cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kompyuter tomografiyasi
Elektron x-nurli tomografiya
Elektron nurli tomografiya (EBT) KTning oʻziga xos shakli boʻlib, unda etarlicha katta rentgen trubkasi qurilgan boʻlib, faqat rentgen trubkasining katodi va anodi oʻrtasida harakatlanadigan elektronlar dastasi burilish gʻaltaklari yordamida aylantiriladi. . Ushbu tur skanerning katta afzalligi bor, chunki skanerlash tezligi ancha tezroq boʻlishi mumkin, bu yurak va arteriyalar kabi harakatlanuvchi tuzilmalarni sifatli tasvirlash imkonini beradi. Ushbu dizayndagi skanerlar yigiruv trubkasi turlari bilan solishtirganda kamroq ishlab chiqarilgan, bu asosan rentgen trubkasi va detektor majmuasini qurish bilan bogʻliq yuqori xarajat va cheklangan anatomik qamrov tufayli.
Ikki energiyali KT
Spektral KT sifatida ham tanilgan Dual Energy CT — bu kompyuter tomografiyasining rivojlanishi boʻlib, unda ikkita maʼlumot toʻplamini yaratish uchun ikkita energiya ishlatiladi. Dual Energy CT ikki xil maʼlumotlar toʻplamini olish uchun ikki manbali, ikkita detektorli qatlamli yagona manba, energiyani almashtirish usullari bilan bitta manbadan foydalanishi mumkin.
KT perfuzion tasviri
thumb KT perfuzion koʻrish kontrast moddani yuborish paytida qon tomirlari orqali oqimni baholash uchun KTning oʻziga xos shaklidir. Qon oqimi, qonning oʻtish vaqti va aʼzolar qon hajmini oʻrtacha sezgirlik va oʻziga xoslik bilan hisoblash mumkin. Ushbu turdagi KT yurakda qoʻllanilishi mumkin, ammo anomalliklarni aniqlash uchun sezgirlik va oʻziga xoslik KT ning boshqa shakllariga qaraganda past boʻladi. Bu miyada ham qoʻllanilishi mumkin, bu yerda KT perfuzion tasviri odatda anʼanaviy spiral KT yordamida aniqlanmasdan oldin yomon miya perfuziyasini aniqlay oladi. Bu boshqa KT turlariga qaraganda insult tashxisi uchun yaxshiroqdir.
PET KT
left|thumb| Koʻkrak qafasining PET-KT tekshiruvi Pozitron emissiya tomografiyasi — kompyuter tomografiyasi gibrid KT usuli boʻlib, u bitta gentrida pozitron emissiya tomografiyasi (PET) va rentgen kompyuter tomografiyasi (KT) skanerini birlashtirib, bir seansda ikkala qurilmadan ketma-ket tasvirlarni olish imkonini beradi., ular bitta superpozitsiyalangan (birga roʻyxatdan oʻtgan) tasvirga birlashtirilgan. Shunday qilib, organizmdagi metabolik yoki biokimyoviy faollikning fazoviy taqsimlanishini tasvirlaydigan PET tomonidan olingan funktsional tasvirlar KT skanerlashda olingan anatomik tasvir bilan aniqroq mos kelishi yoki bogʻlanishi mumkin.
Tibbiy foydalanish
1970-yillarda joriy etilganidan beri KT anʼanaviy rentgenografiya va tibbiy ultratovushni toʻldirish uchun tibbiy tasvirlashda muhim vositaga aylandi. U yaqinda profilaktik tibbiyot yoki kasalliklarni skrining qilish uchun ishlatilgan, masalan, yoʻgʻon ichak saratoni xavfi yuqori boʻlgan odamlar uchun KT kolonografiyasi yoki yurak xastaligi xavfi yuqori boʻlgan odamlar uchun toʻliq harakatlanuvchi yurak skanerlashi. Bir nechta muassasalar aholi uchun toʻliq tanani skanerlashni taklif qiladi, ammo bu amaliyot asosan qoʻllaniladigan radiatsiya dozasi tufayli sohadagi koʻplab professional tashkilotlarning tavsiyalari va rasmiy pozitsiyalariga zid keladi.
Koʻpgina mamlakatlarda soʻnggi yigirma yil ichida kompyuter tomografiyasidan foydalanish keskin oshdi. 2007 yilda Qoʻshma Shtatlarda taxminan 72 million, 2015 yilda esa 80 milliondan ortiq skanerlash amalga oshirilgan
Boʻyin
Kontrastli KT odatda kattalardagi boʻyin massalari uchun tanlovning dastlabki tadqiqotidir. Qalqonsimon bezning KT qalqonsimon bez saratonini baholashda muhim rol oʻynaydi. KT tez-tez tasodifan qalqonsimon bez anormalliklarini topadi va koʻpincha qalqonsimon bez anormalliklari uchun afzal qilingan tergov usuli hisoblanadi.
Forkland (Alabama)
Forkland AQShning Alabama shtatida joylashgan shaharchadir. Greene okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 9 km2. 629 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 69,9 nafar kishi.
Demireli (Mustafakemalpaşa)
Demireli — Turkiyaning Bursa viloyati Mustafakemalpaşa tumanida joylashgan qishloq.
Akira Narahashi
Akira Narahashi (名良橋 晃; 26-noyabr 1971) — yaponiyalik futbolchi.
Terma jamoadagi faoliyati
Milliy terma jamoadagi ilk debyutini 1994-yili 27-sentabr Australia terma jamoasi bilan boʻlgan oʻyinda oʻtkazgan. Shu vaqtga qadar u milliy terma jamoa safida 38 ta oʻyinda ishtirok etib kelgan. 1998-yilgi Jahon chempionati musobaqalari ishtirokchisi hisoblanadi.
Avliyokoʻl
Avliyokoʻl — qishloq, Qoʻstanoy viloyati Avliyokoʻl tumanining markazi. 1997-yilgacha Semiozyornoe nomi bilan atalib keldi. Avliyokoʻl qishlogʻi viloyat markazi sanalmish Qoʻstanoy shahridan 110 km uzoqlikda joylashgan. Aholisi 11 429 ming kishi (2012). Poydevori 1897-yili qurilgan. Qishloqda moy, non, pivo, zavodlari v.h faoliyat yuritmoqda. Avliyokoʻl qadimgi tarixiy qishloqlardan hisoblanadi. Shu zaminda 7 ta koʻlning boʻlishiga bogʻliq rus muxojirlari Avliyokoʻlni Semiozyornoe deb nomlagan.
Aholsi
1999-yili qishloq aholisi 11,552 kishini (5,550 nafari erkaklar 6,002 nafari ayollar), 2009-yilda esa qishloq aholisi 11,692 kishini tashkil qildi (5,595 nafari erkaklar 6,097 nafari ayollar).
Homiladorlik toksikozlari
Homiladorlik toksikozlari — homiladorlik davrida uchraydigan kasallik holati; nerv, yurak-tomir, endokrin sistemalar va moddalar almashinuvining oʻzgarishi tufayli kelib chiqib, tugʻruqdan soʻng oʻtib ketadi. Homiladorlik toksikozlariga homilador ayol organizmida mavjud xastaliklar sabab boʻladi. Shuning uchun boʻyida boʻlgan ayol ertaroq (2 oygacha) ayollar masla-hatxonasiga borib, vrach maslahatlaridan foydalanishi kerak. Maʼlumki, homiladorlik boshlanishida koʻpchilik ayollar boshqorongʻi boʻladi (qarang Boshqorongʻilik).
Bu holatlar baʼzi ayollarda ertaroq, baʼzilarida esa kechroq boshlanib, oʻtib ketadi. Ammo baʼzi homi-lador ayollarda bu alomatlar yoʻqolmay, zoʻrayib boradi, natijada Homiladorlik toksikozlari paydo boʻladi. Homiladorlikning birinchi (ilk) va ikkinchi yarmi (kech) toksikozlari farq qilinadi. Ilk tok-sikozlar homiladorlikning dastlabki 12 haftasida roʻy beradi. Ayolning umumiy ahvoli oʻzgaradi, dilgir boʻlib qoladi, koʻngli ayniydi, soʻlagi oqadi (koʻp), qusadi. Baʼzan ayol hadeb qayt qilaveradi, darmonsizlanadi, oza boshlaydi, uyquchan va serjahl boʻlib qoladi. Lekin Homiladorlik toksikozlarida kuzatiladigan toʻxtovsiz (sutkasiga 20-martagacha) qusish organizmning suvsizlanishi va ayolning holsizlanishiga olib keladi. Uning qon bosimi pasayadi, gavda temperaturasi koʻtariladi, pulsi tezlashadi, terisi quruqshaydi, ogʻzidan noxush hid keladi. Bunday hollarda davolash tadbirlari yordam bermasa, baʼzan abort qilib, homilani olib tashlashga toʻgʻri keladi. Ilk toksikozlarda homilador ayol maslahatxonaga qatnab davolanishi mumkin; haddan tashqari koʻp qusish ayolni kasalxonaga yotqizishni talab etadi.
Kech toksikozlar homiladorlikning ikkinchi yarmida, koʻpincha soʻnggi oylarida vujudga keladi. Bularga homiladorlar istisqosi, nefropa-tiya, preeklampsiya va eklampsiya kiradi. Kech toksikozlarning barchasi ketma-ket kelib, kasallik bosqichma-bosqich kechadi. Homiladorlar istis-qosida shish paydo boʻladi. Odatda, u toʻpiqdan boshlanib, tizza, son, qorin va tashqi jinsiy aʼzolarga oʻtadi, soʻngra asta-sekin butun tanaga tarqaladi. Ayolning yuzi koʻpchiydi. Shish ayol gavdasining hamma qismiga tarqalgan boʻlsa ham uning umumiy ahvoli unchalik oʻzgarmaydi, normal holatda vazni ortadi (homiladorlik davrida 10 kg ortadi). Ayol ogʻirligini tarozida tortib turish yoʻli bilan ham shishni aniqlash mumkin. Homi-lador istisqosida muntazam davolanish zarur. Homilador ayol oyda ikki marta maslahatxonaga borishi, shuningdek, vrach koʻrsatmalariga va shax-siy gigiyena qoidalariga rioya qili-shi, haftada bir marta tarozida tort-tirib turishi lozim. Suyuqlik (sutkada 1 l gacha ruxsat etiladi) va tuzni cheklash, servitamin ovqatlar, sabza-votlar, hoʻl mevalar, tvorog, kefir isteʼmol qilish tavsiya etiladi. Ayol oʻz vaqtida davolanib istisqoning oldini olmasa, parhezga, dam olish va mehnat rejimiga rioya qilmasa, istis-qo nefropatiyaga oʻtib ketadi. Homila-dorlar nefropatiyasi odatda istisqodan keyin vujudga keladi. Nefropatiyaning asosiy belgisi shish va siydikda oqsil boʻlishidan iborat. Nefropatiyada homilaning rivojlanishi buziladi, u chala yoki oʻlik tugʻilishi mumkin. Nefropatiyada ayol kasalxonada davolanadi; oldi olinmasa, u osonlikcha preeklampsiyaga oʻtib ketadi. Preeklampsiyada ham nefropatiyadagi kabi shish, qon bosimining oshishi, siydikda oqsil boʻlishi bilan birga bemorning boshi qattiq ogʻriydi, koʻzi xiralashadi, koʻz oldida chivin uchayotganga oʻxshab koʻrinadi; koʻkrak ostida ogʻriq paydo boʻladi. Bosh ogʻrib, koʻz xiralashuvi miyada qon aylanishining jiddiy buzilganligidan dalolat beradi. Bemor vaqtida davolanmasa, pre-eklampsiya yanada ogʻirroq kasallik — eklampsiyaga aylanib ketadi.
Homuza
Homuza, esnash — reflektor akt; organizm toliqqanda, yurak-tomir sistemasi faoliyati yomonlashganda, jismoniy harakat qilinmaganda, dim, koʻp tamaki chekilgan xonalarda boʻlganda va mudroq bosganda roʻy beradi. H. ogʻiz, tomoq, ovoz yoʻli keng ochilgan holda chuqur va uzoq nafas olish hamda nisbatan tez nafas chiqarish va oʻziga xos tovush bilan ifodalanadi. Esnayotgan kishiga taqlid qilinganda ujuda oson sodir boʻladi. H.ning muayyan kasalliklarni aniqlashda klinik ahamiyati katta emas. Uzoq davom etadigan H. miyada kislorod yetishmasligi va tibbiy yordam koʻrsatilishini talab qiluvchi baʼzi kasalliklar bel-gisi boʻlishi ham mumkin.
Homiladorlik toksikozlari
Homiladorlik toksikozlariga kasallikning shakliga qarab davo qilinadi. Oldini olish uchun homiladorlik davrida gigiyenaga rioya qilish (toʻgʻri dam olish va mehnat qilish, bekamu koʻst ovqatlanish), ayollar maslahatxonasi nazoratida boʻlish, Homiladorlik toksikozlariga olib keladigan kasallikni oʻz vaqtida davolatish lozim.
Homiladorlikdan saqlanish
Homiladorlikdan saqlanish, boʻyida boʻlishdan saqlanish — istalmagan homiladorlikka yoʻl qoʻymaslik chora-tadbirlari. Homiladorlikdan saqlanishning tabiiy va sunʼiy usullari mavjud.
Jon Fosett (1793-yilda vafot etgan aktyor)
Jon Fawcett (1793-yilda vafot etgan) Drury Leyndagi Royal Theatre teatrida, shuningdek Dublinda va bir necha marta Richmonddagi Royal Theatreʼda oʻynagan aktyor edi. Bugungi kunda u xuddi shu nomdagi ancha mashhur aktyorning otasi boʻlganligi bilan mashhur hisoblanadi.
Homiladorlikdan saqlanish
Laktatsion amenoreya usuli (LAU) — bu homiladorlikni oldini olishning tabiiy usuli, uni ayollar tugʻruqdan soʻng dastlabki 6 oy ichida faqat koʻkrak suti bilan emizish davrida qoʻllashlari mumkin.
Simpotermal usul — bunda ayol oʻzini hayz kunlarini nazorat qilishi va homilador boʻlib qolish ehtimoli bor, yaʼni "xavfli" kunlarida jinsiy aloqada boʻlmasligi kerak.
Kontratseptiv vositalar: tabletkalar, prezervativ, bachadon ichi spirali va boshqa Tabletkalar tarkibida estrogen va gestagen gormonlari boʻlib, ularning miqdori juda kam va organizm uchun zararsiz (logest, marvelon, diane—35, novinet, femoden), shu sababli jigarga salbiy taʼsiri yoʻq. Hayz davrida ogʻriq va qon koʻp ketishini kamaytiradi. Jinsiy aʼzolarning oʻtkir yalligʻlanishi, qin, bachadon va tuxumdon rakining ayrim turlarini oldini oladi, lekin jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklardan saqlamaydi. Ayol oʻzi istagan paytda tabletka ichishni toʻxtatib, homilador boʻlishi mumkin.
BIV (bachadon ichi vositasi) — plastmassadan tayyorlangan kichkina moslama, uning atrofi ingichka mis ip bilan oʻralgan, pastki uchida 2 ta kichkina iplari bor. BIV yuqori samarador va oddiy muolaja boʻlib, uni maxsus oʻrgatilgan mutaxassis-shifokor bajaradi.
DMPA (depo—medroksiprogesteron atsetat yoki Depo-Provera) inʼyeksiya yordamida yuboriladigan kontratseptiv modda; sunʼiy gormondan tarkib topgan boʻlib, tabiiy gormon — proges-teron xususiyatiga ega, u tuxumhu-jayraning yetilishiga toʻsqinlik qiladi. Har 3 oyda bir marta yuboriladigan inʼyeksiya homiladorlikdan saqlanishni taʼminlaydi.
Homiladorlikdan saqlanish vositalarining oʻta afzalliklari bilan bir qatorda, uchrashi mumkin boʻlgan salbiy oqibatlari ham bor. Har bir ayol organizmi oʻziga xos xususiyatga ega boʻlib, bir organizm uchun foydali narsa boshqasiga zararli boʻlishi ham mumkin. Shuning uchun Homiladorlikdan saqlanishni ahd qilgan ayol oʻziga beziyon kontratseptiv vositalardan foydalanishi va buning uchun albatta doimiy tibbiy koʻrigida boʻladigan oʻz shifokori bilan maslahatlashib olishi kerak. Hozirgi kontratsepsiya vositalari avval mavjud boʻlgan usullardan xavfsiz va yuqori samarali, ularni qoʻllash tez-tez abort qildirishdan koʻra afzalroq. Homiladorlikdan saqlanish usullarini qoʻllash — homilador boʻlish qobiliyatini yoʻqotmagan holda, ayol salomatligini saqlab qolishda eng maqbul yoʻl hisoblanadi.
Sudayo Herawati Indoneziyaning bosh tadqiqotchisi
Herawati Eykman institutining fundamental tadqiqotlar bo'yicha o'rinbosari.U populyatsiyani o'rganish uchun kuchli genetik marker sifatida mitoxondriya DNKsiga ixtisoslashgan.U mitoxondrial kasalliklarni va uning diagnostik va terapevtik ta'sirini tushunish uchun funktsional mitoxondrial shakllanishiga oid fundamental ma'lumotlarga alohida qiziqish uyg'otadi.Herawati, shuningdek,Indoneziya populyatsiyalarining genetik xilma-xilligini, xususan, uning kasalliklarga chidamliligi va sezgirligi bilan bog'liqligini, shuningdek, inson migratsiyasini kuzatishda katta ishtiyoqga ega. Uning tadqiqot guruhi "Gen ovchisi" deb nomlangan va arxipelagning ko'plab joylaridan,shu jumladan juda chekka hududlardan namunalar to'plagan.DNK belgilaridan foydalangan holda,Geravati 2004-yilda Avstraliya elchixonasidagi portlash ishi jinoyatchini aniqlashda ham muhim rol oʻynadi,bu esa uni Eykman institutida sud-tibbiy DNK laboratoriyasini tashkil etishga olib keldi.U, shuningdek, Indoneziya yovvoyi tabiati sud tibbiyoti va populyatsiyasini o'rganish bo'yicha tadqiqotlarni boshlaydi.Herawati turli mahalliy va xalqaro tashkilotlar,konsortsium va DNK ekspertizasi, biorisk va bioxavfsizlik, inson genetikasi va molekulyar biologiya tarmog'i bo'yicha ilmiy panelning faol a'zosidir.
Manbala <references group="Riwayat halaman " />
Boisset-Saint-Priest
Boisset-Saint-Priest Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Loire departamenti Montbrison tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
971 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 52,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 18,4 km2. Dengiz sathidan 399 – 645 m balandlikda joylashgan.
Muhammad Fuzuliy
{{Adib
Hayoti
Muhammad Fuzuliy Ozarbayjonda mashhur boʻlgan turkiy elatli Bayot urugʻidandir. Baʼzi manbalarga koʻra,Muhammadning otasi Sulaymon Iroqqa, Ozarbayjonning Arash tumanidan koʻchib borgan. Keyinchalik shoirning oʻgʻli Fayzulloh Arashga qaytib, yaqin qarindoshlari yonida yashagan. U bu yerda oʻzining olimligi bilan katta shuhrat qozongan. Fuzuliyning oʻzi ham mukammal taʼlim olgan. Buni e;tiborga olgan tadqiqotchilar shoirning otasi oʻziga yarasha boy odamlardan boʻlgan deb hisoblashadi. Shuningdek, uning ziyoratgoh hisoblangan Hilla va Karbalo kabi shaharlarda yashashi Sulaymonning dindorlardan boʻlganidan dalolat beradi. Haqiqatdan ham Fuzuliyning otasi Hilla shahrining muftiysi boʻlgani haqida rivoyat bor. XI asrda Iroq Saljuqiylar, keyinchalik esa Moʻgʻullar va Temuriylar tomonidan bosib olingach, Bagʻdodda va uning atroflarida turklar soni ortib bordi. Bu vaziyat keyin ham davom etadi. 1508-yilda shoh Ismoil tantanali ravishda Bagʻdodga kirib, Iroqni Ozabayjonga qoʻshib oladi, keyinchalik esa 1534-yilda bu shahar uzoq muddat Usmoniylar imperiyasi tarkibida boʻladi. Shunday qilib, Fuzuliyning hayoti va ijodining ilk davrlari Iroqi-arabning Ozarbayjonning Safaviylar hokimiyatiga tobe boʻlgan yillariga toʻgʻri keladi. Dohiy Muhammad Fuzuliy 1556-yilda Karbaloda oʻlatdan vafot etadi. Shoirning qabri ham aynan Karbalodadir.
Ijodi
thumb|left|SSSR pochta markasi (1958). Muhammad Fuzuliy boshlangʻich taʼlimini Karbaloda olgan, Bagʻdodda davom ettirgan. Bir muddat Iroqning Najaf va Hulla shaharlarida ham yashagan. Uning ustozi Vali Mammadzoda boʻlgan. Shaxsiy mutolaasi soyasida oʻrta asr fanlari (mantiq, tibbiyot, astrologiya, matematika va gumanitar fanlar), xususan, diniy-falsafiy oqimlar, arab tarjimalari asosida yunon falsafasi bilan yaqindan tanishgan, klassik turk, arab, fors va hind adabiyotini oʻrgangan.
„Bangu Boda“ („Nasha va may“) asarini Shoh Ismoil Xatoiyga bagʻishlaganiga, Shoh Tahmasbga va uning sarkardalariga, har bir hokimlarga, xonlarga qasidalar yozishiga qaramay, saroyga qiziqishi boʻlmagan.
Sulton Sulaymonga bir necha qasima taqdim etgan Fuzuliy Sulton qoʻshini bilan Bagʻdodga kelgan turk shoirlari Xayoliy va Yahyobey bilan uchrashgan, „Layli va Majnun“ (1537) asarini esa „Rum zariflari“ deb atagan bu ijodkorlarning iltimosiga koʻra qalamga olgan.
Fuzuliy uch tilda gʻazal, qasida, musaddas, tarkibband, tarjiʼband, ruboiy, qitʼa, murabbaʼ va g. yozgan. Falsafiy mohiyatga ega qasidalari, „Yetti jom“, „Anisul qalb“, „Sihat va Dard“ asarlari keksalik davri mahsullaridir. U qasidalarini alohida asar sifatida toʻplab, kitob shakliga slogan, turk, fors va arab tillarida devonlar tuzgan.
Nizomiy Ganjaviyning ilk bora yozma adabiyotga olib kelgan „Layli va Majnun“ mavzusining koʻpgina turk, fors, hind, oʻzbek va tojik shoirlari tomonidan qalamga olinishiga qaramay, Fuzuliyning ona tilida yaratgan asari originalligi bilan bu mavzuda avvalroq yozilgan poemalardan ajralib turadi.
Fuzuliy qadim yunon va Sharq falsafasi bilan tanish edi. Uning falsafiy qarashlari asosan arab tilida nasrda yozgan „Matla-ul eʼtiqod“ asarida oʻz aksini topgan. Fuzuliy bu yerda Aristotel, Platon, Empedokl, Demokrit va boshqa yunon faylasuflarining fikrlaridan, an-Nizomning falsafiy merosidan taʼsirlangan. Fuzuliyning boshqa asarlarida ham adabiy falsafiy fikrlarga duch kelish mumkin.
"Mani jondan oʻsondirdi, jafodan yor oʻsonmazmi…"
Mani jondan oʻsondirdi, jafodan yor oʻsonmazmi?
Qamu bemorina jonon davoyi dard etar ehson,
Nechuk qilmaz manga darmon, mani bemor sonmazmi?
Shabi hijron yonar jonim, doʻkar qon chashmi giryonim,
Uyodir xalqi afgʻonim, qaro baxtim uyonmazmi?
Guli ruxsoringa qarshu go'zimdin qonli oqar su,
Habibim fasli guldir bu, oqar suvlar bulanmazmi?
Gaʼmim pinhon tutardim man, dedilar, yora qil ravshan,
Desam ul bevafo bilman, inonurmi, inonmazmi?
Dagildim man sanga moyil, san etding aqlimi zoyil,
Manga taʼn aylayan gʻofil, sani koʻrgach, oʻtonmazmi?
Hor
Hor, Al-Hor, Ghor — Gʻarbiy Osiyodagi tektonik botiq. Isroil, Suriya va Iordaniya hududlarida. Shimolida Bakao grabeni bilan janubida al-Araba vodiysi oraligʻida joylashgan. Uzunligi (shim.dan janubga) 300 km ga yaqin, serbar joyi 25 km. Togʻlar (balandligi 1000–1400 m) bilan oʻralgan berk havza. H.da Iordan daryosi, Hulo, Tabariya koʻllari va Oʻlik dengiz (Yer yuzidagi eng past joy, —395 m) joylashgan. Iklimi quruq va issiq. Chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi.
Muhammad Fuzuliy
Ijodi
Fuzuliy rindi shaydodir, hamisha halqa rasvodir,
Koʻringkim, bu na savdodir, bu savdodan oʻsonmazmi?
Fuzuliy
Gʻazal, majnuni-dilpazindir
Yo Rab, baloyi-ishq ila qil oshno mani!
Bir dam baloyi-ishqdan etma judo mani!
Oz aylama inoyatini ahli-darddan,
Yani ki, koʻp balolarga qil mubtalo mani!
Man istaram baloni, chun istar balo mani!
Tamkinimni baloyi-muhabbatda qilma sust,
To doʻst tan etib demoqqa bevafo mani!
Ketdikcha husning ayla ziyoda nigorimin,
Keldikcha dardina battar et mubtalo mani!
Man qandanu mulozamati-eʼtiboru joh,
Oʻyla zaif qil tanimni firqatida kim,
Vaslina mumkin oʻla keltirmak sabo mani!
Naxvat qilib nasib Fuzuliy kabi manga,
Yo Rab, muqayyad aylama mutlaq maʼno mani!
"Layli va Majnun", Fuzuliy
Fuzuliy oʻz sheʼrlarida, XVI asrgacha ozarbayjon turkchasida yozgan shoirlarning barcha yaxshi tajribalarini hisobga olib, uni buyuk jur’at va mahorat bilan rivojlantirgan. Kirikaning eng qimmatli namunalarini berish bilan Ozarbayjon, shuningdek, turkiy adabiyot tarixida yangi, juda katta va goʻzal maktab ochgan. Fuzuliy adabiy maktabi oʻzining maʼno mazmunan boyligi, badiiy yuksakligi bilan inson his va fikrlarining badiiy ensiklopediyasini tashkil etadi. Bu maktab sheʼrimizning sifatini soʻnggi darajada yuksak martabaga olib chiqish bilan cheklanib qolmagan. U Ozarbayjon turkchasining barcha goʻzalliklarini, imkon va qudratini porloq sur’atda namoyish ettirgan. Bu maktab klassik adabiyotdagi eskirgan qoida va normalarni yoʻq qilishda, rivojlanishga toʻsiq boʻluvchi klassik anʼanalarga jasur, ozod va epchillik bilan yondashishda buyuk tarixiy xizmat koʻrsatgan.
Fuzuliy Nasimiydan keyin ona tilda yaratilgan sheʼrning eng goʻzal namunalari boʻlgan asarlari bilan adabiy-badiiy tilni yangi yuksakliklarga olib chiqqan, klassik Ozarbayjon, shuningdek, boshqa turkiy xalqlar poeziyasiga kuchli taʼsir koʻrsatgan, adabiy maktab yaratgan. Uning asarlari Tabrizda, Bokuda, Istanbulda, Anqarada, Qohirada, Toshkentda, Buxoroda, Ashxobodda bir necha bor nashr etilib, dunyo sharqshunoslari tomonidan yuksak baholangan.
Muhammad Fuzuliy qamariy 963-yilda, milodiy 1556-yilda Karbaloda oʻlatdan vafot etib, oʻsha yerda dafn etilgan.
Layli va Majnun
thumb|left|Tanho Majnun, XV asrda nomaʼlum rassom tomonidan chizilgan. Layli va Majnun afsonasi haqida koʻpgina poemalar yozilgan. Lekin Fuzuliyning „Layli va Majnun“ poemasi oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Muallif oʻsha davrning patriarxal madaniyatini, uning ob-havosini har tomonlama va ochiq-oydin ravishda izohlab bergan. Layli va Majnun timsolida insonga, hayotga va sevgiga yangi munosabat ifodalangan. Layli va Majnun yangi inson idealining, inson haqidagi yangi qarashlarning eski qarashlar va ziddiyat bilan toʻqnashuvini aks ettiradi. Bu toʻqnashuv eski qarashlarning, tushunchalarning tarix sahnasidan chiqish vaqti yaqinlashganini koʻrsatadi. Lekin bu eski qarashlar hali shuurlardan oʻchmagan. Unga qarshi har bir chiqish, har bir harakat ahmoqlik, beaqllik, majnunlik hisoblanadi. Xoh qiz, xoh oʻgʻil farzand kimnidir tanlashi, kimnidir yoqtirishi hali ham ota haqlarini toptalash, davrning odat-anʼanalariga qarshi borish sifatida qabul qilinadi.
Asar bilan yaqindan tanish boʻlganlar Layli va Majnun muhabbati maktabdan boshlanganini biladi. Bu hech ham tasodif emas. Yaʼni komillik, ijtimoiy munosabatlar tizimining rivoji ayol va erkak munosabatlarining yoʻlga qoʻyilishi uchun ilm va taʼlim zaruriy shartlardan biridir. Ular bir-birini faqat maktabda koʻrishadi va bu muhabbatga, oʻzaro munosabatga ana shu yerda yana-da yaqinlashishadi. Majnunning iztirobi, hasrati Laylining maktabdan ketishi bilan boshlaydi. Albatta, Fuzuliyning komil inson, shaxsiyat timsolida yaratgan inson obrazi Layli va Majnun munosabatlarida qoʻygan konsepsiyasini va uning gender munosabatlarining asosini tashkil etadi. Ham Majnun, ham Layli ayni ijtimoiy statusga egadirlar. Yaʼni har ikkisi qabila boshliqlarining yagona farzandidir, mol-mulk jihatdan ham bir xil boylikka egadirlar. Ammo Laylining otasi qizini bunday boy oilaga berishni istamaydi. Shubhasiz, bu yerda asosiy masala Qaysning insoniy munosabatlarga, muhabbatga, oila qurishga tegishli oʻziga xos jihatlarga ega boʻlishidadir. Uni tushuna olmaganlari yoki qabul qilmaganlari uchun Qays Majnunga aylandi. Bu „majnunlik“ inson sevgisidan, insonning insonga boʻlgan munosabatidan paydo boʻladi. Shuning uchun ham u oʻzini sahroda, hayvonlar orasida yaxshiroq his qilardi.
Layli Majnunga joʻnatgan maktubida oʻzining huquqdan mahrumligi, qul, buyum kabi olinib sotilishini bildirib shunday deydi:
Gremersdorf
Gremersdorf Germaniyaning Schleswig-Holstein yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Ostholstein tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 45,78 km2. 1510 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Muhammad Fuzuliy
Layli va Majnun
Menda emas ixtiyori-bozor,
Davronki, meni mazoda soldi,
Gremersdorf
Hududi
Gremersdorfning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Branford Center
Branford Center AQShning Connecticut shtatida joylashgan shahardir. New Haven County okrugi tarkibiga kiradi.
Muhammad Fuzuliy
Layli va Majnun
Bilmam kim edi sotgan, kim oldi,
Branford Center
Aholisi
5735 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Muhammad Fuzuliy
Layli va Majnun
Oʻlsaydi manim oʻz ixtiyorim,
Branford Center
Geografiyasi
Maydoni — 5,4 km2. Shundan 4,8 km2 quruqlik, 0,6 km2 esa suv maydonidir.
Muhammad Fuzuliy
Layli va Majnun
Oʻlmasdi sendan oʻzga yorim.
"Layli va Majnun", Fuzuliy
Bu yerda ayolning ozod tanlov huquqining tortib olinishi oshkor boʻladi. Fuzuliy bu bilan Islom dinining ayolga bergan tanlov huquqini talab etadi va bu uchun insonlarni ilohiy haqiqatga amal qilishga chorlaydi. Dunyoda hokim odat-anʼana va tushuncha tarsi ayolga maʼnaviy erkinlik bermas, ayol qalbining ovozini eshitishni istamasdi.
Asar patriarxal madaniyatning bir namunasi sifatida ham baholanishi mumkin. Bu yerda ayollar har bir harakatlarida juda ehtiyotkorlik bilan harakat qiladilar. Laylining Majnunga boʻlgan muhabbatini eshitgan ona ham bu hayajon va qoʻrquv dahshatini his qiladi. Va u buni Layliga qilgan nasihatlarida ochiq bildiradi:
Kayshoʻx, nedir bu goʻftugular?
Nechun oʻzingga ziyon etursan?
Yaxshi nomingni yomon etursan?
Nechun sanga taʼna etar badyu?
Nomusingga loyiq ishmidir bu?
Ayol ozodligi hayo, ibo, nomus, iffat jilovlari bilan pardalangan boʻladi. Asarda ayolning oʻz istagini tilga olishi, erkin oila qurish orzusi bilan yashashi ham odob-axloqdan uzoq deb hisoblanadi. Asosiy fojia shundaki, Layli oʻz huquqi yoʻlida qisman boʻlsa ham kurash olib borsa-da, atrofida oʻziga hamdam topilmasligi sababli natijaga erisha olmaydi. U atrofdagilar tomonidan tushunilmasligi sababli dardini sham bilan, parvona bilan, oy bilan, bulut bilan, tuya bilan boʻlishishga majbur boʻladi. Layli oʻzini jilovi boshqasining qoʻlida boʻlgan tuyaga oʻxshatadi:
Men kabi yoʻq qoʻlda ixtiyoring,
Bir oʻzga qoʻlidadir mahoring.
Fuzuliy qalamga olgan sevgi dostonida bosh qahramonlarning — Layli va Majnunning komil surati bilan birga epizodik obrazlar ham berilgan. Yoshlarning ota-onasidan tashqari Nofel, Ibn Salom, Zayd kabi ikkinchi darajali obrazlar, bu yoki boshqa darajada voqealar rivojida qatnashgan Soqiy, Gardun, ohu, kabutar, sham, oy va boshqa allegoric obrazlar berilgan. Bu obrazlarning xarakterida asosiy jihat, asosiy kayfiyat sof muhabbat, sevgiga sadoqat masalasidir. Butun boshqa masalalar ikkinchi, uchinchi darajada qoladi.
Shoir epizodik obrazlardan ham sevgining jozibador qudratini, hamma narsadan ustunligini, eng yuksak maʼno kasb etishini koʻrsatadi. Hatto Majnunga raqib boʻlgan Ibn Salom obrazini ishlar ekan, shoir uning menligidagi musbat sifatlarni, uning oliy idrokini, xush xosiyatini, jozibali husnini qayd etadi. U moʻtabar insondir, kibor ichida mashhurdir, baxtiyordir, boydir, maʼrifat ahlidir. Shoir uni bosh qahramoni Majnun bilan qiyoslaydi. Ibn Salom Laylini ovga borganda koʻrib, maftun boʻladi va darhol uyiga qaytadi. Layli uchun sovchi boʻlib borishga eng aqlli, munosib odamni topadi.
Qilmoq sanga taʼna aybchilar?
Mayl etmadi mutlaq oʻl nigora, Hargiz unga qilmadi nazora!
Poemaning oxirlariga kelib, Layli va Majnunning yuzma-yuz kelishgan joyida kutilmagan hodisa yuz beradi. Biroz avval sahroda karvonni yoʻqotgan, adashib sargardon kezgan Layli Majnunga duch eklganida uni tanimaydi. Endi esa Majnun Laylini tanimaydi yoki tanishni istamaydi. Layli oʻzining har bir qayd va shartdan uzoqligini, Majnunning ogʻushiga kirishga tayyor ekanligini aytganda Majnun ortga tisariladi, bunday visolga toqati yoʻqligini bildiradi:
Yoqmoqqa meni yetar xayoling,
Yoʻqdur manga toqati visoling!
Ul kunki, koʻzimda bor edi nur,
Koʻzdan yuzingni qochirding, ey hur…
Ishq etdi binoyi vasli mahkam,
Mani-da mani san ila hamdam!
Manda boʻlgan oshkor sensan,
Man xud yoʻqman, ulki bor sansan!..
Umrini maʼshuqasining yoʻlida qoʻygan, foniy kun uchun „rusvoyi xaloyiq“ boʻlgan odamning oʻz orzusiga yetay deganda birdaniga yuz oʻgirishi, albatta, aqlli harakat hisoblanmaydi. Bu chindan ham „majnunlik“ alomatidir. Faqat buyuk shoir buni ham sayoz, oddiy harakat hisoblamaydi, oshiqning iztiroblarga toʻla, yarali qalbi bilan va qalbning murakkab hayoti bilan izohlaydi. Majnun endi omadsiz bir ishqning mujassami sifatida qolish, Laylining bokira xayoli bilan yashash va oʻlishni istaydi:
Man ishq kezargohida xokman,
Elchimla bilarmanki, pokman!..
Shikoyatnoma
Ikkinchi nomi „Nishonchi poshshoga maktub“dir. Davrining mansabdor xarajatlaridan, aʼyonlarning poraxoʻrligi tufayli unga yozilgan nafaqani ololmaganidan norozi boʻlgan Fuzuliy oʻzining „Shikoyatnoma“ manzum sheʼrida shunday yozadi:
Salom berdim — pora emas deya olmadilar.
Hukm koʻrsatdim — foydasizdir deya multafit oʻlmadilar.
Agarchi zohirda surati-itoat koʻrsatdilar, ammo zaboni-hol ila jami suolima javob berdilar.
Dedim: — Ya ayyuhal-ashob! Bu ne feʼli-xatovu chini-abrudur?
Dedilar: — Muttasil bizning odatimiz budur.
Dedim:- Manim raoyatimni vojib koʻrmishlar. Va manga baroati-taqoud bermishlarki, oʻvqafdan hamisha bahramand boʻlam. Va podshohga farogʻat ila duo qilam.
Dedilar: — Ey, miskin! Saning mazolimingga kirmishlar va sanga sarmoyayi-taraddud bermishlarki, mudom foydasiz jidol etasan. Va nomuborak yuzlar koʻrub, nomuloyim soʻzlar eshitasan.
Dedim:- Baroatimning mazmuni ne uchun surat topmas?
Dedilar:- Zavoiddir, husuli mumkin boʻlmas.
Dedilar:- Zaruriyati-ositonadan ziyoda qolursa, bizdan qolurmu?
Dedim:- Vaqf molin ziyoda tasarruf etmak vaboldur.
Dedilar:- Aqchamiz ila sotib olganmiz, bizga haloldur.
Dedim:- Hisob olsalar, bu sulukunuzun fasodi topilur.
Dedilar:- Bu hisob qiyomatda olinur.
Dedilar:- Ondin daxiy boqiymiz yoʻq, kotiblarni rozi etganmiz.
"Shikoyatnoma", Fuzuliy
Asarlari
Turkcha (ozarbayjoncha) asarlari:
Forscha asarlari:
Sheʼrlariga yozilgan musiqay asarlar
Operalar
Musiqa poemalari
Romanslar
Tasniflar, maqomlar
Fuzuliy nomining abadiylashtirish
1994-yilda Ozarbayjon shoiri va mutafakkiri Muhammad Fuzuliy tavalludining 500 yillik yubileyi munosabati bilan davlat komissiyasi tuzilgan.
1996-yil 13-sentyabr dohiy Ozarbayjon shoiri va mutafakkiri Muhammad Fuzuliy tavalludining 300 yillik yubileyi munosabati bilan „Fuzuliy ensiklopediyasi“ning tayyorlanishi va nashr etilishini taʼminlash maqsadida „Fuzuliy ensiklopediyasi redaksiyasi“ tuzilishi haqida qaror qabul qilindi.
Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti 1996-yil 13-sentyabrda "Fuzuliy nomidagi xalqaro mukofoti taʼsis etilishi haqida Buyruq imzolandi.
Toshkentda Alisher Navoiy nomidagi davlat oʻzbek tili va adabiyoti universitetida M.Fuzuliy nomidagi Ozarbayjon madaniyat, taʼlim va tadqiqotlar markazi ochildi.
2019-yil 30-oktyabrda universitetda oʻtkazilgan „Oʻzbek tili taraqqiyoti, turkologiya va xalqaro hamkorlik masalalari“ nomli xalqaro konferensiya doirasida Ozarbayjonning dohiy shoiri Muhammad Fuzuliy nomini olgan Ozarbayjon madaniyat, taʼlim va tadqiqotlar markazining ochilish marosimi boʻlib oʻtdi.
Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon madaniyat markazining loyihasi asosida yaratilgan Ozarbayjon boʻlimida maxsus tartibot va dizayn ishlari amalga oshirilib, Ozarbayjon tili, adabiyoti, madaniyatining targʻibi maqsadi bilan oʻlkamizga tegishli nashrlar, koʻrgazmali vositalar sovgʻa qilindi.
Markazda xalqlar orasidagi doʻstlik, madaniy-adabiy aloqalarga doir burchaklar, shuningdek, davlat atributlarimiz va milliy madaniyatimizga tegishli xususiy stendlar yaratilgan, Ozarbayjon adabiyotining taniqli namoyandalari portretlari, xususan, dohiy Fuzuliyning hayoti va ijodi, asarlari, asarlaridan miniaturalar joylashtirilgan.
Markazning asosiy faoliyati Ozarbayjon tili va adabiyotining oʻrganilishi va targʻibidir. Markazda ozarbayjon olimlar, shoirlar, yozuvchilar, mutaxassislarning ishtirokidagi uchrashuvlar, maʼruzalar, yubileylar, ochiq darslar, koʻrgazma va seminarlar tashkil etiladi, ochilgan kutubxona doimiy ravishda Ozarbayjonga tegishli yangi nashrlar bilan taʼminlanadi.
Markaz vositasi bilan Universitet oʻqituvchi va talabalari Ozarbayjon bilan, uning qadimiy tarixi, boy madaniyati, adabiyoti bilan yaqindan tanishishga muvaffaq boʻladi va markaz tadqiqotchilar, tarjimonlar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Yakunda Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon madaniyat markazi direktori Samir Abbosov yangi ochilgan Muhammad Fuzuliy nomini olgan Ozarbayjon madaniyat, taʼlim va tadqiqotlar markaziga milliy madaniyatimizni oʻzida aks ettiruvchi Ozarbayjon gilami va milliy suvenir taqdim etdi.
Fuzuliy tumani
1959 yil aprel oyida buyuk ozarbayjon shoiri Muhammad Fuzuliy tavalludining 400 yilligi sharafiga Karyagin tumani Fuzuli tumani deb qayta nomlandi. Fuzuli tumani — Ozarbayjon Respublikasidagi maʼmuriy-hududiy birlik. 1993 yildan beri hududning bir qismi arman qurolli kuchlari tomonidan bosib olingan. Fuzuli Qorabogʻ togʻ tizmalarining pasttekisliklari va pasttekisliklarini janubi-sharqiy etaklaridan Araz daryosigacha. Ozarbayjonning Jabrayil, Xojavand, Agjabadi, Beyləqan tumanlari va Araz daryosi boʻylab Eron bilan chegaradosh. Fizuli tumanining maydoni 1386 km2, aholisi esa 105,000 kishini tashkil etadi. Tumanda 1 ta shahar, 1 ta shaharcha, 75 ta qishloq va boshqa aholi punktlari mavjud. Mintaqada Armaniston qurolli kuchlaridan ozod qilingan 13 aholi punkti va 20 qishloq mavjud. Ozod qilingan hududda oʻn ikkita aholi punkti yangidan qurilib, u erda vaqtincha koʻchmanchi oilalar joylashtirildi. Hozirgi kunda ushbu hududda 51 mingta nogironlar istiqomat qilishgan. Fuzuli viloyatining markazi va boshqa qishloqlari arman qurolli kuchlari tomonidan bosib olingan.
Muhammad Fuzuliyning haykali
Muhammad Fuzuliyning haykali Ozarbayjon poytaxti Bokudagi markaziy parkda Ozarbayjon Davlat Akademik Milliy Drama Teatri oldida oʻrnatilgan. Yodgorlik 1958-1963 yillarda taniqli Ozarbayjon haykaltaroshlari Tokay Mammadov va Omar Eldarov tomonidan bunyod etilgan, arxitektori Hoji Muxtorov. Ushbu haykal uchun haykaltaroshlar Tokay Mammadov va Omar Eldarov SSSR Badiiy akademiyasining kumush medallariga sazovor boʻlishdi.
Muhammad Fuzuliy nomidagi qoʻlyozmalar instituti
Ushbu institut Ozarbayjon Milliy Fanlar akademiyasi tarkibiga kiritilgan ilmiy tashkilotdir. Muhammad Fuzuli nomidagi Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasining Qoʻlyozmalar instituti 1950 yilda Nizomiy nomidagi Adabiyot institutining Qoʻlyozmalar boʻlimi asosida Oʻrta asrlar Sharq yozma yodgorliklarini toʻplash, tizimlashtirish, himoya qilish va nashr etishning yagona markazi sifatida tashkil etilgan. 1986 yilda fond asosida Qoʻlyozmalar instituti tashkil etildi. 1996 yil 13 sentyabrda institutga Muhammad Fuzuliy nomi berildi.Qoʻlyozmalar instituti oʻrta asrlar fanining tibbiyot va astronomiya, matematika va mineralogiya, poetika va falsafa, ilohiyot va huquq, grammatika, tarix va geografiya, badiiy adabiyot va sheʻriyat kabi barcha sohalarini qamrab olgan. Institut ozarbayjon, turk, arab, fors va boshqa tillardagi boy va noyob qoʻlyozmalar toʻplamiga ega. Hozir Qoʻlyozmalar institutida 40 mingdan ortiq materiallar mavjud.
Oʻzbekistondagi Muhammad Fuzuliy nomidagi Ozarbayjon madaniyat, taʼlim va tadqiqot markazi
Buyuk shoir Muhammad Fuzuliy nomidagi Ozarbayjon madaniyati, taʼlimi va tadqiqot markazi 2019 yilda Toshkentdagi Alisher Navoiy nomidagi davlat Oʻzbek tili va adabiyoti universitetida ochilgan. Markaz Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon madaniy markazining loyihasi asosida tashkil etilgan. Muhammad Fuzulining Oʻzbekistondagi ishiga boʻlgan katta muhabbatni inobatga olgan holda, ushbu markaz ikki mamlakat oʻrtasida ilm-fan, taʼlim va adabiy aloqalar koʻprigi vazifasini oʻtaydi. Fuzuli nomidagi Ozarbayjon madaniyat, taʼlim va tadqiqotlar markazi Oʻzbekistonda ozarbayjon adabiyotini yuqori darajada targʻib qiladi va bu erda tashkil etilgan kutubxona oʻzbek talabalariga Ozarbayjon haqidagi yangi nashrlarni taqdim etadi. Markazda ozarbayjon tili va adabiyotidan dars berishdan tashqari uning madaniyatini targʻib qiladigan nashrlar, Fuzuliyning kitoblari, asarlarining miniatyuralari, taniqli ozarbayjon yozuvchilarining portretlari, ozarbayjon gilamlari va esdaliklari koʻrgazmada.
Fuqaroviy daʼvo
Fuqaroviy daʼvo — oʻzining buzilgan huquq yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga murojaat qilishning protsessual vositasi. Ushbu turkumdagi daʼvolar fuqarolik, oila, mehnat, uyjoy va boshqa huquq sohalariga oid normalarning buzilishi oqibatida vujudga keladi. Shuningdek, shaxslarning jinoyat qilishi oqiba.tida fuqarolarga yetkazilgan zarar ham Fuqaroviy daʼvo tartibida qoʻzgʻatilib, undirib berishga yoʻl qoʻyiladi. Fuqaroviy daʼvo deganda, asosan, nizoli ish tushuniladi. Bunday ishlarda albatta nizolashuvchi subʼyektlar — daʼvogar va javobgar qatnashadi. Ular oʻrtasida daʼvo talabining boʻlishi va uning sudga taallukdi ekanligi Fuqaroviy daʼvoning zaruriy shartlaridan biri hisoblanadi. Har qanday Fuqaroviy daʼvoning moddiyhuquqiy va protsessualhuquqiy tomoni boʻladi. Daʼvoning moddiyhuquqiy tomoni deganda daʼvogarning talabi, mas, ashyoni topshirish, pul undirish, zararni qoplash va boshqa tushuniladi. Daʼvoning protsessualhuquqiy tomoni esa nizoni sudga taalluqligi va sud tomonidan koʻrib hal qilinishini bildiradi. Fuqaroviy daʼvoning berilishi sudda ish qoʻzgʻatish uchun asos boʻladi. Shuningdek, qonunchilikda daʼvoli ishlardan tashqari nizosiz, daʼvosiz ishlar ham sudda koʻrilishi belgilangan.
Homiladorlik
thumb|[[William Hunter, Anatomia uteri humani gravidi tabulis illustrata, 1774]]
Urugʻlanish bachadon nayida roʻy beradi. Urugʻlangan tuxum hujayra bachadon nayining chuvalchangsimon qisqarishi tufayli bachadon boʻshligʻiga qarab surilib boradi, shu vaqtda u mayin tuklar (vorsinkalar) bilan qoplanib, koʻp hujayrali embrionga aylanadi, oʻsha tuklar yordamida bachadon shilliq pardasiga payvandlanib oladi. Shu vaqtdan boshlab homila shakllana boshlaydi va ayol organizmidagi baʼzi sistemalar funksiyasi tegishlicha oʻzgarib boradi. Embrionning bachadonga payvandlangan joyida tuklar juda oʻsib ketadi va ulardan platsenta, yaʼni yoʻldoshning tarkibiy qismi — bola oʻrni hosil boʻladi, u kindik orqali homila bilan tutashadi. Kindik qon tomirlari boʻylab platsenta orqali ona organizmidan homilaga oziq moddalar, kislorod kelib turadi va homiladan keladigan almashinuv mahsulotlari chiqib ketadi.thumb| Bachadon naylarining turli kasalliklarida tuxum hujayraning bachadonga qarab surilib kelishiga toʻsqinlik qiladigan oʻzgarishlar oqibatida tuxum hujayra bachadon nayiga payvandlanib qolishi mumkin (qarang Bachadondan tashqari homiladorlik).
Homiladorlik davrida ayol organizmida har xil funksional oʻzgarishlar roʻy berib, homilaning yaxshi rivojlanib borishi uchun qulay sharoitlar yuzaga keladi. Bu davrda markaziy nerv sistemasi funksiyasi bir qadar oʻzgarib, natijada orqa miyaning qoʻzgʻaluvchanligi pasayadi, bu — bachadon muskullarining boʻshashishi va uning tinch holatda boʻlishiga olib keladi.
Homiladorlik paytida hosil boʻladigan sariq tana va platsenta homilaning oy-kuni yetib tugʻilishi uchun zarur gormonlar ishlab chiqaradi; platsentadan ishlanib chiqadigan va boshqa gormonlar taʼsirida sut bezlari kattalashib, Homiladorlik oxiriga borganda, undan ogʻiz suti, chilla davrida esa sut kela boshlaydi. Bachadonda ham talaygina oʻzgarishlar roʻy beradi: u ham boʻyiga, ham eniga qarab oʻsib, platsentaga qon olib keladigan yirik va mayda qon tomirlari nihoyatda koʻpayadi. Ayol chuqurroq nafas oladigan boʻlib qoladi, bu — qonning kislorod bilan koʻproq toʻyinishini taʼminlaydi. Yurakning qisqarish xususiyati sezilarli darajada kuchayadi, natijada kislorod bilan toʻyingan qon ayolning hayot uchun muhim aʼzolariga, jumladan bachadoniga tezroq yetkazib beriladi. Buyraklar ham zoʻr berib ishlab, ona organizmidagina emas, balki homilada ham paydo boʻlgan almashinuv mahsulotlarini ajratib chiqarib turadi. Koʻmikda eritrotsitlar hosil boʻlishi tezlashadi, yaʼni qon miqdori koʻpayadi, qon tomirlari kengayib, gaz almashinuvi kuchayadi. Shu bois homilador organizmidagi aʼzo va sistemalarning normal ishlab turishini taʼminlash hamda homila rivojlanadigan qulay sharoit vujudga keltirish uchun oziq moddalar va kislorod koʻp boʻlishi kerak. Homiladorning ahvoli va oʻzini qanday tutishi koʻp jihatdan Homiladorlikning normal kechishi, homilaning keyin qanday rivojlanib borishi va boʻlgʻusi bolaning sogʻligini belgilab beradi. Homilador ayolning biror kasallik (gripp, sil, rev-matizm, angina, qandli diabet, kamqonlik, jigar, buyrak, yurak kasalliklari va boshqalar) bilan ogʻrishi, notoʻgʻri ovqatlanish, kun tartibini buzishi, vrach buyurmagan dorilarni ichishi homila taraqqiyotiga yomon taʼsir qilishi mumkin.
Homiladorlik chogʻida turli asoratlar boʻlmasligi uchun mumkin qadar barvaqt (hayz toʻxtashi bilan) ayollar maslahatxonasiga borib, tekshiruvdan oʻtish va kerakli maslahatlar, zarur boʻlsa, tegishli davo olish lozim. Homiladorlik davrida ayol oʻz badani va kiyim-kechaklari tozaligiga alohida eʼtibor berishi kerak.​ Homiladorlikka oid foydali kitob, jurnal, sayt va mobil ilovalardan foydalanishi lozim. Masalan, “Lalu — Homiladorlik maktabi” kabi mobil ilovalarni bepul yuklab olib, butun homiladorlik davri davomida kuzatiladigan oʻzgarishlarni haftama-hafta kuzatib borishi kerak.​
Homiladorlik normal oʻtayotgan boʻlsa, ayol odatdagi turmush tarzini oʻzgartirishi shart emas, u oʻz yumushlarini dam olib, dam olib bajaraverishi mumkin. Faqat ogʻir narsa koʻtarmaslik, qaltis, keskin harakatlar qilmaslik maqsadga muvofiq.
Tiniqib uxlashning ahamiyati bor, ayol kamida 8 soat uxlashi, kechqurun yotishdan oldin ochiq havoda bir oz sayr qilishi va xonani shamollatishi tavsiya etiladi. Sogʻlom homiladorlarning vrach tavsiyasiga koʻra havo va quyosh vannalari qabul qilishiga ruxsat etiladi. Homiladorlik normal oʻtayotgan boʻlsagina ayol daryo va anhorlarda choʻmilishi mumkin. Homiladorlikning birinchi kunlaridan boshlaboq ochiq havoda imkoni boricha koʻproq boʻlishga harakat qilish lozim, chunki odam uy ichida oʻtiraversa kislorodga yolchimay qoli-shi, natijada har xil asoratlar yuz berishi mumkin.
Sogʻliq oʻzgargan baʼzi hollarda, mas, badanga shish kelganida vrach odatda tuzsiz parhez buyuradi. Normada homilador ayol bir kunda maksimal 6 gr yodlangan osh tuzi isteʼmol qilishi mumkin. Homilador ayol yengil badan tarbiya mashqlarini qilib turishi lozim. Homiladorlik davrlariga qarab maxsus gimnastika mashqlari kompleksi tavsiya etiladi (buni faqat vrach buyuradi). Haftasiga 5-7-marta 30 daqiqa jismoniy mashgʻulotlar bilan shugʻullanish mumkin. Boshlanishiga kuniga 10 daqiqadan boshlab, 30 daqiqagacha oshirish tavsiya qilinadi. Muntazam badan tarbiya mashqlarini qilib turuvchi ayollarning tez va eson-omon koʻzi yoriydi.
Fuqaro mudofaasi
thumb|
Fuqaro mudofaasi - aholini dushmanning ehtimol tutilgan havo hujumidan himoya qilish va xalq xoʻjaligining barqaror ishlab turishini taʼminlash uchun oʻtkaziladigan umumdavlat tadbirlari tizimi. 20-asrning 50—60-yillarida yirik davlatlarda tashkil etilgan. Fuqaro mudofaasining maxsus boshqaruv organlari, qoʻshinlari, harbiylashtirilgan va harbiylashtirilmagan qismlari (bu qismlar mehnatga yaroqli aholi hisobidan tuziladi) boʻlgan. Oʻzbekiston Respublikasi hukumati 1991-yilda Turkiston harbiy okrugi Fuqaro mudofaasi shtabi va uning joylardagi boʻlinmalari boʻlmish ilgarigi Fuqaro mudofaasi tizimini qayta koʻrib chiqib, uni fuqaro muhofazasi tizimiga aylantirdi. Ushbu tizimdan harbiy va militarizatsiya yoʻnalishi chiqarib tashlandi. Ayni paytda uning inson xavfsizligini taʼminlash, hayoti va sogʻligʻiga taxdidning oldini olish borasidagi vazifalari kengaytirildi. Bu tizim Mudofaa ishlari boʻyicha vazirlik tarkibiga Fuqaro mudofaasi va favqulodda vaziyatlar boshqarmasi sifatida kiritiddi. Prezident I. A. Karimov soʻzlariga koʻra, Fuqaro mudofaasi birinchidan, faqat xabardor qilish bilan shugʻullanib qolmay, balki ilmiy maʼlumotlardan, tarixiy tajribalardan, gidrometeomarkaz axborotlaridan, Oʻzbekiston hududining geologik oʻziga xos tomonlaridan foydalangan holda favqulodda vaziyatlarni bashorat qila olishlari, odamlar xavfsizligini taʼminlash va obyekt lar barqarorligini oshirish borasida tavsiyalar berishlari darkor. Ikkinchidan Fuqaro mudofaasi tashkilotlarining koʻrsatmalari barcha vazirliklar, boshqarmalar, mahalliy hokimiyat tizimlari, fuqarolar tomonidan bekamu koʻst bajarilishi lozim. Uchinchidan, Fuqaro mudofaasi tizimlari faqat koʻrsatmalar berish bilan chegaralanib qolmay, balki harbiylar sifatida rahbarlarni, fuqarolarni taklif etilgan muhandisliktexnik va profilaktik tadbirlarni bajarishga majbur etishlari va ushbu ishlarni tashkil etishlari lozim.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996-yil 4-martdagi farmoniga binoan, aholini va xalq xoʻjaligi obyektlarini tabiiy ofatlardan muhofaza qilishning samarali tizimini tashkil etish, respublikada tabiiy va texnogen tusdagi favqulodsa vaziyatlarni oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa ishlari vazirligining Fuqaro mudofaasi va favqulodda vaziyatlar boshqarmasi negizida Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi tashkil qilingan.
Islom Inoyatov.
Oktyabr (Panfilov tumani)
Oktabr (Октябрь) — Qirgʻiziston Respublikasi Chuy viloyatining Panfilov tumanidagi qishloq. Chaldibar ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 1 160 kishi.