà.
La popołasion reduzesta e le dimension picenine łe ga fazesto-sì che inte el tenpo łe ghe fuse strete interełasion coi stati confinanti: ła Lituània ła ga storegamente forti lighi co la Połònia e l'Eoropa sentrałe; ła Letònia ła ze majormente arente de ła Rùsia e ła se ze drio caraterizar cofà àréa de trànsito intrà Rusia e el resto d'Eoropa; l'Estònia ła ze culturalmente pì ligada a ła Finlandia e a ła Scandinàvia.
Rebejon dei Boxer
La rebejon dei Boxer, rebelion dei Boxer o revolta dei Boxer o anca guera dei Boxer, ła ze sta na rebejon traesta-sù in Cina inte el 1899, contro de l'influensa straniera cołoniałista, da un grando nùmaro de organizasion cinezi popołari, reunie soto del nome de Yihetuan (o sia Grupi de autodefeza dei viłaji de ła zustìsia e de ła concòrdia).
La revolta ła ga avesto cofà baze sociałe tante scołe de kung fu (identificae cofà «scołe de puzilà»), che inte i primi tenpi łe ghea doparà el nome de «pùziłi de ła zustìsia e de ła concòrdia», che i misionari inte łe so narative i łe ghea rendeste contae solché cofà «boxer».
The Encyclopedia Americana
L'Encyclopedia Americana ła ze una de łe pì grandi ensiclopedie zenerałi in łéngua ingleze. Dopo de cronpa de Grolier, inte el 2000, l'ensiclopedia ła ze sta produzesta da Scholastic.
L'ensiclopedia ła ga pì de 45000 artìcułi, ła major parte co pì de 500 parołe e tanti co na longhesa considerévołe (l'artìcuło che parla dei "Stati Unii" el ga pì de 300000 parołe). Scrivesta da 6500 contributori, l'Encyclopedia Americana ła include pì de 9000 bibliografie, 150000 referimenti incrozai, 1000+ tołe, 1200 mape e sirca 4500 imàzeni in bianco e nero e a cołori. Ła ga anca 680 factbox. La major parte dei artìcułi i ze firmai.
Da tenpo despunìbiłe in 30 vołumi, deso ła ze anca despunìbiłe cofà ensiclopedia in lìnea prèvia notasion e pagamento. La version in lìnea de l'Encyclopedia Americana, introduzesta par ła prima volta inte el 1997, ła continua a devegner renovada e vendesta.
Encyclopædia Britannica
Britannica (in latin Encyclopædia Britannica) ła ze una de łe prinsipałi ensiclopedie in łéngua ingleze; ła so prima edision ła ze datada al 1768-71 a Edinburgo, in Scòsia, cofà Encyclopædia Britannica, or, A dictionary of Arts and Sciences, Compiled upon a New Plan.
Se bè che el nome el posa traer in ingagno, ła so caza editora, ła Encyclopædia Britannica Inc., ła residénsia dal 1901 a Chicago, inte el nord dei Stati Unii e no in Gran Bretagna.
ISBN
__HIDDENCAT__
miniatura|Un còdaze ISBN-10 verso alto, el corispondente còdaze de bare ISBN-13 verso baso. El còdaze ISBN (da l'ingleze International Standard Book Nunber, "nùmaro de refarimento internasionałe del libro") ła ze na secuensa numèrega de 13 sifre doparada internasionalmente par ła clasifegasion dei libri (ła ze oncora doparada anca ła codìfega antesedente del 2007, costituia da un nùmaro de sifre paro a 10, inte el cuało l'ùltema sifra ła połe eventualmente contegnere ła létara majùscoła X). El ze definio da un stàndar de l'ISO, derivà da ła codìfega SBN ingleze del 1967. Siben no obligatòrio, el so dòparo parò el ze deso devegnesto esensiałe par l'imision del libro inte i canałi de ła granda destribusion.
Ogni còdaze ISBN el identìfega in magnera unìvoga ogni spesìfega edision de un libro (no parò łe sénpleghe restanpe, che łe mantegne l'isteso còdaze de l'edision a łe cuałe łe se refarise) e, na volta insegnà, no el połe pì vegner redoparà par altre produsion letaràrie.
Ghe ze anca anàłoghi còdazi numèreghi par ła clasifegasion de publegasion periòdeghe cofà i cuotidiani o łe reviste (l'ISSN) e par i spartii muzegałi (l'ISMN).
Scientific American
Scientific American ła ze na revista sientìfega popołare che ła ze vegnesta fondada da Rufus Porter.
Ła Scientific American ła ze sta publegà, prima setimanalmente, e dopo ogni meze, dal 28 de agosto del 1845, devegnendo ła pì antiga revista continuamente publegà inte i Stati Unii de l'Amèrica.
Dal 1902 al 1911 Scientific American ła ghea curà ła publegasion de un'ensiclopedia intitołada The Encyclopedia Americana, che inte el ndar de na parte de cuel perìodo ła ze sta ciamada The Americana.
Ełiopàuza
L'ełiopàuza ła ze el confin inte el cuało el vento sołare emetesto dal nostro Sołe el ze fermà dal mezo interstełare.
El vento sołare el crea na "boła" inte el mezo interstełare che ła ze conponesto dal gas rarefato de idròzeno e èlio che el inpiena ła gałàsia. El bordo pì esterno de sta boła el ze andove ła forsa del vento sołare no ła ze pì sufisente par spénzar indrio el mezo interstełare. Sto bordo el ze conosesto cofà ełiopàuza e el ze de frecuente considarà cofà el confin esterno del sistema sołare.
Drento de l'ełiopàuza ghe ze un altro confin, ciamà "termination shock", andove che łe partezełe del vento sołare, finmente a chel momento supersòneghe, łe gnen rałentizae a vełozità subsòneghe.
La distansa de l'ełiopàuza vària da łe 80 a łe 100 unità astronòmeghe. Probabilmente ła ze tanto pì picenina inte ła parte del sistema sołare che ła se cata "davanti" in confronto al moto orbitałe del sistema sołare inte ła gałàsia. Podaria anca variar dipendindo de ła vełozità del vento sołare inte el momento e dipendindo de ła densità locałe del mezo interstełare. Se sa che el ze ben al de là de l'òrbita de Pluton.
La sonda spasiałe Voyager 2, dopo gaver finio ła so esplorasion planetària, ła ze entrada inte l'ełiopàuza inte el 10 de disenbre del 2018, mentre ła sonda spasiałe Voyager 1 ła ghe zera za entrada inte el 25 de agosto del 2012. Gràsie a łe mezurasion de Voyager 1 el se ga conprendesto che i moltèpleghi strati magnèteghi sołari i se ga interlacià, creando bołe magnèteghe che łe proteze ła Tera da raji còsmeghi danozi.
Na definision alternativa ła ze che l'ełiopàuza ła ze ła magnetopàuza, intrà ła magnetosfera del sistema sołare e łe corenti de plasma de ła gałàsia. No se sa se sti confini i coinsida co cuełi definii in precedensa.
Marco todesco
El marco todesco el ze sta dal 1948 ła vałuta ufisałe inisialmente de ła denomenada Trizona (l'àrea de ła Zermània sol finir de ła seconda guera mondiałe soto del controło de Fransa, Stati Unii de l'Amèrica e Regno Unio), dopo, dal 1949, de ła Repùblega Federałe de Zermània e de Berlin Òvest finmente a ła reunifegasion inte el 1990 e ła vałuta ufisałe de ła Zermània da chel momento finmente a l'introdusion de l'eoro inte el 1999. El zera sudividesto in 100 Pfennig.
La vałuta doparada inte ła Repùblega Democràtega Todesca ła zera, invese, el "marco de ła Repùblega Democràtega Todesca".
Enciclopedia Treccani
L'Enciclopedia Italiana di scienze, lettere e arti (Ensiclopedia Italiana de siense, létare e arte, scursà in Enciclopedia Italiana), normalmente conosesta cofà La Treccani, ła ze ła pì tanto conosesta ensiclopedia in łéngua italiana, editada co ła cura de l'Istituto de l'Enciclopedia Italiana, fondà a Roma inte el 18 de febraro del 1925 da Giovanni Treccani e Giovanni Gentile.
La so prima edision ła ze sta publegada in trentasìncue vołumi, pì una de ìndazi, dal 1929 al 1937, łe cuałe edision łe ze sevitae inte el corso dei ani da nove edision pendize.
La Treccani ła ze considerada cofà probabilmente ła màsima inpreza editoriałe italiana in contesto culturałe e una de łe pì inportanti ensiclopedie del XX secoło, co l'XI edision de lEncyclopædia Britannica e a lEnciclopedia universal ilustrada europeo-americana.
Ishi
__HIDDENCAT__
Ishi (1860 – 25 de marso del 1916) el zera el nome che el ghe ze sta dazesto a l'ùltemo menbro de ła tribù dei Yahi de ła California, inte i Stati Unii.
La paroła ishi ła signifega omo inte ła łéngua yahi. Ishi el ze considarà èsar sta l'ùltemo nativo american che el ga vivesto sensa conósar ła cultura osidentałe.
Mujaheddin
El tèrmano Mujaheddin (o anca Mujahedin inte łe trascrision vènete; da ), erònea trasliterasion zornalìstega de 'mujāhidīn, plùremo de mujāhid (مجاهد): el denòmena el "conbatente inpegnà inte el jihād" o anca, par estension, "patriota".
Partindo da ła seconda metà del XX secoło sto tèrmano el se ghea difondesto inte i Paezi osidentałi par denomenar i guerajeri de ispirasion islàmega, inte el spesìfego cuełi che inte i ani otanta i se oponea a l'Union Soviètega inte el contesto de ła guera in Afghanistan. Inte ła guera siviłe siriana l'Ezèrsito dei Mujaheddin el ze un insieme de grupi de rebełi anti-goernativi inpegnai predomenantemente inte ła lota a l'ISIS.
Meoła òsea
El meoła òsea o meoło òseo (talvolta co ła zonta de ła létara D medóło/a) ła ze un tesuto moło che el òcupa i canałi dei osi longhi e ła fasa sentrałe dei osi piati. Ła ze formada da un stroma (meoła òsea zała) e da un parenchima emopojètego raprezentà dai ełementi precursori de łe sèłułe emàteghe (meoła òsea rosa o tesuto miełòide). Ła meoła òsea ła ze anca na conponente ciave del sistema linfòide, produzindo i linfociti che i forma parte del sistema imunitàrio del corpo.
Zenerałità
La tipołozia e ła madurasion de łe sèłułe emàteghe ła vària dipendindo de łe clase dei vertebrai ai cuałi se fa refarensa.
Inte i mamìfari, defarentemente che in altri organismi, i eritrociti i ze denucleai (o sia no i ze dotai de un nùcleo sełułare), e de consevensa i ze orizenai nesesariamente da un òrgano produtor.
Tipi de meoła òsea
Inte el cazo de na grave emorazia, l'organismo el ze bon de reconvertir ła meoła zała in cueła rosa, col fine de inalsar ła produsion de łe sèłułe del sàngue.
Stroma
La stroma de ła meoła òsea ła ze tuto el tesuto che no el ze diretamente coinvolzesto inte ła funsion primària de ła meoła: l'ematopojezi. Al stroma el ghe partegne ła meoła zała (e ła ghene costituise ła major parte), co łe sèłułe stromałi che i łe ghe ze inte ła meoła rosa e i forma na spece de maja bastansa streta.
El stroma de ła meoła òsea ła ze formà da fibre e sèłułe del retìcuło che łe ga el fin de sostegno de ła parte ematopojètega de ła meoła, cusita cofà de prodùzar vari fatori de incresimento e desviłupo par l'ativasion de łe sèłułe projenitore produzeste inte ła parte ematopojètega.
Liansa de łe oto nasion
thumb|upright=1.6|Stanpada japoneze del 1900 che ła mostra i miłitari e łe bandiere navałi de łe oto Potense (da sanca verso drita e da l'alto verso del baso: [[Regno de Itàlia (1861-1946)|Itàlia, Austria-Ungaria, Zermània, Rùsia; Fransa; Stati Unii, Japon, Regno Unio) che i dezemava ła rebejon dei Boxer.]] La 'Liansa de łe oto nasion ła ze sta na liansa formada da Austria-Ungaria, Fransa, Zermània, Itàlia, Zapon, Rùsia, Regno Unio e Stati Unii, costituia de sevente a ła rebejon dei Boxer in Cina (1900).
Soviet Supremo de l'Union Soviètega
El Soviet Supremo de l'URSS el ze sta dal 1938 al 1989 l'òrgano pì alto del sistema dei Soviet, sul cuało el se bazava el podere inte ła Union Soviètega. El ga dopo laorà, reformà e trasformà in organo a ełesion indireta, finmente al 1991.
Liansa de łe oto nasion
Mension istòreghe
El fin orìzenàrio de ła liansa ła zera ła costitusion de na forsa internasionałe, co ła cuała rónpar l'asèdio de łe legasion internasionałi de Pechin da parte dei revoltozi (zugno 1900). La forsa de spedision, formada de sirca 45.000 óman e 54 nave da guera, ła ga avesto zugo fàsiłe de łe trupe inperiałi cinezi, ocupando prima Tientsin e dopo Pechin za partindo da l'agosto 1900, costrinzindo l'Inperatora Cixi e granda parte de ła corte inperiałe a scóndarse a Xi'an.
Soviet Supremo de l'Union Soviètega
Istòria
El Soviet Supremo de l'URSS e cuełi de łe repùbleghe federae i zera stai istituii inte el 1936 co ła aprovasion de ła nova Costitusion soviètega, che ła suprimea el Congreso dei Soviet de l'URSS e el Comità ezecutivo sentrałe de l'URSS (CEC) e el ponea el novo òrgano inte el vèrtaze del sistema.
Inte el 1989, dopo de l'elesion del I Congreso dei deputai del pòpolo, el Soviet Supremo el ghea perdesto el so roło de òrgano sora de tuti chełi altri òrgani de poder statałe e el zera devegnesto na spece de parlamento permanente, ełezesto da l'isteso congreso.
Alvize Contarini
__HIDDENCAT__
El so dogà el ze sta pasìfego e el ga mirà soratuto a rinsaldar el pezante pasivo econòmego cumułà de sevente a łe guere contro dei turchi.
Pochi dì prima de ła so morte, Venèsia ła ghea riverzesto łe ostiłità contro de l'inpero otoman.
Biògrafia
Fioło de Nicołò e Elena Michiel, omo de mèdia richesa e de mezana capasità pułìtega, el se ghea caraterizà pì volte cofà anbasatore e, inte sta spesìfega, cofà mediatore par ła Repùblega de Venèsia al Congreso de Vestfalia, che ła se ghea finio inte el 1648. Contarini el ghea ocupà numarévułi retorai inte łe sità de teraferma oltre che eser proveditore, sàvio del consejo e vegner dopo ełezesto cofà procuratore de San Marco.
Sibè che sensa èsar un miłitare o un pułìtego pùblego, el Contarini el se ghea caraterizà par ła so salda opozision inte el tratare coi turchi in ocazion de ła guera del guera turco-venesiana dal 1645 al 1669.
El ghea partesipà, finmente dal 1642, cofà invià de Venèsia, a łe tratative intablae par rivar a ła paze de Vestfałia (1648) che ła ghea fato finir l'inciziva paràboła de ła guera dei Trent'ani. Col nùnsio pontifiso, el cardenałe Chigi, el ghea portà vanti, propio parché intrà i manco intaresai o responsàbiłi revardo ai delìbarai de ła conferensa, un roło de mediatore e conciliator de granda influensa, vedéndose reconoseste cuazi unanememente cultura, abiłità e prontesa inte el zudìsio, che i ghe ghea segurà autorità e benemerense inte ła ciuzura de ła paze.
El zera rivà al màsimo grado de ła pùblega aministrasion, cusita cofà cuazi tuti i menbri de ła so fameja erlevai al dogà, par cazo e sensa vera vołontà.
Dogà
El Major Consejo, spaventà, el ghea sospendesto i cuaranta-uno e el ghene ghea ełezesto altri, tanto manco propendesti a decìdar el Sagredo. Inte el 26 de agosto 1676, par placar-zó suito łe proteste, finmente dal primo scrutìnio el zera sta ełezesto, cofà che el fuse un conprometesto, el Contarini, vècio e sensa un grando cursus honorum sora łe spałe.
In efeti el Contarini el ghea pensà soratuto ai lusi e ai divertimenti scalmanai e, co che el ghea intentà de goernare cofà un doze dei tenpi pasai, el zera vegnesto finmente da suito repià dai so consejeri par masa e ecedente autonomia.
Soto del so dogà i se ghea difondesto i cafè (el primo el zera sta verzesto inte el 1683), ła nòbiłe venesiana Elena Lucrèsia Cornaro ła ghea conseguio, prima dona inte el mondo, ła làurea in fiłozofia inte el 25 de zugno del 1678. Inte el 1680 el bałanso statałe el zera tornà in ativo dopo tanti ani de pasività. Sti avegnimenti i zera asołutamente menori ma i avegnimenti internasionałi i zera drio rivar a Venèsia: i turchi i zera drio spàndarse inte ła penìzoła balcànega e i zera rivai asediare Viena inte el 1683.
Tronbe de guera łe zera drio far èco in tute łe capitałi eoropee e anca a Venèsia se ghra discoresto se farghe partesipasion o no a na guera contro dei turchi. Inte el zenaro 1684, inte-ła-fin, se gavea decidesto de aderir e ła guera ła zera stada declarada, co che el vècio doze Contarini el zera pena vegnesto mancar.
Dinastia Qing
La dinastia Qing o Ch'ing (cineze: ), de łe volte denomenada anca cofà dinastia Manciù-Qing (in łéngua manciù: daicing gurun), ła ze sta na dinastia fondada dal clan Manciù dei Aisin Gioro, inte l'atuałe Manciùria, che ła se ga espandesto dopo inte ła Cina vera e pròpia e inte i teritori sircostante de l'Àzia interna, formando cusita l'Inpero del grando Qing (Cineze: ). La dinastia Manciù orìzenària ła ga canbià el so nome in dinastia Jin Posteriore inte el 1616, par dopo declararse "Qing" inte el 1636, e ła ga concuistà Pechin inte el 1644, unifegando ła Cina inte el ndar dei cuarant'ani dopo, governàndoła finmente al 1912. La denomenasion "Jin posteriore" no el ga da vegner confodesto co l'omònema dinastia del perìodo intrà el 936 e el 946.
La dinastia Qing ła ze sta l'ùltema dinastia cineze e ła so cascada inte el 1912 par man de ła Revołusion Xinhai guidada dal lìder republegan de educasion osidentałe Sun Yat-sen, el ghea segnà ła fin de ła stòria inperiałe bi-miłenària cineze e el nasimento de ła Cina moderna. La Repùblega orìzenària ła conprendeva sirca l'80% dei teritori che oncora i zera inte i gaveri del Grande Qing prima de ła so cascada (11,077 milioni de km2 su 13,1 inte el 1911-12), includeste ła Mongòlia e Taiwan. I restanti 2,03 milioni de km2, conosesti cofà Rovenasi o Resti de l'Inpero Qing, i zera stai soto del domìnio de vàrie segnorie e de sevente dei Japonezi.
Co na superfise de 15,0 milioni de km2 inte el 1790 (reduzesti a 14,7 inte el XIX secoło), el Grando Qing el ze sta l’inpero pì grando del so tenpo e ła prima dinastia cineze par espansion, co solché ła dinastia Yuan (15 milioni inte el 1330) e sorpasando cueła Tang. Sto inpero ła ze sta el cuinto pì grando de senpre. Co che ła zera oncora denomenada dinastia Jin posteriore, ła superfice ła zera de 12,73 milioni de km2, e de 10,6 milioni coi Manciù. Inte el XX secoło el Grando Qing el contava 440 milioni de sùditi o sia el 36,6% de ła popołasion mondiałe, rezultando l'inpero pì popołà del mondo moderno.
Bonba atòmega
La bonba atòmega (ciamada anca "bonba A" drio na termenołozia dezoparada, o talvolta denomenada col nome inpropio "bonba nucleare") el ze el nome col cuało ła vien normalmente denomenada ła bonba a fision nucleare. Se ze drio parlar de un ordegno esplozivo partegnente al grupo de łe armi nucleari, che ła ga ła enerzia che ła ze intieramente produzesta da na reasion a caena de fision nucleare. El tèrmano el vien doparà normalmente anca par denomenar łe arme termonucleari, in cuanto ste cuà łe forma cuazi intieramente i arsenałi nucleari de oncó.
El funsionamento de sti ordigni i se baza su ła reasion de fision nucleare, un procedimento de divizion del nùcleo atòmego, che el sucede inte un ełemento pezante dizesto fìsiłe, in du o pì nùclei de masa inferiora, de sevente da ła cołizion co un neutron lìbaro. La rotura del nùcleo ła produze a so volta, oltre che ełementi pì lejeri, anca racuanti pòsteri neutroni lìbari, oltre che na cuantità tanto signifegadiva de enerzia. Se el materiałe fisiłe el ga un grado de consentrasion sufisente e el ze in na masa suficentemente granda, dizesta "masa crìtega", i neutroni lìbari produzesti a so volta i ze boni de colpir novi nùclei de ełemento fisiłe, produzindo na reasion a caena incontrołada che ła se propaga par tuta ła masa de materiałe libarando na granda cuantità de enerzia inte un tenpo stra-curto.
La bonba atòmega ła ze un'arma de desfamento de masa, de ła cuałe ła comunità internasionałe ła ghene lìmita e sansiona ła produsion par el mezo del Tratà de no prołiferasion nucleare.
Segni zodiacałi
El segno zodiacałe o astrołòzego el ze, sia par l'astrołozia osidentałe che par cueła indiana (in sanscrito: राशि, rāśi), una de łe dódaze sudivizion in parte conpagne del zodìaco.
Par tradision, ogni segno zodiacałe el tołe el nome da na costełasion, sevindo el sevente órdene: Ariete, Toro, Zemełi, Cancro, Leon, Vèrzene, Bałansa, Scorpion, Sazitàrio, Capricorno, Acuàrio, Pesi. thumb|upright=0.5|Ariete thumb|upright=0.5|Toro thumb|upright=0.5|Zemełi thumb|upright=0.5|Cancro thumb|upright=0.5|Leon thumb|upright=0.5|Vèrzene thumb|upright=0.5|Bałansa thumb|upright=0.5|Scorpion thumb|upright=0.5|Sazitàrio thumb|upright=0.5|Capricorno thumb|upright=0.5|Acuàrio thumb|upright=0.5|Pesi
In Osidente se tende a far destinsion in du tipi de zodìaco, una che divide l'eclìtega in 12 segni de conpagna longhesa, o sia 30 gradi par un totałe de 360°, un altro bazà invese su łe costełasion. L'asociasion intrà łe costełasion e ła pozision del Sołe in confronto a łe stełe fise ła cànbia inte el tenpo, par colpa de ła precesion dei ecuinosi: de consevensa, el zodìaco dei segni e cueło de łe costełasion oncó i rezulta sfazai intrà lori. L'astrołozia osidentałe ła se baza escluzivamente sul zodìaco dei segni, cusita cofà che i zera stai ideai miłeni fa.
Sudivizion del zodìaco
La sudivizion del zodìaco in dódaze parte ła se orìzena inte l'astrołozia babiłoneze; łe dódaze sudivizion łe vien ciamae "segni" in cuanto łe ze raprezentae cadauna da un sìnboło. Dopo de łe concuiste de Lisandro Magno l'astrołozia babiłoneze ła ze entrada in contato sia co ła cultura ełenìstega sia co cueła indiana, fazendo influensa so łe astrołozie locałi in vàrie magnere.
Par tradision cadaun segno zodiacałe el tołe el nome da na costełasion piasada drio del pian de l'eclìtega:
Zodìaco tropegałe
Inte ła tradision osidentałe se dòpara ła sudivizion denomenada tropegałe del zodìaco, che ła ga rełasion col moto de revołusion de ła Tera da torno del Sołe; primadetuto el zodìaco el ze dividesto in cuatro setori in corispondensa dei du ecuinosi e dei du solstisi, dopo cadauni dei cuatro setori che in sta magnera i se forma i vien oncor-pì sudividesti in tre parte conpagne. Sta sudivizion ła se ciama "tropegałe".
Par tradision, el primo segno zodiacałe el ze l'Ariete. Par colpa de ła precesion dei ecuinosi che el ze de sirca un grado ogni 72 ani, ła cołocasion dei segni zodiacałi no ła coinside co cueła de łe costełasion.
Zodìaco siderałe
Par tradision el segno zodiacałe che scumìsia inte el "ponto de Ariete" el ze ciamà Ariete; oncó, par colpa de vari movimenti de l'ase de rotasion terestre, ogni segno zodiacałe siderałe no el coincide pì co ła costełasion da ła cuała i ga tolto el nome.
Clasifegasion de l'astrołozia osidentałe
L'astrołozia osidentałe ła prezenta pì clasifegasion dei segni, bazai sui insiemi.
Par ełemento
La prima ła ze ligada ai 4 ełementi (fogo, tera, àrìa, àcua):
I segni i ze divise anca in "mascułini" (fogo e àrìa) e "femanini" (tera e àcua), co asociasion a estroversion e introversion.
Par tipo
La seconda ła se baza su ła pozision in confronto ai 4 ponti cardenałi:
In baze a łe date convensionałi, se połe notar cofà el pasajo dal segno mòbiłe al cardenałe el avegne in coincidensa de l'ecuinòsio o sanò del solstìsio: l'avegnimento el segna, de fato, el pasajo da na stajon a cheła dopo.
Par stajon
In baze a ła stajon de partegnensa, se ła ga ła sevente destinsion:
Se veda cofà che in ogni stajon el rezùltee asente un ełemento: l'àcua in primavera (stajon ùmida ), l'ària in istà (stajon calda ), ła tera in autuno (stajon seca), el fogo in inverno (stajon freda).
Par segno oponesto
La clasifegasion par oponesto ła ze n'altra destinsion, bazada su ła corispondensa de ła cuałità e su l'opozision dei ełementi :
L'opozision ła consta, de fato, inte el conbinar el fogo a l'ària (elementi lejeri) e l'àcua a ła tera (elementi pezanti) : da ła parspetiva de łe stajon, ła primavera ła ze oponesta a l'autuno mentre l'istà el ze oponesta a l'inverno. Da tegner conto, in pì, che el domisiłio de un segno corisponde al bando del so oponesto.
Ayatollah
El conceto
El tèrmano el signìfega segni de Allah o segni de Dio (āyāt, segni, plurałe de aya, segno; e Allah) e chełi che i ga sto tìtuło i ze esperti in studi islameghi cofà ła zurisprudensa, l'ètega, ła fiłozofia e el misticismo. Sołitamente i insegna in scołe islàmeghe (ḥawza). Par de soto del grado de ayàllah el ghe ze el grado de hojjatoleslam (ojjatoleslām, prova o autorità de l'Islam).