Xalqaro_munosabatlar
Xalqaro munosabatlar klassifikasiyasi.
Xalqaro tizimlarning tipologiyasi xilma-xilligidan tushunmovchiliklar kelib chiqmasligi kerak, chunki ularning ko‘pchiligida siyosiy realizm nazariyasi aks etadi: asosida esa yirik davlatlarning soni, hokimiyatning bo‘linishi, davlatlararo mojarolar va xalqaro munosabatlarga taalluqli boshqa tushunchalar yotadi. Masalan, F.Brayar va M.R.Jalililarni fransuz ijtimoiy tarix maktabiga taalluqli deb hisoblashimiz mumkin. Biroq ular xalqaro tizim faoliyatini tahlil qilishda siyosiy realizm mezonlaridan foydalanadilar. Ularning fikricha, Janubiy-sharqiy Osiyoning alohida hududiy tizim sifatida rivojlanishi YAponiya (iqtisodiy jihatdan) va Xitoy (demografik potensiali jihatidan) taraqqiyotiga bog‘liq bo‘lib qoladi. SHuningdek, Janubiy-sharqiy hududda Brayar va Jalili fikricha, xalqaro tizim Hindiston va Pokiston raqobatlariga bog‘liq tarzda rivojlanadi. Huddi shunday M.Nikolson ham tizimlar tipologiyasida determenizm va tasodifiylikdan tashqari, ierarxiya va o‘zaro bog‘liqliq mezonlarini mavjudligini e’tirof etadi. Uning fikricha, xalqaro tizimning quyidagi turlari mavjud: 1) to‘la ierarxik, 2) to‘liq bog‘liq, 3) realistik, 4) aralash realistik; 5) kompleks tizim. Grafik shaklda u quyidagicha ko‘rinishga ega Beshinchi tur, yoki kompleks tizim o‘zining va boshqa mamlakatlarning nodavlat ishtirokchi-elementlari o‘rtasidagi munosabatlarga ta’sir eta olmay qolganida yuzaga keladi, bu paytda mamlakat ichidagi ishtirokchilarning o‘zaro aloqalar kengayadi va mustahkamlanadi. 4-rasmda bizning davrimizdagi murakkablashgan xalqaro tizim chalkash chiziqlar bilan aks ettirilgan. Siyosiy realizm – ikki hamda ko‘p qutbli, muvozanatlashgan va imperial xalqaro tizim kabi keng yoyilgan tushunchalarning asosidir. Eslatib o‘tamizki, ikki qutbli tizimda ikkita qudratli davlat hukmronlik qiladi. Agar ularga boshqa kuchli mamlakatlarlar kuchi teng kela boshlasa, u ko‘p qutbli tizimga aylanadi. Muvozanatlashgan yoki kuchlar muvofiqligi tizimida yirik davlatlar voqealar rivojida bir xil ta’sirga ega bo‘ladi va bir-birlarining “o‘ta keskin” qarshiliklarini jilovlab turadilar. Nihoyat imperial tipdagi xalqaro tizimda yagona kuchli saltanat barcha davlatlarni o‘z kuchlari (hududiy kengligi,harbiy qudrati, tabiiy resurslari ) bilan ortda qoldirib, butun hududga hukmronlik qiladi. M.Kaplan siyosiy realizmga asoslanib, o‘zining olti turdan iborat xalqaro tizim tipologiyasini ilgari suradi. Birinchi tur– “Kuchlar muvofiqligi tizimi”- ko‘p qutblilik bilan xarakterlanadi. M.Kaplan fikricha, bunday tizimda beshtadan kam bo‘lmagan kuchli davlatlar mavjud bo‘lishi kerak.Agar ularning soni bundan kam bo‘lsa, tizim o‘z-o‘zidan ikki qutbli turga o‘tib ketadi. Ikkinchi tur- “ egiluvchan ikki qutbli tizimga ega bo‘lgan davlatlar bilan birga boshqa yangi tur davlatlar bloki va ittifoqi, shuningdek, universal ob’ektlar sifatida xalqaro tashkilotlar ishtirok etadi. Ikkita blokning ichki tuzilishiga qarab, egiluvchan ikki qutbli tizimning bir necha turlarini ajratishadi: qat’iy ierarxik va avtoritar (koalitsiya rahbarining irodasi barcha ittifoqchilarga o‘tkaziladi); noierarxik (blok bir-biridan mustaqil davlatlarning o‘zaro maslahatlari asosida shakllanadi). Uchinchi tur-“qat’iy ikki qutbli tizim”. Uning uchun ham egiluvchan ikki qutbli tizim xos bo‘lib, har ikki blok qat’iy ierarxik tarzda tuzilgan bo‘ladi. Bu tizimda bloklarga qo‘shilmagan neytral davlatlar umuman mavjud bo‘lmaydi, xolbuki egiluvchan ikki qutbli tizimda ular alohida o‘ringa ega bo‘ladi. Bu tizimda universal tizim umuman chegaralangan bo‘ladi. U biror bir blokka bosim o‘tkaza olish imkoniga ega bo‘lmaydi. Har ikkala polisda ham mojarolarni oldini olish uchun effektiv diplomatik harakatlar olib boriladi. To‘rtinchi tur- universal aktorga katta huquqlar berilishi xalqaro muhitda siyosiy ahvolning osoyishtaligi, milliy va universal tizimlarning birdamligiga asoslaninshi bilan federatsiyaga o‘xshab ketadi. Masalan,universal tizimda davlatlar suvirenitetining qisqarishi hisobiga BMT huquqlari kengaygan bo‘lar edi. Bunday shart-sharoitda BMT mojarolarning oldini olish va tinchlikni saqlash alohida masalaga ega bo‘ladi. Aksincha, qadriyatlar va mafkuralar antogonizmidan ajratilgan geterogen tizim tartibsiz, beqaror va mojaroli xarakterga ega bo‘ladi.