cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amerika Qoʻshma Shtatlari avtomobilsozlik sanoati
1990-yil
1998-yilda Chrysler va Daimler-Benz nemis avtomobil ishlab chiqaruvchisi „tenglarning birlashishi“ ga kirishdi, ammo aslida bu Daimler-Benz tomonidan sotib olingan. Shunday qilib, Amerikaning Katta uchlik ishlab chiqaruvchilari Katta Ikki avtomobil ishlab chiqaruvchiga aylanishdi. Biroq, ikki boʻlinma oʻrtasida madaniyat toʻqnashuvi yuzaga keldi va Chrysler boʻlinmasidan muhandislik va ishlab chiqarish boshqaruvi paydo boʻldi. Chrysler divizioni moliyaviy jihatdan kurashdi, Chrysler 300 modeli joriy qilingach, qisqa vaqt ichida tiklanishdi. 2007-yilda Daimler-Benz kompaniyani Cerberus Capital Management xususiy kompaniyalariga sotdi va shu bilan yana Amerikaga tegishli boʻldi.
2000-yil
2000-yillar 2001-yil boshida retsessiyadan boshlandi va 11-sentyabr xurujlari avtoulovlar savdosi va daromadliligiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Qimmatbaho qogʻozlar bozorining pasayishi avtomobilsozlarning pensiya jamgʻarmasi darajasiga taʼsir koʻrsatdi, bu avtomobil ishlab chiqaruvchilar tomonidan mablagʻlarga sezilarli ulushni talab qildi (GM bu qarzlarni qarzni oshirish orqali moliyalashtirganda). 2001-yilda Chrysler Plymouth brendini toʻxtatdi va 2004-yilda GM Oldsmobile boʻlinmasini tugatdi.
2005-yilda neft narxi koʻtarila boshladi va 2008-yilda choʻqqiga chiqdi. Amerikalik avtomobil ishlab chiqaruvchilari katta foyda keltiradigan gazli va yengil yuk mashinalari savdosiga bogʻliq boʻlib, ularning savdosi keskin pasayib ketdi. Bundan tashqari, Katta Uchlikning moliyaviy shoʻba korxonalari umumiy daromadliligi (va oxirida pasayishi) uchun muhim ahamiyat kasb etdilar. GMAC (hozir Ally Financial), uy ipoteka kreditlari, ayniqsa qilish boshladi koʻchmas kreditlar. Keyingi asosiy ipoteka sanoatining qulashi bilan GM katta yoʻqotishlarga duch keldi.
2008-10-yillardagi avtomobilsozlik inqirozi, „Uchlik“ ning moliyaviy ahvoli zaif boʻlgan va iqtisodiy tanazzul boshlangan va moliyaviy inqiroz natijasida avtomobilsozlar federal hukumatdan yordam soʻrashgan. Ford eng yaxshi holatda edi, chunki yangi bosh direktor Alan Mulally boshchiligidagi 2006-yilda ular oʻz aktivlarining katta qismini garovga qoʻyish orqali 23 milliard dollarga yaqin pul toʻplashdi. 2007-yilda xususiy sarmoyaviy firma tomonidan sotib olingan Chrysler, moliyaviy jihatdan zaif, engil yuk mashinalari savdosiga juda bogʻliq edi va ularning quvurlarida yangi mahsulotlar kam edi. General Motors yuqori darajada ishlangan, shuningdek, engil transport vositalarining savdosiga bogʻliq va sogʻliqni saqlash xarajatlarining ogʻirligi tufayli.
„Katta uchlik“ rahbarlari 2008-yil noyabr oyida hukumatdan yordam soʻrashdi, ammo Kongressdagi kayfiyat avtomobilsozchilarga qarshi edi, ayniqsa ularning xususiy korporativ samolyotlarida Vashingtonga uchib ketganlari aniqlangandan keyin. 2008-yilning dekabr oyida, Prezident Bush tomonidan GM va Chrysler uchun $ 17.4 milliard berdi Muammoli aktivlar qutqarish dasturi boʻyicha va bu ularning pul oqimi muammolaridan vaqtinchalik ozod qilib berdi. Bir necha oy oʻtgach, Prezident Obama GM va Chryslerga qanday munosabatda boʻlishni hal qilish uchun Prezidentning Avtosanoat boʻyicha ishchi guruhini tuzdi. Chrysler TARP jamgʻarmasidan jami 12,5 milliard dollar mablag 'oldi va 2009-yil aprel oyida 11-bob bankrotlikka kirdi.
Avtomobillar boyicha ishchi guruh GM bosh direktori Rick Wagonerning isteʼfoga chiqishini talab qildi (uning oʻrniga GM direktori Frederik Henderson tayinlangan edi). GM TARP jamgʻarmasidan jami 49,5 milliard dollar mablag 'oldi va 2009-yil iyun oyida 11-bob bankrotlikka uchradi. Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanada hukumatlari 72,5 % egalik ulushini, VEBA — 17,5 % ni, ishonchli kreditorlar — 10 % oldi. Ushbu yordam evaziga GM va Chrysler koʻplab ishlab chiqarish zavodlarini yopishdi va yuzlab dilerlik va minglab ish joylarini yoʻq qilishdi. Shuningdek, ular bir qator yirik kasaba uyushmalarining imtiyozlarini talab qildilar. GM shuningdek, Saab boʻlinmasidan sotib, Pontiac, Hummer markalarini yoʻq qildi. Avtomobil ishlab chiqaruvchilar TARPdan olgan 62 milliard dollaridan tashqari, ularni moliyalashtirish uchun qurol sifatida, Ally Financial va TD Auto Finance qoʻshimcha 17,8 milliard dollar olgan. Amerika Qoʻshma Shtatlari hukumati tomonidan moliyalashtirilgandan tashqari, Kanada hukumati Kanadadagi ishlab chiqarish korxonalarini qoʻllab-quvvatlash uchun ragʻbatlantirish sifatida GM kompaniyasiga 10,8 milliard dollar va Chrysler kompaniyasiga 2,9 milliard dollar ajratdi.
Ford hukumatdan hech qanday yordam soʻramagan, ammo ularning kamaytirilgan qismi sifatida 2010-yilda Volvo avtomobili sotilgan va 2011-yilda Mercury boʻlinmasidan voz kechgan. (Ular ilgari 2007-yilda Aston Martin, 2008-yilda Land Rover va Jaguar avtomobillarini sotgan edilar). Ilgʻor texnologiyalar asosida ishlab chiqarilgan avtotransport vositalarini ishlab chiqarishni kreditlash dasturi boʻyicha Ford 5.9 milliard dollar qarz olib, oʻzlarining transport vositalariga yuqori tezlik talabiga mos keltirishga yordam berdi.
2010-yil
Ford 2012-yilni bosib oʻtib, 8000 Amerika Qoʻshma Shtatlari ishchilariga ega boʻlib, ularning 3300 dilerlik korxonalarini taʼminladi. Taqqoslash uchun, Chryslerda 71100 amerikalik ishchilar bor edi va oʻsha-yil davomida ularning 2328 dilerlik korxonalari bor edi.
2014-yil boshidagi maʼlumotlarga koʻra, GM, Ford, Toyota va Chrysler kompaniyalari Amerika Qoʻshma Shtatlarining eng koʻp sotiladigan avtomobillari reytingida birinchi oʻrinni egalladilar. Avtoulovlarning oʻziga xos turlariga kelsak, yangi oʻn-yil Chrysler oʻzining Ram yuk mashinalariga va Jeep Cherokee SUV-ga eʼtibor qaratishni anglatadi, ikkalasi ham 2014-yilda „katta savdo“ ga ega.
2017-yilda avtomobil ishlab chiqaruvchilar ish haqiga nisbatan har bir transport vositasiga 2500 Amerika Qoʻshma Shtatlari dollaridan kam hisoblangan ish haqiga qaraganda sotilgan transport vositasiga 3830 Amerika Qoʻshma Shtatlari dollari miqdorida imtiyozlarga koʻproq pul sarflashgani haqida xabar berilgan.
Lepuix-Neuf
Lepuix-Neuf Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
249 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 45,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,5 km2. Dengiz sathidan 389 – 418 m balandlikda joylashgan.
Oniferi
Oniferi Italiyaning Sardiniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Nuoro provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 36 km2. 959 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Oniferi iqtisodiyoti asosan chorvachilikka asoslangan. Diqqatga sazovor joylar orasida Nuragik va Nuragik davrigacha boʻlgan bir nechta arxeologik joylar, masalan, Sas Konkas nekropollari mavjud.
Jalandhar tumani
Jalandhar, Jallandar — Hindistonning shim.-gʻarbidagi shahar. Panjob shtatida. Bias va Satlaj daryolari oraligʻida, Kichik Osiyo ya. o. va Markaziy Osiyodan Hindistonga boriladigan muhim qadimiy karvon yoʻlida vujudga kelgan. Aholisi 520 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Shtatning yirik savdo markazi. Toʻqimachilik, oziqovqat, metallsozlik, koʻnchilik korxonalari bor. Sport buyumlari, oʻyinchoqlar va badiiy hunarmandchilik buyumlari ishlab chiqariladi.
Abduhafiz Jalilov. Kalontarov uyining shifti (Samarqand. sh.).
Ste. Genevieve (Missouri)
'''Ste. Genevieve''' AQShning Missouri shtatida joylashgan shahardir.
Aholisi
4476 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 10,8 km2. Shundan 10,8 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
NGC 3448
NGC 3448 Katta Ayiq yulduz turkumidagi S0-a tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni William Herschel 1789-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Brassempouy
Brassempouy Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Landes departamenti Dax tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
267 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 25,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 10,7 km2.
Chah Riza, Lorestan
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Choh Rizo (, Romanized : Chāh Reẕā)  — Eron, Loriston viloyati, Xurramobod tumani markaziy tumanidagi Kakasharaf qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, uning aholisi 65 nafar kishi hamda 15 oiladan iborat.
Baskó
Basko — Vengriyaning Borsod-Abaúj-Zemplén okrugidagi qishloq.
Tarixi
Basko va uning atrofidagi hududlar qadim zamonlardan beri yashab kelgan.
XIV asrda qirol Sigismund Baskoni Czudar oilasiga berdi.
Sand Lake (New York)
Sand Lake AQShning New York shtatida joylashgan shahardir. Rensselaer okrugi tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 93,6 km2. Shundan 91,2 km2 quruqlik, 2,5 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 251 m balandlikda joylashgan.
Bataklar
Bataklar — Indoneziyada (asosan Sumatra o.da) yashovchi xalqlar guruhi (toba, karo, paklak, simalungun, mandayling, angkola). 4,5 mln. kishi (1992). Indonez tillari tarkibiga mansub tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon-sunniylar, toba — protestantlar, karolar anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qiladilar.
Shuturkat
Shuturkat, Ushturkat - Choch (Toshkent) viloyati hududida qad koʻtargan oʻrta asrlar (6—8, 9—13-asrlar boshlari)ga mansub savdo shahri xarobalari va arxeologiya yodgorligi. Sh. xarobalari Eski Toshkentda Chirchiq daryosining oʻng sohilida "Paxta" temir yoʻl bekati yaqinida yastangan. Maydoni ilk oʻrta (6—8) asrlarda taxminan 20 ga, 9— 13-asr boshlarida esa qariyb 200 ga ga teng boʻlgan. Xarobaning bir qismini Chirchiq daryosi va Kurkulduk suvi yuvib ketgan. Sh. yodgorligi 1934-yilda G.V. Grigoryev tomonidan oʻrganilgan.
SH. toponimi "Tuyadek katta", "Tuya karvoni choʻkadigan ulkan shahar" maʼnolarini anglatgan. 10-asr arab geografi Ibn Havqalning yozishicha, Sh. Shosh viloyatida uning poytaxti Binkatdan keyin 3-oʻrinni egallagan. Ayrim maʼlumotlarga qaraganda uning xarobalari Chirchiq daryosining oʻng sohilida daryo kechuvidan yuqoriroqda joylashgan. Uning hududi sohil boʻylab qariyb 8 chaqirim (1 chaqirim — 1,06 km) gʻarbga, dasht tomon 2—3 chaqirimga choʻzilgan. Muqaddasiyning taʼriflashicha, shahar istehkomli boʻlib, unda usti tim shaklida yopilgan bozori boʻlgan. Sh. bilan Binkat oraligʻi bir kunlik yoʻl boʻlib, bu oraligʻda Danfagʻon — 2 farsax, Bonukat (Xudaynkat) — 3 farsax, Bonukatdan Binkatgacha — 2 farsax, shu masofada Zaldikat kabi shaharlar oʻrin olgan. shahridan quyiroqda esa Jinojjat (Chinochkat) shahri qad koʻtargan. Sugʻd va Choch karvon yoʻli ustida barpo etilgan Sh. bu 2 mintaqalararo savdoda karvonlar toʻxtaladigan yirik savdo maskani sifatida muhim ahamiyatga ega tuyakashlar shahri hisoblangan.
Unda koʻplab sopol, shisha idishlar, pishiqgʻishtlar (aksariyati 10—12-asrlarga mansub) va boshqalar buyumlar topilgan.
Abdulahad Muhammadjonov.
Sarnow
Sarnow Germaniyaning Mecklenburg — Vorpommern yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Ostvorpommern tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 23,22 km2. 462 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Sarnowning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Jon Erik
Biografiyasi
Adair Luton shahrida tug'ilgan va Londondagi Sent-Pol maktabida tahsil olgan. Shundan so'ng u 1953 yildan 1955 yilgacha Shotlandiya gvardiyasida ikkinchi leytenant sifatida xizmat qildi. U, shuningdek, Harbiy dengiz kollejidagi Kingston-apon-Xallda (1955 yilda u Arktika trolchisi sifatida malakaga ega bo'lgan) va Kembrijdagi Trinity Hallda tahsil olgan va 1959 yilda bakalavr darajasini olgan. Keyinchalik u 1966 yilda London King's kollejida doktorlik darajasini oldi. 1966 yilda u Qirollik Tarix Jamiyatining a'zosi bo'ldi. Shundan so'ng u Buyuk Britaniyadagi universitetlarda turli lavozimlarda ishladi va jamiyatlarda bilim oldi. 2006 yildan buyon Pudong yetakchilik akademiyasining yetakchilik bo‘yicha faxriy professori. 2009-yilda u Turindagi Birlashgan Millatlar Tashkilotining Etakchilikni o'rganish bo'limi boshlig'i etib tayinlangan.
Orani
Orani Italiyaning Sardiniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Nuoro provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 130,52 km2. 3152 nafar aholi istiqomat qiladi.
Zaya
Zaya (Зая) — Bolgariyaning markaziy qismidagi Gabrovo viloyatidagi Dryanovo munitsipalitetidagi qishloqdir.
Amir Shohmurod
Muhammad Shohmurod (Shohmurod, Shohmurodbiy, Amir Shohmurod, Amir Muhammad Shohmurod, Amiri Maʼsum) (1741-yil, Buxoro, Buxoro xonligi — 1800-yil 30-noyabr, Buxoro, Buxoro amirligi) — Buxoro amirligi hukmdori (1785—1800). Mangʻitlar oʻzbek sulolasining birinchi hukmdorlaridan biri va ushbu sulolaning birinchi amiri. Davlat arbobi va sarkarda. Buxoro xonligida qoʻshbegi lavozimida boʻlgan va turli viloyatlarda hokimlik qilgan.
Amir Shohmurod taxtga chiqib 2 masalani hal etadi: Ashtarxoniylar oʻzbek sulolasining umri tugab, hokimiyat yangi oʻzbek sulolasi — Mangʻitlar qoʻliga oʻtganligini rasmiylashtiradi; Buxoro davlatini birlashtirish va markazlashtirish uchun kurashni davom ettiradi va otasi Doniyolbiy otaliq davrida joriy etilgan soliqlarni bekor qildiradi.
U hukmdor boʻlishiga qaramay oddiy turmush tarzini maʼqul bilar, oʻzi uchun kundalik xarajati bir tangadan oshmagan, yeb-ichishi oddiy boʻlgan, oʻz sharafiga turli dabdabali tadbirlar uyushtirishga yoʻl qoʻymagan. Shuning uchun ham zamondoshlari va kelgusi avlodlar tomonidan Amiri Kabir, Amiri Maʼsum — Begunoh amir, Umari soniy — Ikkinchi Umar, Amiri Gʻoziy, Amiri Valiy, Jannatmakon yoki Amiri Jannatmakon kabi faxrli nomlar bilan atalgan.
Amir Shohmurod Buxoro amirligida 4 ta: moliya, sud, maʼmuriy va harbiy sohalarda islohotlarni amalga oshirgan. Davlat boshqaruvida adolatni bosh tamoyil qilib olib, shariat qoidalariga toʻgʻri kelmaydigan barcha soliqlarni bekor qildirgan. Uning davriga kelib amaldorlarning unvon va mansablari tartibga solingan. Koʻplab XVI—XVII asrlarga tegishli vaqf hujjatlarini qayta koʻchirtirgan; amaldagi yoki butunlay faoliyat koʻrsatmayotgan va yoʻqolgan vaqf hujjatlarini qayta ishga solgan.
Uning davriga kelib aholisi kamayib, qishloq darajasiga tushib qolgan Samarqand qayta qurilgan. Amir Shohmurod Samarqandni qayta qurish tarxini oʻzi chizgan. U shaharda 24 ta mavze qurdirib, davlatning sharqiy viloyatlaridan bu yerga koʻplab oilalarni koʻchirib keltirgan. Natijada, shahar gavjumlashib, iqtisodiy va madaniy ahvol ancha tiklangan. Hozirda Samarqand koʻchalaridan biri uning nomi bilan ataladi.
Amir Shohmurod oʻzidan oldingi hukmdorlar Arkda qurdirgan binolardan keraklilarini qoldirib, qolganini esa buzdirib, ulardan chiqqan qurilish materiallarini Buxoro shahri ichkarisi va tashqarisidagi masjidlarga ishlatgan. Marv yaqinida Islomobod shahrini qurdirgan.
Amir Shohmurod shaxsi ziddiyatli boʻlib, u haqida koʻpgina mualliflar turlicha fikr bildirishgan.
Yuqumli mollyusk
YUQUMLI MOLLYUSK (molluscum contagiosum) -asosan bogʻcha va kichik maktab yoshidagi bolalarda uchraydigan degenerativ va sitoliz holatlari bilan kechadigan virusli kasallik.
Amir Shohmurod
Tugʻilgan yili va kelib chiqishi
Muhammad Shohmurodning tugʻilgan yili Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasida 1749-yil deb koʻrsatilgan. A. Jumanazarga koʻra, u aslida 1741-yili tavallud topgan. Tarixiy qoʻlyozmalarda bir nechta mualliflar uning 60 yoshdan oʻtib olamdan oʻtganini yozib qoldirishgani va u 1800-yilda vafot etgani ushbu toʻxtamga kelinishiga asos qilib koʻrsatiladi.
Yuqumli mollyusk
Klinikasi.
Kasallikning inkubatsion davri 2-3 haftadan bir necha oygacha davom etadi. Shundan soʻng sogʻlom teri yuzasida mayda (1-2 mm), asta-sekin kattalashadigan, chegaralari aniq, yaltiroq, oqish marvarid rangli, markazi kindiksimon botiqchali, zich-elastik konsistensiyaga ega tugunchalar paydo boʻladi. Ular yuz, koʻz atrofi, boʻyin, koʻkrak, qoʻl panchasi, qorin sohasi, jinsiy aʼzolar terisida uchraydi. Kasallik toshmalari subyektiv hissiyotlarsiz kechadi. Tugunchalarni yon tomonlaridan siqib koʻrilganda, markazidagi botiqchadan boʻtqasimon massa chiqadi. Bu massa muguzlangan epiteli hujayralaridan iborat.
Diagnostikasi:
Yuqumli mollyuskni boshqa turdagi toshma elementlaridan ajratib turuvchi belgi-siqib koʻrilganda, markazidagi botiqchadan boʻtqasimon massa chiqishi va mikroskopda koʻrilganda, katta, oval protoplazmasida kiritmalari bor hujayralar (mollyusk tanachalari) topilishidir.
Davosi:
Tugunchalar pinset bilan siqib tashlanadi yoki oʻtkir uchli Folkman qoshiqchasi bilan qirib olinadi, diatermokoagulyatsiya, kriodestruksiya usullari qoʻllaniladi. Oʻrni 2-5% li yodning spirtli eritmasi bilan artiladi va yuzasiga virusga qarshi (bonafton, oksalin, gossipol, tebrofen, interferon) malhamlar surtiladi. Ikkilamchi infeksiya bilan asoratlangan hollarda antibiotikli malhamlar (tetraksiklin, sintomitsin, eritromitsin) ishlatiladi.
Adabiyotlar
Adham Voisov. „Teri va tanosil kasalliklari“ 2004-yil
Amir Shohmurod
Yoshlik yillari
thumb|right|[[Mir Arab madrasasi]] thumb|right|[[Koʻkaldosh madrasasi]] Muhammad Doniyolbiy otaliq Buxoro xonligini boshqarishni boshlagan vaqtda Shohmurod 17 yoshga toʻlgandi. Shohmurod oʻzining 11 ta ukasidan alohida ajralib turgan. Shohmurodning ilm-fanga ishtiyoqi baland boʻlib, uning tarbiyasi bilan otasi ham jiddiy shugʻullangan. Yoshligida bir necha yil Mir Arab madrasasida (bir manbaga koʻra, Koʻkaldosh madrasasida) tahsil olgan.
Shohmurod farosatli, aqlli va taqvodor boʻlib voyaga yetisha boshlaydi. U shariat va tariqatni puxta oʻrganadi. Tariqatda mujaddidiya-naqshbandiya sulukida edi. Boshqa ilmlar qatori tasavvuf taʼlimoti bilan jiddiy shugʻullanib, oʻzi ham madrasada dars beradi. Shohmurod ona tili turkiy-oʻzbek tilidan tashqari arabcha va forschani ham yaxshi bilgan. Soʻfiyona turmush tarzi uning hayotiga aylangan edi.
Imbef (Koʻhistoni)
Imbef — Mascho Koʻhiston tumani Ivan-Tojki qishloq fuqarolar yigʻiniga qarashli qishloq. Imbefdan mahalla markazigacha boʻlgan yoʻl 30 km, tuman markazigacha 38 km ni tashkil qiladi. Aholisi 301 kishi (2017 y.), tojiklar.
Amir Shohmurod
Yoshlik yillari
Shohmurod yoshligida Qarshida koʻp yashagan. Bu uning kelajakdagi siyosiy qarashlarining maʼnaviy ijrosini oʻziga xos tarzda shakllanishiga xizmat qilgan. Bunga sabab qilib, oʻsha paytlarda Qarshida yashagan mujaddidiya-naqshbandiya tariqatining mashhur vakillaridan biri, Soʻfi Olloyorning shogirdi va jiyani — Xalifa Jonmuhammad Koʻlobiyning (shayx Koʻlobiyning) nasihatlari, oʻgitlarini tinglab, uning duosini olishga musharraf boʻlgani koʻrsatiladi. Shayx boʻlajak amirni tariqatga ilhomlantirgan birinchi murshidi boʻladi. A. Jumanazarga koʻra, amir Shohmurodda dunyoga oddiyroq qarash, xalq ichida ular kabi yashash tarzi Jonmuhammad Koʻlobiyning suhbatlaridan keyin boshlanib ketgan. Kelajakda Muhammad Shohmurod Jonmuhammad Koʻlobiyning Bibi Otun ismli nevarasiga uylanadi.
Muhammad Shohmurodning ilk murshidi oxund/shayx Muhammad Safar Xorazmiy edi. U shayx Safarning huzuriga borganida unga dastlab unchalik roʻyxushlik bermaydi. Boʻlajak shogirdini: ''Sen zolim va zolimzodadirsan. Shayx xizmati va bu yoʻldagi riyozatga qanday toqat qilursan?'' — deb qarshilaydi. Biroq uning qarori qatʼiy edi. U tanlagan yoʻlidan qaytmasligiga shayxni ishontiradi va shu kundan xalqning nazarida eng past kasb boʻlgan hammollik bilan kun kechira boshlaydi. Oʻz kunini topgan puli bilangina oʻtkaza boshlaydi. Ayni paytda piri Shayx Safar yonida muridlik qilib, toat-ibodatni kanda qilmaydi. Hammollik qilib yurgan shahzoda koʻrganlar uni devona deyishgacha borgach, otasi Doniyolbiy qozikalon va qushbegiga maslahat soladi. Amaldorlar „devona“ shahzodani nafaqat valiahdlikdan, balki farzandlikdan ham mosuvo qilish kerakligini aytishadi. Ammo Doniyolbiy ham iqtisodiy, ham siyosiy jihatdan ogʻir ahvolga tushib qolgan mamlakatni xalq orasida yurgan, el tanigan va hurmat qilgan oʻgʻli Shohmurodga ishonadi. U bir necha bor Shohmurodni bu yoʻldan qaytarishga urinadi. Unga hatto davlat xazinasidan maosh tayinlaydi. Ammo shahzoda barcha imtiyozlarni rad etadi. Taniganlar uni devona boʻlgan deb gumon qiladi.
Hammollikning ogʻir mehnati Shohmurodni katta siyosatdan chetlashtirib qoʻymagan. Aksincha, u oddiy xalq hayotini yaqindan his etadi. Hokimiyat rahbarlari va amaldorlar zulmini, ularning jabru sitamlarini teranroq anglaydi. Bu paytlarda Doniyolbiy keksayib, davlatni boshqarishga qiynalib qolgandi. Bundan foydalangan baʼzi yirik amaldorlar xizmat mansabini suisteʼmol qilib, aholiga nisbatan zulmni behad kuchaytirib yuboradi. Ayniqsa, Davlat qoʻshbegi va qozikalon Sayyid Nizomiddinxoja sitamlari haddidan oshib ketadi. Ayni paytda, xalqning noroziligi ham kuchayib boradi. Bu holdan, albatta, Doniyolbiy ham xabardor edi.
Tarix sahnasiga chiqishidan oldingi davr
1785-yil 24-martda Buxoro xonligi hukmdori Muhammad Rahimxon vafot etadi. Uning oʻgʻil farzandi boʻlmagani uchun xonlik taxtiga voyaga yetmagan nabirasi Fozil toʻra oʻtqaziladi. Oʻsha paytda Karmana va Miyonqol hokimi boʻlgan Muhammad Doniyol unga otaliq qilib tayinlanadi. Bu tayinlov hammaga ham xush kelmaydi. Bundan norozi boʻlishgan viloyat hokimlari, kenagas, yuz, baxrin va saroy oʻzbek urugʻlarining nufuzli amirlari markazlashgan hokimiyatga qarshi isyon koʻtarishadi. Ular 10 ming yigitni qurollantirib, Buxoro tomon harbiy yurish uyushtirishadi. Ularga qarshi chiqqan Muhammad Doniyol isyonkor viloyat hokimlari bilan bir bitimga keladi. Bitimga koʻra, Fozil toʻrani taxtdan tushirib, oʻrniga ashtarxoniy shaxzodalardan biri boʻlgan Abulgʻozi xonlik taxtiga oʻtqaziladi. Muhammad Doniyol ham otaliq rutbasini hamda amaldagi hukmdorlikni oʻz qoʻlida saqlab qoladi.
Muhammad Shohmurodning otasi Muhammad Doniyol keksayib, davlatni boshqarishga qiynalib qolgan edi. Vaqt oʻtib uning davrida davlatni qozikalon va qoʻshbegi lavozimlaridagi Sayyid Nizomiddin qozi va Davlat qoʻshbegilar ikkovlashib davlatni boshqara boshlaydi. Ular Muhammad Rahimbiy davrida davlat yuritishda layoqati boʻlgan Erondan u bilan birga kelgan amaldorlardan edilar. Bu davrga kelib poraxoʻrlik avjiga chiqadi. Iqtisodiy tanglik, vayronagarchilik kengayib ketadi. Xalqning noroziligi ham kuchayib boradi. Bu paytda Turkiston bir necha boʻlaklarga boʻlinib ketgan edi.
Muhammad Doniyol davrida ham oʻzaro urushlar davom etadi. Karmana, Oʻratepa, Nurota, Sherobod, Boysun va boshqa joylarda mahalliy kuchlar bosh koʻtarib, poytaxt izmidan chiqishga harakat qiladilar. 1781-yil Rossiya imperiyasi hukumati Buxoro xonligi bilan savdo bitimi tuzishni taklif etganida, Muhammad Doniyol bu bitimni 92 oʻzbek urugʻi boshliqlari roziligisiz imzolay olmasligini bildiradi. Bu payti Buxoro xonligida vaziyat juda qaltis, norozilik kuchayib borayotgan bir davr edi.
Muhammad Doniyol tayanchi boʻlgan qoʻshinining taʼminoti uchun koʻplab qoʻshimcha soliqlar joriy etishga majbur boʻladi. Natijada, bu bilan poytaxtdagi hunarmandlar va savdo ahlini oʻziga qarshi qaratib qoʻyadi. 1784-yilda Buxoroda qoʻzgʻolon koʻtariladi. Tarixchilarning maʼlumotiga koʻra, unda 1000 ga yaqin kishi oʻldirilgan. Bu vaziyatda chorasiz qolgan Muhammad Doniyol 11 nafar oʻgʻlining kattasi, shaharliklar orasida obroʻ-eʼtibori baland boʻlgani Muhammad Shohmurodni oʻziga valiahd deb eʼlon qiladi.
Siyosiy faoliyatining boshlanishi
1770-yillarning oxirida Shohmurodning otasi — Buxoro xonligini otaliq unvonida amaliy boshqarib turgan va „amir ul-umaro“ unvonida boʻlgan Muhammad Doniyol (1758—1785) hokimiyat jilovini qoʻldan chiqarib yuborishi natijasida mamlakatda tartibsizliklar boshlangan edi. Muhammad Doniyol baʼzi saroy aʼyonlari va ulamolarining (raʼiyyatning) talabi bilan toʻngʻich oʻgʻli Shohmurodni oʻziga oʻrinbosar (manbalarda Buxoro hukumati boshligʻi deb yozilgan) qilib tayinlamoqchi boʻlganida masjid hujrasida taqvodor hayot kechirayotgan Shohmurod dastlab bu taklifni qatʼiy rad etgan. Keyinchalik, 1775-yilda u ustozlari Shayx Muhammad Safar va Eshon Tursun Boqi qozining koʻplab iltimoslaridan keyin otasining bu taklifiga zoʻrgʻa rozi boʻlgan.
Shohmurod davlat ishlarini boshqarishda otasiga 6—7 yilcha yordam berib turgan. Bundan tashqari Shohmurod Karmana va Qarshi viloyatlarida hokimlik ham qilgan. 1771-yilda esa Samarqand hokimi boʻlgan. U Samarqand hokimligi mansabida uzoq vaqt turmagan deya taxmin qilinadi. Bunga sabab qilib baʼzi tarixiy manbalarda u hammollik bilan kun kechirgani yozib qoldirilgani koʻrsatiladi.
Bir kuni Shohmurod otasining oldiga xufiyona kiradi va butun mamlakat Davlat qoʻshbegi tasarrufiga oʻtib qolgani hamda xalq xonavayron boʻlayotgani toʻgʻrisida soʻzlab: Endi bunga na iloj va na tadbir qilurmiz? — deya arz qiladi. Otasi: Bu ahvolni men ham fahmlab turibman, lekin biron chora koʻrishdan ojizman, — deb javob beradi. Shunda Shohmurod bu muammoni hal qilishni oʻz zimmasiga oladi. Manbalarda taʼkidlanishicha, u Qoʻqon xonligidan elchi kelganini bahona qilib qoʻshbegini saroyiga mashvarat uchun chaqirtiradi. Saroydagi maxsus xonalardan birida uni jallod kutib turadi. Shu tariqa Davlat qoʻshbegi qornidan chavaqlanib oʻldiriladi. Oradan koʻp oʻtmay qozi Sayyid Nizomiddinxoʻja boshiga ham shu kun tushadi.
Rivoyat qilinishicha, qozi Sayyid Nizomiddinxoʻja mamlakatda sharʼiy qonunlarning buzilishi va poraxoʻrlikning avj olishiga sababchi boʻlgan ekan. Boz ustiga u Doniyolbiy otaliqqa Shohmurodni hokimiyatdan mahrum etishni maslahat bergan kishi ham edi.
Xullas, Shohmurod tomonidan Buxoro qozikaloni Qoziy ul-quzzot Sayyid Nizomiddinxoʻja va Davlat qoʻshbegi kabi amaldorlar shariat qoidalarini buzganligi va eroniylar (shialar) taʼsirida boʻlganligi hamda oddiy xalqqa qilayotgan jabr-zulmi uchun 1785-yili qatl etilganlar. Ushbu amaldorlarning qatl etilish voqeasi xalq orasida Shohmurodning obroʻyini oshirib yuboradi.
Garchi amaldorlar Mangʻitlar oʻzbek sulolasining birinchi hukmdorlaridan boʻlgan Doniyolbiy otaliqning 11 nafar oʻgʻlidan eng kattasi boʻlgan Shohmurodni hokimiyatdan mahrum etishni maslahat bergan boʻlsalar-da, u Buxoro davlati taxtiga voris qilib tayinlanadi va otasi vafotidan keyin 1785-yil 10-iyunda Buxoro amiri sifatida taxtga oʻtiradi.
Buxoro amirligi hukmdori
thumb|right|[[Buxoro arki — Buxoro amirligi hukmdorlarining bosh qarorgohi.]] Muhammad Doniyolbiy otaliq 27 yil hukmronlik qiladi. U 1785-yil iyun oyida 75 yoshida vafot etadi. Undan Shohmurod, Mahmudbiy, Umarbiy, Fozilbiy, Sultonmurod qushbegi, Rustam miroxoʻr, Ganji-ali, Muhammad Yusufbek, Muhammad Yaʼqub Buxoriy, Toʻxtamish qushbegi, Darveshbiy, Rajab Alibek, Oʻljabek ismli 12 nafar farzand qoladi (Tarixi Turkiston asarida 11 nafar deb keltirilgan).
Muhammad Doniyolbiy otaliq vasiyati hamda saroy ayonlarining xohish-istagi bilan Shohmurod 1785-yil 10-iyunda hokimiyat tepasiga keladi. Oʻzidan oldingi „soxta xonlarni“ va „xon“ unvonini bekor qilib oʻzini „amir“ (amir ul-moʻminin) deb eʼlon qiladi. Amirlik unvoni ilgari asosan qoʻshin boshliqlari va joylardagi turli harbiy vakillarga berilgan boʻlsa, Muhammad Rahimxon davriga kelib amir unvoniga ega boʻlgan bironta mansabdor shaxs qolmagan, ushbu unvon ilgari amalda boʻlgan amir-beklik unvonidan farqli oʻlaroq, xalifalik maqomi "Amir ul-moʻminin" sifatida talqin etilgan edi. Muhammad Shohmurod davlat boshligʻi — amir unvonini taʼsis etar ekan, ushbu unvonning oʻzbek va moʻgʻul urugʻlari anʼanalari bilan emas, balki shariat qoidalari asosida yuzaga kelganini asoslab beradi va shu davrdan boshlab mamlakat rasmiy Buxoro amirligi deb atala boshlaydi. Mangʻitlar sulolasining ushbu vakili Buxoroda 1785-yilda xalq qoʻzgʻoloni boʻlganidan soʻng davlat hukmronligi tepasiga chiqqan edi.
Amir Shohmurod hukmronligi davri Buxoro davlati tarixi taraqqiyotida muhim oʻrin tutadi. Davlat tizimi va ijtimoiy hayotda sharʼiy qonunlar mustahkamlanib, mamlakatda tartib-intizom qaror topadi. Amir Shohmurodning davlat arbobi boʻlib shakllanishida tasavvuf oqimining taʼsiri juda kuchli boʻlib, bu borada ayniqsa uning Shayx Safarning muridi ekanligi hal qiluvchi rol oʻynagan. Koʻpgina tarixiy manbalarda uning soʻfiy va darveshsifat boʻlgani qayd etiladi. Lekin, tasavvuf uning qahri qattiq hukmdor, Mangʻitlar oʻzbek sulolasining davlat hokimiyatini mustahkamlash borasida bir qancha islohotlarni amalga oshirishiga toʻsqinlik qilmaydi.
U davlat tepasiga kelsa-da, oʻzining shaxsiy turmush tarzini deyarli oʻzgartirmagan. Tariqat yoʻlida sobit turib, faqirona umr kechirishda davom etgan. U bir yilda bitta oddiy koʻylak, bitta olacha chopon va bitta ishton kiygan. Boshiga boʻz salla oʻragan. Oyogʻiga echki terisidan tikilgan saxtiyon maxsi va kovush kiygan. Egnidagi qoʻy terisidan tikilgan poʻstinning narxi 10 tanga atrofida edi. Ushbu narxni qiyoslaganda, oʻsha davrda Abdullaxon madrasasi talabalari oyiga 15 tanga stipendiya olgan. U shu poʻstinni hukmronlik yillarining avvalidan to umrining oxirigacha kiygan.
Uning odatiy ovqati arpa non, atala, moshova (moshdan pishirilgan oʻmoch) va yovvoyi shoʻrva edi. Har haftada chorayak goʻsht isteʼmol etardi. Hargiz toʻylarga bormas, hech kimning hadya va sovgʻalarini qabul qilmas edi. Pichoq qini yasab oʻz kasbi bilan tirikchilik qilardi. Har kuni xazinadan emas, Buxoro yahudiylaridan olingan jizya (juzya) soligʻidan bir tanga olib oilasi zaruratiga ishlatgan. Davlat tarafidan ajratilgan maoshini qurilishlarga, ilm ahli va talabalarga sarflab, hukmdor boʻla turib darveshlardan farq qilmaydigan hayot kechirgan. Jumladan, Ahmad Donish oʻzining asarida quyidagicha tariflaydi: "Amir Shohmurodning kundalik yeydigan taomlari quruq non va bir stakan suv boʻlgan". Boshqa bir tarixchi Muhammad Hakimxon toʻra "Shohmurodbiyning yeydigan taomlari kishi yeydigan darajada boʻlmay, oʻt-oʻlan, sut-qatiq va dukkakli oʻsimliklar bilan taomlangan" ekanligini qayd etadi. Har 15 kunda bir marta juz’i jon soligʻidan (gʻayridinlardan olinadigan toʻlovdan) yigʻilgan mablagʻ hisobidan chorak goʻsht olib, oʻz ayoliga nafaqa qilar edi. Davlat amaldorlari va avomning toʻylariga bormas, hadyalar qabul qilmas edi. 1794-yili Rossiya imperiyasidan Buxoroga kelgan T. Burnashev oʻz esdaliklarida "Uning saroyida zarracha dabdaba yoʻq edi. Faqat ikkita xotini boʻlib, kun kechirishlari uchun nihoyatda kam pul harj qilinardi. Shu sababli ular tinimsiz turli qoʻl mehnati bilan mahgʻul boʻlardi va tirikchiligi shundan edi. U hech kimnikidan farq qilmaydigan oddiy kiyim kiyardi. Uning odatiy ovqati non va suv edi. Xalq unga alohida ehtirom bilan munosabatda boʻlardi. Uni Muhammad shariatiga haqiqiy amal qiluvchi va hatto avliyo darajasida bilishardi." deb qayd etadi.
Amir Shohmurod oʻnta ukasining har biriga bittadan viloyat hokimligini berib, siyosiy tarqoqlikka barham bergan. U faol ichki va tashqi siyosat olib borgan.
Ichki siyosati
Doniyolbiy otaliq hukmronligining soʻnggi davrlarida xalq har xil oliq-soliqlardan qashshoqlashib, holdan toygandi. Shohmurod taxtga chiqiboq amalga oshirgan eʼtiborga loyiq eng xayrli tadbirlaridan biri xatti tarxoniyni eʼlon qilib, Muhammad Rahimxon va otasi davrida joriy qilingan oliq-soliqlarni (yorgʻu, boj, tarx, tushmol, yasoqlarni) bekor qildirgani boʻlgan. Bu farmonga koʻra, aholi tinkani quritadigan turli soliqlardan ozod etildi. Buxoro shahridagi beva bechoralarga „Noni Rotifa“ — oila aʼzolarining har biriga davlat xazinasi hisobidan berilgan bir kunlikka yetadigan non va boshqa oziq ovqatlarni joriy qilgan. Amir Shohmurod davrida amaldorlarning unvon va mansablari tartibga solingan. U mansabdor shaxslardan xalqni koʻnglini olish yoʻlida faoliyat yuritishlarini talab qilgan. Bu ishlarning natijasi oʻlaroq, asta-sekin ishlab chiqarish iziga tushib, savdo-sotiq rivojlangan.
Amir Shohmurodning tashabbusi bilan 4 ta islohot: moliya, sud, maʼmuriy va harbiy sohalarda katta islohotlar amalga oshirilgan. U 1785-yilda davlatda pul islohotini oʻtkazib, sof kumushdan va oltindan tanga zarb qildirgan. U davlat zarbxonalarida aholining oʻz shaxsiy jamgʻarmalaridan olib kelgan kumush va oltindan bir xil oʻlchamdagi kumush va tilla tangalarni zarb qilishga keng ruxsat bergan. Soliq tizimi, qozixonalar va qoʻshin faoliyati ham shariat asosida qayta tashkil qilingan. Muhtasib (rais) mansabi va qoʻshinda qoziaskar lavozimini joriy etgan. Ushbu islohotlar koʻp oʻtmay oʻz ijobiy natijasini berib, mamlakat iqtisodiyotining oʻnglanishiga xizmat qilgan. Amir Shohmurodning amalga oshirgan islohotlari va qoʻlga kiritgan muvaffaqiyatlari aka-ukalar oʻrtasida dushmanlik munosabatlarini vujudga kelishiga sabab boʻlgan.
Amir Shohmurod tomonidan oʻtkazilgan sud islohotlari oʻz navbatida, mamlakatda sud ishlarini yuritishda nohaqliklarga chek qoʻyilishiga, qozilar tomonidan muayyan darajada odillik, adolat va insonparvarlik ruhida sud jarayonlarini amalga oshirishga imkon yaratib bergan. Ushbu sud islohotlarining yana bir muhim jihati qozining hukmidan norozi boʻlgan tarafning qozi-ul-quzzotga yoki amirga shikoyat qilish huquqini qoʻlga kiritganligida koʻrinadi. Oʻz navbatida, qozikalonga yoki amir nomiga yozilgan shikoyatnoma oʻrganib chiqilib, qozining hukmini asosli ravishda qozi-ul-quzzot bekor qilishi hamda uning qarorini faqat amir bekor qilishi mumkin boʻlgan. Amir Shohmurod sudlovni tashkil etish, xususan, quyi sud qozilarining tayinlanishi borasida ham muayyan oʻzgarishlarni amalga oshirgan. Binobarin, Amir Shohmurodning bevosita tashabbusi bilan qirq aʼlamdan (qonunshunoslardan) iborat tarkibda oliy sud (qozixona) palatasi tuzilgan. Ushbu palatada qozilarning hukmidan norozi boʻlib yozilgan arz va shikoyatnomalar shariat normalari bilan birga, amir Shohmurod tomonidan tuzilgan qoidalar toʻplami asosida koʻrib chiqilgan. Sud palatasida arz yoki shikoyatnoma koʻrilayotganda daʼvogarning shaxsan oʻzi ishtirok etish imkoniyatiga ega boʻlgan. Amir Shohmurod davlat va huquq islohotchisi, islom huquqi normalarining gʻoyaviy va amaliy kurashchisi hamda davlat boshligʻi sifatida qirq aʼlam sudi ishlarida ishtirok etganda taraflarning oʻzaro kelishuvi, jabrlanuvchi va ayblanuvchi tomonlarning oʻzaro yarashuvining tarafdori boʻlgan. U amirlik xazinasidan jabrlanuvchining foydasiga yetkazilgan zararning yarmini qoplash uchun ayblanuvchining kelajakda ijtimoiy tarbiyalanishi, oilasi, farzandlari qarovsiz qolib ketishining oldini olish maqsadida foizsiz mablagʻ ajratish amaliyotini qoʻllagan.
Amir Shohmurod ichki siyosatda avvalo sharʼiy qonunlar asosida davlatni adolat bilan boshqarishga intilgan. U shariat normalariga mutlaqo zid boʻlgan va uning talablariga javob bermaydigan barcha normalarning amal qilishini bekor qilgan. Harbiy sohadagi boshqaruv faoliyatini ulamolarning fatvosi asosida olib borgan hamda aynan uning davrida huquq manbasi boʻlmish sunnaga sezilarli darajada amal qilingan.
Amir Shohmurod davlatdagi turli elatlarni, qabila va urugʻlarni markaziy hokimiyat atrofida jipslashtirishga intilgan. Uning davri Mangʻitlar oʻzbek sulolasining Buxoro davlatida birlashtirish va markazlashtirish ishlarining ikkinchi bosqichi davom etadi. Markaziy hokimiyatga qarshi chiqqan Urgut, Shahrisabz, Hisor, Oʻratepa, Xoʻjand hokimlarining oʻzboshimchaligi, yaʼni separatistik siyosatiga qarshi izchil kurashgan. U Xoʻjand va Oʻratepa masalasida Qoʻqon xonligi bilan baʼzi nizolarga borib turishga majbur boʻlgan.
Amir Shohmurodning Marv, Balx va boshqa hududlarni Buxoroga qaytarish uchun Xurosonga qilgan harbiy yurishlari alohida ajralib turadi.
Marvning qaytarilishi
Amir Shohmurod faoliyatining ilk yillarida Eron shohi Nodirshohning harbiy yurishlari natijasida bosib olingan Amudaryoning chap sohilidagi mulklarni qayta qoʻlga kiritib, amirlikka boʻysundiriladi. Buxoro amirligiga markazi Marv boʻlgan hozirgi Turkmanistonning yirik hududlari ham kiritiladi.
Marv atrofida 1785—1786-yillarda boʻlgan janglarda shahar hokimi, ilgari Doniyol otaliq oʻz oʻgʻlidek koʻrgan — Bayramalixon oʻldirilgan va uning qoʻshini tor-mor qilingan. Amir Shohmurod Marvga 1789—1790-yillarda qilgan keyingi yurishida (bir manbada eronlik Bayramaliga qarshi kurashgan deyiladi Murgʻob daryosida qurilgan Bandi Sulton toʻgʻonini buzdirgan va toʻgʻon atrofidagi qalʼani egallab, vohani muhim hayot manbai — suvdan mahrum qilgan. Marvning yangi hokimi va Bayramalixonning katta oʻgʻli Hoji Muhammad Husaynxon taslim boʻlgan va Marv yana avvalgidek Buxoro davlati tasarrufiga kiritilgan. Marvdan katta miqdordagi shia mazhabidagi aholi, 20—30 ming (ayrim manbalarda 30 ming; 100 ming kishi, Hoji Muhammad Husaynxon boshchiligida Buxoro va Samarqand shaharlari va ularning atrofiga koʻchirilgan.
Popska, Gabrovo Province
Popska — Bolgariyaning shimolidagi Gabrovo viloyatidagi Sevlievo munisipalitetidagi qishloqlaridan biridir
Amir Shohmurod
Balx uchun kurash
Ilgarilari Buxoro xonligiga boʻysungan Balx xonligi hududi (Balx, Maymana, Andhud mulklari) Ahmadshoh Durroniy (1747—1773) davrida u tomonidan bosib olingan edi. Bu hudud aholisi Durroniylar afgʻon sulolasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, 1788-yili Amir Shohmuroddan harbiy yordam soʻrashgan. 1789—1792-yillarda oʻzbek va afgʻon qoʻshinlari oʻrtasida Kalif va Aqcha viloyatlarida janglar boʻlib oʻtgan. Bu urushlardan soʻng Amir Shohmurod va Temurshoh Durroniy oʻrtasida tuzilgan sulhning shartlariga koʻra, Amudaryo har ikkala davlat oʻrtasidagi chegara deb belgilangan. Boshqa versiyaga koʻra, har ikki oʻrtada sulh tuzilib, Balx, Maymana va Andxuy Buxoroga qaytarilgan; Amir Shohmurod 1788-yil Buxoro amirligi tarkibiga Chor viloyat (Chahor viloyat) yerlarini qaytargan.
Tashqi siyosati
Amir Shohmurod Markaziy Osiyo davlatlariga tahdid qiluvchi va oʻsha vaqtda siyosiy jihatdan birmuncha zaiflashgan qizilboshlarga (Eron shialariga) qarshi 20 dan ortiq harbiy yurishlar uyushtirgan, Mashhad va Tehrongacha bir necha marta borgan.
Uning davrida Buxoro amirligining qoʻshni davlatlar bilan diplomatik munosabatlari kuchaygan. U Usmonlilar va Rossiya imperiyalariga bir necha marta elchilar joʻnatgan. Bu davrda Buxoro amirligi bilan Rossiya oʻrtasida savdo-sotiq rivojlangan.
Usmonlilar imperiyasi bilan diplomatik aloqalari
thumb|150px|left|Usmonlilar sultoni — [[Abdulhamid I (1773—1789)]] Muhammad Doniyolbiy otaliqning hukmronligi davrida Rossiya imperiyasida oʻz vazifasini toʻliq uddalagan Ernazar elchi, 1780-yilda Usmonlilar imperiyasiga, Abdulhamid I (1773—1789) huzuriga ham elchilik maqsadida borgan.
Alemzar Mehmed Said ogʻa Afgʻonistonga boradi va Kobulda Afgʻon amiri Temurshoh Durroniy bilan uchrashadi. U amirga Rossiya bilan urush haqida ham xabar berib, undan yordam olishga harakat qiladi. Keyinchalik, Alemdar Mehmed Said ogʻa Hindistondan oʻtib, Afgʻoniston amirining sultonga maktubi bilan Turkiyaga qaytib keladi. thumb|150px|right|Usmonlilar sultoni — [[Salim III (1789—1807)]] Amir Shohmurod 1789-yilda Konstantinopolga Muhammad Vedi boshchiligida oʻz elchilari orqali Eron ustidan shikoyat xatini yuboradi. Maktubda Eron Markaziy Osiyo musulmonlarining Haj ziyoratiga toʻsqinlik qilayotgani aytilgan edi. Amir sultonga Rossiya bilan urushdan kelib chiqqan eng muhim muammolarni hal qilib, Eronga qarshi yurish uyushtirishni taklif qiladi. Amir, sulton talab qilganidek, chegara zonasidagi koʻchmanchi qabilalarga Rossiya bilan urush haqida xabardor qilganini, u ham doʻstona targʻibot olib borganini va barcha musulmonlarning birligini targʻib qilganini, biroq oʻzbek qabilalarining qoʻzgʻolonini bostirishga majbur boʻlganligi sababli jihodda shaxsan qatnasha olmaganligini xabar beradi. Amir Shohmurod oʻzini oqlagandek boʻlib, sultonga qozoqlar va qirgʻizlar Rossiya bilan foydali savdo-sotiq olib borayotganini, agar ular urush boshlasa, ruslardan birinchi boʻlib jabr koʻrishini maʼlum qiladi. Amir Shohmurod oʻz maktubida Usmonlilar imperiyasining urushda gʻalaba qozonishiga umid bildirgan. U sultondan sulh tuzayotganda shartnomaga Rossiyani Buxoro amirligiga hujum qilmaslik majburiyatini oladigan bandni kiritishni iltimos qilgan. thumb|150px|left|[[Buyuk vazir — Jazoirli Gʻozi Hasan pasha]] Buxoro elchisi Muhammad Vedi yozma hisobotida turklar va ruslar oʻrtasida tinchlik oʻrnatilguniga qadar Konstantinopolda qolish koʻrsatmasi borligini maʼlum qiladi. U Buxoro hukmdorining tinchlik muzokaralarida shaxsan ishtirok etish niyati haqida ham yozgan va buning uchun sultondan ruxsat soʻragan.
Ayni vaqtda Amir Shohmurod buyuk vazir Jazoirli Gʻozi Hasan pashaga Buxoroda hukmron sulola oʻzgargani haqida maktub yoʻllaydi. Amir Shohmurod agar sulton Usmonlilar xonadoni aʼzosi yoki qobiliyatli vazir joʻnatmoqchi boʻlsa, uni taxtga oʻtkazishga va u bilan hokimiyatni boʻlishiga tayyorligini aytadi. Yangi sulton Salim III (1789—1807) Amir Shohmurodga yoʻllagan maktubida, agar tinchlik oʻrnatilsa, Rossiya bilan tuzilgan shartnomaga qozoq va qirgʻizlarga zarar yetkazmaslik bandini kiritishga roziligi haqida gapirgan. Ammo urush davom etsa, mintaqa xalqlaridan Rossiya bilan kurashni davom ettirishni talab qilgan. Maktub Muhammad Vedi Konstantinopolda vafot etgani bois Bagʻdod gubernatorining ishonchli odami orqali yuborilgan. Biroq, urush Usmonlilarning magʻlubiyati bilan yakunlandi va turk tarixchilarining fikriga koʻra, Usmonlilar magʻlub tomon sifatida mustaqil ravishda tinchlik shartlarini qoʻya olmadilar. Shuning uchun ham shartnomada Buxoro manfaatlarini himoya qilish masalasi kun tartibida boʻlmay qoladi.
Ilm-fan va madaniyat sohasidagi siyosati
Amir Shohmurod va Amir Haydar davrida zardoʻzlik sanʼati rivojlanmay, tushkunlikka uchragan.
Shaharsozlik
thumb|right|[[Chorsu (Samarqand)|Samarqand Chorsusi — Toqi Musaddas. (2006-yil).]] thumb|right|[[Shohizinda ziyoratgohidagi chortoq. (2012-yil).]] Shohmurod 1771-yilda Samarqand viloyatiga hokim boʻlganidan soʻng Samarqandni tiklash va obod qilishga oʻzining katta hissasini qoʻshgan. U Samarqandga kelganida shahar xarob ahvolda edi. Ijtimoiy sharoitning ogʻirligidan aholi kamayib, shahar qishloq darajasiga tushib qolgan edi. Muhammad Shohmurod Samarqand hokimligi mansabida uzoq vaqt turmagan boʻlsa kerak deya taxmin qilinadi. Sababi, baʼzi tarixiy manbalarda hammollik bilan kun kechirgani yozib qoldirilgan. 1781-yilga kelib Samarqandda 200—300 oila istiqomat qilgan. Shahardagi bu ayanchli ahvolni koʻrgan Sayido Nasafiy quyidagi satrlarni bitgan edi :
Vladimir Shuxov
Vladimir Grigoryevich Shuxov [1853.16(28).8, hozirgi Belgorod viloyati, Grayvoron shahri — 1939.2.2, Moskva] — rus muhandisi, olim. Faxriy akademik (1929). Mehnat Qahramoni (1932). Moskva Oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1876). Neft sanoati texnikasi, qurilish ishlariga doir muhim asarlar muallifi. Texnikaning turli sohalariga oid ilmiy asarlari, loyihalagan inshootlari bilan fan va texnika rivojiga katta hissa qoʻshgan. Sh. loyihasi bilan (meʼmor M.F. Mauyer va Sh. rahbarligida) Samarqanddagi Ulugʻbek madrasasining ogʻib qulay yozgan minorasi tiklangan (1932).
Amir Shohmurod
Shaharsozlik
"Samarqand yak koʻchai qoq shud, Buxoro taʼli Xoja Isʼhoq shud."
Mazmuni: "Samarqand boʻm-boʻsh koʻchaga, Buxoro Isʼhoqning qup-quruq tepaligiga aylandi."
Xususan, u taxtga chiqqanidan soʻng Samarqandni obodonlashtirish ishlariga alohida eʼtibor bilan yondashadi. Uning davrida Buxoro va Samarqandda koʻplab madrasalar, masjidlar, xonaqolar qurilgan va borlari taʼmirlangan. Samarqand shahri markazida olti qirrali Chorsuni bunyod ettirgan. Chorsu oʻsha davrda Toqi Musaddas deb atalgan. Samarqand qalʼa va shahar devorlari va darvozalarining baʼzilarini qurdirgan, qayta tiklatgan. Shahar yaqinidagi joylashgan Mahdumi Aʼzam ziyoratgohini qayta barpo ettirgan. Amir Shohmurod Samarqandni qayta qurish tarxini oʻzi chizgan. U shaharda 24 ta mavze qurdirib, davlatning sharqiy viloyatlaridan (Oʻratepa, Xovos, Zomin va boshqa yoqlardan) bu yerga 63 oilani koʻchirib keltirgan. Koʻchib kelgan aholi orasida meʼmorlar ham boʻlgan, ular oʻzlarining qurish anʼanalarini saqlab qolgan holda ish koʻrishgan. Shu ishlarning natijasi oʻlaroq, shahar gavjumlashib, iqtisodiy va madaniy ahvol ancha tiklangan. thumb|right|Eski Buxoroning eng qadimiy eskizi. Orqa planda — [[Ernazar elchi madrasasi. (1880-yil).]] thumb|right|[[Rahmonquli madrasasi. (2020-yil)]] U hukmronlikni qoʻlga kiritganidan soʻng vaqf mulklarini tartibga keltirgan. Amaldagi yoki butunlay faoliyat koʻrsatmayotgan va yoʻqolgan vaqflarni qayta ishga solgan. XVI—XVII asrlarda rasmiylashtirilgan koʻpchilik vaqf hujjatlarining asl nusxalari saqlanmagan. Bu davrlarga tegishli koʻplab vaqf hujjatlari Amir Shohmurod tashabbusi bilan qayta koʻchirilgan va uning muhri bilan tasdiqlangan. Vaqflardan va soliqlardan olingan daromadlarni yangi masjid, madrasa xonaqoh, maktab, ziyoratgoh, karvonsaroy, hammom va turli maishiy-maʼmuriy binolar barpo etish, borlarini taʼmirlash uchun sarflashga buyruq bergan. Shundan soʻng qarovsiz qolgan koʻpdan-koʻp binolar taʼmirlangan va yangilari bunyod etilgan. Xususan, Amir Shohmurodning oʻzi tomonidan Gʻuzorda madrasa va masjid qurdirilgan; Qarshidagi Mir Bekoybiy madrasasi foydasiga yirik vaqf mulki ajratilgan; Samarqandda xaroba holiga tushib qolgan Shayboniyxon, Ulugʻbek va Xoja Ahror Valiy madrasalari taʼmirlatilgan va qayta tiklangan; Xoja Ahror Valiy madrasasi (Madrasai safed) qayta qurdirilgan. Ana shu davrda Shohizinda ziyoratgohi zinapoyasining tepa qismidagi oʻziga xos ark-gumbaz tarmogʻi — Chortoq binosi qurilgan. Doniyolbiy davrida Buxoroda boshlangan Xalifa Xudoydod majmuasi qurilishi uning davrida davom ettirilgan. Ernazar elchi, Xalifa Xudoydod, Muhammad Amin toʻpchiboshi, Nazarak va Rahmonquli kabi Buxoro madrasalari bunyod etilgan. Ulardan saqlanib qolganlari bugungi kunda Oʻzbekistonning madaniy meʼros obyektlari sifatida davlat himoyasiga olingan.
Amir Shohmurod Buxoro amirligi hududida qishloq xoʻjaligini yanada rivojlantirish, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va yer unumdorligini oshirish maqsadida ariqlar, zovurlar qazdirgan, daryo (Zarafshon, Amudaryo, Qashqadaryo) va irmoqlarni qaytadan taʼmirlatgan. Xususan, Zarafshon vodiysidagi dehqonchilikka katta eʼtibor qaratib, Zarafshon daryosidan turli ariqlar (Qozonariq, Toyman arigʻi, Toʻgʻuzariq), Oqdaryo va Qoradaryodan yangi ariqlar chiqarilgan hamda boshqa sugʻorish inshootlari qurilgan. Amir Shohmurod va uning oʻgʻli Amir Haydar davrida katta sugʻorish ishlarining olib borilganligi sababli, bu hol hunarmandlarni zarur xom ashyo bilan taʼminlash imkoniyatini kengaytirgan.
Ilm-fan sohasidagi siyosati
Amir Shohmurod davridan boshlab Buxoro inqilobigacha boʻlgan davrda badavlat kishilar madrasa hamda hujralarni taʼmirlab, ularni talabalarga ijaraga bergan. Dastlab, xarob holga kelgan madrasa hujralarining talabalarga xususiy qilib berilishi va taʼmirlash xarajatlarini ular zimmasiga yuklatilishi bilan madrasalar ikki yilda nochor ahvoldan chiqib olgan. Sadriddin Ayniy oʻzining esdaliklarida Amir Shohmurodning madrasa hujralarini taʼmirlash toʻgʻrisidagi farmoni haqida toʻxtalib oʻtib quyidagilarni yozadi: