cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kimyoviy elementlar davriy sistemasi
thumb|400px|Kimyoviy unsurlar davriy jadvaliKimyoviy elementlar davriy sistemasi (boshqa nomlari: Davriy jadval, Mendeleyev davriy sistemasi) — kimyoviy unsurlarni ularning atom raqami, elektron konfiguratsiyasi va davriy takrorlanuvchi kimyoviy xossalariga asoslangan holda jadval shaklida tasvirlashdir. Unsurlar unda atom raqamlari (protonlari soni) oshib borishi tartibida joylashgan. Jadvalning standart shakli tepada 18 × 7 kataklardagi asosiy unsurlar va ostida ikki qator boshqa guruh unsurlaridan iborat. Jadval shuningdek toʻrtta toʻrtburchak bloklar: chapda s-blok, oʻngda p-blok, oʻrtada d-blok va pastda f-bloklarga boʻlinishi mumkin. Jadval qatorlari davr, s-, d- va p-bloklardagi ustunlar esa guruh deyiladi; bu ustunlarga galogenlar yoki inert gazlar degan alohida nomlar ham beriladi. Davriy jadval taʼrifiga binoan u davriy qonunga koʻra tuzilgan uchun, har qanday davriy jadval yordamida tegishli unsurlarning xossalari orasida aloqadorlik keltirib chiqarish va yangi, hali ochilmagan yoki sintezlanmagan unsurlar xossalarini bashorat etish mumkin. Natijada davriy jadval kimyoda keng qoʻllanilib, muhim asos boʻlib xizmat qiladi.
OʻzMEdan
Mendeleyev davriy sistemasi, Kimyoviy elementlar davriy sistemasi — D. I. Mendeleyevning oʻzi kashf etgan davriy qonun asosida tuzgan elementlar davriy sistemasi, davriy qonunning grafik ifodasi. Kimyoviy elementlar davriy sistemasi s. mavjud elementlarning hammasini bir butun qilib birlashtiradi, ular oʻrtasida obyektiv qonuniy aloqa borligini koʻrsatadi va hali maʼlum boʻlmagan elementlarni, ularning xossalarini oldindan aytishga imkon beradi.
Mendeleyevgacha ham kimyoviy elementlarni sistemaga solishga urinib koʻrilgan (fransuz kimyogari J. Dyuma, nemis kimyogarlari I. Dyobereyner, L. Meyer, ingliz kimyogari U. Odling, amerikalik olim J. Nyulends va boshqalar).
J. Nyulends 1863-yilda elementlarni atom ogʻirliklari ortib borishi tartibida ketma-ket joylashtirib, har qanday elementdan hisoblaganda sakkizinchi element birinchi elementning xossalarini, muzikadagi sakkizinchi notaga oʻxshash, maʼlum darajada takrorlashini topdi. Nyulends bu qonuniyatni „oktavalar krnuni“ deb atadi va unga asoslanib, oʻziga maʼlum elementlarni guruh (sakkizlik)larga boʻlishga urinib koʻrdi. 1864-yilda L. Meyer kimyoviy elementlarni valentliklariga qarab olti guruhga boʻldi. Shunday qilib, Mendeleyevdan oldin elementlarni kimyoviy oʻxshashliklari asosida guruhga boʻlishdan nariga oʻtilmadi. Bu olimlar har qaysi elementni boshqa elementlardan mutlakr ajralgan holda olib qarashdi. Mendeleyev, oʻzidan ilgari oʻtgan tadqiqotchilarning aksicha, elementlarning atom massasi qiymatlariga, fizik va kimyoviy xossalariga katta eʼtibor berdi. Mavjud elementlarni atom massasi ortib borishi tartibida joylashtirib, elementlarning xossalari va ularning birikmalari ham oʻsha tartibda asta-sekin oʻzgarib borishini va maʼlum xossalarning oʻzi elementlar qatorida davriy suratda, yaʼni bir necha elementdan keyin takrorlanishini aniqladi. Bu krnuniyat davriy qonunda oʻz ifodasini topdi. Mendeleyev davriy qonunni quyidagicha taʼrifladi: oddiy moddalar (elementlar)ning xossalari, shuningdek, elementlar birikmalarining shakl va xossalari elementlarning atom massasilariga davriy ravishda bogʻliq boʻladi. U barcha elementlar boʻysunadigan davriy qonunni toʻliq namoyon qildi va baʼzi elementlar (chunonchi: berilliy, lantan, indiy, titan, vanadiy, erbiy, seriy, uran, toriy)ning oʻsha vaqtda qabul qilingan atom massasini 1,5—2-marta oʻzgartirish, baʼzi elementlar (kobalt, tellur, argon)ning joylashish tartibini oʻzgartirish va nihoyat 11 elementning (fransiy, radiy, aktiniy, skandiy, galliy, germaniy, protaktiniy, poloniy, texnetsiy, reniy, astat) kashf qilinishi kerakligini oldindan aytib berdi.
Elementlarning xossalari kuyidagi tartibda oʻzgaradi (jadvalga k,.). Faol ishqoriy metall — litiydan soʻng faolligi kamrok, metall — berilliy, undan keyin kuchsiz metalloidlik xossalarga va metallarning baʼzi xossalariga ega boʻlgan bor turadi. Qatorda bordan keyin 4 valentli metalloid — uglerod, soʻng metalloidlik xossalari yanada ravshanroq ifodalangan azot, yaqqol metalloid — kislorod va niho-yat eng faol metalloid, yettinchi element — ftor keladi. Yuqorida aytib oʻtilgan 7 ta element xossalarining qisqacha taʼrifidan koʻrinadiki, litiyda ifodalangan metallik xossalari bir elementdan ikkinchisiga utishi bilan asta-sekin zaiflashib, metalloidlik xossalari kuchayib boradi va ftorda eng yuqori darajaga yetadi. Shu bilan birga atom massasilari ortib borgan sari elementlarning kislorodga nisbatan valentligi litiyda birdan boshlab, undan keyingi har qaysi elementda muntazam suratda bittadan ortib boradi. Ftordan keyin keladigan element — neon boshqa elementlar bilan birikmaydigan inert gazdir.
Neondan soʻng (keyingi qatorda) litiyga oʻxshash bir valentli metall — natriy keladi. Natriydan keyin elementlar xossalarining oʻzgarib borishi tartibga qarab joylashadi, yaʼni yuqoridagi holat takrorlanadi. Darhaqiqat natriydan soʻng berilliy analogi boʻlgan magniy keladi; undan keyin alyuminiy turadi. Alyuminiy, garchi bor kabi metalloid boʻlmay, balki metall boʻlsa ham, u baʼzida metalloidlik xossalarini namoyon qiladigan elementdir. Alyuminiydan keyin koʻp jihatdan uglerodga oʻxshash toʻrt valentli metalloid — kremniy, undan soʻng kimyoviy xossalariga koʻra, azotga oʻxshash besh valentli fosfor, soʻngra metalloidlik xossalari kuchli ifodalangan element — oltingugurt undan keyin juda faol metalloid boʻlgan xlor, va, nihoyat, yana inert gaz — argon keladi. Maʼlum sondagi elementlardan keyin, goʻyo orqaga, dastlabki nuqtaga qaytish yuz beradi; shundan keyin, maʼlum darajada, undan oldingi elementlarning xossalari xuddi oʻsha tartibda, ammo sifat jihatidan farq qilgan holda takrorlanadi.
1869 yilda Mendeleyev davriy sistemaning birinchi variantini tuzdi. Bu sistemada u barcha elementlarni davrlarga boʻldi (u paytda 63 element maʼlum boʻlib, ular 19 ta gorizontal va 6 ta vertikal qatorga joylashtirilgan edi) va xossalari bir-biriga oʻxshagan, hosil qiladigan birikmalari oʻxshash boʻlgan elementlarni bir-birining ostiga tushadigan qilib, bu davrlarni birining ostiga ikkinchisini joylashtirish yoʻli bilan jadval tuzdi. Mendeleyev oʻsha vaqtda hali maʼlum boʻlmagan elementlar uchun bush joy qoldirdi va uch elementning (u bu elementlarni ekabariy, ekaalyuminiy, ekasitsiliy deb atadi) mavjudligini aytibgina qolmasdan, balki ularning xossalarini ham oldindan aytib berdi. Bu elementlar (galliy, skandiy, germaniy) keyinchalik kashf qilindi. Ularning xossalari Mendeleyev ba-shorat kilganiday boʻlib chiqdi. Bu variant uzun davrli variant hisoblanadi. 1871-yilda Kimyoviy elementlar davriy sistemasis. ning ikkinchi varianti eʼlon qilindi. Bu variantda uzaro oʻxshash elementlar vertikal qatorlarga joylashgan boʻlib,’ qisqa davrli variant hisoblanardi. Unda 8 ta vertikal, 10 ta gorizontal qator bor edi. Bu variantga asoslanib, Mendeleyev urangacha 11 ta elementning va urandan keyin bir nechta element kashf etilishini ba-shorat qildi. Mendeleyevning davriy qonuni tajribada tasdiklandi va kimyoning rivojlanishida katta rol uynadi. Davriy sistema jadvalining hozirgi koʻrinishi keyingi yillardagi kashfiyotlar va maʼlumotlar bilan toʻldirilgan.
Ayni vaqtda davriy sistemaning 500 dan ortiq varianti chop etilgan. Ulardan eng keng tarqalgan shakllari quyidagilardir: 1) Mendeleyev taklif etgan davriy sistemaning kiska varianti (shu jadval keltirildi). 2) Kimyoviy elementlar davriy sistemasis.ning shveysariyalik kimyogar A. Verner tomonidan 1905-yilda takomillashtirilgan uzun varianti. 3) Daniyalik fizik N. Bor chop etgan (1921-yil) davriy sistemaning zinapoyasimon shakli.
Soʻnggi yillarda koʻrinishi va amaliy jihatdan qulayligi sababli Kimyoviy elementlar davriy sistemasis.ning qisqa va uzun variantilari keng kullanadi.
Masalan, davrlar boshidagi elementlar asosli oksidlar va shularga toʻgʻri keladigan gidroksidlar (asoslar) hosil qiladi. Tartib raqamining ortib borishiga qarab gidroksidning asos tavsifi amfoter, soʻng kislota tavsifi bilan almashadi. Guruhchalarda elementlar gidroksidlarining tavsifi yuqoridan pastga tomon kuchayib, kislota tavsifi zaiflashib boradi. Kimyoviy elementlar davriy sistemasis. ki-myoviy elementlar va birikmalarning fizikkimyoviy xossalarini oʻrganishda, bu xossalar orasidagi qonuniyatlarni ochishda, yadroviy reaksiyalarni oʻtkazishda hamda radioaktiv izotoplarni sintez qilish sohasidagi tadqiqotlarda qisqa va aniq ilmiy asos boʻlib xizmat qiladi.
Alixontoʻra Shokirxoʻja oʻgʻli
Alixontoʻra Shokirxontoʻra oʻgʻli (taxallusi Sogʻuniy) 1885-yili 21-martda Turkiston oʻlkasining Toʻqmoq shahrida tugʻilgan. Bu shaharning eski nomi Bolosogʻun boʻlib, Alixontoʻra oʻz taxallusini tanlashda unga nisbat bergan. U kishining otasi Shokirxontoʻra davrining oʻqimishli kishisi boʻlgani uchun oʻgʻlini Saudiya Arabistonining Madina shahriga oʻqishga yuboradi. Keyinchalik u tahsilni Buxorodagi Mir Arab madrasasida davom ettiradi. Tabiatan zakovatli, ziyrak, yangilikka oʻch boʻlgan yosh Alixon mamlakatga qaytib kelganidan keyin yurtdagi ijtimoiy-siyosiy faoliyatga aralashib ketadi.
Alixontoʻra Sharqiy Turkistonda ham ijtimoiy-siyosiy faoliyatini davom ettirib, xalqning milliy-ozodlik harakatiga qoʻshiladi. Xalq orasida yurtni bosqinchilar zulmidan ozod qilish gʻoyalarini faol targʻib qilgani sababli 1937 yili Xitoy maʼmurlari tomonidan hibsga olinib, umrbod qamoq jazosiga hukm etildi. 1941 yili adliyaviy taftish natijasida ozod qilindi. 1944 yil 12 noyabrda Sharqiy Turkiston jumhuriyati eʼlon qilinib, Alixontoʻra Muvaqqat inqilobiy hukumat raisligiga saylandi. Milliy qoʻshinni tuzish, uni qurollantirish va tarkibini mustahkamlash ishining tashabbuskori sifatida qoʻshin bosh qoʻmondoni etib tayinlandi va unga „marshal“ oliy harbiy unvoni berildi.
Alixontoʻra boshliq Sharqiy Turkiston fidoyilari yurtni Xitoy zulmidan ozod qilish uchun umumxalq kurashini boshlab yuborishadi. 1944 yil 7-10 noyabrda Gʻuljada musulmon sharqiy turkistonliklarning qurolli qoʻzgʻoloni gʻalaba qozonadi. Xitoy va Sovet davlati oraligʻidagi katta bir hududda uygʻur, qozoq, oʻzbek, qirgʻiz, tatar va doʻngan xalqlarini mustahkam ishonch va diniy birodarlik asosida birlashtirgan Sharqiy Turkiston jumhuriyatini barpo etish harakati boshlkanib ketadi. Xitoyning Chankayshi va gomindanchilardan iborat yuz ming kishilik armiyasi ketma-ket boʻlgan shiddatli janglarda tor-mor etiladi.
Chor Rossiyasi bilan kurashi
Chor maʼmuriyatining yerli aholini mardikorlikka olish siyosatiga qarshi chiqqanligi uchun podsho maxfiy politsiyasi taʼqibida boʻldi. 1916-yili qoʻzgʻoloni shafqatsizlarcha bostirilgach siyosiy muhojir boʻlib Qashqar (Xitoy)ga ketdi, keyin Sharqiy Turkiston (Gʻulja shahri)ga bordi. Omma orasida hurriyat gʻoyalarini targʻib qilganligi sababli 1937-yili Xitoy maʼmurlari tomonidan hibsga olinib, umrbod qamoq jazosiga hukm etildi. 1941-yili adliyaviy taftish natijasida ozod qilindi. 1944-yil 12-noyabrda Sharqiy Turkiston jumhuriyati eʼlon qilinib, Alixontoʻra Muvaqqat inqilobiy hukumat raisligiga saylandi. Milliy qoʻshin tashabbuskori boʻldi va unga qoʻmondon etib tayinlandi. 1946-yil iyunda shoʻro aygʻoqchilari tomonidan maxfiy ravishda tazyiq bilan Gʻuljadan olib chiqib ketilgan Alixontoʻra umrining oxirigacha Toshkentda yashadi.
Ahmad Donishning „Navodir-ul vaqoe“, Darvish Ali Changiyning „Musiqa risolasi“, shuningdek „Temur tuzuklari“ kabi asarlarni tarjima qildi. Alixontoʻraning „Devoni Sogʻuniy“ sheʼriy toʻplami, „Tarixi Muhammadiy“, „Shifo ul-ilal“ („Xastaliklar davosi“) va b. asarlari bor. Alixontoʻra tarixiy meʼmorlik obidalari va qadimiy qoʻlyozmalarni saqlab qolishda jonkuyarlik qilgan. Toshkentdagi Shayx Zayniddin bobo qabristoniga dafn etilgan.
Natural xoʻjalik
Natural xoʻjalik — oʻz ehtiyojlarini oʻzi yaratgan mahsulot va xizmatlar bilan qondiradigan xoʻjalik. Natural xoʻjalik qoʻl mehnatiga asoslanadi, mehnat unumdorligi past boʻlgan koʻhna mehnat qurollari ishlatiladi. Natural xoʻjalikning kengayishi yangi resurslarni jalb etish, Mas, yangi yerlarni ochib, ekin maydonlarini kengaytirish, mollar sonini koʻpaytirish, ishlovchilar sonini oshirish orqali amalga oshiriladi.
Natural xoʻjalik sharoitidagi iqtisodiy munosabatlar ham sodda boʻladi, ular uzok, vaqt, hatto asrlar davomida, hech bir oʻzgarishsiz saqlanib qoladi. Masalan, Oʻrta Osiyoda yerlarni ogʻzaki kelishuv asosida ija-raga berish, ijara haqini hosilning bir qismidan olish, hosildan kafsan tarqatish kabi munosabatlar uzoq saqlangan. Natural xoʻjalikning eng muhim belgisi uning bozordan ajralgan boʻlishidir.
Bu xoʻjaliqda pul munosabati boʻlmaydi, yaratilgan mahsulotni xoʻjalikning oʻzi xonaki qayta ishlaydi. Mas, natural chorvador xoʻjaligida jundan matolar, gilam, palos va kigizlar, teridan esa oyoq kiyimlari, poʻstin tayyorlanadi. Natural xoʻjalik ibtidoiy davr va oʻrta asrlarda rivoj topgan. Tovar xoʻjaligiga asoslangan bozor munosabatlariga oʻtilgach, u oʻz ahamiyatini yoʻqotadi.
Tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi Natural xoʻjalik miqyosini qisqartiradi, soʻngra amalda toʻliq siqib chiqa-radi. Lekin uning ayrim unsurlari jahon iqtisodiyotida saqlanib kelmoq-da. Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda uning ahamiyati katta emas Aholi turmush darajasi past, ilmiy-texnika potensiali yuqori boʻlmagan, ij-timoiyiqtisodiy munosabatlar rivojlanmagan mamlakatlarda Natural xoʻjalik oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish, uy-joy qurilishi, hunarmandchilik va boshqalarda ham muayyan rol oʻynab kelmoqda.
Atom
Atom (ἄτομος — atomos — boʻlinmas) — kimyoviy elementning barcha xossalarini oʻzida mujassamlashtirgan eng kichik zarrasi. Dastlabki „boʻlinmas“ nomini olgan bu zarraning ichki tuzilishi anchagina murakkab. Atom musbat zaryadlangan negiz (yadro) va yadro atrofida harakatlanuvchi elektronlardan tashkil topgan. Atom markazida barcha massasi jamlangan musbat zaryadlangan negiz (yadro) joylashgan; atrofida oʻlchovlari (~ 10~8 sm) atom oʻlchovlarini ifodalaydigan elektron qobiqlarini hosil qiluvchi elektronlar harakat qiladi. Atom yadrosi protonlar va neytronlardan tashkil topgan. Atomdagi elektronlar soni yadrodagi protonlar soniga teng (atomdagi barcha elektronlar zaryadi yadro zaryadiga teng), protonlar soni elementning davriy tizimidagi tartib raqamiga teng. Atom elektronlarni tutib olib yoki berib, manfiy yoki musbat zaryadlangan ionlarga aylanadi. Atomning kimyoviy xossalari asosan tashqi qobikdagi elektronlar soni bilan aniqlanadi; kimyoviy qoʻshilib, atomlar molekulalar hosil qiladi. Atomning ichki energiyasi uning muhim koʻrsatkichi hisoblanadi. Ichki energiya maʼlum (diskret) qiymatlarga ega boʻlishi va u sakrashsimon kvant oʻtishlardagina oʻzgarishi mumkin. Maʼlum qiymatdagi energiyani yutib, atom qoʻzgʻalgan holat (energiyaning yuqoriroq sathi)ga oʻtadi. Atom foton chiqarib, qoʻzgʻalgan holatdan kichik energiyali holat (energiyaning pastroq sathi)ga oʻtadi. Atomning eng kichik energiyasiga mos sathi asosiy sath, Atom markazida Ze musbat zaryadli massiv yadro joylashgan, yadro atrofida — Ze elektronlar aylanadi. Atomning deyarli hamma massasi yadroda toʻplangan. qolganlari esa qoʻzgʻalgan sathlar deyiladi.atom tuzilishi haqidagi fan („Atom fizikasi“ „Yadro fizikasi“, „Elementar zarralar fizikasi“ va boshqa yoʻnalishlar) nazariyasi ancha murakkab boʻlib, fizikaning deyarli barcha yutuqlariga va hozirgi zamon matematik apparat yutuqlariga tayanadi.
Natural xoʻjalik
Natural xoʻjalikning ayrim koʻrinishlari 21-asr boshlarida ham Osiyoning togʻli hududlarida, Afrika va Lotin Amerikasining (Amazonka) oʻrmonzor va chakalakzorlarida ovchilik va terimchilik bilan shugʻullanadigan qabilalarda saqlanib qolgan.
NGC 5549
NGC 5549 Sunbula yulduz turkumidagi S0 tipli galaktikadir.
Roiffieux
Roiffieux Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Ardèche departamenti Tournon-sur-Rhône tumani tarkibiga kiradi.
Genêts
Genêts Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Manche departamenti Avranches tumani tarkibiga kiradi.
Roiffieux
Aholisi
2453 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 125,8 nafar kishi.
NGC 5549
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Genêts
Aholisi
439 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 63,6 nafar kishi.
Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti
Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti — Oʻzbekiston Respublikasining badiiy ijod sohasidagi eng oliy mukofoti. Oʻzbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan 1989-yil 13-sentabr da taʼsis etilgan. Oʻzbekistonning madaniy hayotida katta voqea boʻlgan, milliy qadriyatlar xazinasini boyitgan adabiyot, sanʼat va meʼmorlik sohasidagi eng yorqin va ser-mazmun asarlar uchun beriladi. Bu muko-fotga respublikada hamda chet ellarda eʼlon kilingan, alohida kitob shaklida nashr qilingan, ommaviy ravishda ijro etilgan, koʻrsatilgan va namoyish qilingan hamda keng jamoatchilik to-monidan yuqori baholangan badiiy asarlar, sanʼat namunalari taqdim etiladi. Taqdim etilgan ishlar vazirliklar, davlat qoʻmitalari, ijodiy uyushmalarning respublika miqyosidagi idoralari va xalqaro jamoat tashkilotlarining qarorlari asosida Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat mukofotlari qoʻmitasi tomonidan qabul qilinadi. Taqdim etilgan bir asar uchun mukofot olishga talabgorlar soni 3 kishidan oshmasligi kerak. Mukofot Oʻzbekiston adabiyoti, sanʼati va meʼmorchiligi bilan bogʻliq boʻlgan eng yaxshi ishlar uchun boshqa mamlakatlarning madaniyat arbo-blariga ham berilishi mumkin. Muko-fotlarni 1996-yildan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni bilan, har 3 yilda bir marta Mustaqillik bayrami arafasida berish tartibi joriy qilingan. Mukofotning har biri 200 ta eng kam oylik ish haqi miqdorida belgilangan. Mukofotlanganlarga tantanali vaziyatda sovrindorlik yorligʻi va faxriy nishon topshiriladi. Mukofot sovrindorining nishoni koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi. Mu-kofot takroran berilmaydi. 1991-yilda 9 kishi, 1994-yilda 12 kishi (1 kishi xorijdan) 1996-yilda 4 kishi mukofotga sazovor boʻlgan.
Genêts
Geografiyasi
Maydoni — 6,9 km2.
Atom
Atom atamasining kelib chiqishi
Modda juda mayda zarrachalardan tuzilganligi haqidagi fikr qadimgi yunon olimlari tomonidanoq aytilgan edi. Ular ana shu zarrachalarni atomlar deb atashdi. Qadimgi yunonlar atomlar muntazam koʻpyoqliklar shakliga ega, deb faraz qilganlar: Kub („Yer atomlari“), Tetraedr („Olov atomlari“), Oktaedr (Havo atomlari), Ikosaedr („suv atomlari“). Moddaning atomlardan tuzilganligi gʻoyasining eksperimental isboti olingunga qadar yigirma asrdan ortiq vaqt oʻtdi. Bu gʻoya fanda kimyo va kinetik nazariyaning yutuqlari tufayli XIX asrning ikkinchi yarmida qatʼiy qaror topdi. XX asr boshiga kelib, fiziklar atomlarning oʻlchamlari 10 −10 m va massasi 10 −27 kg atrofida boʻlishini bilar edilar. Bu vaqtga kelib atomlar umuman „boʻlinmas“ emas, ular maʼlum ichki tuzilishiga ega, buni bilish esa D. I. Mendeleyev aniqlagan kimyoviy elementlar hossalarining davriyligini tushuntirishga imkon berishi aniq boʻlib qoldi.
Tomson atomi modeli
200px|thumb|left|Tomson Atomi modeli Elektron kashf etilgandan bir oz vaqt oʻtgandan keyin, 1903-yilda ingliz fizigi Jozef Jon Tomson diametri tahminan 10 −10 m, ichiga elektronlar „sochilgan“, hajmi boʻyicha musbat zaryadlangan sfera shaklidagi atom modelini taklif etdi. Elektronlarning sfera markaziga nisbatan tebranganda, atom yorugʻlik nurlantiradi. Tosmon, elektronlar sfera markazi atrofida qatlam boʻlib guruhlanadi, deb hisobladi.
Rezerford tajribasi
Tomson taklif etgan modelda atom massasi uning hajmi boʻyicha bir tekis taqsimlangan. Bunday farazning hato ekanligini tez orada ingliz fizigi Ernest Rezerford isbotladi. 1908-1911-yillarda uning rahbarligida α-zarralar (geliy yadrolari)ning metal folga (zar qogʻoz)da sochilishiga oid tajribalar oʻtkazilgan edi. (qarang Alfa yemirilish). α-zarra yupqa folgadan (qalinligi 1 mkm) oʻtib va oltingugurtli qoʻrgʻoshindan qilingan ekranga tushib, mikroskopda yaxshi koʻrinadigan chaqnashni vujudga keltirar ekan. Ekranni α-zarraning dastlabki harakat yoʻnalishida xar hil burchaklarda joylashtirildi va folgadan u yoki bu burchakka sochilgan zarralar soni sanaldi. Koʻpchilik zarralar folgadan bir oz ogʻib oʻtib ketishi aniqlandi, biroq ayrim hollarda (tahminan 10 000 lan bittasida) α-zarraning 90˚ dan katta burchakka ogʻgani kuzatildi. 400px|thumb|center|Rezerford tajribasi sxemasi
"Bu, agar 15 duymli snaryadni bir varaq papiros qogʻoziga otganingizda, snaryad qogʻozdan qaytib kelib, sizga tekkanidek, aql bovar qilmaydigan hol edi" — deb keyinchalik eslagan edi Rezerford. α-zarrachalarning sochilishiga oid tajribalar shuni yaqqol koʻrsatdiki, atomning butun massasi juda kichik hajmda — atom yadrosida toʻplangan boʻlib, uning diametri atom diametridan 10 000 marta kichikdir. Koʻpchilik α-zarralar ogʻir yadro yonidan, unga tegib ketmasdan uchib oʻtadi, biroq bunda u orqaga „sakrab ketishi“ mumkin. Rezerford tajribalari atomning yadro modeli ni yaratish uchun asos boʻldi. Bu model bizning atom tuzilishi haqidagi bugungi tasavvurlarimizni ifodalaydi.
Atom tuzilishi
Atom markazida atom yadrosi joylashgan, atomning qolgan hamma hajmini elektronlar egallaydi. Yardo ichida elektronlar yoʻq (bu 1930-yillar boshida aniq boʻldi); yadro musbat zaryadlangan protonlar va zaryadga ega boʻlmagan neytronlardan iborat. Atomdagi elektronlar soni yadrodagi protonlar soniga teng; bu mazkur kimyoviy elementning atom raqami (uning davriy sistemadagi tartib raqami) dir. Elektron massasi proton yoki neytron massasidan tahminan 2000 marta kichik, shuning uchun atomning hamma massasi yadroga toʻplangan. Turli elektronlar yadro bilan turli darajada bogʻlangan; ularning baʼzilarini atom nisbatan oson yoʻqotishi mumkin, bunda u musbat ionga aylanadi. Atom qoʻshimcha elektronlarga ega boʻlib, manfiy ionga aylanadi. Atomning birinchi miqdoriy nazariyasini 1913-yilda daniya fizigi Nils Bor ishlab chiqdi. Bu eng oddiy atom — vodorod atomining nazariyasi edi. Nils Bor Rezerford tajribalarining natijalaridan va oʻsha vaqtlarda maʼlum boʻlgan atomlar vodorodning spektri haqidagi maʼlumotlardan foydalandi. U vodorod atomini quyidagi koʻrinishda tasavvur qildi: proton (atom yadrosi) atrofida aylanma orbita boʻlib elektron harakatlanadi.
Roiffieux
Geografiyasi
Maydoni — 19,5 km2. Dengiz sathidan 240 – 957 m balandlikda joylashgan.
Justin Gaethje
Justin Gaethje (1988-yil 14-noyabrda tugʻilgan) — amerikalik professional yakkakurash ustasi. Hozirda u Ultimate Fighting Championship(UFC)ning yengil vazn toifasida ishtirok etadi. U yengil vaznda UFCning sobiq vaqtinchalik chempioni. 2022-yil 9-may holatiga ko‘ra, u yengil vazn toifasida UFC reytingida 3-o‘rinni egallab turibdi.
Shaxsiy hayoti
Getjining ikkita singlisi bor. Uning Markus Jon Gaethje ismli egizak akasi ham bor.
Gaethje kurashni toʻrt yoshida boshlagan. U Safford oʻrta maktabida oʻqiydi, u yerda toʻrt karra finalist va ikki karra shtat chempioni(AIA) boʻlgan. Gaethje oʻrta maktabda futbol va beysbol oʻynagan.
Renkenberge
Renkenberge Germaniyaning Quyi Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Emsland tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 18,98 km2. 709 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Renkenbergening hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Aliqambar
Aliqambar — 1) Turkiston xalqlari ijodida (oʻzbeklarda — A. yoki Qambar ota, turkman va qirgʻizlarda — Bobo Qambar, tojiklarda — Qambar yoki Boboi Qambar) chaqmoq va momaqaldiroq chaqiruvchi afsonaviy shaxs, baxshi va sozandalar „piri“, shuningdek musiqa asboblari (mas, dutor)ning afsonaviy ixtirochisi. Oʻzbek va tojik musiqa folklorida koʻpgina yomgʻir chaqirish marosim qoʻshiqlari (mas, „qambar bo-ziy“) A. nomi bilan bogʻliq. Xorazm afso-nalarida A. xalifa Alinkig otboqari va otboqarlar „piri“. Beruniy yozgan qad. turkiy xalqlar mavsumiy bayrami — „gahanbar“ talaffuzning oʻzgarishi natijasida A.ga aylangan degan baʼzi mulohazalar ham mavjud; 2) oʻzbek xalq kuyi. Vazmin lirik raqs, usul jihatidan ufar yoʻllariga yaqin. Ohanglari xo-razm yirik ashula yoʻllari (Feruz, Su-voralar), dostrn va maqomlarida cholgʻu naqarotlari sifatida, shuningdek ayrim oʻzbek bastakor va kompozitorlari asarlarida ishlatilgan.
IC 329
IC 329 Sigir yulduz turkumidagi S? (spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Candy Clark
Candace June Clark (talaffuzi: „Kendi Klark“) — amerikalik aktrisa va model. U 1973-yilda „American graffith“ filmidagi Debbie Dunham rollari bilan mashhur boʻlib, rol uchun eng yaxshi ikkinchi plandagi aktrisa uchun Akademiya mukofotiga nomzod boʻlgan va 1976-yilda „The Man Who Fell To Earth“ filmidagi Mary Lou roli bilan nomzod boʻlgan.
Yoshligi
Oklaxoma shtatining Norman shahrida Ella (née Padberg) va oshpaz Thomas Clark oilasida tugʻilgan. Candace Texasning Fort-Uert shahrida oʻsgan va Green B. Trimble texnik litseyida oʻqigan.
Karyerasi
Clarkning birinchi aktyorlik roli 1972-yilda John Houstonning „Fat City“ filmidagi Faye qahramoni edi. U, shuningdek, American Graffiti, The Man Who Fell to Earth (1976), The Big Sleep (1978), Q (1982), Blue Thunder (1983), Amityville 3-D (1983), Catʼs Eye (1985) and At Close Range filmlarida rol oʻynagan. bundan tashqari At Close Range (1986) va The Blob (1988) filmlarida samarali rol ijro etgan.
U 2009-yilda „The Informant“ filmida Mark Whitacre onasi sifatida suratga tushgan. 2011-yilda Clark Berlinga rejissyor Sven Mundt tomonidan suratga olingan „Images of Louise Brookds“ spektakli ustida ishlash uchun ketdi.
Kino ishi bilan bir qatorda u Dating Game, Magnum, PI, Banacek, Simon &amp; Simon, Matlock, Baywatch Nights, Criminal Minds va Twin Peaks: The Return kabi teleseriallarda mehmon sifatida ishtirok etgan.
Clark 2017-yil 20-yanvarda Ken Ridning TV Guidance Counselor podkastida paydo boʻldi.
Shaxsiy hayoti
Clark Jeff Bridges bilan 1972-yilda „Fat City“ filmida uchrashganidan keyin bir necha yil uchrashib yurdi. U 1978-yildan 1979-yilgacha Marjo Gortner bilan turmush qurgan, shuningdek, u 1987-yilda Jeff Valdga turmushga chiqqan va 1988-yilda ajrashgan.
Védrines-Saint-Loup
Védrines-Saint-Loup Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Cantal departamenti Saint-Flour tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
162 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 6,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 26,3 km2.
McVeytown
McVeytown AQShning Pennsylvania shtatida joylashgan shahardir. Mifflin County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
389 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 0,2 km2. Shundan 0,2 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 169 m balandlikda joylashgan.
Rompon
Rompon Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Ardèche departamenti Privas tumani tarkibiga kiradi.
Reino
Reino Italiyaning Campania mintaqasida joylashgan kommunadir. Benevento provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 23 km2. 1360 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Rompon
Aholisi
863 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 39,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 21,9 km2. Dengiz sathidan 85 – 510 m balandlikda joylashgan.
West Union (Iowa)
thumbnail|left
West Union AQShning Iowa shtatida joylashgan shahardir. Fayette okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
2486 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 345,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 7,20 km2. Shundan 7,20 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 362 m balandlikda joylashgan.
Muhammad ar-Rig‘damuniy
Muhammad ibn Ahmad ibn Abdurrahmon ibn Isʼhoq ar-Rig‘damuniy — faqih. U haqida juda ko‘p ulamolar rivoyat qilganlar. Muhammad ar-Rig‘damuniy milodiy 1124-yil (hijriy 518-yil) Buxoroda vafot etgan.
Pass Christian (Mississippi)
Pass Christian AQShning Mississippi shtatida joylashgan shahardir. Harrison okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
4613 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga auto nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 39,6 km2. Shundan 21,8 km2 quruqlik, 17,8 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 4 m balandlikda joylashgan.
Ger (Manche)
Ger Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Manche departamenti Avranches tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
947 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 23,7 nafar kishi.
Gabukay
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Gabukay (Габукай  ; Adyghe) — Rossiya Federatsiyasining Adigeya Respublikasi, Teuchej tumanidagi Gabukayskoye posyolkasidagi qishloq posyolkasi (ovul) va maʼmuriy markazi. 2018-yilda aholi soni 1811 kishi edi .Ko'chalar soni 17 ta.
Ger (Manche)
Geografiyasi
Maydoni — 40,0 km2.
Gabukay
Geografiya
Ovul Pshish daryosining chap qirg'og'ida, Ryazanskaya stanitsa yaqinida,avtomobil yo'lida Ponejukaydan (tuman ma'muriy markazi) 20 km sharqda joylashgan. Ryazanskaya - eng yaqin qishloq.
Etnik kelib chiqishi
The aul is inhabited by Circassians.
Palomero
Palomero Ispaniyaning Estremadura mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Cáceres provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 20 km2. Aholisi — 450 kishi (2010).
Anna Axmatova koʻchasi (Toshkent)
Anna Axmatova koʻchasi — Sergeli tumani hududida. Yangi Sergeli va Fayzli koʻchasi oraligʻida joylashgan. Uzunligi 1,5 km.
1988-yil 29-iyulda yangi koʻchaga Ikkinchi Jahon urushi davrida Toshkentda yashab ijod qilgan, taniqli rus shoirasi Anna Axmatova nomi qoʻyilgan. Koʻcha yoʻnapishida Sergeli tuman hokimligi, „Yangi Sergeli“ nomidagi madaniyat va istirohat bogʻi, sport majmuasi, sanoat korxonalari mavjud.
IC 330
IC 330 Sigir yulduz turkumidagi Sab (ixcham choʻziq galaktika) tipli galaktikadir.
Hazrat Oxuni Kalon (Yusuf Qarabog‘iy)
Hazrat Oxuni Kalon (Yusuf Qarabog‘iy) — (?—1645) — alloma va avliyo. Hazrati Oxuni Kalon nomi bilan mashhur bo‘lgan zotning asli ismi shariflari Muhammadjon Yusuf al-Qarabog‘iy al-Muhammad Shohiydir. Ulug’ avliyo, tarbiyachi, hikmat va kalom ilmlari ustodi, faqih, tilshunos, tasavvufshunos alloma, shoir Mavlono Muhammadjon Yusuf al- Qarabog‘iy al-Muhammad Shohiy Ozarbayjonning Qorabog‘ shahrida tavallud topgan. Mavlono Yusuf Hazrat Mirzojon	Sheroziydan	taʼlim	olib, hikmat (falsafa), kalom ilmini o‘rganadi. Mavlono Yusuf Qarabog‘iy Samarqandga kelib, kubraviya tariqatining piri murshidi Hazrat Xalilulloh Badaxshiyga murid bo‘lgan. Badaxshiydan ijozat olgandan so‘ng Buxoroyi sharifga kelib, tolibi ilmlarga shariatu tariqat ilmidan saboq bergan. Yusuf Qarabog‘iy haqida “Samarat ul-mashoyix”, “Tuhfat az-zoirin”, “Maʼnaviyatimiz yulduzlari” va boshka manbalarda ma’lumotlar berilgan. U mantiq, arab tili, riyoziyot, lug‘atshunoslikka doir yigirma to‘rtta asar yozgan. G‘azallar “Devoni” ham bo‘lgan. Allomaning “Risolai botiniya” (bu “Yetti jannat” deb ham ataladi), “Risolayi xilvatiya”, “Fi taʼrifil ilm”, “Risolai fi bayonil juz layatajazza”, “Mafotih” kabi asarlari O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi ning Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanmoqda. “Tuhfat az-zoirin”da yozilishicha, Imomqulixon hukmronligi davrida (1611—1642) Hazrat Mavlono Yusuf bilan o‘sha asrning allomasi Hazrat Shayx Husayn ibn Mavlono Poyanda Soktaregiy oralarida ko‘p bahsu munozaralar bo‘lib o‘tgan ekan va oxirida bu ikki fozil zot bir-biri bilan do‘st bo‘lgan. Mavlono Yusuf Qarabog‘iy Buxoro tumani, Sepulon qishlog‘ida yashaganlar va shu yerda 1645-yil vafot etgan va uning qabri  ayni shu kunlarda Buxoro tumani, Losha qishlog‘i yo‘lida bo‘lib, bu oltinchi kichik nohiya hududidadir.
Palma metropoliteni
Yo`llari = 2 Palma metropoliteni (Metro de Palma, Metro de Palma de Mallorca) Balear orollari poytaxti Palma, Ispaniyada joylashgan metro tizimi.
Dastlabki rejimda 2007-yil 25-aprelda ochilgan. U shahar markazini („Plaza de España“ bekati) Balear orollari universiteti („Universitat de les Illes Balears“ stansiyasi) bilan bogʻlaydigan 2 ta liniyadan iborat boʻlib, biri 7,2 km uzunlikdagi 9 ta stantsiyadan iborat, boshqasi 8,3 km uzunlikdagi 8 ta stantsiyaga ega, shahar markazi Plaza de España bilan yaqin atrofdagi Maraxi shahrini bogʻlaydi. 2 qatorning har biri uchun sayohat vaqti taxminan 20 minut. Metroni Malyorka davlat temir yoʻllari boshqaradi (Servicios Ferroviarios de Mallorca).
Tizim tavsifi
left|thumb|200x200px| „Universitat de les Illes Balears“ stantsiyasi Uzunligi 7,2 km boʻlgan yagona chiziq kengligi 1000 mm boʻlgan tor oʻlchagich shaklida amalga oshiriladi. Oqim aloqa simi orqali taʼminlanadi. Vagon parki CAF tomonidan ishlab chiqarilgan, kengligi 2,55 metr va uzunligi 33 metr boʻlgan 6 ta poyezddan iborat.
Deyarli barcha stantsiyalar, „Son Sardina“ stantsiyasidan tashqari, yer osti. Yer yuzasi boʻylab 2,6 km uzunlikdagi uchastka oʻtadi. Oʻrtacha chuqurlik 8 metrni tashkil qiladi. Bekatlarning uzunligi 80 metr boʻlib, eni 5 metr boʻlgan yon platformalar bilan jihozlangan. Platformalarning balandligi 1,1 metrni tashkil qiladi.
Qaratal (Shalqar tumani)
Qaratal (Қаратал) — Qozogʻistonning Aqtoʻbe viloyati Shalqar tumanida joylashgan va ayni paytda tugatilgan qishloq. Toʻgʻiz qishloq okrugi tarkibiga kirgan. KATO kodi - 156445480. 2019-yilda qishloq rasman tugatilgan.
Palma metropoliteni
Tizim tavsifi
Poyezdlar orasidagi interval 13 daqiqani tashkil etadi, bu har kuni har tomonga 76 ta qatnovga imkon beradi. Birinchi poezd 6:15 da „Plaza de España“ stantsiyasidan, oxirgi poezd 22:50 da „Universitat de les Illes Balears“ stantsiyasidan joʻnaydi.
Qaratal (Shalqar tumani)
Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 29 kishi (15 erkak va 14 ayol)ni tashkil etgan. 2009-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, qishloqda 30 kishi (14 erkak va 16 ayol) istiqomat qilgan.
Palma metropoliteni
Tarixi
2004-yil noyabr oyida Palma shahrida shahar markazini Balear orollari universiteti bilan bogʻlaydigan metro liniyasini qurish taklifi ilgari surildi. 2005-yil yanvar oyida ushbu liniya qurilishi boshlandi. Shu bilan birga, Inka shahriga allaqachon mavjud boʻlgan temir yoʻl izlari olib tashlandi va tunnelga oʻtkazildi. Metro relslari Inkadagi temir yoʻl bilan parallel ravishda yotqizilgan, shuning uchun Plaça d’Espanya stantsiyasidan Son Kosta — Son Fortesagacha boʻlgan tunnel toʻrtta yoʻldan iborat. right|thumb|250x250px| Plaza de España stantsiyasiga kirish
Mitchell Jonson
Mitchell Guy Jonson (1981-yil 2-noyabrda tug'ilgan) - sobiq avstraliyalik kriketchi, u o'zining milliy jamoasida o'yinning barcha turlarini o'ynagan. U chap qo'l bilan tez o'yinchi va chap qo'l zarbasi. U 2007 yil noyabr oyida Avstraliyada test sinovlarida debyut qilgan. Jonson o'z davrining ajoyib tez boulerslaridan biri hisoblanar ekan.
Jonson 2009 yilda Xalqaro Kriket Kengashining Ser Garfild Sobers Trophy (ICC yilning eng yaxshi kriketchisi) bilan taqdirlangan. 2013-yil boshida milliy terma jamoadan chetlatilishiga olib kelgan formadagi pasayishdan so‘ng, u Avstraliyadagi 2013-14-yilgi Ashes seriyasida Avstraliya sinovlar jamoasiga “qaytish”da ayniqsa muvaffaqiyatli bo‘ldi va shu vaqt davomida Angliya terma jamoasining to‘p o‘yinlarida ustunlik qildi. U Janubiy Afrikaga qarshi keyingi sinov seriyasida Avstraliya tomonidagi o'z o'rnini mustahkamladi va 2014 yilda ikkinchi Ser Garfild Sobers kubogi va birinchi ICC yilning eng yaxshi sinov o'yinchisi mukofoti bilan taqdirlandi. U 2015 yilgi Jahon chempionatining yarim final va final o'yinlarida muhim rol o'ynadi, natijada Avstraliya beshinchi marta Jahon kubogini qo'lga kiritilgan ekan.
Muhammad az-Zandaniy
(Abu Jaʼfar) Muhammad ibn Saʼd ibn Hotam ibn Atiya ibn Abdurrahmon al-Buxoriy az-Zandaniy (taxminan 320-hijriy yil (milodiy 932-yil)da vafot etgan) ulamolardan, undan esa boshqalar rivoyat qilganlar.
Ali al-Miyonajiy
Ali ibn al-Hasan ibn Ali al-Miyonajiy (Abul Hasan) – Hamadon qozisi bo‘lgan, o‘sha yerda shahid ketgan. Bag‘dodga borib, u yerda hadislar eshitgan va fiqh ilmidan tahsil olgan. Fazilat va maʼrifat sohibi bo‘lgan. Adab va fiqh ilmini to‘liq o‘zlashtirgan. Balog‘at ilmini egallagan shoir va mutakallim bo‘lgan. U ulamolardan, ulamolar ham undan hadis rivoyat qilganlar. Dushmanlari kelishib olib, hijriy 471-yilda Ali al-Miyonajiyni shafqatsizlarcha o‘ldirganlar.
NGC 5550
NGC 5550 Choʻpon yulduz turkumidagi Sb tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni John Herschel 1831-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Naturalizm
Naturalizm (naturalisme; naturalis — tabiiy) — 19-asrning oxirgi choragida Yevropa va AQSH adabiyoti va sanʼatida yuzaga kelgan oqim va ijodiy metod; real borliqni obyektiv, aniq va hissiz aks ettirishga intilgan. N. tabiiy fanlarda erishilgan muhim muvaffaqiyatlar taʼsirida yuzaga kelgan. Asosiy tasvir obʼyekti — inson, uning tabiiy va fiziologik hayot tarzi; tabiat va atrof muhitni uning maishiy va moddiy muhiti deb bilgan. Bu esa, oʻz navbatida, badiiy imkoniyatlari cheklangan badiiy mada-niyat taraqqiyotini taʼminladi: Fransiyada E.Mane, E. Dega, A.Tuluzlotrek; Belgiyada K. Menye, P.Polyus; Germaniyada M. Liberman, X. Bartels, K. Kolvits; Italiyada verizm vakili V.Vela va boshqa Tasviriy sanʼatda N. borliqni gʻoyaviy mazmunsiz, badiiy umumlashma va tanlashlardan holi, tashki ji-hatdan aynan hayotiy aks ettiradi. Loʻnda, yuzaki tasvirlash, ikkinchi darajali ba-tafeillik, oddiy koʻchirish 1820—30 yillardayoq namoyon boʻddi (ayniqsa, fransuz rassomlari P.Delorosh, O. Berne va boshqalar), akademik tasvirlash bilan osongina qoʻshilib salon sanʼatining koʻplab turlarini yuzaga keltirdi. 19-asr oʻrtalaridan N. tarixiy, diniy va majoziy janrlardagi anʼanaviy koʻtarinkilik tu-shunchalari qasddan "pasaytirib" maishiy dalillarda izoqlangan joʻngina hayotga keltirilishi oʻziga xos voqea boʻldi.
Adabiyotda N. inson harakterini ilmiy (eksperimental) oʻrganishni maqsad qilib qoʻydi. Adabiy-badiiy asarga "insoniy hujjat" deb qaraldi. N. dastlab Fransiyada paydo boʻldi. Fransuz adibi Emil Zolya oʻzining "Eksperimental roman" (1880), "Naturalist romanchilar", "Teatrda naturalizm", "Dramaturglarimiz" (1881) asarlarida N.ni ijodiy metod sifatida asoslab berdi, E. Zolya atrofida naturalistok maktab vujudga keldi (G. Mopassan, P. Aleksis, A. Dode va boshqalar). J. Shanflyori, L.E.Dyuranchi, G.Flober, aka-uka E. va J. Gonkurlar, P. Amp (Fransiya), A.Xold (Germaniya) va boshqa ham N. nazariyasini rivojlantirishga katta hissa qoʻshdilar.
Naturalistlarning ayrim tasvir prinsiplariga, insonni axloqiy jihatdan yalangʻoch holatda koʻrsatishlariga, tasvir obʼyektini tanlashga ehtiyoj yoʻqligi xususidagi qarashlariga tanqidiy munosabatlar bildirilgan. Ayni chogʻda, ushbu oqimning dunyo ada-biynazariy tafakkuri tarixidagi mavjud voqelik ekani tan olingan; mavzu doirasining kengligi, yangicha tasvir usullari, shaxs va olomon munosabatlarini oʻrganganlari ijobiy hodisa sifatida baholangan.
Fransuz adabiy muhitida paydo boʻlgan N. taʼsiri, maʼlum vaqt oʻtgach, boshqa mamlakatlarda ham sezilgan. Jumladan, N.ning Germaniyada A. Xols, G. Gauptman, Angliyada J.Mur, JTissing, AQShda S.Kreyn, F.Nor-ris, X.Garlend kabi namoyandalari bor edi. Garchand Rossiya adabiy muxitida "naturalizm" atamasi bevosita qoʻllan-magan boʻlsa ham, bu oqim taʼsiri D.Ye. Maminsibiryak, P. D. Boborikin ijodida seziladi. N.ga xos ayrim unsurlar boshqa ijodiy metodlar asosida yozilgan turli badiiy asarlarda ham uchrashi mumkin.
Shayx Burhoniddin Sog‘arjiy
Shayx Burhoniddin Sog‘arjiy(arabcha:الشيخ برخاني الدين صوغارجي — Shayx Burhoniddin Sog‘arjiy — Toʻliq ismi:Shayx Burhoniddin ibn Alouddin Sog‘arjiy(XII-XIII asrlarda yashagan)) — So‘fiy.
Hayoti
Manbalarda Burhoniddin Sog‘arjiyning yashagan davri haqidagi maʼlumotlar turlicha keltirilgan. B. Valixo‘jaevning „Xoja Ahror tarixi“ risolasida uning XIV asrda umr kechirganligi haqidagi maʼlumot keltirilgan bo‘lsa, I.Suvonqulovning „Samarqand qadamjolari“ nomli risolasida allomaning XII-XIII asr boshida yashagan deb keltirilgan. O‘z. ME.da esa Sog‘arjdan bir qancha ulamolar chiqqan (masalan xalifa Umar ibn Xattob naslidan bo‘lgan yirik ulamolardan shayx Burhoniddin Sog‘arjiy, XII asr) — deb keltirilgan. Shayx Burhoniddin Sog‘arjiy X asrda Somoniylar davrida yashab, avliyolikda Qutb pog‘onasiga ko‘tarilgan zotdir. Amir Temur o‘ziga maʼnaviy pir deb qabul qilgan. Shayx Burhoniddin Sog‘arjiyning nasli nasabi Hazrati Umar ibn Xattob (r.a.)ga borib taqaladi - deb keltirilgan. Shayx Burhoniddin Sog‘arjiyni Amir Temur o‘ziga maʼnaviy pir deb qabul qilganligi barchaga maʼlum, lekin Amir Temur u zotni ko‘rmagan. Chunki, Amir Temur Shayx Burhoniddin Sog‘arjiydan keyin 1336-1405-yillarda hayot kechirgan. Shunga asoslanib Shayx Burhoniddin Sog‘arjiyni XI-XII asrlarda yashaganligi haqiqatga yaqin desak xato bo‘lmaydi. Shayx Burhoniddin Sog‘arjiyning ustozlari, shogirdlari va ilmiy meroslari haqidagi maʼlumotlar yozma manbalarda uchramadi. Uning qabri Samarqandda, Amir Temur maqbarasining shimolida joylashgan, qoraxoniylar davriga oid chorqirra shaklidagi gumbazli „Ruhobod“ maqbarasida bo‘lib, ulug‘vor bu obidani XIV asrning 80-yillarida Amir Temur tasavvufning ko‘zga ko‘ringan namoyandasi Burhoniddin Sog‘arjiy va uning avlodlari sharafiga qurdirgan. Mana shu tarixiy joy ham asrlar davomida ko‘zdan panada, qarovsiz qolib kelayotgan edi. Endi bu obida ham Samarqanddagi boshqa tarixiy-madaniy yodgorliklar singari o‘zining ikkinchi umrini yashamoqda. Atrofi toza-ozoda, obodonlashtirilgan bu maskan endi ziyoratchilarning qadami uzilmaydigan go‘shaga aylandi.
San Bartolomeo in Galdo
San Bartolomeo in Galdo Italiyaning Campania mintaqasida joylashgan kommunadir. Benevento provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 82 km2. 5839 nafar aholi istiqomat qiladi (2001).
Velzic
Velzic Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Cantal departamenti Aurillac tumani tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 11,4 km2.
Sustrum
Sustrum Germaniyaning Quyi Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Emsland tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 35,59 km2. 1322 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Ali al-Muljakoniy
Ali ibn al-Hakam al-Ansoriy al-Muljakoniy al-Marvaziy (Abul Hasan) – fozil inson bo‘lgan. U ulamolardan, ulamolar ham undan hadis rivoyat qilganlar. Ali al-Muljakoniy hijriy 226-yilda vafot etgan.
Mohmand vodiysi reydi
2017-yil 26-aprel kuni kechki payt AQSh va Afg‘oniston maxsus operatsiyalar kuchlari Afg‘onistonning Nangarhor viloyati Achin tumanidagi „Iroq va Shom islomiy davlati – Xuroson viloyati“ (IShID-KP) qarorgohiga qarshi harbiy operatsiya o‘tkazdi. Operatsiya 27-aprel kuni erta tongga qadar davom etdi. Operatsiya davomida 3-batalyon, 75-Reynjer polkining C va D guruhlaridan ikki AQSh armiyasi reynjyeri va IShID-KP rahbari Abdul Hasib Logari halok boʻldi. Pentagon maʼlumotlariga koʻra, bir nechta yetakchilar va 35 tagacha jangarilar oʻldirilgan.
Tarixi
2015-yil 11-yanvarda „Tehrik-i-Tolibon“ va Afg‘oniston Tolibonining sobiq aʼzosi bo‘lgan Hofiz Said Xon boshqa sobiq Tolibon yetakchilari qatorida Abu Bakr al-Bagʻdodiyga bay‘at berib, Iroq va Shom – Xuroson viloyati Islomiy davlatini tuzib, oʻzini guruh amiri deb eʼlon qildi. Oradan yetti oy oʻtib Oʻzbekiston islomiy harakati IShIDga bayʼat berdi va „Xuroson“ guruhiga aʼzoligini daʼvo qildi. Guruh tuzilganidan soʻng darhol AQSh va Afgʻoniston kuchlarining havo hujumlari va reydlari nishoniga aylandi. Guruh Tolibonga qarshi kurashda ham katta muvaffaqiyatsizliklarga uchradi.
2016-yil iyulida Hofiz AQShning uchuvchisiz samolyoti hujumida halok bo‘ldi. Taxminan sakkiz oy o‘tgach, 2017-yilning mart oyida Afg‘oniston va AQSh harbiylari Nangarhor va Kunar viloyatlaridagi jangari guruhga qarshi „Hamza“ operatsiyasini boshladilar.
Sarab-e Papi
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Sarab-e Papi (, rum. nomi: Sarab -e Pāpī)  — Eronning Loriston viloyati Selseli okrugi markaziy tumanidagi Qaleh-ye Mozaffari qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, uning aholisi 143 nafar kishi hamda 30 oiladan iborat.
Mohmand vodiysi reydi
Tarixi
2017-yil 8-mart kuni bir guruh qurolli shaxslar Kobuldagi Sardor Dovud Xon harbiy gospitaliga hujum qilib, 100 dan ortiq odamni o‘ldirgan. Hujum uchun mas’uliyatni IShID-Xuroson oʻz zimmasiga oldi. Afgʻoniston hukumati hujumda Haqqoniy tarmogʻini gumon qilgan edi.
2017-yil 13-apreldagi reyddan ikki hafta oldin va reyd o‘tkazilgan joydan bir mil uzoqlikda AQSh harbiylari eng katta yadroviy bo‘lmagan bomba — GBU-43/B MOABni IShID-Xuroson tuneliga tashladi. Ushbu tunellar 80-yillarda Sovet-Afg‘on urushi paytida mujohidlar va 2001-yilda Afg‘onistonga bostirib kirish paytida Usoma bin Lodin tomonidan foydalanilgan tarmoq edi. Afg‘oniston rasmiysiga ko‘ra, zarba natijasida 96 jangari yo‘q qilingan.
AQSh rasmiylariga koʻra, reyd natijasida guruh aʼzolari 3000 jangchidan 700 nafargacha kamaygan.
Nishon
Operatsiya nishoni AQSh MOAB bombasini tashlagan joydan bir mil uzoqlikda joylashgan Mohmand vodiysidagi majmua edi. Bu yerda IShID-Xuroson yetakchisi Abdul Hasib Logari joylashgani taxmin qilingan. Qoʻmondonlar havo hujumi emas, quruqlik orqali operatsiya oʻtkazishga qaror qilishdi. Chunki qarorgohda ayollar va bolalar boʻlgani taxmin qilingan.
Xasib 2017-yil iyulidan beri IShID-Xuroson yetakchisi bo‘lib kelgan. Bosqin paytida yoshi o‘ttizlarda bo‘lganligi taxmin qilinadi.
Reyd
26 aprelga o‘tar kechasi soat 10:30lar atrofida AQSh armiyasining 3-bataloni, 75-ranger polkining 50 nafar askarlari va afgʻon maxsus xavfsizlik kuchlarining (Kteh Xas) 40 nafar askari vertolyotda hujum obyekti yaqiniga tushirildi. Askarlar oʻz pozitsiyalarini egallashayotgan jarayonda bir necha yoʻnalishdan dushman pozitsiyalaridan kuchli oʻqqa tutildi. Otishma „360 darajaga yaqin“ deb taʼriflandi. Amerika/Afgʻon qoʻshma kuchlari otishma hududlaridan oʻtib olish uchun AC-130 harbiy samolyotlari, F-16 qiruvchi samolyotlari, AH-64 Apache hujum vertolyotlari va dronlarni yordamga chaqirishgan.
Reyd dvomidagi sharoitlar tufayli ikkinchi hujum kuchlari zaxira qoʻnish zonasiga yoʻnaltirildi. Qoʻnish zonasida Rangerlar oʻz vertolyotidan otishmalar ostida arqon yordamida tez chiqib ketishdi. Askarlardan biri yerga yiqilib tushdi. Reyd boʻyicha tergov natijalari shuni koʻrsatdiki, ikkinchi darajali qoʻnish pozitsiyasiga yoʻnaltirish qarori ikkinchi hujum kuchlarini „Janubiy jang pozitsiyasi“da jangda qatnashayotgan IShID-Xuroson jangchilariga yaqin joylashtirdi. Bu ularning tasodifiy otishmalarga duchor boʻlishiga olib keldi. Birinhi guruh kuchlari shimolga oʻz maqsadlari sari harakat qilishdi.
Birlamchi hujum kuchlarining Rangers jamoasi dushman majmuasi eshigini buzib kirishga tayyorlanayotgan edi. Oʻt ochish uchun tayyorgalik koʻrayotgan ranger tomdan tushib ketdi. Askarga xizmatdoshlari yordam berishga harakat qilishayotganda, xudkush-terrorchi binoning narigi tomonidagi hovlida oʻzini portlatib yubordi.
Portlashdan soʻng Rangers jamoasi majmua ichida otishma boshladi.
Ranger jamoasi rahbari serjant Joshua Rodjers oyogʻidan yaralansa-da, otishma davomida halok boʻlishiga qadar otishmani davom ettirdi. Alohida holatlarda serjant Kemeron Tomas va boshqa bir qoʻriqchi dushman bilan yuzma-yuz toʻqnashdi. Otishmalar natijasida ular 10 fut balandlikdan pastroqdagi terassaga tushishga majbur boʻlishdi. Yiqilganidan keyin serjant Tomas jamoadoshiga jarohat olgani va nafas olishda qiynalayotgani haqida xabar bergan. Otishma ostida jamoadoshi jihozlarini yechib, birinchi yordam koʻrsatgan.
Oʻz otryadlarining ichki ratsiyasidan qurbonlar haqida eshitgan jamoadoshlari oʻz pozitsiyalarini tark etishdi va serjant Rodjersni kanalda hushsiz holda koʻrishdi. Uning quroli va yordamchi paketlarini yechib olgach, suvdan olib chiqishdi.