Arab_Sharqi_(Mashriq)_madaniyati
Ta'lim
Arablarning tarix fani gеografiya bilan chambarchas bog‘langan edi. Tarixiy xarakterdagi ilk qaydnomalar VII asr oxiriga mansubdir. Ularda odatda arab qabilalarining shajaraviy rivoyatlari, Yamandagi islomdan avvalgi davlat to‘g‘risidagi ma’lumotlar (odatda chala afsonaviy), G‘assoniylar va Lahmiylar amirliklari haqida, islom vujudga kеlishi va tarqalishi xususidagi ma’lumotlar joy olgan edi. Tarix to‘g‘risida arablar tasavvurlarida o‘tmishdagi payg‘ambarlik missiyalari haqidagi Qur’oni karim g‘oyalari katta rol o‘ynadi. Ayni mahalda ular o‘sha zamon astronomik bilimlari, Sosoniylar Eroni “Shohnoma” tarixiy eposi, apokrifik yahudiy va nasroniy rivoyatlarini inobatga olgan holda jahon tarixi xronologiyasini ishlab chiqdilar. Muhammad al-Kalbiy (763 yilda vafot etgan) va uning o‘g‘li Hishom (819 yilda vafot etgan) arab qabilalari shajaralari va og‘zaki rivoyatlarini to‘pladilar va yozib oldilar. Ana shularning asosida kеyinchalik IX-XIV asrlarda barcha arablarning 10 dan ortiq shajaralari tuzilgan edi. Shajaralar va qabilaviy afsonalarga qiziqishni, siyosiy voqealarni (shu jumladan, Muhammad payg‘ambarning harbiy yurishlari) qayd etib borish bilan mashg‘ul bo‘lgan ilk tarixichi esa, Muhammad az-Zuhriy (742 yilda vafot etgan) bo‘ldi. Ibn Is‘hoq (704-767) tomonidan yozilgan qadimgi payg‘ambarlar va Muhammad hayotnomasi tarixi dastlabki ahamiyatli tarixiy asarga aylandi. Ana shu asar xuddi shu mavzuga bag‘ishlangan kеyingi barcha asarlar uchun bir namuna bo‘lib xizmat qilgan edi. VIII-IX asrlarda ayrim istilolar va Xalifalik hayotidagi voqealar tavsifi qog‘ozga tushirildi. Ammo IX-XI asrlarda arab tarixnavisligi ravnaq topdi: butun tarixiy jarayonni, shu jumladan, islom olami sarhadidan tashqaridagi voqealar silsilasini yoritib berishga da’vogarlik qiluvchi jahon umumiy tarixiga oid umumlashtiruvchi asarlar paydo bo‘ldi. IX asrda al-Balazuriy va ad-Dinovariy, at-Tabariyning “Payg‘ambarlar va podsholar tarixi” asari (ana shu janrdagi eng yirik asar), Abul Hasan al-Mas’udiy (947 yilda vafot etgan)ning “Oltin konlari va qimmatli quyma ma’danlar shodalari” ana shunday asarlar sirasidan bo‘lib, al-Mas’udiyning asari xususida taniqli britaniyalik arabshunos H.Gibbs “Arab tilida bundan-da ajoyibroq asar yo‘qdir”, dеgan edi. Darhaqiqat, X asr uchun bu VII-X asrlardagi arablar va islom tarixining juda teran va mufassal, faktologik va adabiy jihatdan favqulodda boy tadqiqotidir. Abu Ali ibn Miskavayhning XI asr boshlarida yozilgan, jahon umumiy tarixi bo‘yicha arab o‘rta asrlar tarixnavisligida eng ahamiyatli asar bo‘lmish “Xalqlar tajribalari haqida kitob” asari ham muhimlikda al-Mas’udiy asaridan qolishmaydi. Muqaddam to‘plangan bilimlar zaxiralari va ularni bayon qilish usullaridan foydalangan forslar (ad-Dinovariy, at-Tabariy, Ibn Miskavayh, Hamza al-Isfahoniy va boshqalar), shuningdеk, qolgan boshqa turli-tuman arab bo‘lmaganlarning ishtirok etishi Xalifalik tarkibiga kirgan asosan arab bo‘lmagan viloyatlar madaniy rivojlanishida ham katta rol o‘ynagan arab tarixnavisligi shakllanishini jadallashtirdi. Bizga qadar esa, afsuski, arab tarixchilarining barcha asarlari ham yetib kеlmagan. Masalan, al-Mas’udiy 36 ta asar yaratgan, ulardan faqat ikkitasining matnigina bizgacha yetib kеlgan.