cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Shifr
Shifr (frans. sgpyge, aynan — raqam, arab. sifr — nol) — maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan shartli belgilar majmui. Diplomatik vakillar (elchilar, attashelar va boshqalar)ning oʻz hukumatlari bilan maxfiy yozishmalarida, shuningdek, qurolli kuchlarda buyruq, farmoyish berishda va jangovar harakat, razvedka natijalari haqida xabar qilishda qoʻllanadi. Xabarning magʻzini chaqish (shifrovka) jumla, soʻz, boʻgʻin yoki alohida harflarni raqam yoki harflarga turli uygʻunlikda almashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Sh.larni tushunish uchun kelishilgan tegishli shartdan (parol) xabardor boʻlish lozim. Sh.langan matnning magʻzini chaqishda maxsus kalitlar tizimidan foydalanadi. shahrini murakkablashtirish uchun qoʻsh Sh. tizimi ham qoʻllanadi. Sh. maxfiy yozishmalar sirini saqlab qolishga hamma vaqt ham kafolat bera olmaydi, chunki davlatlarning razvedka xizmatlari shahrini yechish bilan muntazam shugʻullanib turadi.
NGC 3249
NGC 3249 Antlia yulduz turkumidagi SBc tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni John Herschel 1835-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Bakteriofaglar
thumb|alt=A.| Bakteriofaglar. Bakteriofaglar (bakteriyalar va yun. phegos – yemiruvchi) – bakteriyalarni yutib, yemirib, yoʻq qilib yuboradigan viruslar; bakteriyalar kushandasi. 1917-yil fransuz olimi F. D’Erell bakterial filʼtrlardan oʻtib keta oladigan, eritish qobiliyatiga ega mavjudotlarga "bakteriofag" deb nom bergan. N. F. Gamaleya bu jarayonni birinchi boʻlib kuzatgan (1898). Mikroorganizmlar bor joyda Bakteriofaglar ham albatta boʻladi. Ularning diametri 45–140 nm boʻlgan dumaloqroq yoki oltiburchak shaklidagi boshchasi va uzunligi 100 – 600 nm keladigan dumi bor. Boshcha va dum qobigʻi oqsil moddadan tashkil topgan. Bakteriofaglar bakteriya hujayrasiga oʻsimtasi bilan yopishib oladi (adsorbsiya), soʻngra boshchasidagi narsa hujayra ichiga kirib borib, yangi fag zarrachalarini hosil qiladi. Oqibatda hujayra yemirilib (lizis), yangi Bakteriofaglar atrofga ajraladi. Virulentli va moʻʼtadil (simbiotik) Bakteriofaglar farq qilinadi. Birinchisi hujayralarni yemirib (lizis) yangi zarrachalar hosil qiladi. Boshqalari hujayra ichiga kirsa ham uni eritib yubormaydi (profag). Moʼtadil fag tutgan bakteriyalar lizogen bakteriyalar deyiladi. Bakteriofaglarning ayrimlari gʻoyat spesifik xususiyatga ega, yaʼni mikrobning faqat bir turiga taʼsir koʻrsatadi (monofag). Boshqa Bakteriofaglar har xil turdagi hujayralarni eritib yuboradi (polifag). Mikroblarning oʻzgaruvchanligi va evolyutsiyasida bakteriofaglar muhim ahamiyatga ega. Hamma bakteriofaglar oqsil va nuklein kislotalardan tashkil topgan boʻlib, shu kislotalar turiga qarab, DNK. va RNK tutuvchi Bakteriofaglarga boʻlinadi. Bakteriofaglar shifobaxsh va kasalliklarning oldini oluvchi vosita sifatida ham qoʻllaniladi. Yuqumli kasalliklar (dizenteriya, ich terlama va boshqalar)ga tashhis qoʻyishda, bemor organizmidan ajratib olingan bakteriya xilini aniqlashda ham B.dan foydalaniladi. Oʻsimliklarda turli kasallik qoʻzgʻatuvchi (fitopatogen) bakteriyalarni yemiruvchi Bakteriofaglar ham maʼlum. Ekin maydonlaridagi tuproqda va ariq suvlarida baʼzi patogen mikroblarning Bakteriofaglari topilgan. Ekishdan oldin urugʻlikni turli kasalliklarga qarshi dorilash tajribasi Bakteriofaglardan ekiladigan urugʻlarni yuqumsizlantirishda foydalanish mumkinligini koʻrsatdi.
Francesco Pianeta
Francesco Pianeta (1984-yil 8-oktyabrda tugʻilgan) — italiyalik sobiq professional bokschi, 2005-2018-yillarda musobaqalarda faol tarzda qatnashib kelgan. U 2013-yilda ogʻir vazn toifasida WBA (Super), IBF, WBO va The Ring boʻyicha yagona chempionlik qilgan bokschi, bundan tashqari 2015-yilda WBA (Regular) chempionlik unvoniga ham daʼvogarlik qilgan. Mintaqaviy miqyosda 2008-yildan 2009-yilgacha Yevropa Ittifoqining ogʻir vazn toifasidagi chempioni boʻlgan bokschidir.
Fon
Pianeta Cosenza provinsiyasidagi Corigliano shahrida tugʻilgan. Olti yoshida uning oilasi Germaniyaga koʻchib ketishgan, otasi esa qassob doʻkoniga ishlashga ketib qolgan ekan.
Sojiylar
Sojiylar (879 - 929) — Janubiy Ozarbayjonda hukmronlik qilgan turkiy sulola. Bu sulola vakillari Afshin laqabiga ega boʻlishgan. Sojiylar Markaziy Osiyodagi Ustrushona viloyatidan boʻlgan qadimiy turklarga mansub edi. Sojiylar davlati poytaxti dastlab Marogʻa shahri, keyinroq Ardabil boʻldi.
Francesco Pianeta
Fon
Uzoq vaqt davomida Germaniya rezidenti boʻlishiga qaramay, Pianeta Italiya bilan yaqin aloqalarni oʻrnatgan va 2008-yilda u oʻzining orzusi Italiyaning ogʻir vazn toifasida chempionlik unvonini ham qoʻlga kiritish ekanligini aytib oʻtgan edi.
Sojiylar
Sulolaning tashkil topishi
Arab qoʻshinining koʻplab mashhur sarkardalari, jumladan, al-Afshin Haydar ibn Kovus ushbu urugʻga mansub. Umaviylar, keyinroq Abbosiylarning Vizantiya imperiyasiga qarshi toʻxtovsiz urushlari chegarani mustahkamlash maqsadida Markaziy Osiyodan Ozarbayjonga va Shimoliy Anadolu (Anatoliya)ga koʻplab turk qabilalarini koʻchirishga majbur qildi. Natijada turk jangchilari Abbosiylar qoʻshinining asosiy negiziga aylandi. Sojiylar sulolasi asoschisi Abu Soj Devdod abbosiylar qoʻshinining eng tajribali sarkardalaridan edi. U hurramiylarga qarshi olib borilgan urushda bevosita ishtirok etib Madoin va Vositdagi isyonlarni bostirgan, keyinroq Ahvoz va Kufaga noib boʻlgandi. Koʻrsatgan xizmatlari uchun Sojiylarga Ozarbayjon berildi.
Francesco Pianeta
Professional faoliyati
Pianetaning professional bokschi sifatidagi birinchi jangi 2005-yilning iyul oyida Germaniyaning Hessen shahrida slovakiyalik Sylvestr Petrovicni ikkinchi raundda nokaut bilan magʻlub etib ulgirgan.
Sojiylar
Muhammad ibn Soj hukmronligi davri
Abu Sojning oʻgʻillari Muhammad va Yusuf ham mahoratli sarkardalardan sanalgan. Sojiylar hukmronligi davrida Ozarbayjonning janubiy qismida mustaqil davlat tashkil topdi. Sojiylar davlatining oʻz puli bor edi.IX asr oxiridan Muhammad ibn Abu Soj nomi zarb qilingan tangalar muomalaga kiritilgan. Muhammad 889-yili abbosiylarning Armaniston va Ozarbayjondagi noibi boʻldi. Oradan koʻp oʻtmay oʻzini mustaqil hukmdor deb e’lon qildi, biroq ma’lum muddat Bagʻdodga boʻysunishga majbur boʻldi. 901-yili oʻlatdan vafot etdi. Muhammadning oʻgʻli Devdod hokimiyatni meros qilib oldi. U bungacha otasining Armanistondagi noibi edi. Lekin Devdod oʻsha yiliyoq amakisi Yusuf tomonidan agʻdarildi.
Francesco Pianeta
Professional faoliyati
Keyinchalik Pianeta oʻzining keyingi 27 ta jangining barchasida magʻlubiyatga uchratmagan, 14 ta gʻalabasida nokautga uchratgan boʻlsa, 1 tasi durang bilan yakunlangan edi.
Sojiylar
Yusuf ibn Soj hukmronligi davri
Yusuf hukmronligi davrida Sojiylar davlati yanada kuchaydi. Uning davrida Ozarbayjon yana biroz muddat qaram boʻldi. Abbosiy hukmdor Muqtadir Yusufga qarshi katta qoʻshin bilan bordi va uni 120 OOO dinor hajmida oʻlpon toʻlashga majbur qildi. Bir necha yildan soʻng urush qaytadan boshlandi. Yusuf 918-yili abbosiylar qoʻshinini yengib Rayni oldi. 919-yili Ardabil ostonalarida yangi toʻqnashuv yuz berdi. Bu safar Yusuf magʻlub boʻlib asirga tushdi va Bagʻdodga olib borib zindonga tashlandi. Uning oʻrniga davlatni 4 yil gʻulomi Sobuq boshqardi. 923-yili Muqtadir har yili 500 OOO dinor miqdorida oʻlpon toʻlash majburiyatini yuklab Yusufni ozod qildi. Biroq keyingi yili Yusuf mustaqillikka erishdi va abbosiylardan Hamadonni tortib oldi. 928-yili qarmatlarga qarshi yurish jarayonida halok boʻldi.
Francesco Pianeta
Chempionlik unvonlar uchun jang
2018-yilgacha Pianetani Alexander Petkovic oʻqitib taʼlim bergan va Petkovic Petkoning LMS Promotion tomonidan targʻib qilinib kelingan. Bu joy Germaniyada joylashgan boʻlib, u Italiya, Irlandiya, Avstriya, Polsha va Belgiyada ham jang qilgan edi.
Sojiylar
Tanazzul
Taxtga jiyani Abul Musofir chiqdi. U 929-yili vafot etdi. Ba’zi ma’lumotlarga koʻra, Abul Musofirni Ardabilda zaharlab oʻldirishgan, boshqa ma’lumotlarda oʻzining soqchilari isyon koʻtarib oʻldirgani aytiladi. Taxt avval isyonchi gʻulomlar sardori Muflih Yusufiyga, 932-yili amir Daysam ibn Ibrohimga oʻtdi. 957-yili Sojiylar davlati hududi Daylamiylar qoʻshini tomonidan istilo qilindi.
Francesco Pianeta
Nafaqaga chiqish
Pianetaning so‘nggi jangi 2018-yil 18-avgust kuni Windsor bog‘ida og‘ir vazn toifasida sobiq birlashgan va lineal yaʼni chiziqli chempion Tyson Furyga qarshi bo‘lib o‘tdi. Fury jangda ishonchli tarzda ustunlik qiladi va har bir raundda hakam Steve Grayning koʻrsatkichlari boʻyicha gʻalaba qozonib, Pianetaga faoliyatidagi beshinchi magʻlubiyatini topshirishiga sababchi boʻladi.
Sojiylar
Havolalar
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Osrushana
Francesco Pianeta
Nafaqaga chiqish
2019-yil fevral oyida Pianeta nafaqaga chiqqanini eʼlon qildi. Hozir u boks boʻyicha murabbiy boʻlib faoliyat yuritadi.
Sojiylar
Havolalar
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Khaydhar_ibn_Kawus_al-Afshin
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Al-Muqtadir
Bakteritsid lampa
Bakteritsid lampa, bakteritsid nurlatgich — ultrabinafsha nur sochadigan gaz razryadli simob lampasi; ichiga inert gaz (mas, Xekselol)ga ozgina Hg (simob), yoki Cd (kadmiy) qoʻshib tayyorlangan aralashma toʻldiriladi. Quvvati 90 Vt gacha boʻladi. Binolardagi havo, roʻzgʻor buyumlari, suv va boshqa narsalarni ultrabinafsha nurlar bilan zararsizlantirish, shuningdek davolash maqsadlari uchun ishlatiladi (qarang Simob-kvars lampasi).
Taylor John Smith
Teylor Jon Smit (ingliz Taylor John Smith; 13-may 1995-yilda tugʻilgan) — amerikalik aktyor. U Sharp Objects serialidagi Jon Kin roli bilan tanilgan.
Endi Dehak, Qazvin
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Endi Dehak (Now Deh, Naudeh va Nūda nomi bilan ham tanilgan) —Eron, Qazvin viloyati, Takestan tumani markaziy tumanidagi Narje qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006 yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, aholi soni 196 nafar kishi va 54 ta oiladan iborat.
Elektromagnit
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Simple_electromagnet2.gif/300px-Simple_electromagnet2.gif|thumb|300x300px| Temir oʻzakka oʻralgan simdan iborat boʻlgan oddiy elektromagnit. Temir kabi ferromagnit materialdan oʻzak sifatida foydalanish magnit maydonni kuchaytirishga xizmat qiladi . Yaratilgan magnit maydonning kuchi oʻralgan simdan oquvhci tok miqdoriga proporsionaldir. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/VFPt_Solenoid_correct2.svg/220px-VFPt_Solenoid_correct2.svg.png|thumb| [[Solenoid (sim gʻaltak) atrofida hosil boʻluvchi magnit maydon.]] Elektromagnit magnit maydonning elektr toki tomonidan ishlab chiqarilgan magnit turidir. Elektromagnitlar odatda gʻaltak ichiga oʻralgan simdan iborat. Sim orqali oʻtadigan tok sim oʻrami orasida toʻplangan magnit maydon hosil qiladi, bu gʻaltakning markazini bildiradi. Tok oʻchirilganda magnit maydon ham yoʻqoladi. Sim oʻramlari koʻpincha temir kabi ferromagnit yoki ferromagnetik materiallardan yasalgan magnit oʻzak atrofida oʻraladi; magnit oʻzak magnit oqimini toʻplaydi va yanada kuchli magnit hosil qiladi.
Elektromagnitning doimiy magnitdan asosiy afzalligi shundaki, magnit maydonni oʻramdagi elektr tokini nazorat qilish orqali tezda oʻzgartirish mumkin. Biroq, doimiy magnit tashqi quvvatga muhtoj emas, elektromagnit esa magnit maydonni ushlab turish uchun doimiy tokni talab qiladi.
Elektromagnitlar dvigatellar, generatorlar, elektromexanik solenoidlar, relelar, dinamiklar, qattiq disklar, MRI mashinalari, ilmiy asboblar va magnit ajratish uskunalari kabi boshqa elektr qurilmalarning komponentlari sifatida keng qoʻllaniladi. Elektromagnitlar sanoatda temir va poʻlat parchalari kabi ogʻir temir buyumlarni olish va koʻchirish uchun ham qoʻllaniladi.
Tarixi
Daniyalik olim Xans Kristian Ørsted 1820-yilda elektr tok magnit maydon hosil qilishini aniqladi. Britaniyalik olim Uilyam Sturgeon 1824-yilda elektromagnitni ixtiro qildi. Uning birinchi elektromagniti taqasimon temir boʻlagi boʻlib, u taxminan 18 oʻram mis sim bilan oʻralgan edi (oʻsha paytda izolyatsiyalangan sim yoʻq edi). Temir taqa esaa izolyatsiya qilish uchun laklangan edi. Gʻaltakdan tok oʻtkazilganda, temir magnitlangan boʻlib, boshqa temir boʻlaklarini oʻziga tortdi; tok toʻxtatilganda, u magnitlanishni yoʻqotdi. Sturgeon oʻz tajribasida, uning ogʻirligi bor-yoʻgʻi yetti unsiya (taxminan 200 gramm) boʻlgan elektromagnit bilan toʻqqiz funt (taxminan 4 kilogramm) vaznni koʻtarishi mumkinligini koʻrsatdi. Biroq, Sturgeon magnitlari zaif edi, chunki u ishlatgan izolyatsiyalanmagan sim faqat yadro atrofidagi bir oraliq qatlamga oʻralgan boʻlib, oʻramlar sonini cheklab qoʻygan.
Elektromagnitlarning qoʻllanilishi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Industrial_lifting_magnet.jpg/170px-Industrial_lifting_magnet.jpg|thumb| Temir parchalarini koʻtaruvchi sanoat elektromagniti, 1914 yil Portativ elektromagnitlar dastlab materialni faqat bir joyda ushlab turish uchun moʻljallangan; misol koʻtaruvchi magnitdir. Tortishuvchi elektromagnit kuch taʼsirida biror narsani harakatga keltiradi.
Atom elektr stansiyalari iqtisodiyoti
right|thumb| EDF o'zining uchinchi avlod Flamanville 3 loyihasini(bu yerda 2010 yilda ko'rilgan)"tarkibiy va iqtisodiy sabablarga ko'ra" 2018-yilgacha kechiktirilishini va loyihaning umumiy qiymati 2012-yilga kelib 11 milliard yevroga ko'tarilganini aytdi 2019-yilda startap yana bir bor orqaga surildi ,shuning uchun uni 2022 yil oxirigacha boshlash mumkin emas edi. 2020-yil iyul oyida Fransiya Audit sudi xarajat 19,1 milliard yevroga yetishini taxmin qildi,bu dastlabki smetadan 5 baravar ko‘p.Ushbu megaloyihalar uchun dastlabki past xarajat prognozlari “ optimistik tarafkashlik ”ni ko'rsatdi. Yadro energetikasini qurish xarajatlari butun dunyoda va vaqt o'tishi bilan sezilarli darajada o'zgarib kelmoqda.Narxlarning katta va tez o'sishi 1970-yillarda,ayniqsa Qo'shma Shtatlarda sodir bo'ldi.Yaponiya va Koreya kabi mamlakatlardagi so'nggi narxlar tendensiyalari,jumladan, barqarorlik va xarajatlarning pasayishi davrlari juda farq qildi.
Elektromagnit
Elektromagnitlarning qoʻllanilishi
Elektromagnitlar elektr va elektromexanik qurilmalarda juda keng qoʻllaniladi, jumladan:
Fizika
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Electromagnetism.svg/220px-Electromagnetism.svg.png|thumb| Sim orqali oqim (I) magnit maydonini (B) hosil qiladi. Maydon [[O'ng qo'l qoidasi|oʻng qoʻl qoidasiga muvofiq yoʻnaltirilgan.]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Magnetic_field_of_wire_loop.svg/220px-Magnetic_field_of_wire_loop.svg.png|thumb| Tok oʻtkazuvchi halqaning magnit maydon chiziqlari halqa markazidan oʻtib, maydonni u yerda toʻplaydi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/eb/Elecmagnet.png|thumb| Gʻaltak orqali tok oʻtishi natijasida hosil boʻlgan magnit maydon Simda oqayotgan elektr toki Amper qonuniga koʻra sim atrofida magnit maydon hosil qiladi (rasmga qarang). Magnit maydonni toʻplash uchun elektromagnitda sim oʻzak materialga oʻraladi. Simning barcha oʻramlarining magnit maydoni oʻzak markazidan oʻtib, u yerda kuchli magnit maydon hosil qiladi. Toʻgʻri trubka (spiral) shaklini hosil qiluvchi gʻaltak solenoid deb ataladi.
Atom elektr stansiyalari iqtisodiyoti
Yangi atom elektr stansiyalari odatda stansiyalarni qurish uchun katta kapital xarajatlarga ega.Yoqilg'i, ekspluatatsiya va texnik xizmat ko'rsatish xarajatlari umumiy xarajatlarning nisbatan kichik qismlaridir. Atom elektr stansiyalarining uzoq xizmat qilish muddati va yuqori quvvat koeffitsienti zavodni yakuniy tugatish,chiqindilarni saqlash va boshqarish uchun yetarli mablag‘ to‘plash imkonini beradi,bu esa ishlab chiqarilgan elektr energiyasi birligi narxiga kam ta’sir qiladi.Bundan tashqari,uglerod solig'i yoki uglerod chiqindilari savdosi kabi iqlim o'zgarishini yumshatish choralari qazib olinadigan yoqilg'i energiyasidan ko'ra atom energiyasining iqtisodini afzal ko'radi.Kapital qiymati 2000-3000 ($/KVt) mintaqasida bo'lsa,yadroviy energiya qayta tiklanadigan ishlab chiqarish bilan raqobatbardoshdir.
Elektromagnit
Fizika
Simdan tok oʻtganda uning hosil qilgan magnit maydon yoʻnalishini oʻng qoʻl qoidasi yordamida topish mumkin. Agar oʻng qoʻlning barmoqlari (anʼanaviy oqim, musbat zaryad oqimi) oʻzakka oʻralgan simdan oqayotgan tok yoʻnalishiga mos tushsa, bosh barmogʻimiz oʻzak ichidagi maydon yoʻnalishiga ishora qiladi. Maydon chiziqlari chiqadigan magnitning tomoni shimoliy qutb sifatida belgilanadi.
Atom elektr stansiyalari iqtisodiyoti
Umumiy koʻrinish
thumb| Olkiluoto 3 2009-yilda qurilmoqda.Bu EPRning birinchi dizayni,ammo mahorat va nazorat bilan bog'liq muammolar qimmatli kechikishlarni keltirib chiqardi,bu esa Finlandiya yadroviy regulyatori STUK tomonidan so'rov o'tkazishga olib keldi .2012-yil dekabr oyida Areva reaktorni qurishning to‘liq qiymati taxminan 8,5 milliard yevroni yoki dastlabki yetkazib berish narxidan deyarli uch barobar ko‘p bo‘lishini taxmin qilgan edi. Yadro energetikasi iqtisodiyoti muhokama qilinadi.Atom energetikasiga ba'zi qarshi chiquvchi insonlar(muxoliflar) texnologiya uchun asosiy qiyinchilik sifatida narxni ko'rsatmoqda.Ian Lou atom energetikasi iqtisodiyotiga ham qarshi chiqdi .Yadro tarafdorlari butun dunyo bo'ylab yadro energetikasining tarixiy muvaffaqiyatiga ishora qiladilar va ular o'z mamlakatlarida yangi reaktorlarni,jumladan,yangi quvvat manbai sifatida taklif qilingan yangi,lekin asosan tijoratlashtirilmagan dizaynlarni talab qiladilar   .Iqlim o'zgarishi bo'yicha hukumatlararo panel(IPCC)yadroviy texnologiyani past uglerodli,yetuk energiya manbai sifatida ma'qullaydi,bu esa issiqxona gazlari emissiyasini ko'paytirishga yordam berish uchun deyarli to'rt barobar oshirilishi kerak.
Torre de Peñafiel
Torre de Peñafiel Ispaniyaning Castilla y León mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Valladolid provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 29,94 km2. Aholisi — 47 kishi (2010).
Elektromagnit
Amper qonuni
Umumiy holatda elektromagnitlarning magnit maydoni Amper qonuni bilan berilgan: har qanday yopiq halqa atrofidagi magnitlanish maydonining H integrali halqadan oʻtadigan oqim yigʻindisiga teng ekanligini aytadi.
Rolling Hills Estates (California)
Rolling Hills Estates AQShning California shtatida joylashgan shahardir. Los Angeles okrugi tarkibiga kiradi.
Elektromagnit
Amper qonuni
Tokning har bir kichik segmenti uchun magnit maydonni beradigan boshqa tenglama Bio-Savar qonunidir. Ferromagnit materiallarning magnit maydoni va kuchini hisoblash ikki sababga koʻra qiyin. Birinchidan, maydonning kuchi nuqtadan nuqtaga murakkab tarzda oʻzgarib turadi, ayniqsa oʻzakdan tashqarida va havo boʻshliqlarida. Ikkinchidan, B magnit maydoni va quvvati oqimning chiziqli boʻlmagan funksiyalari boʻlib, ishlatiladigan asosiy material uchun B va H oʻrtasidagi chiziqli boʻlmagan munosabatga bogʻliq. Aniq hisob-kitoblar uchun chekli elementlar usuli yordamida magnit maydon modelini ishlab chiqaradigan kompyuter dasturlari qoʻllaniladi.
Magnit oʻzak
Magnit oʻzak ning materiali (koʻpincha temir yoki poʻlatdan yasalgan) kichik magnitlar kabi ishlaydigan kichik magnit domenlar iborat (qarang: Ferromagnetizm). Elektromagnitdagi tok yoqilishidan oldin, temir yadrosidagi domenlar tasodifiy yoʻnalishlarga yoʻnalgan boʻladi, shuning uchun ularning kichik magnit maydonlari bir-birini nollashtiradi. Shuning uchun temirning xususiy magnit maydoni yoʻq. Temirga oʻralgan sim orqali tok oʻtkazilganda, uning magnit maydoni temirga kirib boradi va domenlarning magnit maydonga parallel ravishda joylashishiga olib keladi, shuning uchun ularning kichik magnit maydonlari sim maydoniga qoʻshilib, katta magnit maydon hosil qiladi. Oʻzakning vazifasi maydonni jamlashdan iborat boʻlib, magnit maydon havodan oʻtgandan koʻra oʻzakdan osonroq oʻtadi.[[Fayl:Electromagnet_with_gap.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Electromagnet_with_gap.svg/370px-Electromagnet_with_gap.svg.png|thumb| Odatdagi elektromagnitning magnit maydoni ( yashil ), temir yadrosi C bilan yopiq halqa hosil qiladi, unda ikkita havo boʻshligʻi G.
B — Oʻzakdagi magnit maydonBF — „sochilgan maydonlar“. G boʻshliqlarida magnit maydon chiziqlari „boʻrtib chiqadi“, shuning uchun maydon kuchi yadroga qaraganda kamroq boʻladi: BF<B BL — toʻliq magnit zanjirga mos kelmaydigan magnit maydon chiziqlari L — tenglamada ishlatiladigan magnit zanjirning oʻrtacha uzunligi. Bu temir oʻzak boʻlaklaridagi uzunlik Loʻzak va havo boʻshliqlari G uzunligi Lboʻshligʻining yigʻindisidir. ]]
Lorents kuchlari
Kuchli elektromagnitlarda magnit maydon Lorents kuchi ( sim ichidagi harakatlanuvchi zaryadlarga taʼsir qiladi) tufayli oʻramlarning har bir burilishiga kuch taʼsir qiladi. Lorents kuchi simning oʻqiga ham, magnit maydoniga ham perpendikulyar. Buni magnit maydon chiziqlari orasidagi bosim sifatida koʻrish mumkin, ularni bir-biridan itaradi. Elektromagnitning oʻrashiga ikkita taʼsir koʻrsatadi:
Rolling Hills Estates (California)
Aholisi
8067 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga auto nafar kishi.
Atom elektr stansiyalari iqtisodiyoti
Umumiy koʻrinish
Quyosh energiyasi yadroviy energiya bilan solishtirganda juda past quvvatli omillarga ega va quyosh energiyasi faqat(qimmat)energiyani saqlash va uzatish zarurati tug'ilgunga qadar bozorga shunchalik ko'p kirishi mumkin.Buning sababi shundaki,yadroviy energiya "kamroq texnik xizmat ko'rsatishni talab qiladi va yonilg'i quyishdan oldin uzoqroq ishlashga mo'ljallangan" va quyosh energiyasi doimiy yoqilg'i quyish holatida va yoqilg'i yetishmasligi bilan cheklanadi,bu esa kattaroq miqyosida ishlaydigan zaxira quvvat manbasini talab qiladi.
Rolling Hills Estates (California)
Geografiyasi
Maydoni — 9,359 km2. Shundan 9,244 km2 quruqlik, 0,115 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 143 m balandlikda joylashgan. thumb|left|250px| Rolling Hills Estates manzarasi.
Atom elektr stansiyalari iqtisodiyoti
Umumiy koʻrinish
Qo'shma Shtatlarda yadroviy energiya Shimoliy Amerikadagi past tabiiy gaz narxlari tufayli raqobatga duch kelmoqda.Exelon kompaniyasining sobiq bosh direktori Jon Rou 2012-yilda Qo'shma Shtatlardagi yangi atom stansiyalari "hozirda hech qanday ma'noga ega emas" va tabiiy gaz ortiqcha davom etar ekan, iqtisodiy bo'lmasligini aytdi.
Xitoyda yangi zavodlarning narxi G'arb dunyosiga qaraganda past.
2016-yilda Nyu-York gubernatori Endryu Kuomo Nyu-York Davlat xizmatlari komissiyasiga atom elektr stantsiyalarini saqlash uchun qayta tiklanadigan manbalarga o'xshash tarif to'lovchilar tomonidan moliyalashtiriladigan subsidiyalarni ko'rib chiqishni buyurdi(ular shtat ishlab chiqarishning uchdan bir qismini va yarmini tashkil qiladi)uning emissiyasiz ishlab chiqarish boshqa shtatlarda yopilganda atom stansiyalarini almashtirgan tabiiy gaz zavodlari bilan raqobatda foydali.
DIW Berlin iqtisodiy tahlil markazi tomonidan 2019-yilda o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki,yadroviy energiya dunyoning hech bir joyida foyda keltirmagan .Yadro energetikasi iqtisodini o'rganish shuni ko'rsatdiki,u hech qachon moliyaviy jihatdan foydali bo'lmagan,aksariyat zavodlar hukumatlar tomonidan katta miqdorda subsidiyalangan holda qurilgan va ko'pincha harbiy maqsadlarda qurilgan va atom energetikasi iqlim o'zgarishiga qarshi kurashish uchun yaxshi yondashuv emas.1951-yildan beri atom elektr stansiyasini qurish tendentsiyalarini ko'rib chiqqandan so'ng,o'rtacha 1000 MVt quvvatga ega atom elektr stansiyasi o'rtacha 4,8 milliard evro(7,7 milliard AUD)iqtisodiy zarar ko'rishini aniqladi. Bu boshqa tadqiqot tomonidan rad etilgan.
Investitsiyalar
Juda katta dastlabki xarajatlar va uzoq loyiha sikllari atom energiyasini juda xavfli sarmoyaga aylantiradi:global iqtisodiyotdagi o'zgarishlar,energiya narxlari yoki qoidalar,misol uchun,energiyaga bo'lgan talabni kamaytirishi yoki muqobil variantlarni arzonlashtirishi mumkin.Biroq,o'z-o'zidan,yadroviy loyihalar boshqa yirik infratuzilma investitsiyalariga qaraganda ancha xavfli emas .2009-yildagi tanazzuldan so'ng,butun dunyo bo'ylab elektr energiyasiga bo'lgan talab pasaygan va qoidalar nopok,ammo arzon energiyaga ko'proq ruxsat bergan.Sharqiy Yevropada uzoq vaqtdan beri tashkil etilgan qator loyihalar sarmoya topishda qiynalmoqda,xususan Bolgariyadagi Belene va Ruminiyadagi Cernavodadagi qo'shimcha reaktorlar va ba'zi potensial qo'llab-quvvatlovchilar bu loyihani tark etishdi.Arzon gaz mavjud bo'lgan va uning kelajakda ta'minoti nisbatan xavfsiz bo'lsa,bu ham toza energiya loyihalari uchun katta muammo tug'diradi.
Xitoyda yangi atom elektr stansiyalari uchun joriy takliflar $2800/kVt dan 3500$/kVt gacha baholandi ,chunki Xitoy Fukusima falokatidan keyin yangi qurilish dasturini tezlashtirishni rejalashtirgan edi.Biroq, so'nggi ma'lumotlarga ko'ra,Xitoy o'z maqsadlariga erisha olmaydi.Xitoyda atom energiyasi quyosh va shamol energiyasidan arzonroq bo'lgan bo'lsa-da,yadroviy energiya narxi oshib borar ekan, ular arzonlashmoqda.Bundan tashqari,uchinchi avlod zavodlari oldingi zavodlarga qaraganda ancha qimmatroq bo'lishi kutilmoqda .Shu sababli,energiya ishlab chiqarishning boshqa usullari bilan taqqoslash atom stansiyalarini qurish muddatlari va kapitalni moliyalashtirish haqidagi taxminlarga kuchli bog'liqdir.Yadro energetikasi iqtisodini tahlil qilish kelajakdagi noaniqliklar xavfini kim o'z zimmasiga olishini hisobga olishi kerak.Bugungi kunga qadar barcha ishlaydigan atom elektr stantsiyalari davlatga tegishli yoki tartibga solinadigan kommunal monopoliyalar tomonidan ishlab chiqilgan ,bu erda siyosiy o'zgarishlar va tartibga solish bilan bog'liq ko'plab xavflar yetkazib beruvchilar emas,balki iste'molchilar tomonidan o'z zimmasiga olgan.Hozirgi vaqtda ko'plab mamlakatlar elektr energiyasi bozorini erkinlashtirdilar,bunda ushbu xavflar va subsidiyalangan energiya manbalaridan kapital xarajatlar qoplanishidan oldin paydo bo'ladigan arzon raqobat xavfi iste'molchilar emas,balki zavod yetkazib beruvchilari va operatorlari tomonidan qoplanadi,bu esa xavfni sezilarli darajada boshqacha baholashga olib keladi .III+ avlod reaktorlari o‘nlab yillar davomida qo‘llanilgan mavjud konstruksiyalarni bosqichma-bosqich takomillashtirishdan foydalangan holda, avvalgilariga qaraganda ancha uzoqroq dizayn muddatiga ega.Bu amortizatsiya muddatini uzaytirish orqali yuqori qurilish xarajatlarini ma'lum darajada qoplashi mumkin.
Qurilish xarajatlari
"“Atom energetikasi uchun odatiy qoida shundan iboratki, ishlab chiqarish xarajatlarining taxminan uchdan ikki qismi doimiy xarajatlarga to'g'ri keladi, ularning asosiylari kreditlar bo'yicha foizlarni to'lash va kapitalni qaytarishdir '"Kapital qiymati,atom elektr stansiyalarini qurish va moliyalashtirish, atom elektr energiyasi narxining katta qismini tashkil qiladi.2014-yilda AQSh Energetika maʼlumotlari boshqarmasi 2019-yilda internetga ishga tushiriladigan yangi atom stansiyalari uchun kapital xarajatlar elektr energiyasining tenglashtirilgan narxining 74 foizini tashkil etishini taxmin qildi;qazib olinadigan yoqilg'i elektr stansiyalari uchun kapital ulushlaridan yuqor(ko'mir uchun 63%,tabiiy gaz uchun 22%)va ba'zi boshqa qazib olinadigan bo'lmagan yoqilg'i manbalari uchun kapital foizlaridan past(shamol uchun 80%,quyosh PV uchun 88%).
Fransiya yadro stansiyasi operatori Areva bir kVt/soat yadroviy elektr energiyasi tannarxining 70 foizi qurilish jarayonidagi qat'iy xarajatlarga to'g'ri kelishini taklif qiladi .Ba'zi tahlilchilar (masalan, Stiv Tomasning Martin Koen va Endryu Makkillopning "Qiyomat kuni mashinasi"kitobidan iqtibos keltirgan)ta'kidlashicha,atom energiyasining iqtisodiga oid munozaralarda ko'pincha qadrlanmaydigan narsa bu aksiyalarning narxi,ya'ni kompaniyalar o'z pullaridan foydalanadilar.Yangi zavodlar uchun to'lash,odatda,qarz narxidan yuqori .Qarz olishning yana bir afzalligi shundaki,"katta kreditlar past foiz stavkalari bo'yicha ajratilgandan so'ng - ehtimol hukumat tomonidan qo'llab-quvvatlangan holda - pul keyinchalik yuqori daromadli stavkalarda berilishi mumkin "."“Atom energetikasi bilan bog'liq katta muammolardan biri bu juda katta xarajatlardir.Bunday reaktorlarni qurish juda qimmat.Daromad juda katta bo'lishi mumkin bo'lsa-da, ular juda sekin.Dastlabki xarajatlarni qoplash uchun ba'zan o'nlab yillar kerak bo'lishi mumkin.Ko'pgina investorlar qisqa e'tiborga ega bo'lganligi sababli,ular investitsiyalarini to'lash uchun uzoq kutishni yoqtirmaydilar '."Barqaror qurish dasturining bir qismi sifatida qurilgan dastlabki atom elektr stansiyalari uchun katta kapital xarajatlar va daromad qaytarilgunga qadar qurilish muddati nisbatan uzoq boʻlganligi sababli, birinchi bir necha atom elektr stansiyalarining kapital xarajatlariga xizmat koʻrsatish iqtisodiy samaradorlikni belgilovchi eng muhim omil boʻlishi mumkin.Investitsiyalar elektr energiyasi xarajatlarining taxminan 70% dan 80% gacha hissa qo'shishi mumkin  .Timoti Stoun, tadbirkor va yadroviy ekspert,2017-yilda shunday dedi:yadroviy energetikada muhim bo'lgan faqat bitta raqam kapital qiymati ekanligi uzoq vaqtdan beri tan olingan .Atom elektr stansiyasining ishlash muddati davomida kapitaliga sarflanadigan chegirma stavkasi umumiy xarajatlar uchun eng sezgir parametrdir .Yangi atom elektr stantsiyalarining uzoq umr ko'rishi sababli,yangi atom elektr stantsiyasining qiymatining katta qismi kelajak avlodlar manfaati uchun yaratilgan.
AESning ishlash muddatini baholashning yana bir muhim omili uning quvvat omiliga bog'liq.Olim va yadro muhandisi Entoni Cilliersning so'zlariga ko'ra,"katta kapital qo'yilmalar va operatsiyalarning past o'zgaruvchan xarajatlari tufayli,atom stansiyalari sarmoyadan daromad olish uchun har doim ishlay olsa,eng tejamkor hisoblanadi.Shunday qilib,zavod operatorlari hozirda doimiy ravishda 92% quvvat koeffitsientiga erishadilar(maksimal quvvatda ishlab chiqarilgan o'rtacha quvvat).Imkoniyat koeffitsienti qanchalik yuqori bo'lsa,elektr energiyasining bir kVt narxi shunchalik past bo'ladi ".
Kechikishlar va haddan tashqari ko'payishlar
Qurilishdagi kechikishlar zavod narxini sezilarli darajada oshirishi mumkin.Elektr stansiyasi qurilish vaqtida daromad olmagani va qarz bo'yicha foizlar u paydo bo'lgan paytdan boshlab to'lanishi kerakligi sababli,qurilishning uzoq muddatlari to'g'ridan-to'g'ri yuqori moliyaviy xarajatlarga aylanadi.
Zamonaviy atom elektr stansiyalari besh yil yoki undan kamroq muddatda qurilishi rejalashtirilgan Kanada Deuterium Uranium (CANDU) ACR-1000 uchun 42 oy,AP1000 uchun buyurtmadan 60 oy,birinchi betondan Yevropa bosimli reaktorini ishga tushirishgacha 48 oy (EPR) va ESBWR uchun 45 oy oldingi ba'zi o'simliklar uchun 10 yildan ortiq vaqtdan farqli o'laroq.
Kanada Darlington yadroviy stansiyasi uchun xarajatlarni oshirib yubordi,bu asosan kechikishlar va yangi reaktorlarning muxoliflari tomonidan aytiladigan siyosiy o'zgarishlari tufayli. Qurilish 1981-yilda 1993-yilda tuzatilgan SAPR 7,4 milliard dollarga baholangan va 1993-yilda 14,5 milliard dollarga yakunlangan. Narxlarning o'sishining 70 foizi 3 va 4 birliklarini kechiktirish bo'yicha kechikishlar tufayli yuzaga kelgan foiz to'lovlari,4 yil davomida 46 foiz inflyatsiya va moliyaviy siyosatdagi boshqa o'zgarishlar bilan bog'liq.
Yoqilg'i
Yoqilg'i xarajatlari atom stansiyasining operatsion xarajatlarining taxminan 28%ni tashkil qiladi .2013-yil holatiga ko'ra,reaktor yoqilg'isi narxining yarmi boyitish va ishlab chiqarish orqali olindi,shuning uchun uran konsentrati xomashyosining narxi operatsion xarajatlarning 14 foizini tashkil etdi .Uran narxini ikki baravar oshirish mavjud atom stansiyalarida ishlab chiqariladigan elektr energiyasi tannarxiga taxminan 10%, kelajakdagi elektr stansiyalarida esa taxminan yarmini oshiradi .Xom uranning narxi yadroviy elektr energiyasining narxiga taxminan $0,0015/kVt/soatni tashkil qiladi,selektsioner reaktorlarda esa uran narxi $0,000015/kVt/soatgacha tushadi.
Yadro zavodlari bo'linadigan yoqilg'iga muhtoj.Umuman olganda,boshqa materiallardan foydalanish mumkin bo'lsa-da,ishlatiladigan yoqilg'i urandir( MOX yoqilg'isiga qarang).2005-yilda uranning jahon bozorida narxi o'rtacha 20 AQSh dollari/lb(44,09 AQSh dollari/kg)ni tashkil etdi. 2007-04-19 da narxlar 113 lb/kg (249,12 AQSh dollari/kg) ga yetdi .2008-07-02 da narx 59 dollar/lb ga tushdi.
2008-yil holatiga ko'ra,tog'-kon sanoati,ayniqsa kichik kompaniyalar tomonidan tez sur'atlar bilan o'sib bormoqda,ammo uran konini ishlab chiqarishga qo'yish 10 yil yoki undan ko'proq vaqtni oladi .Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti(OECD),Yadro energetikasi agentligi (NEA) va Atom energiyasi bo'yicha xalqaro agentlik (MAGATE) sanoat guruhlari ma'lumotlariga ko'ra,iqtisodiy jihatdan qayta tiklanadigan 130 AQSh dollari/kg narxida dunyodagi hozirgi o'lchangan uran resurslari,hozirgi iste'mol darajasida"kamida bir asr"davom etishi uchun etarli.
Butunjahon yadroviy assotsiatsiyasining ma'lumotlariga ko'ra,"dunyodagi mavjud o'lchangan uran resurslari (5,7 Mt) xarajat toifasidagi bozor narxlaridan uch baravar kam va faqat an'anaviy reaktorlarda qo'llaniladi,taxminan 90 yil xizmat qilish uchun etarli.Bu ko'pchilik minerallar uchun odatdagidan yuqori darajada kafolatlangan resurslarni bildiradi.Kelgusi qidiruv ishlari va yuqori narxlar,shubhasiz, hozirgi geologik bilimlar asosida,mavjud resurslardan foydalanish natijasida qo'shimcha resurslarni beradi ".Hozirgi vaqtda ma'lum bo'lgan barcha an'anaviy zahiralarda mavjud bo'lgan uran miqdori (fosfat/fosforit konlari,dengiz suvi va boshqa manbalar kabi "noan'anaviy" zahiralarda mavjud bo'lgan iqtisodiy bo'lmagan uranning katta miqdori bundan mustasno)hozirgi vaqtda 200 yildan ortiq davom etishi uchun etarli.
Chiqindilarni utilizatsiya qilish
Barcha atom stansiyalari radioaktiv chiqindilarni ishlab chiqaradi.Qo'shma Shtatlardagi doimiy joyda ushbu chiqindilarni saqlash,tashish va yo'q qilish xarajatlarini to'lash uchun elektr energiyasi uchun to'lovlarga bir kilovatt-soat uchun o'ndan bir sent miqdorida qo'shimcha haq qo'shiladi .Yadro energiyasidan foydalanadigan viloyatlarda elektr to'lovlarining taxminan bir foizi Kanadada yadroviy chiqindilarni yo'q qilishni moliyalashtirishga yo'naltiriladi.
Xabar qilinishicha,past darajadagi chiqindilarni utilizatsiya qilish Buyuk Britaniyada taxminan 2000 funt sterling/m³ turadi.Yuqori darajadagi chiqindilar 67 000 funt sterling / m³ va 201 000 funt sterling / m³ orasida turadi .Umumiy boʻlinish 80%/20% past/yuqori darajadagi chiqindilarni tashkil etadi va bitta reaktor taxminan 12 ta ishlab chiqaradi.
Foydalanishdan chiqarish
Erib ketgan reaktorni ishdan chiqarish muqarrar ravishda qiyinroq va qimmatroq.Uch mil oroli sodir bo'lgan voqeadan 14 yil o'tib,837 million dollarga foydalanishdan chiqarildi .Fukusima falokatini tozalash xarajatlari hozircha noma'lum,ammo taxminan 100 milliard dollarga tushishi taxmin qilinmoqda.
Tarqalishi va terrorizm
Xavotirli Olimlar Ittifoqining 2011-yilgi hisobotida aytilishicha," yadroviy qurollarning tarqalishi va terrorizmning oldini olish xarajatlari fuqarolik yadroviy energetikasining salbiy tashqi ta'siri sifatida tan olinishi,har tomonlama baholanishi va iqtisodiy baholashlarga qo'shilishi kerak - xuddi global isish emissiyasi tobora ko'proq emissiya sifatida aniqlanadi.
"ELWR qurilishi 2013-yilda yakunlangan va fuqarolik elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun optimallashtirilgan,ammo u "ikki tomonlama foydalanish" potensialiga ega va yadroviy qurol uchun material ishlab chiqarish uchun o'zgartirilishi mumkin ".
Sug'urta
Atom elektr stantsiyalari operatorlari uchun mavjud bo'lgan sug'urta davlatlarga qarab farq qiladi.Eng yomon holatda yadroviy avariya xarajatlari shunchalik kattaki,xususiy sug'urta sanoati uchun xavf hajmini o'z zimmasiga olish qiyin bo'ladi va to'liq sug'urta mukofoti qiymati atom energiyasini iqtisodiy jihatdan foydasiz qiladi.
Yadro energetikasi asosan yadroviy uchinchi shaxslarning javobgarligi to'g'risidagi Parij konvensiyasiga,Bryussel qo'shimcha konvensiyasiga, yadroviy zarar uchun fuqarolik javobgarligi to'g'risidagi Vena konventsiyasiga va Birlashgan Millatlar Tashkilotida muvofiq avariya majburiyatlarini cheklovchi yoki tuzuvchi sug'urta tizimi ostida ishladi vaPrays-Anderson qonunini bildiradi.Ko'pincha javobgarlikning bu potensial tanqisligi yadroviy elektr energiyasi narxiga kiritilmagan tashqi xarajatlarni ifodalaydi,deb ta'kidlanadi.
Kanadada yadroviy javobgarlik toʻgʻrisidagi qonunga koʻra,atom elektr stansiyasi operatorlari 2017-yildan boshlab har bir oʻrnatish uchun(mavjud boʻlgan alohida reaktorlar sonidan qatʼiy nazar)650 million dollar(SAPR)javobgarlik sugʻurtasini olishlari kerak (1976-yilda oʻrnatilgan avvalgi 75 million dollarlik talabdan yuqori).2018-yilda 750 million dollarga,2019-yilda 850 million dollarga va nihoyat 2020-yilda 1 milliard dollarga koʻtariladi .Sug'urta summasidan tashqari da'volar hukumat tomonidan tayinlangan,ammo mustaqil sud tomonidan baholanadi va federal hukumat tomonidan to'lanadi.
Buyuk Britaniyada 1965-yilgi Yadroviy inshootlar to'g'risidagi qonun yadroviy zarar uchun javobgarlikni tartibga soladi,buning uchun Buyuk Britaniya yadroviy litsenziyasi javobgar bo'ladi.Operator uchun limit 140 million funt sterlingni tashkil qiladi.
Qo'shma Shtatlarda Prays-Anderson qonuni 1957-yildan beri atom energetikasi sug'urtasini boshqaradi.Atom elektr stantsiyalari egalari har bir litsenziyalangan reaktor bloki uchun xususiy sug'urtaning maksimal olinadigan miqdori(450 million dollar)uchun har yili mukofot to'lashlari shart .Ushbu asosiy yoki "birinchi darajali" sug'urta ikkinchi daraja bilan to'ldiriladi.Agar yadroviy avariya 450 million dollardan ortiq zarar keltirsa,har bir litsenziat 121,255,000 AQSh dollarigacha bo'lgan miqdorning proporsional ulushi sifatida baholanadi.Hozirda 104 ta reaktor faoliyat yuritish uchun litsenziyaga ega bo'lgan ushbu ikkilamchi darajadagi mablag' taxminan 12,61 milliard dollarni tashkil etadi.Bu gipotetik bir reaktorli hodisa uchun birlamchi + ikkilamchi qoplamaning maksimal umumiy miqdori 13,06 milliard dollargacha bo'lishiga olib keladi.Agar ushbu mablag'larning 15%sarflangan bo'lsa,qolgan miqdorning ustuvorligi federal okrug sudiga topshiriladi.Agar ikkinchi daraja tugasa,Kongress qo'shimcha tabiiy ofatdan yordam ko'rsatish zarurligini aniqlash majburiyatini oladi .2005-yil iyul oyida Kongress Prays-Anderson qonunini yangi ob'ektlarga kengaytirdi.
Energiya smetalarining tenglashtirilgan narxi
Levelized Cost of Energy (LCOE) smetalari va taqqoslashlarida juda muhim omil bu faraz qilingan diskont stavkasi bo'lib,u uzoq muddatli qiymatdan farqli ravishda investorning mablag'larning qisqa muddatli qiymatini afzal ko'rishini aks ettiradi.Bu jismoniy omil emas,balki iqtisodiy omil bo'lganligi sababli,chegirma stavkasining o'ziga xos qiymatlarini tanlash energiyaning taxminiy narxini faqat shu dastlabki taxmin asosida ikki yoki uch baravar oshirishi mumkin.Atom energetikasi kabi kam uglerodli energiya manbalari bo'lsa,mutaxassislar diskont stavkasini past (1-3%) belgilash kerakligini ta'kidlaydilar,chunki kelajak avlodlar uchun past uglerodli energiya qiymati iqlimning kelajakda juda yuqori tashqi xarajatlarini oldini oladi.Biroq, ko'plab LCOE taqqoslashlarida yuqori diskont stavkasi qiymatlari(10%)qo'llaniladi,bu asosan dekarbonizatsiya hissasini hisobga olmagan holda tijorat investorlarining qisqa muddatli foyda olish istagini aks ettiradi.Masalan,10% chegirma stavkasi asosida IPCC AR3 WG3 hisob-kitobi yadro energetikasi uchun LCOE bahosi $97/MVt ni tashkil etdi,shu bilan birga 1,4% chegirma stavkasini qabul qilganda,taxmin $42/MVt ga tushadi,bu ko'tarilgan masala bilan bir xil.Boshlang'ich kapital xarajatlari yuqori bo'lgan boshqa kam uglerodli energiya manbalari.
Boshqa bozorlararo LCOE hisob-kitoblari turli sabablarga ko'ra sezilarli darajada kechiktirilgan,ammo o'z vaqtida va byudjet doirasida qurilgan loyihalarni o'z ichiga olmagan olcha-tanlangan loyihalarning oshkor etilmagan portfeliga asoslanganligi uchun tanqid qilinadi.Masalan, Bloomberg New Energy Finance (BNEF),oshkor etilmagan loyihalar portfeliga asoslanib,LCOE yadro quvvatini 190-375 evro/MVt/soatga baholadi,bu esa amaldagi Olkiluoto uchun e'lon qilingan LCOE 30 evro/MVt/soatdan 900 foizga yuqori.Atom elektr stantsiyasi,OL3 blokidagi qurilish kechikishlarini hisobga olgandan keyin ham(garchi bu raqam yangi va eski reaktorlar bilan o'rtacha LCOEga asoslangan bo'lsa ham).Nashr etilgan metodologiya tafsilotlariga asoslanib,BNEF kapital qiymatini haqiqiydan(1,56%) 230% ga,doimiy operatsion xarajatlarni haqiqiydan 300% ga yuqori va ishlab chiqarish quvvati (1400 MVt) haqiqiy 1600 dan past bo'lganligi ta'kidlandi.MVt,bularning barchasi narxni sezilarli darajada oshirib yuborishga yordam berdi.
2019-yilda AQSh EIA 2023-yilda onlayn rejimga o‘tiladigan yangi ilg‘or atom elektr stansiyalaridan elektr energiyasining tenglashtirilgan narxini hukumat subsidiyalari oldidan $0,0775/kVt/soat qilib qayta ko‘rib chiqdi, bunda tartibga solinadigan sanoat kapitalining 4,3%( WACC - soliqdan oldingi 6,6%)qiymatidan foydalangan holda 30 yillik xarajatlarni qoplash davri .Lazard moliyaviy firmasi,shuningdek,yangi yadro narxini $0,118/kVt/soatdan-$0,192/kVt/soatgacha bo'lgan elektr energiyasi bo'yicha hisobotini yangiladi( WACC - kapitalning tijorat qiymatining 7,7%dan foydalangan holda-yuqori xavfga ega 40% o'z kapitali uchun 12%soliq va 60%kredit moliyalash uchun 8%xarajat)40 yillik umr davomida.
Boshqa quvvat manbalari bilan taqqoslash
thumb|Turli tadqiqotlar asosida energiyaning darajalashtirilgan narxi . Qayta tiklanadigan manbalardan olinadigan elektr energiyasi arzonlashdi, yangi atom stansiyalaridan olinadigan elektr energiyasi esa qimmatlashdi. thumb Umuman olganda atom elektr stantsiyasini qurish ko'mir yoki gaz yoqilg'isi bilan ishlaydigan ekvivalent zavodga qaraganda ancha qimmatroq.Agar tabiiy gaz ko'p va arzon bo'lsa,an'anaviy elektr stantsiyalarining foydalanish xarajatlari kamroq bo'ladi .Elektr energiyasini ishlab chiqarishning aksariyat shakllari uchinchi tomonlarga yuklangan salbiy tashqi xarajatlarning ayrim shakllarini keltirib chiqaradi,ular bevosita ishlab chiqaruvchi tomonidan to'lanmaydi,misol uchun,elektr stansiyasi yaqinidagi va shamol ostidagi odamlarning sog'lig'iga salbiy ta'sir ko'rsatadigan ifloslanish kabi va ishlab chiqarish xarajatlari ko'pincha ularni aks ettirmaydi..
Turli xil energiya manbalarining"haqiqiy"narxini taqqoslash bir qator noaniqliklar bilan murakkablashadi:
Lazardning manbalar bo'yicha energiyaning taxminiy tenglashtirilgan narxi to'g'risidagi hisoboti(10-nashr)yadroviy energiya uchun $97–136/MVt/soat,quyosh PV uchun $50–60/MVt/soat,quruqlikdagi shamol uchun $32–62/MVt/soat va 82–155 dollar/soat miqdorida subsidiyasiz narxlarni taxmin qildi. Offshore shamol uchun MVt.
Biroq,atom sanoati uchun eng muhim subsidiyalar naqd to'lovlarni o'z ichiga olmaydi.Aksincha,ular qurilish xarajatlari va operatsion risklarni investorlardan soliq to'lovchilar va to'lovchilarga o'tkazib,ularga ko'plab xatarlarni,jumladan,ortiqcha xarajatlar,baxtsiz hodisalar va yadroviy chiqindilarni boshqarishni yuklaydi.Ushbu yondashuv yadro sanoatining butun tarixi davomida sezilarli darajada izchil bo'lib kelgan va bozor tanlovlarini buzadi,aks holda kamroq xavfli energiya investitsiyalarini qo'llab-quvvatlaydi.
Brukings Instituti 2014-yilda “Kam va uglerodsiz elektr energiyasi texnologiyalarining sof foydalari”nomli kitobini eʼlon qildi,unda energiya va emissiya xarajatlari tahlili oʻtkazilgandan soʻng,“Yangi atom,gidroelektrostantsiya va tabiiy gaz kombinat aylanma stansiyalarining sof foydasi sof foydadan ancha yuqori ekanligini taʼkidladi.Yangi shamol yoki quyosh stansiyalari",eng tejamkor kam uglerodli energiya texnologiyasi yadroviy energiya ekanligi aniqlangan .Bundan tashqari,MIT xodimi Pol Joskouning ta'kidlashicha," Elektr energiyasining darajalashtirilgan narxi "(LCOE) ko'rsatkichi elektr energiyasi manbalarini taqqoslashning yomon vositasidir,chunki u elektr stantsiyalarini tez-tez zaxira qilish zarurati kabi qo'shimcha xarajatlarni yashiradi.Shamol energiyasi kabi uzluksiz quvvat manbalaridan foydalanish, bazaviy quvvat manbalarining qiymati esa kam ko'rsatilgan.
Kristin Shrader-Frechette mumkin bo'lgan manfaatlar to'qnashuvi uchun yadro energetikasi iqtisodiyotiga oid 30 ta maqolani tahlil qildi.U 30 tasi,18 tasi yadro sanoati yoki yadroviy hukumatlar tomonidan moliyalashtirilgan va yadroviy boʻlgan,11 tasi universitetlar yoki nodavlat notijorat tashkilotlari tomonidan moliyalashtirilgan va yadroviy qurolga qarshi edi,qolgan 1 tasi nomaʼlum edi.Yadroviy tadkikotlar davlat subsidiyalariga e'tibor bermaslik va iloji boricha ampirik dalillardan yuqori sanoat prognozlaridan foydalanish kabi xarajatlarni kamaytirish usullaridan foydalanganlikda ayblangan.Vaziyat tibbiy tadqiqotlar bilan taqqoslandi,bu erda sanoat homiyligidagi tadqiqotlarning 98 foizi ijobiy natijalar beradi.
Boshqa iqtisodiy masalalar
Atom elektr stantsiyalari boshqa yoqilg'i resurslari tayyor bo'lmagan hududlarda raqobatbardoshdir-Fransiyada,ayniqsa,qazib olinadigan yoqilg'i zaxiralari deyarli yo'q .Fransiyaning yadroviy energetika tajribasi ham vaqt o'tishi bilan xarajatlarni kamaytirish o'rniga paradoksal ravishda ortib borayotgan tajribalardan biri bo'ldi.
Tashqi aloqalar kengashining yadro energetikasi haqidagi hisobotida ta'kidlanishicha,atom energetikasining tez kengayishi reaktor sifatli beton va po'lat,malakali ishchilar va muhandislar va malakali inspektorlar tomonidan xavfsizlik nazorati kabi qurilish materiallarida taqchillikka olib kelishi mumkin.Bu joriy narxlarning oshishiga olib keladi.
Qadimgi atom stansiyalari,odatda,o'zgaruvchan talabga mos kelish uchun ishlab chiqarish hajmini sezilarli darajada o'zgartirish qobiliyatiga ega edi (bu amaliyot yukni kuzatish deb ataladi) .Biroq,ko'plab BWRlar,ba'zi PWRlar(asosan Fransiyada )va ba'zi CANDU reaktorlari (birinchi navbatda Bryus yadroviy stansiyasidagilar )turli darajadagi yukni kuzatish qobiliyatiga ega(ba'zan sezilarli),bu ularga faqat asosiy ishlab chiqarish ehtiyojlarini qondirishga imkon beradi.Bir nechta yangi reaktor konstruksiyalari,shuningdek, yukni kuzatib borish qobiliyatining ba'zi shakllarini taklif qiladi .Masalan, Areva EPR o'zining elektr quvvatini daqiqasiga 82,5 MVt tezlikda 990 dan 1650 MVtgacha o'zgartirishi mumkin.