Venger_tili
Tarixi
Venger tili hozirda Yevropada hind-yevropa boʻlmagan tillarning oz sonli tillardan biri boʻlib, ushbu til juda koʻp soʻzlashuvchilarga egadir. Milodiy 900-1000 yillar atrofida Sibir va Uraldan koʻchib kelgan koʻchmanchi protovenger qabilalari Oʻrta Dunay tekisligida, shuningdek, vengerlarga yaqin boʻlgan sekey va changoshi etnoslari joylashgan Karpat mintaqasi (Transilvaniya)da oʻtroqlasha boshladilar. Uch-toʻrt asr ilgari tekislik boʻylab koʻchib oʻtgan slavyan qabilalaridan farqli oʻlaroq, venger bosqini nisbatan kech roʻy berdi hamda slavyanlarga (shimol va janubdan), ancha jangari xaragketrga ega boʻlgan nemislar bilan (gʻarbda) va sharqda valaxlar (ruminlar) bilan resurslar uchun kuchli raqobat sharoitida amalga oshdi. Ushbu xalqlar bilan aloqalar jarayonida vengerlar Valaxlar (ruminlar) singari koʻplab slavyan leksik elementlarini qabul qildilar, ular zamonaviy venger tilining butun soʻz boyligining beshdan bir qismini tashkil etadi. XII-XIII asrlarda Vengriya Qirolligi bir qator slavyan yerlarini oʻziga boʻysundirdi. 1526 yilda Turkiya bilan urushda Vengriyaning magʻlubiyati cherkov chalkashligi hamda bir yarim asr davom etgan venger islohotiga olib keldi. Islohot venger tilida bosma adabiyotning paydo boʻlishiga va oʻsishiga olib keldi, ularning aksariyati maʼlum katolik tamoyillariga qarshi chiqish maqsadida nashr etildi. Islohotning taniqli yetakchisi Matiyash Devai vengriyada birinchi boʻlib nashr etilgan asari — "Venger tili imlosi" boʻlgan. 1541-1699 yillarda vengerlarning maʼlum qismi Turkiya hukmronligi ostida yashaydi. Vengriyadagi turkiy taʼsir, u yerda allaqachon kuchli turkiy substratni yuzaga keltirgani yaqqol sezilib qoldi. Transilvaniya yarim mustaqil boʻlib qolishda davom etdi; unda venger protestant adabiyoti faol rivojlandi. Va nihoyat, Vengriya yerining ozgina qismi Avstriya toji hukmronligi ostida qoldi. Avstriya imperiyasi tarkibiga qoʻshilgandan va protestantlarga qarshi zudlik bilan repressiyadan soʻng, venger tili kuchli nemis taʼsirini boshdan kechirdi, ammo venger tili asta-sekin Transleytaniya (Avstriya-Vengriyaning venger qismi)ning yagona rasmiy tili sifatida oʻz hukmron mavqeini tiklab oldi. 1867-1918 yillar oraligʻida venger tilining oltin davri deb hisoblash mumkin, chunki u Markaziy Yevropaning Karpatdan Adriatika dengizigacha boʻlgan bepoyon kengliklarida lingva franka vazifasini bajaradi. Transilvaniyaning koʻplab shaharlari deyarli butunlay venger tilida soʻzlashadigan boʻlib qoldi. Vengriyadagi koʻplab yahudiylar, nemislar va loʻlilar venger tiliga oʻtdilar, shu jumladan Transilvaniya sakslari ham; ozroq darajada — boshqa xalqlar: ruminlar, slovaklar, serblar va xorvatlar, ruslar va slovenlar ham venger tilida soʻzlasha boshladilar. Va shunga qaramay, bu xalqlarning assimilyatsiyasiga venger tili va qoʻshni xalqlarning tillari oʻrtasidagi kuchli farq, oʻzlashma soʻzlarni kiritish oʻrniga oʻz soʻz boyligini yaratish istagi toʻsqinlik qildi. 19-asrning oxiriga kelib assimilyatsiya bosimi va Vengriya elitasi tomonidan qirollik ozchiliklarining mahalliy milliy tillarini taʼqib qilish kuchaygan. Trianon shartnomasi Vengriya hududining sezilarli darajada qisqarishiga olib keldi. 1918 yildan soʻng, Vengriyadan tashqari hozirgi zamon chegaralarida — asosan Slovakiya, Transkarpatiya, Transilvaniya va Voyvodinada venger tilining qoʻllanilishida sezilarli pasayish yuz berdi.