Emetullah_Râbia_Gülnûş_Sultan
Haseki sultonligi davri
Chet el manbalarida Mehmed IV ning ovchilik ishtiyoqi va haseki bilan bogʻliqligi tez-tez taʼkidlanadi. Ayrim manbalarda Gulnush Sulton Mehmed IV ning qalbida alohida va sharafli o‘rni borligi, sultonning vaqtini ov va ishq bilan o‘tkazgani yoziladi. Hasekining bu imtiyozli maskanida sulolaga o‘g‘il tug‘ib, 21 yillik tanaffusdan keyin ikkinchi o‘g‘lini dunyoga keltirgani ko‘p taʼkidlanadi. Shahzoda Mustafa 1 yoshga toʻlganida, kumush naqshli shaxsiy mashinasida Istanbuldan Edirnaga, u yerdan Dimotekoga birinchi sayohatini amalga oshirdi. Mehmed IV ning bu kengayishi ilgari hech qachon koʻrilmagan ochilish turi boʻlib, u birinchi boʻlib bunga jur’at etgan. Gulnush Sulton esa erining sharofati bilan Plovdiv, Karinobod, Yanbolu, Bolgariya, Tesaliya, Makedoniya va Ruminiyani koʻrgan edi. „Tarixi Silahdar“da sulton gumbaz vaziri Shayton Ibrohim poshoni Kamanice yurishi chog‘ida o‘z boshlig‘i Gulnush Sultonning qo‘riqchisi qilib tayinlagan. Ibrohim poshoning bu burchi tufayli Babadagʻida qishlagani yozilgan. Valide sulton, bosh hoseki Gulnush Sulton, Shehzoda Mustafa, sultonning opa-singillari Gevherxon va Beyhan sultonlar hamda maxsus yopiq mashinalarda Bolqonni kesib oʻtgan Haram xodimlari uchun otagʻi hümayunga yaqin pardali haram chodirlarini qurish odat edi. U Kochi deb ataladi. Akpinar va Hajiogʻlupazarida saroyga oʻxshash yogʻoch uylar qurilgan. Bu orada Gulnush Sultonning kanizaklari, xizmatkorlari, shaxsiy buyumlari va boshqa ehtiyojlari uchun qulay mashinalar haydaldi. Homiladorligini yo‘llarda va Isoqchida o‘tkazgan Gulnush Sulton tug‘ilish yaqinlashganda Hajiog‘lupazariga jo‘natildi, Edirnadan tabib va doyalar olib kelindi. Shahzoda Ahmed III 1673-yil 25-dekabrda Xojiog‘lupazarida tug‘ilgan. Gulnush Sulton ham davrdagi siyosiy voqealardan xabardor edi. Darhaqiqat, 1672 va 1673-yillardagi Polsha urushida Mehmed IV va Hatice Turxon Sulton bilan birga Haseki Sulton ham qatnashdi. Xuddi shunday, 1682-yilda Venani qamal qilish uchun Belgradga ketayotib, Haseki Sulton ham polkga qoʻshildi. Oʻgʻillarining sunnat qilinishi va oʻz qizlarining turmushga chiqishi tufayli 1675-yil bahorida Edirne saroyining Sirik maydonida boʻlib oʻtgan Humoyunda Gulnush Sultonning hasekining eng baxtli kunlarini oʻtkazdi. „Zübde-i vekayiat“da Valide Turhan Sulton va Boshhaseki Gulnush Sulton bu toʻyning tantanali bosqichlarida vazirlar tomonida kethudalari bilan vakil boʻlganlari yozilgan. Chet ellik kuzatuvchi sifatida sayyoh Tavernierning Gulnush Sultonning bu to‘yga qanday ahamiyat berganligi haqidagi talqini quyidagicha: „(Mehmed IV) oʻgʻlini ajoyib marosim bilan sunnat qilishdi. Bu shahzodaning onasi, juda chiroyli ayol, Bu marosim turklar va xorijliklar uchun juda ajoyib boʻlishini taʼminlash maqsadida shahzodaning oʻsha kuni kiyadigan barcha kiyimlari olmos bilan qoplangan boʻlishini xohlardi. Bu sodir boʻlishi uchun xazinaning juda qimmatli qismlari yoʻq qilindi va keyin hamma narsa oʻz oʻrniga olib ketildi.“ Tavernierning soʻzlariga koʻra, sunnat marosimi Mehmed IV tomonidan amalga oshirilgan. Haseki Sultonning davlat boyligini aks ettiruvchi obrazlar izlashi, buni ichki va tashqi siyosat nuqtai nazaridan imkoniyat deb bilishi. Uning fikrini sulton qabul qilgani uning aqlli va uzoqni ko‘ra oladigan saroy aʼzosi ekanligini ko‘rsatadi. U Gulnush Sulton va Mehmed IV ni tanlagan. Uni Mehmedga taqdim etgan Valide Hatice Turxon Sulton, Gulnush Sulton obroʻ va nufuzga ega boʻlgach, kelinini oʻzi uchun xavfli deb koʻra boshladi. Va u oʻgʻli Mehmed IV ga yangi kanizaklarni jo‘nata boshladi. Valide Sulton, uning oʻgʻli Mehmed IV ning Gulnush Sultonga boʻlgan muhabbatini boshqa bir sevgi bilan muvozanatlashga harakat qilgani, bu bilan haseki sultonning taʼsirini kamaytirgani aytiladi. Ammo bu kanizak va sevimlilarning hech biri farzand ko‘rmagan bo‘lsa ham, maʼlumki, ularning bir qismi go‘dakligida, yana bir qismi 3-4 yoshida vafot etgan. Mehmed IV Gulbeyaz ismli ayolga qiziqib, uni yoqtira boshlaganida, bundan xabar topgan va erini rashk qilgan Gulnush Sulton, kethudasiga bergan buyrugʻi bilan Gulbeyazni Qandilli saroyida boʻgʻib oʻldiradi. Bunga oʻxshash deb hisoblanishi mumkin boʻlgan yana bir misol, u Shaxzoda Sulaymon va Shaxzoda Ahmedni oʻldirishni xohlagan va Mehmed IV dan keyin u oʻgʻli shahzoda Mustafani taxtga oʻtirishiga erini ishontirdi. Mehmed IV ham bu fikrni qoʻllab-quvvatladi, lekin Turxon Sulton bunga qarshi chiqadi, oʻz oʻgʻlini Shehzoda Sulaymon va Shehzoda Ahmed uchun oladi va shahzodalarni oʻz xonadoniga tutash qurgan xonadonlarga joylashtirib, shahzodalarni himoya qiladi. 1683-yilda Valide Turxon Sulton vafot etgach, Gulnushning saroydagi nufuzi yanada kuchaydi va u haramni yagona va bosh haseki sifatida boshqara boshlaydi. Uning eri Mehmed IV Gulnush Sulton 1687-yilda Mehmed taxtdan ag‘darilgunga qadar haramni boshqargan.