Xitoy_meʼmorchilik_sanʼati
Tasviriy san’at va haykaltaroshlik
thumb|Sutra ustuni Tan va San asri yutuqlari, ayniqsa, rassomlik san’atida kamolotga erishdi. Unda insonning tabiat goʻzalligiga boʻlgan cheksiz muhabbati oʻz ifodasini topdi. Bu davrda maishiy janrda shahar hayotiga bagʻishlangan rassomlik asarlari yuzaga keldi. Xitoy san’atida «Gul va qushlar» janri ham rnuhim oʻrinni egallaydi. Parda, yelpigʻich va shunga oʻxshash turmushda ishlatiladigan buyumlar yuzasiga qush, oʻsimliklar, hashorotlarning tasvirlari ishlandi. Tan asrida devoriy rassomlik san’ati ham muhim o'rinni egalladi. Budda monastirlar, saroylar devoriy suratlar bilan bezatildi. Dunxuan yaqinidagi Syanfodun ibodatxonasiga ishlangan suratlar bu davr devoriy rassomligi toʻgʻrisida tasavvur beradi. Bu suratlarda diniy mavzularda ishlangan kompozitsiyalardan tashqari, oddiy hayotni tasvirlovchi maishiy janrdagi kompozitsiyalar ham keng uchraydi.Tan asri rassomchiligining yutuqlari manzara janrida yaqqol namoyon boʻladi. Bu davrda koʻpgina manzarachi rassomlar yashab ijod etgan. Ularning asarlari koʻp hollarda boʻyiga oʻralgan matolarga ishlangan. Kompozitsiyani bunday boʻyiga ishlash dunyoning cheksiz va ulugʻvor ekanini koʻrsatishga imkon bergan. Rassomlar asarlarida baland, serviqor togʻ cho'qqilarini, sukunat ichiga choʻmgan oʻrmon, gʻorlarni tasvirlaydilar. Ularning tantanavor, sirli koʻrinishlari kishilami tabiat, hayot toʻgʻrisida fikr yuritishga davat etadi. Manzara san’atining ravnaqi Sun asrida yangi tamoyillar bilan boyidi, mazmunan yanada chuqurlashdi. Sun davri manzarachi rassomlaridan bin Go Si (1020—1090) oʻtmish manzara san’ati yutuqlarini chuqur oʻzlashtirib, uning hayotiy mazmunini yanada boyitdi. U oʻz risolalarida voqelikning tasviri real bo lishi kerakligini uqtirdi va tabiatni chuqur oʻrganish asosida asar yaratishni talab qildi. Tabiat goʻzalligi esa uning doimiy yangilanib borishida ekanligini ta’kidladi. Tabiat sirlarini chuqur oʻrganish, o'tmish an’analarini yaxshi bilish asosidagina rassom oʻz uslub va san’atini yaratishi mumkinligini koʻrsatdi. Go Si «Kuz tumani» asarida chiziqlar ritmi va havo perspektivasi imkoniyatlaridan foydalanib, turnan ichra choʻkkan cheksiz va ulugʻvor tabiat obrazini yaratadi. Go Si qora boʻyoq-tush imkoniyatlaridan oʻrinli foydalanadi. Birinchi planning toʻq boʻyoqlarda aniq qilib ishlanishi (daraxt va kulbalar), orqa planning yengil belgilab chiqilishi tabiat cheksizligi va ulugʻvorligini koʻrsatishga xizmat qiladi.Ijodkor tomonidan his etilgan kuz fasliga xos munglilik va sukunat turnan paytidagi biroz nam havo tasvirida aks ettirilgan. Sun asrining mashhur rassomlaridan biri Ma Yuan (1190— 1224) manzara asarlaming muallifidir. Uning manzaralari sodda, hayajonli boʻlgan. U oʻz asarlarida sanoqli obraz, predmetlardan foydalanadi. Lekin chiziq va shakllarning emotsional imkoniyatidan unumli foydalanish hisobiga oʻz asarlarining tugal va ta’sirchan bolishiga erishadi. Asarlari esa mungli va xavotirlanish kayfiyati bilan «sug'orilgan». «Qishki koʻldagi baliqchi» asari Ma Yuan ijodiga xos tomonlami namoyon qiladi. Rassom qayiqdagi tanho baíiqchini tasvirlaydi. Koʻlning qirgʻoqlari koʻrinmaydi. Ular yengil turnan ichida yoʻqolgan. Faqat baliqchi silueti shu suv to ʻlqinlarida tebranadi, atrofini oʻrab oigan chiziqlar shu harakatni kuchaytirib kompozitsiya dinamikasini oshiradi. Rassomning «Togʻdagi yomgʻirli kun», «Oydin kecha» asarlari ham o ʻzining shoirona yechimi bilan esda qoladi. Ma Yuan zamondoshi Sya Guy (1190—1225) an’anaviy manzara san’ati namunalari davom ettirib, uni yanada chuqurlashtirdi. Inson va tabiat orasidagi bogʻliqlikni Ma Yuanga nisbatan yaxshiroq koʻrsatishga harakat qildi. Insonning tabiat bilan kurashiga bagʻishlangan kompozitsiyalarni ishladi. Sun asrida maishiy janr ham rivojlandi. Shahar hayotiga bagʻishlangan lavhalar — xalq sayillari, zodagonlar hayotidan olingan syujetlarda koʻplab asarlar yaratildi. «Gullar va qushlar» janri ham Sun asrida rivojlandi. Moʻgul bosqinchilari Xitoyga bostirib kirib, uning madaniy hayotiga qattiq zarba berdi. Lekin moʻgʻullarga qarshi boʻlgan norozilik XIII asrning 40-yillarida monax Gju Yuan Chjan rahbarligidagi xalq qoʻzgʻolonida oʻz aksini topdi va moʻgʻullar uzil-kesil Xitoydan uloqtirib tashlandi. San’at va madaniyat yana oʻzining ravnaq yoʻliga qadam qoʻydi. XII—XIII asrlar san’atiga xos yuksaklik davri kishilarning orzusiga aylanib qoldi. Rassomlar ijodida individual xususiyatlar yoʻqola boshladi. O'tmish an’analariga taqlid qilish, koʻchirish ijodda passivlikni keltirib chiqardi. Lekin moʻgʻullar istibdodi tugagach, me’morchilikda birmuncha jonlanish sezildi. Ajoyib saroy va ibodatxonalar yuzaga keldi. Yangi shaharlar barpo boʻldi. Oʻtmish Xitoy me’morchilik an’analari yangi davr mazmuni bilan boyidi. Pekindagi «Berk shahar» deb nom olgan imperator saroyi Xitoy me’morchilik san’atining muhim nodir yodgorligi hisoblanadi. Qator me’morchilik komplekslaridan tashkil topgan bu saroy katta maydonni egallagan. Zinalar, yoʻllar, suhbat qurish uchun moʻljallab qurilgan shiyponlar maysa va daraxtlarga boy tabiat qoʻynida uning ajralmas qismiga aylangan. Binolar oʻyma va rang naqshlari bilan bezatilgan. Pekin ibodatxonalari ham katta komplekslardan iborat bolgan. Koʻmish marosimi bilan bogʻliq boʻlgan m e’morchilik kompleksi ichida Min sulolasi (1368—1644) maqbaralari majmuyi alohida oʻrinni egallaydi. Ibodatxona, minora, yer osti uy va saroylari koʻmish marosimi bilan bogʻliq boʻlgan me’morchilik kompleksini tashkil etadi. Unga boradigan yoʻl chekkasiga esa hayvon va odam larning haykallari qatori ishlangan. Me’morchilikda jimjimadorlik va serhashamlikka intilishning ortishi awalgi davr Xitoy me’morchiligiga xos sipolik, soddalik va ulugʻvorlikning yoʻqolib borishiga olib keldi. Qurilgan binolarda bezakka e’tibor berish uning emotsional kuchini soʻndira boshladi. Rassomlik san’atida shoyiga gul ishlash an’anaviy uslubda, avvalgi davr uslublarini qaytarish hisobiga bordi. Shu oʻrinda «Amaldor xotini xizmatkor bilan» (XVI asr) asari e’tiborli. XIX asrda Xitoyda oʻrta asr me’morchiligining soʻnggi namunalari yuzaga keldi.