Turkiyshunoslik
Rossiyada T. bilan muntazam shugʻullanish (18-asrning 2 yarmidan) I.Giganov va S.Xalfinlarning nomi bilan bogʻliq. T. Rossiyada 19-asrda va 20-asr boshlarida sezilarli taraqqiyot darajasiga erishadi va kompleks fan sifatida shakllanadi (X.D. Fren, I.O.Senkovskiy, M.M.Kazimbek, O.N.Byotlingk, L.Z.Budagov, P.M.Melioranskiy, F.Ye.Korsh, V.V.Grigoryev, N.Ya.Bichurin, V.V.Velyaminov-Zernov, N.V. Xanikov, I.N.Berezin, N.I.Veselovskiylarning turkiy xalqlar tillari, adabiyoti va tarixini, qisman numizmatikani oʻrganishga bagʻishlangan asarlari). 19-asr 60-yillarida N.I.Ilminskiy va V.V.Radlovlarning asarlari bilan turkiy tillarni oʻrganish (ayniqsa, qad. va oʻrta turkiy yozuv yodgorliklarini oʻrganish, tillarni qiyosiy oʻrganish, umumturkiy lugʻat yaratish va boshqalar) tarixida yangi bosqichga asos solindi. L.Budagovning 2 jildli "Turkiy lahjalarning qiyosiy lugʻati" (1869—71), V.V.Radlovning 4 jildli "Turkiy lahjalar lugʻati tajribasi" (1888—1911) lugʻatlari turkiy leksikografiya tarixida muhim yangilik boʻldi. Oʻrta Osiyo xalkdari tarixini, uning ijtimoiy, iqtisodiy muammolarini oʻrganish (19-asr oxiri) esa Bartold nomi bilan bogʻliq. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida T.ning rivojlanishiga turkiy xalqlarning oʻzlaridan yetishib chiqqan baʼzi olimlar ham (Ch.Valixonov, Q.Nosiriy, M.F.Oxundov, Ishoqxon Ibrat, I.Oltinsarin, N.F.Katanov va boshqalar) hissa qoʻsha boshladilar. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida lingvistik T. maktablari Oʻrta Osiyo va Kavkazda ham paydo boʻldi. N.P.Ostroumov, N.N.Pantusov, V.P.Nalivkin, I.A.Belyayev, S.Lapin, I.Budzinskiy, L.Afanasyev, I.D.Yagello, I.M.Bukin, I.Oltinsarin kabilar Oʻrta Osiyodagi turkiy tillarni, N.V.Xanikov, L.Lazarev, V.X.Kondaraki, M.A.Usmonov, O.Zaatov, M.G.Afanasyev, N.A.Karaulovlar Kavkazdagi turkiy tillarni oʻrganish bilan shugʻullandilar. Shoʻro davrida tarix va tarixnavislik, til va adabiyot sohalaridagi bir tomonlama siyosat va mafkura tazyiqi sezilib tursada, sharqshunoslik va T. ijobiy anʼanalarga asoslangan holda rivojlanishda davom etadi. Bunda oʻz ijodlarini chor Rossiyasi davridayoq boshlagan V.V.Bartold, V.D.Smirnov, V.A.Bogoroditskiy, A.N.Samoylovich, S.Ye.Malov, N.I.Ashmarin, A.Ye. Krimskiy, A.P.Kovalevskiy, N.Ya. Marr, I.A.Orbeli va boshqa olimlar alohida oʻrin egallaydi (N.F.Katanov 48 ta turkiy til va lahjalarning chogʻishtirma grammatikasini yezdi, N.I.Ashmarin chuvash tiliga oid 17 jildli asar yaratdi). 1926-yilda Bokuda Butunittifoq turkiyshunoslar qurultoyi boʻlib, unda, birinchidan, T.ning muammolari oʻrtaga tashlanib, bu sohadagi kelajak vazifalar muhokama qilindi, ikkinchidan, SSSR da yashovchi turkiy xalqlar hamda yozuvga ega boʻlmagan boshqa xalq va elatlar uchun ularning fonetik qurilishini toʻlaroq aks ettiruvchi alifbolar yaratish masalasi koʻrib chiqildi. Natijada til qurilishi sohasida jadal ishlar boshlanib, N.F.Yakovlev, L.I.Jirkov, A.N.Samoylovich, B.Choʻponzoda, Ye.D. Polivanov, A.A.Palmbax, A.M.Suxotin, K.K.Yudaxin va boshqa turkiyshunoslar tomonidan SSSRdagi turkiy tillar uchun yangi alifbolar va imloning ilmiy asoslari yaratildi. Qad. yozuv anʼanalariga ega boʻlgan uzbek, ozarbayjon, uygʻur, turkman, tatar, boshqird, qozoq va boshqa turkiy xalklar 1927—30 yillarda lotin grafikasi asosidagi alifbolarni qabul qildilar. Bu jarayonning ijobiy (savod chiqarishning osonlashuvi) va salbiy (qad. dan oʻz yozuviga ega boʻlgan uzbek, ozarbayjon, uygʻur va boshqa xalklarni qariyb ming yillik yozma yodgorliklaridan, madaniy merosidan mahrum qilish) oqibatlari ilmiy jamoatchilikka yaxshi maʼlum. Ayni shu davrda (oʻtgan asrning 30-yillari va undan keyin) T.ka, jumladan, turkiy tillarni har tomonlama oʻrganishga B. Choʻponzoda, N.K.Dmitriyev, A.P.Potseluyevskiy, I.A.Batmanov, K.K.Yudaxin, E.K.Pekarskiy, X.Jubanov, N.Sauranboyev, S.Amanjolov, B.M.Yunusaliyev, T.N. Xaritonov, A.K.Borovkov, S.Mutallibov, Gʻozi Olim Yunusov, A.N. Kononov, A.M.Shcherbak, S.N.Ivanov, V.V.Reshetov, Ye.I.Ubryatova, M.Sh.Sheraliyev, A.R. Tenishev, F.Abdullayev, A.Gʻulomov, Sh.Sh.Shoabdurahmonov, M.Z.Zakiyev, Gʻ.Abdurahmonov, J.Kiyekboyev, N.K.Baskakov va boshqa munosib qissa qoʻshdilar. SSSR hududida yashovchi turkiyzabon xalklar tarixi, etnografiyasi va arxeologiyasi esa V. V. Bartold, A.Yu.Yakubovskiy, S.I.Rudenko, N.P.Direnkova, S.V.Kiselyov, V.A.Shishkin, M.Ye.Masson, S.P.Tolstov, A. P. Okladnikov, Ya. Gʻ. Gʻulomov, A.X. Margulan, T.A.Jdanko, L.N.Gumilyov, A.D.Grach, L.R.Kizlasov va boshqa tomonidan oʻrganildi. Turkiy xalklar adabiyotlarini oʻrganishda ham muayyan yutuklarga erishildi (V.D.Smirnov, A.N.Samoylovich, Ye.E.Bertels, V.A.Gordlevskiy, V.M.Jirmunskiy, Abdurauf Fitrat, A.Saʼdiy, M.Avezov, H.Orasli, M.Gʻaynullin, Hodi Zarifov, Izzat Sulton va boshqalarning asarlari).