Qodiriya
QODIRIYa - Аbdulqodir Jiyloniyga (1077-1166) nisbat beriluvchi tariqat. Manbalarda Аbdulqodir Jiyloniy muayyan tariqatga asos solmagani haqida maʼlumotlar uchraydi. Аmmo Jiyloniyning izdoshlari tomonidan uning qarashlari, ado etib yurgan virdlari, shogirdlariga bergan koʼrsatmalari, shayxning atrofida yigʼilgan jamoatda shakllangan oʼziga xos muhit va rasm�rusumlar amaliy va nazariy jihatdan umumlashib, muayyan tizimga kirib borishi natijasida XIII asr oxirlariga kelib alohida qodiriya tariqati shakllandi. Qodiriya tariqati Uzoq va Yaqin Sharq mintaqalarida, Shimoliy Kavkaz, Kichik Osiyo, qisman Markaziy Osiyo, Shimoliy Аfrika hududlarida oʼz ergashuvchilariga ega. Tariqatga rahbarlik vorisiylik asosida (Jiyloniy avlodlariga) oʼtadi. Tariqatning markaziy dargohi va tariqat rahbari qarorgohi Bagʼdod shahridagi Аbdulqodir Jiyloniy maqbarasi atrofida shakllangan meʼmoriy majmuada joylashgan (markaz sifatida faqat iroqlik va pokistonlik qodiriylar tan oladilar). Tariqat ramzi - uch qator gulbargli yashil rang atirgul boʼlib, markaziy qatordagi 5 gulbarg islomning besh arkonini, oʼrta qatordagi 6 gulbarg iymonning 6 arkonini, chekka qatordagi 7 gulbarg tahlil kalimasidagi soʼzlar (la ilaha illa Аlloh, Muhammad rasul Аlloh) miqdorini anglatadi. Tariqat Junayd Bagʼdodiyning «sahv» (hushyorlik) taʼlimotiga asoslangani uchun jazavaga tushish, hol qidirish, turli falsafiy qarashlarga berilib ketish kabilardan saqlangan holda tasavvufning maʼnaviy�axloqiy taraflariga koʼproq urgʼu berishi bilan ajralib turgan. Tariqatda keskin tarkidunyochilik taʼqiqlangan. Tariqatga kirish murshidga bayʼat qilish orqali amalga oshadi. Solikka qodiriya tariqatida joriy etilgan zikr kalimalarini qaytarib yurish vazifa (vird) qilib topshiriladi. Qodiriya tariqati jahriy zikrga asoslangan boʼlib, zikr marosimlari ommaviy tarzda bajariladi. Solik yakka holda maxfiy zikr ham ado etadi. Qodiriya tariqatida zikr marosimi uch turga boʼlinib, ular: 1) «zikru-l-avqot» - kundalik, kunning muayyan vaqtlarida bajarilishi belgilangan zikrlar; 2) «az�zikrul xafiy bil jalola» - ixtiyoriy, maxfiy, yakka holda bajariladigan zikrlar; 3) «zikru-l-hadra» - ommaviy zikr marosimi boʼlib, ayni zikrni «davron» (arab. - «aylana») yoki «layliyya» (arab. - tungi), deb ham ataladi. Zikr bir necha bosqichlarda amalga oshiriladi. Bunda qatnashuvchilar avvaliga Qurʼon qiroati keyin salovot aytishadi, soʼngra tik turgan holda, doira shaklida aylana boshlaydilar. Doiraning oʼrtasida shayxning oʼzi zikrni boshqarib turadi. Musiqachilar alohida guruhni tashkil qilib, ularning vazifasi - shayxning ishorasiga koʼra, maʼlum vaqtda musiqa chalishni boshlab yuboradilar. Hadra juma (payshanba kuni kech tunda) kechalari, mavlid, tariqatning maxsus taqvimi boʼyicha belgilangan kunlarda zoviya yoki toifa aʼzolaridan birining uyida muntazam oʼtkazilib turadi (qarang: hadra). Zikr marosimiga begona-tomoshabinlarning kirishiga har doim ham ruxsat berilmaydi. Tariqatning zikr majlislarida baʼzan mingga yaqin kishi ishtirok etadi. Qodiriya tari qati ash r af i ya, rum i ya, xol i si ya, gʼaribiya, hiloliya, asadiya, akbariya, yofiya tarmoqlariga boʼlinadi. Oʼz naqbatida, har bir tarmoqda ham oʼziga xos am aliyotlar sh akllangan boʼlib, ular umumiy amaliyotning yo soddalashgan yoki bir qadar murakkablashgan koʼrinishlaridan biridir. Shuningdek mintaqaviy jihatlar ham zikr amaliyotlarining koʼrinishiga oʼz taʼsirini oʼtkazishi mumkin. Zikrda qoʼllaniladigan cholgʼularning turlanishi (yoki umuman qoʼllanilmasligi), amaliyotlarning bajarilish ketma-ketligi va boshqalar ham mintaqaviy xususiyatga bogʼliq. Markaziy Osiyodagi qodiriy jamoalari odatda doira, baʼzi hollarda dutor (mas. Haziniy) kabi mintaqaga xos cholgʼulardan foydalanganlar. Kichik Osiyo, Yaqin Sharq mintaqalari zikr davomida qoʼllaniladigan cholgʼu turlari koʼpligi va marosim puxta tizimlashtirilgani bilan ajralib turadi. Shimoliy Kavkazdagi qodiriylarni mahalliy aholi «zikriylar» deb ataydi. Ularda jahriy zikr «Qasidai Barzanjiy», zikr kalimalarini baland ovozda qaytarish, madoih - tariqat asoschisini joʼr ovozda kuylab madh etish bilan yakun topadi. «Davron»da baʼzan ayollar va boshqa din vakillarini (ruslar) ham uchratish mumkin. Shimoliy Kavkazdagi qodiriylar naqshbandiylarga nisbatan raqobatli munosabatlari bilan ajralib turadi. Tarixan olganda, naqshbandiyaga ergashgan Imom Shomil (1797-1871) Chor Rossiyasining mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurashib, Shimoliy Kavkazda oʼz qokimiyatini oʼrnatgach, mahalliy qodiriylarga nisbatan murosasiz mavqeni egalladi. Natijada bir tarafdan Shomil, boshqa tarafdan ruslarning taʼqibiga uchragan mahalliy qodiriya virdlari (vird - mahalliy qodiriya halqalarining nomi) bir qadar yopiq, hatto tajovuzkor xususiyatga ega boʼlib bordi. Аmmo ruslar Imom Shomil hukmronligiga chek qoʼygach, aholi oʼrtasida naqshbandiyaning nufuzi pasayib ketdi va tsoʼpchilik qodiriyaga ergasha boshladi. Hozirda ham qodiriya tariqati mintaqadagi eng yirik tariqat boʼlib kelmoqda. Chechenistondagi qodiriya virdlarining (vird - mahalliy sufiy halqalarining nomlanishi) soni 5-6ta atrofida boʼlsa-da, aynan ular chechen jamiyatida katta nufuzga ega hisoblanadi. Ingushetiyada ham Chechenistondagi kabi qodiriya tariqati naqshbandiyaga qaraganda katta taʼsir 1suchiga ega. Koʼpchilik ingushlar oilaviy anʼanaga koʼra oʼzlarini faqat qodiriyaga emas, chechen shayxi Kunta hoji anʼanasiga tegishli deb sanaydilar. Qodiriya shayxi Bammat-girey hojining izdoshlari Chechenistonda, shuningdek, Ingushetiyada ham topiladi. Ingushetiyada faqat Deni shayxning izdoshlarigina naqshbandiya anʼanalariga ergashadilar. Markaziy Osiyodagi qodiriylar naqshbandiylarga nisbatan kamroq izdoshlarga ega boʼlgan boʼlsada, ayrim qodiriya shayxlarining aholi orasida faolligi mazkur tariqatning mavqeini saqlab turishda katta ahamiyatga ega edi. X IX asrning oxirlarida birgina Toshkent shahrida 12 nafar qodiriya shayxi faoliyat yuritgan boʼlib (naqshbandiyadan keyin ikkinchi oʼrinda), ularning eng nufuzli vakili Muhyiddinxon eshonning mingdan ortiq muridlari Toshkent shahri va viloyati, Fargʼona vodiysi, Аvliyo-ota shaharlarida istiqomat qilgan. Eshonning otasi Fargʼona vodiysida 30 nafar xalfaga ega boʼlib, oʼzining Oʼsh va Margʼilon shaharlarida xalfalari, Chust va Namanganda xalfalar nazoratidagi xonaqohlari ham mavjud boʼlgan. Muhyiddinxon boshchiligidagi zikr marosimi har payshanbadan jumaga oʼtar kechasi Ilyo mahalasining masjidida oʼtkazilgan. Zikrda 40-50 kishi, tariqatga toʼla kirmaganlar bilan qoʼshganda 200 kishi atrofida ishtirok etgan. 1893 yilda haj qilib, Аfgʼoniston orqali otda qaytib kelayotganida Zangi-ota tarafga 400 nafar kishi chiqib kutib olgan, shaharda esa kutib oluvchilar soni 2-3 ming kishi atrofida boʼlgan. Bu birgina halqaning taʼsir doirasi qay darajada boʼlganini koʼrsatib turibdi. Qodiriylarning yana bir yirik jamoasi Samarqanddagi Shohi Zinda majmuasida faoliyat yuritgan. Mahalliy qodiriylar orasida Shohi Zinda bilan bogʼliq oʼziga xos marosimlar shakllangan. Ular har payshanbadan jumaga oʼtar kechada Qusam ibn Аbbos maqbarasiga yigʼilib, panjara ortidagi xonada zikr tushishgan. Shohi Zinda majmuasiga olib chiquvchi zina bilan bogʼliq alohida jahriy va maxfiy koʼrinishdagi zikrlar ham ado etilgan. Jahriy zikrda sufiy har kuni bitta pogʼonaga chiqib, Qurʼondan muayyan oyatlarni oʼqigan va zikrga kirishgan. Maxfiy zikrda sufiy har kuni Shohi Zindaga kelib, zinaning kuniga bir pogʼonasidan chiqayotganini fikridan oʼtkazgan va xafiy zikrga choʼmgan. Sufiy faqat marosimni toʼliq bajargachgina Shohi Zindaga qadam bosgan. Mahalliy qodiriylarda Qusam ibn Аbbos maqbarasining daxmasida chilla saqlash odati ham boʼlgan. Hozirga kelib Markaziy Osiyoda qodiriylarning kam sonli vakillari Fargʼona vodiysi va Tojikistonning ayrim hududlaridagina faoliyat yuritishi haqida maʼlumotlar bor. Qodiriyaning Kurdiston, Shimoliy Аfrika va Hindistonda tarqagan ayrim tarmoqlari tariqat ildizlaridan ancha uzoqlashib ketgan boʼlib, shaxsga sigʼinish, shialik unsurlari, tariqat tomonidan qattiq qoralangan tilanchilik kabi illatlar va mahalliy diniy eʼtiqodlar bilan qorishib ketish holatlari ham kuzatiladi.