BO‘G‘MA_(DIFTERIYA)
Epidemiologiya.
Bo'g'mada kasallik manbai bo'lib bemor odam, rekonvalessent va sog'lom bakteriya tashuvchi yoki qo'zg'atuvchini (toksigen shtammini) tashuvchi hisoblanadi. Bemor organizmida bo'g'ma qo'zg'atuvchisi yashirin davridayoq topilishi mumkin. Bemor yashirin davrning oxirgi kunidan boshlab, kasallikning butun o'tkir davridan organizm qo'zg'atuvchini to'liq bartaraf qilguncha yuqumli deb hisoblanadi. Ko'pgina bemorlarda bir qancha vaqtgacha ko'zg'atuvchini ajratish davom etishi mumkin. Organizmni mikrobdan tozalanishi har hil muddatda bo'lishi mumkin. Bemorlarda rekonvalessensiyaning 1-haftasida 98% holatda, 2-haftasida — 75%, 4 haftadan so'ng — 20%, 5 haftadan so'ng-6% va 6 haftadan so'ng 1% holatlarda bo'g'ma tayoqchasini ajratish ehtimoli mavjud. Bo'g'maning atipik shakllari, bilinar-bilinmas kechuvchi shakli, kasallikning yashirin davri, ayniqsa kam uchraydigan joydagi bo'g'ma (masalan, terida ekzema, yiringcha) oddiy joylashgan va tipik kechuvchi shakliga nisbatan uzoq davom etishi, kech tashxis qilinishi epidemiologik jihatdan ancha xavfli hisoblanadi. Bo'g'maning teri shakli kontagiozligi, yuqoriligi, impetigo tipida kechishi atrof-muhitdagilarni zararlashga yuqoriligini ko'rsatadi. Tomoqdagi, burun-halqumdagi surunkali yallig'lanish jarayonlari, shuningdek organizmning mahaliy va umumiy qarshiligini susaytiruvchi umumiy surunkali va o‘tkir xastaliklar uzoq muddatli bakteriya tashuvchillika sabab bo‘ladi. Kasallikni barvaqt va to'g'ri davolaganda o'lim hollari umuman bo'lmasligi mumkin, aks holda, o'lim 37% va undan yuqori bo'lishi ham mumkin. Yengil kechadigan va atipik shakllarda bemorlar ham havfli infeksiya manbai hisoblanadilar, chunki ular ko'pincha shifokorga kechikib murojaat qiladilar. Sog'ayib ketuvchilar ko'pincha rekonvalessensiya davrining dastlabki 2 haftasida bo'g'ma tayoqchalaridan xoli bo'ladilar. Ba’zi hollarda sog'ayib ketuvchilarning bakteriyani ajratishlari 90 va undan ortiq kungacha davom etishi mumkin. Kasallikning asosiy yuqish yo'li — havo-tomchi yo'l bo'lib hisoblanadi. Bemor yoki tashuvchi yo'talganda, aksirganda va u bilan muloqotda bo'lganda infeksiyani tarqatadi. Tomchini havoda qancha vaqtgacha turishi uning nisbiy og'irligiga bog'liq. Shunga bog'liq holda bemor bilan muloqotdan so'ng birdan yoki bir qancha vaqt o'tgan bo'lsa ham zararlangan havodan infeksiyani yuqtirish mumkin. Bo'g'ma ifloslangan narsalar — o'yinchoqlar, kiyimlar, idish-tovoqlar orqali ham yuqishi mumkin. Oziq-ovqat mahsulotlari ifloslanganda — bo'g'ma og'iz orqali ham yuqishi mumkin. Ma’lumki «sutli» bo'g'mani avj olishi zararlangan sut mahsulotlaridan yuqishiga bog'liq. Kasallikka eng yuqori moyillik 3 yoshdan 7 yoshgacha bo'lgan bolalarda aniqlanadi. Kontagioz indeksi 10—15% ga teng. Bo'g'ma bilan kasallanishning o'sishi o'z navbatida kasallik tarqalishida maktablarning roli katta. Infeksiya esa maktablarga bemorlar va tashuvchilar orqali keltiriladi. Bakteriya tashuvchi sog' odamda yoki bo'g'ma o'tkazgandan so'ng rivojlanadi. Toksigen, notoksigen va bir vaqtda ikkala tip korinebakteriya tashuvchiga bo'linadi. Sog'lom tashuvchi keng tarqalgan, bu esa kasallanish ko'rsatkichini sezilarli oshirishi mumkin. Filippin, Hindiston, Malayziya davlatlarida bu infeksiya qayd qilinmagan, lekin tashuvchilar topilgan. Toksigen bakteriya tashuvchi epidemiologik jihatdan ahamiyatga ega. Bakteriya tashuvchilar — bu rekonvalessentlar bo'lib, xuddi bemor kasallikning o'tkir davridagidsk qo'zg'atuvchini jadal ravishda tashqariga ajratib turadi. Sog'lom tashuvchilar klinik belgilarsiz infeksiyani tarqatadi. Bemorlar va bakteriya tashuvchilarning yarmidan ko'prog'i bir vaqtda toksigen va notoksigen korinebakteriyalarni o'zida tutgan 1974-yilda tashuvchinning davomiyligiga, burun-halqumning holatiga, qo'zg'atuvchining tipiga qarab tasnif qabul qilingan.