Zadar
Tarixi
5-asrda G‘arbiy Rim imperiyasi qulagandan soʻng shahar muntazam ravishda turli bosqinchilar tomonidan hujumga uchragan. 7-asrda slavyanlar bu erga, shuningdek, butun Dalmatsiya qirgʻoqlariga kelishdi va oʻsha davrda shahar Vizantiya imperiyasi hukmronligi ostiga tushib, Vizantiya Dalmatsiya viloyatining poytaxtiga aylandi. 9-asrning boshlarida shahar franklar tomonidan bosib olindi, ammo 812 yilda u yana Vizantiyaga berildi. Zadar strategning (Vizantiya prokonsuli) qarorgohi edi. 1000-1024 yillarda VenetsiyaRespublikasining qisqa muddatli hukmronligidan keyin Vizantiya yana shaharni qaytardi.1069 yilda Xorvatiya qiroli Petar Kreshimir IV Xorvatiya qirolligining uzoq yillar davomida muvaffaqiyatsiz kurashgan koʻp yillik maqsadini amalga oshirishga muvaffaq boʻldi. Petar Kreshimir Vizantiya bilan shartnoma tuzdi, unga koʻra Adriatika qirgʻogʻi muhim port shaharlari, shu jumladan Zadar Xorvatiya hukmronligi ostiga oʻtdi. Oʻsha paytdan boshlab, Zadarning deyarli faqat Roman aholisi asta-sekin atrofdagi slavyan aholi punktlaridan Zadarga koʻchib oʻtgan xorvatlar bilan suyultira boshladi. 1105 yilda Zadar, Trogir kelishuviga koʻra, Vengriya-Xorvatiya qirolining hokimiyatini juda keng avtonomiya shartlarida tan oldi. Shundan soʻng shahar qirollik va Venetsiya Respublikasi oʻrtasidagi doimiy urushlarga aralashib qoldi, buning natijasida u koʻp marta qoʻl almashtirdi. Adriatikadagi Venetsiya savdo yoʻllari uchun Zadar asosiy nuqta edi, shuning uchun Venetsiya shahar uchun qattiq kurashdi. Shahar aholisi qirollik tomonida edi, bu Zadarchanlarga Venetsiyaga qaraganda sezilarli darajada koʻproq avtonomiyalarni taqdim etdi. XII asrning oʻrtalarida venetsiyaliklar Zadarni boʻysundirdilar, Vengriya-Xorvatiya qiroli Stefan IIIarmiyasi tomonidan qoʻllab-quvvatlangan shahar aholisining ularga qarshi ikkita qoʻzgʻoloni (1164 va 1168 yillarda) 1170 yilda Venetsiya tomonidan bostirildi. Biroq, 10 yildan soʻng Zadar yangi qoʻzgʻolon koʻtaradi va Bela IIIni oʻz hukmdori sifatida tan oladi. Bu qoʻzgʻolon yanada muvaffaqiyatli boʻldi, 1190 yilda Zadar floti dengiz jangida hatto venetsiyaliklarni magʻlub etdi. 1202 yilda venetsiyalik Enriko Dandolo oʻziga qarzdor boʻlgan salibchilarni, IV salib yurishi ishtirokchilarini Zadarga yuborishga muvaffaq boʻldi. Shaharni qamal qilish shiddatli edi, oxir-oqibat, Zadar boʻronga uchradi va butunlay talon-toroj qilindi. Papa Innokentiy III Xristian Zadarni talon-toroj qilishning barcha ishtirokchilarini cherkovdan chiqarib yubordi. 1205 yilda tiklangan Zadar Venetsiya bilan avtonomiya shartlari toʻgʻrisida shartnoma tuzdi va 1216 yilda qirol Andrash II Vengriya-Xorvatiya qirolligining Zadarga boʻlgan daʼvolaridan voz kechdi.Ammo bu koʻp asrlik kurashda faqat pauza edi. Shaharliklarning ruhi sinmaganligini ular 1242 yilda yangi qoʻzgʻolon koʻtarib isbotladilar. U bostirilgandan soʻng, venetsiyaliklar shaharda qatʼiy qonunlarni oʻrnatdilar — shaharda xorvatlar joylashishi, xorvatlar bilan nikohlar taqiqlangan va barcha Zadar aholisi Venetsiyaga tashrif buyurishlari kerak edi, u erda ular tavba qilishdi. Choralar yordam bermadi, 1311 yilda yangi anti-Venetsiya qoʻzgʻoloni 1313 yilda bostirildi.Adriatikadagi Vengriya va Venetsiya oʻrtasidagi qarama-qarshilik 14-asrning oʻrtalarida, baquvvat va isteʼdodli Lyudovik Buyuk Avliyo Stefan tojini qabul qilganda yangi bosqichga kirdi. Urush paytida Lui shahar aholisining koʻmagida Dalmatiyaning barcha asosiy shaharlarini, shu jumladan Zadarni ham zabt etishga muvaffaq boʻldi; va keyin, oʻz armiyasining Italiya shimoliga toʻgʻridan-toʻgʻri hujumidan soʻng, Venetsiya qiyin Zadar tinchligini (1358) imzolashga majbur boʻldi, unga koʻra u butun Dalmatsiyani yoʻqotdi. Biroq, Lyudovik qirolligining kuchi uning oʻlimi bilan tugadi. Toj uchun daʼvogarlar oʻrtasidagi oʻzaro urushlar tezda uning kuchini pasaytirdi. 1409 yilda daʼvogarlardan biri Vladislav butun Dalmatiyani Venetsiyaga 100 000 dukatga sotdi. Keyingi 400 yil davomida Zadar va boshqa Dalmatiya shaharlari uning bir qismiga aylandi.Venetsiyaning Zadarda mustahkam oʻrnatilishi, bir tomondan, uzoq kutilgan barqarorlik va tinchlik olib keldi, ikkinchi tomondan, shaharning tijorat ahamiyatining pasayishiga yordam berdi, chunki Venetsiya Zadarni sharqiy savdoda tranzit nuqtasi deb hisoblagan. va mustaqil ravishda biznes yuritish uchun har qanday urinishlarni qattiq bostirdi. Bu asrlar davomida Zadar bir necha marta Sharqdan savdo kemalarida olib kelingan vabo epidemiyasi tufayli vayron boʻlgan. 16-asrdan boshlab Adriatikada Venetsiya va Usmonlilar imperiyasi oʻrtasida raqobat boshlandi. Ushbu urushlarda Zadar venetsiyaliklarning asosiy istehkom markazi rolini oʻynagan, shu sababli shaharda koʻplab mudofaa inshootlari qurilgan. 1797 yilda Venetsiya Respublikasi qulagandan soʻng, Zadar, butun Dalmatiya singari, Avstriyaga qoʻshildi. 1813 yilda qisqa fransuz hukmronligidan soʻng, u yana Avstriya tojining hokimiyatiga oʻtdi. Napoleon hukmronligi davrida xorvat tilida birinchi gazeta Zadarda nashr etilgan. 19-asrning ikkinchi yarmida Zadar Xorvatiya madaniy va milliy tiklanishining markazi edi. Birinchi jahon urushi paytida Zadar Italiya tomonidan bosib olingan va urushdan keyin Istriya va Cres, Losinjva Lastovo orollari bilan birga uning tarkibiga kirdi, Dalmatsiyaning qolgan qismi esa serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi tarkibiga kirdi (keyinchalik Yugoslaviya qirolligi).1943-1944 yillardagi urush paytida Zadar Britaniya va Amerika samolyotlari tomonidan havodan 72 marta ommaviy bombardimon qilindi, natijada shahar deyarli butunlay vayron boʻldi.Ikkinchi Jahon urushidan keyin Zadar Xorvatiyaning bir qismi sifatida Yugoslaviya tarkibiga kirdi, bu esa Italiya aholisining shahardan ommaviy chiqib ketishiga olib keldi.1991-yilda Xorvatiya mustaqillikka erishgach, Zadar yana, bu safar Serbiya armiyasi tomonidan bombardimon qilindi. Zadar va Xorvatiyaning qolgan qismi oʻrtasidagi barcha quruqlik aloqalari uzilgan shaharni qamal qilish 1993 yil yanvarigacha butun shahar va uning atrofi Xorvatiya armiyasi nazoratiga oʻtgunga qadar davom etdi. Shaharga alohida hujumlar 1995 yilgacha, yaʼni Xorvatiyadagi urush tugaguniga qadar davom etdi.