Qadimgi_sharq_xalqlari_adabiyoti
Adabiyot tarixdagi −oʻrni
Jahon tarixshunoslik fanida muammolar behisob. Ularning eng muhimlaridan biri — insoniyat tarixini yoritishda qaysi manbani asos qilib olish masalasi boʻlib, uni tarixshunoslik fanining oʻzak masalalaridan deyish mumkin. Albatta, bashariyat tarixini yoritish uchun asos boʻladigan manbalar koʻp. Ularni ikki asosiy qismga boʻlish mumkin. Birinchisi —bevosita manbalar, yaʼni yozma yodgorliklar. Oʻtmish xalqlar oʻz oʻy —fikrlarini, kechmishlarini xatga bitib bizga meros qoldirganlar. Ushbu yozuvlarga tayanib turib oʻsha zamon haqida asosli fikr bildirish mumkin. Ikkinchisi — moddiy ashyo, osori atiqalar. Bular ham oʻtmish xalqlar, bashariyat tarixi haqida qimmatli maʼlumotlar beradi. Ammo ular bilvosita, qoʻshimcha maʼlumot boʻlib, ularni turlicha talqin qilish, shunga yarasha xulosalar chiqarish mumkin. Agar bu ikki tur manbalar bir—birini toʻldirsa, bir—birini quvvatlasa — yaxshi. Biroq har doim ham shunday boʻlavermaydi. Masalan, ibtidoiy jamoa davrida yozuv boʻlmagan. Demak, ibtidoiy jamoa odamlarining oʻy—fikrlari haqida biz faqat taxminiy mulohazalar bildirishimiz mumkin. Ularning tarixini tiklashda esa asosan qadimshunoslar qoʻlga kiritgan ashyoviy dalillarga tayanib hukm chiqarishga toʻgʻri keladi. Bu sohada yana bir manba — etnografik maʼlumotlar hisoblanadi. Lekin tasavvur qiling: amerika hindularining bir toifasi — irokez qabilalarining XVIII —XIX asrlarda mavjud boʻlgan yashash tartib—qoidalaridan kelib chiqqan holda, bani basharning bugungi kundan 10—12 ming yil ilgarigi ajdodlari qanday yashagani, ularning oʻsha qadim davrlardagi turish—turmushi, ijtimoiy tartib—qoidalari haqida asosli xulosalarga kelish, uzil—kesil hukm chiqarish mumkinmi? Bizning nazarimizda, bunday bilvosita manbalarga tayanib chiqarilgan xulosalar faqat gipoteza, yaʼni mantiqiy faraz darajasida qabul qilinishi mumkin. Ammo bunday farazlar asosida ilohiy kalomda keltirilgan shahodatlarni rad etishga urinish ilm emas, insoniy jaholat tufayli yoʻl qoʻyilgan takabburlik nishonasi boʻladi, xalos. Qanday boʻlganda ham, arxeologik tarix, etnografik tarix bilan yozma matnlarga asoslangan tarixni farq qilgan maʼqul. Haqiqiy tarix faqat oʻsha davrda yaratilgan etarli koʻlamdagi yozma manbalarga tayangandagina muayyan ilmiy aniqlik kasb etishi mumkin. Chunki moddiy ashyolar guvohligiga tayangan holda insoniyat tarixini tiklashga urinish uchun oldindan voqelikka yondashuvning muayyan tamoyilini tanlashga majbur boʻlinadi. Barcha keyingi mulohazalar oldindan tanlangan ushbu yondashuvdan kelib chiqqan holda, shu nazariy—falsafiy asosda qadimshunoslar topgan moddiy ashyolarning bir—biriga nisbatini belgilab, muayyan tizim hosil qilish, keyin shu tizimga muvofiq mantiqiy silsila yaratish hisobiga boʻladi. Qadimshunoslar topgan osori atiqalar esa hechqachon ajdodlar umr kechirgan voqelikni toʻliq tiklash imkonini bermaydi, juda koʻp unsurlarni mantiqiy asosda xayolan tasavvur qilishga toʻgʻri keladi, ayniqsa, oʻsha davr odamlarining muammolarga yondoshuvi, dunyoqarashlari, voqelik haqidagi tasavvurlari tarixchi nigohidan yashirin qoladi. Ularning oʻrniga tarixchi oʻzi oʻylaydi, oʻzi tasavvur etadi. Ammo uning muhiti boshqa, zamoni—makoni boshqa, bilim darajasi boshqa. Xullas, etarli yozma manbalar boʻlmaganda, tayanch nuqtalar ham ishonchli boʻlishi qiyin. Yetarli koʻlamda yozma manbalar mavjudligi esa masalani tubdan oʻzgartiradi. Endi ana shu nuqtai nazardan bashariyat tarixining ilk davriga oid qarashlar qanday shakllanganiga eʼtibor beraylik. Avvalo, qadim zamon kishilarining bashariyat ilk tarixiga munosabati dunyoning turli mintaqalarida turlicha boʻlgan. Xususan, bu masalaga Uzoq Sharq mintaqasi, jumladan, Xitoydagi munosabat bir xil, Hindustonga milodiy eradan ming—bir yarim ming yil ilgari kirib kelgan oriylarning bu haqdagi tasavvurlari boshqa xil, qadim yunonlarning qarashlari esa yana boshqacha ekanligi manbalar orqali bizga maʼlum. Islom va xristianlikdan ilgari Yaqin va Oʻrta Sharqda, Misrda, Ikki daryo oraligʻida, Eronda bu haqda oʻziga xos qarashlar mavjud boʻlgan. Yevropa xalqlari tarixchiligi ham, bu nuqtai nazardan, asrlar davomida bir necha bosqichni bosib oʻtgan. Jumladan, qadim Yunon va Rum tarixchiligi anʼanalari keyingi xristian tarixchilari tomonidan rad qilinib, Oʻrta asrlarda deyarli unutilib ketgan boʻlsa, Uygʻonish davridan boshlab bu sohada yangicha yondoshuvlar vujudga kela boshladi. XVIII asrga kelib, jahon ilmida keng mavqe kasb etgan fransuz maʼrifatchiligi ijtimoiy fanlarda qudratli materialistik yoʻnalishni boshlab berdi. Ayni shu davrdan tarix faniga qadimshunoslik (arxeologiya) kuchli taʼsir koʻrsata boshladi. Ibtidoiy jamoa tuzumi haqidagi materialistik talqinga tayanuvchi yondoshuv, uning arxeologik va etnografik materiallar bilan boyitilishi va dalillanishi ayni XIX asrda keng rivoj oldi va XX asr davomida takomillashib bordi. Bugungi kunda jahon tarixshunosligi boy va xilma—xil tarjibaga ega boʻlishiga qaramay, yuqorida tilga olingan materialistik yoʻnalish nafaqat bizning ziyolilarimiz orasida, balki koʻpgina jahon tarixchilari orasida ham sezilarli nufuzini saqlab kelmoqda. Xususan, Rossiyada eʼlon qilinayotgan tarix ilmiga oid kitoblarda bu taʼsir yaqqol koʻzga tashlanadi. Quyidagi mulohazalarda biz iloji boricha ushbu biryoqlama yondoshuvdan qochishga harakat qildik.