cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Santa Marina (SA)
Santa Marina el xe un comun itałian de 3 166 abitanti. El xe in provincia de Salerno inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 28,36 km². L'abità el xe situà a 415 metri s.l.m. El confina co i comuni de Altavilla Irpina, Capriglia Irpina, Grottolella, Pietrastornina e Summonte.
Baar (Svisara)
el xe on comun del canton Xugo inte ła Svisara
Longcochon
Longcochon el xe on comun de   63 abitanti del departemento de Jura che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Nurlu
Nurlu el xe on comun de   387 abitanti del departemento de Somme che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
251 v.C.
El 257 v.C. (CCLI v.C par numari romani) el xe on an del III secoło v.C..
Betelu
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Navara, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma Navara.
Najib Razak
Najib Razak el xe stà un politico Małèzia, che el xe stà el sest Primo Ministro de Małèzia inte el period del 2009 fin a'l 2018. El xe stà anca oggeto de scandàli de coruzion e finanze, e el xe stà arrestà e messo inte còda per inculpe che àn da fé co i fondi públici de l'1Malaysia Development Berhad (1MDB).
Nel 2020, Najib, el xe stà condenà dai tribunai de Malesia. El xe stà trovà colpevoł de vari reati, tra cui corruzione e abuso de podar, in relazion al caso 1MDB. I tribunai l'ha giudicà colpevoł e l'ha condanà a pena de prigioni.
22 de otobre
El 22 de otobre xe el 295° dì del ano secondo el całendàrio gregorian e el 296° inte i ani bixesti). Ghe manca 70 dì par la fin de l'ano.
Stari Jankovci
el xe on comun inte la rejon de Vukovar e de ła Sirmia che ła fa parte del stato de ła Croasia.
Daniele Franco
Biografia
Laureà a Padova, el deventa funsionario al Tesoro e in Banca d'Italia, dove che el deventa Diretore Generałe.
Inte el 2021 el deventa Ministro de l'Economia del Governo de Mario Draghi.
Santa Colomba de Somoza
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de León, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Gutau
el xe on comun marcà del distreto de Freistadt che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Provincia de Olbia-Tenpio
Ła Provincia de Olbia-Tenpio (en gałurexe Pruvìncia di Tarranóa-Tèmpiu, in sardo Provìntzia de Terranòa-Tèmpiu) ła xe stada na provincia de ła Sardegna. Ła jera afaciada a nord sol Mar de Sardegna, co on streto canal che ła separa da ła Corsica, e a est sol Mar Tireno, ła confinava: ad ovest co ła Provincia de Sasari e a sud co ła Provincia de Noro.
San Zen vescovo
__HIDDENCAT__
Provincia de Olbia-Tenpio
Dati
Ła gaveva 148 348 abitanti (l'8,93% della popolazione sarda) e ła se estendeva par 3 397 km² (el 14,1% del teritorio sardo).
Istoria
Ła Provincia de Olbia-Tenpio ła jera stada costituia da:
Comuni
Ła provincia ła cuntava 26 comuni.
San Zen vescovo
thumb|Ła statua de San Zen che ride ([[Baxiłica de San Zen, Verona)|sinistra]] San Zen l'era orizenareo de la Mauretania, rejon ca ancoi corisponde al Maroco de Ostro. El ze rivà Verona cofà misionareo e el ze deventà vescovo de la çità. Al tenpo de San Zen, Verona la gera spartia intra catoleghi e ariani. San Zen l'era un omo conosudo par la so bontà. El aiudava el vescovo arian, che alora el abitaa tacà la ciesa de San Gioani in Vale, su la Fontana del Fero. San Zen ga scrito varie letere de dotrina cristiana e l'è considerà un Padre de la Ciesa. L'è el patrono de Verona.
Villanueva de la Sierra
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cáceres, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Estremadura.
Cervo (IM)
el xe on comun inte la provincia de Inperia chel fa parte de la rejon Liguria
Charron
Charron el xe on comun de  1 989 abitanti del departemento de Charente-Maritime che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Wiener Neustadt
ła xe na sità statutarie del stato de ła Basa Àustria in Austria.
Hünenberg
el xe on comun del canton Xugo inte ła Svisara
Cham (Svisara)
el xe on comun del canton Xugo inte ła Svisara
Occoches
Occoches el xe on comun de   127 abitanti del departemento de Somme che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Pitusso
El pitùso el xe el ceo de łe galìne (o meio gałinasei); el nome italian "pulcino" el deriva dal latin pullus (che el sarìa el ceo de un animałe: el pitùso jera pullus gallinaceus, invese el puliero el jera pullus equi).thumb|Un pitùso de gałina
Come i slèva i pitùsi
Te poi catar i pitùsi inte i stabiłimenti de incubasion, indòe dopo la cova, i pitùsi i vien selesionà co el nastro trasportatore. Ma siccome i pitùsi gà organi flessibili, no i se fà gninte e i soporta anca i trasporti bruschi sensa tante storie. Sirca la metà de sti scricioleti i xe maschi, e visto che no i se pol mia utiłixare par l'alevamento, i li manda al macello. Ma xe mìa tanto fasile vardarghe soto a un pitùso: i stà mai fermi! Eòra i ga catà dei operai specialisà che i xe boni de distinguar i maschi dae femane. Sti operai co l'ocio bono i xe ciamà "sesatori"
Santomenna
Santomenna el xe un comun itałian de 473 abitanti. El xe in provincia de Salerno inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 8,92 km². L'abità el xe situà a 540 metri s.l.m. El confina co i comuni de Castelnuovo di Conza, Laviano e Pescopagano.
Blenio
Blenio (Bregn in dialeto ticinese) l'é in comun svisero del Canton Ticino tel distreto de Blenio.
El é stat formà el 22 de otobre 2006 dala fusion dei ex comuni de Aquila (2000: 487 abitanti), Campo Blenio (2000: 68 abitanti), Ghirone (2000: 44 abitanti), Olivone (2000: 845 abitanti) e Torre (2000: 282 abitanti).
250 v.C.
El 250 v.C. o p. de C. (CCL v.C par numari romani) el xe on an de el II secoło v.C..
Blenio
La seđe comunal la é a Olivone.
Courgeac
Courgeac el xe on comun de   189 abitanti del departemento de Charente che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Villanueva de la Vera
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Cáceres, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Estremadura.
Wartberg ob der Aist
el xe on comun marcà del distreto de Freistadt che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Eisenstadt
ła xe na sità statutarie del stato de ła Burgenland in Austria.
Scandalo de 1Malaysia Development Berhad
1Malaysia Development Berhad, o 1MDB, el xe un programma de investimento e svilupo finanziario che el g'è stà fondà in Małèzia nel 2009. Purtroppo, el xe stà coinvolto in vari scandali finanziari, con l'accusa de corruzione e frode finanziaria. Sta situasión el xe stà finendo in una grande difficoltà finanziaria, con ingenti deiti e problemi politici.
Najib Razak, in sa popria veste de Primo Ministro de Małèzia tra el 2009 e el 2018, el g'ha vegnù implicaà co el scandalo de 1MDB. Lui el xe stà accusà de manegiar fondi de 1MDB in mòdo non onest, provocando un gran deficito finanziario e una catena de frodi financiara. Sora a lui xe casà el sospeto de corupzion e travàgio de capitali. Nel 2018 el xe stà rimosso dal carico de Primo Ministro e el xe stà post in processo giudiziario per diversi reati finanziari legati a 1MDB.
Menzingen
el xe on comun del canton Xugo inte ła Svisara
Ferovia de Janakpur
La ferrovia de Genakpur-Bardibas xe na ferrovia transfrontaliera tra el Nepal e I'India. La ferrovia che la ga unida el Bangaha a Jayanagar inte l'lnerva, oltre la confine Nepal-India, la xe in corso de estensione fin a Burdiwas. La xe l'unica ferrovia in funsionasion de pasajer de Nepal.
Le stasion de Bangaha a Janagar le ze:
Ochancourt
Ochancourt el xe on comun de   317 abitanti del departemento de Somme che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Stari Mikanovci
el xe on comun inte la rejon de Vukovar e de ła Sirmia che ła fa parte del stato de ła Croasia.
Neuheim
el xe on comun del canton Xugo inte ła Svisara
Batèria (chìmega)
__HIDDENCAT__
Ła batèria na olta che ła vien messa inte un sircuito eletrico, soto carico ła và finche non ła se disipa (scarica) e co un caricabataria, ła se ricarica.
Ghe xe tanti tipi de batèrie: pionbo, alcalina, xinco, carbone, metla, ioni di litio, seco al piombo, a liquido co elementi soto miscela asida, metal idrato, e ghe ne oncora alti tipi spisiali. Łe tension de łe batèrie ormai de uxo comun łe va solitamente in clase da: Volt 1,5; 3; 9; 12. In xenere łe batérie łe vien doparà scuaxi dappartuto, basta pensare a strumenti cofà tełefonin, rejoio, machina, radiosveja; xugatułi pai boce, computer, sveje, balanse, calcołatrisi, tuto queło cha va sensa spina de ła corente.
Ancò se pol dire che sensa batarie sarisimo a piè de un saco de strumenti che uxemo tuti i dì.
Dolcedo
el xe un comun inte la provincia de Inperia chel fa parte de la rejon Liguria
Longwy-sur-le-Doubs
Longwy-sur-le-Doubs el xe on comun de   505 abitanti del departemento de Jura che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Roperuelos del Páramo
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de León, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Burguillos del Cerro
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Badajoz, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Estremadura.
Guanzate
el xe un comun inte la provincia de Como chel fa parte de la rejon Lombardia
Rust (Austria)
ła xe na sità statutarie del stato de ła Burgenland in Austria.
Chartuzac
Chartuzac el xe on comun de   151 abitanti del departemento de Charente-Maritime che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Armagh
Armagh o Armacan ła xe na sità de ł'Irlanda del Nord co 14 590 abitanti al 2001, capołogo de ł'omonimo distreto, che el se estende par 671 km² co 55 000 abitanti.
Armagh ła xe sta cavedal rełijoxa de ł'Irlanda e ła xe tutora sede de ł'arcivescovo de ła Cexa Anglicana e de queło de ła Cexa Catołega, primati d'Irlanda.
Sanza
Sanza el xe un comun itałian de 2 697 abitanti. El xe in provincia de Salerno inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 128,75 km². L'abità el xe situà a 558 metri s.l.m. El confina co i comuni de Buonabitacolo, Casalbuono, Casaletto Spartano, Caselle in Pittari, Monte San Giacomo, Montesano sulla Marcellana, Piaggine, Rofrano, Sassano e Valle dell'Angelo.
Tompojevci
el xe on comun inte la rejon de Vukovar e de ła Sirmia che ła fa parte del stato de ła Croasia.
Inperia
el xe un comun inte la provincia de Inperia chel fa parte de la rejon Liguria
248 v.C.
El 248 v.C. (CCXLVIII v.C par numari romani) el xe on an de el III secoło v.C..
23 de otobre
El 23 de otobre el ze el 296° dì dal scumìsio de l'ano drio del całendàrio gregorian e el 297° inte i ani bizesti. Par rivar al cao de l'ano ghe vołe oncora 69 dì.
El Sołe el entra inte el segno astrołòzego de ła scorpion.
Idris (parsonajo tełevizivo)
Idris, pseudònemo de 'Edrissa Sanneh, (Brufut, 2 zenaro 1951 – Bresa, 4 agosto 2023, el ze stà un zornałista, parsonajo tełevizivo e opinionista gambiano naturałizà itałian.
Unterägeri
el xe on comun del canton Xugo inte ła Svisara
Idris (parsonajo tełevizivo)
Biografia
Tifozo de ła Juventus, da'l 1993 a'l 2009 el ze stà ospite fiso de ła trazmsion tełeviziva Quelli che il calcio, conduzesta da Fabio Fazio, dove el comentava co entuziazmo łe partìe de ła só scuadra: «A ze grasie a'l me tifo par ła Juventus che son deventà famozo», el ametarà inte n'intarvista. El se ga ocupà par zonta de ła diresion de'l TG multietnico in onda so Retebrescia. Idris el zera spozà co na dona itałiana e el zera pare de cuatro fie.
Gran pasionà de cuzina, Idris el prategava tanti sport, tra i cuałi el tennis. El ga partesipà a ła Isola dei Famosi inte'l 2005, venjendo ełiminà durando ła sètema pontada co'l 52% dei voti. Da'l 2006-2007 el ze stà ospite inte ła trazmision sportiva Tifosi napoletani conduzesta da Gennaro Montuori (ex cao ultras de'l Napoli, dito Palummella) in onda so Tele A. Inte ła stajon calsìstega 2010-2011 l'è stà opinionista calsìstego inte ła trazmision Bianco e Nero d'autore in onda so Teleromagna. Int'el 2011-2012 el ga partesipà aLato B, trazmision sportiva so ła Serie B in onda so San Marino RTV. Inte'l 2012 el zera tornà a Quelli che il calcio, senpre cofà tifozo e opinionista.
Idris el ga moresto el 4 agosto 2023 a l'età de setantado ani a ła Poliambulanza de Bressa, dove che'l zera recovarà da vinti zorni.
Theys
Theys el xe on comun de  1 961 abitanti del departemento de Isère che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Santa Cristina de Valmadrigal
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de León, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Steinhausen (Svisara)
el xe on comun del canton Xugo inte ła Svisara
Courlac
Courlac el xe on comun de   54 abitanti del departemento de Charente che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Offignies
Offignies el xe on comun de   74 abitanti del departemento de Somme che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Ełesion eoropee del 2014
Dal 22 al 25 de majo se ga tegnesto, inte i paexi de l'Union Eoropea, łe elesion eoropee del 2014. I scrutini i ga tacà dapartuto a manco un boto a ła mexanote del 26. Ste ełesion łe xe stà l'otava volta che se ga ełeto el Parlamento eoropeo (ogni 5 ani a scominsiar dal 1979), e łe xe stà łe prime ndoe che ga votà anca ła Croàsia. sinistra|miniatura|240x240px|In Blu i Popolari, in Roso i Socialisti e in xalo i Liberali
Partecipasion
<div align="center" id="cx1254" style="overflow: auto" class="" data-source="1254" data-cx-weight="823" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Par paexe
<!--
Pianello del Lario
el xe on comun inte la provincia de Como chel fa parte de la rejon Lombardia
Ełesion eoropee del 2014
Par grupo połitego
-->
<div class="references" id="cx3798" style="-webkit-column-width: 30em;" data-source="3798" data-cx-state="source" data-cx-weight="5110" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Acedera
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Badajoz, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Estremadura.
24 de otobre
El 24 de otobre el ze el 297° dì dal scumìsio de l'ano drio del całendàrio gregorian e el 298° inte i ani bizesti. Par rivar al cao de l'ano ghe vołe oncora 68 dì.
Ormon
__HIDDENCAT__
320px|miniatura|destra|El [[cortisolo (anca ciamà idrocortison) el xe el più inportante e bondante glucocorticoide prodoto da le giàndole surenali del'omo. Derivà dal colesterolo, el xe un lipide che el ga bisogno de trasportatori proteici par ndare in giro par i lìquidi corpòrei, ma'l passa fassilmente traverso le menbrane de le sèlule.]] 320 px|miniatura|destra|Modelo struturale del'ormon idrosolùbile ciamà [[insulina. La strutura proteica (na caena piegada de aminoàcidi in fila) la parmete de girare lìbara par i lìquidi drento ai vasi e i interstissi, ma miga de passare traverso le menbrane selulari.]] In fisiologia, se ciama ormon, parola derivada dal grego hormao col signifegà de móvare, qualsevoja sostansa chìmega prodota e sircolante drento a un sistema biològico che la ga la funsion de métare in comunicassion sèlule, tessudi, òrgani e aparati che i se cata lontan in intrà luri. Sto processo el vien ciamà segnalassion endòcrina e'l sistema endòcrino xe l'insieme dei òrgani che i ga, come funsion prinsipale, la secression (o mejo, incression) de ormoni inte la circolassion sanguigna, donca drento al'organismo, a difarensa de le giàndole esòcrine.
Miga solo a la secression esòcrina, la funsion ormonale la xe destinta da le cussì dite segnalassion paràcrina e autòcrina, propie de sostanse ciamade citochine, che le svolze la so atività de messajero, respetivamente, su le sèlule intorno e su la stessa che ele ga prodote e butà fora. Sta destinsion (ormon che el ga atività sistèmica, citochina che la ga atività logale) la xe più na schematizassion che quelo che càpita inte i sistemi biològici: gnente inpedisse a ormoni de gavere atività anca sul tessudo dal qualo i vien produti, cussì come xe possìbile che le citochine le ranzonza na concentrassion sanguigna bastante par dare un signale ativo anca su lughi distanti del corpo.
Altre sostanse, che le va destinte dai ormoni par la so modalità de assion fisiològica, le xe i neurotrasmetitori e i neuromodulatori che i se cata in te'l sistema nervoso sentrale e perifèrico. Anca se i funsiona, cussì come i ormoni e le citochine, con la stessa sequensa de produssion, secression, trasporto, ligame al recetor, ghe xe inportanti difarense de tenpo e intensità del segnale prodoto: l'ormon ghe mete più tenpo a produre n'efeto biològico respeto al neurotrasmetitor, ma sto efeto el dura assè de più, parchè el se destribuisse in volumi più grandi e'l vien eliminà in tinpi mazori.
No'l gavaria senso listare tute le sostanse del corpo uman che le poe funsionare come ormoni e i infinidi processi che i xe inpissai, modifegai e stuai da n'atività ormonale. La funsion generale del sistema endòcrino e dei altri aparati (a dire el vero i xe tuti) che i desfruta ormoni, xe el mantegnere l'omeòstasi de le funsion corpòree adatàndole a le modifegassion che le vien dal anbiente fora e anca drento al'organismo.
Classificassion
I ormoni i vien destinti in classi soratuto in base a la so strutura chìmega, in base a la quala se difarensia:
600px|miniatura|centro|Schema de la recession del signale ormonale a livelo de le sèlule che le ciapa el messajo. Xe messe in contraposission i mecanismi de funsion dei recetori intraselulari dei ormoni liposolùbili (come i steroidi, a sanca) respeto a queli dei recetori transmembrana dei ormoni idrosolùbili (come queli proteici, a drita).
Ormoni come fàrmaci
La definission de fàrmaco la poe quèrzare in parte la descrission de le funsion del'ormon, anca se se podaria considarare fàrmaci anca sostanse che no le agisse drio un recetor, oltra al'evidente fato che, da la prospetiva de n'organismo, el fàrmaco el vien da fora, mentre l'ormon el vien prodoto drento. Parò in un gran nùmaro de situassion mèdeghe xe racomandà doparare i più difarenti ormoni, prodoti fora dal corpo par via naturale o artifesale, par terapia. I ànbiti i xe in pràtega do:
La natura chìmega la influensa la modalita co la quala el medesinale contegnente ormon come fàrmaco el se soministra: i liposolùbili i se poe ciapare par via enterale (par boca, soratuto), mentre i idrosolùbili i no xe assorbidi ma degeridi par sto verso, e quindi i se buta drento par via parenterale (overo na pontura sotocute, in mùscolo o in vena).
Fenici
I fenici i xera on popolo de l’antica Canaan, ła region ancò ocupá dal nord Israele, Łìbano e la costa de la Siria. I fenici ga svilupá na cultura maritima, de mercanti e viagiatori. El punto pi alto de la loro civilizasion xe stá tra el 1200 e 900 a.C. I fenici vivea in citá stato, le pi importanti iera Tiro, Sidone, Biblos e Sarepta. I ga inventá łe navi biremi, el alfabeto che xe stá la base de tuti i alfabeti ocidentali e semitici, e ga svilupá na cultura scrita. I libri fenici no xe sopravisui, ma savemo da latre fonti che i esistea. Le citá fenice su la costa africana, come Cartagine, ia conservá testi de origine fenicia.
Curiositá
El nome Spagna vien da el fenicio i-shepan, che vol dir tera de i conei. El nome Bibbia vien da el nome de la citá fenicia dove se produsea i primi libri- Biblos.
Hagenberg im Mühlkreis
el xe on comun marcà del distreto de Freistadt che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
El Busto
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Navara, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma Navara.
Windhaag bei Freistadt
el xe on comun marcà del distreto de Freistadt che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Diałeto bixiaco
El 'bixiaco (localmente ciamà bisiac) el xe on diałeto de ła łéngua vèneta, co influense del furlan e de altre parlade visine, parlà inte el teritorio de ła Bixiacaria in provincia de Gorisia.
Estrato
"Par giaroni ciari de gnente me ’nvïo,
loghi de disért spiandor, onde che ’l còdul
al se frua saldo ’nzeà de ziti. Al vént
de boi se ’ndulzisse cu’l udor fiéul
dei pirantoni; là in cau, smagnada
zidìna, senza spetar. Del desmentegarme
al me recordo de nóu al se ànema
Walchwil
el xe on comun del canton Xugo inte ła Svisara
Diałeto bixiaco
Estrato
Version de "La Parabola del Figliol Prodigo" in bisiaco
La paràbula del fiol fraión voltàda par bisiàc de Ivan Crico
Ahillones
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Badajoz, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Estremadura.
Santa Elena de Jamuz
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de León, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Aceuchal
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Badajoz, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Estremadura.
Pigna (IM)
el xe on comun inte la provincia de Inperia chel fa parte de la rejon Liguria
Chatenet
Chatenet el xe on comun de   222 abitanti del departemento de Charente-Maritime che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
247 v.C.
El 247 v.C. (CCXLVII v.C par numari romani) el xe on an de el III secoło v.C..
Plesio
el xe un comun inte la provincia de Como chel fa parte de la rejon Lombardia
Stajon
La stajon ła xe cadaun dei perìodi co el cuało el xe sudividesto el ano sołare. Ghe xe difarenti manjiere par definir na stajon: chełi doparai pì comunamente i xe ła sudivixion astronòmega e cheła meteorołòxega.
Par ła sudivixion de tipo astronòmego, na stajon, ła xe on intervało de tenpo che el intercore intrà on ecuinòsio e on solstìsio; i se difarénsia cuindi in cuatro stajon: ła primavera, ła [[istà, el autuno e el inverno; cadauna de ste cà łe ga na durada costante de 3 mexi e ła xe ben definia inte ła corsa de l'ano, sensa dipéndar da ła latitùdene e da ła cołocasion xiogràfega.
Ła sudivixion meteorołòxega invese ła tien conto de łe mutasion climàteghe e anbientałi che łe vien farse inte on determenà liogo inte el corso de l'ano, e par sta motivasion no el xe cuaxi mai coinsidente co ła sudivixion astronòmega de łe stajon; inte łe xone tenperae ghe se destìngue in xenare cuatro stajon meteorołòxeghe par aprosimasion simiłari a chełe astronòmeghe, ma ła so durada ła vària dipendendo da ła latitùdene e dal microclima locałe; inte łe rejon połari xeneralmente se difarensia el ano in soło do stajon (frecuentemente denomenae sołe de mexanote e note połare, o senplegamente istà e inverno) determenae da ła prexensa o no del sołe sora de l'orixonte, in fin anca inte łe xone tropegałi se prefarise sudivìdar el ano in soło do stajon, ciamàndołe stajon de łe piove e stajon seca (anca se on mùcio de volte ghe xe anca ła prexensa de na stajon calda e on altra freda), determenae dai prinsipałi mutaminti climàteghi anuałi che i ciapa ła rejon.
Xugo (Svisara)
el xe on comun del canton Xugo inte ła Svisara
Sapri
Sapri el xe un comun itałian de 6 809 abitanti. El xe in provincia de Salerno inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 14,2 km². L'abità el xe situà a 5 metri s.l.m. El confina co i comuni de Maratea, Rivello, Torraca, Tortorella e Vibonati.
Arróniz
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Navara, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma Navara.
Papa Giovani Pagoło I
__HIDDENCAT__
El servo de Dio Giovani Paoło I, al secoło Albino Luciani (Canal d'Agordo, 17 de otobre 1912 - Sità del Vaticano, 28 de setenbre 1978), el xe sta el 263° papa de ła Cexa Catołega e el xe suceduo el 26 de agosto 1978 a papa Pagoło VI.
El so pontificato el xe sta on mucio curto: el xe morto soło dopo 33 dì da ła so ełesion al sojo de Piero.
El vien ricordà come el papa del soriso.
San Adrián del Valle
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de León, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Offoy (Somme)
Offoy el xe on comun de   217 abitanti del departemento de Somme che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Pompeiana
el xe un comun inte la provincia de Inperia chel fa parte de la rejon Liguria
Neumarkt im Mühlkreis
el xe on comun marcà del distreto de Freistadt che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Cartàzene
__HIDDENCAT__
Cartàxene (dal fenicio Kart-Hadshå, "Sità Nova"; scrito en pùnego sensa vocałi: Qrtḥdšt) ła gera na sità del Nordàfrica, catà inte el łado sterno del Lago de Tùnixi, traverso el çentro de ła moderna Tùnixi, cavedal de ła Tunixia. Reman ancor deso na popołar trasion turìstega.
Inte el 1979 Cartàxene ła xe stà inserìa dal'UNESCO intrà i patrimoni de l'umanità.
Ła xe stà fontà inte el 814 a.C. e se xe spansa par gran parte de łe coste mediterane del'Àfrica nord-osidentałe, inte el atuałe Spagna e par gran parte de ła Sicilia. Gà conbatuo tre guere co Roma (264 a.C. - 241 a.C.; 218 a.C. - 202 a.C.; 149 a.C. - 146 a.C.), che gà perduo. A ła fin de ła tersa ła xe stà distruta.
Andreis
Andreis (Andreis in furlan) el xe on comune de 323 abitanti inte ła provincia de Pordenon.
Couture
Couture el xe on comun de   159 abitanti del departemento de Charente che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Tovarnik
el xe on comun inte la rejon de Vukovar e de ła Sirmia che ła fa parte del stato de ła Croasia.
246 v.C.
El 246 v.C. (CCXLVI v.C par numari romani) el xe on an de el III secoło v.C..
Alange
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Badajoz, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Estremadura.
Thodure
Thodure el xe on comun de   743 abitanti del departemento de Isère che el fa parte del rejon Alvergna-Rodano-Alpe in Fransa.
Buñuel
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Navara, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma Navara.
Suriname
El Suriname o Surinam (/ˌsyriˈnamə/), ufisalmente ła Repùblega de Suriname (in ołandezo: Republiek Suriname ) ― antigamente conosesta cofà Guayana Ołandeza (o anca ciamada Guayana)― ła ze un paeze de Amèrica del Sud, che el sta arente col osèano Atlàntego verso nord, col departemento de oltremar franseze de ła Guayana Franseza verso est, co ła Guyana verso ovest e col Braziłe verso sud. El so teritòrio el cuerze na estension de 163 820 km², La so popołasion al 2020, drio cheło che dize i dati de World-o-Meter, ła ze arente dei 588 000 abitanti, par tanto, el ze el paeze indipendente manco popolà de l'Amèrica del Sud. El Surinam el reclama vàrie àree teritoriałi situae pì in-là de łe so frontiere meridionałi co Guyana e ła Guayana Franseza, respetivamente.
El Suriname el ze l'ùgnoło Stato sovran de l'Amèrica ła cuała łéngua ufisałe e cheła prevałente ła ze cheła ołandeza o neerlandeza, esendo ła léngua mare del 60% dei Surinamezi, drio el stùdio de ła Dutch Language Union , ponesto-ché el stato el ghea formà parte de łe antighe Indie Osidentałi Ołandezi, esendo ła ùgnoła de ste cuà che, partindo dal momento de ła so indipendensa, no el forma parte del Regno dei Paezi Basi.
Zeografia
El ga na superficie de 163 270 km².
Zeografia połitega
El xe na Republica. El ga par cavedal Paramaribo.
Organizasion aministrativa
Suriname el ze dividesto in dieze distreti (in ołandeze districten), e sti cuà i se divide a so volta in ressorts.
Demografia
El cunta 433 998 abitanti.
Risch
el xe on comun del canton Xugo inte ła Svisara
Chaunac
Chaunac el xe on comun de   78 abitanti del departemento de Charente-Maritime che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Golfo de Vasto
El ga el nome de ła sità de Vasto, che ła ghe dà de fronte; el ze conpreso tra Ponta de ła Pena e el confin tra l'Abruso e el Mołize.
Descrision
El łizo de'l golfo el detiene el prinsipałe scało comersiałe de ła sità, o el porto de Vasto, situà inte ła zona de'l vecio porto, ndove che A se cata ła Tore de Ponta Pena (XVI sècoło), de vista contro łe invazion turche de'l '500. In zona ghe ze anca el Faro de Ponta Pena, recostruìo daspò che i todeschi i ło ga minà de'l 1944, e el ze alto 70 metri. Ghe ze anca ła picenina cieza de Santa Maria de Pennaluce, sircondà da cazete popołare, abitàe dai brasenti de'l porto.
Altra sesion de'l vasto golfo ła ze ła frasion Marina, situà ai pie de ła sità vecia, che inte'l '60 ła ga visto un forte sviłupo urbanìstego par el turizmo estivo. Inisialmente ła Marina ła ze stada sede de viłete rezidensiałi tardivo otosentesche cofà Viła Marchesani, che ła ze stà sede anca de un canpo de consentramento inte'l 1940-43, ła parochia ła ze stà ła cieza neogòtega de Stella Maris, costruìa a'l posto de n'altra presedente (1902). Inte i ani '60 A ze scominsià łongo ła strada statałe Adriàtega el zviłupo ediłisio, continuà anca inte i ani che i ga seguìo, e ancora ancò in corso, A ze stà ricalifegà e zlongà el łongomare Cordella, che'l se dirama San Salvo, deventando łongomare Duca dei Abruzzi. Dopo A ze stà reałizà anca el sentro de ansiani co ospeałe incorporà, rénte de ła nova parochia de San Fransesco.
A ze stà reałizà el ponte turìstego, e ła scultura bronza de ła Banjante ciamà "la Sirenetta", òpara de Aldo d'Adamo.
La zestion dei eventi culturałi ła ze incargada de ła Comunità Golfo d'Oro de Vasto. Da'l pòrtego parte łe nave par zirar in zona, verso ła costa.
Remanzaco
'Remanzaco (Remanzâs in furlan) el xe un comune de 5547 abitanti inte ła provincia de Udine.
Muxèo archeołogico al teatro romano
thumb|234x234px|Muxeo archeołogico al teatro romano|sinistra El Muxeo archeołogico al teatro romano l'è un çentro permanente de esposizion archeołogica de Verona, situà in banda del teatro romano, inte ła sede quatrosentesca del convènto dei Gesuati. El muxeo archeołogico de Verona l'è stà instituì inte el 1924, su l'area del teatro romano. Le colezion archeologiche jera depoxità dal 1857 inte el muxeo civico a porta Vittoria; queste colezion de reperti archeologici ariva da colezion privade oferte in dono dal comun de Verona soratuto inte el otosento: intra questi gh'è un mucio de elementi e statue del teatro romano, urne etrusche, statue in brónzo, vaxi greghi e de le pìgrafi.
245 v.C.
El 245 v.C. (CCXLV v.C par numari romani) el xe on an de el III secoło v.C..
Isolabona
el xe un comun inte la provincia de Inperia chel fa parte de la rejon Liguria
Alburquerque (Badajoz)
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Badajoz, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Estremadura.
Huarte
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Navara, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma Navara.
Gran Buenos Aires
thumb|300px|right|Departementi del Gran Buenos Aires El Gran Buenos Aires (GBA) el xe el nome col cuałe a se conose ła Sità Autonoma de Buenos Aires o capital federal pì ła so area metropułitana, ciamà conurbano, che ła se estende inte ła provincia de Buenos Aires, senza costituire inte el so insieme na unità aministrativa. Ła se estende in tute łe diresion posìbiłi (nord, ovest e sud; ad est no parché ła xe imposibilità dal Río de la Plata), e ła xe composta da xone co distinte pecułiarità. Par esempio, ła xona nord del Gran Buenos Aires ła xe asocià tradisionalmente co ła clase alta, mentre a sud a ghe xe i quartieri de fameje de clase mèdia e bassa. A sud ła confina co ł'area del Gran La Plata, che apartien ała sità de La Plata.
Estension de ł'aglomerato urbano
Ł'Aglomerato Gran Buenos Aires el se estende par 31 unità aministrative:
25 de otobre
El 25 de otobre el ze el 298° dì dal scumìsio de l'ano drio del całendàrio gregorian e el 299° inte i ani bizesti. Par rivar al cao de l'ano ghe vołe oncora 67 dì.
Gran Buenos Aires
Popolasion
Ł'Aglomerado Gran Buenos Aires el cuntava inte el 2001 co 12.046.799 abitanti (2.776.138 inte ła Ciudad Autónoma e 9.270.661 inte ła conurbasion).
Ł'Aglomerado Gran Buenos Aires el costituise, par ła so popolasion, ła major concentrasion urbana de ł'Argentina, ła seconda del Sudamerica (dopo San Pagoło del Brasiłe), e ła tersa de ł'America Łatina (dopo Sità del Mèsego e San Pagoło).
Loulle
Loulle el xe on comun de   172 abitanti del departemento de Jura che el fa parte del rejon Bourgogne-Franche-Comté in Fransa.
Sarno
Sarno el xe un comun itałian de 31 030 abitanti. El xe in provincia de Salerno inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 40 km². L'abità el xe situà a 30 metri s.l.m. El confina co i comuni de Castel San Giorgio, Lauro, Nocera Inferiore, Palma Campania, Quindici, San Valentino Torio, Siano e Striano.
Łéngua ceca
__HIDDENCAT__
La lengua ceca (in ceco čeština), anca ciamà 'ceco, la xe na lengua slava oçidentale parlà inte la Repùblega Ceca.
Distribusion
El ceco el xe ofiçiale inte la Repùblega Ceca.
Alfabeto
El ceco el ga 42 caràtari, anca se masa de sti cuà i xe conposti da pì de na létara. L'alfabeto ceco el xe baxà so l'alfabeto latin. {| class="wikitable" !Łétara !Nome !Pronunsia !Sono in vèneto
Pixel 5
El Pixel 5 (ciamà anca Google Pixel 5) el xe on smartphone de ła linea Google Pixel, prodoto da Google. El xe stà prexentà el 30 de setenbre del 2020 e el xe stà metesto in véndita inte łe boteghe fransexe e ałemane inte 15 de otobre e in chełe statunitensi inte el 29 de otobre del isteso ano. In Vèneto no el xe dispunìbiłe par ła véndita.
Software
Come co i presedenti modeli, el Pixel 5 el dopara el sistema operadivo mobile Android, svilupà da Google inte la version 11.
Dimension
Altesa: 144.7 mm (5.70 in) Larghesa: 70.4 mm (2.77 in) Profondità: 8 mm (0.31 in)
Vinkovci
el xe on comun inte la rejon de Vukovar e de ła Sirmia che ła fa parte del stato de ła Croasia.
Aeugst am Albis
el xe on comun del distreto de Affoltern che el fa parte del canton Xurigo in Svisara
San Andrés del Rabanedo
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de León, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
Artemis Fowl
Artemis Fowl la ze na serie de libri fantasy de lo scritor irlandese Eoin Colfer. Eoin l'ha srit fin ora oto libri e raconta le avventure de an grupp de personaggi: Artemis Fowl II, an genio, al Capitan Spinella Tappo, al Julius Tubero, Domovoi Leale e an nano, Bombarda Sterro. Solo Artemis e Leale son umani gli altri del sotosuol.
Santa Marina del Rey
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de León, che ła fa parte de ła comunità autònoma de łe Casteja e Leon.
San Siro (CO)
el xe on comun inte la provincia de Como chel fa parte de la rejon Lombardia
Atez
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Navara, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma Navara.
Pietro Loredan
Pietro Loredan (Venesia, 1482 – Venesia, 3 majo 1570) el ze stà l'84º doze de ła Repùblega de Venesia da'l 26 novenbre 1567 a ła morte.
Fiol de Alvize e Isabella Barozzi, el ze stà eleto, soradetuto par de łe divizion de tanti pretendenti, in età asàe avansada, ma no el se ga mostrà omo sensa, anca se seguramente no el ga podesto insider su l'aministrasion pùblega. El só dogado el ga pasà trancuiłamente salvo l'ùltemo parìodo cuando che A ze rivà a Venesia un ultimatum turco che'l domandava ła cedision de Cipru. La defeza ła ze stà pronta e łe armi disposte, ma el Loredan el ze morto do mezi drioman.
Cariera
Marcanti pì che połìtego el Loredan el gavea recoverto carghe menori via che un incargo ocazional de Vise-doze, sendose trovà a èsar el senador pì vecio a morte de un só predesesor. Da tanti ani el se ga retirà in vita privada e a só granda sorpresa el ze stà eleto duca.
Dogado
El nome de'l Loredan, fonte de tante sorpreze, el ze stà fato da un Mocenigo (Alvise I Mocenigo, el só sucesor) che dopo setantoto scrutini, visto persa l'ocazion, el ga preferìo farghe ełèzer un vecio par poderlo suceder inte un segondo momento, trovando un acordo co i aversari.
El novo duca el ga ciapà contro vogia el incargo, ma el ło ga rezesto ben ben. Inte'l 1568 el papa el ga dà calche problema visto che'l ga domandà a Venesia de espelàr i non catòłeghi da'l so teritorio, cosa inasetabiłe, e soło co łonghe tratadive el riscio de ła scomùnega el zera cesà. El resto de'l dogado el ze stà trancuiło fin a'l 28 de marso de'l 1570 cuando, de un momento, Selim II, sultan dei turchi, el ga invià un ultimatum che el ghe domandava a Venesia de cedérghe suito Sipro. La Repùblega la ga rifiutà e el doze el ga fato un łongo e intenso descorso ai diplomàteghi turchi indove el ga defezo łe razon de ła sità, tacada da un nemigo asàe pì forte.
Jaguar Racing
La Jaguar la ga partesipà al Canpionà Mondial de Formula 1 dal 2000 al 2004 con el proprio team Jaguar Racing dopo aver rilevà ła Stewart Grand Prix. Purtropo in 'ste stagioni i risultai se xe fati atender, anca par continui canbiamenti inte ła strutura tecnega e diretiva, e cussìta la casa automobilistega Ford, proprietaria del marchio Jaguar e dela scuderia, ga deciso de cedar tuta la strutura ala Red Bull Racing.
Piloti prinsipai
left|thumb|[[Mark Webber al volante dela so Jaguar durante el Gran Premio degli Stati Uniti del 2004]]
Sassano
Sassano el xe un comun itałian de 4 995 abitanti. El xe in provincia de Salerno inte ła rejon Canpania e el se estende so na area de 47,76 km². L'abità el xe situà a 491 metri s.l.m. El confina co i comuni de Buonabitacolo, Monte San Giacomo, Padula, Sala Consilina, Sanza e Teggiano.
Pietro Loredan
Ùltemi ani e morte
Un insendio a l'Arsenal e un łongo parìodo de paze i ga meso in parìgoło ła capasità militar veneta ma, nonostante cuesto, el ze riusìo a preordenar na flota de notevole dimension. Inte i ùltemi mezi de ła so vita ła fame ła se ga sparpanjà; co el doze el ga moresto, el 3 de majo 1570, el pòpoło el ga imputà tute łe colpe de i ùltemi mezi costrénzendo ła fameja a farghe un funerałe in forma privà par evitar scontri e dezordeni.
Oisemont
Oisemont el xe on comun de  1 171 abitanti del departemento de Somme che el fa parte del rejon Hauts-de-France in Fransa.
Criteuil-la-Magdeleine
Criteuil-la-Magdeleine el xe on comun de   404 abitanti del departemento de Charente che el fa parte del rejon Nova Acuitania in Fransa.
Rezzo
el xe un comun inte la provincia de Inperia chel fa parte de la rejon Liguria
Alconchel
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Badajoz, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Estremadura.
244 v.C.
El 244 v.C. (CCXLIV v.C par numari romani) el xe on an de el III secoło v.C..
Ayegui
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Navara, che ła fa parte de ła omònema comunità autònoma Navara.
Affoltern am Albis
el xe on comun del distreto de Affoltern che el fa parte del canton Xurigo in Svisara
Sankt Oswald bei Freistadt
el xe on comun marcà del distreto de Freistadt che el fa parte del stato de ła Alta Àustria in Austria
Privlaka (Rejon de Vukovar e de ła Sirmia)
el xe on comun inte la rejon de Vukovar e de ła Sirmia che ła fa parte del stato de ła Croasia.
Vercana
el xe un comun inte la provincia de Como chel fa parte de la rejon Lombardia
Łéngua hauàiana
miniatura|Carta de'e Hawaii La Lengua hawaiana (o hauàiana) o Hawaiano (o Hauàiano), nome nativo ‘ōlelo Hawai‘i la xe na lengua austronesiana, parlàa inte'i Stati Unii, inte el stato de'e Hawaii.
Storia pre-colonial
La lengua la se ga orixenà da un grupo de naviganti de Tahiti che i jera emigrài inte'e Hawaii inte el IV secolo.
1778
A'l 1778 el risale el primo incontro tra i inglesi e i Hawaiani, in sta epoca se ga scomisià scrivar in Hawaian, e a'e Hawaii i xe rivài i soni de altre lengue cofà el todesco, el portogheze, el inglese, e el spagnolo.
1830
La lengua la ga scomisià, inte el periodo che el va dal 1830 al 1950, a perdar parlanti, inte el 2011 i parlanti marelengua i jera rivài a esar el 0,1% de'a popolasion de'e Hawaii. El motivo de tuto ciò el xe da catarse inte na leje del 1896 ch'a vietava de parlar a scola e insegnar el Hawaian, che la ga portà a no parlar pì el Hawaian anca casa; n'altra rajon la pole esar che le Hawaii e jera drio subir na granda imigrasion inte'l'Otoxento, e che cuindi i istesi abitanti n'i se podèa capir tra de lori; n'ultima causa del declin de'a lengua a pol esar un prejudisio lenguistego ch'el faoriva el linglexe, e ch'el faxèa senbrar el Hawaian na lengua secondaria.
1949
Da'l 1949 in vanti la lengua Hawaiana la se ga rivitalixà, grasie a numarose inisiative come el novo galepin de Hawaian de Mary Pukui e Samuel Elbert; ma anca l'institusion de scole nido dove che i tosatei i podèa scoltar da'i veci marelengua Hawaiani la lengua. El ga judà anca a creasion de programi par radio e xornài in Hawaian.
Deep Purple
__HIDDENCAT__
Łéngua hauàiana
Nome
El nome Hawaian el vien da el nome del'ìzoła pì granda de'l'arsipelago de'e Hawaii, ciamàa proprio Hawaii; da dove che la lengua la se ga difondesto. Na volta el jera ciamà anca Oh-Why-hee, parché cusì i la gavèa ciamàa i primi esploradori.
Deep Purple
I Deep Purple i ze un grupo muzegałe hard rock ingleze che'l se ga formà a Hertford inte'l 1968. Insenbre a grupi cofà Led Zeppelin e Black Sabbath, i ze considarài intrà i prensipałi pionieri de'l zènare Hard Rock e tra i precursori de l'Heavy Metal.
Łéngua hauàiana
Fameja
La lengua la ghe someja a altre lengue de la fameja austronesiana, come el marchesan, el samoan, el tahitian, el maori, e anca el pascuense. Ghe xe anca cualche somejansa co el Proto-austroneisan, na lengua recostruia da'i studiosi cofà la lengua primitiva de partensa par tute le lengue austronesiane.
Cuà da baso na tabela conparativa de alcune de'e lengue austronesiane.
Deep Purple
I vien considarài uno dei grupi pì influenti de'l panorama muzegałe dei ani setanta, co un substrato muzegałe asé grando, che'l spasia da'l blues a'l rock and roll, da'l funky a'l jazz e a'l folk, da ła mùzegaa orientałe a ła mùzega clàsega, fin a l'R&B, a cui i ga unìo un serto virtuozismo tècnego. El son de'l grupo el conprende anca ełementi de rock progresivo, zènare in auge inte'l parìod.
Łéngua hauàiana
Mutua intexibijità
Se ga dimostrà (co un studio del 1962 de J. H. Ward) che un parlante Hawaian el sarìa bon de capir el 41,2% de'e parole de uno che parla marchesan, el 37,5% de'e parole par el tahitian, el 25,5% co uno che parla Samoan; e el 6,4% co uno che parla Tongan.
Dialeti
miniatura|Destribusion de'i parlanti del dialeto de Nihau La lengua Hawaiana, la xe senpre stàa dividesta in dialeti o varietà; deso, quelo pì parlà xe el stàndar, regolà dal Ka Haka ʻUla O Keʻelikōlani (KHUOK), ma un altro arquanto parlà el xe anca el dialeto de Ni'ihau, parlà inte'a l'ìzoła di Niihau ch'el se ga conservà par el so ìzołamento. L'ìzoła la xe considaràa l'unego posto dove che el Hawaian el xe incora parlà cofà lengua de tuti i dì.
Deep Purple
I ga vendùo pì de 100 miłion de copie inte'l mondo sensa contar łe stragrande vendite de bootleg, o sia el tràfego de dischi iłegałi de frecuente rejistrài druante łe ezibision in vivo de'l grupo.
Alconera
el xe on comun de ła Spagna, situà inte ła provinsa de Badajoz, che ła fa parte de ła comunità autònoma de Estremadura.
Łéngua hauàiana
El Hawaian inte'e scole
El Hawaian el xe insegnà inte'e scole medie inte'e e Hawaii: i ghe xe do tipi de scole col hawaian, una co n'imersion parsiale inte'a lengua, n'altra co n'imersion totale. Ghe xe anca una scola superior in lengua Hawaiana, che la xe l'unega scola el lengua indixena de'i Stati Unii.
Deep Purple
El grupo l'è stà inserìo inte'l Guinness dei primati come band pì rumoroza de'l mondo drioman a un conserto a'l Rainbow Theater de Łondra inte'l 1972 durante el cuało tre spetadori i ga perdesto conosensa a cauza dei 117 dB razonzesti. Inte'l 2016 i ze stà insarìi inte ła Rock and Roll Hall of Fame.
Łéngua hauàiana
Ortografia
L'alfabeto hawaian el xe de tredexe litare: 5 vocale e 8 consonanti. Le tredexe letare le xe scite col alfabeto latin.
Consonanti
Le consonanti le xe oto: la "h", la "k", la "l", la "n", la "p", la "w" e la 'okina indegàa co el apostrofo (').
'Okina
La 'okina la xe na consonante doparàa in arcuante de'e lengue austronesiane par segnalar un spasio cofà el vèneto "da Aldo" in mexo de le do "a".
Regole zenarai
Inte el hawaian tute le parole le finise par vocale, e dopo na consonante ghe ga da esar senpre la vocale, donca no se podarà mai 'ver parole co do consonanti tacàe, cofà el veneto "poRTa"
Deep Purple
Łe orizene (1968-1969)
thumb|left|Deep Purple (1970)
Inte'l febraro de'l 1968, so un projeto madurà l'ano presedente da'l batarista e cantante Chris Curtis e par inisiadiva dei só manager John Coletta e Tony Edwards, ga ciapà vita un grupo ciamà Roundabout, bazà so l'idea de Curtis de un grupo inte'l cuało i muzeghisti, asoldài de volta in volta a segonda de łe nesesità, i rodase (cofà in una giòstra, in ingleze aponto roundabout) atorno a łu e al só strumento. El grupo, inazonta al steso Curtis a ła bataria e a ła voze, el conprendeva l'organista Jon Lord, provenjente dai Flower Pot Men, e el ghitarista Ritchie Blackmore, che'l gaveva conpanjà el cantante itałian Riki Maiocchi (za fondador de I Camaleonti) inte i Trip. Come basista, Lord proponeva el só vècio amigo Nick Simper, che'l gaveva sonà co eło inte i Flower Pot Men.
Inte l'otobre del 1968 i Deep Purple ga avesto un bon suceso inte i Stati Unii col singoło "Hush", cover de un brano de Joe South, e co l'àlbun de debuto Shades of Deep Purple. Ga seguìo i àlbun The Book of Taliesyn (1968) e Deep Purple (1969), 'st'ùltemo conprendente alguni brani insizi co na orchestra sinfonega. A 'sto parìodo partien anca cover e brani memorabiłi come "Hey Joe", "Mandrake Root", "Help" e "Chasing Shadows", in cui se averte distintamente ła cifra stiłìstega de Simper ed Evans, netamente difarente da cueła de ła formasion clàsega sucesiva ma senpre de łeveło suparlativo.
Daspò sti primi tre àlbun e un łongo tour inte i Stati Unii, ga confluìo inte el grupo in sostitusion de Evans e Simper respetivamente el cantante Ian Gillan e el basista Roger Glover, do ex-menbri dei "Episode Six"' (un grupo nasesto inte el majo del 1965 conprendente Graham Dimmock e Tony Lander a ła chitara, Sheila Dimmock a łe tastiere e Harvey Shields a ła bateria), daxendo cusì łogo ła formasion "clàsega" dei Deep Purple: el "Mark II". El so primo łaoro xe stà l'album Concerto for Group and Orchestra, un movimento in tre parti conponesto da Lord e incixo co ła Royal Philharmonic Orchestra direta da Malcolm Arnold.
I clàseghi (1970-1975)
thumb|upright=0.8|Ian Gillan (1972) Poco tenpo daspò el grupo el ga canbià zènare a favor de na forma de hard rock asé "pezante" che'l ze stà uno dei primi ezenpi de heavy metal insenbre ai primi łaori dei Black Sabbath e dei Led Zeppelin. A inescar el canbiamento, come che reconose i menbri de'l grupo, el ze stà propio l'avento so ła sena muzegałe de fin ani sesanta de ła formasion britànega dei Led Zeppelin. L'ascolto dei primi do dischi publegài dai cołeghi el ga raprezentà par Lord e conpanji na sorta de iłuminasion:
Invese de includer un novo ghitarista inte'l grupo, Jon Lord (muzicista de formasion clàsega, diplomà a'l conservatorio) el ga avùo na intuision zeniałe: el ga cołegà l'Hammond a un anplifegador par ghitara ełètrega Marshall 1959 SLP. El sono el ze rezultà na alternativa a cueło che gavarìa podesto fornir na ghitara ełètrega e el ga caratarizà el sound tìpego dei Deep Purple. Inte n'intarvista Lord el ga revełà: "Go anplifegà el me organo invese che co'l Leslie co'l Marshall de Ritchie e A ze cusì che go svejà ła bestia; soło do ani drioman A son riusìo a domarla a'l màsemo de łe só potensiałità." Zera stà da 'sto momento in vanti che i Deep Purple i ga creà un sound che'l gavarìa influìo in modo considerévołe so'l rock e in partegołar so l'heavy metal.
Deep Purple in Rock, venjùo fora inte'l 1970, el vien considerà na piera miłiar de'l rock. L'àlbun el ga otenjesto un gran suceso e ga butà łe baze par l'heavy metal. In 'sto parìodo el grupo el ga dovesto anca afrontar vari tour mondiałi che łi gavarìa consacrài ai vertisi de ła sena rock, durando i cuałi i ze stài contenporaneamente inpenjài inte ła preparasion de l'àlbun sucesivo.