Qashqadaryo_viloyati_geografiyasi
Sanoati
left|thumb|350x350px|Ishlab chiqaradigan sanoatda yirik sanoat korxonalari tomonidan ayrim turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarish. Qashqadaryo statistika boshqarmasi maʼlumotlari boʻyicha 2021- yilning yanvar oyida viloyat korxonalari tomonidan 1443,5 mlrd. soʻmlik sanoat mahsulotlari ishlab chiqarilgan boʻlib, 2020- yilning yanvar oyiga nisbatan sanoat ishlab chiqarishning fizik hajm indeksi 114,7% ni tashkil etdi. Sanoat ishlab chiqarish tarkibida eng katta ulush ishlab chiqaradigan sanoat hissasiga toʻgʻri kelib, uning jami sanoat ishlab chiqarishdagi ulushi (62,8%) ni tashkil etdi. Jami sanoat ishlab chiqarish fizik hajmi oʻsishining asosiy omili boʻlib, togʻ-kon sanoati va ochiq konlarni ishlash sanoatida — 194,1%, suv bilan taʼminlash, kanalizatsiya tizimi, chiqindilarni yigʻish va utilizatsiya qilishda — 135,9%, elektr, gaz, bug‘ bilan taʼminlash va havoni konditsiyalash — 108,0% hamda ishlab chiqaradigan (qayta ishlash) sanoatning — 106,1% ga oʻsishi kuzatildi. Togʻ-kon sanoati va ochiq konlarni ishlash korxonalari tomonidan 2021- yilning yanvar oyida ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmi 151,8 mlrd. soʻmni yoki jami ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotlari hajmining 10,5% ini tashkil etdi. 2021- yilning yanvar oyida ishlab chiqaradigan sanoat korxonalari tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmi 905,9 mlrd. soʻmni yoki jami sanoat mahsulotlarining 62,8% ini tashkil etdi. Ishlab chiqaradigan sanoat tarkibida 2020- yilning yanvar oyida metallurgiya sanoati ulushi 0,9% ni tashkil etib, uning fizik hajm indeksi 55,2% ga oshgan boʻlsa, 2021- yilning yanvar oyi yakunlariga koʻra, metallurgiya sanoatining ulushi 0,1% boʻlib, fizik hajm indeksi esa 40,1% ga kamaydi va ishlab chiqarish hajmi 1,3 mlrd. soʻmni tashkil etdi. Ishlab chiqaradigan sanoat tarkibida 2020- yilning yanvar oyida boshqa nometall mineral mahsulotlar ishlab chiqarishning ulushi 2,1% ni, uning fizik hajm indeksi esa 94,7% ni tashkil etgan boʻlsa, 2021- yilning yanvar oyi yakunlariga koʻra, boshqa nometall mineral mahsulotlar ishlab chiqarishning ishlab chiqaradigan sanoat tarkibidagi ulushi 0,8% ni tashkil etdi, oʻtgan yilning mos davriga nisbatan fizik hajm indeksi esa 20,7% ga pasaydi va ishlab chiqarish hajmi 11,6 mlrd. soʻmni tashkil etdi. Ishlab chiqaradigan sanoat tarkibida 2020- yilning yanvar oyida oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishning ulushi 15,8% ni, uning fizik hajm indeksi esa 83,2% ni tashkil etgan boʻlsa, 2021- yilning yanvar oyi yakunlariga koʻra, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishning ulushi 15,7% ni tashkil etdi, oʻtgan yilning mos davriga nisbatan fizik hajm indeksi esa 5,8% ga oshdi va ishlab chiqarish hajmi 226,6 mlrd. soʻmni tashkil etdi. Ishlab chiqaradigan sanoat tarkibida 2020- yilning yanvar oyida ichimlik mahsulotlari ishlab chiqarishning ulushi 0,3% ni, uning fizik hajm indeksi esa 79,9% ni tashkil etgan boʻlsa, 2021- yilning yanvar oyi yakunlariga koʻra, ichimlik mahsulotlari ishlab chiqarishning ulushi 0,6% ni tashkil etdi, oʻtgan yilning mos davriga nisbatan fizik hajm indeksi esa 16,9% ga oshdi va ishlab chiqarish hajmi 8,1 mlrd. soʻmni tashkil etdi. Ishlab chiqaradigan sanoat tarkibida 2020- yilning yanvar oyida toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqarishning ulushi 21,2% ni tashkil etgan boʻlsa, uning fizik hajm indeksi 74,4% ni tashkil etgan. Shuningdek, 2021- yilning yanvar oyida toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqarishning ulushi 23,1% ni, fizik hajm indeksi 21,7% ga oʻsgan boʻlsa, ishlab chiqarish hajmi 333,6 mlrd. soʻmni tashkil etdi. Ishlab chiqaradigan sanoat tarkibida 2020- yilning yanvar oyida toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqarishning ulushi 21,2% ni tashkil etgan boʻlsa, uning fizik hajm indeksi 74,4% ni tashkil etgan. Shuningdek, 2021- yilning yanvar oyida toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqarishning ulushi 23,1% ni, fizik hajm indeksi 21,7% ga oʻsgan boʻlsa, ishlab chiqarish hajmi 333,6 mlrd. soʻmni tashkil etdi. 2020- yilning yanvar oyi yakunlariga koʻra kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish sanoatining ishlab chiqaradigan sanoatdagi ulushi 22,9% ni tashkil etgan, fizik hajm indeksi esa 29,7% ga oshgan. Shuningdek, 2021- yilning yanvar oyida ishlab chiqaradigan sanoatdagi ulushi 19,4% ni, fizik hajm indeksi 106,7% ni hamda ishlab chiqarish hajmi 280,4 mlrd. soʻmni tashkil etdi. 2020- yilning yanvar oylari yakunlariga koʻra, rezina va plastmass buyumlar ishlab chiqarish sanoatining ishlab chiqaradigan sanoatdagi ulushi 0,2% ni tashkil etgan, fizik hajm indeksi esa 54,1% ga oshgan. Shuningdek, 2021- yilning yanvar oyida ishlab chiqaradigan sanoatdagi ulushi 0,1% ni, fizik hajm indeksi 92,3% ni hamda ishlab chiqarish hajmi 0,6 mlrd. soʻmni tashkil etdi. Oʻtgan yilning mos davri bilan solishtirganda ishlab chiqaradigan sanoat tarkibida yuqori texnologiyali tarmoqning ulushi 0,1% ni (2020- yilning yanvar oyida — 0,1%), oʻrta — yuqori texnologiyali 19,5% (22,9%), oʻrta — quyi texnologiyali — 1,1% (3,5%) va quyi texnologiyali — 42,1% (41,9%) ni tashkil etdi. Oʻtgan yilning mos davri bilan solishtirganda ishlab chiqaradigan sanoat tarkibida yuqori texnologiyali tarmoqning ulushi 0,1% ni (2020- yilning yanvar oyida — 0,1%), oʻrta — yuqori texnologiyali 19,5% (22,9%), oʻrta — quyi texnologiyali — 1,1% (3,5%) va quyi texnologiyali — 42,1% (41,9%) ni tashkil etdi. 2021- yilning yanvar oyi davomida ishlab chiqaradigan sanoatda 203,9 ming litr aroq (2020- yilning yanvar oyiga nisbatan 114,8% ga oʻsgan), 12,6 ming tonna yumshoq bug‘doy va spelta uni (116,3%), 12,4 ming tonna ogʻirligi 0,94 dan kam boʻlmagan polietilen (106,3%) ishlab chiqarilib, yuqori oʻsish sur’atlari kuzatildi. Elektr, gaz, bugʻ bilan taʼminlash va havoni konditsiyalash korxonalari tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmi 376,8 mlrd. soʻmni (jami ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotlari hajmining (26,0% ini) tashkil etdi. 2021- yilning yanvar oyida, sanoatning mazkur tarmogʻida elektr energiyani ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash, bugʻ bilan taʼminlash tizimlari va havoni konditsiyalash oʻtgan yilning mos davriga nisbatan fizik hajm indeksi 108,0% ga oʻsgani kuzatildi. Suv bilan taʼminlash, kanalizatsiya tizimi, chiqindilarni yigʻish va utilizatsiya qilish korxonalari tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmi 9,5 mlrd. soʻmni (jami ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotlari hajmining 0,7% ini) tashkil etdi. Tayyor mahsulot turlarini kengaytirish va ishlab chiqarilishini qoʻllab quvvatlash boʻyicha amalga oshirib kelinayotgan chora-tadbirlar natijasida, isteʼmol mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 314,4 mlrd. soʻmni tashkil etdi va 2020- yilning mos davriga nisbatan 106,1% ga oʻsgan holda, uning jami sanoatdagi ulushi 21,8% ni tashkil etdi. Oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish tarkibida vino va aroq mahsulotlari va pivo 3,6% (2020- yil yanvar oyida 1,7%) ni tashkil etdi. Hududlar kesimida isteʼmol mahsulotlari ishlab chiqarilishining viloyat jami hajmidagi eng yuqori ulushi Qarshi shahriga toʻgʻri kelib, 33,2% ni, shuningdek Shahrisabz tumani 8,5% ni, Yakkabogʻ tumani 8,3% ni, Koson tumani 6,9% ni, Shahrisabz shahri 6,9% ni hamda Chiroqchi tumani 5,6% ni tashkil etdi. Shuningdek, isteʼmol mahsulotlari ishlab chiqarilishining oʻsish sur’atida viloyat oʻsish sur’ati (106,1%) darajasidan yuqori koʻrsatkich Koson tumanida (122,2%), Qarshi shahri (110,7%), Shahrisabz shahrida (107,8%) qayd etildi. Hududlar kesimida nooziq-ovqat mahsulotlar ishlab chiqarilishining viloyat jami hajmidagi eng yuqori ulushi Qarshi shahriga toʻgʻri kelib, 28,4% ni shuningdek Shahrisabz tumani 8,5%, Yakkabogʻ tumani 8,3% va Koson tumanida 7,3% ni tashkil eti. Hududlar kesimida oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarilishining viloyat jami hajmidagi eng yuqori ulushi Qarshi shahriga toʻgʻri kelib, 35,9%ni, shuningdek Shahrisabz tumani 8,5% ni, Yakkabogʻ tumani 8,4 ni tashkil etib, oʻsish sur’atida esa eng yuqori koʻrsatkich Koson tumanida (120,7%), Qarshi shahri (114,8%) hamda Yakkabogʻ tumanida (112,1%) qayd etildi. Hisobot davrida xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalar tomonidan 232,8 mlrd. soʻmlik sanoat mahsulotlari ishlab chiqarildi. Xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalarning umumiy ishlab chiqarishdagi ulushi 16,1% ni tashkil etdi. Viloyat sanoat ishlab chiqarish hajmi tarkibida eng koʻp ulush Nishon tumani (Viloyat sanoat ishlab chiqarish hajmining 27,9%) hamda Gʻuzor tumani (18,3%), Qarshi shahri (16,7%) va Qarshi (5,8%) tumanlari hissasiga toʻgʻri kelmoqda. Eng past koʻrsatkich esa Shahrisabz shahriga (1,5%) va Kitob tumaniga (1,6%) toʻgʻri kelmoqda. Viloyatda isteʼmol mahsulotlari ishlab chiqarish fizik hajm indeksining oʻsishi Koson tumani (2020- yilning yanvar oyiga nisbatan 122,2%), Qarshi shahri (110,7%) va Shahrisabz shahrida (107,8%) isteʼmol mahsulotlari ishlab chiqarish hajmlari fizik hajm indeksining sezilarli darajada oshganini kuzatishimiz mumkin. Shuningdek, sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish Kasbi (2020- yilning yanvar oyiga nisbatan 205,6%), Yakkabogʻ (156,5%), Nishon (120,4%), Qarshi shahri (116,7%) hamda Qarshi tumanlarida (115,5%) sezilarli darajada oshdi. Aholi jon boshiga sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishning taqsimlanishi, yirik sanoat korxonalari joylashganligi hisobiga Nishon (2 614,0 ming soʻm), Gʻuzor (1 288,7 ming soʻm), Qarshi shahrida (867,9 ming soʻm) hamda Muborak tumanlarida (572,9 ming soʻm) oʻrtacha viloyat darajasi koʻrsatkichidan (436,5 ming soʻm) ancha yuqoriligini koʻrsatmoqda. Viloyat boʻyicha aholi jon boshiga isteʼmol mahsulotlari ishlab chiqarilishi 95,0 ming soʻm boʻlgani holda, Qarshi shahrida — 376,4 ming soʻmni, Koson tumani — 119,6 ming soʻmni, Shahrisabz shahrida 106,5 ming soʻmni, Muborak tumanida — 101,7 ming soʻmni tashkil etdi. Hisobot davrida kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan 397,7 mlrd. soʻmlik sanoat mahsuloti ishlab chiqarilib, uning umumiy ishlab chiqarish hajmidagi ulushi 27,6% ni tashkil etdi. Hududlar kesimida kichik biznesning sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishdagi eng yuqori ulushi Mirishkor (jami sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishdagi ulushi 99,6%), Kitob (98,3%), Yakkabogʻ (90,5%), Shahrisabz (80,1%), Shahrisabz sh. (79,5%) hamda Koson (58,8%) tumanlarida kuzatildi. Qashqadaryo viloyati hududlari kesimida sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmida kichik biznes subyektlarining ulushi tahlili shuni koʻrsatdiki, Nishon (2,4%), Gʻuzor (3,6%) va Kasbi (12,3%) tumanlarida sanoat ishlab chiqarish hajmidagi kichik biznes subyektlari ulushining kamligini, mazkur hudularda joylashgan yirik sanoat korxonalarining ishlab chiqarish hajmlari yuqori ekanligi bilan izohlash mumkin. Bugungi kunda viloyatda 4142 ta sanoat korxonalari faoliyat koʻrsatmoqda, shundan 805 tasi (faoliyat koʻrsatayotgan korxonalar umumiy sonining 19,4% i) Qarshi shahriga, 480 tasi Kitob tumaniga (11,6%), 360 tasi Yakkabogʻ tumaniga (8,7%), 356 tasi Shahrisabz shahri (8,6%), 333 tasi Chiroqchi (8,0%) tumaniga toʻgri kelmoqda. 2021- yilning yanvar oyida viloyatda 102 ta yangi sanoat korxonalari tashkil etildi, shulardan 19 tasi (jami yangi tashkil etilgan sanoat korxonalari hajmidagi ulushi 18,6%), Qarshi shahrida, 13 tasi (12,8%), Shahrisabz shahrida, 11 tasi (10,8%), Gʻuzor tumanida, 10 tasi (9,8%), Kasbi tumanida tashkil etildi.