cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hech narsa
Gegel "Mantiq fani" asarida Hech narsa sof borliqning qarama-qarshisi, kategoriyalar harakatining dastlabki bosqichidir deb hisoblagan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlariga kelib anʼanaviy metafizika taʼlimotining susay-ishi tufayli Shopengauer, Nitsshe, Bergson tomonidan Hech narsa maʼnosiz tushuncha sifatida falsafiy isteʼmoldan chiqarib tashlandi. Ammo, zamonaviy kosmologik konsepsiyada hamma narsa oʻsha Hech narsadan vujudga kelgan deyiladi. Shunday ekan, Hech narsa aslida hamma narsaning ibtidosi va instituti-hosi, asosi va davomchisi, sababchisi va oqibati, yaratuvchisi va yoʻqotuvchisidir.
Nestlé Pure Life
Ishlab chiqarish va tarqatish
Kanadada Nestlé kompaniyasi Nestlé Pure Life markali suv ishlab chiqaradigan ikkita shisha idishga ega boʻlib, ularning kattasi Ontario shtatining Aberfoyl shahrida va kichigi eramizdan avvalgi Hope shahrida joylashgan. Omborlar Chilliwack, British Columbia, Hamilton, Ontario va Laval, Kvebek shaharlarida joylashgan. Nestlé Pure Life suvi Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Yevropa, Osiyo, jumladan, Yaqin Sharq va Afrikada sotiladi.
Munozara
Nestlé kompaniyasi Janubiy Amerika kabi qashshoq mintaqalarda suvni shishaga quyganligi uchun tanqid qilindi, bu tabiiy suv manbalarini quritishi va qimmat shisha suvni sotib olishga qodir boʻlmagan odamlarni mahrum qilishi mumkin. "Bottled Life" filmi vaziyatni hujjatlashtirdi va bir nechta kino mukofotlarini qoʻlga kiritdi.
Kanadada kompaniya tomonidan oʻzining Pure Life brendi uchun qazib olingan suvning katta qismi Ontario shtatidagi Puslinch shahridagi Aberfoyl qishlogʻida joylashgan boʻlib, Vellington okrugida joylashgan va Ontario, Guelf shahri yurisdiktsiyasi ostida boʻlgan. . Bir necha yillardan beri Wellington Water Watchers mahalliy advokatlik guruhi kompaniya tomonidan qazib olinayotgan suv miqdoridan xavotir bildirdi. 2007-yilda tashkil etilgan guruhning mandati „Gelf va Vellington okruglarida ichimlik suvini muhofaza qilish, tiklash va saqlash“ nomi ostida chiqdi.
2020-yil iyul oyi boshida Nestlé Kanada suv idishlarini Ice River Springsga sotish rejalashtirilganidan so‘ng, Vellington Water Watchers bu „Ontario aholisining g‘alabasi …deya nutq soʻzladi. Nestle tomonidan jamoatchilik bosimiga javob“ ekanligini aytdi. Biroq, keyingi bayonotda, bir matbuot kotibi Ontario shishalangan suv sanoatini bosqichma-bosqich toʻxtatishi kerakligini aytdi,
Taxminan bir yil oldin (2019 yil iyul) Vellington guruhi provinsiya hukumatidan yer osti suvlarini olib tashlash uchun kompaniya litsenziyasini yangilashdan oldin ekologik ekspertizadan oʻtishni talab qilgan edi. (Suvni olish Ontario atrof-muhit, tabiatni muhofaza qilish va bogʻlar vazirligi tomonidan nazorat qilinadi.) Oʻsha paytda Nestlé'ning kuniga 3,6 million litrgacha suv qazib olish uchun ruxsati yangilanishi kerak edi.
Guelf shahri tomonidan Aberfoyl manbasi haqidagi eng soʻnggi tadqiqot (2020-yil mart oyida eʼlon qilingan) va u shunday izohni oʻz ichiga oladi: Nestle suv olishi „yildan-yilga suv sathining pasayishiga olib kelmadi“ va „suv olish joriy kursi hozirgi vaqtda barqarordir“.
Evening Shade (Arkansas)
Evening Shade, AQShning Arkansas shtatida joylashgan shahardir. Sharp okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
432 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga auto nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 4,1 km2. Shundan 4,1 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 143 m balandlikda joylashgan.
Wiemersdorf
Wiemersdorf Germaniyaning Schleswig-Holstein yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Segeberg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 17,55 km2. 1568 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Wiemersdorfning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Magomed Nurbagandov
Magomed Nurbagandovich Nurbagandov (1985-yil 9-yanvar, Sergokala, Dogʻiston, SSSR — 2016-yil 10-iyul, Sergokala) — Rossiya gvardiyasining Dogʻiston Respublikasidagi boshqarmasining Kaspiysk shahridagi xususiy xavfsizlik boʻlimi xodimi, politsiya leytenant, Rossiya Federatsiyasi Qahramoni (2016-yil vafotidan keyin). „Mehnat, birodarlar!“, qanotli boʻldi.
Biografiya
Magomed Nurbagandov millati dargin. Sergokala qishlogʻida tugʻilgan, Dogʻiston Respublikasining Uraxi qishlogʻida tugʻilgan. Magomed Nurbagandov Sergokala qishlogʻidagi 2-sonli litseyni oltin medal bilan, keyin Maxachqal’adagi Dogʻiston davlat universitetining yuridik fakultetini imtiyozli diplom bilan tugatgan. Kaspiysk shahridagi Rossiya Tashqi ishlar federal xizmatining Dogʻiston Respublikasi boʻyicha boshqarmasi xususiy xavfsizlik boʻlimida yuridik maslahatchi boʻlib ishlagan.
Jasorat va oʻlim
2016-yil 9-iyul kuni Magomed va uning qarindoshlari Sergʻoqal’a qishlogʻi yaqinidagi oʻrmonda dam olishdi. Ertalab besh nafar qurolli kishi ularning chodiriga yaqinlashib, qo‘pollik bilan lagerchilarni uyg‘ota boshladi. Qisqa ogʻzaki toʻqnashuvdan soʻng Magomedning amakivachchasi Abdurashid Nurbagandov otib oʻldirildi (oʻlimidan keyin Rossiya Federatsiyasi Prezidentining farmoni bilan „Jasorat“ ordeni bilan taqdirlandi), u Arsenning ukasi (omon qoldi), uni hujumchilardan biri tepdi. Nurbagandovning militsioner ekanligini bilgach, hujum qilganlar uni va ukasini mashina yukxonasiga itarib yuborishgan, so‘ng dam olish maskanidan biroz uzoqlashib, uni otib tashlashgan. O‘zlarini „Islomiy davlat“ yollanganlari deb atagan hujumchilar sodir bo‘lgan barcha voqeani uyali telefon kamerasiga suratga olib, keyinroq videoni ekstremistik saytlardan biriga yuklagan. Keyinchalik ushbu guruhning bir necha jangarisi oʻldirildi, ikkitasi qoʻlga olindi. Halok bo‘lganlarning jasadlarini ko‘zdan kechirish chog‘ida videoyozuv uchun foydalanilgan mobil telefon topildi. Jangarilar videoxostingga montaj qilingan videoni yuklagani, undan Nurbagandovning qahramonligini namoyish qiluvchi epizodni kesib tashlashi aniq bo‘ldi. Qotillikdan oldin Magomed hamkasblarini ishdan ketishga chaqirishga majbur boʻlgan, ammo u shunday degan: „Ishlang, birodarlar!“. Rossiya Federatsiyasi Prezidentining 2016-yil 21-sentyabrdagi 486-sonli Farmoni bilan Nurbagandov xizmat burchini bajarishda ko‘rsatgan jasorati va qahramonligi uchun vafotidan keyin Rossiya Federatsiyasi Qahramoni unvoni bilan taqdirlandi. Prezident Vladimir Putin politsiyachining ota-onasi bilan uchrashuvda uni „haqiqiy qahramon, o‘lim tahdidi ostida qasamyod, burch va xalqiga sodiq qolgan haqiqiy inson“ deb atadi. 2017-yil 16-avgustda Dog‘iston Oliy sudi aka-uka Nurbagandovlar Aziz Djamaludinovlarning o‘ldirilishi bo‘yicha ayblanuvchini qattiq rejimli koloniyada 17 yilga ozodlikdan mahrum qilish va 100 ming rubl miqdorida jarima, shuningdek, ikki yil muddatga ozodlikdan mahrum qilish jazosiga hukm qildi. 2017-yilning 3-oktabr kuni Shimoliy Kavkaz okrugi harbiy sudi Nurbagandovning o‘ldirilishini videotasvirga olgan Artur Bekbolatovni qattiq rejimdagi koloniyada 24 yilga ozodlikdan mahrum qilish, so‘ngra ikki yilga ozodlikdan mahrum qilish haqida hukm chiqardi. Keyinchalik, Rossiya Federatsiyasi Oliy sudi Harbiy ishlar boʻyicha sudlov hay’ati Bekbolatovning jazosini umrbod qamoq jazosiga oʻzgartirdi. Nurbagandov qirg‘inining qolgan ishtirokchilari FSB tomonidan 2016-yil sentabr oyida o‘tkazilgan maxsus operatsiya davomida yo‘q qilingan.
Xotira
Magomed Nurbagandov nomi Sergoʻqal’a qishlogʻining markaziy koʻchasi sharafiga berilgan. 2016-yil 10-noyabrda Checheniston Respublikasi rahbarining farmoni bilan Grozniy shahrida ko‘cha ochildi, Sergo‘kala qishlog‘ida, maktabda, uyda va ko‘chada uchta yodgorlik plitasi o‘rnatildi. 2018-yil 27-dekabrda qahramonga byust o‘rnatildi. Rossiya Federatsiyasi Ichki ishlar vazirligi ko‘magida „Mehnat, birodarlar!“ men M.Nurbagandov. „Rossiyaning oq turnalar“ milliy birligining maʼrifiy loyihasi Rossiya Federatsiyasida Rossiyaning zamonaviy vatanparvarlik va harbiy qoʻshigʻining „Mehnat, birodarlar!“(muallif-tuzuvchi Sergey Sokolkin), Magomed Nurbagandovga bagʻishlangan. Toʻrtta nashr allaqachon chiqarilgan. Antologiya maktablar, kadetlar korpusi, Naximov va Suvorov maktablari, harbiy qismlar, faxriylar va yoshlar tashkilotlariga bepul tarqatiladi. Kitob uchun tabrik soʻzlarini yozganlar: Rossiya Federatsiyasi Federal Majlisi Federatsiya Kengashi Raisi V.Va.Matvienko va Rossiya Federatsiyasi Prezidenti Administratsiyasi rahbarining birinchi oʻrinbosari S.Da.Kiriyenko. 2016-yil 26-noyabrda Dog‘iston Respublikasi Daxadaevskiy tumanidagi Dibgalik o‘rta maktabiga Nurbagandov nomi berildi. 2017-yil may oyining oxirida Maxachqal’adagi Nikolaev koʻchasi „Aka-uka Nurbagandovlar“ koʻchasi deb oʻzgartirildi, rasmiy ochilish marosimidan soʻng u erda ham unga haykal oʻrnatiladi. Uraxi va Krasnopartizansk qishloqlaridagi koʻchalarga „Uraxinskiy qishloq kengashi“ QK qishloq fuqarolar yigʻini deputatlari Kengashining qarori bilan nom berildi. 2019-yil 10-iyulda Nurbagandov jasoratining uch yilligi munosabati bilan Maxachqal’adagi „Rossiya pochtasi“ filiali uning portreti tushirilgan 300 000 ta konvertni chiqardi. 2020-yilda Sergokalinsk 2-son oʻrta maktabga Magomed Nurbagandov nomi berildi.
Norvegiya Badiiy Kengashi
Oslo shahrida ,1964 yilda bu  Norvegiya davlat muassasasi  parlament qarori natijasi  asosida  yaratilgan.
Norvegiya Badiiy Kengashi ma'muriyati madaniy sohadagi ma'muriy vazifalar va funktsiyalarning keng spektrini, shu jumladan rassomlarning grantlarini, Audio va vizual fondni va boshqa bir qator moliyalashtirish sxemalarini boshqaradi. 2010 yilda Norvegiya badiiy Kengashi Norvegiya arxivi, kutubxonasi va muzeyi ma'muriyati ABM-utvikling bilan birlashtirildi. Kutubxona vazifalari Norvegiya Milliy kutubxonasi ga o'tkazildi. 2015 yilda arxiv funktsiyalari Norvegiya Milliy arxiviga o'tkazildi.
Norvegiya Badiiy Kengashi adabiyot, musiqa, ijrochilik va tasviriy san'at, muzey ishlab chiqaruvchilarini moliyalashtirish sxemalarini boshqaradi.
Badiiy Kengash
Badiiy kengashga Norvegiya madaniyat jamg'armasini boshqarish, arizalarni ko'rib chiqish va madaniy maqsadlarga erishish uchun mablag' ajratish a'zolarning akademik va badiiy xohishiga ko'ra, lekin parlamentning ustuvor yo'nalishlariga mos keladi. Kengash, shuningdek, madaniy masalalarda jamoatchilik uchun maslahat organi bo'lib xizmat qiladi.
Manbalar
A short guide to Arts Council Norway
Fosforit uni
Fosforit uni — fosforli oʻgʻit, fosforitlardan kukun holida ishlab chiqariladi, tuproq nordonligini pasaytiradi, suvda erimaydi. Tarkibida oʻsimliklar qiyin oʻzlashtiradigan va SaSO3, CaJ2 aralashgan Sa3(RO4)2 shaklidagi 19—30% R2O5 bor. Nordon, botqoqi, qumlokli tuproqlarda qoʻllaniladi (bir necha yil taʼsir qiladi). Tuproqsagi kislota, mikroorganizmlar faoliyati, oʻsimliklar ildizi ajratadigan moddalar taʼsirida Fosforit uni tarkibidagi fosfor oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan Sa(N2RO4)2N2O shakliga oʻtadi. Fosforit unini koʻpgina ekinlar uchun qoʻllash mumkin. Dukkakli ekinlarga yaxshi taʼsir qiladi.
Chambeugle
Chambeugle Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Yonne departamenti Auxerre tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
62 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 8,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 7,6 km2.
Hid bilish
Hid bilish — odam va hayvonlar burun boʻshligʻining yuqori qismida joylashgan maxsus sezgi aʼzolari (hid bilish retseptorlari) orqali hidlarni sezish. Hayvonlarda Hid bilish ovqat qidirish, yoʻl topish, aniq joyni belgilash, qaramaqarshi jinsni izlash, shuningdek, bilish vositalaridan biri hisoblanadi va h.k. Odamlarda Hid bilishning ahamiyati hayvonlardagiga qaraganda kamroq, biroq Hid bilishning yoʻqolishi odam uchun azob hisoblanadi (qattiq tumov boʻlganda ovqatning qanchalik bemaza tuyilishini eslab koʻraylik). Hid bilmaydigan odamlar koʻpincha ovqatdan zaharlanishi mumkin, chunki biror ovqatning sifatliligini hididan bila olmaydi. Har bir odamda koʻpgina hissiyotlar hidni sezishga bogʻliq boʻladi. Yomon hid kayfiyatni buzishi, yaxshisi koʻtarishi mumkin.
Hidlarni burunning shilliq pardasida joylashgan maxsus retseptorlar sezadi (qarang Burun), u yerda bor-yoʻgʻi 5— 10 sm2joyda taxminan 50 mln alohida hid sezuvchi retseptorlar boʻladi. Bunda har bir retseptor yuzasi nihoyatda mayda oʻsimtalar hisobiga koʻp marta ortadi.
Shilliq parda yuzasida joylashgan Hid bilish retseptorlari shu hujayralar ajratadigan shilliq modda bilan doimo namlanib turadi. Hidli moddalar havo bilan burun boʻshligʻiga tushadi, shilliqda eriydi va retseptorlarni taʼsirlaydi, u yerdan hid haqidagi ax-borot hid bilish nervi orqali bosh miyaga oʻtkaziladi, bosh miyada esa bizning hid haqidagi (uning oʻtkirligi, sifati va boshqalar) taassurotimiz shakllanadi. Hid bilish analizatorlari xil-ma-xil hidli moddalar turlarini farqlay oladi. Izquvar it, mas, hidga qarab koʻpchilik odamlar ichidan maʼlum bittasini topa oladi, yaʼni har bir odam, har bir hayvon faqat oʻziga xos hidga ega. Hid bilish xususan bahorda va yozda, ayniqsa issiq nam havoda, shuningdek, yorugʻlikda qorongʻidagiga qaraganda oʻtkir boʻladi. Retseptorlarning hidli moddalar bilan uzoq vaqt taʼsirlanib turishi shu hidga oʻrganib qolishga olib keladi, keyin odam bu hidni sezmaydigan boʻlib qoladi. Bir hidga boshqasi taʼsir qilgandan keyin hidlar aralashib, oʻzgacha hidga aylanishi natijasida odam hidga ortiqcha sezgir boʻlib qolishi mumkin.
Yosh oʻtishi bilan Hid bilish ham susayadi. Hid bilish ning buzilishi — hid bilmaslik (anosmiya), turli hidlarga sezuvchanlikning ortishi (giperosmiya), burun shilliq pardalari kasalliklari (tumov), bosh miya ayrim boʻlaklarining oʻsmasi va shikastlanishi baʼzi bir psixik kasalliklarda uch-raydi (bunday hollarda Hid bilishga odatda hidlarni sezish gallyutsinatsiyasi qoʻshiladi). Baʼzi homilador ayollarda ham hid bilmaslik holati kuzatiladi.
Hid bilish pasayganda yoki yoʻqolganda darhol vrachga murojaat qilish va saba-bini aniqlash zarur.
St. Bernhard-Frauenhofen
St. Bernhard-Frauenhofen Avstriyaning Quyi Avstriya yerida joylashgan kommunadir. Horn (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 29.47 km2. 1284 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Shimoliy Amerika
thumb|Shimoliy Amerikaning sunʼiy yoʻldoshdan koʻrinishi Shimoliy Amerika, Yerning gʻarbiy yarimsharida joylashgan qitʼa, Gʻarbiy yarimsharning shimoliy qismidagi materik, Amerika qitʼasining shimoliy yarmi. Shimoldan Shimoliy Muz okeani chuqur kirib borgan Gudzon qoʻltigʻi bilan, sharq va janubi-sharqdan Atlantika okeani, gʻarbdan Tinch okeani va ularning qoʻltiqlari bilan oʻralgan. Chekka nuqtalari: shimoldada Merchison burni (71°50 shimoliy kenglik.), gʻarbda Shahzoda Wales burni (168° gʻarbiy uzunlik.), sharqda Sent Charlz burni (55°40° gʻarbiy uzunlik.), janubda Panama boʻyni orqali Janubiy Amerika materigi bilan tutash. Shimoliy Amerikaga Markaziy Amerikani ham kiritadilar. Maydoni 20,36 million km², orollari bilan 24,25 million km². Yirik orollari: Grenlandiya, Kanada Arktika arxipelagi, VestIndiya va materikning gʻarbiy qirgʻoqlari yaqinidagi orollar: Aleut, Qirolicha Charlotte, Vankuver va boshqalar Yirik yarim orollari: shimoldada Butiya, Melvill, sharqsa Labrador, Florida, Yukatan, gʻarbda Kaliforniya, Alyaska, Syuard.
Tabiati
Shimoliy Amerikaning qirgʻoqlari notekis parchalangan. Togʻli hududlar qirgʻoqlari (Grenlandiya, Kanada Arktika arxipelagining sharqiy qismi, Kanada va Alyaska janubning Tinch okean sohil qismi) nisbatan kuchli parchalangan boʻlib, muzliktektonik va muzlikerozion tiplarga mansub, ford koʻp. 43° shimoldan janubda Atlantika okeani qirgʻoqlari akkumulyativ, laguna tipli, estuariy va delta koʻp.
Relyefi va geologik tuzilishi
Materik yer yuzasi asimmetrik tuzilishga ega: gʻarbiy qismi Kordilyera togʻ sistemasi, sharqi — keng tekisliklar va past togʻlardan iborat. Materik gʻarbining oʻrtacha balandligi 1700 m, sharqida 200–300 m chamasida. Shimoliy Amerikaning oʻrtacha balandligi 720 m. Shimol va shimoli-sharqda Lavrentiy qirlari, undan janubfada, asosan, Amerika Qoʻshma Shtatlari hududidagi Markaziy tekisliklar gʻarbda nisbatan baland (500–1500 m) Buyuk tekisliklarga oʻtib boradi. Ulardan shimoldada Makenzi pasttekisligi joylashgan. Tekislik janubi-sharqda Appalachi togʻlari bilan oʻralgan. Bu togʻlar janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa Nyufaundlend orolgacha choʻzilgan. Kanada Arktika arxipelagining sharqiy qismi, Grenlandiyaning sohil qismi relyefi ham togʻli. Togʻlar gʻarbga tomon pasayib boradi va plato hamda pasttekisliklar bilan almashinadi. Materikning janubi-sharqiy chekkalari sharqda Atlantika boʻyi pasttekisligi va jan.da Meksikaboʻyi pasttekisligi kabi qirgʻoqboʻyi pasttekisliklaridan iborat.
Kordilyera togʻlari shim.gʻarbdan jan.sharqqa choʻzilgan Bruks, Makenzi, Qoyali togʻlar va Sharqiy SyerraMadre kabi bir qancha yoysimon tizmalardan iborat. Ulardan gʻarbda balandligi 1000–2000 m liichki yassitogʻ (Yukon, Katta Havza va boshqalar) va platolar (Britaniya Kolumbiyasi, Kolumbiya, Kolorado) mintaqasi joylashgan. Yassitogʻliklar supasimon tekisliklar, tizmalar va soyliklar (Ajal vodiysi — 85 m) dan iborat. Yassitogʻ va platolar gʻarbda Kordilyera togʻlarining eng baland tizmalariga tutash. Shimoliy Amerikadagi eng baland nuqta ham Kordilyera togʻlarining Alyaska tizmasida (MakKinli choʻqqisi, 6193 m). Meksika togʻligidan jan.da Kordilyera togʻlari ikki tarmoqqa ajralib, biri suv osti tizmalari va VestIndiya orollarini hosil qilib, Venesuela And togʻlariga, ikkinchisi Teuantepek va Panama boʻyinlari orqali And togʻlariga ulanib ketadi.
Shimoliy Amerika relyefi joyning geologik yoshi, kontinental rivojlanishi tarixiga qarab turlichadir. Lavrentiy qirlarining geologik strukturasi juda qadimgi, relyefi paleozoy boshlaridan shakllangan. Toʻrtlamchi davrda muz bosishi natijasida qirning markaziy qismi choʻkkan, Gudzon qoʻltigʻi botigʻi vujudga kelgan. Appalachi togʻlarining relyefi togʻ jinslarini daryolar yuvib ketishi natijasida hozirgi shaklini olgan. Arktika orollaridagi togʻlar mezokaynozoyda shakllangan. Grenlandiya orolda oʻsha paytda otilib chiqqan bazaltlardan baland togʻlik hosil boʻlgan. qadimiy va hozirgi muzliklar relyefning nihoyatda parchalanib ketishiga sabab boʻlgan. Aleut tizmasi, Vrangel massivi, Kaskad togʻlari vulkan otilishi natijasida hosil boʻlgan.
Shimoliy Amerikaning markaziy katta qismi hamda Grenlandiya orolning shim. va shimoli-sharqidan boshqa joylari tokembriy davriga mansub Shimoliy Amerika (Kanada) platformasi joylashgan. Uni kaledon, gersin, mezozoykaynozoy yoshidagi togʻ tizmalari oʻrab olgan. Atlantikaboʻyi va Meksika boʻyi pasttekisliklari mezozoykaynozoy jinslari bilan qoplangan paleozoy zaminli platformaning plitalaridir. Shimoliy Amerikada foydali qazilmalar aksari Kanada qalqoni va Kordilyera togʻlarida. Tokembriy Kanada qalqonida temir rudasining yirik konlari, sulfid, mis, nikel va uran rudalari, shuningdek, oltin va rangli metall konlari, chekka qismlarida neft va gaz hamda toshkoʻmir konlari koʻp uchraydi. Kordilyera togʻlarida oltin, kumush, mis, rux, qoʻrgʻoshin, molibden, simob, volfram rudalari keng tarqalgan, kamroq miqdorda temir rudasi topilgan. Qoyali togʻlarda neft va gaz, fosforit konlari ochilgan.
Iqlimi
Shimoliy Amerikada radiatsiya balansi 56° shahrik.dan shim.da 20 kkal/sm2, jan.da koʻpayib borib, 30° shahrik.dan jan.da 60—80 kkal/sm2ga teng. Materik hududining katta qismida havo oqimi gʻarbdan sharqqa, faqat jan., tropik kengliklarda shim.sharqdan jan.gʻarbga (passat) harakatlanadi. Kordilyera togʻlarining ichki platolarida antitsiklonlar vujudga keladi. Siklon ortidan sovuq Arktika havosi jan. tomon baʼzan Meksika qoʻltigʻigacha yetib keladi. Tinch okean sohilida qishda havo iliq boʻladi, yomgʻir va togʻli yerlarda qor yogʻadi. Alyaskada, Kordilyera togʻlarining ichki platolarida va Kanadaning shim.gʻarbida esa sovuq va quruq boʻladi. Materikning markaziy va sharqiy qismlarida obhavo teztez sovib turadi. Yozda materikka havo Meksika qoʻltigʻidan kirib boradi va markaziy hamda sharqiy hududlarga koʻp yogʻin yogʻadi. Markaziy Amerika va VestIndiyaga ekvatorial musson shamollari juda koʻp yogʻin olib keladi. Materikning jan. qismida havo quruq va issiq boʻladi, kuchli shamollar esadi. Katta havzada va Buyuk tekisliklarda teztez chang boʻronlari boʻladi. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi —36° dan (Kanada Arktika arxipelagining shim.da) 20° gacha (Florida yarim orol janubi va Meksika yassitogʻligida). Eng past tra —64° (Alyaska va Kanadaning shim.gʻarbida), Grenlandiyada —70° tra kuzatilgan. Iyulning oʻrtacha temperaturasi —4° dan (Kanada Arktika arxipelagi shim. da) 32° gacha (AQShning jan.gʻarbida). Eng yuqori tra Ajal vodiysida 57° (Gʻarbiy yarim sharda eng yuqori) kuzatilgan. Eng koʻp yogʻin Alyaskaning jan.sharqida, Kanada gʻarbida va AQShning shim.gʻarbida (yiliga 2000–3000 mm, baʼzi joylarda 6000 mm gacha) yogʻadi. Materikning jan.sharqida 1000–1500 mm, asosan, yozgi yomgʻir shaklida, Markaziy tekisliklarda 400–1200 mm, asosan, yozda, Kordilyera togʻlari oraligʻidagi subtropik va tropik vodiylarda 100–200 mm gacha yogʻin tushadi. Materikning 40—44° shahrik.dan shim.dagi togʻlarda doimiy qor qoplami vujudga keladi.
Shimoliy Amerika arktika, subarktika, moʻʼtadil, subtropik, tropik va subekvatorial mintaqalarda joylashgan. Arktika mintaqasi Shim. Muz okeani boʻyidagi hududlarni oʻz ichiga oladi. Subarktika mintaqasiga gʻarbdagi seryogʻin, iliq qishli, salqin yozli hududlar kiradi. Moʻʼtadil mintaqaga (40° shahrik.dan shimolda) gʻarbdagi juda sernam iqlim, markaziy qismidagi ichki yassitogʻliklarda keskin kontinental va sharqda moʻʼtadil kontinental iqlim xos. AQSH jan.dagi subtropik mintaqa seryomgʻir qishli va quruq yozli oʻrta dengizboʻyi, sharqiy sohil qismida sernam mussonli iqlimga ega. Kaliforniya yarim orol, Kaliforniya qoʻltigʻi va Meksika qoʻltigʻi sohillari iqlimi quru.q, qolgan hududlarda sernam iqlim. Markaziy Amerikaning jan. qismini oʻz ichiga olgan subekvatorial iqlim uchun sernam yozli issiq va qishi quruq iqlim xarakterli.
Ichki suvlari
Shimoliy Amerika ichki suvlarga boy. Dunyodagi eng uzun daryo sistemalaridan biri — Missisipi daryosi (Missuri bilan birga 6420 km) va eng katta chuchuk suv havzasi — Buyuk koʻllar shu materikda. Asosiy daryolari: SanLavrentiy, Makenzi, Yukon, Kolumbiya, Kolorado, RioGrande. Daryolarining oʻrtacha yillik suv hajmi 8200 km3. Biroq suv Shimoliy Amerikada iqlim va orografik xususiyatlarga koʻra notekis taqsimlangan. Daryolar yomgʻir, qor, muzliklar va grunt suvlaridan toʻyinadi. Shim.dagi daryolar yiliga 8 oygacha muzlaydi. Materikning muzlik bosgan shim. qismida Vinnipeg, Katta Qullar koʻli, Katta Ayiqli koʻl va boshqalar mavjud. Baʼzi koʻllar (Nikaragua va Managua) tektonik yoʻl bilan hosil boʻlgan. Katta Havzada relikt koʻllar, sohillarda laguna koʻllari, togʻlarda vulkan koʻllari bor. Shimoliy Amerikadagi muzliklarning umumiy maydoni 2 mln. km²(asosan, Grenlandiyada, shuningdek, Alyaska, Kanada Arktika arxipelagi, Kordilyera togʻlarida).
Tuproq va oʻsimliklari. Tuprogʻi juda xilmaxil: boreal va subtropik tuproq hosil boʻlish jarayonlari natijasida vujudga kelgan qutbiy mintaqa tuproqlaridan tropik mintaqa tuproqlarigacha mavjud. Kanada Arktika arxipelagining shim. orollari uchun quruq arktika va tundra tuproqlari xos. Arxipelagning jan. va Shim. Muz okeani sohillaridagi koʻp yillik toʻng yerlarda nordon, tundragleyli tuproqlar tarqalgan. Lavrentiy qirlarining markazida va Yukon yassitogʻligidagi soyliklarda muzlagan tayga tuproqlari podzol va torfgleyli tuproqlar bilan birga uchraydi. Buyuk koʻllar atrofi va Appalachi togʻlarining shim.da sernam sharoitda shakllangan unumdor qoʻngʻir oʻrmon tuproqlari tarqalgan. Buyuk tekisliklar gʻarbiy qismining tuprogʻi qora. Kashtan tuproqlar Buyuk tekisliklarda va Kolumbiya platosida katta maydonlarni egallagan. Quruq va kontinental iqlimli Katta Havzaning tuprogʻi chala choʻlga xos shoʻrlangan qungʻir tuproq. Materikning jan.sharqida unumdor qizil va sariq tuproqlar koʻp uchraydi. Missisipi daryosining gʻarbida qizgʻishqora, butazorli dashtlarda koʻngʻir va boʻzqoʻngʻir, Meksika togʻligining ichki qismida boʻz tuproqlar, Kaliforniya yarim orolda tropik choʻl tuproqlar. Kordilyera togʻlarining sernam yon bagʻirlarida togʻ qoʻngʻiroʻrmon tuproqlari, quruq yon bagʻirlarda esa togʻ jigarrang tuproqlar tarqalgan.
Shimoliy Amerika oʻsimliklari, asosan, Golarktika flora oblastiga mansub, Meksika togʻligining jan. qismi va Markaziy Amerika oʻsimliklari Neotropik flora oblastiga kiradi. Shimoliy Amerika oʻsimliklari koʻp jihatdan Yevrosiyonikiga oʻxshash. Arktika sohillari tundra zonasiga kiradi. Oʻrmon Zonasi materik hududining 1/3 qismini egallagan. Shimoliy Amerikaning ichki hududlari, oʻrmondasht, dasht, chala choʻl va choʻldan iborat. Dasht zonasining oʻsimliklari chalov, bugʻdoyiq, bizonoʻt va h.k.lardan iborat. Buyuk tekisliklar jan.da quruq dashtlar subtropik savannalar bilan almashinadi. Markaziy va Buyuk tekisliklar hududi oʻzlashtirilgan. Chala choʻl va choʻllar Katta Havza, Kolorado platosining sharqiy qismi va Meksika qoʻltigʻining shim.gʻarbiga yondosh hududlarni egallagan. Togʻ tizmalari va platolarning baland joylari oʻrmonlar bilan qoplangan. Togʻ tepalari alp oʻtloqlaridan iborat. Meksika togʻligi va Florida yarim orolning jan., Markaziy Amerika va VestIndiyada sernam tropik oʻsimliklar oʻsadi. Togʻlarning shamolga roʻpara yon bagʻirlarida tropik oʻrmonlar, shamolga teskari yon bagʻirlarda tropik savannalar, quruq oʻrmonlar, sohillarda mangrazorlar bor.. Sh.Aning oʻsimliklari va tuproq qoplami insonlar tomonidan juda oʻzgartirib yuborilgan.
Hayvonot dunyosi
Shimoliy Amerikaning tropik qismidan boshqa joylarning faunasi Yevrosiyo faunasiga koʻp jihatdan oʻxshash boʻlib, faqat Shimoliy Amerikaga xos bir qancha endemik turlarni oʻz ichiga olgan Golarktika zoogeografik oblastiga kiritilgan. Shimol bugʻusi, oq ayiq, qutb tulkisi, oq quyon, oq yapaloqqush, kaklik tundra zonasi uchun xos. Qoʻyhoʻkiz faqat Kanada Arktika arxipelagi shim.da va Grenlandiyada yashaydi. Tayga zonasida los, bugʻu, amerika suvsari, qoʻngʻir ayiq, kanada silovsini, rosomaxa, bobr, daraxt jayrasi, ondatra, qizil tiyin, katta uchqur tiyin eng koʻp uchraydi. Aralash oʻrmonlarda virginiya bugʻusi, badboʻy, kulrang tulki, qizil silovsin, kulrang tiyin, krot, olaxurjun, yerqazir, oʻrmon sugʻuri, yovvoyi kurka koʻp. Materikning subtropik qismida alligator, kayman toshbaqalari, ibislar, qizil gʻoz, saqoqushlar, kolibri, karolina toʻtisi, dasht va oʻrmonlidasht zonasining hayvonlari (bizon, antilopa, mazam bugʻusi, koyot, preriya tulkisi va boshqalar) yashaydi. Kemiruvchilar, boʻrsiq va qush koʻp. Kordilyera togʻlarining oʻrmonli joylarida qor qoʻyi, grizli ayigʻi, qor echkisi, choʻldasht landshaftli yassitogʻliklarda sudralib yuruvchilar (kaltakesak, zaharli va boʻgʻma ilonlar) uchraydi. Markaziy Amerika, VestIndiya, qisman Meksika togʻligining jan. Neotropik fauna oblastiga kiritilgan. Bu yerda zirhlilar, maymunlar, koʻrshapalaklar, kolibri, toʻtilar, toshbaqalar, timsohlar, kaltakesaklar va boshqalar yashaydi. Shimoliy Amerika oʻsimlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish uchun juda koʻp milliy bogʻ va qoʻriqxonalar tashkil etilgan. Ulardan eng yiriklari: Yellouston, Katta Kanon, Yosemit, Banf, Jasper, Sekvoyya, Evergleyds.
Geografik tadqiqotlar tarixi
thumb|Shimoliy Amerikaning siyosiy xaritasiNormannlar Grenlandiyaga oʻrnashib olgach, 11—13-asrlarda Nyufaundlend orol, Labrador yarim orolning sohillari, shuningdek, Baffin dengizida 74° shahrik.gacha bordilar, lekin bu kashfiyotlar oʻsha davrda yevropaliklarga maʼlum boʻlmagan. 1492—1503-yillarda Christopher Columbus boshliq 4 ispan ekspeditsiyasi Bagama orollari, Kuba, Gaiti, Kichik Antil, Puerto Riko, Yamayka orolari hamda Gonduras, Nikaragua, Kosta Rika, Panama boʻyni sohillarigacha yetib bordi. 1497—98 yillarda J. va S. Kabot Shimoliy Amerikaning sharqiy qirgʻoqlari boʻylab suzdilar. 1500—01 yillarda portugal G.Kortirial va 1504-yilda fransuz dengizchilari SanLavrentiy qoʻltigʻigacha kirdilar. 1513-yilda ispanlar Florida yarim orolni kashf qiddilar. 1609-yil fransuz S.Shamplen Shim. Appalachi togʻlari, 1615—48 yillarda uning agentlari Buyuk koʻllargacha yetib bordilar. 1648-yil F. Popov va S.Dejnyov Chukotka dengizidan Tinch okeanga oʻtib, Shimoliy Amerika tor boʻgʻoz orqali Osiyodan ajralib turganligini aniqladilar. Shundan soʻng Shimoliy Amerika ayrim qismlarining yevropalik sayyohlar va maxsus ekspeditsiyalar tomonidan kashf qilinishi, oʻrganilishi, mustamlakaga aylantirilishi 19-asrning 2-yarmigacha davom etdi. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida J.Pouell, J.Douson, A.Bruks va boshqalar amerikalik va kanadalik geologlar Qoyali togʻlar, Lavrentiy qirlari, Yukon platosi, Alyaska tizmasi (MakKinli — eng baland choʻqqisi bilan), Bruks tizmalarini oʻrganishini poyoniga yetkazdilar.
Siyosiy boʻlinishi
Shimoliy Amerikaning hozirgi siyosiy xaritasi koʻpgina davlatlarning mustaqillik uchun olib borgan kurashi va jahon tarixida roʻy berayotgan siyosiy va ijtimoiy oʻzgarishlar natijasida vujudga kelgan.
Linnae Harper
Linnae Harper (1995-yil 31-yanvarda tugʻilgan) — amerikalik professional basketbolchi, hozirda erkin agent. Kollej taʼlimini Ogayo shtati universitetida tamomlagan. U oʻrta taʼlimni Illinoys shtatining Chicago shahridagi Uitni M. Young oʻrta maktabida tamomlagan. U Amerika va jahon musobaqalarida AQShning yetti basketbol jamoasida oʻynagan.
Yoshlik
Harper 1995-yil 31-yanvarda Erikka Harper va Xavier Tredvell oilasida tugʻilgan.
Oliy maktab faoliyati
Harper Uitni M. Young oʻrta maktabida toʻrt yil oʻynadi, har yili shahar unvonini qoʻlga kiritdi va 2012-yilda 4A toifasidagi shtat chempionligini qoʻlga kiritdi. U WBCA All-American nomini oldi va 2013-yilgi WBCA High School All-America oʻyinida qatnashib, 8 ball toʻpladi. U, shuningdek, McDonaldʼs All-American nomini oldi va McDonaldʼs All-Amerika oʻyinida oʻynadi.
3x3 U18 2011-yil
Birinchi 3x3 U18 jahon chempionati 2011-yilda boʻlib oʻtgan. Dastlab yoshlar oʻrtasidagi jahon chempionati deb atalgan musobaqa Italiyaning Rimini shahrida boʻlib oʻtgan. Harper jamoadoshlari Kaela Devis, Rebekka Grinvell va Taya Reymer bilan birga jamoaga tayinlangan. Jamoa dastlabki uchta oʻyinda osonlik bilan gʻalaba qozonib, raqibi ikki raqamli koʻrsatkichga yetguncha 21 ochko jamgʻardi. Taya Reymer Guamga qarshi oʻyinda toʻpigʻidan jarohat oldi va turnirning qolgan qismida safdan chiqdi. AQSh terma jamoasi uch nafar oʻyinchi bilan oʻynaganiga qaramay, Italiyani 16:13 hisobida magʻlub etdi. Ikkinchi kuni qolgan uch nafar futbolchi dastlabki ikki oʻyinda gʻalaba qozonishdi, keyin esa Chexiyani ikkita qoʻshimcha vaqtda magʻlub etishga muvaffaq boʻlishdi. Endi ular 7:0 hisobida gʻalaba qozonib, medallar uchun saralash huquqini qoʻlga kiritdi.
Yarim final Italiyaga qarshi javob oʻyini boʻldi. Oʻyin tugashiga ikki daqiqadan kamroq vaqt qolganida Grinvell tizzasidan jarohat oldi va davom eta olmadi. AQSh jamoasi oʻynadi, endi faqat ikkita oʻyinchi uchtaga qarshi. Biroq ular oʻyinni qoʻshimcha vaqtga olib chiqishga muvaffaq boʻlishdi va 21:19 hisobida magʻlub boʻlishdi. Ular bronza medali uchun Yaponiya bilan oʻynashi kerak edi, biroq bor-yoʻgʻi ikki nafar futbolchi bilan jamoa jarohat tufayli magʻlub boʻldi. Rasmiy ravishda AQSh jamoasi toʻrtinchi oʻrinni egalladi, ammo FIBA jamoani faxriy bronza medali bilan taqdirladi.
U16 Amerika 2011-yil
2011-yilda Harper Meksikaning Merida shahrida boʻlib oʻtgan Ikkinchi FIBA Amerika U16 chempionatida ishtirok etgan AQSh U16 basketbol jamoasiga tayinlandi. Jamoa beshta bahsning barchasida gʻalaba qozonib, har bir oʻyinda oʻrtacha 43 ochkodan gʻalaba qozondi. Ushbu gʻalaba turnirning oltin medalini qoʻlga kiritdi va 2012-yilda Amsterdamda boʻlib oʻtadigan FIBA U17 ayollar oʻrtasidagi II jahon chempionatiga avtomatik yoʻllanmani qoʻlga kiritdi. Harper barcha beshta oʻyinni boshladi, har bir oʻyinda oʻrtacha 9,6 ochko toʻpladi va 17 ribaund bilan jamoani boshqardi.
U17 Jahon 2012
Harper jamoada davom etdi, chunki U16 jamoasi U17 jamoasiga aylandi va Amsterdamdagi Jahon chempionatida ishtirok etdi. AQSh jamoasi sakkizta musobaqaning barchasida gʻalaba qozonib, jahon chempionati va oltin medalni qoʻlga kiritdi. Janubiy Koreyaga qarshi birinchi oʻyinda Harper beshta oʻgʻirlikni qayd etdi, bu oʻsha paytdagi AQSh U17 rekordi edi. Belgiyaga qarshi oʻyinda u yetti marta oʻgʻirlash bilan yangi rekord oʻrnatdi. U Italiyaga qarshi oʻyinda jarima toʻpini toʻplash boʻyicha 7 ta gol urdi va jamoaviy rekord oʻrnatdi. Harper sakkizta bahsning barchasida ishtirok etdi va har bir oʻyinda oʻrtacha 7,9 ball toʻpladi. U besh oʻyinchidan iborat barcha turnirlar jamoasiga kiritilgan.
U19 jamoasi 2013-yil
Harper Mayami universiteti bosh murabbiyi Keti Meyer boshchiligidagi AQSh U19 basketbol jamoasiga tayinlandi. Plumning jamoadoshlari orasida Moriah Jefferson va Breanna Styuart ham bor edi. 2013-yil iyul oyida Harper Litvaning Klaypeda va Panevezis shaharlarida boʻlib oʻtgan FIBA U19 oʻninchi jahon chempionatida AQShni himoya qildi. Jamoa toʻqqizta oʻyinning barchasida oʻrtacha 43 ochko bilan gʻalaba qozondi. Harper har bir oʻyinda oʻrtacha 8,4 ochko toʻpladi va 18 ta oʻgʻirlashni qayd etdi, bu jamoa yetakchisi Morgan Takdan atigi bitta uyatchan.
Pan Am 2015
Harper 2015-yilning 10-26-iyul kunlari Kanadaning Toronto shahrida boʻlib oʻtgan Panamerika oʻyinlarida ishtirok etgan AQSh ayollar Panamerika basketbol jamoasi aʼzosi edi. AQSh terma jamoasi ilk oʻyinini Braziliyaga qarshi boshladi. Ikkinchi chorakda ular 16 ochkolik farqni ochgan boʻlsalar-da, Braziliya 14:0 hisobida oldinga chiqib, uchinchi chorakda ikki ochkolik ustunlikka erishdi. AQSh bunga javoban Jefferson va Styuartning uch ochkosi bilan 11:2 hisobida gʻalaba qozondi. Yaqin oʻyinda AQSh 75:69 hisobida gʻalaba qozondi.
Ikkinchi oʻyin Dominikan Respublikasiga qarshi boʻldi. AQSh birinchi sakkiz ochkoni qoʻlga kiritdi va hech qachon tahdid qilmadi. AQSh 94-55 hisobida gʻalaba qozondi. Kelsi Plum beshta golli uzatma bilan jamoani boshqargan. Soʻnggi saralash oʻyini AQShning Puerto-Riko terma jamoasiga qarshi oʻtkazildi. AQSH uchinchi chorak yakunida atigi 3 ochko bilan peshqadamlik qildi, Karla Kortixo Sanchesning 24 ochkosi yetakchilik qildi, biroq oʻyin oxirida jarohat olib, oʻyinni tark etdi. Jarohatdan keyin AQSh 18 ochko toʻpladi va 93:77 hisobida gʻalaba qozondi, bu oʻz guruhida birinchi oʻrin uchun yaxshi.
Yarim final oʻyinida Kuba uchinchi chorakda AQSHni 14 ochko bilan oldinga olib chiqdi. Qoʻshma Shtatlar qarshilik koʻrsatdi va kech oldinga siljidi. Oʻyin tugashiga sakkiz soniyadan kamroq vaqt qolganida AQSh bir ochkoga pasaydi va Kuba toʻpga ega boʻldi. Harper toʻpni oʻgʻirlab oldi va ikkita jarima zarbasini amalga oshirib, AQShni oldinga olib chiqdi. Kuba oxirgi zarbani oʻtkazib yubordi va AQShni 65:64 hisobida magʻlub etib, Kanadaga qarshi oltin medal uchun oʻyinga yoʻl oldi.
Qizil-oq va Kanada bayrogʻini koʻtargan muxlislar bilan gavjum arenada oltin medal uchun oʻyin mezbon Kanadani AQShga qarshi oʻtkazdi. Tegishli milliy madhiyalar yangrayotganda, Kanada jamoasi qoʻllarini birlashtirib, Oh Canada qoʻshigʻini kuyladi.
Savdo savatlarini erta sotgandan soʻng, AQSh ikkinchi chorakda ikki raqamli ustunlikka erishdi. Biroq, mezbonlarning olqishiga turtki boʻlgan kanadaliklar tanaffusda oʻyinni tenglashtirishdi. Uchinchi chorakda Kanada AQSHni 26-15 hisobida ortda qoldirgani uchun porlash vaqti keldi. Peshqadamlik 18 ochkoga yetadi. AQSh bunga qarshi kurashadi, ammo butun yoʻlda emas va Kanada oʻyinda gʻalaba qozondi va oltin medalni 81-73 hisobida qoʻlga kiritdi. Bu Kanadaning Pan Am oʻyinlarida basketbol boʻyicha birinchi oltin medali edi. Hamshira 33 ochko bilan Kanadaning yulduzi boʻldi, 12 ta erkin toʻp tepish urinishlarining 10 tasida, shu jumladan, uchta uch ochkodan ikkitasini toʻp tepishda.
Birinchi kurs yili
Harper birinchi kursida jamoasiga 26-9 rekord oʻrnatishga yordam berdi. U mavsum davomida har bir oʻyinda oʻrtacha 6,9 ochko toʻplagan. SEC turnirida jamoa finalga chiqdi, ammo Tennessi shtatiga 71-70 hisobida bir ochko kam boʻldi. Harper oʻyinda 12 ochko toʻpladi. U SEC All-Turnir jamoasiga kiritilgan.
Ikkinchi kurs yili
Harper oʻzining ikkinchi yilida 34 oʻyinning 17 tasida boshlangʻich pozitsiyasini qoʻlga kiritdi. U ochko ishlab chiqarishni har oʻyinda oʻn bir ochkoga oshirdi. U bor-yoʻgʻi 5’8" boʻlishiga qaramay, har bir oʻyinda oʻrtacha 7,1 ribaund toʻpladi, bu SECda yettinchi oʻrin uchun etarli va boʻyi olti futdan past boʻlgan oʻntalikdagi yagona oʻyinchi. U mamlakatdagi 5' 8" yoki undan past boʻlgan yagona oʻyinchi boʻlib, har bir oʻyinda oʻrtacha 7 tadan koʻproq ribaund toʻplagan. U SEC All-mudofaa jamoasida joy oldi. Harper oʻzining kichik yili boshlanishidan oldin transferga qaror qildi.
Kentukki va Ogayo shtati statistikasi
Manba
Almazán
Almazán Ispaniyaning Castilla y León mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Soria provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 166,53 km2. Aholisi — 5965 kishi (2010).
IC 3832
IC 3832 Canes Venatici yulduz turkumidagi Sc (ixcham spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Saint-Flovier
Saint-Flovier Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Indre-et-Loire departamenti Loches tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
605 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 20,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 28,9 km2.
Roda de Ter
Roda de Ter Ispaniyaning Kataloniya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Barselona provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 2,2 km2. Aholisi — 6118 kishi (2010).
St. Charles (Illinois)
St. Charles AQShning Illinois shtatida joylashgan shahardir.
Aholisi
27896 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 36,6 km2. Shundan 36,2 km2 quruqlik, 0,4 km2 esa suv maydonidir.
Maran-e Sofla
Maran-e Sofla (, romanizatsiya qilinganda Marān-e Soflá va Marrān-e Soflá) — Eronning Kurdiston ustoni, Divandarreh tuman okrugi tarkibidagi Karaftu tumani, Kani Shirin okrugiga qarashli qishloq. 2006-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Maran-e Sofla aholisi 167 nafarni tashkil qilib, ular 37 oiladan iborat boʻlgan. Qishloqda asosan kurdlar istiqomat qiladi.
Hid bilish nervi
thumb|Hid bilish nervi Hid bilish nervi [pegush o1Gʻas1ogsh8| — bosh miya nervlarinchng 1-jufti. Hidlov retseptor hujayralarining oʻsimtalari (aksonlar)dan hosil boʻladi (qarang Hid bilish azolari). Bu oʻsimtalar oʻta nozik nerv tolalariga kiradi. Sut emizuvchilarda (boshqa umurtqalilardan farqli) Hid bilish nervin. yaxlit bir tutam boʻlmay bir nechta hidlov ipchalarini hosil qiladi. Bu tolalar gʻalvirsimon suyak koʻndalang (ilma-teshik) plastinkasining teshiklaridan oʻtib, burun boʻshligʻiga kiradi va shilliq qavatga tarqaladi. Hid bilish nervin.ning hid qabul qiluvchi retsep-torlari burunning shilliq qavatida joylashgan.
Dietingen
Dietingen Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Rottweil tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 42,25 km2. 3935 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Dietingenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Forobiy
Olim 941-yildan Damashkda muhtojlikda kun kechira boshlaydi. Shunga qaramay, ilm bilan shugʻullanadi, falsafa va boshqa fanlar sohasida tadqiqot ishlari olib boradi. U Aleppo (Halab) hokimi Hamdamid (hukmronlik yillari 943—967) iltifoti va hurmatiga erishadi. U olimlarning homiysi sifatida tanilgan edi. Hokim Forobiyni oʻz saroyiga taklif etadi, lekin, u saroyga bormasdan, erkin hayot kechirishni maʼqul koʻradi. Shunga qaramasdan, allomaning Halabdagi hayoti sermahsul boʻldi, bu yerda oʻzining koʻplab asarlarini yozdi. Forobiy 949— 950 yillarda Misrda, soʻngra Damashqda yashaydi va shu yerda umrining oxirgi kunlarini oʻtkazadi. U Damashqsagi „Bob assagʻir“ qabristoniga dafn etilgan.
Farobiyning asosiy asarlari: „Falsafani oʻrganishdan oldin nimani bilish kerakligi toʻgʻrisida“, „Falsafiy savollar va ularga javoblar“, „Ensiklopediyadan mantiq boʻlimining bir qismi“, „Taliqot“ (sharhlar), „Inson aʼzolari haqida risola“, „Boʻshliq haqida maqola“, „Donolik asoslari“, „Falsafaning maʼnosi va kelib chiqishi“, „Hayvon aʼzolari, funksiyasi va potensiyasi“, „Mantiq toʻgʻrisidagi risolaga muqaddima“, „Mantiq ilmiga kirish“, „Ilmlarning kelib chiqishi haqida“, „Musiqa haqida katta kitob“, „Baxtsaodatga erishuv haqida“, „Masalalar mohiyati“, „Buyuk kishilarning naqllari“, „Ihso alulum“, „Hikmat maʼnolari“, „Aql toʻgʻrisida“, „Ilmlar va sanʼatlar fazilati“, „Qonunlar haqida kitob“, „Substansiya haqida soʻz“, „Falak harakatining doimiyligi haqida“, „Sheʼr va qofiyalar haqida soʻz“, „Ritorika haqida kitob“, „Hajm va miqdor haqida soʻz“, „Musiqa haqida soʻz“, „Fizika usullari haqida kitob“, „Fazilatli xulqlar“, „Fozil shahar aholisining fikrlari“, „Jismlar va aksidensiyalarning ibtidosi haqida“, "Aristotel „Metafizika“ kitobining maqsadi toʻgʻrisida" va boshqa Forobiy asarlari 20-asrning 70—80-yillarida Toshkent va Olmaotada „Falsafiy risolalar“, „Mantiqiy risolalar“, „Matematik risolalar“, „Ijtimoiyaxloqiy risolalar“, „Tadqiqotlar va tarjimalar“ nomlari ostida rus tilida nashr etilgan.
Farobiy ilk oʻrta asrda, Sharq Uygʻonish davrida ijod etdi. Bu davr ishlab chiqaruvchi kuchlarning oʻsishi, hunarmandchilik, irrigatsiya inshootlarining yuksalishi, yangi shaharlarning bunyod etilishi, madaniy va maʼnaviy hayotning ravnaq topishi bilan ajralib turadi. IX-X asrlarda ichki va tashqi savdo kuchaydi, ayniqsa, Hindiston, Xitoy, Vizantiya, Afrika mamlakatlari bilan aloqa yoʻlga qoʻyildi. Bu davr qarama-qarshilik va adovatlardan xoli emas edi. Farobiyning falsafiy qarashlarida oʻsha davrning yutuq va kamchiliklari, murakkab va ziddiyatli jihatlari oʻz ifodasini topdi.
Olimning ilmfan oldidagi xizmatlaridan biri uning yunon mutafakkirlari asarlarini sharxlaganligi va ularni yangi gʻoyalar bilan boyitganligidir. Alloma, eng avvalo, Arastu asarlariga sharhlar bitgan, uning naturfalsafiy gʻoyalarining targʻibotchisi va davomchisi sifatida tanilgan. Farobiy, shuningdek, Aflotun, Aleksandr Afrodiziyskiy, Yevklid, Ptolemey, Porfiriy asarlariga ham sharh yozganligi maʼlum. Bulardan tashqari, Gippokrat, Epikur, Anaksagor, Diogen, Xrisipp, Aristipp, Suqrot, Zenon asarlaridan xabardor boʻlgan hamda epikurchilar, stoiklar, pifagorchilar, kiniklar maktablarini yaxshi bilgan. Farobiy oʻrta asrda mukammal hisoblangan ilmlar tasnifini yaratdi. U „Ilmlarning kelib chiqishi haqida“, „Ilmlarning tasnifi haqida“ nomli risolalarida oʻsha davrda maʼlum boʻlgan 30 ga yaqin ilm sohasining tavsifi va tafsilotini bayon qilib berdi. Mutafakkir tabiat va inson organizmiga xos boʻlgan tabiiy jarayonlarni oʻrganuvchi ilm sohalarini birinchi oʻringa qoʻydi. Farobiy ilmlarni quyidagicha tasniflaydi: 1) til haqidagi ilm (grammatika, orfografiya, sheʼriyat, toʻgʻri yozuv va boshqalarni oʻz ichiga oladi); 2) mantiq (8 boʻlimdan iborat boʻlib, tushuncha, muhokama, xulosa, sillogistika, dialektika, sofistika va boshqalarni oʻz ichiga oladi); 3) mat. (arifmetika, geom., astronomiya, mexanika, optika, sayyoralar, musiqa va ogʻirlik haqidagi ilmdan iborat); 4) tabiiy ilmlar, ilohiy ilmlar yoki metafizika; 5) shahar haqidagi ilm (siyosiy ilm, fiqh, ped., axloqshunoslik va kalom kiradi).
Farobiy fanlarni tasniflashda borliq xususiyatlarining tahlilidan va ularning fanda aks etishidan kelib chiqadi. Uning tasnifi, eng avvalo, tabiatni, tafakkur va nutqni, til va mantiqni oʻrganishga qaratilgan edi. Farobiyga ko`ra, ilmlarning tasnifidan maqsad haqiqatni oʻrganish va tasdiqlashdan, uni yolgʻondan farqlashdan iborat. Olimning fikricha, fanlar va umuman bilimlar borliqdan kelib chiqib, borliqni uzoq vaqt oʻrganish asosida toʻplanib boradi. Turli ilmlar bir-birini inkor qilmaydi, balki oʻzaro bir-biri bilan bogʻliq holda rivojlanadi. Ular dunyoni idrok qilishga va insonlarnkng baxtsaodatga erishishiga qaratilgandir.
Farobiyning fanlar tasnifida tabiiy va ijtimoiy fanlar oʻz vazifasiga koʻra bir-biridan farq qiladi. Masalan, matematika, tabiatshunoslik va metafizika ilmlari inson aqlzakovatini boyitishga xizmat qiladi, grammatika, sheʼriyat va mantiq esa fanlardan toʻgʻri foydalanishni, bilimlarni boshqalarga toʻgʻri tushuntirish, yaʼni akliy tarbiya uchun xizmat qiladi. Siyosat, axloqshunoslik va ped.ga ovd bilimlar kishilarning jamoaga birlashuvi, ijtimoiy hayotning qonun va qoidalarini oʻrgatadi. Xullas, Forobiyning ilmlar tasnifi toʻgʻrisidagi maʼlumoti oʻrta asrda turli fanlarning rivojida muhim ahamiyatga ega boʻldi, keyingi davrlarda yashagan olimlar uchun qoʻllanma vazifasini oʻtadi.
Farobiyning ontologik qarashlari. Mutafakkir borliq muammosini „vujudi vojib“ va „vujudi mumkin“ taʼlimotidan kelib chiqqan holda tushuntiradi. Uningcha, „vujudi vojib“ barcha mavjud yoki paydo boʻlishi mumkin boʻlgan narsa, jism va moddalarning birinchi sababchisidir. Farobiy Xudoga birinchi sabab, birinchi mohiyat, deb taʼrif beradi. Xudo birinchi sabab sifatida boshqa sabab va turtkiga muhtoj emas. U yaratadi, lekin boshqa narsalar tomonidan yaratilmaydi. Allohning zotiga qarama-qarshilik, ziddiyat, turli nuqsonlar, beqarorlik va boshqa jarayonlar xos emas. „Vujudi mumkin“ esa barcha yaratilgan, mavjud boʻlgan va yaratilajak narsa va ashyolarni angatadi. Farobiy tabiat, ashyo va jismlar turli shakllari muayyan izchillik va zaruriyat boʻyicha yuz beradigan tadrijiy jarayonlar asosida paydo boʻladi, deb hisoblaydi. Butun mavjudotni sabab va oqibat nuqtai nazaridan 6 daraja (sabab)ga boʻladi: Xudo — birinchi sabab; ikkinchi sabab esa osmon jinslari, soʻng faol aql, jon (annafs), shakl (assurat), modda yoki ashyolar (almodda). Xudo—vojibul vujud, yaʼni zaruriy mavjudlik boʻlsa, qolganlari — vujudi mumkin, yaʼni imkoniy mavjud narsalardir. Bular bir-biri bilan sababiy bogʻlangan. Xudo, yaʼni „vujudi vojib“ birinchi boʻlib aql faolni yaratadi. Aql esa har bir sayyoraga xos aqlni yaratadi. Eng soʻnggi samoviy aql natijasida Yerdagi aql-ruh va barcha moddiy jismlar, yaʼni 4 unsur: tuproq, havo, olov, suv paydo boʻladi. 4 unsurdan esa nabotot odami, hayvonot olami, inson zoti va notirik tabiat vujudga keladi. Organik olamga oʻsimlik ruhi, hayvoniy ruh va insoniy ruh xosdir. Jismlarga harakat xos boʻlib, ular oʻzaro bir-biri bilan bogʻlangan. Shunday qilib, Farobiyning borliq haqidagi taʼlimoti keyingi davrlarda hurfikrlikning keng quloch yozishida muhim ahamiyatga ega boʻldi.
Farobiyning gnoseologik qarashlari, yaʼni bilish haqidagi taʼlimoti ijtimoiyfalsafiy fikr rivoji tarixida alohida oʻrinni egallaydi. Olimning bu boradagi fikrlari uning „Mantiq toʻgʻrisida risolaga muqaddima“, „Mantiqqa kirish“, „Akl toʻgʻrisida“, „Falsafaning maʼnosi va kelib chiqishi“ va boshqa asarlarida taxlil qilib berilgan. Mutafakkir inson Yer yuzidagi oliy mavjudot ekanligini taʼkidlab, uning qobiliyati, tevarakatrofdagi narsa va hodisalarni idrok qilish kuchiga katta baho beradi.
Farobiy oʻz asarlarida bilish shakllari, insonning ruhiy holati, jon va tananing oʻzaro munosabati, mantiqiy fikrlash toʻgʻrisidagi mulohazalarini bildiradi. Uning aytishicha, insonning bilish, ruhiy qobiliyatlarini miya boshqaradi, yurak esa barcha aʼzolarni hayot uchun zarur boʻlgan qon bilan taʼminlovchi markaz vazifasini bajaradi. Farobiy „Ilm va sanʼatning fazilatlari haqida“ kitobida tabiatni bilishning cheksizligini, bilim bilmaslikdan bilishga, sababiyatni bilishdan oqibatni bilishga, aksidensiya (alaraz)dan substansiya (javhar)ga qarab borishni uqtiradi. Inson voqelikni idrok, sezgi, xotira, tasavvur, mantiqiy tafakkur, akl, nutq va boshqa vosita hamda usullar orqali bila oladi. Olim hissiy va akliy bilish mavjudligini, ular bir-biridan farq qilishini ham aytib oʻtadi. Hissiy bilishda sezgi aʼzolari yordamida ashyolar, narsa va hodisalarning muayyan sifatlari bilib olinadi. Shu bilan birga, sezgi orqali narsa va buyumlarning muhim boʻlmagan tomonlari ham idrok qilinadi. Aql orqali esa buyum sifatlarini mavhumlashtirish orqali uning mohiyati va umumiy tomonlari bilinadi.