Qrim_tatarlari
Oltin Oʻrda va Qrim xonligi
Qrim tatarlari 16-18-asrlarda Usmonli larning vassal davlati boʻlgan Qrim xonligi davrida millat sifatida vujudga kelgan. Rossiyalik tarixchi, tarix fanlari doktori, Rossiya Imperiyasi Fanlar akademiyasi professori Ilya Zaytsevning yozishicha, tarixiy maʼlumotlar tahlili Turkiya ning Qrim siyosatiga taʼsiri eski turk manbalarida qayd etilganidek yuqori boʻlmaganligini koʻrsatadi. Qrimning turkiyzabon aholisi asosan 14-asrda Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxon Islom dini ni qabul qilganidan keyin uninng dinini qabul qilgan edi. 1736-yilda Rossiya Qrimga birinchi bostirib kirganida, xonning arxivlari va kutubxonalari butun islom olamida mashhur boʻlgan va Qrim-Garay xonligi davrida Aqmesjit shahri suv quvurlari, kanalizatsiya va Fransuzlarning Molièrening teatri bilan jihozlangan edi. Kezlev porti, Rotterdam porti va Baxchisaroy bilan solishtirganda, Yevropaning eng toza va yashil shahri sifatida taʼriflangan. thumb|[[Boqchasaroy|Baxchisaroy dagi Qrim xoni saroyi, Karlo Bossoli]] 1441-yilda Qrimning bir necha kuchli urugʻlari, jumladan Oltin Oʻrda urugʻlari Shirin va Barin, Kuman urugʻi va Qipchoq vakillaridan Xoji Garayni Qrimga hukmronlik qilishga taklif qilish uchun Buyuk Litva knyazligi elchi yubordi. U 1783-yilda Qrim xonligi Rossiya tomonidan anneksiya qilinguncha hukmronlik qilgan Garaylar sulolasining asoschisi boʻldi. Hoji I Giray Chingizxon ning nabirasi va Joʻjixon o'g'li Oltin Oʻrda xoni Batu xonning avlodidan edi. Xojining oʻgʻli Mengli Garay I davrida Buyuk Oʻrda qoʻshini hali ham mavjud boʻlgan va keyinchalik shimoldan Qrimga bostirib kirdi. Qrim xoni umumiy jangda gʻalaba qozondi. Oʻrda ushbu jangdan so'ng mavjud boʻlishni toʻxtatdi va Qrim xoni Buyuk Xon va bu Oltin O'rda davlatining vorisi deb tan olindi. Oʻshandan beri Qrim xonligi 18-asr boshlarigacha Sharqiy Yevropadagi eng kuchli davlatlar qatorida edi. Xonlik rasman 1580-yildan keyin katta muxtoriyatga ega boʻlgan Usmonli imperiyasining vassal davlati sifatida faoliyat yuritgan Moskva buyuk knyazligi va Litva Hamdoʻstligi xonga har yili oʻlpon toʻlagan (1700 va 1699-yilgacha). 17-asrda Qrim tatarlari Bogdan Xmelnitskiy boshchiligidagi Ukraina kazaklariga mustaqillik uchun kurashda yordam berishdi, bu ularga Polsha qoʻshinlari ustidan bir nechta hal qiluvchi gʻalabalarni qoʻlga kiritishga imkon berdi. left|thumb|440x440px|Qrimning 1774-yildagi frantsuz tilidagi xaritasi asosan turkiy joy nomlarini koʻrsatadi. thumb|[[Qrim xonligi|Qrim xoni va Bogdan Xmelnitskiy namoz oʻqiydilar.]] 1711-yilda rossiyalik Pyotr I oʻzining barcha qoʻshinlari (80 000) bilan Qora dengiz ga chiqish uchun yurishga chiqqanida, u Qrim xoni Devlet II Giray qoʻshini tomonidan oʻrab olingan va umidsiz vaziyatga tushib qolgan va faqat Usmonli vaziri Baltaji Mehmet Posho ning xiyonati Butrusga Qrim tatarlari qurshovidan chiqib ketishga imkon berdi. Davlat II Garay vazirning qaroriga norozilik bildirganida. uning javobi: "Tatarlar ishingni bilishing kerak. Baʼzi Baʼzi ishlari menga ishonib topshirilgan. Ularga aralashishga haqqing yoʻq". Prut shartnomasiimzolandi va 10 yil oʻtgach, Rossiya oʻzini imperiya deb eʼlon qildi. 1736-yilda Qrim xoni Qoplon I Garay turk sultoni Ahmad III tomonidan Fors ga chaqirildi. Rossiya Qrimda qoʻshin yetishmasligidan foydalanishi mumkinligini tushungan Qoplon Giray sultonga ikki marta oʻylab koʻrish uchun xat yozdi, ammo Sulton qatʼiyatli edi. Qaplan Giray kutganidek, 1736-yilda rus armiyasi Myunnix boshchiligida Qrimga bostirib kirdi, yarim orolni vayron qildi, tinch aholini oʻldirdi va barcha yirik shaharlarni vayron qildi, poytaxt Baxchisaroyni egallab oldi, Xon saroyi ni yoqib yubordi.barcha arxivlar va hujjatlar bilan, keyin esa unda boshlangan epidemiya tufayli Qrimni tark etdi. Bir yil oʻtgach, yana bir rus generali Piter Leysi ham xuddi shunday qildi. Oʻshandan beri Qrim xonligi tiklana olmadi va uning sekin tanazzulga uchrashi boshlandi. 1768—1774-yillardagi rus-turk urushi ruslar tomonidan Usmonlilarning magʻlubiyati bilan yakunlandi va urushdan keyin imzolangan Kyuchyuk-Kaynarja sulhi shartnomasiga (1774) koʻra, Qrim mustaqil boʻldi va Usmonlilar Qrimni himoya qilish uchun siyosiy huquqidan voz kechdi. xonlik. Qrimdagi siyosiy tartibsizliklardan soʻng Imperator Rossiya shartnomani buzdi va Qrim xonligini anneksiya qildi.1783-yilda. thumb|Qrim-tatar kamonchi Qrim xonligining asosiy aholisi Qrim tatarlari boʻlib, ular bilan birga Qrim xonligida karaitlar, italyanlar, armanlar, yunonlar, cherkeslar va loʻlilarning muhim jamoalari yashagan. 16-asr boshlarida Qrim xonlari hukmronligi ostida Qrim yarim orolidan tashqarida yurgan noʻgʻaylar (mangitlar)ning bir qismi oʻtgan., qurgʻoqchilik va ochlik davrida u erga koʻchib oʻtish. Aholining aksariyati Hanafiy oqimidagi islomni eʼtirof etgan; aholining bir qismi — pravoslav, monoteletizm, iudaizm; 16-asrda. Kichik katolik jamoalari mavjud edi. Qrim yarim orolining Qrim-tatar aholisi soliqlardan qisman ozod qilindi. Menli Geray I davridagi qisman soliq imtiyozlari tufayli yunonlar jizya toʻlagan, italiyaliklar imtiyozli holatda edi. 18-asrga kelib Qrim xonligining aholisi 500 mingga yaqin edi. Qrim xonligi hududi bir qancha aholi punktlarini qamrab olgan Kadiliklardan iborat Kinakantaga (gubernatorliklarga) boʻlingan