Buyuk_xett_davlati
= Xettlar davlati = Miloddan avvalgi II ming yillik boshlarida Kichik Osiyoda,qabilalar ittifoqi asosida hududiy jihatdan uncha katta bo‘lmaganshahar - davlatlar vujudga keldi. Bu davlatlar safiga Kanes, Kussar (Kushshar), Burusxand (Burushxand), Nesa (Nesha), Xalpa (Zalpuva) va Xattusa (Xattushash) shaharlari kirardi. Bunday shahar -davlatlar shakllanishida Kichik Osiyoda miloddan avvalgi XX-XVIII asrlarda paydo bo‘lgan savdo koloniyalari muhim rol o‘ynagan.Xalqaro savdo aloqalari shu kabi koloniyalar orqali amalga oshirilaredi.Savdoishlarida oltin, kumush, qo‘rg‘oshin, mis kabi tabiiyboyliklar asosiy o‘rin tutgan. Xalqaro savdo aloqalari - KichikOsiyoning iqtisodiy rivojida muhim omil bo‘lgan. Shuningdek, buyerda sudxo‘rlikning turli shakllari mavjud bo‘lgan. Shahar-davlatlarshohlar tomonidan boshqarilishiga qaramay, ularning ichki ishlariozod aholining umumiy majlislarida hal qilingan. Ozod aholi o‘rtasidaboy savdogarlar, sudxo‘rlar katta mavqyega ega bo‘lgan. 137Kichik Osiyoda ilk bor alohida yirik davlat tuzishga intilish miloddan avvalgi XVIII asrning birinchi yarmidan boshlanganiniko‘ramiz. Kussar shahri hokimi Pitxan (Putxan) qo‘qqisdan tunda Nesa shahriga hujum qilib uni bosib oladi. Pitxanning vorisi shoh Anitta poytaxtni Nesaga ko‘chirib, bu yerda istehkomlar,ibodatxonalar barpo etadi. Ko‘p o‘tmay, Xalpa shiddatli janglardanso‘ng, Xattusa shahrini bosib oladi. Bundan xabar topgan Burusxandshahri hokimi Anittaga o‘z xohishi bilan taslim bo‘ladi va taxtni topshiradi. Tez orada Kanes shahri ham Anitta ixtiyoriga o‘tadi.Shunday qilib, Anitta yirik davlat hokimi - shohi bo‘lib qoladi.Tadqiqotchilar bu davlatga Qadimgi Xett saltanati deb nom berganlar (miloddan avvalgi XVIII-XVI asrlar). Bu davlatda urug‘ - qabila tuzumi sarqitlari juda kuchli bo‘lgan. Davlat ahamiyatiga molik bo‘lgan eng muhim masalalarni hal etishda zodagonlar deb atalgan kengash “tuliya” ga yig‘ilgan. Zodagonlar ichida shoh oilasi a'zolari, o‘g‘illari, yaqin qarindoshlari alohida o‘rin tutgan. Qadimgi an'analarga ko‘ra shohlar shoh oilasi a'zolaridan, ko‘proq shoh nabiralaridan, xususan, singillarining o‘g‘illaridan saylanardi. Xett saltanatini birlashtirish siyosati Anittaning to‘rtinchi vorisi shoh Labarna (Tabarna) hukmronligi davrida (miloddan avvalgi 1680-1650 yillar) tugallandi. qudratiga ishongan Labarna mavjud an'anani buzib, taxt vorisi etib o‘g ‘li Xattusili I (miloddan avvalgi 1650-1620 yillar) ni tayinlaydi. Xattusili I poytaxtni Xattusaga ko‘chiradi. U o‘zidan avvalgi shohlarga xos siyosat yuritib, Shimoliy Suriyaning yirik savdo markazi - Xalpa (Aleppo)ni bosib olishga urinadi.Shoh Mursili I davrida (miloddan avvalgi 1620-1590-yillarga yaqin) Xett saltanatida mamlakatni markazlashtirish jarayoni kuchayadi. Xattusa mamlakatning yagona poytaxti bo‘lib qoladi.Boshqa yirik shaharlar, hatto Kussar ham ikkinchi darajali shaharga aylanadi. Mursili I Xalpani egallashga muyassar bo‘lib, so‘ng u janubiy-Sharqqa - Bobil tomon yo‘l oladi va miloddan avvalgi 1595- yilda Old Osiyoning bosh markazi1 ni osonlik bilan bosib oladi. O‘zaro ichki kurashlar bir necha o‘n yillar davom etib, bu hol Xett davlatining siyosiy mavqyeiga putur yetkazadi. Siyosiy beqarorlikka shoh Telepin davrida (1520-1490-yillar) chek qo‘yildi. U qabul qilgan farmonga ko‘ra taxt vorisi etib, asosan, shoh farzandi - shahzoda tayinlanar edi. Xett davlatida shoh hokimiyati cheklangan. Telepinning o‘limidan so‘ng uning o‘g‘li hukmdorlik qilgan qisqa vaqt ichida Xett davlatida siyosiy beqarorlik boshlanib, taxtni bir necha shahzoda egallaydi. Natijada Xett davlati ancha zaiflashadi. Bu davr O‘rta Xett saltanati (taxminan miloddan avvalgi XV asr) nomini oladi. Miloddan avvalgi XIV asr boshlarida Xett saltanatining tiklanish davri boshlanadi. Bu tiklanish Xett hukmdorlari ichida eng ko‘zga ko‘ringan, tajribali diplomat, qobiliyatli sarkarda shoh Suppiluliumma nomi bilan chambarchas bog‘liq. Old Osiyoda qudratli Misr saltanati, Bobil va Mitanni davlatlarining zaiflashuvi oqibatida vujudga kelgan qulay xalqaro vaziyatdan Suppiluliumma ustalik bilan foydalanib, Xett saltanatining qudratini yanada oshirishga muvaffaq bo‘ladi. Xettlar harbiy qo‘shinida ot qo‘shilgan yengil va tezyurar aravalar joriy qilindi. Aravalarda uch jangchi: haydovchi, yoyandoz, qalqon ko‘targan askar joylashib, ular dushmanga qaqshatqich zarba berish imkoniga ega bo‘lgan. Suppiluliumma poytaxt Xattusu va boshqa shaharlar atrofini qal'alar bilan o‘rab mustahkamladi. Mursili II hukmdorligi davrida (miloddan avvalgi 1340-yilga yaqin) Xett davlati yanada kuchaydi. Ushbu hukmdor asosiy dushmani - Arsavi podsholigi bilan keskin kurash olib bordi. Ular o‘rtasidagi hal qiluvchi jang Janubiy Frigiyadagi Valma shahrida yuz berdi. Jangda Arsavi qo‘shinlari mag‘lub bo‘lib, shoh Arsavi va uning vorisi qo‘shni Axxiyava davlatiga qochib ketishadi. Xett qo‘shini Apasu shahrini qo‘lga olib, Egey dengiziga qadar chiqadi. Arsavi davlati Xett shohiga tobe bo‘lib qoldi. Shunday qilib, Kichik Osiyoning yirik qismi xettlar qo‘l ostiga o‘tadi. Bu - Xett davlati harbiy qudratining eng yuksalgan davri sifatida tarixda qoldi. Misr va Xett saltanati o‘rtasida miloddan avvalgi 1296-yilda tuzilgan sulh Shartnomasiga binoan, Suriyaning katta qismi va