Sa’duddin_Taftazoniy
Faoliyati
Saʼduddin Taftazoniy alloma, balogʻat, mantiq, kalom ilmi va nahv ilmlari bilimdoni boʻlib, bu sohalarga doir koʻplab maʼlumotlarni jamlab, kitob tasnif qilish borasida shuhrat qozongan va turli ilmlarga doir koʻplab asarlarga sharhlar yozgan. Ilk asarlarini oʻn besh oʻn olti yoshlarida yoza boshlagan. Uning kitoblari maʼhad va ilm dargohlarida darslik sifatida oʻqitilgan. Uning yozgan asarlari dunyoga tarqalib mashhur boʻlgan. Hozirgi maʼlumotlarga qaraganda, uning ilmiy-maʼnaviy merosiga mansub asarlarning soni oʻttiztaga yetadi, bizga maʼlum boʻlgan asarlari, jumladan: „Sharh tasrifi-z-Zinjoniy“ („Zinjoniy tasri­figa sharh“), mazkur asar „As-saʼdiya“ deb ham nomlangan. Asar „Aziy“ nomi bilan mashhur boʻlgan Azuddin Ibrohim ibn Abdulvahhob ibn Imodiddin ibn Ibrohim Zinjoniyning (vaf. 1257 y.) „At-tasrif“ asari matniga sharhdir. Taftazoniy bu asarni 738/1338-yil oʻn olti yoshida yozib, Shaʼbon oyida tugatgan. Bu asar uning birinchi kitobidir. „Irshodu-l-hodiy“ („Hidoyatga olib boruvchi irshod“) asari nahv faniga tegishli boʻlib, Ibn Hojibning „Kofiya“siga muxtasar matndir. „Mutavval“ („Mufassal“) nomi bilan tanilgan „Sharhu-l-mutavval ala talxisi-l-mif­toh“ („Kalit­­lar mohiyatiga mufassal sharh“) asari, Jaloliddin Muhammad ibn Abdurrohman ibn Umar Qazviniyning (vaf. 1339 y.) „Talxisu-l-miftoh“ („Kalitlar mohiyati“) kitobiga yozgan sharhidir. Bu asar Sirojiddin Yusuf Sakkokiyning (vaf. 1229 y.) „Miftahu-l-ulum“ („Ilmlar kaliti“) kitobining uchinchi qismiga xulosadir. Asar maʼno va bayon ilmlariga taalluqli asar boʻlib, uni qisqartma qilgandan keyin „Al-muxtasar“ deb ham nomlagan. Alloma bu sharhni yozishga 742/1342-yil Ramazon oyining ikkinchi, dushanba kuni Xorazmda kirishgan. Oʻsha paytda Taftazoniy yigirma yoshlarda edi. Mazkur asar­ni 748/1347-yil safar oyining oʻn birinchi, payshanba kuni Hirotda tugatgan. Amir Temur oʻsha kitobni Hirot qalʼasi eshigiga ilib qoʻygan, deyiladi. „Sharhu-l-muxtasar alo talxisi-l-miftoh“ („Kalitlar mohiyatiga qisqacha sharh“) asari „Mux-tasaru-l-maoniy“ („Maʼnolar qisqartmasi“) nomi bilan tanilgan. U yuqorida zikr etilgan „Mutav-val“ („Mufassal“) asarining qisqartmasidir. Asar 756/1355-yilda yozib tugatilgan. „Muxtasaru-l-maoniy“ asosan darslik sifa­tida Al-Azhar va boshqa ilm dargohlarida oʻrga­til­gan. Unga juda koʻp hoshiyalarning yozilganligi ham asarning qanday ahamiyatga ega ekanligiga dalolat qiladi. „At-talvih ila kashfi haqoiqi-t-tanqih“ („Qayta koʻrib chiqish haqiqatlarini kashf etish haqidagi alomatlar“) asari „At-tavzih sharhu matnu-t-tanqih“ kitobiga hoshiya boʻlib, uni 758/1357-yil Zulqaʼda oyi, dushanba kuni, Kuliston (yoki Gulshan) shahrida yozib tugatgan. Oʻsha paytda u 36 yoshda boʻlgan. Ulamolar bu kitobni munosib baholashgan, oʻquv dargohlarida darslik sifatida oʻqitilgan, asarga hoshiya va izohlar bitilgan. „Tavzih maʼa-t-talvih“ nomi bilan 1902, 1910, 1913 yillar 2 jildda Qozon shahrida nashr qilingan. Imom Jamoliddin Abu Amr Usmon ibn Hojib-ning (vaf. 1248 y.) „Muxtasaru-l-muntahiy“ asariga Azududdin Iyjiy tomonidan yozilgan „Sharh Azududdin Iyjiy“ („Azududdin Iyjiy sharhi“) kitobiga „Hoshiya“ yozgan boʻlib, uni 770/1369-yil Xorazmda yozib tugatgan. „Miftoh“ („Kalit“) asari shofiʼiylarga tegish­li, uni „Miftohu-l-fiqh“ („Fiqhning kaliti“), — deb ham nomlangan. Asarni yozishga 782/1380-yil Saraxsda kirishgan, ammo tugat­ma­si­dan oldin vafot etgan. Asarni nabirasi Yahyo ibn Muhammad ibn Saʼd tugatgan. Kitob hozirgacha nashr etilmagan. „Muxtasar sharh talxisi-l-jomiʼi-l-kabir“ („Katta toʻplam mohiyati sharhining qisqartmasi“) „Al-jomiʼu-l-kabir“ („Katta toʻplam“) asari Muhammad ibn Hasan (vaf. 803 y.) qalamiga mansub boʻlib, u asarni bir nechta ulamolar sharhlagan. Ulardan biri Imom Masʼud Gʻijduvoniyning (vaf. 1371 y.) sharhidir. Taftazoniy mana shu sharhga suyanib, uni muxtasar qilishga 786/1384-yil Saraxsda kirishgan, lekin yozib tugatmasidan oldin vafot etgan. Bu kitob ham hozirgacha chop etilmagan. „Hoshiya ala-l-kashshof“ („Al-kashshof“ asariga hoshiya") asari Zamaxshariyning (1075—1144) „Al-kashshof“ asariga yozgan hoshiyasidir. Mazkur asar ham vafoti sababli oxirigacha tugatilmagan. Uni 789/1387-yil Rabiʼu-l-oxir oyida Samarqandda yozgan. Bu hoshiyani Hoji Xalifa (vaf. 1657 y.) juda maqtagan va uni tengi yoʻq deb aytib oʻtgan. Ulamolar asarni diqqat bilan oʻrganishgan, dars va izoh bilan unga bezak berishib, hoshiyalar bitishgan. Kitob hanuzgacha nashr etilmagan. „Sharhu-r-risolati-sh-shamsiya“ („Shamsiya riso­­la­sining sharhi“) yoki „Sharhu muxtasari-sh-sham­siya fi-l-mantiq“ ("Mantiq ilmi haqidagi „Shamsiya risolasining qisqartmasi“ nomli asarga sharh") asarini 750/1349-yil Jumadi-l-oxira oyida Mazor-jomda taʼlif qilgan . Asar Najmuddin Ali ibn Umar Kotibiy Qazviniy (vaf. 1277 y.) taʼlif qilgan „Risolatu-l-muxtasar fi-l-mantiq“ („Mantiq ilmi haqidagi muxtasar risola“) kitobiga yozgan sharhidir. Qazviniy mazkur asarini Xoʻja Shamsuddin Juyiniyga (1050-yilda yashagan) atab yozgani uchun „Shamsiya“, — deb nomlagan. „Gʻoyatu tahzibi-l-kalom fi tahriri-l-mantiq va-l-kalom“ („Mantiq va kalom ilmini tahrir qilishdagi kalom ilmining tarbiyaviy gʻoyasi“) yoki „Tahzibu-l-mantiq va-l-kalom“ („Mantiq va kalom ilmidagi tarbiya“) yoki „Sharh tahzib“ asari ikki qismga ajralgan: birinchisi mantiq ilmi, ikkinchisi kalom ilmiga bagʻishlangan. Kitobni 789/1387-yil rajab oyi Samarqandda yozishga kirishgan. Ulamolar mantiq ilmiga tegishli qismiga koʻproq yondashishgan, natijada, u qism ommaga tarqalib, mashhur boʻlgan, uzoq vaqt ilm dargohlarida darslik sifatida oʻqitilgan va unga sharhlar tasnif qilingan. Mazkur asarning kalom qismiga eʼtibor kamroq qaratilgani bois, unchalik mashhur boʻlmagan. Olimning bu asari va unga yozilgan sharhlarning bir necha qoʻlyozma nusxasi OʻzR FA ShI qoʻlyozmalar xazinasida saqlanmoqda. „Sharh aqoidi-n-Nasafiy“ („Nasafiy aqida­si­ga sharh“) asari Najmuddin Abu Hafs ibn Umar ibn Muhammad Nasafiyning (1068-1142 y.) „Aqoidi-n-Nasafiy“ matniga yozgan sharhidir. „Al-aqoid“ kitobiga koʻp ulamolar tomonidan sharhlar yozilgan, lekin Taftazoniyning sharhi ular ichidagi shuhratlisi va ulamolar tomonidan qabul qilinish, muhimlik jihatidan katta ahamiyatga ega boʻlgan. Asar bir qancha sharʼiy ilm dargohlarida darslik sifatida oʻqitilgan. Taftazoniy kitobni 768/1367-yilning shaʼbon oyi Xorazmda yozib tugatgan. „Aqoidu-n-Nasafiy“ asari Moturidiy eʼtiqo­di magʻiz boʻlgan boʻlsa, Taftazoniyning qoʻlida eʼtiqodni mufassal qiluvchi va qolipi boʻlib namoyon boʻlgan. Aqoid sharhi hoshiyalar bilan nashr qilingan. Asar 1260/1844-yil Kalkuttada Mavlaviy Xodim Husayn Azim Obodiy hoshiyasi bilan, 1286/1869-yil Laknahurda Xiyoliy hoshiyasi ilova qilinib, 1321/1903-yil Misrda, 1331/1913-yil Shokir matbaasida, 1897-yil Qozonda Sharhu-l-Isom hoshiyasi bilan, 1898-yil yana Qozonda Mavlo Muslihiddin Mustafo Kustaliy hoshiyasi bilan, 1313/1896, 1323/1905 yillarda Ostonada, 1322/1904, 1323/1905 yillar esa Lakhnavda „Sharh aqoidi-n-Nasafiy“ va „Al-Xiyoliy sharh aqoidi-n-Nasafiy maa hoshiya Mullo Abdulhakim Siyolkutiy“ nomi bilan nashr etilgan. Asarning qoʻlyozma nusxalari dunyoning koʻplab kutubxonalarida saqlanmoqda. Hozirga kelib, ushbu asar va unga yozilgan hoshiyalar nafaqat sharqda, balki gʻarbda ham tadqiq qilinmoqda. Ushbu asarning nufuzi shundaki, unda moturidiya taʼlimoti qisqa satrlar va sharhlar orqali bayon qilib berilgan. Bu oʻquvchiga qulaylik tugʻdirishi bilan bir qatorda, moturidiya taʼlimotini izchil ravishda oʻrganishga imkoniyat yaratadi. „Al-maqosid“ („Koʻzlangan maqsadlar“) va uning sharhi kalom ilmi haqidagi muxtasar matn boʻlib, uni sharhlab ham yozgan. Asarlarni 784/1382-yil Samarqandda tasnif qilgan. „Sharhu-l-maqosid“ („Koʻzlangan maqsadlarning sharhi“) asari yuqorida aytilgan matnga sharhdir. Taftazoniy matnni tugatib boʻlgandan keyin, 784/1382-yil Samarqandda unga sharh yozgan. Asar kalom ilmi sohasida yozilgan kitoblarining buyuklaridan biri boʻlgan. Faqatgina uning uslubi qiyinroq boʻlgan. Ulamolar asarni muhim sanab, unga hoshiyalar bitishgan. „An-naimu-s-savobigʻ fi sharhi-l-kalimi-n-navobigʻ“ („Nozik iboralar sharhi boʻlgan toʻliq neʼmatlar“) asari fiqhiy lugʻatlar haqidagi kitob boʻlib, unda Zamaxshariyning „Navobigʻu-l-kalim“ („Nozik iboralar“) asarini sharhlagan. Hasan ibn Muhammad Naysaburiyning (vaf. 1328 y.) „Arifmetika haqida quyoshiy risola“ asariga ikkita sharh yozgan: birinchisi „Quyosh risolasi“ (1389 y.), ikkinchisi „Uchburchak burchak­lari haqida risola“ boʻlib, birinchisining geomet­rik qismini sharhlaydi. Shuningdek, „Sharhu hikmati-l-ishrof“ („Hik­­­matu-l-ishrof“ga sharh"), „Sharh hikmatu-l-ishroq“ („Hikmatu-l-ishroq“ sharhi"), „Al-arbaʼin“ („Qirq hadis“), „Sharhu abyoti-l-misboh“ („Al-misboh“dagi baytlar sharhi"), „Irshodu-l-osiy“ („Osiyni hidoyatga boshlovchi koʻrsatma“), „Al-mutavval fi-l-balogʻa“ („Balogʻat ilmi haqidagi batafsil kitob“) va boshqa asarlarini koʻrsatish mumkin. Bundan tashqari, Taftazoniy islom falsafasi — kalomga mantiqiy xulosalarni tatbiq etib, ilohiyotning fan sifatida rivojlanishiga katta hissa qoʻshdi.