cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kimyoviy qurollar
Shuningdek, kimyoviy qurollar ommaviy qirgʻin qurollari turlaridan biri. Shikastlash taʼsiri kimyoviy zaharlovchi moddalar (ZM) ning zaharlash xossalariga asoslangan. Asosiy tarkibiy qismlari — jangovar kimyoviy moddalar (zarin, Y-gazlar va boshqalar) hamda ularni qoʻllash vositalari — raqstalarning ZM toʻldirilgan jangovar qismlari, artilleriya snaryadlari, minalar, aviatsiya bombalari, kassetalar, fugaslar, granatalar va boshqalar. Ular aviatsiya, turli moslamalar, purkagich va aerozol generatorlar yordamida ham tarqalishi mumkin. Shikastlovchi taʼsiri qancha vaqt saqlanishiga qarab, Kimyoviy qurollar turgʻun (bir necha soat, sutka, hafta, oylab saqlanadigan) va noturgʻun (bir necha minut saqlanadigan) turlarga boʻlinadi. Kimyoviy qurollar, asosan, dushmanning jonli kuchlari (qoʻshin)ga qarshi ishlatish uchun moʻljallanadi, lekin tinch aholiga, hayvonot dunyosiga ham xavf tugʻdiradi, atrof-muhitni zaharlaydi, ekinzorlarni nobud qiladi. thumb|155 mmli Mustard Gas balonlaridagi kimyoviy qurol
Kimyoviy qurol turlari
Kimyoviy qurollar quyidagi xususiyatlariga koʻra farqlanadi: Zahrlovchi moddalarning taʼsir turi ham keng:
Shuningdek, yana psixokimyoviy qurollar ham mavjud boʻlib, ular, odamni oʻlimga olib kelmay, balki, vaqtinchalik psixik oʻzgarishlar, masalan behushlik, uyquchanlik, eshitish qobiliyatining yoʻqolishi, vasvasa, vaqtinchalik koʻrish qobiliyatining yoʻqolishi kabi holatlarni keltirib chiqaradi. Bunday kimyoviy qurollardan koʻpincha gʻarb mamlakatlari politsiyasi ichki tartibsizliklarni tinchitishda foydalanadi. Bunday moddalar turkumiga xinuklid-3-benzilat (BZ) va lizergin kislotasi dietilamidi kiradi.
Kimyoviy qurolni qoʻllash tarixi
Kimyoviy qurollar nemis armiyasi tomonidan 1915-yyilda Ikri (Belgiya)dagi jangda qoʻllanilgan. Keyinchalik boshqa armiyalar ham qoʻllay boshladi. Kimyoviy qurollar Jeneva bayonnomasi (1925) bilan taqiqlangan. Biroq baʼzi tajovuzkor mamlakatlar bu bayonnomani bir necha bor buzishgan (masalan: AQSH Koreya va Vyetnamda, Isroil Livanda Kimyoviy qurollarni qoʻllagan).
Qrim urushida (1854-yil) Sevastopol qamali vaqtida ingliz harbiylari maxsus qoʻlansa moddalar — odorantlardan foydalanishgan (sassiq qoʻzan effekti). Vyetnam urushida esa AQSH armiyasi defoliant moddalarni qoʻllagan. Bunda Vyetnam ozodlik armiyasi yashiringan qalin changalzorlardagi barglarni toʻkish maqsadi boʻlgan boʻlsa ehtimol.
I jahon urushida kimyoviy qurollar qoʻllash boshlanganida, ular jang nuqtai nazaridan kam samarali boʻlib chiqdi. Kimyoviy qurolning taʼsir samarasi koʻp jihatdan ob havoga — shamolmimg yoʻnalishi va kuchiga bogʻliq edi. Qoʻllovchi tarafning oʻzi ham oʻz kimyoviy qurolidan jiddiy talofotlar koʻrardi va anʼanaviy artilleriyadan kam foyda keltirardi. Keyingi urushlarda esa I jahon urushidagidek katta miqiyosda kimyoviy qurollar qoʻllanilmagan boʻlsa-da baribir alohida holatlarda ulardan foydalanish kuzatilgan. thumb|2007-yildagi Kimyoviy qurollar qo'llanishi haqidagi konvensiya {{legend|blue|Kimyoviy qurollar konvensiyasini qabul qilgan davlatlar}} {{legend|#66ccff|Kimyoviy qurollarga ega bo'lgan yoki kimyoviy quroli bor deb taxmin qilingan mamlakatlar}}
Masalan:
Kimyoviy quroldan foydalanishni taʼqiqlash
Kimyoviy quroldan foydalanishni bekor qilishga, bir necha xalqaro kelishuvlarga orqali urinib koʻrilgan.
Ulardan dastlabkisi 1889-yilgi Gaaga konvensiyasi boʻlib, uning 23 moddasida „Qoʻllanishning yagona maqsadi faqat tirik dushmanni oʻldirish boʻlgan harbiy aslahalarni taʼqiqlash“ga xalqaro miqiyosda kelishilgan. Keyinchalik, I jahon urushidagi ayanchli asoratlarni inobatga olgan holatda, 1925 yilda Kimyoviy qurollardan foydalanishni taʼqiqlovchi Jeneva konvensiyasi qabul qilindi. 1993-yilga kelib esa, Kimyoviy qurolni yaratish, ishlab chiqarish, toʻplash va amalda qoʻllashni taʼqiqlash hamda, mavjud kimyoviy qurollarni yoʻq qilish maqsadida yana bir maxsus xalqaro konvensiya qabul qilindi.
Parij konvensiyasi (1993)ga muvofiq, Kimyoviy qurollar zahiralari butunlay yoʻqotilishi lozim. Ular inson salomatligi va tabiat uchun oʻta xavfli boʻlganligidan ularning zahiralarini yoʻqotish ishlari maxsus obʼyektlarda amalga oshiriladi. 1993-yil maʼlumotlariga koʻra, Kimyoviy qurollar zahiralari Rossiya (sobiq Ittifoq) da 40 ming tonnani, AQSH da 29 ming tonani tashkil etgan. Ikkinchi jahon urushida nemislardan qolgan (trofey) Kimyoviy qurollar zahirasi (taxminan 300 ming tonna) dengizga choʻktirib yuborilgan.
IC 5078
IC 5078 Capricornus yulduz turkumidagi Sc (ixcham spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Union Gap
Aholisi
5693 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 13 km2. Shundan 13,0 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Toʻrtkul
Toʻrtkul (Төрткүл, 199?-yilgacha — Bagara) — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi qishloq. Burilskiy qishloq okrugi tarkibiga kiradi. KATO kodi — 313635500.
Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 254 kishini (122 erkak va 132 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 239 kishi (115 erkak va 124 ayol) yashagan.
Přimda
Přimda Chexiya respublikasida joylashgan aholi punkti. Uning 1486 ga yaqin aholisi bor.
IC 3577
IC 3577 Sunbula yulduz turkumidagi * (yulduz) tipli yulduzdir.
Lake Forest (Illinois)
Lake Forest AQShning Illinois shtatida joylashgan shahardir. Lake County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
21320 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 43,8 km2. Shundan 43,7 km2 quruqlik, 0,1 km2 esa suv maydonidir.
Ellwangen
Ellwangen Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan shahardir. Ushbu shahar Ostalbkreis tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 127,45 km2. 24 589 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Dzen buddizm
Dzen buddizm- V-VI asrlarda Xitoyda paydo bo‘lgan mahayana yo‘nalishidagi maktablaridan biridir. Uning asoschisi afsonaviy rohib Boddxidxarma hisoblanadi. “Dzen” (lotincha - mediatatsiya, fikrni jamlash, diqqat bilan mushohada qilish) buddizmning asosiy xususiyatlari sifatida nazariyadan ko‘ra amaliyotga, diniy o‘git va qonun-qoidalarni yodlash o‘rniga mushohada qilishga alohida e’tibor berilishini, irratsionalizm va mistikaga moyillikni qayd etish mumkin. Dzen buddistlar “yoga” mashqlarini bajarish, jismoniy mehnat qilish, san’at turi bilan shug‘ullanishga katta ahamiyat beradilar. Har qanday aqida va e’tiqod shakllarini (hattoki, Buddani ham) inkor qilish, hech kimga taqlid qilmaslik va ruhiy erkinlikka erishish, “vaqt-abadiylik”, “subyekt-obyekt”, “hayot-o‘lim”, “haqiqat va yolg‘on”,“yaxshilik va yomonlik” kabi ziddiyatlarni bartaraf etishni kamolotga erishishning oliy yo‘li, deb hisoblaydilar. Dzen buddizmda tashqi olamdan uzilib, abadiy tashvishlardan chetlanish va fikrni bir nuqtaga jamlashga alohida e’tibor beriladi va “satori” (sanskritcha - yilt etib ko‘rinish)ni targ‘ib qilinadi. Trans holatiga tushgan kishining haqiqatga erishishi dzenning oliy maqsadi, deb bilinadi. “Dzen buddizm” barchani, irqi, millati, diniy e’tiqodidan qat’i nazar, “hammaga mos jonli amaliy haqiqat” sirlaridan ogoh bo‘lishga chaqiradi. Hozirda dzen buddistlar 10 milliondan ortiq, ularning 85 foizi Yaponiyada yashaydi. Unda ilgari surilgan g‘oyalarning bevosita “dildan-dilga” uzatilishi, insonning o‘z ruhiy mohiyati bilan yaqinligi, belgi va shakllarga qaram bo‘lmaslik, ya’ni fikrning so‘z va belgilarsiz ifoda etilishi, insonning o‘z ichki dunyosiga murojaat qilishi orqali Budda kabi barkamollikka erishish mumkinligi haqidagi qarashlar ommaviy tus olgan. Hozirda Yaponiyada dzen ibodatxonalari diniy, siyosiy va madaniy markazga aylanib, yoshlar tafakkuri, turmush tarzi,faoliyatiga kattata’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, dzen san’ati xitoy va yapon madaniyati an’analaridan biriga aylangan.Samuraylar dzen buddizm targ‘ibotchilari hisoblanadi.Dzenga “hammaga mos jonli amaliy haqiqat” deb ta’rif berishgan, ya’ni inson ichki dunyosi orqali haqiqat va barkamollikka erishishi mumkinligi e’tirof etilgan holda qat’iy tartib va maxsus ruhiy mashqlarga amal qilish talab etiladi. Bugungi kunda dzen buddizm G‘arbiy Yevropa mamlakatlari, AQSH va Kanada yoshlari orasida keng tarqalganini qayd etish lozim. Shu asnoda mediatatsiya qonun va talablarini buzib talqin etish, mast qiluvchi ichimlik va narkotik moddalardan foydalanish orqali “nirvana”ga erishish mumkin, degan qarashlar ham keng yoyilib borayotganini ta’kidlash zarur. Yoshlarning bunday qarashlar ta’siriga berilishi ularning turmush tarziga salbiy ta’sir ko‘rsatib, nosog‘lom mayllarning kuchayishi, alkogolizm va narkomaniyaning chuqur ildiz otishiga zamin yaratmoqda.
Pruzilly
Pruzilly Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Saône-et-Loire departamenti Mâcon tumani tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 4,3 km2.
Morgantown (Kentucky)
Aholisi
2544 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Ruffec (Indre)
Ruffec Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Indre departamenti Le Blanc tumani tarkibiga kiradi.
Morgantown (Kentucky)
Geografiyasi
Maydoni — 8,7 km2. Shundan 8,7 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 172 m balandlikda joylashgan. thumb|left|250px|Morgantown manzarasi.
Ruffec (Indre)
Aholisi
525 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 13,3 nafar kishi.
Ellwangen
Hududi
Ellwangenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Abay viloyatidagi yongʻin
Abay viloyatidagi yongʻin - “Semey oʻrmoni” davlat oʻrmon-tabiiy qoʻriqxonasida ikki marta chaqmoq urishi natijasida boshlangan jiddiy tabiiy ofatdir. Voqea 8-iyun kuni soat 12:03 da Semey shahridan 25 kilometr uzoqlikdagi Batpaev o‘rmon xo‘jaligining 66-kvartalida sodir bo‘ldi.
Weissenbach an der Triesting
Weissenbach an der Triesting Avstriyaning Quyi Avstriya yerida joylashgan shaharchadir. Baden (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 15.93 km2. 1684 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Belyaevskaya (Xarovsk tumani, Vologda)
Aholisi
2002 yil aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, aholi soni 17 kishi. Aholisi - 16 kishi (2010).
Lake of the Woods (Illinois)
Lake of the Woods AQShning Illinois shtatida joylashgan shahardir. Champaign County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
3026 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 5,4 km2. Shundan 5,4 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Gʻaybulla as-Salom
Gʻaybulla as-Salom (taxallusi; asl nomi Salomov Gʻaybulla Tojiddinovich) (1932.11.12, Xatirchi tumani — 2000.12.05, Toshkent) — tarjimashunos olim, publitsist. Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1993), filologiya fanlari doktori (1982), professor (1984).
Gʻaybulla Salomov Samarqand davlat universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1956), „Fan va turmush“ jurnalida boʻlim mudiri, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida aspirant, ilmiy xodim, direktor oʻrinbosari (1956—1967). „Oʻzbek sovet ensiklopediyasi“da Bosh muharrir oʻrinbosari (1967—1969). Toshkent davlat universiteti tarjima nazariyasi kafedrasi mudiri (1969-yildan). Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasida professori (1997—2000).
Gʻaybulla Salomovning ilmiy faoliyati badiiy tarjimashunoslik, maʼnaviyat, maʼrifat va madaniyat masalalariga bagʻishlangan. „Maqol va idiomalar tarjimasi“ (1961), „Til va tarjima“ (1966), „Tarjima nazariyasiga kirish“ (1978), „Doʻstlik koʻpriklari“ (1970, N. Komilov bilan hamkorlikda), „Adabiy anʼana va badiiy tarjima“ (1980), „Tarjima nazariyasi asoslari“ (1983) kabi kitoblar muallifi.
Rancy
Aholisi
516 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 89,0 nafar kishi.
Ashurmat Qodirov
Ashurmat Qodirov(1907-yil 22-aprelda tavallud topgan — 1991-yil 25-fevral) — tojik sovet davlat va xoʻjalik arbobi. Tojikiston SSR Stalinobod tumani Bulganin nomidagi kolxoz raisi. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1957-yil). Tojikiston SSR Oliy Soveti deputati.
Rancy
Geografiyasi
Maydoni — 5,8 km2.
Ashurmat Qodirov
Biografiyasi
Ashurmat Qodirov 1907-yilda Shohidi Qariyantoʻki qishlogʻida (hozirgi — Qonibodam tumani) dehqon oilasida tavallud topgan. Mehnat faoliyatini Voroshilov nomidagi kolxozda boshlagan. Xuddi shu kolxozda oddiy kolxozchi, aravachi, brigadir bo‘lib ishlagan.1931-yilda Ashurmat Qodirov partiya maktabining bir yillik kurslarida oʻqigan.1932-yilda O‘rta Osiyo Kommunistik universitetiga o‘qishga kiragan. Taʼlim olib, Konibodom tumani Qichqak qishlogʻida paxta xomashyosini qabul qilish va xarid qilish punktida brigadir, boshliq boʻlib ishlagan.1938-yildan — Qonibodam MTS direktori boʻlgan. 1938-yilda KPSS (b) safiga kirgan.1943-yildan Konibodom viloyati tuman ijroiya qoʻmitasi raisi, paxtachilik sovxozlari tresti boshligʻi, 1954-yildan Farxor va Qoʻshtosh viloyat ijroiya qoʻmitalari raisi, 1955-yildan I.Leninobod MTS, Stalinobod viloyati Bulganin nomidagi kolxoz raisi boʻlgan. Ashurmat Qodirov kolxozni Stalinobod viloyatidagi ilg‘or paxtachilik xo‘jaliklari qatoriga olib chiqdi. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1957-yil 17-yanvardagi farmoni bilan Sovet paxtachiligini rivojlantirishda erishilgan ulkan muvaffaqiyatlar, paxta yetishtirishda fan yutuqlari va ilgʻor tajribalardan keng foydalanilgani, yuqori va yuqori hosil olish uchun paxta xomashyosining barqaror hosildorligi Lenin ordeni va „O‘roq va bolg‘a“ oltin medali shuningdek Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.
1959-yilda Stalinobod viloyatidagi „Kommunizm“ kolxoziga rais etib saylangan. Tojikiston SSR Oliy Soveti, Konibodom tumani va Leninobod viloyat xalq deputatlari Sovetlari deputati etib saylangan.
Vafoti
Ashurmat Qodirov 1991-yil 25-fevral uzoq davom etgan kasallik natijasida vafot etgan.
Gʻayrishuuriylik
Gʻayrishuuriylik - subʼyekt ongida namoyon boʻlmaydigan psixik jarayonlar majmui. Bir qancha psixologik nazariyalarda ruhiyatning sifat jihatidan ongdan keskin farqlanuvchi alohida sohasi deb talq-in qilinadi. Nemis faylasufi E.Gartman (1842—1906)ning irratsi-onalistik "Gʻ. falsafasi"da Gʻ. bor-liqning universal asosidir. Z.Freydnit psixoanalizi va boshqa psi-xologik oqimlardagi asosiy tushun-chalardan biri. K.G.Yungning "Tax-miniy psixologiya" asarida shaxs gʻayrishuuriyligi bilan bir qatorda jamoa gʻayrishuuriyligi ham ajra-tib koʻrsatiladi.
IC 5079
IC 5079 Indus yulduz turkumidagi NF (hali noaniq) tipli obyektdir.
Fazo (matematika)
Fazo (matematikada) — mantiqiy fikrlanuvchi shakllar yoki biror konstruksiyalar amalga oshiriladigan muhit. Masalan, elementar geometriyada tekislik yoki fazo turli shakllar yasaladigan muhit boʻladi. F.dagi oʻzaro bogʻlovchi munosabatlar ichki tuzilishi (strukturasi) jihatidan odatdagi fazoviy munosabatlarga oʻxshash. Tarixiy nuqtai nazardan matematik F. real F.ning taqribiy abstrakt qiyofasini ifodalovchi 3 oʻlchovli Yevklid fazosiamr. Mat., mexanika, fizikaning rivojlanib borishi bilan Yevklid fazosi, Yevklid geometriyasining tushunchalarini sekinasta umumlashtirish va oʻzgartirish natijasida "F." ning hozirgi umumiy tushunchasi vujudga keldi. 19-asrning 1yarmida yaratilgan Lobachevskiy F.si, l oʻlchovli Yevklid F.si tushunchalari Yevklidning 3 oʻlchovli F. sidan ancha farq qiladi.
Matematik F. toʻgʻrisidagi umumiy tushunchani 1854-yilda B. Riman olgʻa surgan. Bu tushuncha keyinchalik kengaytirilib, unga anikliklar kiritildi. Natijada vektor F., Gilbert fazosi, Riman fazosi, funksional F., topologik F. vujudga keldi. Matematikada F. sifatida obʼyektlarning uzluksiz (tutash) toʻplami qaraladi. Bu obʼyektlar sifatida geometrik figuralar, funksiyalar, fizik tizimlarning turli holatlarini olish mumkin. Ular shu F.ning "nuqtalari" deb hisoblanadi.
Nuqtalarning toʻplami esa F.dagi figura deb karaladi. Matematik F.larning qaysi biri real F.ni yaxshiroq aks ettirishi tajribadan aniqlanadi. Masalan, hozir real F. xossalari Riman geometriyaschda Yevklid geometriyasiga nisbatan anikroq aks etishi toʻla toʻkis isbot etilgan (yana qarang Geometriya, Matematika).
Union Hill-Novelty Hill
Union Hill-Novelty Hill AQShning Washington shtatida joylashgan shahardir. King County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
11265 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 63,1 km2. Shundan 63,0 km2 quruqlik, 0,1 km2 esa suv maydonidir.
Keçideresi, Ulus
Keçideresi — Turkiyaning Bartin viloyati Ulus tumaniga qarashli qishloq hisoblanadi. Aholisi 175 nafar (2021).
Boydibek (tuman)
Boydibek tumani — Janubiy Qozogʻiston viloyatining markaziy qismida joylashgan. Maydoni 7,2 ming km2 (viloyat hududining-6,1 %). Aholisi 54,285 kishi. Tuman markazi — Shayan qishloʻgi. Tuman 1965-yilgacha Shayan, 1996-yilgacha Olgʻabos tumani deb nomlanib keldi.
Aholisi
Tuman aholisi 54,285 kishi. Tuman aholisining oʻrtacha zichligi 1 km 2 7,5 kishidan toʻgʻri keladi (2013). Aholisining asosiy qismini — qozoqlar tashkil qildai, shuningdek ruslar, oʻzbeklar va boshqa 18 ta millat vakillari istiqomat qilishadi.
Iqlimi
Iqlimi kontinental. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati −4-6 °C, iyulniki 25-28 °C. Yogʻingarchilikning yillik miqdori 250–300 mm, togʻli hududlarda 400–500 mm.
„Qizil koʻprik“ — tarixiy obidalari
Qizil koʻprik — 1886-yili eski yogʻoch oʻrniga qurilgan. Mohir injenerlik hisob bilan qurulish-montaj ishlarining yuqori darajada bajarilishidan binoning uzoq vaqt saqlanishiga hissasini qoʻshdi. Koʻprik 1970-yillargacha shahararo avtomabillarning yoʻl qatnovlariga oʻz hissasini qoʻshdi.
NGC 1597
Ushbu obyektni Ormond Stone 1885-yilda kashf etgan.
Eagle Butte (Janubiy Dakota)
Eagle Butte  — AQShning Janubiy Dakota shtatida joylashgan shahardir. Aholisi 2020-yilgi aholini roʻyxatga olishda 1258 kishini tashkil qilgan.
Geografiyasi
Eagle Butte shahri 44.99639°N, -101.23583°W (44,996502, −101,235875) koordinatalarda joylashgan.
Amerika Qoʻshma Shtatlari aholini roʻyxatga olish byurosiga koʻra, shaharning umumiy maydoni 1.17 sqmi tashkil qiladi.
Demografiyasi
2010-yildagi aholini roʻyxatga olish holatiga koʻra, shaharda 1 318 kishi, 384 ta xonadon va 279 ta oila istiqomat qilgan. Shaharning irqiy tarkibi 6,8% oq tanlilar, 0,3% afro-amerikaliklar, 89,2% tubjoy amerikaliklar, 0,2% osiyoliklar, 0,2% boshqa irqlar va 3,3% ikki yoki undan ortiq irqlardan iborat edi. Har qanday irqga mansub ispan yoki lotinlar aholining 4,3 foizini tashkil etadi.
Shaharda 384 ta xonadon mavjud boʻlib, ulardan 59,6 foizi 18 yoshgacha boʻlgan bolalari bor, 19,3 foizi er-xotinlar birga yashagan, 44,5 foizida eri boʻlmagan ayollar, 8,9 foizida xotini boʻlmagan erkaklar va 27,3% oilasizlar edi.
Shahar aholisi oʻrtacha yoshi 22,8 yoshni tashkil etadi. Aholining 41,3 foizi 18 yoshgacha boʻlganlar; 12,1% 18 yoshdan 24 yoshgacha bo‘lganlar; 25,5% 25 dan 44 gacha; 16,1% 45 dan 64 gacha; va 4,9% 65 yosh va undan kattadir. Shaharning gender tarkibi 47,3% erkaklar va 52,7% ayollarni tashkil qilgan.
2000-yil holatiga koʻra, shahardagi uy xoʻjaliklarining oʻrtacha daromadi 18 611 dollarni, oilaning oʻrtacha daromadi esa 20 313 dollarni tashkil etdi. Erkaklar oʻrtacha daromadi 23 125 dollarni, ayollarniki esa 24 167 dollarni tashkil qilgan. Shaharning aholi jon boshiga daromadi 9192 dollarni tashkil etdi. Oilalarning qariyb 41,6 foizi va aholining 47,9 foizi qashshoqlik chegarasidan past boʻlgan, shu jumladan 18 yoshgacha boʻlganlar 58,9 foizi va 65 va undan katta yoshdagilarning 21,6 foizi qashshoq hisoblanadi.
Yazkonağı (Genç)
Yazkonağı — Turkiyaning Bingol viloyati Gench tumaniga qarashli qishloq .Qishloqda kurdlar istiqomat qiladi va 2022-yilda aholi soni 176 kishi edi.
Lentiol
Lentiol Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Isère departamenti Grenoble tumani tarkibiga kiradi.
Val de San Vicente
Val de San Vicente Ispaniyaning Cantabria mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Cantabria provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 50,9 km2. Aholisi — 2814 kishi (2010).
Lentiol
Aholisi
187 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 24,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 7,7 km2. Dengiz sathidan 337 – 479 m balandlikda joylashgan.
Kızılağıl
Kızılağıl - Turkiyaning Bolu viloyati Bolu tumanidagi qishloq. 2010-yilda 187 nafar aholi istiqomat qilgan.
Koʻrsatkich barmogʻi
thumb|250x250px| Munozara paytida ayolga ishora qilayotgan erkak Koʻrsatkich barmogʻi (shuningdek, koʻrsatkich barmogʻi , birinchi barmoq, ikkinchi barmoq , koʻrsatkich barmogʻi, tetik barmogʻi, digitus secundus, digitus II va boshqa koʻplab atamalar ham yuritiladi) inson qoʻlining ikkinchi barmogʻidir. Bosh barmogʻi va oʻrta barmoq oʻrtasida joylashgan. Bu odatda qoʻlning eng epchil va sezgir barmogʻidir. U oʻrta barmoqdan va uzuk barmogʻidan qisqaroq yoki uzunroq boʻladi (barmoqlar nisbatiga qarang).
Kelib chiqishi
"Koʻrsatkich barmogʻi" asil holicha „koʻrsatuvchi barmoq“ degan maʼnoni anglatadi, xuddi shu lotincha manbadan uning anatomik nomlari „koʻrsatkich barmogʻi“ va „ikkinchi raqam“dir.
Koʻrsatkich barmogʻi uchta falanj suyagiga ega. U hech qanday mushaklarni oʻz ichiga olmaydi, lekin tendonlarning suyaklarga biriktirilishi orqali qoʻlning mushaklari tomonidan boshqariladi.
IC 3578
IC 3578 Sunbula yulduz turkumidagi Sc (ixcham spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Koʻrsatkich barmogʻi
Ishora belgisi
Koʻrsatkich barmogʻi bilan ishora qilish narsani, shaxsni, joyni yoki ob’ektni koʻrsatish yoki aniqlash uchun ishlatilishi mumkin.
Primatlar oʻz fikirlarini boshqalarga yetkazib bera olmaydi. Shuning uchun ular ishora tilidan foydalanishadi. Boshqa hayvonlar yaʼni, korvidlar, itlar va fillar barmoq bilan ishora qilishni tushunishadi.
Baʼzi madaniyatlarda, xususan, Janubi-Sharqiy Osiyodagi Malayziya va Yavada koʻrsatkich barmogʻi bilan ishora qilish qoʻpol hisoblanadi, shuning uchun uning oʻrniga bosh barmoqni ishlati.
Islomda koʻrsatkich barmogʻi
Islomda koʻrsatkich barmogʻini koʻtarish tavhidni (taẘḥīd) bildiradi, yaʼni Xudoning yagonaligini bildiradi. Alloh taoloning birligini ifodalash uchun ishlatiladi („Allohdan o‘zga iloh yo‘q“).
Arab tilida koʻrsatkich barmoq musabbiha (musabđḥḩ) deb ataladi, asosan al-musabbiha (ạl̊musabđḥḩ) deb ataladi. Baʼzan as-sabbāha (ạlsabّạḥḩ) shaklida ham ishlatiladi. Arab tilidagi koʻrsatkich barmogʻi soʻzi bilan bir xil maʼnoga ega boʻlgan arab tilidagi sabaḥa feʼli " Subhana Alloh " (sub̊ḭạna ạllh) deyish orqali Xudoni ulugʻlash yoki ulugʻlash maʼnosini bildiradi.
Qadimgi astronomiyada koʻrsatkich barmogʻ
GPS va kompas paydo boʻlishidan oldin, qadimgi odamlar tungi vaqtda yulduzlar yordamida ob’ektlarning yoʻnalishini belgilash uchun koʻrsatkich barmogʻidan foydalanganlar.
Sanʼatdagi imo-ishoralar
Koʻrsatkich barmogʻi yuqoriga qaralganlihi, taʼlim hokimiyatining belgisidir. Bu Rafael tomonidan Afina maktabida Platonning tasvirida koʻrsatilgan. Zamonaviy badiiy konventsiyada tomoshabinga ishora qiluvchi koʻrsatkich barmoq buyruq yoki chaqiruv shaklida boʻladi. Buning ikkita mashhur misoli — Birinchi jahon urushi paytida Buyuk Britaniya va Qoʻshma Shtatlar tomonidan qoʻllanilgan ishga olish plakatlaridir.
Manbalar
<references group="" responsive="0">
Havolalar
Media related to Index fingers at Wikimedia Commons
Kayabaşı, Ulus
Kayabaşı — Turkiyaning Bartin viloyati Ulus tumaniga qarashli qishloq hisoblanadi. Aholisi 144 nafar (2021).
Ambloy
Ambloy Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
152 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 11,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 12,8 km2.
Fazoviy mexanizm
Fazoviy mexanizm - zvenolarining nuqtalari notekis trayektoriya chizuvchi yoki trayektoriyasi oʻzaro kesishgan tekisliklarda yotuvchi mexanizm. Texnikada zvenosi nuqtalarining trayektoriyalari konsentrik sferalarda boʻladigan sferik mexanizmlar keng tarkalgan. Bunday mexanizmlar kesishuvchi oʻqlar orasidagi aylanma qarakatlarni uzatish uchun qoʻllanadi (mas, tishli uzatmalar, avtomobilning kardanli uzatmasi, radiolokatorning burish mexanizmi va boshqalar). Yengil sanoat va oziq-ovqat sanoatida Fazoviy mexanizm aylanma harakatni uzatish bilan birga fazoviy trayektoriyalar hosil qiladi (mas, tikuv mashinasining ip tortish mexanizmi). Richagli Fazoviy mexanizmlar odamning qoʻl harakatlarini takrorlaydigan manipulyatorlar va sanoat robotlarida ishlatiladi. Fazoviy mexanizmdan kosmik texnika qurilmalarida, qishloq xoʻjaligi va boshqalarda keng foydalaniladi.
Oʻzbekiston Xalq Birligi jamoatchilik harakati
Oʻzbekiston Respublikasi Xalq Birligi jamoatchilik harakati (Xalq Birlig) 1995 yil may oyida Oʻzbekiston jamoatchiligining tashabbusi bilan tashkil qilindi. «Xalq birligi» — siyosiy partiya emas, balki umumxalq harakati boʻlib, siyosiy partiyalar bilan hamkorlikda ishlaydi.
Harakatning asosiy maqsadi: demokratik, xuquqiy davlat va adolatli fuqaroviy jamiyat yaratish uchun kurashda Oʻzbekistonda istiqomat qilib turgan barcha millat va elatlarni jipslashtirish.
«Xalq birligi» harakati Oʻzbekiston Baynalmilal madaniy markazi, milliy madaniy markazlar, respublika «Maʼnaviyat va maʼrifat» markazi bilan hamkorlikda ish olib boradi, «Turkiston - umumiy uyimiz» xalqaro harakat ishtirokchilarini qoʻllab-quvvatlaydi.
Matbuot organi — «Birlik» va «Единство» gazetalari.
Sacierges-Saint-Martin
Sacierges-Saint-Martin Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Indre departamenti Le Blanc tumani tarkibiga kiradi.
Gʻayratiy
Gʻayratiy (taxallusi; asl nomi Abdurahim Abdullayev) (1902.15.2 — Toshkent — 1976.17.1) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1972). Dastlab "Namuna" maktabi (1917—18) va oʻqituvchilar tayyorlash 2 yillik kursida (1918—19) oʻqigan. Toshkentdagi toʻliqsiz oʻrta maktabda oʻqituvchilik qilgach (1919— 23), Bokuga borib, oʻqituvchilar seminariyasida tahsil olgan (1926). Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodida ishchi va adabiyot toʻgaragi rahbari (1928—31), Oʻzbekiston davlat nashriyo-tida muharrir (1931 — 35), Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatrida adabiy emakdosh (1942), maktab oʻquvchilari saroyida adabiyot toʻgaragi rahbari (1946—76).
Sacierges-Saint-Martin
Aholisi
341 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,7 nafar kishi.
Gʻayratiy
Ilk sheʼrlar toʻplami — "Er tovu-shi" (1927). Shundan soʻng Gʻ.ning "Yashash taronalari" (1928), "Temp" (1931), "Olov tanlar" (1932), "Tanlangan asarlar" (1934), "Sevgi" (1939), "Oltin yoshlik" (1940), "Asr sadosi" (1972) kabi sheʼrlar va "Qutulish" (1928), "Hashar" (1929), "Qora yuraklar" (1931), "Hikoyalar" (1957) kabi hikoyalar toʻplamlari, "Oqin hukmi" (1931), "Uzoqdagi yor" (1967), "Baxmal qirgʻoq" (1971) qissalari nashr etilgan. Gʻ. 30-yillar adabiy jarayonida faol ishtirok etib, shu davr gʻoyalari ifo-dalangan sheʼrlari, ayniqsa, uygʻur xalqining musibatli oʻtmishiga bagʻishlangan "Onamga xat" (1935) va "Jinasta" (1937) dostonlari bilan mashhur boʻlgan. Gʻ.ning Ikkinchi jahon urushi yillarida millatchilikda ayblanib, Yozuvchilar uyushmasidan chiqarilishi uning keyingi ijodiy taqdiriga salbiy taʼsir koʻrsatgan. U oʻzini gʻoyaviy jihatdan oqlash maqsadida Hamza, Furqat va Zavqiyga bagʻishlangan "Oʻlmas qoʻshiq", "Shoir" (1955), "Gʻurbatda Furqat" (1959), "Bizning Ham-za" (1966) kabi dostonlar hamda ate-istik mavzuda hikoyalar yozgan. Gʻ. bolalarga bagʻishlab "Yoʻqolgan bola" (1935), "Oʻrmon mushugi", "Tosh-soqa kanali" (1940) dostonlarini, "Mening yoshligim" (1935), "Unutil-mas kunlar" (1957), "Rustamning sar-guzashti" (1961) qissalarini yozgan. Shuningdek, Gʻ.ning bolalar hayotidan olingan "Omon", "Tinchlik oʻrmoni", "Uchrashuv", "Oʻrmonda", "Qanotli doʻstlar", "Ali kichkina", "Tugmacha-gul" kabi pyesa va inssenirovkalari mavjud. Ularning aksari respublika qoʻgʻirchoq teatrlarida sahnalashtirilgan.
Sacierges-Saint-Martin
Geografiyasi
Maydoni — 31,8 km2.
Gʻayratiy
Gʻ. respublika oʻquvchilar saroyidagi adabiyot toʻgaragiga rahbarlik qilgan. Bu toʻgarakdagi shogirdlari orasidan keyinchalik E.Vohidov, X.Sa-loh, Yu.Shomansur, Sayyor, A.Eshonov singari shoir va yozuvchilar yetishib chiqqan.
As.Tanlangan asarlar [2.j.li], 1—2j. T., 1973—75; Tarannum vatabassum [Sheʼrlar], T., 1975; Quyosh mehri [Sheʼrlar], T., 1978; Quyoshga muhabbat, T., 1980.
Krasniy Vosxod
Krasniy Vosxod (Красный Восход) — Rossiyaning Permskiy oʻlkasida joylashgan qishloq.
Geografiyasi
Krasniy Vosxod Permdan (tuman maʼmuriy markazi) 15 km uzoqda joylashgan.
Xitoy Kallepalle
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> China Kallepalle — Hindistonning Andxra Pradesh shtatining Krishna tumanidagi Ghantasala mandalidagi qishloq.
Lauchheim
Lauchheim Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan shahardir. Ushbu shahar Ostalbkreis tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 40,97 km2. 4646 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Lauchheimning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Ratenelle
Ratenelle Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Saône-et-Loire departamenti Mâcon tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
353 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 44,7 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 7,9 km2.
Lake Summerset
Lake Summerset AQShning Illinois shtatida joylashgan shahardir. Stephenson County en Winnebago County (Illinois)|Winnebago County okrugi tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 6,5 km2. Shundan 5,4 km2 quruqlik, 1,1 km2 esa suv maydonidir.
Fazometr
Fazometr, faza oʻlchagich — sanoat chastotali oʻzgaruvchan tok elektr zanjirlarida kuchlanish va tok kuchi orasidagi quvvat koeffitsiyenti (fazalar siljishi burchagi kosinusi) ni yoki elektr tebranishlari fazalar farqini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ishlatilish joylariga kura bir necha xilga boʻlinadi. Sanoat chastotalarida fazalar siljishi burchagining kosinusi elektromexanik usulda — logometr (elektrodinamik, ferrodinamik, elektromagnit yoki induksion) bilan oʻlchanadi. Logometr milining ogishi kuchlanish bilan tokning fazalar siljishiga bogʻliq. Keng diapazondagi chastotalar uchun moʻljallangan F. sifatida elektronhisoblash oʻlchagichlari qoʻllanadi. Elektron F.lar bilan oʻlchash elektronmexanik F.lar bilan oʻlchashdagidan aniqroq chiqadi.
Robert Langdon
Robert Langdon Ron Howard tomonidan suratga olingan uch film va teleserialni oʻz ichiga olgan franshizadir.
Xo‘ja Hijron tumani
Xoʻja Hijron — Afgʻonistonning Bagʻlon viloyatidagi tuman. Tuman 2005-yilda Andarab tumani tarkibidan tashkil topgan. Tuman nomi allaqachon oʻzgartirilgan va uning yangi nomi- Jalgʻa. Tumanning 23 000 ga yaqin aholisi (52 % erkaklar va 48 % ayollar)dan iborat va asosiy qishlogʻi Pansiridir.
Ratatoskr
Etimologiya
Ratatoskr nomi ikkita elementdan iborat: "rata" va "toskr". Toskr elementi odatda "tusk" degan ma'noni anglatadi. Gudbrandur Vigfusson rati- element "sayohatchi" degan ma'noni anglatadi degan nazariyani ilgari surish mumkin. Uning so'zlariga ko'ra, afsonaviy matkap Rati nomi xuddi shu atamani o'z ichiga olishi kuzatilinadi. Vigfussonning so'zlariga ko'ra, Ratatoskr " sayohatchi tus" yoki "alpinist tish" degan ma'noni anglatadi.
Uniontown (Washington)
Uniontown AQShning Washington shtatida joylashgan shahardir. Whitman County okrugi tarkibiga kiradi.
Ratatoskr
Etimologiya
Sophus Bugge, Ratatoskr nomi qadimgi ingliz tilidan olingan so'z bo'lib, " Kalamush - tish" degan ma'nolarni ham anglatadi. Buggening asosi birikmaning "toskr " elementi qadimgi Nors tilida boshqa joyda uchramasligiga bog'liq. Bugge "toskr" elementi qadimgi inglizcha tūsc ( Eski frizcha tusk ) so'zining islohoti ekanligini va o'z navbatida, "Rata" elementi qadimgi inglizcha ræt ("kalamush") ni bildirishini taklif qildi.
Uniontown (Washington)
Aholisi
313 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Ratatoskr
Etimologiya
Sturtevantning ta'kidlashicha, Buggening "toskr" elementiga oid nazariyasi bu so'z qadimgi Nors tilida boshqa joyda uchramasligi bilan qo'llab-quvvatlanishi mumkin. Shu bilan birga, Sturtevantning aytishicha, qadimgi Nors tilidagi Tunne ( Proto-Norse *Tunþē dan olingan) nomi "o'ziga xos tish turiga ega bo'lgan odam" ni anglatadi va -toskrning proto-german shaklini nazariya qiladi. Sturtevant shunday xulosaga keladi: "[Qadimgi Norscha] so'zining faqat Rata-toskr nomida bo'lishi bu taxminga qarshi asosli dalil emas, chunki mahalliy kelib chiqishi ko'plab [Qadimgi Norse] hapax legomenalari mavjud, buning ekvivalentlari tomonidan tasdiqlangan. zamonaviy [er] Skandinaviya dialektlari." Zamonaviy olimlar bu etimologiyani qabul qilgan holatda, Ratatoskr nomini "burg'ulash tishi" (Jesse Byock, Andy Orchard, Rudolf Simek ) yoki "teshik tish" ( Jon Lindou ) ma'nosi sifatida sanab o'tishdi.
Uniontown (Washington)
Geografiyasi
Maydoni — 2,4 km2. Shundan 2,4 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 787 m balandlikda joylashgan.
Dahyu
Dahyu- yurt, mamlakat. Avestada ijtimoiy, hududiy, siyosiy birlik.
Muhammad al-Juvboniy
(Abu Abdulloh) Muhammad ibn Muhammad ibn Abu Zarr al-Juvboniy (taxminan hijriy 450-yil (milodiy 1058-yil)da tavallud topib, hiriy 530-yil (milodiy 1136-yil)da vafot etgan) — koʻp ibodat qiluvchi, solih shayx va hadislarga boy odam boʻlgan.
NGC 1598
NGC 1598 Caelum yulduz turkumidagi SBc tipli galaktikadir.
Gʻalaba choʻqqisi
Gʻalaba choʻqqisi (Жеңиш чокусу, 托木尔峰, Томур) - Tyanshan togʻlaridagi eng baland choʻqqi. Balandligi 7439 m. Qaqshaltov tizmasida, Xontangri choʻqqisidan 20 km janubida. Yon bagʻirlarida yirik muzliklar bor. Gʻalaba choʻqqisiga birinchi marta (1938-yilda) A.A. Letavet boshchiligidagi ekspeditsiya chiqqan. 1943-yilda P.N.Rapasov boshchiligidagi ekspeditsiya choʻqqining haqiqiy balandligini aniqladi va unga Gʻalaba choʻqqisi deb nom berildi.
NGC 1598
Ushbu obyektni John Herschel 1837-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Chahatt Khanna
Chahatt Khanna — hind kino aktrisasi. U „Bade Achhe Lagte Hain“ filmida Aysha va „Qubool Xay“ filmida Nida rolini ijro etishi bilan tanilgan.
Faoliyati
Chahatt oʻz faoliyatini 16 yoshida boshlagan. Uning birinchi bor ekran uchun suratga olinishi 2002-yilda Pradeep Sarkar bilan „Cadbury“ reklamasida boʻlgan. Uning birinchi suratga tushgan telekoʻrsatuvi esa 2002-yildagi „Sachi Baat Sabhi Jag Jeyn“ deb nomlangan. Uning filmlardagi birinchi tanaffusi „7½ Phe“ bilan boʻlgan. Oʻsha yili Chahatt „The Film“ (2005) trillerining aktyorlaridan biri sifatida koʻrilgan. Film qisman bir-biri bilan kurashayotgan kino sanʼatkorlarining hayoti haqida. Chahatt, shuningdek, 2005-yilda 8 epizod (4 soat) davomida „Hero Bhakti Hi Shakti Xay“ shousida kameo rolini ijro etgan. U shouda malika Mayra rolini o‘ynagan. Khanna „Sun tv“ telekanalida efirga uzatilgan „Star“ koʻrsatuviga taklif qilingan va u shouda boshlovchilik sifatida faoliyat yuritgan. Keyinchalik u „Sony TV“ning „Kajjal“ koʻrsatuvida ishtirok etdi.
2009-yilda u „Ek Main Ek Tum“da, keyin esa „MTV Stuntmania“ telekanalida suratga olish guruh rahbari sifatida faoliyat yuritgan.
Mortons Gap (Kentucky)
Mortons Gap AQShning Kentucky shtatida joylashgan shahardir. Hopkins okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
952 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 381,2 nafar kishi.
Angé
Angé Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
785 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 44,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 17,5 km2.
Weißenkirchen an der Perschling
Weißenkirchen an der Perschling Avstriyaning Quyi Avstriya yerida joylashgan kommunadir. Sankt Pölten-Land (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 23.8 km2. 1320 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
IC 3579
IC 3579 Veronika Sochlari yulduz turkumidagi * (yulduz) tipli yulduzdir.
Valdáliga
Valdáliga — Ispaniyaning Cantabria mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Cantabria provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 97,8 km2. Aholisi — 2314 kishi (2010).
Oʻzbekiston tarixi
Oʻzbekiston tarixi ilk paleolit davridan boshlanadi.
Paleolit, mezolit va neolit davrlari
Fargona vodiysida Selungur gʻorining muhim topilmasi bu qadimgi odam „Gomo erektus“ (Fargʻonatrop)ning bosh kosaxonasi parchasi, Markaziy Osiyo qadimgi odamining suyak qoldiqlari xisoblanadi.
Oʻzbekistonda yuqori paleolit yodgorliklari — Koʻlbuloq, Tuyaboʻgʻiz, Siyobcha, Takalisoy, Xoʻjamazgil, Achchisoy va Sari Ark kabi oʻnlab yarim yertoʻla turar joy qoldiqlari topilib tadqiq etildi. Ulardan tosh qirgʻichlar, keskichlar, pichoqsimon tosh qurollar, tosh yoʻngichlar, suyakdan yasalgan igna, bigiz, sanchqi hamda kulon, tuya, bugʻu va toʻngʻiz suyaklari qayd etiladi.
Oʻzbekistonda — Surxondaryo (Teshiktosh gʻori), Samarqand (Omonqoʻton gʻori, Qoʻtirbuloq makoni, Zirabuloq, Xoʻjamazgil makoni), Toshkent viloyati (Obirahmat gʻori, Koʻlbuloq makoni, Xoʻjakent makoni, Paltov), Fargʻona vodiysi (Qalʼacha makonlari, Soʻx daryosidagi makonlar), Navoiy viloyati (Uchtut)da Mustye madaniyati yodgorliklari topilgan va tekshirilgan. Hozirgi vaqtda Oʻrta Osiyoda neandertal zamondoshlari yashagan makonlar 90 dan ortiq joyda uchratilgan.
Oʻzbekiston hududida mezolit davriga oid eng qadimgi yodgorlik Qoʻshilish boʻlib, u miloddan avvalgi 10 ming yillik bilan davrlanadi. Undan mikrolit qurollar, paykon va uchburchak shakldagi qurollar, qoʻlga oʻrgatilgan tur (buqa yoki sigir) suyagi topilgan. Bu esa M. davri boshida Oʻzbekiston hududida odamlar chorvachilikdan xabardor boʻlganliklaridan dalolat beradi. Respublikamizda mezolitga oid koʻplab yodgorliklardan Fargʻona vodiysining Soʻx tumanidagi Obishir I va Obishir V manzilgohlari (qarang Obishir madaniyati), Surxondaryoning Boysun tumanidagi Machay gʻori kabilarni koʻrsatish mumkin. Oʻzbekiston hududida mezolit davriga oid eng qadimgi yodgorlik Qoʻshilish boʻlib, u miloddan avvalgi 10 ming yillik bilan davrlanadi. Mezolit davri boshida Oʻzbekiston hududida odamlar chorvachilikdan xabardor boʻlganliklaridan dalolat beradi.
Sarmishsoy — Oʻzbekiston hududidagi eng koʻp va beqiyos qoya tosh rasmlarini saqlab qolgan vodiydir. Bu erda 6-7 ming yil avval qoyatoshlarga bitilgan 10 mingdan ortiq petrogliflar topilgan. Tasvirlar oʻzida ibtidoiy jamoa tuzumi davridagi davr voqea-hodisalarini qamrab olgan. Bular odamlarning ish jarayoni, turli marosimlar, ov manzaralari, qurol-aslahalar, oʻsha davrlarda foydalanilgan kiyim-kechak va taqinchoqlar, kiyik, qulon, jayron, sher, arslon, qoplon va itlarning xatti-harakatlari orqali mohirona aks ettirilgan.
Oʻrta Osiyoning janubiy hududlarida oʻtroq dehqonchilik va chorvachilik qaror topib, ishlab chiqaruvchi xoʻjalik shakllanayotgan zamonda, uning shim. va sharqiy qismida joylashgan keng dashtliklar va togʻliklarda ovchi va baliqchi, ovchi va termachi qabilalari yashardilar. Miloddan avvalgi 5—3 ming yilliklarda Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon xavzalari va ulardan shimolda yashagan ovchibaliqchi qabilalarning turar joy qoldiqlari dastlab qadimgi Xorazm yerlarida topib oʻrganildi. Bu yodgorliklar fanda Kaltaminor madaniyati nomini olgan.
Eneolit va bronza davri
Baqtriya-Margʻiyona madaniyati miloddan avvalgi XXIII-XVIII asrlarda janubiy Oʻzbekiston, Sharqiy Turkmaniston, Afgʻoniston shimolida mavjud boʻlgan bronza davri sivilizatsiyalaridan biridir. Bunday sivilizatsiyaning mavjudligi haqidagi fikr 1976-yilda arxeolog V. I. Sarianidi tomonidan eʼlon qilingan. Baqtriya-Margʻiyona madaniyati bizning davrimizda hind-yevropaliklar kelguniga qadar mahalliy madaniyat sifatida qaraladi. Bu madaniyat boʻyoqsiz kulolchilik buyumlari, ikki qavatli kulolchilik ustaxonalari, mis va bronza quyma buyumlar (pichoq, xanjar), aravachalarning loydan yasalgan modellari, tor koʻchalar bilan ajratilgan koʻp xonali uylarning qoldiqlari bilan ajralib turadi. Yuqori darajada rivojlangan kulolchilik va zargarlik sanoati shaharlarda koʻplab hunarmandlar mavjudligini koʻrsatadi.
Markaziy Osiyoning bronza davri tarixi bilan mashhur arxeolog olimlar shugʻullangan (Mixail Masson, Galina Pugachenkova, Edvard Rtveladze, Viktor Sarianidi, Vadim Masson, Sergey Tolstov, Y.Zadneprovskiy, A.Isakov, M.Itina, Boris Litvinskiy, Ahmadali Asqarov, Аnatoliy Sagdullaev, Temur Shirinov).
Qadimgi Baqtriya Baqtriya — Amudaryoni yuqori va oʻrta oqimidagi tarixiy viloyat. Asosan hozirgi Oʻzbekiston va Tojikistonning janubiy viloyatlari hamda Afgʻonistonning shimoliy qismini oʻz ichiga olgan. Shimolda Sugʻd, janubda va janubi-sharqda Araxosiya, Gandhara, gʻarbda Margʻiyona bilan chegaralangan. Markaziy shahri Baqtra (Zariaspa) boʻlgan. Baqtriya miloddan avvalgi VI—IV asrlarda Ahamoniylar, Aleksandr (Iskandar), Salavkiylar saltanatlari, soʻngra miloddan avvalgi III asr oʻrtasidan Yunon-Baqtriya podsholigi tarkibiga kirgan; miloddan avvalgi II asrda toharlar tomonidan bosib olingach, Toxariston deb atala boshlagan.
Baqtriya podsholigi tarixi bilan mashhur arxeolog va manbashunos olimlar shugʻullangan (Galina Pugachenkova, Edvard Rtveladze, Shokir Pidaev, Boris Staviskiy, Nikolas Sims-Uillyams, Boris Litvinskiy, Аnatoliy Sagdullaev, Shaul Shaked.
Qadimgi Xorazm
Milet Gekatiyning yozishicha, Xorazm nomi Ahamoniylargacha boʻlgan davrda tilga olingan. S. Tolstovaning soʻzlariga koʻra, Orol dengizi aholisi haqida oʻzlarining oʻtmishini janubiy hududlar bilan bogʻlaydigan afsonalar boʻlgan va ehtimol bu qadimgi Mitanni tarixi bilan bogʻliq.
Miloddan avalgi I ming yillik oʻrtalarida koʻchib kelganlar va mahalliy massaget qabilalari bilan aralashib, ularga oʻz nomlarini berganlar.
Mil. av. V asr oxiri esa, Xorazm alohida satraplik hisoblangan va miloddan avvalgi IV asr boshlarida mustaqillikka erishgan. III asrda tashkil topgan Qangʻ davlatining tarkibida boʻlgan.
Tarixiy manbalarning taqqosiy tahlilidan maʼlum boʻlishicha, xorazmiylarning dastlabki vatani Baqtriyadan janubda Areyadan sharqda, Herirud va Hilmand daryolarining yuqori havzasida joylashgan (yana q. Xorazmiylar). Shubhasiz, xorazmiylar massagetlardan farqli oʻlaroq, parfyanlar, margʻiyonaliklar, baqtriyaliklardek sugʻorma dehqonchilik va uning asosi hisoblangan sugʻorish inshootlar barpo etishda boy asriy tajribaga ega edilar. Ularning koʻp asrlik binokorlik va xunarmandchilikdagi tajribalari va amaliy koʻnikmalari tufayli asrlar osha Amudaryo etaklari obod etilib, yirik sugʻorish tarmoqlari va suv inshootlari — dambalar barpo etilgan, hunarmandchilikning barcha sohalari keng rivoj topgan.
Mil. av. IV asrning 2-yarmida Xorazmda mustaqil davlat qaror topadi. Miloddan avalgi 328-yil bahorida Oʻrta Osiyoga yurish qilgan makedoniyalik Aleksandr (Iskandar) qarorgohiga muzokara qilish uchun Xorazm hukmdori Farasman 1500 suvoriy bilan tashrif buyurgan. Xorazm davlatini afsonaviy siyovushiylar, aslida esa afrigʻiylar sulolasi boshqargan. Davlat poytaxti dastlab Tuproqqalʼaada boʻlgan. Keyinchalik (305-yildan) esa Kot shahriga koʻchirilgan. Beruniy xorazmshoxlardan 22 tasining nomini qayd qiladi. Aversi(beti)da tojdor hukmdor, reversi (sirti)da suvoriy tasviri tushirilgan dastlabki kumush tanga Tuproqqalʼadan topilgan. Tanga mil. av. I asrga mansub. Numizmatik maʼlumotlardan ayon boʻlishicha, bunday shakldagi tangalar milodiy VIII asrgacha zarb etilgan. Xorazm davlati Oʻrta Osiyoda tashkil topgan oʻziga xos eng qadimgi davlatlardan biri boʻlib, unda oʻtroq ziroatkor va koʻchmanchi chorvador aholining udumlari, dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik kabi xoʻjaliklar boshqaruvini asriy tizimlari mujassamlangan edi.
Beruniy viloyatida Akchaxon-Qalʻa yodgorligi oʻrganilib, u erda III asrning oxiridan boshlab saroy ochilgan. Rasmlarning kʻopchiligi miloddan avvalgi II-II asrning boshlarigan oiddir. Uning zallaridan birida balandligi olti metrga teng boʻlgan odamlar tasvirlangan noyob devor rasmlari topildi. Ulardan biri — boshida katta toj kiygan odamning tasviri. Koʻylakning yoqasi odamlar va hayvonlar manzaralari bilan bezatilgan. U koʻylak kiygan, uni xoʻroz boshlari maskali odamlarning rasmlari bilan bezatilgan. Shimlarda uzun oyoqli va uzun boʻyinli qushlar bilan takrorlanadigan naqsh mavjud.
Qadimgi Xorazm tarixi bilan mashhur tarixchi va arxeolog olimlar shugʻullangan (Sergey Tolstov, Yahyo Gʻulomov, Yuriy Rapoport, Bella Vaynberg, Vadim Yagodin, Iso Jabborov, M.Mambetulaev, M.Kdrniyazov).
Makedoniyalik Iskandarning Oʻrta Osiyoga yurishi
thumb|upright=2.0|Iskandar imperiyasining xaritasi Makedoniyalik Aleksandr 329 yil Baqtriyani egallagach, satrap Bess, Oke (Ukuz, Amudaryo) dan kechib oʻtib, Navtaka (Qashqadaryo vohasi) ga chekingan. Ammo Bess tezda qoʻlga olinib, qatl etilgan.
Soʻng, A. Samarqand (Marokanda)ni egallab, Sirdaryo tomon yoʻl oladida, u yerda shahar barpo etib, uni Aleksandriya Esxata (Chekka Iskandariya) deb ataydi. Aleksandr Sugʻdiyonada Spitamen qoʻzgʻolon koʻtarib, Marokandani qamal qilgani (qarang Spitamen, Spitamen qoʻzgʻoloni) va Tanais ortidan saklar podshosining ukasi Kartazis boshchiligidagi katta qoʻshin unga yordamga yetib kelgani haqida xabardor boʻlgach, qoʻzgʻolonchilarga qarshi 2000 kishilik qoʻshin joʻnatib, oʻzi saklar tomon qoʻshin tortgan (qarang Tanais daryosi boʻyidagi jang). Mazkur qoʻshin tor-mor keltirilgach, A. shaxsan oʻzi katta kuch bilan Spitamenni dasht chegarasigacha taʼqib qilib borib, ortga qaytishda 120 mingdan ortiq tinch aholini qirib tashlaydi, koʻplab qishloq va qal’alarni vayron qiladi, ekinzor, bogʻ-rogʻlarni payhon etadi. Aleksandr mil. av. 329-328 yillar qishini Zariaspa (Balx, Baqtra)da oʻtkazadi.
Miloddan avvalgi 328 yilda Iskandar oʻzining sarkardasi va doʻstlaridan biri Klitni Samarqandda tungi ziyofat vaqtida oʻldirgan.
Bahorda uning huzuriga xorasmiylar podshosi Farasman 1500 jangchisi bilan kelib oʻzaro ittifoq tuzishni taklif etadi. Aleksandr 328-327 yil boshida Sugʻdiyonadagi togʻlar ustida joylashgan qal’alardagi qoʻzgʻolonchilarni boʻysundirishga juda koʻp kuch sarflaydi, ularni magʻlub qilgach, Oksiartning qizi Roxshanak (Roksana) ga uylanadi (qarang Soʻgʻd qoyasi, Xoriyen qal’asi va boshqalar). Mil. av. 327 yil yozida Aleksandr soʻgʻdlik Oropiyni Soʻgʻdiyona hokimi etib tayinlab, oʻzi Hindistonga yurish qiladi.
Makedoniyalik Iskandar tarixi bilan mashhur arxeolog olimlar shugʻullangan (Galina Pugachenkova, Edvard Rtveladze, Shokir Pidaev, Boris Staviskiy, Anatoliy Sagdullaev).
Salavkiylar davlati
Salavkiylar davlati, mil.av. 312 — 64-yil Gʻarbiy Osiyoda ellinlik (yunon-makedon) davlatlarining bittasi. Poydevorini Selevk I Nikator qoʻygan. Poytaxti — Selevkiya, keyinchalik Antioxiya boʻldi. Selevkiylar sulolasini davlatining tarkibiga Suriya, Mesopatamiya, Kichik Osiyoning bir qismi, Eron togʻli oʻlkasi, Markaziy Osiyoning bir qismi kirdi.
Selevkning merosxoʻri Antioxning onasi Soʻgʻd malikasi Apama edi. Selevk va Apama miloddan avvalgi 324 yilda Suzada turmush qurishgan. Baʼzi taxminlarga qaraganda Apama Spitamenning qizi boʻlgan.