cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Piasa dei Siuri (Vicensa)
Ła Piasa dei Siuri de Vicensa ła xe ła piasa prinçipałe del çentro stòrego de Viçensa. Orixenariamente ła jera on foro roman e łogo de marcà, ła piasa, de tradision, ła cuèrxe on roło da croxevia dei afari e del tenpo lìbaro de ła çità.
San Petronio
__HIDDENCAT__
thumb|200px|Ła statua de San Petronio a Bołogna, soto le do tóri Petronio, vescovo catołico (dal 433 al 450 ca.), el xe venerà come santo dała Ciesa catołega e patron de Bołogna.
Piasa dei Siuri (Vicensa)
center|750px|Ociada de ła piasa a 360°|thumb
Aspach
Aspach el xe on comun de   34 abitanti del departemento de Moselle che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Lurais
Lurais el xe on comun de 249 abitanti del departemento de Indre che el fa parte del rejon Sentro-Vałe de ła Loira in Fransa.
Orry-la-Ville
Orry-la-Ville el xe on comun de  3 345 abitanti del departemento de Oise che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Féricy
Féricy el xe on comun de   579 abitanti del departemento de Seine-et-Marne che el fa parte del rejon Île-de-France in Fransa.
Saint-Sulpice-de-Grimbouville
Saint-Sulpice-de-Grimbouville el xe on comun de   167 abitanti del departemento de Eure che el fa parte del rejon Normandia in Fransa.
Fillinges
Fillinges el xe on comun de 3 413 abitanti del departemento de Alta Savoia che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Castelbuono
el xe on comun inte la çità metropolitana de Pałermo chel fa parte de la rejon Sicilia
La Chapelle-sous-Dun
La Chapelle-sous-Dun el xe on comun de   448 abitanti del departemento de Saône-et-Loire che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Lenoncourt
Lenoncourt el xe on comun de   592 abitanti del departemento de Meurthe-et-Moselle che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Viverols
Viverols el xe on comun de   408 abitanti del departemento de Puy-de-Dôme che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Asizi
Asizi el xe un comun de sirca 28 000 abitanti inte la provincia de Perugia.
El ze conosesto par esar la sità dove che ze nasui, ga visuo e ze morti san Francesco e santa Chiara.
La Bâtie-Montgascon
La Bâtie-Montgascon el xe on comun de  1 919 abitanti del departemento de Isère che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Castelnuovo Nigra
el xe on comun inte la provincia de Turin chel fa parte de la rejon Piemonte
984 v.C.
El 984 v.C. (CMLXXXIV v.C in numari romani) el xe on an del X sècoło v.C..
El Piñero
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Zamora, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Escoville
Escoville el xe on comun de   803 abitanti del departemento de Calvados che el fa parte del rejon Normandia in Fransa.
Bourg-sous-Châtelet
Bourg-sous-Châtelet el xe on comun de   118 abitanti del departemento de Teritorio de Belfort che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Dolmayrac
Dolmayrac el xe on comun de   712 abitanti del departemento de Lot-et-Garonne che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Abanilla
__HIDDENCAT__
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Murcia, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Murcia.
Ebenfurth
ła xe na sità del distreto de Wiener Neustadt-Land che el fa parte del stato de ła Basa Àustria in Austria
Bettrechies
Bettrechies el xe on comun de   252 abitanti del departemento de Nord che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Bolquère
Bolquère el xe on comun de 808 abitanti del departemento de Pyrénées-Orientales che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Vergoignan
Vergoignan el xe on comun de   299 abitanti del departemento de Gers che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Oscar Wilde
__HIDDENCAT__
thumb|Foto de Oscar Wilde|280px Oscar Fingal O'Flaherty Wills Wilde (Dublin, ai 16 de otobre del 1854 – Parise, ai 30 de novembre del 1900) el xe stà un scritor, poeta e dramaturgo irlandese.
El xe da sempre considerà una de le vose principai e pì rapresentative de la società britanega de la so epoca. Carateristega de l'autor el xe un stil sferzante e iriverente, compagnai al stesso tempo da na scritura sempiese, spontanea e ricercada.
Saint-Maximin
Saint-Maximin el xe on comun de 746 abitanti del departemento de Gard che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Sainte-Même
Sainte-Même el xe on comun de   244 abitanti del departemento de Charente-Maritime che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Magny-Châtelard
Magny-Châtelard el xe on comun de   61 abitanti del departemento de Departemento de Doubs che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Robinson Crusoe
__HIDDENCAT__
thumb|200px|right|Robinson Crusoe col so conpagno de aventura [[Vénare]] Robinson Crusoe l'è un personagio de le leteratura englese. L'è stà inventà da Daniel Defoe e el ga dato l nome al romanzo The Life and Strange Surprising Adventures of Robinson Crusoe. Inte el romanzo se conta de 'sto pover omo che l'è costreto a rimaner piassé de 29 ani su un'isola deserta, finchè na nave de amutinadi lo ciapa so e lo riporta in Inghiltera, dove lu l'era sior.
Épannes
Épannes el xe on comun de   867 abitanti del departemento de Deux-Sèvres che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
18 de marso
El 18 de marso xe el 77° dì de l'anno secondo el całendàrio gregorian (el 78° inte i ani bizesti. Par rivar al cao de l'ano ghe vołe oncora 288 dì.
Villeporcher
Villeporcher el xe on comun de   153 abitanti del departemento de Loir-et-Cher che el fa parte del rejon Sentro-Vałe de ła Loira in Fransa.
Féniers
Féniers el xe on comun de   94 abitanti del departemento de Creuse che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Orvillers-Sorel
Orvillers-Sorel el xe on comun de   519 abitanti del departemento de Oise che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Miran
Miràn el xe un comùn de 26 123 abintanti inte ła Provincia de Venesia. El 13 de zugno de el 2002 el Presidente de ła Republica co proprio decreto ga conferìo a Miràn el titoło de città.
Abarán
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Murcia, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Murcia.
Saint-Pierre-Avez
Saint-Pierre-Avez el xe on comun de   29 abitanti del departemento de Hautes-Alpes che el fa parte del rejon Provensa-Alpe-Costa Axura in Fransa.
Villefranche-d'Albigeois
Villefranche-d'Albigeois el xe on comun de  1 256 abitanti del departemento de Tarn che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Fornex
Fornex el xe on comun de   113 abitanti del departemento de Ariège che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Vanvey
Vanvey el xe on comun de   233 abitanti del departemento de Côte-d'Or che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Póscoła
El torente Pòscoła el xe on corso d'acua de la provincia de Vicensa. Nase a Priabona de Monte de Mało, da na picinina grota. El score inoltre a Castelgonberto, Trisino sfociando a Montecio Majore inte el fiume Guà.
Lascari
el xe on comun inte la çità metropolitana de Pałermo chel fa parte de la rejon Sicilia
Assenoncourt
Assenoncourt el xe on comun de   116 abitanti del departemento de Moselle che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Thézan-des-Corbières
Thézan-des-Corbières el xe on comun de   544 abitanti del departemento de Aude che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Saint-Brice-Courcelles
Saint-Brice-Courcelles el xe on comun de  3 522 abitanti del departemento de Marne che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
983 v.C.
El 983 v.C. (CMLXXXIII v.C in numari romani) el xe un an del X sècoło v.C..
Les Baroches
Les Baroches el xe on comun de   351 abitanti del departemento de Meurthe-et-Moselle che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Franclens
Franclens el xe on comun de   533 abitanti del departemento de Alta Savoia che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Saint-Sylvestre-de-Cormeilles
Saint-Sylvestre-de-Cormeilles el xe on comun de 253 abitanti del departemento de Eure che el fa parte del rejon Normandia in Fransa.
Sternenberg
Sternenberg el xe on comun de   155 abitanti del departemento de Alto Reno che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Mont-Notre-Dame
Mont-Notre-Dame el xe on comun de   736 abitanti del departemento de Aisne che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Montigny (Loiret)
Montigny el xe on comun de   246 abitanti del departemento de Loiret che el fa parte del rejon Sentro-Vałe de ła Loira in Fransa.
Scachi
thumb|Da ła sanca: un Re bianco, na tore e na regina negri, un pedon bianco, un cavałier negro e un arfier bianco. I scachi i xe un xogo da toła de stratexia par do persone. Ogni xugador ga sedaxe pedine: uno łe ga bianche (cueło che move par primo), che altro łe ga negre. Par vinsare un xogador el ga da darghe scaco mato a chealtro. El termine el deriva da ła łéngua ocitana e catełana escac, che deriva a so volta dal persian شاه, Shah, "re", pasà forsi traverso un adatamento arabo eš-šāq, co ła xonta del artìcoło e ła trasformasion de ła fricativa persiana in ocluxiva.
I scachi i se xoga so na tòła cuadra dita scachiera, fata da 64 caxe de do cołori difarenti. So sta scachiera, al inìsio de ła partìa, ghe xe trentado tochi, sedaxe par cołor: un re, na dona (dita anca regina), do arfieri, do cavałieri, do tori e oto pedoni. Obietivo del xogo xe darghe scaco mato al aversario, o sia atacarghe el re sensa che el gapia ła posibiłità de scanpar.
Waterland
el xe un comun dei Paexi Basi, situà inte ła provinsa de l'Ołanda Setentrionałe.
Scachi
I scachi, orixenari de l'India andove i se xogava xà inte el VI secoło, i riva in Eoropa torno el ano 1000, probabilmente traverso i Arabi. Ancùo i xe uno dei xoghi pì popołari al mondo: i pol èsar xogai in caxa, inte i sircołi dedicai, via Internet o par corispondensa, sia par pasar el tenpo che come vero e pròpio spòr. Difati i scachi i xe un spòr reconosesto dal Comitato Ołìnpego Internasional. Łe conpetision uficiałi łe xe organixae da ła FIDE (Fédération Internationale des Échecs, o sia Federasion Internasional dei Scachi), fondà inte el 1924.
El xogo dei scachi el xe uno dei pì conplicai: se stima che el nùmaro de conbinasion legałi dei 32 tochi so łe 64 caxe de ła scachiera el sia conprexo infrà 1043 e 1050 e ła dimension del àlbaro de łe mose ła xe sirca de 10123. El nùmaro de posìbiłi difarenti partìe a scachi el xe stimà a sirca 1010 50.
Férolles-Attilly
Férolles-Attilly el xe on comun de  1 237 abitanti del departemento de Seine-et-Marne che el fa parte del rejon Île-de-France in Fransa.
Scachi
Descrision e regołamento
Łe regołe ufisałi dei scachi łe xe stae definìe a łivel internasional inte el Manual FIDE, sesion Regołe dei Scachi.
Mombuey
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Zamora, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Scachi
Ła scachiera
thumb|217px|Scachiera (co pedine de tipo Staunton) e rełogio I scachi i se xoga so na toła cuadrata, dita apunto, scachiera, divixa in 64 caxe organixae in 8 righe, dite traverse, e 8 cołone: łe traverse łe xe nùmarae da '1' (traversa baxe dei tochi bianchi) a '8' (traversa baxe dei tochi negri), invese łe cołone łe xe contradistinte da łe letère del alfabeto da 'a' a 'h'. Ła scachiera ła ga da eser orientà in modo che ła caxeła inte el canton in baso a drita de ogni xogador ła sipia bianca.
Łe caxe de ła scachiera inte łe conpetision ufisałi łe ga da 'ver lato conprexo infrà i 50 e i 65 miłimetri. Łe tołe da scachi invese łe ga da 'ver na longhesa minima che ła sia el dopio de cueła de ła scachiera, mentre ła larghesa ga da supararla de 15-20 sentimetri.
So sta scachiera se move 16 tochi bianchi e 16 tochi negri. Łe scachiere e i tochi che se dòpara inte i tornei uficiałi i pol èsar in legno, o pràstega. Existe anca scachiere artisteghe co tochi in vero, piera, curame o metal, uxae, pì che altro, cofà ogeti decorativi. Ła stesa scachiera ła pol esar doparà par xogar a dama; in sto caxo ła se mete parò in modo diverso. Existe anca version da viagio che łe se piega par formar na scatoła che ła contien i tochi. Inte i ani 2000 se ga difondesto in anbito profesional scachiere dixitałi co sensori in grado de riconosare l'execusion de łe mose, e in grado de trasmetarle ai computer o de asionar in modo automàtego el relogio. de frecuente łe vien inpiegae inte i tornei pa' ła trasmision de łe partìe so schermi in loco o via internet. Ła scachiera eletronega DGT ła xe uno dei modèłi ufisałi adotai da ła FIDE.
I tochi so ła scachiera
Ogni xogador el ga un insieme de 16 pedine, co sie tipi difarenti de tochi. I do insiemi de pedine i xe cołorai in modo difarente: in xenare uno xe pì ciaro de chealtro, e i ciapà donca el nome de Bianchi e Negri. In condison ufisałi el cołor dei bianchi el ga da èsar bianco, crema o de un ato de cołor intermedio intrà łe do, invese i negri i ga da èsar negri, maron o de un ato de cołor intermedio. Sta cołorasion ła pol anca èsar fornia dal cołor natural del legno, se ła xe realixà co cuel material. I tochi no i ga da èsar de cołor luxente e i ga da èsar bèłi da vedar.
Águilas
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Murcia, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma de Murcia.
Scachi
I tochi so ła scachiera
'L aspeto dei tochi inte i tornei ufisałi el ga da èsar de tipo Staunton. I tochi i ga da èsar distinguìbiłi infrà de łori in modo ciaro, in particołar modo ła testa del re ła ga da èsar difarente da cueła de ła dona: de sołito el re el ga na corona croxà, ła dona invese na corona a bałini. 'L arfier el pol recar na taca so ła so testa o cuesta ła pol èsar de on cołor difarente. El re el ga da 'ver n'altesa minima de 95 mm e na baxe che ła sipia el 40-50% de ła so altesa. I altri tochi i ga da èsar proporsionai al re e el pexo de łe pedìne el ga da garantir na serta stabiłità, consentendo comunque de movarli co fasiłità. Par èsar siguri de sta ròba, i tochi i xe in xenere pionbai, o sia i ga drento del pionbo che ghi ne asicura ła stabiłità.
Elenco de łe pedine in ordine teorico de inportansa:
Ła dona e ła tore i xe diti "tochi pexanti", parché i xe boni de dar mato co el agiuto del soło re; el arfier e el cavałier i xe invese "tochi minori" o "lexieri", parché no i xe boni de dar mato co el agiuto del soło re.
Castiglione Torinese
el xe on comun inte la provincia de Turin chel fa parte de la rejon Piemonte
Scachi
I tochi so ła scachiera
I pedoni, al inìsio de ła partìa, i se cata rispetivamènte inte ła seconda e inte ła setima traversa, mentre i i altri tochi inte ła prima e inte el otava traversa. A partire dai do cantoni, in modo simètrego, ogni xogador el poxisiona ła tore, el cavałier e el arfier e, par conclùdare, ła dona, so ła caxa del pròpio cołor restà łibara, e el re inte ła caxa de cołor oposto (re bianco sol moro, e re negro sol bianco).
I sinbołi doparai pa' łe pedine inte el diagrama no i xe universałi, ma i xe del tipo pì uxà. I sinbołi UTF-8 pa' i tochi i xe: ♔ ♕ ♖ ♗ ♘ ♙ ♚ ♛ ♜ ♝ ♞ ♟.
El xogador che el taca par primo a movare i tochi, o sia cueło che el vede el pròpio re a drita de ła pròpia dona, el se ciama convensionalmènte "Bianco", chealtro "Negro".
Come che se move i tochi
No xe consentìo łasar caturar el pròpio re. Cuando che el re de uno dei do xogadori el xe minacià (overo, come che se dixe, el xe "soto scaco") no xe consentìa gnauna mosa che ła łase el pròpio re in cueła condision : ga da èsar efetuà na mosa che neutrałixe ła minacia, o sia no ła łase ncora soto minacia el re a ła mosa dopo. Se el xogador no'l pol sotrar el re dal scaco, se trata de scaco mato e ła partìa ła finise co ła vitora del aversario. Se no xe posìbiłe efetuar na mosa legal, ma el re no'l xe soto scaco, ełora se trata de stało e ła partìa ła finise in pata.
Concluxion de ła partìa
El scopo dei scachi el consiste inte el darghe "scaco mato" (dal arabo Shāh Māt, che signifega "el re xe morto", derivante forsi da na tradusion sbagiada del persiano شاه مات Shāh Māt, che signifega "el re xe sconfito" o "el re xe sensa difexe" ) al re aversario. Se ga scaco mato co che el re, catandose soto ła minacia direta dei tochi aversari, no'l ga ła posibiłità de scanpar, o sia el sarìa sicuramente caturà a ła mosa dopo. El scaco mato segna ła concluxion de ła partìa co ła sconfita del xogador che ło subise. El "scaco" invese el xe el ataco (parabiłe) che un toco aversario el porta al re. No xe nesesario che el scaco el vegna anunsà verbalmente; al contrario, inte łe partìe ufisałi de torneo sto conportamento el pol èsar ritegnùo fastidioxo e sansionàbiłe co na amonision o un riciamo. 'L aversario no'l pol exeguir gnauna mosa che ł meta o ła łase el pròpio re soto "scaco". Ła partia ła pol finir anca par abandono da parte de un contendente, oviamente co ła vitoria de chealtro.
Pata
El xogo el finise in patainte i seguenti caxi :
Ła partia ła finise co na pata so dimanda de un xogador se el ga intension de efetuar (avendoła segnà sol formułario e gavendo espreso l'intension de exeguirla) na mosa che:
Inte ła pràtega de torneo el xogador se rivolxarà al àlbitro el cual, dopo 'ver verifegà che łe condision nesesarie łe xe sodisfae, el ga el obligo de dichiarar pata ła partìa.
Inoltre, in cuałuncue momento de ła partìa (salvo speciałi limitasion inposte in singołi tornei) uno dei do xogadori el pol propore ła pata al 'aversario, che el ga naturalmente el dirito de rifiutarla. Se el aseta parò, ła partìa ła finise suito co un paregio.
Inte el xogo no existe ła "vitoria ai punti". El scaco mato el pol èsar dato anca da un pedon, o sia un xogador el pol vinsare anca se in neta inferiorità de "material" (termine xergal có'l cuałe se indica ła dotasion de tochi in poseso del xogador).
Xogo a tenpo
thumb|upright=1.4|Rełogio da scachi mecanico Inte ła maxor parte de łe partìe de club e infrà profesionisti se xoga a tenpo, doparando un rełogio dopio come cueło in figura. Sto rełogio el ga do botoni: ognun dei do xogadori, fata ła so mosa, el struca el boton che el ferma el so rełogio e fa partir cueło del aversario. Sto rełogio el ga na sfèra in pì, ciamà "bandierina", che co resta sincue minuti ła scominsia alsarse pian pianeło, sbasandose de colpo col tenpo xe finìo. Sta bandierina ła ga da èsar ben in vista e no ła ga da èsar sconta da eventuałi riflesi del rełogio. El schermo del rełogio el ga da poderse lexare da almanco 3 metri e se ga da vedar che el funsiona da almanco diexe metri de distansa. In pì sto rełogio el ga da funsionar faxendo manco rumor posibiłe, in modo da no disturbar i xogadori.
Ła cuantità de tenpo a dispoxision dei xogadori (ła cadensa de xogo) ła pol variar. De sołito ła partìa ła scominsia co na serta cuantità de tenpo, che in serte cadense ła pol aumentar dopo un serto nùmaro de mose (de sołito ła cuarantexima) a anca a ogni singoła mosa, doparando el rełogio de Fischer; a pròpia discresion el àlbitro el pol, inte i caxi prescriti dal regołamento, conpensar eventuałi perdite de tenpo. Ła rimosion de tenpo dal rełogio de un xogador e ła xonta de tenpo al rełogio del aversario łe xe sansion a dispoxision del àlbitro par punit condote de xogo scorete. El rełogio regołamentar el ga da permetare al àlbitro de aplicar ste sansion in manco de 60 secondi.
Łe partìe łe se destingue in:
left|thumb|Rełogio da scachi dixital El regołamento el disiplina el xogo ràpido co serte norme che ło diferensia dal xogo regołar ; altre regołe speciałi łe val par el xogo lanpo. Xe oncora asé doparà l'espresion partìe semi-lanpo co che el tenpo el xe de 15 minuti ma no ghe xe difarense regołamentari col xogo ràpido.
El clasico rełogio par scachi el xe mecanico, ma xe romai asé difuxa, anca ła so version ełetronega, che ła xe in grado de exeguir automaticamente serte operasion, tipo memorixar el nùmaro de mose xogae, variar ła cadensa de xogo durante ła partìa, xontar na determinata cuantità de tenpo a ogni xogador par ogni mosa xogà (se previsto dal regołamento del torneo). I rełogi dixitałi pa' èsar regołamentari i ga da fornir na indicasion so ła durata de ła bateria co ła xe drìo par finir (i ga da garantir na autonomìa de 10 ore in sta condision).
Altre modałità de xogo
Oltre che so ła normal scachiera da toła, i scachi i pol èsar praticai in difarenti modi. Tra łe alternative pì conosùe ghe xe i scachi par corispondensa, praticai doparando vari mexi de trasmision de łe mose come el servisio postal, łe e-mail o server dedicai. Na partìa par corsipondensa ła ga na durata variabiłe, da calche dì a calche ano, a seconda del mexo de trasmision inpiegà. Agiuti esterni cofà libri, database e software scachistisi i pol èsar consentìi o no, a seconda de łe prefarense dei xogadori o de l'organixasion. El xogo par corispondensa el xe gestìo e regołamentà da ła ICCF (acronimo de International Correspondence Chess Federation, Federasion Internasional de Scachi par Corispondensa), na federasion reconosesta da ła FIDE. Ła pì vecia testimoniansa de xogo par corispondensa ła se cata so un vołume del siesento, el De ludis orientalibus de Thomas Hyde, andove el autor el riporta che i marcanti venesiani i xogava par corispondensa co i cołeghi dalmati e istriani.
Modałità pì resente el xe el xogo online in tenpo real sfrutando server dedicai come el FICS.
Naturno
l'è on comun inte la Provincia autonoma de Bolxan chel fa parte de la rejon Trentin-Alto Àdexe.
Scachi
Altre modałità de xogo
Na modałità de xogo difondesta infrà i xogadori de łivel elevà ła xe cueła de łe partìe in simultanea. In ste exibision un xogador ugnoło el xoga contro un nùmaro variàbiłe de aversari, pasando da na scachiera a chealtra a ogni mosa.
Particołarmente inpegnativo xe el xogo dei scachi òrbi, andove i xogadori i se sfida sensa poder vedar ła scachiera afidandose donca a ła pròpia memoria. Anca i scachi òrbi i xe ogeto de exibision simultanee.
Notasion de łe mose
thumb|upright=1.8|Formułario de ła partìa [[Bobby Fischer|Fischer-Najdorf (USA-Arxentina), terso turno de łe XIX Olinpiadi dei sacchi, Siegen, 1970. Łe mose łe xe segnae in notasion descritiva.]]
El sistema doparà de sołito par notar łe mose, ciamà notasion algebrica, el xe descrito inte el regołamento internasional dei scachi. Inte i tornei uficiałi ogni xogador el ga da notarse łe mose so un verbal dito formułario; fa ecesion el xogo ràpido andove i xogadori no i ga sto obligo.
Saint-Michel-d'Euzet
Saint-Michel-d'Euzet el xe on comun de 636 abitanti del departemento de Gard che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Scachi
Notasion de łe mose
Ła notasion algebrica ła xe el ugnoło sistema uficialmente reconosesto da ła FIDE e ła dopara letare, nùmari e sinbołi par l'anotasion de łe mose e eventuałi comenti. Łe mose łe vien numarae in ordene progresivo e łe xe fate ognuna de na cubia de semimose. Ła semimosa ła riporta na letera granda a indicar el tipo de toco moso (a parte el pedon, che no'l ga bixogno de sta letera): el alfabeto de łe letere el canbia da lengua a lengua. Segue ła caxa de destinasion (individuà da na cubia de coordinae: letera par ł cołona e nùmaro par ła traversa) presedùa da na "x" inte el caxo de catura; inte łe cature fate dai pedoni se mete prima de ła "x", co letera picoła, ła cołona de proveniensa del pedon, e inte el caxo de catura en passant ła semimosa de catura ła xe seguìa da l'indicasion "e.p.". Ła promosion ła se segna metindo dopo ła mosa el segno "=" seguìo da ła letera del toco dimanda par ła promosion. 'L iroco el ga un segno particołar: "0-0-0" (longo) e "0-0" (curto). Un "+" dopo ła semimosa el segna un scaco (a volte se dopara "++" par el scaco dopio), invese un "#" indica el scaco mato. Existe anca na serie de segni convensionałi doparai dai comentatori: i pì doparai i xe "!" e "!!" (bona/otima mosa), "?" e "??" (eror/erore grave), "!?" e "?!" (mosa interesante/dubia).
Eco un senplise exenpio de notasion algebrica:
Légal-St. Brie, Parixe, 1750
Existe anca altri sistemi par ła notasion de łe mose. Par el pasà se doparava ła notasion descritiva, che ła indica łe cołone co una (inte el caxo de łe do cołone sentrałi: cueła del Re e cueła de ła dona) o do letare: ła sigla ła deriva dal nòme del toco che ocupa ła cołona in poxision inisial, presedùa da D o R a seconda che elk se cata so lato de dona o de re.
Exenpio de notasion descritiva:
Anderssen-Dufresne, Berlin, 1854
Inte i scachi par corispondensa, pa' evitar inconprension a cauxa de łe difarenti letare doparae par indicar łe pedine inte łe varie lengue, vien doparà ła notasion numerica, inte ła cuałe anca łe cołone, come łe traverse, łe xe numarae da 1 a 8. Ogni semimossa, donca, ła xe conposta da cuatro sifre: łe prime do łe indica ła caxa de partensa, łe ulteme do cueła de arivo, sensa riferimenti al toco inpegnà. Se trascura i segni de prexa (catura). Ła partìa Légal-St. Brie, riportata pì sora, ła vegnarìa trascrita cusì:
El iroco el se indica scrivendo soło che el movimento del Re ("5131", "5838", "5171", "5878"); difati el xe el ugnoło caxo andove el Re el pol movarse de do caxe. Ła promosion del pedon ła vien segnà asociando a ogni pedina un nùmaro: Dona=1, Tor=2, Arfier=3, Cavałier=4. Donca un pedon bianco in d7 promoso a dona dopo na prexa in e8 se trascrivarìa "4758-1".
Altra tènica ła xe ła notasion Forsyth-Edwards, ideà dal giornałista scosexe David Forsyth e aplicà da Steven Edwards a l'elaborasion eletronica: sta notasion ła consente de descrivare co na serie de letare e nùmari, dita stringa FEN, na precixa poxision so ła scachiera. Na stringa FEN ła xe formà da sie parti intervałae da spasi, che łe raprexenta rispetivamente ła poxision dei tochi (fiła par fiła, dal punto de vista del bianco), xogador che ghe toca movar, posibiłità de iroco, cature en passant, nùmaro de semimose (da l'ultema catura o spinta de pedone, utiłe par aplicar ła regoła de łe 50 mose) e nùmaro de mose dal inìsio de ła partìa.
Alcuni exenpi de stringhe FEN:
Dondas
Dondas el xe on comun de   214 abitanti del departemento de Lot-et-Garonne che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Scachi
Notasion de łe mose
poxision inisial:
dopo 1.e4 c5 2.Cf3:
Gartempe
Gartempe el xe on comun de   123 abitanti del departemento de Creuse che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Scachi
Tornei
Inte i tornei uficiałi se segue łe diretive del manual FIDE. Serte regołe łe pol subir de łe variasion lexiere (tipo ła gestion del tenpo e ła cadensa de xogo o come agir in caxo de ritardo) a discresion dei organixadori, basta che ste variasion no łe sia in contrasto co łe dispoxision xenerałi de ła FIDE.
Albitragio
Łe partìe uficiałi łe xe controłae da un àlbitro, co conpiti spesifegai inte el regołamento internasional. El ga da asicurar l'asplicasion de łe regołe mantegnendo łe mèjo condision de xogo e se serve el ga da aplicar de łe sansion (amonision, ridusion del tenpo de riflesion, asegnasion de vitoria al aversario, espulsion da ła manifestasion) inte i confronti dei xogadori che se conporta in modo scoreto o antisportivo. El àlbitro no'l ga da interferir so ła partìa in caxi no previsti dal regołamento.
19 de marso
El 19 de marso xe el 78° dì de l'anno secondo el całendàrio gregorian (el 79° inte i ani bizesti. Par rivar al cao de l'ano ghe vołe oncora 287 dì.
Scachi
Clasifiche
Un prosedimento matemàtego par vałutar ła forsa dei xogadori el xe sta meso a punto dal fixico merican de orixene ongarexi Arpad Emrick Elo. El profesor Elo el zera anca un xogador de scachi de alto łivel (oto volte canpion del Wisconsin) e el ga studià un sistema (che ciapa apunto da łu el nòme) par axornar el puntegio (o rating) de un xogador tegnendo conto sia del rexuxltà de ła partìa sia de ła forsa del aversario.
Łe formułe proposte da Elo, łe xe stae adotae prima da ła federasion mericana (USCF) e, inte el 1970, da ła FIDE. Ła FIDE ła axorna ogni mexe ła clasifica mondial col rating de tuti i xogadori che ga otegnùo un puntegio Elo (disputando un serto nùmaro de partìe uficiałi in tornei contro xogadori xà in clasifica). Anca łe varie federasion locałi łe fa łe so clasifiche.
Tìtołi scachistisi
I tìtołi scachistisi i xe dei tìtołi concesi da ła FIDE ai scachisti che raxonxe un łivel de xogo elevà, atestà in xenere dal raxonximento de un serto puntegio Elo e dal conseguimento de bone prestasion in tornei andove ga xogà scachisti xà in poseso del tìtoło.
I tìtołi i dura tuta ła vita e no i pol èsar ritirai. El masimo tìtoło el xe cueło de Gran maistro internasional (scursà in GM). Sto tìtoło el xe sta creà dal xar Nicola II de Rusia, che inte el 1914 ło ga asegnà a sincue xogadori dopo un torneo a San Pietroburgo. L'asegnasion dei tìtołi a łivel internasional ła xe pasà sucesivamente a ła FIDE.
Ghe xe dei tìtołi riservai ai scachi par corispondensa e par ła sołusion o ła conpoxision de problemi de scacchi.
Conportamenti no regołari
A volte capita che, de scondon, no vegna vołutamente rispetà el regołamento cusì da otegner un vantagio a pròpio favor o a favor de ła pròpia scuadra o de calche altro xogador col cuałe se xe d'acordo.
Existe ła posibiłità de barar in modi e in momenti difarenti, prima, durante e dopo ła partìa. I conportamenti no regołari pì comuni i xe: risevar indicasion durante el xogo da calche spetator, giutarse co un computer par anałixar ła partìa, alterar el pròpio puntegio Elo, viołar ła regoła sol tocar łe pedine, concordar ła pata co un altro xogador (a vantagio o svantagio de un altro xogador), darghe fastidìo al aversario o doparar tàteghe psicołoxiche. Serte asion che pol danegiar el aversario e vantagiar el xogador no łe xe proibìe dal regołamento, parò el artìcoło 12.1 del regołamento FIDE el fornise al àlbitro na serta łibartà de asion in sto senso, dato che el prevede che i xogadori no i ciape inisiative che discredite ła partìa. Par exenpio rimetare so ła scachièra, sensa farse notar, un toco xà caturà xe ilegal e xe sansionàbiłe co na xonta de tenpo al aversario e el ripristino so ła scachièra de ła poxision regołare presedente al tentativo de baro, ma inte un caxo come sto cuà ła regoła 12.1 ła pol èsar doparà dal àlbitro par dar na sansion pì pexante par punir el conportamento antisportivo.
I inbrogi no regołari no i ga da èsar confuxi co altre situasion de xogo ciamae swindle (in inglexe inbrogio, fregadura), o sia cuando che un xogador che xe drìo perdare el prova a rebaltar el rexultà sfrutando ła sicuresa del aversario sercando de farlo cascar in calche tràpoła. Ste situasion łe se svolxe inte el pien rispeto de łe regołe e no łe xe clasificabiłi cofà inbrogi no regołari, parò serti xogadori łe considera un conportamento eticamente scoreto e antisportivo parché i ghe cava al aversario na vitoria merità.
Tàtica
Inte i scachi ła tàtica rivarda el studio de asion che se svolxarà inte un tenpo ristreto, cusì che łe posa èsar calcolà in antisipo da un xogador. I prinsipałi schemi tàtisi de baxe i sfruta łe difarenti carateristeghe dei tochi o ła particołar dispoxision che se cata so ła scachièra par sercar de otegner un vantagio. Come par exenpio el ataco dopio, schema che prevede de atacar in contenporanea do tochi par caturarghine un,opur l'inpirada e el ataco d scoerta, che i aprofita de particołari poxision o lignamenti favorévułi dei tochi.
Maisons-du-Bois-Lièvremont
Maisons-du-Bois-Lièvremont el xe on comun de   807 abitanti del departemento de Departemento de Doubs che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Scachi
Stratexia
Ła stratexia invese ła rivarda na vixion de pì anpio respiro de ła poxision, co na pianificasion del modo par otegner fini a longo termine presedentemente stabiłìi. I elementi da considerar i xe tanti: el vałor dei tochi, el controło del sentro, ła strutura pedonal, ła sicuresa del re, el controło de caxe o grupi de caxe inportanti (par exenpio serte diagonałi o serte cołone).
El primo maso co se vałuta na poxision el xe cueło de far el conto del vałor dei tochi in xogo pa' ogni xogador. El vałor el xe parò influensà da ła poxision (i pedoni xà avansai i val pì de cuełi ncora fermi) e dal tipo de xogo (inte łe poxision sarae i cavałieri i serve de pì dei arfieri, invese inte łe poxision verte xe el contrario).
Vałor dei tochi
Ai tochi dei scachi vien xeneralmente asegnai dei vałori numerisi puramente indicativi, che i giuta a capirghine el pexo stratexico in partìa. Inte ła stòria xe stae proposte varie scałe de vałori che no senpre łe ga catà un serto consenso. Existe vari criteri matemàtisi inpiegai inte i calcołi e sołitamente i motori scachistisi i inpiega vałori variabiłi a seconda de ła poxision dei tochi so ła scachiera. Cueła sevente xe ła serie de vałori inpiegai normalmente    : Al re no xe asegnà un vałor, o sanò xe asegnà un vałor infinìo, parché ła so perdita ła porta a ła sconfita; in tèrmini pratisi de forsa, come toco ativo in xogo, xe xeneralmente considerà pì forte de un arfièr o de un cavałier ma pì débołe de na tor.
El controło del sentro
Dato che un toco col se cata al sentro de ła scachièra el controła pì caxe de cuanto no'l fasa col se cata ai marxini, dato che el ga na maxor posibiłità de movimento e che el pol èsar doparà co maxor eficacia el controło del sentro el xe stratexicamente inportante. Ła teoria de łe avertaure dei scachi, par exenpio, ła se baxa sol ocupasion eo el controło del sentro. Par ocupar fixicamente el sentro basta piasar racuanti pedoni ben sostegnùi da altri tochi, stando atenti a no crear pedoni ixołai o dopiai (o sia incołonai), anca se a 'olte i pedoni dopiai i pol dar serti spunti stratexisi interesanti. I pedoni inte łe cołone c e f i xe utiłi par sostegner l'avansada dei pedoni sentrałi e i pol èsar doparai par verxare łe ligne, se convegnese tacar el aversario al sentro: par exenpio i xe doparai co sto scopo inte el ganbeto de dona e inte el ganbeto de re. Inte łe avertaure "ipermoderne", sviłupae inte i ani venti del XX secoło (come par exenpio ła difexa Nimzo-indiana), el centro xe invese controłà col uxo de tochi lexieri pitosto che co l'ocupasion fixica tramide el pedon.
Strutura pedonałe
Un elemento inportante inte el evołusion de na partìa a scachi xe ła strutura pedonal, o sia ła configurasion dei pedoni so ła scachièra : dato che i pedoni xe i tochi manco mobiłi de tuto el schieramento, ła strutura pedonal xe rełativamente stàtega e ła inside notevolmente so ła natura stratexica de ła poxision. I punti débołi de ła strutura pedonal (come pedoni ixołai, inpedonature e buxi) i xe xeneralmente permanenti, donca xe nesesaria cura inte el evitarghine ła conparsa se no i xe conpensai in calche modo (par exenpio da ła posibiłità de condur un forte ataco).
Poxision verte e sarae
A seconda de come se ga svolta l'avertaura del xogo se pol 'ver, inte el xogo mexan, na poxision verta o na poxision sarà. Se dixe verta na poxision co pochi pedoni sentrałi, diagonałi lìbare e almanco na cołona sensa pedoni. Na poxision verta, come se pol imaxinar, ła porta a un scontro viołento co cature e scanbi de tochi continui: in xenare łe partìe co poxision verte łe xe curte e łe riva in presa a ła fin.
Na poxision sarà, invese, ła xe na poxision andove i pedoni i xe ncora scuaxi tuti so ła scachièra e i ga na strutura asé forte: sto fato el rałenta łe manovre dei do xogadori e i costrinxe a na partìa che ła pol anca deventar asé longa.
Faxi del xogo
Da un ponto de vista teorico łe partìe de scachi le pol èsar divixe in tre faxi: avertaura, xogo mexan e final.
Ła faxe de avertaura ła pol seguir serte ligne de sviłupo note, studiae e codifegae in leteradura, e che se xe dimostrae vałide. Ste mose, dite apunto, avertaure, łe pol guidar el xogador inte el sviłupo dei tochi fin a un serto ponto del xogo. El xogo mexan invese el xe pì tàtico, vien infati sfrutae tute cuełe conbinasion che porta el aversario a scanbi de material svantagioxi o a perdare teren. Durante el final łe mose prinsipałi xe i scachi al re e łe promosion dei pedoni restai.
Avertaura
L'avertaura ła xe na faxe de xogo che serve a sviłupar i tochi, o sia a poxisionarli so ła scachièra in modo che i sia pì ativi e utiłi. De sołito i toche lexieri (cavałieri e arfieri), dato che i xe i pì adati a movarse inte na scachièra piena de tochi, come cueła che se ga a inìsio partìa, i xe i primi a èsar sviłupai; po se sviłupa łe tori e ła dona, che (in particołar łe tori) i xe poco utiłi inte łe prime faxi de xogo dato che i rende al mègio co ghe xe pì spasio inte ła scachièra.
L'avertaura ła ga na serie de fini stratexisi :
Sti elementi teorisi, sentrałi inte ła maxor parte de łe avertaure, i xe parò interpretai in modo flesìbiłe inte łe averature piasé moderne: par exenpio ła difexa indiana, co łe so varianti, portae par ła prima volta inte i ani vinti del XX secoło da ła cusì dita scoła ipermoderna (e in particołar da Aaron Nimzowitsch e Richard Reti) andove el Negro, invese de contestarghe el sentro al Bianco co i pedoni, el serca de controłarlo da lontan co altri tochi; o anca ła variante Sveshnikov de ła difexa siciłiana, andove el Negro el mete aposta un pedon aretrà (cuindi débołe) in d6 cusì che el cavałier Bianco el resta in òro, andove el xe manco utiłe.
L'avertaura no ła ga na durata exata, dato che no existe un momento precixo de pasagio da na faxe a chealtra del xogo. De sołito ła faxe de avertaura ła dura na ventina de mose, anca se in serti caxi se pol rivar a 30-35 mose.
Ła riłevansa ecesiva de ła teoria d'avertaura inte el xogo, che tante volte ła sacrifega el tałento e ła creatività del scachista, ła ga portà a ła reasion de un bon nùmaro de xogadori, che i ga proposto serte varianti de xogo par eliminar sta posibiłità. Par exenpio i scachi960 (noti anca come scachi Fischer-Random), proposti dal canpion merican Robert J. Fischer, andove ła dispoxision dei tochi so ła prima fiła ła xe fata a òcio ma simetrica infrà i do schieramenti, eliminando cuindi ła posibiłità de un studio teorico de ła poxision de avertaura. Altro tentativo de ridur l'inportansa de ła teoria de avertaura el xe cueło del canpion del mondo José Raúl Capablanca, che el ga proposto na variante, i scachi Capablanca, da xogarse so na scachièra de dimension 10x8 co ła xonta de do tochi: un cancełièr (co łe posibiłità de movimento de tore e cavałier) da metarse infrà el arfièr e el cavałier de re, e un arcivéscovo (co łe posibiłità de movimento de arfièr e cavałier) da metarse infrà el arfièr e el cavałier de dona.
Final
Col prosedere del xogo ła serie de cature ła fa diminuir senpre pì el nùmaro de tochi so ła scachièra, portando donca a 'ultema faxe de xogo: el final. El final el ga tre aspeti stratexisi che i ło difarensia da khe faxi de xogo presedenti :
Inte i finałi pì senplisi el exito teorico el xe scontà, come re e tor contro re (vinto da re e tor) o re e cavałier contro re (pata). Inte un fina no ecuiłibrà chi che xe in svantagio xeneralmente el lota par ła pata: xe necesaria donca tanta atension da parte del xogadori che se cata in vantagio, par no far erori che ghe consenta al aversario in inferiorità de otegner ła pata (de sołito par stało).
Come łe avertaure, anca i finałi i xe ogeto de studio e anałixi: do temi che se verifega co frecuensa, ła poxision de Lucena e ła poxision de Philidor, i xe stai anałixai xà inte el XVII e inte el XVIII secoło. I finałi i vien clasifegai e studiai a seconda de ła cuałità e del nùmaro de łe pedine restae so ła scachièra.
Varianse
Existe diverse varianse del xogo dei scachi. Łe pì popołari łe xe xiangqi (Cina) e shogi (Giappone). Tute do, parò, ga łe stese radiçi storeghe dei scachi.
Arte del xogo
thumb|left|350px|Luigi Mussini - "Sfida scachistica a ła corte del Re de Spagna" (1883), in cui xe rafigurà l'inprexa de [[Giò Leonardo Di Bona.]] thumb
Xe inposìbiłe sitare tuti i riferimenti e łe citasion scachistiche che te pui catar inte el arte sia clasega che moderna.
Par quanto riguarda ła pitura, inte ła Capeła Pałatina del Pałaso dei Normani a Pałermo se pol amirar el primo dipinto de na partia a scachi che se conosca in Itałia. L'opera risałe al 1143 sirca e i artisti musulmani che ła crearono i xe stai sielti dal re Normano de Siciłia Ruggero II d'Altavilla, che fese erixare ła cèxa.
In leteratura se ricorda che inte el romanso Atraverso ło specio e quel che Alice ve catò de Lewis Carroll, el viaxo fantastico de ła protagonista xe na evidente raprexentasion de na partia a scachi, benché l'iregołarità oservà inte łe mose fasa pensar a na variante pitosto difondesta inte el XIX secoło, in cui l'alternarse dei turni intrà bianco e nero jera in parte determinà in modo caxuałe. Tałe opera leteraria ga a so 'olta ispirà na variante de scachi eterodosi, ciamada scachi de Alice.
Inte el sinema xe selebre ła partia a scachi co ła morte raprexentà inte el film El setimo sigiło direto da Ingmar Bergman. Altretanto famoxa xe ła partia xugàda inte el film 2001 Odisea inte ło spasio, inte ła cuałe l'astronauta Frank Poole perde contro el superconputer HAL 9000.
Numeroxe łe xe anca łe manifestasion ligae a i scachi che łe svolxe periodicamente in Itałia; ła pì nota tra queste ła ga logo Marostica (VI), andove dal 1454 se svolxe na partia che ripropone una tra quełe pì famoxe zà disputae, dopàrando dei personaxi viventi, in costumi tradisionałi. Ła partia "a tochi grandi et vivi", coinvolxe oltre sinquecento figuranti che i xe comandai co ordini inte el antica łéngua medievałe parlada inte ła Republica de Venesia.
Anca a Cutro (KR), ogni ano, ła sera del 12 de agosto, se svolge na partia a scachi viventi che ricorda l'inpresa de Giò Leonardo Di Bona e de ła so celebre vitoria (1575) contro monsignor Ruy López de Segura, che ghè consentì de otegnére el titoło de canpion "d'Eoropa e del Novo Mondo". Ła manifestasion se svolge so na scachiera pavimentałe xigante co sentinaia de figuranti: xe na rievocasion storega inportante par i cutrexi, parché propio grasie all'inprexa del Di Bona l'abitato fu proclamà "Sità".
La Chapelle-de-Surieu
La Chapelle-de-Surieu el xe on comun de 751 abitanti del departemento de Isère che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Lumpiaque
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Saragosa, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Aragona.
Bourgbarré
Bourgbarré el xe on comun de  4 132 abitanti del departemento de Ille-et-Vilaine che el fa parte del rejon Bretagna in Fransa.
Vodable
Vodable el xe on comun de 196 abitanti del departemento de Puy-de-Dôme che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Villeneuve-lès-Lavaur
Villeneuve-lès-Lavaur el xe on comun de   148 abitanti del departemento de Tarn che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Vabres
Vabres el xe on comun de   250 abitanti del departemento de Cantal che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Verlus
Verlus el xe on comun de   105 abitanti del departemento de Gers che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Carini
el xe on comun inte la çità metropolitana de Pałermo chel fa parte de la rejon Sicilia
Oudeuil
Oudeuil el xe on comun de   263 abitanti del departemento de Oise che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Mont-Saint-Jean
Mont-Saint-Jean el xe on comun de   75 abitanti del departemento de Aisne che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Beugnies
Beugnies el xe on comun de   635 abitanti del departemento de Nord che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Pałaso
right|250 px|thumb|[[Pałaso Vecio a Firense]] El Pałaso xe un edificio de grande proporsion e de pregio architetonico. On tenpo el pałaso gera adibìo ad abitasion de re, prìnsipi, siori, ancùo prìnsipalmente xe deventà sede de ufici publeghi o sede de raprexentansa par enti privà cofà banche e fondasion.
Sainte-Radegonde (Charente-Maritime)
Sainte-Radegonde el xe on comun de   580 abitanti del departemento de Charente-Maritime che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Pałaso
El pałaso ne ła storia
In epoca antiga łe rexidense dei sovrani ełenisteghi gaveva simiłi carateristeghe, invese łe anpie vile suburbane de ła ristocrasìa senatoria romana e de ła fameja inperiałe, al sentro de varste propietà agricołe, jera prinsipalmente çentri rexidensiałi ed econòmeghi, mentre łe funsion publiche xera svòlte dai apoxiti edifici çitadini.
Bompas (Pyrénées-Orientales)
Bompas el xe on comun de 7 254 abitanti del departemento de Pyrénées-Orientales che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Pałaso
El pałaso ne ła storia
Co ła decadensa e ła fin de ł'inpero i castełi fortificà jera deventà łe rexidense dei signori feudałi, centro de difexa de un teritorio, quando che łe pì inportanti fameje sitadine popołava i sentri orbani de caxe tori, sinboło de potensa e de richésa, e łe istitusion comunałi fasea tirar sù pałasi municipałi.
Avendo manco exigense dinfensive, i castełi e i pałasi urbani gera drìo arichirse de òpare d'arte par deventàr comode rexidense signoriłi, che col splendór de łe fasàde, de frecuente afasàe so' łe piase, ofrìva na imàxene de ła potensa de ła fameja.
Villerable
Villerable el xe on comun de   520 abitanti del departemento de Loir-et-Cher che el fa parte del rejon Sentro-Vałe de ła Loira in Fransa.
Roales
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Zamora, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Saint-Chéron
Saint-Chéron el xe on comun de   60 abitanti del departemento de Marne che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Abbeville
Abbeville el xe on comun de 22 946 abitanti del departemento de Somme che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Saint-Pierre-d'Argençon
Saint-Pierre-d'Argençon el xe on comun de   156 abitanti del departemento de Hautes-Alpes che el fa parte del rejon Provensa-Alpe-Costa Axura in Fransa.
Kirchschlag in der Buckligen Welt
ła xe na sità del distreto de Wiener Neustadt-Land che el fa parte del stato de ła Basa Àustria in Austria
Fougax-et-Barrineuf
Fougax-et-Barrineuf el xe on comun de   436 abitanti del departemento de Ariège che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Varanges
Varanges el xe on comun de   716 abitanti del departemento de Côte-d'Or che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Attilloncourt
Attilloncourt el xe on comun de   105 abitanti del departemento de Moselle che el fa parte del rejon Grand Est in Fransa.
Tournissan
Tournissan el xe on comun de   272 abitanti del departemento de Aude che el fa parte del rejon Ositània in Fransa.
Łéngua norn
El Norn el xera na lengua zermanega setentrional estinguesta che la xera parlada su le ìzołe Shetland e su le Orcade, su la costa nord de la Scozia e a Caithness. Dopo che le ìzołe le xe stae conquistae da la Scozia inte el secolo quindese, el só uso el xe stà descorazà da Governo e Chiesa de Scozia, e el xe stà man a man sostituìo dal Scots.
No se sa co esatezza quando che el Norn el se gabia estinguesto. I ultemi reperti e documenti i riva fin al secolo disnove ma se pensa che el doparamento de la lengua el fuse za stà bandonà intorno a la metà del secolo disdoto. Qualche schianta de la lengua la xe restata fin al di de uncuò in qualche parola e intercalari doparai da i abitanti de le dite zone, che i parla inglese e Scots.
Un diałeto del Norn, el Norse, el jera parlà in Scozia - par exenpio a Caithness - me el se gavea za estinguest qualche sècoło prima che su łe ìzołe Órcade o su łe Shetland. Al dì de uncuò el Norn el xe soravivest cofà łéngua scrita, par exenpio su preghiere, su diplomi o qualche antiga inscrision.
Sóni
Ła fonołoxìa del Norn no ła połe èsar determinada co preçixion a càusa del poc materiałe a dispoxision, ma i aspeti xenerałi i połe èsar estrapołai da łe poche forme scrite che łe existe oncora uncuò. El Norn el condivide tanti trati co i diałeti del sud-est de ła Norveja. Questo l'include i sóni fà /p, t, k/ o [b, d, g] prima o in mezo a do vicałi e ła conversion de /θ/ e /ð/ ("thing" e "that" rispetvamente) in [t] e [d] rispetivamente.