Tanatogenez
Tanatogenez — Oʻlimning vujudga kelish mexanizmi tanatogenez deb nomlanadi. Tanatogenez murakkab jarayon boʻlib, bir—biri bilan sabab-oqibat bogʻlanishiga ega boʻlgan oʻzgarishlar, holatlarning muayyan ketma-ketligi zanjiri koʻrinishida namoyon boʻladi. Ushbu zanjirning dastlabki boʻgʻinidagi jarohat (kasallik) oʻlimning uzoq sababi, soʻnggi boʻgʻinidagi oʻzgarish, holat — yaqin sababi va nihoyat, oʻrta boʻgʻinlaridagi oʻzgarish holatlar — oraliq sabablar hisoblanadi. Binobarin, murdaning sud-tibbiy ekspertizasi xulosasida, aniqrogi sud-tibbiy diagnoz va toʻxtamda oʻlimning sodir boʻlish mexanizmini koʻrsatilishi zarur. Sud-tibbiy diagnozda oʻlimning uzoq sababi asosiy jarohat yoki kasallik sifatida birinchi keltiriladi. Toʻxtamda ham oʻlim sababini bayon qilishda oʻlimning uzoq sababidan boshlash maqsadga muvofiq. Masalan, oshqozonning yara kasalligi oshqozon devorining perforatsiyasi bilan asoratlanishi natijasida peritonit rivojlanib, sepsisdan oʻlim sodir boʻladi. Bu misolda oshqozonning yara kasalligi oʻlimning uzoq sababi, perforatsiya, peritonit- oraliq sabablar, sepsis oʻlimning yaqin sababidir. Yurakning oʻng boʻlmachasining shikastlanishi bilan koʻkrakning sanchma- kesma jarohati natijasida gemoperikard vujudga kelib, yurakning siqilishidan oʻlim sodir boʻladi. Bu holatda koʻkrakning sanchma-kesma jarohati oʻlimning uzoq sababi, gemoperikard — oraliq sababi, yurakning siqilishi esa — yaqin sababi boʻladi. Ayni bir jarohat yoki kasallikdan oʻlimning vujudga kelishida turli oraliq, yaqin sabablar boʻlishi mumkin. Masalan, oshqozonning yara kasalligida ichki qon ketish natijasida postgemorragik shokdan keyin ham oʻlim kuzatiladi. Yana bir misol. Sirka kislotasi bilan oʻlimning quyidagi oraliq, yaqin sabablari boʻlishi mumkin:- qiziloʻngach, oshqozon shilliq qavatlarining kimyoviy kuyishi — ogʻriq shoki;- hiqildoqqa kirish sohasi shilliq qavatining kuyishi — shishishi — nafas yoʻllarining yopilishi (asfiksiya);- qiziloʻngach, oshqozon shilliq qavatlarining kimyoviy kuyishi — ichki qon ketish — postgemorragik shok;- qiziloʻngach shilliq qavatining kimyoviy kuyishi — perforatsiya — mediastenit — sepsis;- oshqozon shilliq qavatining kimyoviy kuyishi — perforatsiya — peritonit — sepsis. Baʼzan oʻlimning sodir boʻlishida o ʻlim sabablarining raqobati kuzatiladi. Ushbu raqobat uzoq, oraliq va yaqin sabablari oʻrtasida boʻlishi mumkin. Bir paytning oʻzida har biri alohida oʻz holicha oʻlimga olib kelishi mumkin boʻlgan ikki va undan ortiq nozologik shakl, yaʼni jarohatlar yoki kasalliklar aniqlanganda oʻlimning uzoq sabablarining raqobati vujudga keladi. Masalan, yoʻl-transport hodisasida ogir kalla-miya jarohati yetkazilgandan soʻng, jinoyatni yashirish maqsadida jabrlangan suvga tashlanganda oʻlimning uzoq sabablari — kalla- miya jarohati hamda nafas yoʻllarining suv bilan bekilishi oʻrtasida raqobat kuzatiladi. Bu turdagi raqobat oshqozon yara kasalligi boʻlgan shaxsga oshqozonning shikastlanishi bilan kechgan qorinning oʻtmas yopiq jarohati etkazilganda ham boʻladi, chunki ushbu ikki holat ham keyinchalik oshqozon devorining perforatsiyasi bilan asoratlanishi mumkin. Oʻlimning uzoq sabablarining raqobati hollarida sud-tibbiy ekspertizada oʻlimning vujudga kelishida asosiy oʻrin tutgan nozologik shaklni aniqlash uchun maksimal harakat qilinadi. Binobarin, ushbu masala sodir boʻlgan hodisaga huquqni muhofaza etuvchi idoralar tomonidan huquqiy baho berishda oʻta muhimdir.