cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qatar qishloq xo'jaligi
Dehqonchilik va chorvachilik
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/GoatGrazingInQatar.jpg/220px-GoatGrazingInQatar.jpg|thumb| Qatarning qurgʻoqchil yerlarida oʻtlayotgan echkilar. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Date_palm_plantation_in_southern_Qatar.jpg/220px-Date_palm_plantation_in_southern_Qatar.jpg|thumb| Qatar janubidagi Al Mashabiyadagi xurmo plantatsiyasi. Qatardagi yerning atigi 2,5 % (28000 ga) haydaladigan yoki yaylov sifatida foydalanishga yaroqli. Bu avvalgi ikki oʻn yillikdagiga nisbatan katta oʻsishdir.1980-yilda atigi 2256 ga yer ekin maydonlari ekinga yaroqli edi.
Hozirgi vaqtda dehqonchilik iqtisodiyotda faqat kichik rol oʻynaydi. Xurmo palmalari eng koʻp ekiladigan doimiy ekin edi. Sabzi, kartoshka, piyoz va yem- xashak lavlagi kabi ildiz sabzavotlari ham Qatar fermer xoʻjaliklari tomonidan yetishtiriladigan eng muhim ekinlardandir.
2017-yil iyul oyida Qatarning Saudiya Arabistoni bilan quruqlikdagi yagona chegarasi yopilgandan soʻng, mamlakat sut mahsulotlariga boʻlgan talabning uchdan bir qismini qondirish maqsadida 4000 sigirni havo orqali olib ketish rejasini eʼlon qildi. Sut mahsulotlari ishlab chiqarish uchun mahalliy Baladna kompaniyasi mas’ul boʻladi. Keyinchalik Baladna 2018-yilga kelib Qatarning sutga boʻlgan ehtiyojlarini toʻliq qondirishi uchun qoʻshimcha 10 000 sigir olib kelishini eʼlon qildi Munitsipalitet va atrof-muhit vazirligi maʼlumotlariga koʻra, mahalliy goʻsht, sut mahsulotlari va ekinlar ishlab chiqarish 2017-yil iyunidan, Qatarning diplomatik mojarolari boshlanganidan 2018-yil martiga qadar 400 foizga oʻsdi. Parranda goʻshtiga boʻlgan talab deyarli barchasi (98 %) qondirilmoqda.
2019-yilga kelib Qatarda sabzavot yetishtirish 2017-yil oʻrtalaridan buyon 20 foizga oshib, yiliga 66 ming tonnani tashkil etadi. 2020-yilga borib 20-40 ming tonnaga oshishi kutilmoqda. Embargoga qadar Qatar sut mahsulotlari va parrandachilik ehtiyojlarining atigi 20 % va 10 % ni ishlab chiqargan. 2019-yilga kelib, mamlakat oʻzini oʻzi taʼminlaydi.
Marvarid
Marvarid 1939-yilda neft topilgunga qadar Qatarning asosiy daromad manbai boʻlgan Qatarning hududiy suvlarida 85 ga yaqin marvarid makonlari mavjud. Tarixiy jihatdan marvaridni yigʻish mavsumi 3 davrga boʻlingan. Xansiya 40 kun davom etdi va aprel oyining oʻrtalarida boshlandi. Ghaus Al Kebir, asosiy marvarid shoʻngʻi mavsumi maydan 10-sentyabrgacha boʻlib oʻtdi. Va nihoyat, Rudda sentyabr oyining oxiridan oktyabr oyining boshigacha sodir boʻldi. Sambuk, duhou turi, anʼanaviy ravishda marvarid sayohatlari uchun ishlatilgan. 18-asrdan 20-asrgacha marvaridlarning aksariyati Mumbayga eksport qilindi, u yerda ular tasniflanadi va Yevropa bozorlariga yuboriladi. Qolgan hosil esa Bagʻdoddagi bozorlarga yuboriladi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Arab_pearl_divers_in_the_Persian_Gulf.jpg/260px-Arab_pearl_divers_in_the_Persian_Gulf.jpg|thumb|260x260px| Fors koʻrfazida marvarid olish jarayoni. Qatarning shimoli-gʻarbiy sohilidagi Zubarah aholi punkti mintaqadagi eng yaxshi saqlanib qolgan va eng keng qamrovli marvarid aholi punktlaridan biridir. 18-asrda oʻzining eng yuqori choʻqqisiga koʻtarilgan bu, birinchi navbatda, marvarid toʻshaklariga yaqinligi, katta bandargohga egaligi va Fors koʻrfazi yoʻllaridagi markaziy mavqeiga ega boʻlgan emporium va marvarid shaharchasi edi. 20-asrda madaniyatli marvarid va Buyuk Depressiyadan soʻng, marvarid koʻplab qatarliklar uchun munosib variant boʻlishni toʻxtatdi.
Baliq ovlash
Qatar milliy baliq ovlash kompaniyasi 1966-yilda hududiy suvlarda qisqichbaqalar uchun baliq ovlash va muzlatkichli zavodda baliqlarni qayta ishlash maqsadida tashkil etilgan. Yaponiya Dohaning tijorat baliqlari uchun yirik bozor hisoblanadi. 1989-yilda baliq va boshqa suv hayvonlarining umumiy ovlanishi 4374 tonnani tashkil etdi.
Cheklovlar
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/Farms_in_Al_Thaqab.jpg/220px-Farms_in_Al_Thaqab.jpg|thumb| Qatar shimolidagi Ath Thaqabdagi qishloq xoʻjaligi yerlari. Haddan tashqari yuqori harorat, suv va unumdor tuproq yetishmasligi kabi ogʻir sharoitlar qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining koʻpayishiga toʻsqinlik qilmoqda. Taxminan 1 020 000 gektar maydonni egallagan yarim orolda asosiy tuproq turi boʻlgan ortents oʻta sayozligi tufayli ekinlarni yetishtirish uchun noqulay hisoblanadi. Baʼzi hududlarda qishloq xoʻjaligiga ruxsat beruvchi cheklangan yer osti suvlari shu qadar tez tugaydiki, shoʻr suvlar kirib, tuproqni tuzga chidamli ekinlardan tashqari hamma uchun yaroqsiz holga keltirmoqda. Qatarning shimoliy qismi mamlakatdagi chuchuk yer osti suvlarining eng muhim manbasini tashkil etadi, bu asosan mamlakatning janubiy qismidagiga qaraganda qulayroq gidrogeologik sharoitlar tufayli. 1966-yilda yer osti suvlarini qazib olish tezligi yiliga 20 million m³ ni tashkil etdi. Bu 2000-yilga kelib yiliga 120 million m³ ga oshdi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, 2025-yilga kelib suvli qatlamlar zaxirasi butunlay tugaydi.
Rebecca Selkirk
Faoliyat
Rebecca Selkirk 2019-yilda ayol magistrlik unvoniga sazovor boʻldi. U 2018-yilgi Shaxmat Olimpiadasida muvaffaqiyatli ishtirok etgan. 2022-yilgi Shaxmat Olimpiadasida 4/9 ball toʻplagan holda, Janubiy Afrika shaʼnini himoya qilgan.
Rebecca Selkirk 2021-yilgi onlayn shaxmat olimpiadasida Janubiy Afrika nufuzi uchun vakill boʻlish huquqini qoʻlga kiritdi. Biroq, u oʻziga berilgan taklifini rad etdi. Rebecca Selkirk oʻzini yetarlicha malakali deb hisoblamagani va ayrim musobaqalarda shaffoflikni toʻliq taʼminlanmaganligini sabab sifatida keltirib oʻtdi.
Striming va blog yuritishdagi faoliyati
2020-yil yanvar oyi oxirida Rebecca Selkirk janubiy afrikalik shaxmat boʻyicha ayollar chempioni, xalqaro ayol ustasi Jesse February bilan hamkorlikda Twitch striming platformasida HashtagChess kanalini yoʻlga qoʻydi. Kanal 2022-yil iyul holatiga koʻra 14500 dan ortiq obunachilarni jalb etishga muvaffaq boʻldi.
2021-yil 1-oktabrda Jesse February oʻzining shaxsiy twitch akkauntida (Jesse_Feb) translatsiya qilish uchun HashtagChess-ni tark etishini eʼlon qildi. Buning natijasida, Rebecca Selkirk HashtagChess kanalining yagona egasi boʻlib qoladi. Boʻlinish doʻstona tarzda amalga oshdi, asosiy sabablar sifatida „turli martaba va kontent yaratish maqsadi“ borligi aytib oʻtildi.
Selkirk, shuningdek, oʻzining shaxsiy akkaunti ostida mashhur chess.com veb-saytiga muntazam ravishda oʻz bloglarni joylashtiradi.
Shaxmat qoidalari
thumbnail|250px|alt=Photo shows the six types of chess pieces in the Staunton style.|[[Staunton shaxmat toʻplami|Staunton uslubidagi shaxmat donalari. Chapdan oʻngga: shoh, rux, farzin, piyoda, ot, fil .]]
Shaxmat qoidalari (shuningdek, shaxmat qonunlari deb ham ataladi) shaxmat oʻyinidagi tartib-qoidalarni oʻrgatadi. Shaxmat ikki oʻyinchi ishtirokidagi mavhum strategiyali stol oʻyini hisoblanib, har bir oʻyinchi shaxmat taxtasida olti turdagi oʻn oltita donalarni boshqaradi. Donalarning har biri oʻziga xos tarzda harakat qiladi. Oʻyinning maqsadi — raqibning shohini mot qilish (muqarrar ravishda motga olib borish, yaʼni raqib shoh donasining yurishiga imkon qoldirmaslik). Oʻyin mot holatidan tashqari turli yoʻllar bilan, masalan, raqibning taslim boʻlishi, oʻyinning durang yoki pot (shohning yurishga yoʻli qolmasligi) bilan yakunlanishi mumkin.
Shaxmat qoidalarining aniq kelib chiqish davri nomaʼlum boʻlsa-da, zamonaviy qoidalar lik marotaba oʻrta asrlarda shakllangan. Qoidalar XIX asrning boshlariga qadar biroz oʻzgartirilib, hozirgi kundagi koʻrinishga kelgan. Turli mintaqalarda shakllangan qoidalar bir-biridan biroz farq qilib kelgan. Bugungi kunda standart qoidalar shaxmat boʻyicha xalqaro boshqaruv organi — FIDE (Fédération Internationale des Échecs) tomonidan oʻrnatiladi. Baʼzi milliy tashkilotlar tomonidan kichik oʻzgartirishlar kiritilshi mumkin. Tezkor shaxmat, standart shaxmat, onlayn shaxmat va Chess960 qoidalarining xilma-xilligi shular jumlasidandir.
Timothy Busfield
Timothy Busfild (talaffuzi: „Timoti Busfild“, 1957-yil 12-iyunda tugʻilgan) — amerikalik aktyor va rejissyor. U Elliot Veston rolini „Thirtysomething“ teleserialida oʻynagan. Mark „Field of Dreams“ filmida Ray Kinsella (Cevin Costner)ning kuyovi va Denny Concannon The West Wing teleserialida ham rol ijro etgan. 1991-yilda u oʻttiz yoshga toʻlganligi uchun drama serialidagi eng yaxshi yordamchi aktyor uchun Primetime Emmy mukofotini oldi.
Shaxmat qoidalari
Donalarning asosiy harakatlaridan tashqari, boshqa qoʻllaniladigan tartib-qoidalar mavjud. Bular shaxmat taxtasining joylashishi, donalarning tartib bilan terilishi, vaqtni nazorat qilish, oʻyinchilarning xulq-atvori va axloqi, jismoniy nuqsoni boʻlgan oʻyinchilar uchun shaxmat yozuvlari yordamida harakatlarni yozib olish kabilardir. Shuningdek, oʻyin davomida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan qoidabuzarliklarni bartaraf etish tartib-qoidalari ham mavjud.
Asosiy qoidalar
Shaxmat taxtasida 64 kvadrat katak (ikki xil rang — har biri uchun 32 tadan katak) mavjud. Shuningdek, shaxmat taxtasi shashkada ishlatiladigan doskaga oʻxshab ketadi. Shaxmat taxtasining ranglari qanday boʻlishidan qatʼiy nazar, och rangli kvadratchalar „oq“ deya, toʻq rangdagi kvadratlar esa qora rang deb nomlanadi. Oʻyin boshida oʻn oltita oq donalar va yana shuncha qora donalar shaxmat taxtasiga qoʻyiladi. Shaxmat taxtasidagi kvadratlar shunday joylashtirilganki, har bir oʻyinchining yaqin oʻng burchagida oq kvadrat boʻladi. Gorizontal qatorlar oʻz raqam nomi bilan, vertikal qatorlar esa yoʻnalish nomi bilan ataladi.
Timothy Busfield
Erta hayot va taʼlim
Busfild 1957-yil 12-iyunda Michigan shtatining Lansing shahrida drama professori Rojer va kotib Jan Busfildning oilasida tugʻilgan. 1975-yilda Sharqiy Lansing oʻrta maktabini tamomlagan. U oʻzining birinchi professional aktyorlik ishini 18 yoshida Shekspirning „A Midsummer Nightʼs Dream“ asarining bolalar teatriga moslashuvida boshlagan. Busfild Sharqiy Tennessi shtat universitetida drama boʻyicha tahsil olgan va uni Yevropa va Isroilga olib borgan Luisvildagi aktyorlar teatri bilan tez-tez sayohat qilgan. 1981-yilda u Nyu-York shahriga koʻchib oʻtdi va u yerda Lanford Wilsonning Talley va oʻgʻlini ishlab chiqarish uchun Circle Repertuar kompaniyasiga qoʻshildi. Oʻsha yili u oʻzining birinchi kino rolini, klassik „Stripes“ (1981) komediyasida minomyotchi askar sifatida suratga tushdi.
Shaxmat qoidalari
Asosiy qoidalar
Har bir oʻyinchi oʻn oltita donani boshqaradi:
Timothy Busfield
Karyera
1982-yilda Brighton Beach Memuars filmida Matthew Broderickning yordamchisi sifatida koʻproq sahna ishlari boshlandi. Keyingi yili Busfild Los-Anjelesga koʻchib oʻtdi va „The Fall and Rise of Reginald Perrin“ (BBC, 1976-79) ingliz teleseriali asosida qisqa muddatli komediya boʻlgan Reggi (ABC, 1983) aktyorlari tarkibiga qoʻshildi. 1984-yil Busfild uchun band boʻldi. U nafaqat oʻzining birinchi muhim kino rolini, yaʼni 1984-yilda mashhur komediya filmidagi „Qasoskorlar qasosi“ (1984) va uning 1987-yilgi davomi filmidagi birodarlik aka-ukalarining eng aqlsizi Arnold Poindexter rolini oldi, balki u uzoq davom etgan „Trapper John“ dramasining aktyorlar tarkibiga qoʻshildi. Timothy 1986-yilda serial tugaguniga qadar ushbu rolni bajargan.
Shaxmat qoidalari
Asosiy qoidalar
Oʻyin boshida donalar diagrammada koʻrsatilganidek joylashtirilgan boʻlishi, yaʼni har bir tomon uchun bitta shoh, bitta farzin, ikkita rux, ikkita fil, ikkita ot va sakkiz piyoda kerak. Donalar bittadan kvadratga quyidagi tarzda joylashtiriladi:
Timothy Busfield
Karyera
Trapper Jondan keyin Busfild akasi Bak bilan kuchlarini birlashtirib, bolalar tomoshabinlari uchun professional gastrol kompaniyasi boʻlgan Fantasy teatrini yaratdi va keyinchalik oʻzining yangi tugʻilgan shahri Sakramentoda, Kaliforniya shtatining Kaliforniya shtatidagi faxriy davlat bolalar teatri nomini oldi. Busfields shuningdek, 1992-yilda u yerda kattalar uchun koʻproq spektakllarga bagʻishlangan mukofotga sazovor boʻlgan B Street teatrini tashkil etdi. Keyingi yili Busfild Thirstysomething filmda Elliot rolini oʻynadi. Bu qism uning bugungi kunga qadar birinchi yetuk roli edi. Shouning toʻrt fasli davomida Elliot serialning eng yaxshi va eng yomon tomonlarini oʻzida aks ettirdi: muvaffaqiyatli reklama direktori va otasi Elliot oʻzining oilaviy xiyonati va raqobatbardoshligi bilan doʻstlari va oilasini (va tomoshabinlarni) gʻazablantirdi. sherigi Maykl Steadman (Can Aolin), bularning barchasi rafiqasi Nancy (Patricia Wettig) saraton bilan kurashayotganda davom etdi. Qahramonining noxush tendensiyalariga qaramay, Busfild rolga hazil va halollik olib keldi va 1991-yilda gʻolib boʻlishdan oldin, prodyuserlar va aktyorlar oʻrtasidagi mojarolar shou keskin yakuniga yetguncha uch marta Emmy mukofotiga nomzod boʻldi.
Shaxmat qoidalari
Asosiy qoidalar
Oq donalar doimo 1- va 2-raqamli qatorlarga, qora donalar esa 7- va 8- qatorlarga teriladi.
Timothy Busfield
Shaxsiy hayot
Busfild 1986-yilda ajrashishdan oldin aktrisa va rejissyor Radha Delamarter bilan turmush qurgan. Er-xotinning Willy ismli oʻgʻli bor edi. 1988-yilda u modelyer Jennifer Mervinga uylandi, undan Daisy va Samuel farzandlari tugʻilgan boʻlgan. Ular 2007-yilda ajrashish uchun ariza berishgan.
Shaxmat qoidalari
Oʻyin jarayoni
thumb|right|alt=Photo shows two men playing chess while two more look on.|[[Kiyevdagi jamoat bogʻida shaxmat soati bilan boʻlayotgan oʻyin]]
Oq donalarni boshqaradigan oʻyinchi „Oqlar“ deb, qora donalarni boshqaruvchi oʻyinchi esa „Qoralar“ deb nomlanadi. Oʻyinni oqlar boshlab beradi. Soʻng, oʻyinchilar muqobil harakatlar orqali oʻyinni davom ettiradi. Har bir oʻyinchi yurish qilgandan keyin raqib tomonidan yurish qilinishi lozim va yurish oʻtkazib yuborish mumkin emas. Hatto sugsvang holatida ham yurish qilish shartdir. Oʻyin, yuqorida aytib oʻtilganidek, shoh mot qilinmaguncha, raqibning taslim boʻlishi va oʻyinning durang yoki pot bilan yakunlanmaguncha davom etadi. Bundan tashqari, agar oʻyin vaqt nazorati ostida oʻynalayotgan boʻlsa, vaqt chegarasidan oshib ketgan oʻyinchiga magʻlubiyat yoziladi. Yaʼni, berilgan vaqt oʻz nihoyasiga yetsa, oʻyin tugaydi.
Rasmiy shaxmat qoidalari oq rangda kim oʻynashini aniqlash tartibini belgilamaydi. Aniq bir qaror turnirga xos qoidalarga (masalan, Shveysarcha tizimidagi turnir yoki aylanali turnir) yoki raqobatsiz oʻyin boʻlsa, oʻzaro kelishuvga koʻra amalga oshiriladi. Raqobatsiz oʻyinlarda bu holda koʻpincha tasodifiy tanlov qoʻllaniladi. Umumiy usul — biror kishi har bir rangdan bir donani (odatda piyodani) ikkala qoʻlida yashiradi, raqibi esa tanlaydi, keyin ochilgan donaning rangida oʻyin boshlanadi.
Donalarning harakatlanishi
Shaxmatda otdan tashqari hech bir dona oʻzidan oldinda yoki yonboshda turgan dona ustidan oʻtolmaydi. Shoh va ruhning rokirovka qilinishi bundan mustasno. Oʻyin davomida yutib olingan dona shaxmat taxtasidan olib tashlanadi. Shohni mot qilish mumkin, lekin yutib olib boʻlmaydi. Donalar quyida keltirilgan tarzda harakat qiladi:
Piyoda shaxmat taxtasi oxiriga yetkanida boshqa bir donaga aylanish imkoniga ega.
Rokirovka
Rokirovka — shohni ikki kvadrat yonboshga rux tomon siljitishdan iborat boʻlib, soʻngra ruxni shohning boshqa tomoniga, unga yonbosh boʻlgan joyga qoʻyish holati. Bir vaqtning oʻzida shohni ham, ruhni ham siljitish mumkin emas, chunki shaxmatda bir qoʻl bilan yurish qoidasi mavjud. Avval shoh, soʻngra ruh harakatlantiriladi (bunda ikkala dona bilan bir yurishda rokirovka jarayonini amalga oshiriladi). Rokirovkaga faqat quyidagi shartlarning barchasi bajarilgan taqdirdagina toʻliq amalga oshirilgan deb hisoblanadi:
Kesib oʻtish
right|275px|alt=Three images showing en passant. First, a white pawn moves from the a2-square to a4; then, the black pawn moves from b4 to a3; finally, the white pawn on a4 is removed|en passant
Piyoda oʻzining dastlabki kvadratidan ikki kvadrat oldinga oʻtib, yurishni bir xil darajadagi raqibning piyodasi yonida tugatsa, u faqat bir kvadrat oldinga siljigandek, diagonal yoʻnalishda raqibning piyodasini yutib olishi mumkin. Kesib oʻtish qoidasi faqatgina raqib piyodasining dastlabki holatidan ikki kvadrat oldindagi xonaga siljiganda amalga oshirish mumkin. Oʻng tomondagi diagrammalar bunga misol boʻladi: agar oq piyoda a2dan a4ga oʻtsa, b4dagi qora piyoda uni kesib oʻtish orqali yutib olishi mumkin, a4dagi oq piyoda shaxmat taxtasidan olib tashladi va b4dagi piyoda b4dan a3ga oʻtadi.
Piyodaning boshqa donaga aylanishi
Agar oqlar piyodani sakkizinchi xonagacha yetkazsa, piyoda oʻyinchining xohishiga koʻra bir xil rangdagi farzin, fil, ot yoki ruxga oʻzgartiriladi (odatda farzin tanlanadi). Xuddi shunday qoralar ham oʻz piyodasini birinchi xonaga yetkazsa bir xil rangdagi farzin, fil, ot yoki ruxga oʻzgartirishi mumkin. Tanlov ilgari qilingan donalar bilan cheklanmaydi. Demak, nazariy jihatdan oʻyinchining barcha piyodalari belgilangan joyga yetgan boʻlsa, toʻqqiztagacha farzin yoki oʻntagacha ot, fil yoki ruxga ega boʻlishi mumkin. Agar kerakli dona mavjud boʻlmasa, oʻyinchi donani taqdim etish uchun hakamni chaqirishi kerak.
Kisht berish
Shoh qachonki raqib donasi tomonidan hujumga uchraganida raqib nazorati ostida boʻladi. Oʻz vaqtida shohga kisht berilganda oʻyinchi shohni boshqa xonaga olib oʻtishi, kisht berayotgan donani yutib olishi (agar shoh ochmas holatida boʻlsa buni iloji yoʻq) yoki kisht berilayotgan yoʻlni toʻsishi lozim.
Oʻz shohini kisht berilayotgan xonaga siljitish mumkin emas. Ushbu cheklovdan chiqishning mumkin boʻlgan usullari quyidagilar:
Agar kishtdan chiqishning iloji boʻlmasa, shoh mot boʻlgan boʻladi.
Norasmiy oʻyinlarda raqib shohga kisht berish harakatini amalga oshirishda „kishtni“ni eʼlon qilish odat tusiga kirgan. Biroq, rasmiy musobaqalarda kisht kamdan-kam aytiladi.
Oʻyin oxiri
Agar oʻyinchining shohi kishtga qoʻyilgan boʻlsa va oʻyinchi kishtdan qochish uchun hech qanday harakatni amalga oshirolmasa (buning imkoni mavjud boʻlmasa), u holda shoh mot boʻlgan hisoblanadi. Oʻyin tugaydi va raqib yutqazadi.
Taslim boʻlish
Har bir oʻyinchi istalgan vaqtda va oʻyinda taslim boʻlishi mumkin. Oʻyinchi buni ogʻzaki aytishi yoki yozuv varagʻida bir qancha usulda koʻrsatish orqali amalga oshirishi mumkin: (1) „Magʻlubiyat“ deb yozish orqali, (2) oʻyin natijasini raqamlar orqali ifodalash kabi holatlar. Shuningdek, shohni agʻdarish ham magʻlubiyatdan dalolat beradi. Lekin ushbu holatni tasodifan shohning yiqilib ketishidan farqlash kerak. Ikkala soatni ham toʻxtatish magʻlubiyat boʻlganlik belgisi emas, chunki soatlar hakamni chaqirish uchun toʻxtatilishi mumkin. Baʼzida qoʻl uzatib magʻlub boʻlganligini bildirish mumkin. Durang taklifi ham qoʻl uzatish orqali amalga oshiriladi.
Blitsda noqonuniy harakat
Blits oʻyinida, agar oʻyinchi noqonuniy harakatni bajarsa, oʻyinchining raqibi harakat qilishdan oldin hakamni chaqirib gʻalaba qozonganligini talab qilishi mumkin (agar raqibda gʻalaba qozonish uchun yetarli asos mavjud boʻlsa). Ushbu gʻalabaga daʼvo qilishning bir usuli — raqib tomonidan nazorat ostida qolgan shohni olish. Agar noqonuniy harakatga javob berilsa, ushbu noqonuniy harakat oʻz kuchida qoladi va oʻyin davom etadi.
Durang
thumb|right|220 px|Pot holatiga misollar thumb|right|220 px|David Guijarro va [[Nodirbek Abdusattorov, Tata Steel shaxmat musobaqasi 2020. Ushbu oʻyin durang natija bilan tugagan.]] Agar quyidagi shartlardan biri yuzaga kelsa, oʻyin durang bilan tugaydi:
Bir vaqtning oʻzida, agar oʻyinchi doimiy ravishda raqib shohiga kisht bersa va oʻyinchi buni qilish niyatini bildirsa, oʻyin durang hisoblanadi. Odatda, bunday vaziyatda oʻyinchilar durangga rozi boʻlishadi, chunki uch marta takrorlash yoki ellikta harakat qoidasi oxir-oqibat qoʻllaniladi.
Oʻlik pozitsiya
Oʻlik pozitsiya, hech bir oʻyinchi oʻz raqibining qirolini qonuniy harakatlar ketma-ketligi bilan kisht berolmaydigan pozitsiya hisoblanadi.
Bayroq tushishi
Vaqt nazorati ostida oʻynaladigan oʻyinda, oʻyinchi unga ajratilgan barcha vaqtni sarflab boʻlganda magʻlubiyatga uchraydi. Bu esa bayroqning tushishi deb ataladi.
Angshi bala
Angshi bala  — 2012-yilda ekranlarga chiqarilgan jangari janridagi bolalar uchun moʻljallangan film.
Shaxmat qoidalari
Musobaqa qoidalari
Quyidagi qoidalar shaxmat oʻyinlari uchun qoʻllaniladigan qoidalardir. Ular FIDE shaxmat qonunlari bilan belgilanadi. FIDE shaxmat qonunlari Standart shaxmat, Rapid shaxmat, Blits shaxmat qoidalarini va Chess960 uchun koʻrsatmalarni belgilaydi. Standart shaxmatda oʻyinchilar harakatlarni yozib olishlari kerak, bu qoida Tezkor shaxmat va Blits shaxmatida ixtiyoriydir. Baʼzi qoidalar nogiron oʻyinchilar uchun maxsus moslashtirilgan. Qoidalar shaxmat taxtasi ustidagi oʻyinini qamrab olganligi sababli, ularni toʻgʻridan-toʻgʻri kompyuter shaxmatiga yoki kompyuter qurilmasida oʻynaladigan onlayn shaxmatga qoʻllash mumkin emas.
Donalarni yurish
Donalarning harakati bir qoʻl bilan amalga oshirilishi kerak. Qoʻlni harakatga keltirgandan soʻng, bir dona olib tashlangandan keyin, harakat noqonuniy boʻlmasa, harakatni qaytarib boʻlmaydi. Tegish harakat qoidasiga kelsak, bu qoida buzilganligini kuzatgan hakam darhol aralashishi lozim. Oʻyinchi harakat qilishdan oldin darhol qoida buzilganligini daʼvo qilishi kerak.
Angshi bala
Mazmuni
Oʻn ikki yoshli shaharlik bola Qambarni ota-onasi yozgi taʼtilga bobosi bilan buvisiga joʻnatadi. Bola qishloqda oʻylaganidek dam olib yuradi. Samal yana boshqada oʻzi bilan teng bolalar bilan tanishish, daryoda suzish, tungi gulxanda oʻtida pishirilgan kartoshka, yulduzli osmon ostidagi qoʻrqinchli hikoyalar. Bir kuni kechasi xasharga boʻri hujum qilib, Samalning asrab yurgan qoʻzini oʻzi bilan olib ketdi. Qambar boʻrini oʻldirmoqchi boʻladi. Kattalar toʻyga ketishgach, Samal bilan birga boʻri oviga chiqadi.
Shaxmat qoidalari
Tegish-harakat qoidasi
Agar oʻyin davomida oʻyinchi biror donaga tegsa, ushbu donani qonuniy ravishda koʻchirilishi mumkin boʻlsa, oʻyinchi uni koʻchirishga majbur. Lekin, ushbu tegishni amalga oshirgan oʻyinchida yurish navbati boʻlmasa yurishga majbur emas. Ushbu holat raqib donalariga ham tegishli yaʼni raqib donasiga tegib ketilsa, uni yutib olish imkoni boʻlsa, tegib ketgan oʻyinchining yurish navbati boʻlsa, ushbu oʻyinchi raqib donasini yutib olishga majbur. Bu qoidaning buzilishini kuzatgan hakam zudlik bilan aralashishi kerak. Oʻyinchi harakat qilishdan oldin darhol qoida buzilganligini daʼvo qilishi mumkin.
Vaqt
right|thumb|270px|alt=Photo shows a digital chess clock. There are two clocks, one on each side and a button on top of each stops that clock and starts the other|Raqamli shaxmat soati
Musobaqa oʻyinlari shaxmat soati yordamida vaqtni boshqarish deb ataladigan vaqt cheklovlari ostida oʻtkaziladi. Har bir oʻyinchining vaqti alohida belgilanadi va vaqt nazorati doirasida harakatlarni amalga oshirishi kerak. Vaqtni boshqarishning har xil turlari qoʻllaniladi. Standart shaxmat uchun vaqt aniq belgilangan qoidalar asosida beriladi (masalan, birinchi 40 ta harakat 100 daqiqada, keyingi 20 ta harakat 50 daqiqada, qolgan harakatlar 15 daqiqada). Tezkor shaxmat va blits shaxmat uchun barcha harakatlar bajarilishi kerak boʻlgan faqat bitta davr belgilanishi mumkin. Bundan tashqari, har bir harakat uchun qoʻshimcha vaqt taqdim etilishi mumkin.
Amerika Qoʻshma Shtatlari shaxmat federatsiyasi (USCF) qoidasi boshqacha. USCF 14E qoidasi „vaqtda gʻalaba qozonish uchun yetarli dona boʻlishi“ kerakligini belgilaydi, yaʼni yolgʻiz shoh, shoh va ot, shoh fil va shoh boʻlsa bu gʻalaba uchun yetarli boʻlmaydi. (Ushbu qoida bilan bogʻliq mashhur holat Monika Soćko tomonidan 2008-yildagi ayollar oʻrtasidagi shaxmat boʻyicha jahon chempionatida bergan shikoyati bilan sodir boʻlgan).
Yurishlarni yozib olish
left|thumb|200px|alt=Diagram showing how squares are named — columns are a through h, rows are 1 through 8|Kvadratlarni algebraik yozuvda nomlash thumb|180px|[[José Raúl Capablanca oʻyinidan olingan yozuvlar varaqasi]]
Rasmiy musobaqada har bir oʻyinchi noqonuniy pozitsiyalar, vaqt nazoratidan oshib ketish va ellik yurish qoidasi yoki pozitsiyani takrorlash boʻyicha daʼvolarni hal qilish uchun har bir harakatni algebraik shaxmat yozuvida oʻynagan holda yozib olishi shart. Boshqa har qanday tizimlarda qayd etilgan harakatlar bunday nizoda dalil sifatida ishlatilishi mumkin emas. Boshqa shaxmat yozuvlari tizimlariga, jumladan, xalqaro yozishmalar shaxmati uchun ICCF raqamli yozuvi va ilgari ingliz tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda standart boʻlgan tavsiflovchi shaxmat yozuvi kiradi. Amaldagi qoidaga koʻra, harakat qogʻozga yozilmasdan yoki elektron qurilma bilan yozib olinmasidan oldin shaxmat taxtasida amalga oshirilishi kerak.
Ikkala oʻyinchi ham durang boʻyicha takliflarni oʻz yozuv varagʻiga yozib koʻrsatishi kerak.
Tanaffus
Ilgari keng tarqalgan tanaffuslar endi shaxmat musobaqalarida odatiy amaliyot hisoblanmaydi.
Tanaffus qilinganda, yurishi boʻlgan oʻyinchi oʻzining keyingi harakatini yozuv varagʻiga yozadi, lekin shaxmat taxtasida harakat qilmaydi. Bu muhrlangan harakat deb ataladi. Keyin ikkala raqibning yozuv varaqalari yopiq holatdagi konvertga joylashtiriladi va konvert muhrlanadi. Konvertda oʻyinchilarning ismlari, ranglari, pozitsiyasi, soatlardagi vaqt va boshqa oʻyin maʼlumotlari yoziladi. Konvertni ikkala oʻyinchi ham imzolashi mumkin. Keyin hakam oʻyinni qayta boshlash vaqti kelguncha konvertga egalik qiladi, shu vaqtda hakam konvertni ochadi, unda muhrlangan harakatni amalga oshiradi va raqibning soatini bosib qoʻyadi.
Notoʻgʻri yurish
Notoʻgʻri yurish — bu dona bilan mumkin boʻlmagan yurishlarni amalga oshirish. Shuningdek, harakat qilmasdan yoki ikki qoʻl bilan harakat qilib soatni bosish noqonuniy harakat sifatida baholanadi. Ushbu harakat ogohlantirishga sabab boʻladi.
Notoʻgʻri yurishni amalga oshirgan oʻyinchi bu harakatni qaytarib olishi va qonuniy harakatni amalga oshirishi kerak. Iloji boʻlsa, bu yurish xuddi shu dona bilan amalga oshirilishi kerak, chunki teginish qoidasi amal qiladi. Agar xato aniqlansa, oʻyin notoʻgʻri harakat sodir boʻlgan pozitsiyadan qayta boshlanishi kerak. Hakam eng yaxshi dalillarga koʻra soat boʻyicha vaqtni sozlashi kerak. Baʼzi mintaqaviy tashkilotlar turli qoidalarga ega. .
Notoʻgʻri boshlash
Standart shaxmat, Rapid va Blits shaxmatining eng koʻp qoʻllaniladigan shakllari uchun quyidagi qoidalar mavjud. Agar oʻyin davomida boshlangʻich pozitsiyasi notoʻgʻri ekanligi aniqlansa, oʻyin qayta boshlanadi. Agar oʻyin davomida taxta notoʻgʻri joylashganligi aniqlansa, oʻyin toʻgʻri joylashgan taxtaga oʻtkazilgan donalar bilan davom ettiriladi. Agar oʻyin davomida soat sozlamalari notoʻgʻri deb topilsa, hakam tomonidan tuzatiladi. Baʼzi mintaqaviy tashkilotlar boshqacha qoidalarga ega.
Xulq-atvor
Oʻyinchilar hech qanday eslatmalardan, tashqi maʼlumot manbalaridan (shu jumladan kompyuterlar) yoki boshqa odamlarning maslahatlaridan foydalana olmaydi. Boshqa taxtada tahlil qilishga ruxsat berilmaydi. Yozuv varaqlari faqat oʻyin haqidagi obyektiv faktlarni, masalan, soat boʻyicha vaqtni yoki yurishllarni yozish uchun moʻljallangan. Oʻyinchilar hakamning ruxsatisiz musobaqa joyini tark eta olmaydi.
Bugungi kunda odob va axloqning yuqori standartlari amalda qoʻllanilmoqda. Oʻyinchilar oʻyindan oldin va keyin qoʻl siqishlari kerak. Odatda oʻyinchi oʻyin davomida gapirmasligi kerak, faqat durangni taklif qilish, taslim boʻlish yoki qoidabuzarliklarga eʼtibor qaratishda gapirishi mumkin. „Kisht berish“ haqida aytish odatda norasmiy oʻyinlarda aytiladi, lekin rasmiy ruxsat berilgan oʻyinlarda tavsiya etilmaydi. Oʻyinchi hech qanday vosita bilan boshqa oʻyinchini chalgʻitishi yoki bezovta qilishi mumkin emas, shu jumladan, qayta-qayta durang taklif qilish ham mumkin emas.
Shaxmat dasturlaridan foydalanish va tashqi aloqa bilan bogʻliq bir necha xavotirlarning kuchayishi tufayli mobil telefondan foydalanish taqiqlangan.
Jihozlar
thumb|left|upright=1.2|alt=This photo shows a chessboard with pieces set up on both sides, ready to play. A chess clock is at the side.|Oʻyin boshida donalar va analog shaxmat soati
thumb|right|upright=1.2|alt=A photo of the original Staunton chess pieces from about 1849.|1849-yilda taqdim etilgan asl Staunton shaxmat donalari
Staunton shaxmat to'plami dizayni shaxmat donalari uchun standart boʻlib, odatda yogʻoch yoki plastmassadan tayyorlanadi. Ular koʻpincha qora va oq rangga ega. Boshqa ranglardan foydalanish mumkin (masalan, quyuq jigarrang yoki qizil), lekin ular hali ham „oq“ va „qora“ donalar deb ataladi. Shohning balandligi 85 dan 105 millimetrgacha (3,35-4,13 dyuym) boʻlishi kerak. Taxminan 95 dan 102 mm gacha (3+3⁄4-4 dyuym) balandlik koʻpchilik oʻyinchilar tomonidan afzal koʻriladi. Farzinning diametri balandligining 40 dan 50 % gacha boʻlishi kerak. Boshqa donalarning oʻlchami shohga mutanosib boʻlishi kerak. Donalar muvozanatli boʻlishi kerak.
Vaqt nazorati ostida boʻlgan oʻyinlarda shaxmat soati qoʻllaniladi. U ikkita qoʻshni soat va tugmachalardan iborat boʻlib, bir soatni toʻxtatib, ikkinchisini ishga tushirganda vaqt bir-biriga mutanosib ravishda ketadi. Ikki komponentli soat hech qachon bir vaqtning oʻzida ishlamaydi. Soat analog yoki raqamli boʻlishi mumkin, ammo, asosan, raqamli soat USCF va FIDE qoidalari boʻyicha ishlatiladi. Buning sababi koʻpchilik musobaqalarda vaqtni boshqarish vositalariga talab oshmoqda. Ortga hisoblash yoki vaqt qoʻshib berish masalalarida raqamli soat juda qulay. Oʻyin boshlanishidan oldin shaxmat soati qayerga qoʻyilishini hakam yoki qoralarda oʻynaydigan kishi hal qiladi. Shaxmat soatini birinchi qoralarda oʻynaydigan oʻyinchi bosadi.
Tarixi
right|thumb|175px|alt=An image of Philidor, who published rules in 1749|Philidor Shaxmat qoidalari asrlar davomida shakllangan. VI asrda Hindistonda oʻtkazilgan shaxmatga oʻxshash oʻyinlarda ilk qoidalar shakllana boshlagan. Koʻp vaqt davomida qoidalar oʻzgarib borgan. Zamonaviy qoidalar ilk marta XIX asrda Yevropaning janubida shakllangan. Ilgari harakatlanishi cheklangan donalarga (masalan, farzin va fil) koʻproq harakatlanish imkoni berilgan. Bunday oʻzgartirilgan qoidalar XV asr oxiri yoki XVI asr boshlarida qabul qilina boshlandi. Shoh, ot va filning asosiy harakatlari oʻzgarmadi. Piyodani dastlabki ikkita kvadratda harakatlantirish imkoniyati yoʻq boʻlib, sakkizinchi xonaga yetgandan soʻng, faqat farzinga aylanishi mumkin boʻlgan. Farzin dastlab ferz deb atalib, har qanday yoʻnalishda har qancha katak, faqat diagonal boʻylab bir katak harakatlana olgan. Farzin Yevropa shaxmatida birinchi yurishida ikki kvadrat diagonal, oldinga, orqaga yoki chapga yoki oʻngga yura olgan. Fors va arab oʻyinida fil ikki kvadratni diagonal boʻylab sakrash bilan harakatlantiruvchi pīl (forscha) yoki fīl (arabcha) (maʼnosi „fil“) deb atalgan. Oʻrta asrlarda piyoda sakkizinchi katakka yetgan taqdirdagina farzin (oʻsha paytda zaif boʻlak edi) ekvivalentiga koʻtarilishi mumkin edi. XII asrda shaxmat taxtasidagi kvadratlar ranglari oʻzgarib turgan, bu holat XIII asrga kelib standart qoidaga aylandi.
XIX asrning oʻrtalariga qadar shaxmat oʻyinlari vaqt chegarasisiz oʻynalar edi. 1834-yilda Alexander McDonnell va Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais oʻrtasidagi oʻyinda MakDonnell yurish qilish uchun haddan tashqari koʻp vaqt sarf qiladi, baʼzan baʼzi yurishlarga 1,5 soatgacha vaqt sarflagan. Bu esa noroziliklarga sabab boʻlgan. 1836-yilda Pierre Charles Fournier de Saint-Amant vaqt chegarasini taklif qildi, ammo, hech qanday oʻzgarish kuzatilmadi. 1851-yilgi London turnirida Staunton Elijah Williamsga qarshi oʻyindagi magʻlubiyatini Elijah Williamsning sekin oʻyini bilan izohladi. Keyingi yili Daniel Harrwitz va Johann Löwenthal oʻrtasidagi oʻyinda har bir yurish uchun 20 daqiqa vaqt chegarasi qoʻllanilgan. Zamonaviy uslubdagi vaqt chegarasi birinchi marta 1861-yilda Adolph Anderssen va Ignác Kolisch oʻrtasidagi oʻyinda ishlatilgan.
Oʻzgartirishlar
Baʼzi musobaqalarda oʻyinchilarni qisqa durangga rozi boʻlishdan qaytaradigan qoidalar kiritilgan. Shunday holatlardan biri 2009-yilgi London Chess Classic musobaqasida qoʻllanilgan. Qoidaga koʻra birinchi 30 ta harakatdan keyin durang qayd etilishi mumkin.
Sioniac
Sioniac Fransiyaning Limuzen mintaqasida joylashgan kommunadir. Corrèze departamenti Brive-la-Gaillarde tumani tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 10,5 km2.
Clara Barton
Clarissa Harlowe Barton (talaffuzi: Klarissa Harlou Barton; 1821-yil 25-dekabr — 1912-yil 12-aprel) Amerikaning Qizil Xoch tashkilotiga asos solgan amerikalik hamshira edi. U Amerika fuqarolar urushida kasalxona hamshirasi, oʻqituvchi va kotib boʻlgan. Oʻsha paytdagi hamshiralik taʼlimi unchalik rasmiylashtirilmaganligi va u hamshiralik maktabiga bormaganligi sababli, oʻz-oʻzini oʻqitish orqali hamshiralik xizmatini koʻrsatgan. Barton ayollarning ovoz berish huquqiga ega boʻlgunga qadar insonparvarlik ishlari va fuqarolik huquqlarini himoya qilish bilan shugʻullangani bilan eʼtiborga loyiqdir. U 1973-yilda Milliy ayollar shon-shuhrat zaliga kiritildi.
Yoshligi
Clarissa Harlowe Barton 1821-yil 25-dekabrda Shimoliy Oxfordda (Massachusetts shtati) tug‘ilgan va ismi Samuel Richardsonning „Clarissa“ romanining bosh qahramoni sharafiga qoʻyilgan. Uning otasi kapitan Stephen Barton, mahalliy militsiya aʼzosi va qizini vatanparvarlik va keng insonparvarlik qiziqishlari bilan ilhomlantirgan siyosatchi edi. Stephen shimoli-gʻarbdagi tubjoylarga qarshi salib yurishida general Anthony Wayne qoʻmondonligi ostidagi askar boʻlgan. U, shuningdek, Oxford qishlogʻi hududida ilgʻor fikrlar yetakchisi edi. Bartonning onasi Sarah Stoun Barton boʻlgan.
Barton oʻn yoshga toʻlganida, akasi David omborxona tomidan qulab, boshidan qattiq jarohat olganidan keyin akasining sogʻligʻini tiklashni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan. U akasiga buyurilgan dori-darmonlarni qay vaqtda berishni, shuningdek, qon yurishi uchun uning tanasiga zuluk qoʻyishni oʻrgangan (oʻsha paytdagi standart davolanish edi). Shifokorlar taslim boʻlganidan keyin ham u Davidga gʻamxoʻrlik qilishni davom ettirgan. David toʻliq tuzalib ketgan.
Sornac
Sornac Fransiyaning Limuzen mintaqasida joylashgan kommunadir. Corrèze departamenti Ussel tumani tarkibiga kiradi.
Clara Barton
Yoshligi
Ota-onasi Bartonni Colonel Stones oʻrta maktabiga joʻnatib, qoʻrqoq va uyatchanligini davolashga yordam berishga harakat qilishgan, natijada ularning bu usuli falokatga aylangan. Barton yanada tushkunlikka tushib ovqatlanmay qoʻygan. Sogʻligʻi tiklanishi uchun uyiga qaytarilgan.
Uyiga qaytib kelgach, uning oilasi bir qarindoshiga yordam berish uchun boshqa joyga koʻchib oʻtishgan; Claraning amakivachchasi vafot etib, xotinini toʻrt farzand va ferma bilan qoldirgan edi. Bartonlar oilasi yashashi kerak boʻlgan uyni boʻyash va taʼmirlash kerak boʻlgan. Clara barcha ishlarda oilasiga koʻmaklashardi. Qilinadigan ishlar tugagandan soʻng Clara oʻzini yomon his qila boshlagan, chunki oilasiga yordam berishi uchun hech qanday ish yoʻq edi va u oilasiga ogʻirligi tushib qolishini hohlamagan.
Sornac
Aholisi
851 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 14,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 60,8 km2.
Clara Barton
Yoshligi
Clara amakivachchalari bilan tez-tez oʻynab turardi va uning ot minish mahorati jiyanlarini hayratga solardi. Clara jarohatlanganida uning onasi oʻgil bolalar bilan oʻynashini shubha ostiga qoʻygan. Onasi qizini koʻproq ayollik mahoratlariga eʼtibor qaratishga undagan. U Clarada ayollik xislatlarini rivojlantirishga yordam berish uchun Claraning qiz amakivachchalaridan birini uyga taklif qilgan. Clara amakivachchasi tufayli tegishli ijtimoiy koʻnikmalarga ega boʻlgan.
Ilk kasbiy faoliyati
Barton 1838-yilda oʻqituvchi kasbida faoliyat yurita boshlaydi va Kanada hamda Gʻarbiy Georgia maktablarida 12 yil xizmat qiladi. Barton oʻqituvchi sifatida samarali ishlagan; u asabiy va shoʻx boʻlgan bolalarga (ayniqsa oʻgʻil bolalarga) qanday munosabatda boʻlishni bilar edi, chunki u yoshligidan amakivachchalari va aka-ukalari bilan koʻp muloqot qilgan. Barton huddi ular kabi harakat qilishni oʻrgangan, bu unga u oʻqitayotgan oʻgʻil bolalar bilan qanday munosabatda boʻlishni va ularni boshqarishni osonlashtirgan. 1851-yilda onasi vafotidan keyin oila yashaydigan uyi yopiladi. Barton New-Yorkdagi Klinton Liberal Institutida yozish va tillar boʻyicha oʻqishni davom ettirishga qaror qiladi. Ushbu kollejda u koʻplab doʻstlar orttiradi. Institut direktori uning ulkan qobiliyatlarini tan olib, uning qilgan ishlariga qoyil qoladi. Direktor va talaba oʻrtasidagi doʻstlik uzoq yillar davom etadi va oxir-oqibat ishqiy munosabatga aylanadi. Yozuvchi sifatida uning terminologiyasi toza va tushunarli tasvirlangan. Uning asarlari mahalliy davlat arboblariga koʻrsatma berishi mumkin edi.
Barton Hightstown shahrida dars berayotganda, qoʻshni shahar Bordentown davlat maktablarining yetishmovchiligi haqida oʻrganan. 1852-yilda u Bordentownda bepul maktab ochish uchun shartnoma tuzgan, bu New Jerseydagi birinchi bepul maktab edi. Maktab ochilishidan bir yil oʻtib, Clara 600 dan ortiq odamni oʻqitish uchun oʻziga yiordamchi sifatida bir ayol yollagan. Ikkalasi yiliga 250 dollar ishlab topardi. Bu yutuq shaharni yangi maktab binosi uchun qariyb 4000 dollar yigʻishga majbur qilgan. Yana bir maktab qurilishi tugallangandan soʻng, maktab kengashi tomonidan saylangan odam Barton oʻrniga direktor etib tayinlangan. Ular katta muassasa rahbari lavozimini ayol kishi eplolmaydi deb hisoblashgan. Clara „yordamchi ayol“ darajasiga tushirilgan va sogʻligʻi bilan bogʻliq kasalliklar bilan birga tushkunlikka tushib, ishdan boʻshagunicha ogʻir sharoitlarda ishlagan.
1855-yilda Clara Vashingtonga koʻchib oʻtgan va AQSh Patent idorasida kotib sifatida ishlay boshlagan ; bu holat birinchi marta federal hukumatda ayol ishlashi va erkaklarning maoshiga teng maosh olishiga jiddiy xizmat koʻrsatgan edi. Uch yil davomida u erkak kotiblardan koʻplab haqoratlar eshitgan va tuhmatlarga duchor boʻlgan. Keyinchalik, davlat idoralarida ishlaydigan ayollarga nisbatan siyosiy qarshilik ostida, uning lavozimi nusxa koʻchiruvchi lavozimiga qisqartirilib, 1858-yilda James Buchanan maʼmuriyati ostida u „qora respublikachiligi“ tufayli ishdan boʻshatilgan. Abraham Lincoln saylanganidan soʻng, Clara Massachusets shtatida uch yil qarindoshlari va doʻstlari bilan yashab, 1861-yilning kuzida patent idorasiga qaytib kelgan va davlat xizmatida koʻproq ayollarga yoʻl ochishga umid qilib, vaqtincha nusxa koʻchiruvchi sifatida ishlay boshlagan.
Amerika fuqarolar urushi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Clarabartonwcbbrady.jpg/220px-Clarabartonwcbbrady.jpg|right|thumb| Barton c. 1866-yil 1861-yil 19-aprelda Baltimordagi qoʻzgʻolon Amerika fuqarolar urushining birinchi qon toʻkilishiga olib kelgan. Jarohatlangan 6-Massachusets militsiyasining (6th Massachusetts Militia) aʼzolari Barton yashayotgan Vashingtondagi qurilishi tugallanmagan Kapitoliy binosiga olib ketilgan. Oʻz vataniga xizmat qilmoqchi boʻlgan Barton qurbonlar keltirilganida temir yoʻl vokzaliga borib, 40 nafar erkakka gʻamhoʻrlik qilgan. Barton askarlarga juda muhim, shaxsiy yordam koʻrsatgan, ularning koʻplari yarador, och va yelkalarida koʻtarib yurgan narsalaridan boshqa hech vaosi yoʻq edi. Clara askarlarga shaxsan yordam berish uchun binoga kerakli narsalarni olib kelgan.
Barton baʼzilari bilan birga katta boʻlgani va hatto baʼzilarini oʻqitgani uchun jarbrlanganlarni tezda tanib olgan. Barton boshqa bir qancha ayollar bilan birga kasal va yarador askarlar uchun kiyim-kechak, oziq-ovqat va jihozlar bilan shaxsan taʼminlagan. U tibbiy buyumlarni saqlash va tarqatishni o‘rgangan va askarlarning kayfiyatini ko‘tarib, ularga ruhiy yordam bergan. Barton ularga kitob o‘qib berardi, oilalariga xat yozar, ular bilan suhbatlashib, qo‘llab-quvvatlardi.
Aynan oʻsha kuni u oʻzini armiya ishi bilan tanishtirgan va Ittifoq askarlari uchun tibbiy buyumlarni yigʻish harakatlarini boshlagan. Toʻgʻridan-toʻgʻri jang maydoniga oziq-ovqatlarni tarqatish va qoʻshimcha yordam olishdan oldin, Barton oʻzining turar joyini omborxona sifatida ishlatgan va 1862-yil boshida urush boʻlimi va dala jarrohlari oʻrtasidagi qarshiliklarga qaramay, bir nechta doʻstlari yordamida materiallarni tarqatgan. Ayollarga yordam jamiyati keyinchalik fuqarolar urushi paytida tarqatiladigan bandajlar, oziq-ovqat va kiyim-kechaklarni yuborishda yordam bergan. 1862-yil avgustda Barton nihoyat chorak ustasi Daniel Rukerdan frontda ishlashga ruxsat olgan. U oʻz ishiga ishongan boshqa odamlardan yordam olgan. Bu odamlar uning homiylari boʻlishgan va uni eng koʻp qoʻllab-quvvatlagan Massachusets shtatidan boʻlgan senator Henry Wilson edi.
Barton kasalxonalarni tozalash, kiyim-kechaklarni tarqatishni nazorat qilish va yarador askarlarni oziq-ovqat bilan taʼminlash uchun ishlagan. Barton Ittifoq va Konfederatsiya askarlariga yordam bergan. Biroq, kerakli mahsulot va ashyolar har doim ham mavjud emas edi. Masalan, Antietam jangida Barton bint oʻrniga makkajoʻxori qobigʻidan foydalangan.
1863-yilda u ofitser polkovnik John J. Elwell bilan ishqiy munosabatda boʻlgan.
1864-yilda Barton Ittifoq generali Benjamin Butler tomonidan James armiyasining old qismidagi kasalxonalarga „mas’ul xonim“ etib tayinlangan. Barton Amerikaning "Florens Nightingale" sifatida tanilgan. U 1862-yil avgustida Shimoliy Virjiniyadagi Sidar togʻida boʻlib oʻtgan jangdan keyin oʻta ogʻir jarohatlangan askarlarga yordamga kelganidan keyin „Jang maydoni farishtasi“ nomi bilan ham tanilgan. Yarim tun boʻlishiga qaramay qattiq yaralangan askarlarga yordam berish uchun Barton ogʻir ashyolar bilan kasalxonaga yetib kelardi. Bu nom uning Feyrfaks stantsiyasi, Chantilly, Xarpers paromi, Janubiy togʻ, Antietam, Frederiksburg, Charleston, Peterburg va Cold Harbor janglarida qoʻshinlarga xizmat qilgani uchun tez-tez oʻz vaqtida yordam bergani tufayli paydo boʻlgan.
Urushdan keyin
Amerika fuqarolar urushi tugagandan soʻng, Barton askarlarning qarindoshlari tomonidan urush boʻlimiga yuborilgan minglab xatlar javobsiz qolayotganini aniqlagan, chunki ular xatlarida soʻragan askarlar nomaʼlum qabrlarga dafn etilgan edi. Koʻplab askarlar „yoʻqolgan“ deb belgilangan. Miss Barton soʻrovlarga rasmiy javob berish uchun ruxsat olish umidida Prezident Lincoln bilan bogʻlangan. Unga ruxsat berilib, „Yoʻqolganlarni qidirish“ harakati boshlangan.
Amerika Qizil Xochi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Clara_Barton_cross_monument_at_Antietam_battlefield.TIF/lossy-page1-220px-Clara_Barton_cross_monument_at_Antietam_battlefield.TIF.jpg|thumb| Antietam milliy jang maydonidagi Clara Barton yodgorligi tafsiloti va tugʻilgan uyidagi gʻishtdan yasalgan qizil xoch. Barton 1865 — 1868-yillardagi urush tajribasi haqida butun mamlakat boʻylab maʼruzalar oʻqib, keng eʼtirofga erishgan. Bu vaqt ichida u Susan B. Anthony bilan uchrashgan va ayollarning saylov huquqi harakati bilan hamkorlik qila boshlagan. Barton Frederick Douglass bilan ham tanishib, fuqarolik huquqlari faoliga aylangan. Mamlakat boʻylab gastrol safaridan soʻng u ham ruhan, ham jismonan charchagan va shifokorning koʻrsatmasi bilan ishidan uzoqlashtiradigan joyga borishga majbur boʻlgan. Barton 1868-yilda bedarak yoʻqolgan askarlar idorasini yopgan va Yevropaga sayohat qilgan. 1869-yilda Shveytsariyaning Jeneva shahriga safari chogʻida Barton Qizil Xoch va doktor Appia bilan tanishgan; doktor keyinchalik uni Qizil Xochning Amerika boʻlimi vakili boʻlishga taklif qiladi va unga Amerika Qizil Xoch tashkilotining boshlanishi uchun moliyaviy xayriyachilarni topishga yordam beradi. Shuningdek, u Henry Dunantning betaraf asosda ixtiyoriy ravishda yordam koʻrsatish uchun milliy jamiyatlarni shakllantirishga chaqiruvchi „Solferino xotirasi“ kitobi bilan tanishib chiqadi.
Fransiya-Prussiya urushining boshida, 1870-yilda u Baden Buyuk Gertsogiga harbiy kasalxonalarni tayyorlashda yordam bergan va urush paytida Qizil Xoch jamiyatiga katta hissa qoʻshgan. Nemis hukumati va Strasburg Comité de Secourning birgalikdagi iltimosiga binoan Barton 1871-yilda Parij qamalidan keyin Strasburg kambagʻallarini ish bilan taʼminlashga rahbarlik qiladi va 1871-yilda parijlik qashshoq odamlarga oziq-ovqatlarni ommaviy taqsimlash uchun mas’ul boʻladi. Urush oxirida u Badenning Oltin xochi va Prussiya Temir xochining faxriy ordenlari bilan taqdirlangan.
Barton Amerika Qoʻshma Shtatlariga qaytib kelgach, ushbu mamlakat hukumati tomonidan Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasining (ICRC) tan olinishi uchun harakat tashkil qiladi. 1873-yilda u ushbu loyiha ustida ishlay boshlaydi. 1878-yilda u prezident Rutherford B. Hayes bilan uchrashadi, u oʻsha paytdagi koʻpchilik amerikaliklarning fikrini bildirdi, bu AQSh fuqarolar urushi kabi falokatga boshqa hech qachon duch kelmaydi. Barton nihoyat prezident Chester Artur boshqaruvi davrida yangi Amerika Qizil Xoch jamiyati zilzilalar, oʻrmon yongʻinlari va boʻronlar kabi tabiiy ofatlar kabi urushdan tashqari inqirozlarga ham javob berishi mumkinligi haqidagi argumentdan foydalanib muvaffaqiyatga erishdi.
Jamiyatning roli Ispaniya-Amerika urushining boshlanishi bilan oʻzgaradi, bu davrda jamiyat qochqinlar va fuqarolar urushi asirlariga yordam berdi. Ispaniya-Amerika urushi tugaganidan soʻng, minnatdor Santyago aholisi Barton sharafiga shahar maydonida haykal qurdishadi. Amerika Qoʻshma Shtatlarida Barton koʻplab gazetalarda maqtovga sazovor boʻladi va Qizil Xoch operatsiyalari haqida shaxsan xabar beradi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Clara_Barton_2021_stamp_of_Armenia.png/220px-Clara_Barton_2021_stamp_of_Armenia.png|thumb| Barton [[Armaniston|Armanistonning 2021-yilgi markasida.]] Barton 1884-yilda Ogayo daryosidagi toshqinlardan kelib chiqqan muammolarga yordam berdi, 1887-yilgi ocharchilik paytida Texasni oziq-ovqat va kerakli resurslar bilan taʼminladi, 1888-yilda tornadodan keyin ishchilarni Illinoysga olib ketdi va oʻsha yili sariq isitma epidemiyasi tufayli ularmi Florida shtatiga olib bordi. Barton 1889-yilda Jonstaun toshqinidan keyin bir necha kun ichida 50 nafar shifokor va hamshiralar delegatsiyasini boshqardi. Barton 1896-yilda Hamidiy qirgʻinlarining Usmonli imperiyasidagi gumanitar inqirozga javoban, 15-fevralda Konstantinopolga keldi. Barton vazir Terrell bilan birga Turkiya tashqi ishlar vaziri Tevfik Posha bilan ichki ishlarga kirish huquqini olish maqsadida suhbatlashdi. Bartonning oʻzi ekspeditsiya ishlarini olib borish uchun Konstantinopolda qoldi. Barton 1898-yilda 77 yoshida Kubadagi kasalxonalarda ham ishlagan. Bartonning Amerika Qizil Xoch prezidenti sifatida soʻnggi dala operatsiyasi 1900-yilda Galveston dovulidan jabrlanganlarga yordam berish edi. Operatsiya natijasida bolalar uchun mehribonlik uyi tashkil etildi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Clara_Barton_1904.jpg/220px-Clara_Barton_1904.jpg|thumb| Jeyms E. Purdy tomonidan chizilgan Barton surati (1904) Uning kasbiy va shaxsiy resurslari aralashib ketgani uchun tanqidlar paydo boʻlganligi sababli, Barton 1904-yilda 83 yoshida Amerika Qizil Xoch prezidenti lavozimidan isteʼfoga chiqishga majbur boʻldi. Isteʼfoga chiqqanidan soʻng, Barton Milliy Birinchi yordam jamiyatiga asos soldi (National First Aid Society).