Qashqadaryo_viloyati_geografiyasi
Transport va tashqi iqtisodiy aloqalar
Viloyatda transport tizimining turli xillari mavjud. Ammo yuk tashishda avtomobil transporti oldingi oʻrinda turadi. Masalan, 2010 yilda umumiy 38,0 mln. tonna tashilgan yukning deyarli barchasi (33,1 mln. t) avtomobil transportiga toʻgʻri keladi. Shu yilda jami 331,2 mln. Yoʻlovchi tashilgan, uning 330,1 mln. kishisi avtomobil transportida amalga oshirilgan. Qashqadaryo neft va gaz konlaridan mamlakatimizning turli rayonlariga hamda qoʻshni davlatlarga quvur transporti tarqalgan; Buxoro neftni qayta ishlash zavodi, koʻpgina yirik issiqlik elektr stansiyalariga aynan shu yerdan yoqilgʻi yetkazib beriladi. Shuningdek, 2007-yil1-sentabrda qurilishi yakunlangan Toshgʻuzor-Boysun-Qumqoʻrgʻon temir yoʻlining ahamiyati ham katta. Qarshi shahrida yirik aeroport bor, u viloyat aholisining tashqi aloqalariga xizmat qiladi. Qashqadaryo neft va gaz konlaridan mamlakatimizning turli rayonlariga hamda qoʻshni davlatlarga quvur transporti tarqalgan; Buxoro neftni qayta ishlash zavodi, koʻpgina yirik issiqlik elektr stantsiyalariga ham aynan shu yerdan yoqilgʻi yetkazib beriladi. Shuningdek, hozirgi vaqtda qurib bitkazilgan Gʻuzor-Boysun-Qumqoʻrgʻon temir yoʻlining ahamiyat ham katta. Qashqadaryo viloyati xoʻjaligining muhim tarmoqlaridan biri transport boʻlib, u yuk va yoʻlovchilarni tashishning yagona vositasidir. Transport viloyatda ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi va joylashishiga muhim taʼsir koʻrsatadi. Qashqadaryo viloyatida moddiy ishlab chiqarishda band boʻlgan aholining 10% dan ortiqrogʻi transportda band. Qashqadaryo viloyatida temir yoʻllar va shohbekatlarning qurilishi 1915-yildan boshlandi. Shu yilda Kogon-Qarshi-Amudaryo-Termiz temir yoʻli, Qarshi va Koson shohbekatlari qurib bitkazildi. 1924-yilda uzunligi 122 km boʻlgan Qarshi-Kitob temir yoʻli ishga tushirildi. 1925-yilda Kogon-Qarshi-Amudaryo-Termiz temir yoʻli Tojikiston Respublikasi poytaxti Dushanbe shahrigacha yetkazildi. Keyingi yillarda viloyat hududida shahar va qishloq oʻrtasidagi iqtisodiy hamkorlikni taraqqiy ettirish va mustahkamlash, yangi sanoat tarmoqlarini barpo qilish, boʻz yerlarni oʻzlashtirish, tabiiy boyliklardan foydalanishga kata eʼtibor berildi. Shu boisdan Qashqadaryo viloyatidla transport tarmoqlari tez rivojlana bordi. Ilgari Kogon stantsiyasi orqali Samarqand-Kogon-Qarshi temir yoʻlida yarim aylana yoʻldan yuklar tashilar edi. Natijada bu yoʻlda Qarshi stantsiyasida ancha qiyinchiliklar tugʻilib, transport harajatlari, yuk hamda vagonlar oboroti haddan tashqari ortib ketar edi. Shu boisdan temir yoʻl uzunligini qisqartirish, qoʻlay yoʻl tanlash lozim boʻlib qoldi. 1966-yilda Samarqand-Qarshi temir yoʻli qurilishi boshlanib, 1970-yilda 144 km uzunlikdagi bu temir yoʻl foydalanishga topshirildi. U Qarshidan Toshkentgacha boʻlgan masofani 240 kmga qisqartirdi. Viloyatda Qarshi shohbekatidan tashqari Kitob, Gʻuzor bekatlari qurildi. Qarshida Qarshi shohbekati, vagon va lokomotiv deposi, xizmat koʻrsatuvchi 6 ta distantsiya, kasalxona, savdo tarmogʻi, temir yoʻlchilar madaniyat saroyi kabilarni oʻz ichiga oladigan transport tuguni vujudga keltirildi. Qarshi temir yoʻli ishlab chiqarish birlashmasiga Kitob, Tanxoz, Yakkabogʻ, Qarshi, Nishon, Koson, Tallimarjon stantsiyalari kiradi. Muborak stantsiyasi Buxoro temir yoʻl birlashmasiga qaraydi. Qashqadaryo viloyati tumanlarining markazlari temir yoʻl boʻyida yoki unga yaqin joylashgandir. Qarshi, Kitob, Koson, Nishon, Gʻuzor, Qamashi va Muborak viloyatdagi asosiy temir yoʻl stantsiyalaridir. Dehqonobod shaharchasi temir yoʻldan 45 km. Mugʻlon qishloqgʻi 20 km. Chiroqchi shahri 12 km, Beshkent shahri esa 7 km uzoqlikda joylashgan. Viloyatning 71 xoʻjaligi hududlari boʻylab temir yoʻllar oʻtadi. Tuman markazlarining bunday joylashuvi yuklarni joʻnatish va keltirishda, yaʼni viloyatdagi ichki hamda tashqi iqtisodiy aloqalarni yengillashtiradi. 1989 yilda temir yoʻllar orqali viloyat ichkarisida 10.4 ming tonnaga yaqin yuk tashilgan, yuk oboroti 264.2 ming t/km g teng boʻlgan. 1990 yilda Qarshi temir yoʻl shohbekati taʼmirlandi. Bu shohbekatning ikki qavatli koʻrkam binosida yoʻlovchilar uchun hamma qulayliklar yaratildi. Shu yilda Qarshi shohbekati orqali 288.7 ming yoʻlovchi tashildi. 2022-yilning yanvar-dekabr oylari yakuni bilan Qashqadaryo viloyatida tashqi savdo aylanmasi 547470,4 ming AQSH dollarini tashkil etib, 2021- yilga nisbatan 565730,0 ming AQSH dollariga yoki 3,2% ga kamaydi. Tashqi iqtisodiy faoliyat boʻyicha 20 ta yirik hamkor davlatlar orasidan oʻnta davlatda faol tashqi savdo balansi kuzatilgan. Xususan, XXR, Rossiya Federatsiyasi, Qirgʻiz Respublikasi, Turkiya, Eron Islom Respublikasi, Pokiston, Hindiston, Afg‘oniston, Polsha va Tojikiston shular jumlasidandir. Qolgan 10 ta davlatlar bilan passiv tashqi savdo balansi saqlanib qolmoqda. Qashqadaryo viloyati jahonning 73 ta mamlakatlari bilan savdo aloqalarini amalga oshirib kelmoqda. TSA(tashqi savdo aylanmasi)ning nisbatan salmoqli hissasi Turkiyada (25,5%), Rossiya Federatsiyasida (16,9%), Xitoy Xalq Respublikasida (16,6%), Qozogʻiston (5,3%), Qirgʻiz Respublikasida (4,4%), Eron Islom Respublikasida (3,5%), va Germaniyada (2,1%), qayd etilgan. Viloyat tashqi savdo aylanmasi tarkibida eng yuqori ulushni Qarshi tumani 22,8% ulush bilan 124665,4 ming AQSH dollarini, eng quyi ulushni esa Koʻkdala 4347,6 ming. AQSH dollarini 0,8% ulush tashkil etdi. 2022 — yil yanvar-dekabr oylarida, Qashqadaryo viloyati tashqi savdo aylanmasining 31,4% i MDH davlatlariga toʻgʻri kelib, tashqi savdo aylan masidagi 2021 — yilning mos davriga nisbatan 1,8% ga koʻpaygan. Boshqa xorijiy davlatlarning TSAsi 2022- yilning yanvar- dekabr oylarida 2021-yilning mos davriga nisbatan 5,4% ga kamaydi va jami TSAdagi 68,6% ni tashkil etdi. Qashqadaryo viloyatining MDH mamlakatlari bilan tashqi savdo aylanmasi 2022- yil yanvar-dekabr oylari holatiga koʻra 172023,3 ming AQSH dollarini tashkil etdi. Shundan eksport 103949,3 ming AQSH dollariga yetgan boʻlsa, import 68074,0 ming AQSH dollari qiymatida qayd etildi. Qashqadaryo viloyati MDH mamlakatlari bilan tashqi savdo aylanmasining eng yuqori hajmlari Rossiya Federatsiyasida (61,6%), Qirgʻiz Respublikasida (14,6%) Qozogʻistonda (12,0%), qayd etilgan. Qashqadaryo viloyati Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqiga aʼzo davlatlar bilan tashqi savdo aylanmasi 154280,3 ming AQSH dollarini tashkil etdi. Shundan eksport hajmi 93357,0 ming AQSH dollari, import hajmi esa 60923,3 ming AQSH dollariga yetdi. Joriy yilning yanvar-dekabr oylarida viloyatning eksportyorlari soni 246 tani tashkil etib, ular tomonidan 303381,1 ming AQSH dollari qiymatidagi (2021- yilning mos davriga nisbatan 12,3% ga koʻpaydi) tovar va xizmatlar eksport qilinishi taʼminlandi. Eksport tarkibida tovarlar ulushi 98,1% ni tashkil etib, ulardan sanoat tovarlari (71,4%), oziq-ovqat mahsulotlari va tirik hayvonlar (19,0%) hissasiga toʻgʻri kelmoqda. 2022- yilning yanvar- dekabr oylarida MDH mamlakatlariga 103949,3 ming AQSH dollari qiymatidagi tovar va xizmatlar eksport qilinib, jami eksportning 34,3% ini tashkil etdi. 2022- yilning yanvar- dekabr oylarida eksport boʻyicha asosiy hamkor davlatlar tarkibida Turkiya (eksport umumiy hajmining 35,8% i) va Rossiya Federatsiyasi (21,1%) davlatlari yetakchilik qildi. Mazkur yetti yirik davlatlarning jami eksportdagi ulushi 77,2% ni tashkil etdi. Viloyat eksporti tarkibida eng yuqori ulushni Qarshi tumani 30,7% ulush bilan 93075,5 ming AQSH dollarini, eng quyi ulushni esa Shahrisabz shahar 1,0% ulush bilan 2931,2 ming AQSH dollarini tashkil etdi. 2022- yil yanvar- dekabr oylarida meva va sabzavotlar eksportining qiymat jihatidan eng katta hajmi Rossiya Federatsiyasiga toʻgʻri keldi (meva va sabzavotlar eksporti umumiy hajmining 50,6% i), bu Eron eksport hajmidan 50,6 baravar koʻp. Xizmatlar eksporti hajmi 5831,6 ming AQSH dollarini yoki jami eksport hajmining 1,9% ini tashkil etib, 2021- yilning mos davriga nisbatan 36,3% ga kamaydi. Xizmatlar eksporti tarkibining asosiy ulushi transport (20,4%), safarlar (turizm) (7,2%), boshqa tadbirkorlik bilan bogʻliq xizmatlar (49,0%) hissasiga toʻgʻri kelgan. Shu bilan birga, boshqa xizmatlar (23,4%) ni tashkil etib, tarkibida eng kichigi safarlar (turizm) (7,2%) hissasiga toʻgʻri keldi. 2022- yilning yanvar- dekabr oylarida import hajmi 244089,3 ming AQSH dollarini va 2021- yil yanvar- dekabr oylariga nisbatan 82,6% ni tashkil etdi. Import tarkibida eng katta ulush, mashinalar va transport asbob-uskunalari (53,6%), sanoat tovarlari (26,7%) hamda kimyoviy vositalar va boshqa toifalarga kiritilmagan shunga oʻxshash mahsulotlar (5,5%) hisobiga toʻgʻri keldi. Tovarlar importi dinamikasi tahliliga koʻra, 2022- yilning yanvar- dekabr import qilingan tovarlar hajmi, oʻtgan yilning mos davriga nisbatan 51593,6 ming AQSH dollariga kamaydi va 244089,3 ming AQSH dollarini tashkil etdi. Xizmatlar importi 2022- yil yanvar- dekabr oylarida 829,6 ming AQSH dollarini tashkil etdi. 2022- yil yanvar- dekabr oylari natijalariga koʻra MDH mamlakatlaridan import ulushi 27,9% ni tashkil etib, 2021- yilning mos davriga nisbatan 0,3% ga kupaydi. 2022- yil yanvar- dekabr oylarida Qashqadaryo viloyati 73 ta davlatdan tovar va xizmatlar importini amalga oshirdi. Yetti yirik hamkor davlatlar (XXR, Rossiya Federatsiyasi, Turkiya, Qozogʻiston, Qirgʻiz Respublikasi, Afgʻoniston va Tojikiston) jami importning 67,2% ulushini tashkil etdi. 2022- yil yanvar- dekabr oylarida Qashqadaryo viloyati 73 ta davlatdan tovar va xizmatlar importini amalga oshirdi. Yetti yirik hamkor davlatlar (XXR, Rossiya Federatsiyasi, Turkiya, Qozogʻiston, Qirgʻiz Respublikasi, Afgʻoniston va Tojikiston) jami importning 67,2% ulushini tashkil etdi. 2022- yil yanvar- dekabr oylarida import tarkibida mashinalar va transport asbob uskunalari hajmi 146882,8 ming AQSH dollarini tashkil etib, oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 24,4% ga kamaydi va importning umumiy hajmidagi ulushi 60,2% ga yetdi. 2022- yil yanvar- dekabr oylarida mashina va transport asbob-uskunalari oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 47345,6 ming AQSH dollariga kamaydi. Ushbu tovarlarni Qashqadaryo viloyatiga yetkazib berishning asosiy qismi Xitoy Xalq Respublikasi 48299,0 ming AQSH dollari (32,9%), Rossiya Federatsiyasi 5335,5 ming AQSH dollari, (3,6%), Turkiya 28440,8 ming AQSH dollari, (19,4%), Germaniya 11709,4 ming AQSH dollari (8,0%), va Koreya Respublikasi 3070,5 ming AQSH dollari (2,1%) kabi davlatlarga toʻgʻri keldi.