cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La Balme-les-Grottes
Aholisi
675 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 45,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 14,7 km2. Dengiz sathidan 192 – 383 m balandlikda joylashgan.
Olim bin Saʼd
Olim bin Saʼd – “Nasoyim ul-muhab­bat”da tilga olingan tasavvuf shayxi. Bagʻdodda yashagan. Abu Muhammad Jurayriy b-n hamsuhbat boʻlgan. “Nafahot ul-uns” hamda “Nasoyim ul-muhabbat”ning baʼzi qoʻlyozmalarida uning nomi “Gʻonim” deb atalgan.
Al-A'sho
Al-A'sho - Johiliya davrining shoirlaridan, «muallaqot» janridagi she’r mualliflaridan biri. Rivoyatga ko‘ra, yoshi yuzga yaqinlashib qolgan shoir Abu-l-Basir Maymun ibn Qays al-A’sho (530-529) islom endi tarqala boshlagan kunlarning birida uni qabul qilishi uchun Rasululloh qoshiga kelayotgan edi. Quraysh raislari guruhi uning yo‘lini to‘sib chiqdilar. Chunki bu mashhur so‘z ustasining musulmonlikni qabul qilishi yangi dinga katta obro‘ keltirishi va ularga esa aksincha zarba bo‘lishini bilib, uning oldini olmoqchi bo‘lganlar.
Ponteareas
Ponteareas Ispaniyaning Galicia mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Pontevedra provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 125 km2. Aholisi — 23316 kishi (2010).
Komşular, Devrek
Komşular - Turkiyaga qarashli Zonguldak viloyati Devrek tumanidagi qishloq.
Mont-lès-Seurre
Aholisi
136 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 20,6 nafar kishi.
Orif Ayyor
Orif Ayyor – “Nasoyim ul-muhabbat”da tilga olingan tasavvuf shayxi. Sharif Hamza Uqayliyning doʻsti. Balx shahrida yashagan. Alisher Navoiy “Nasoyim ul-muhabbat”ga “Nafahot ul-uns”dan ushbu shayx haqidagi bobni aynan kiritgan.
IC 3474
IC 3474 Sunbula yulduz turkumidagi Scd tipli galaktikadir.
Decatur (Illinois)
Decatur AQShning Illinois shtatida joylashgan shahardir. Macon County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
77047 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 118,8 km2. Shundan 107,6 km2 quruqlik, 11,2 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 217 m balandlikda joylashgan.
Kechkemet
Kechkemet — Vengriyaning markaziy qismidagi shahar. Bach-Kishkun medyesining maʼmuriy markazi. Dunay va Tisa daryolari oraligʻida. Aholisi 105 ming kishi (1997). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (jumladan, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, radiotexnika, stanoksozlik), poyabzal, yogʻochsozlik, oziqovqat (vinochilik, meva va sabzavot konservalash, spirt-araq, un tortish) sanoati korxonalari mavjud; qurilish materiallari ishlab chiqari-ladi. Q. x. ilmiy tadqiqot instituti bor. Anʼanaviy qishloq xoʻjaligi yarmarkalari oʻtkaziladi.
Liniez
Liniez Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Indre departamenti Issoudun tumani tarkibiga kiradi.
Schmalkalden
Schmalkalden Germaniyaning Turingiya yerida joylashgan shahardir. Ushbu shahar Schmalkalden-Meiningen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 72,06 km2. 19978 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Liniez
Aholisi
308 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 11,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 26,1 km2.
Schmalkalden
Hududi
Schmalkaldenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Oli abo
Oli abo – besh kishi: Muhammad paygʻambar (s.a.v.), Ali ibn Abu Tolib, Bibi Fotima – Paygʻambarimizning qizlari hamda Imom Hasan va Imom Husayn – Paygʻambarimizning nevaralari nazarda tutiladi. Jomiyning “Shavohid un-nubuvva” asarida berilishicha, Oli abo Abbos ibn Abdumuttalib va uning oilasi aʼzolariga nisbatan ham qoʻllanilgan.
Boʻlmagʻay erdi muyassar “Xamsa”,
yaʼni panj ganj,
besh oli abo.
(“Navodir ush-shabob”, 7-gʻazal)
Allhartsberg
Allhartsberg Avstriyaning Quyi Avstriya yerida joylashgan shaharchadir. Amstetten (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 21.34 km2. 2000 nafar aholi istiqomat qiladi (2007).
IC 4998
IC 4998 Sagittarius yulduz turkumidagi SBc tipli galaktikadir.
Usmonqori
Usmonqori (Rayimbekov, 1886 —Margʻilon — 1968) — xalq qiziqchisi. Qiziqchilikni Saʼdi Maxsumlyan oʻrgangan. 20 yoshida rus sirkiga ishga kirib, Yusufjon qiziq bilan tanishadi va uning hamkoriga aylanadi. Pakanadan kelgan, koʻzlari suzuk, hamisha shoʻx va quvnoq U. ogʻzaki tanqidiy komediyalarda ham, qush va hayvonlar taklidini yaratishda ham mashhur boʻlgan. Sirkda oʻynaladigan masxarabozlikni ham yaxshi bilgan. Uning repertuarida yuzga yaqin turli qiziqchiliklar boʻlgan. U qad. ogʻzaki qiziqchiliklarni tiklash, zamonga moye qayta ishlash ishiga katta hissa qoʻshdi. Moskvada oʻtkazilgan oʻzbek sanʼati birinchi dekadasida U. "Sayl" va "Kolxoz toʻyi" inssenirovkalarida oʻn qiziqning biri boʻlib, "Zarkokil" komediyasida, "Kichkinajon" kulkioʻyinida, "Soqiyo" nomli yallali kulkioʻyinda, askiya payrovlarida faol ishtirok etdi. U xalq ijodkorlarining viloyat va respublika koʻriklari, 1940-yil Toshkentda oʻtkazilgan xalq qiziqchilari musobaqasining faol ishtirokchisi. "Ketmon tilash" (er rolida), "Kelin tushirdi" (Kuyov), "Bola oʻqitish" (Talaba), "Pul qistash" (Us t a) kabi yirik komediyalardagi ijrosi bilan shuhrat qozongan.
NGC 1525
NGC 1525 Eridan yulduz turkumidagi Sc tipli galaktikadir.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Havolalar
NGC 1525
Ridgefield (Washington)
Ridgefield AQShning Washington shtatida joylashgan shahardir. Clark County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
3707 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 13,2 km2. Shundan 13,2 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 32 m balandlikda joylashgan.
Kechuv (maʼnolari)
Kechuv:
Koʻk-Suv (Oloy tumani)
Koʻk-Suv (Көк-Суу) — Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Oloy tumaniga qarashli qishloq. Sariq-Tosh ovuli tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 180 kishi.
Abu Mansur Soʻxta
Abu Mansur Soʻxta – “Naso­yim ul-muhabbat”da tilga olingan tasavvuf shayxi. Hirotning Kuhandiz mavzeida yashagan. Oʻzini piri uchun oʻtga solganida olov ziyon yetkazmagani uchun “Soʻxta” (bagʻri kuyuk) nomini olgan. Qabri – Hirotning Xiyobon mavzeida. Alisher Navoiy “Nasoyim ul-muhabbat”ga “Nafahot ul-uns”dan ushbu shayx haqidagi bobni aynan kiritgan.
Zafer, Ulus
Zafer — Turkiyaning Bartin viloyati Ulus tumaniga qarashli qishloq hisoblanadi. Aholisi 604 nafar (2021).
Barbara Britton
Barbara Britton (1920-yil 26-sentyabrda tugʻilgan Barbara Maurin Brantingem — 1980-yil 17-yanvar) — amerikalik kino va televideniye aktrisasi. U Randolf Skott, Joel Makkrea va Gen Otriga qarshi G'arb filmidagi rollari va "Janob va xonim" televizion va radio seriyasida qiziquvchan havaskor Pam Nortning ikki yillik faoliyati bilan mashhur.
Yoshligi
Britton 1920-yil 26-sentyabrda Kaliforniyaning Long-Bich shahrida tug'ilgan. Uning sahna asarlaridagi ishtiroki 14 yoshida boshlangan. U Politexnika o'rta maktabi va Long-Bich Siti kollejida nutq va drama o'qituvchisi sifatida ishlash niyatida nutq bo'yicha ixtisoslashgan. Maktabda o'qib yurganida u aktyorlik va mahalliy sahna asarlari ustida ishlashga qiziqa boshladi. Britton respublikachi edi va u 1952 va 1956 yillarda Duayt D. Eyzenxauer uchun saylovoldi kampaniyasida qatnashdi.
Karyerasi
1941-yilda Pasadena turnirida atirgullar paradida ishtirok etayotganda mahalliy gazetaning birinchi sahifasida Brittonning surati ishlatilgan. Iste'dodli skaut buni sezdi va u tez orada Paramount Pictures bilan shartnoma imzoladi. (Boshqa bir manbada aytilishicha, iste'dod skauti uni kollejida "Keksa xizmatkor" filmini suratga olishda bosh rol ijrochisi sifatida ko'rgan va "uch hafta o'tgach, u Paramount Pictures tomonidan birja o'yinchisi sifatida imzolangan".
Shaxsiy hayoti
thumb| Televizion aktrisa Barbara Britton Tupperware yubileyida erkaklar bilan suratga tushmoqda - Orlando, Florida Xabar qilinishicha, 1944-yilda Britton ortiqcha ish tufayli asabiy charchoqdan aziyat chekadi va unga shifokor va psixoanalitik doktor Yevgeniy J. Czukordan yordam so‘rash tavsiya etilgan. O'zidan 22 yosh katta bo'lgan Britton va Czukor 1945-yil 2-aprelda turmush qurishdi. Bir vaqtlar er-xotinning Kaliforniyadagi Laguna-Bichdagi Viktoriya Drive-da uyi bor edi. Ular 1957-yilda Manxettenga ko'chib o'tdilar. Ko'p yillar davomida Britton va uning eri Konnektikut shtatidagi Baytil shahridagi qizil rangli ferma uyida yashashgan. Ular antiqa buyumlarga bo'lgan muhabbatlarini baham ko'rib, Konnektikut shtatidagi Vudberi antikvari galereya anklavidagi ilk Amerika omborida do'kon ochishdi. Ularning Ted va Kristina ismli ikki farzandi bor edi. Ularning nikohi Britton vafotigacha 34 yil davom etgan. U 1980-yil 17-yanvarda 59 yoshida Manxettendagi kvartirasida oshqozon osti bezi saratonidan vafot etdi.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Langdon Place (Kentucky)
Langdon Place AQShning Kentucky shtatida joylashgan shahardir. Jefferson okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
974 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 2149,9 nafar kishi.
Schmeheim
Schmeheim Germaniyaning Turingiya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Hildburghausen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 4,73 km2. 326 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Bácsborsód
Geografiyasi
U 72,52 maydonni egallaydi km 2 va aholisi 1287 kishi.
Fischerbach
Fischerbach Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Ortenaukreis tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 20,30 km2. 1741 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Fischerbachning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
La Bâtie-Divisin
La Bâtie-Divisin Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Isère departamenti La Tour-du-Pin tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
802 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 76,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 10,5 km2. Dengiz sathidan 360 – 615 m balandlikda joylashgan.
Mont-Saint-Vincent
Mont-Saint-Vincent Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Saône-et-Loire departamenti Chalon-sur-Saône tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
310 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 23,1 nafar kishi.
DeKalb
DeKalb AQShning Illinois shtatida joylashgan shahardir. DeKalb County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
42559 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Fyodor Mixaylovich Uspenskiy
Fyodor Mixaylovich Uspenskiy (1902.8.2, Kostroma gubernyasi, Berisyachka qishlogʻi — 1984.15.5, Toshkent) — entomolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori. Leningrad amaliy zoologiya va fitopatologiya institutini tugatgan (1929). Samarqand oʻlka va Xorazm okrug, Namangan viloyati oʻsimliklarni himoya qilish stansiyalari va tayanch punktlarida yoʻriqchi (1929— 38), SoyuzNIXI oʻsimliklarni himoya qilish stansiyasida katta ilmiy xodim (J938—44), laboratoriya mudiri (1945—58), Oʻrta Osiyo oʻsimliklarni himoya qilish institutida laboratoriya mudiri (1958—62), direktor oʻrinbosari (1962—69), katta ilmiy xodimmaslahatchi (1970—84). Ilmiy ishlari oddiy turkiston oʻrgimchakkanasi biologiyasini oʻrganishga bagʻishlangan. U. ishtirokida bu hasharotga qarshi kurash tadbirlari tizimi yaratilgan; ekinlar zararkunandalariga qarshi kurash va kimyoviy ishlov berish muddatlarini aniklash usullari ishlab chiqilgan.
Usoma Ibn Munqiz
Usoma Ibn Munqiz (1095.24.6, Shayzar sh. chasi, Suriya shim. — 1188, Damashq) — arab yozuvchisi, tarixchi, sarkarda. Turli xrkim va amirlarning xizmatida boʻlib, hayotining koʻp kismi jangu jadallar, sarguzashtlarda kechgan.
Usoma Ibn Munqiz M. ning "Kitob ulmavoqif valmasokin" ("Manzillar va maskanlar kitobi", 1182) esdaliklari mashhur. Ushbu kitobning yagona qoʻlyozmasi 1880-yilda Eskurial (Ispaniya) kutubxonasidan topilgan. Oʻzbek tilida "Ibratli kitob" (1980) nomi bilan nashr etilgan. Salib yurishlari haqida yaratilgan koʻplab tarixiy va adabiy asarlarning mualliflari Yevropa tarixchi va yozuvchilari boʻlgan va ular bu jarayonni oʻz qarashlari va manfaatlariga muvofiq holda yoritganlar. "Ibratli kitob" esa salib yurishlarining bevosita shohidi boʻlgan arab yozuvchisi qalamiga mansubdir. Usoma Ibn Munqiz M. ning ushbu kitobi qiziqarli badiiyavtobiografik asar boʻlish bilan birga muhim tarixiy manba ham hisoblanadi: unda 12-asrda yashagan arablarning turmush tarzi, oʻrta asr arab sharqining hayoti, arablarning salibchilarga munosabati aks ettirilgan.
Turli manbalarda U.i M. ning sheʼriy devoni va "Ibratli kitob" dan tashqari 10 ga yaqin asari borligi qayd etilgan. Lekin bizgacha ulardan faqat 2 tasi yetib kelgan. Birinchi asari sheʼriy uslub haqida boʻlib, unda badiiy sanʼatlar tavsiflangan. Ikkinchi asari "Kitob ul ukkoz" ("Hassalar haqida kitob") deb atalib, unda Iso paygʻambar (as) aso (hassa) sidan boshlab, hamma afsonaviy, moʻʼjizakor hassalar haqidagi rivoyatlar va Usoma Ibn MunqizM. qarigan chogʻida tutgan hassasi haqida hikoya qilingan.
IC 3475
IC 3475 Sunbula yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.
Kechua
Kechua (kichua) — indeys xalqi. Peruda (7,7 mln.kishi), Ekvadorda (4,3 mln.kishi) va Boliviyada (2,47 mln.kishi). Shuningdek, Argentina, Chili va Kolumbiyada ham yashaydi. Umumiy soni 14,87 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kechualar inklar tamaddunini yaratuvchilar avlodi. Kechua tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.
Topuzsaray (Yapraklı)
Topuzsaroy — Turkiyaning Çankırı viloyatining Yaprakli tumaniga qarasli qishloq. Aholisi 178 nafar (2021).
Qizil tulki
Qizil tulki (lotincha Vulpes vulpes) yirtqichlar oilasiga mansub, mavjud tulkilarning eng kattasi hisoblanadi. Ularni butun Shimoliy yarim sharda, yaʼni Shimoliy Amerika, Yevropa, Osiyoning koʻp qismi va Shimoliy Afrikaning ayrim qismlarida uchratish mumkin. Ular IUCN (International Union for Conservation of Nature) tomonidan „Xavotirsiz“ hayvonlar roʻyxatiga olingan. Ularning Avstraliyaga olib kelinishi, sutemizuvchilar va qushlar populyatsiyasiga jiddiy zarar yetkazishi mumkinligi aytildi. Buning natijasida ular „Dunyoning 100 ta eng tez tarqaluvchi turlari“ roʻyxatiga kiritilgan.
Crevacuore
Crevacuore Italiyaning Piemont mintaqasida joylashgan kommunadir. Biella provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 8 km2. 1876 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Qizil tulki
Qizil tulki Oʻrta Villafranchian davrida Yevroosiyodagi kichikroq tulkilarning ajdodlaridan kelib chiqqan, va muzlik davridan koʻp oʻtmay shimoliy Amerikada tarqalgan. Qizil tulkilar boshqa tulkilarga qaraganda yirtqichroq hisoblanadi. Qizil tulkilar kattaligidan tashqari yangi muhitga tezroq moslashishi bilan, boshqa tulki turlaridan farq qiladi. Nomiga qaramay, ularning tanasi asosan boshqa ranglarda boʻladi, yaʼni ularning tanalari leykistik va melanistik ranglarni ishlab chiqaradi. Hozirda qizil tulkilarning 45 ta kichik turi tanilgan. Ular oʻz ichida ikki turga boʻlinadi:
Odatda qizil tulkilar juft yoki kichik-kichik guruhlardan iborat boʻladi. Masalan, juftlik va ularning bolalari guruhi, yoki qarindosh boʻlgan bir nechta urgʻochi va erkaklar guruhi kabi oilalardan iborat boʻladi. Yangi juft boʻlgan qizil tulkilar bolasiga gʻamxoʻrlik qilish maqsadida ota-onasi bilan qoladi. Bu tur asosan mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi, ammo ular quyon, olmaxon, qushlar, sudralib yuruvchilar, umurtqasizlar va yosh tuyoqli hayvonlarni ham ovlashi mumkin. Baʼzida meva va sabzavotlar ham isteʼmol qilishadi. Qizil tulki kichikroq yirtqichlarni, shu jumladan boshqa tulki turlarini oʻldirishga qodir boʻlsa-da, ular boʻrilar, koyotlar (itsimon hayvonlar), shoqollar, burgutlar, Yevroosiyo burgut-boyqushlari va katta oʻlchamli mushuklar(felinlar) tomonidan oʻldirilishi mumkin.
Yereymentau
Ijtimoiy soha
Shaharda temir-beton buyumlari, ohaktosh zavodlari, temir yoʻl va avtomabil mahkamalari, bosmaxona, 4 ta oʻrta va 2 ta asosiy maktab va musiqa, sport maktablari, temiryoʻlchilarnng madaniyat saroyi, bolalar madaniyat uyi, madaniyat-sport majmuasi, kinoteatr, tuman aloqa tarmogʻi, shifoxona, 2 kasalxona, dorixona, san.-epidemiol. st. bor. Yereymentau orqali respublika ahamiyatiga ega Astana — Pavlodar avtomobil yoʻli oʻtadi.
Qizil tulki
Odamlarning bu tur bilan aloqadorligi uzoq tarixga ega. Afsonalarga koʻra, odamlar qizil tulkilarni zararkunanda va moʻynali hayvonlar sifatida keng ovlashgan. Qizil tulkilar soning koʻp boʻlishi ularni moʻyna savdosi uchun asosiy hayvon boʻlishiga sababchi edi. Odamlar uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan qizil tulkilar, odamlarning yashash joyidan keng foyda koʻrdi. Masalan, koʻplab shahar atrofi va shahar hududlarini muvaffaqiyatli egallab oldi. Rossiyada qizil tulkini xonakilashtirish ishlari olib borildi va buning natijasida, xonakilashtirilgan qizil tulkilar paydo boʻla boshladi.
Yereymentau
Geografiyasi
Viloyat markazi sanalmish Koʻkshetov shahridan janubi-sharqqa tomon 440 km, Yereymentau togʻining shimoli-gʻarb tarafida joylashgan. Yereymentau — Sariarqaning shimolidagi togʻli-oʻrmonli hudud. Akmola va Qaragʻandi viloyatlarining chegarasida joylashgan. Absolyut balandligi 901 m (Aqdіn togʻi).
Iqlimi
Iqlimi keskin kontinental. Qihsi sovuq, qorning oʻrtacha qalinligi (20 sm). Yanvar oyining oʻrtacha harorati −17 °C, iyulda 20 °C. Yogʻingarchilikning yillik miqdori 280 – 330 mm.
Qizil tulki
Terminologiyasi
thumb| Voyaga yetmagan qizil tulkilar „kit“ deb tanilgan Erkaklari „tod“lar, urgʻochilari „viksen“lar va yosh bolalar „kit“lar deb ataladi. Shimoliy Skandinaviyada kichik toʻdaga ega boʻlgan Arktika tulkisi va Yevropa Rossiyasigacha tarqalgan korsak tulkidan farqli ravishda qizil tulki Gʻarbiy Yevropada tugʻilgan yaʼni mahalliy yagona tulki. Shuning uchun ingliz tilida u oddiygina „tulki“ deb ataladi.
Evolyutsiyasi
thumb| Qizil tulki (chapda) va Rüppell tulkisi (oʻngda) bosh suyaklarining qiyosiy tasviri: birinchisining yuz sohasi yanada rivojlangan Qizil tulki afgʻon, korsak va bengal tulki turlariga qaraganda tana oʻlchami va yirtqichlikka moyilligi jihatidan Vulpesning bir turi hisoblanadi; uning bosh suyagi boshqa tulki turlariga qaraganda neotenoz belgilarni ancha kam koʻrsatadi va uning yuz sohasi ancha rivojlangan. Ammo, u Tibet tulkisidek yirtqich emas.
Qizil tulki va Rüppell tulkisi bir-biriga oʻxshash, bu ikki tur mitoxondriyal DNK testi natijalariga koʻra hayratlanarli darajada bir-biriga yaqin boʻldi. Bir turning boshqa tur bilan bunday yaqinligi parafiliya deb ataladi. Buni tushuntirish uchun bir qancha gipotezalar taklif qilingan. Toshga aylanga hayvon qoldiqlari dalillariga asoslanib, oxirgi tadqiqot, bu ikki tur oʻrtasidagi aniq ekologik va morfologik farqlar mavjudligi qoʻllab-quvvatlanadi.
Bu tur Yevroosiyadan kelib chiqqan bo'lib, Pleystotsen davrining O'rta Villafranchian davrida yashagan Vulpes alopecoides yoki unga bog'liq bo'lgan xitoy Vulpesdan shakllangan boʻlishi mumkin. Vengriyaning Baranya okrugida 3,4—1,8 million yilga tegishli Vulpesning eng qadimgi tana qoldiqlari topildi. Qizil tulkining ajdodlari hozirgi tulkilarga qaraganda ancha kichikroq bo'lgan, chunki eng qadimgi qizil tulki qoldiqlari qayta tiklanganda, u tirik namunalarga qaraganda ancha kichikroq bo'lgan. Zamonaviy turning eng qadimgi tana qoldiqlari pleystotsen davrining o'rtalariga to'g'ri keladi. Bu qizil tulkini ibtidoiy odamlar tomonidan ham oziq-ovqat uchun, ham yungi uchun ovlangan degan nazariyaga olib keldi.
Shimoliy Amerikada tarqalishi
Qizil tulkilar Shimoliy Amerika hududida ikki davrda tarqaldi: muzlik davridan oldin va undan keyin. Gen xaritasi Shimoliy Amerikadagi qizil tulkilar 400 000 yildan ortiq vaqt davomida, bir-biridan ajralib yashaganligini ko'rsatadi. Natijada, turlanishning paydo bo'lishi ehtimolini oshdi, bu esa Vulpes fulvaning oldingi binomial nomi haqiqiy bo'lishi mumkinligini anglatadi. Uzoq shimolda qizil tulkining tana qoldiqlari Alyaskadagi Feyrbanks tumani va Albertaning Medicine Hat shahri yaqinidagi Sangamonian Stage konlaridan topilgan. Bu kabi tana qoldiqlari Arkanzas, Kaliforniya, Kolorado, Aydaho, Missuri, Nyu-Meksiko, Tennessi, Texas, Virjiniya va Vayoming boʻylab 25 ta joylarda mavjud. Ular Viskonsinan shtatining janubida joylashgan boʻlsa-da, iqlimning isishi boshlanishi bilan shimolga qarab ketganlar. Genetika testining natijasiga koʻra, Shimoliy Amerikada ikki turdagi qizil tulki refugium i aniqlandi. Buning natijasida, eng kamida oxirgi muzlik davridan beri qizil tulkining boshqa barcha populyatsiyalaridan ajratilganligi va noyob ekologik moslashuvlarga ega boʻlishi aniqlandi.
Yevropa tulkilari 1900-yillarda Qoʻshma Shtatlarning ayrim qismlariga kiritilgan boʻlsa-da, yaqinda oʻtkazilgan genetik tadqiqotlar Shimoliy Amerika populyatsiyalarida Yevropa tulki mitoxondrial haplotiplarining yoʻqligini koʻrsatadi. Shuningdek, Shimoliy Amerikaning sharqiy qizil tulkilari Janubiy Kaliforniyaning San-Xoakin vodiysi, Monterey va shimoliy qirgʻoq boʻyidagi San-Francisco koʻrfazi hududi (shu jumladan San-Francisco shahri va qoʻshni shaharlar)gacha boʻlgan hududlarning koʻp qismida tarqaldi. Qizil tulki shahar hayotiga moslasha olishiga qaramasdan, ular Kaliforniyaning shimoliy qismlarida (koʻrfaz hududining shimolida) janubga qaraganda bir oz koʻproq uchraydi, chunki choʻlda koʻproq togʻli joylar mavjud. Sharqdagi qizil tulkilar Sakramento vodiysi qizil tulkisi bilan chatishib ketgan boʻlishi mumki. Shuningdek, Kaliforniyadagi Sierra Nevada va togʻlarning gʻarbiy qismida boshqa populyatsiyalar mavjudligi aytildi.
Kichik turlar
thumb| Janubiy kulrang choʻl tulkisining bosh suyagi "Dunyodagi sutemizuvchilar turlari" kitobining 3-nashri, qizil tulkilarning 45 ta kichik turlari mavjudligi haqida maʼlumot bergan. 2010-yilda Sakramento vodiysi qizil tulkisining 46-kichik turi (V. v. Patvin) tadqiqotlari orqali aniqlangan. Castello (2018) qadimgi dunyo qizil tulkisining 30 ta kichik turini va Shimoliy Amerika qizil tulkisining toʻqqizta kichik turini mavjud deb qabul qildi.
Turli kichik turlar oʻrtasida sezilarli chatishish jarayonlari boʻlgan. Masalan, Britaniya qizil tulkilari Germaniya, Fransiya, Belgiya, Sardiniya, Sibir va Skandinaviyadan olib kelingan qizil tulkilar bilan chatishtirilgan. Biroq, genetik tadqiqotlar, ular bilan Yevropada namuna olingan qizil tulkilar oʻrtasida juda kam farq borligini koʻrsatadi. Genetik xilma-xillikning yoʻqligi, qizil tulkini juda epchil tur boʻlishiga olib keladi, bitta qizil tulki bir yildan kam vaqt mobaynida 320 km masofani bosib oʻtadi.
Yevroosiyo va Shimoliy Afrikadagi qizil tulkining kichik turlari ikki toifaga boʻlingan :
Oʻrta Osiyoda yashovchi qizil tulkilar Shimoliy tulkilar va Janubiy kulrang choʻl tulkilar oʻrtasida ayrim jismoniy xususiyatlarni koʻrsatadi.
Muloqot
Qizil tulkining muloqot qilishi ularning quloqlari, dumlari va pozitsiyalarining oʻzgarishidan iborat boʻlib, ularning tana belgilari maʼlum maʼnoni ifodalaydi. Ular oʻz pozitsiyalarni tajovuzkor, dominant, qoʻrqinchli yoki boʻysunuvchi toifalarga boʻlish mumkin. Baʼzi pozitsiyalar koʻproq xususiyatlarni birlashtirishi mumkin. Sinchkov tulkilar nafas olish mobaynida quloqlarini tez-tez qimirlatadi. Oʻynoqilari esa quloqlarini bukadi va orqa oyoqlarida koʻtariladi. Erkak tulkilar bosqinchilarni haydab chiqargandan soʻng, quloqlarini tashqi tomonga buradi va dumlarini gorizontal holatda tutib, orqa oyoqlarida koʻtariladi. Ular qoʻrqqanda orqalarini, tanalarini va oyoqlarini egib, dumlarini oldinga va orqaga qimirlatadi, quloqlarini orqaga qaratib, bosh suyagiga tegizadi. Dominant hayvonga boʻysunishni ifodalaganda, bu holat oʻxshash, lekin orqasini va tanasini egishmaydi. Boʻysunuvchi tulkilar dominant hayvonlarga past holatda yaqinlashadi, shunda ularning tumshugʻi yuqoriga koʻtariladi. Ikkita teng keladigan tulki ovqat ustida bir-biriga qarama-qarshi boʻlganida, ular bir-biriga yonma-yon yaqinlashib, bir-birlarini yon tomonlariga itaradilar, dumlari va orqalari orqali qoʻrquv va tajovuz aralashmasidan hujum qiladilar. Dadil hujumni boshlaganda, qizil tulkilar yon tomonga emas, balki toʻgʻridan-toʻgʻri yaqinlashadi, dumlari baland va quloqlari yon tomonga buriladi. Bunday urushlarda qizil tulkilar bir-birining old oyoqlari bilan yuqori tanasida turib, ochiq ogʻiz bilan tahdid qilishadi. Bunday janjallar odatda faqat oʻsmirlar yoki bir jinsdagi kattalar oʻrtasida sodir boʻladi.
Lizeray
Lizeray Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Indre departamenti Issoudun tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
100 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 2,9 nafar kishi.
IC 4999
IC 4999 Capricornus yulduz turkumidagi SBc tipli galaktikadir.
Olichahako (Rasht tumani)
Olichahako (Rasht tumani)  (Оличаҳако)  — Tojikiston Respublikasining Rasht tumani,Qal'ai Surx jamoatiga qarashli daha. Dahadan jamoat markazigacha 6 km,tuman markazigachan 15 km.
Aholisi
Aholisi — 402   kishi.
Ritzville
Ritzville AQShning Washington shtatida joylashgan shahardir. Adams County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1717 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 3,3 km2. Shundan 3,3 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Farxodbek Ashmatov
Ashmatov Farxodbek Burxonjonovich(1983-yil 24-aprel Andijon viloyati Shahrixon tumanida tavallud topgan,Oʻzbekiston SSR) — oʻzbek huquqshunosi va siyosatchisi. IV-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputati etib saylangan. O‘zbekiston „Milliy tiklanish“ demokratik partiyasi aʼzosi.
Biografiyasi
Ashmatov Farxodbek Burxonjonovich 1983-yil 24-aprel Andijon viloyati Shahrixon tumanida tavallud topgan. Farxodbek Ashmatov Toshkent davlat yuridik institutini xuquqshunos mutaxassisligi boʻyicha oliy maʼlumotga ega boʻlgan holda tamomlagan.2020-yilda IV chaqiriq O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputati etib saylangan. Farxodbek Ashmatov Andijon viloyati 11-Boʻz tuman saylov okrugi deputati etib saylangan.„O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Reglamenti to‘g‘risida“gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining 341-moddasi va „O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Reglamenti to‘g‘risida“gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining 331-moddasiga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Kengashi va O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Kengashi qaror bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasining Mudofaa va xavfsizlik qo‘mitasi aʼzosi.O‘zbekiston Milliy tiklanish demokratik partiyasining fraksiyasi aʼzosi.
Bueu
Bueu Ispaniyaning Galicia mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Pontevedra provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 30,8 km2. Aholisi — 12368 kishi (2010).
Ussuri
Ussuri — Rossiya Federatsiyasi Primorye va Xabarovsk oʻlkalarining Xitoy bilan boʻlgan chegarasidagi dare. Amurning oʻng irmogi. SixoteAlin toglaridan boshlanadigan Ulaxe va Daubixe daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uz. 588 km. Ulaxe daryosi bilan birga 897 km. Havzasining maydoni 193 ming km3. Yomgʻir, qor va yer osti suvlaridan tuyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyi oqimida 1150 m³/sek., eng koʻp suv sarfi — 10520 m³/sek. Baliq koʻp. Quyilish joyidan 622 km masofada kema qatnaydi. Yuqori oqimida Lesozavodsk shahrigacha yogʻoch oqiziladi. U.ning quyilish joyida Xabarovsk sh. joylashgan.
NGC 1526
NGC 1526 Elak yulduz turkumidagi SBbc tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni John Herschel 1834-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Sariq-Tosh (Oloy tumani)
Sariq-Tosh (Сары-Таш) — Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyatiga qarashli qishloq. Oloy tumani tumanining markazi
Aholisi
Aholisi - 1 427 kishi.
Kechuv (harbiy ish)
Kechuv (harbiy ishda) — qoʻshinlarning suv toʻsiqlaridan (daryo, koʻl, kanal, boʻgʻoz va qoʻltiqdan) oʻtish usul va yoʻllari. Kechuv toʻsiqlar va qoʻllaniladigan oʻtish vositalarining harakteriga qarab, quyidagilarga boʻlinadi: 1) desant usuli bilan kechuv (asosan, ilgʻor boʻlinmalar hamda ulardagi qurol-yarogʻ va jangovar texnikaning suzuvchi avtomobillar, bronetransportyorlar, motorli qayiqlar va boshqa vositalar yordamida kechib oʻtishi); 2) parom usulida kechuv (tank, artilleriya, avtomobil va boshqa ogʻir harbiy texnikaning sol va suzuvchi moslama yordamida kechib utishi); 3) koʻpriklar vositasida suv toʻsiqlaridan oʻtish.
Omon G‘ofurov
Omon Fayzullayevich G‘ofurov — Oʻzbekistonlik futbol mutaxassisi, 2017-2019-yillarda Oʻzbekiston Professional futbol ligasi bosh direktori boʻlgan.
Biografiyasi
1984-yil 14-avgustda Toshkent shahrida tug'ilgan. 2006-yilda Oʻzbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universitetini tugatgan. 2006-2017-yillarda Oʻzbekiston Futbol Federatsiyasi, Oʻzbekiston Milliy olimpiya qoʻmitasida turli lavozimlarda ishlagan. 2017-2019-yillarda Oʻzbekiston Professional futbol ligasi bosh direktori boʻlgan.
Yaydere (Genç)
Yaydere — Turkiyaning Bingol viloyati Gench tumaniga qarashli qishloq .Qishloqda kurdlar istiqomat qiladi va 2022-yilda aholi soni 137 kishi edi.
Følle
Følle — Daniyaning Syddjurs shahri, Rønde shaharchasining chekkasigi qishloq.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Usta
Usta — 1) kasb-hunar egasi; malakali mutaxassis: pichoqchi usta, miskar usta, kashtadoʻz usta va hokazolar; 2) kasb-hunar, ilm va shu kabilarni oʻrgatuvchi, ustoz.
Azimkor usta
Azimkor usta — ijodiy va amaliy ishlarining miqyosi keng, koʻlami baland meʼmor, muhandis, usta.
IC 3476
IC 3476 Veronika Sochlari yulduz turkumidagi IBm (aralash noregular choʻziq galaktika) tipli galaktikadir.
Yukarıdere, Ulus
Yukarıdere — Turkiyaning Bartin viloyati Ulus tumaniga qarashli qishloq hisoblanadi. Aholisi 158 nafar (2021).
Lawrenceburg (Kentucky)
Lawrenceburg AQShning Kentucky shtatida joylashgan shahardir. Anderson okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
10,505 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Delavan (Illinois)
Delavan AQShning Illinois shtatida joylashgan shahardir. Tazewell County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1766 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 1,8 km2. Shundan 1,8 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Usta abduzohid
Usta abduzohid (taxminan 1852—1917) — samarqandlik naqqosh, mohir va chaqqonligi bilan shuxrat qozongan. U. A. shogirdlari usta Bakr, usta Abduganilar bilan birga ishlagan; Abdu Darun majmuasidagi yangi ayvon (1908), Shohizinda masjidi ayvoni (1908— 10), Bogʻi Baland masjidi (1910), Mahmud Xorazmiy masjidi va boshqa asosiy ishlaridan.
Orif Farkatiy
Orif Farkatiy (15-asr) – samarqand­lik forsiynavis shoir. Nomi “Majolis un-nafois”ning oltinchi majlisida tilga olinadi. Alisher Navoiy uning asli Samarqandning Farkat mavzesidan ekanligini aytib, koʻp vaqtini Hirotda oʻtkazishi, gohida tahsil bilan mashgʻulligini, gohida esa tanballik qilishi haqida maʼlumot beradi. Alisher Navoiy Farkatiyning Iroq safaridan keyingi hayoti haqida hech narsa maʼlum emas, deb yozadi. “Majolis un-nafois”da uning quyidagi bayti keltirilgan:
Dar holati takallum az nozuki zabonash,
Bargi gulest goʻyo dar gʻunchayi dahonash.
(Mazmuni: Nozik tili bilan takallum bosh­lasa, uning tili gʻuncha ogʻzidan koʻringan gul bargiga oʻxshaydi).
“Majolis un-nafois”ning tarjimoni Faxriy Hirotiyning yozishicha, bu baytning ikkinchi misrasi: “Bargi gulest goʻyo dar gʻunchayi dahonash” muammo sanʼati asosida yozilgan boʻlib, uning yechimidan “Miram” ismi kelib chiqadi.
Viktor Uspenskiy
Viktor Aleksandrovich Uspenskiy [1879.19(31).8, Kaluga 1949.9.10, Toshkent] — kompozitor, etnograf, pedagog, musiqa jamoat arbobi, sanʼatshunoslik doktori (1943). Oʻrta Osiyo musiqiy folkloristikasi asoschilaridan.
Turkmenistan (1929) va Oʻzbekiston (1937) xalq artisti. Peterburg konservatoriyasini tugatgan (1913). 1917-yildan Toshkentda. Turkiston xalq konservatoriyasi (1918), Maorif xalq komissarligi huzuridagi musiqiy etnografiya seksiyasi (1920) tashkilotchilaridan. Toshkent xalq konservatoriyasining Eski shahar boʻlimi rahbari (1919—22), Buxoro Sharq musiqa maktabida oʻqituvchi (1923), Oʻzbek musiqa texnikumi (hozirgi Toshkent musiqa kolleji)da millim musiqa boʻlimi rahbari (1928—34), Sanʼatshunoslik institutida musika kabineti mudiri (1932—49), Toshkent konservatoriyasida pedagog (1936-yildan), professor (1943—49).
Uspenskiy 1919—23 yillar Oʻrta Osiyo xalklarining etnofafik konsertlarini uyushtirgan. Ota Jalol, Ota Gʻiyoslardan Shashmaqomning cholgʻu va ashula boʻlimlarini (1923), Sh. Shoumarovdan Fargona — Toshkent maqom yoʻllari (1934)ni notaga olgan. Folkloretnofafik ekspeditsiyalarini uyushtirib, yuzlab ashula, katta ashula, cholgʻu kuy va xalq qoʻshiqlarini (Fargʻona vodiysi, 1927, 1931), 350 dan ortiq turkman qoʻshiq va cholgʻu kuylarini (Turkmaniston, 1925, 1927, 1929) yozib olib nashr ettirgan: "Shashmaqom" (M., 1924), "Turkman musiqasi" (M., 1928), "Oʻzbek vokal musiqasi" (T., 1950) va boshqa
Uspenskiy "Farhod va Shirin" (Xurshid pyesasi, 1936; 2tahriri G. Mushel bilan hamkorlikda, 1937) musiqali dramasi, "Muqanna" simfonik syuitasi, "Turkmancha kaprichchio", "Oʻzbekcha poema rapsodiya", "Lirik poema" (1947, Navoiy xotirasiga bagishlangan) kabi simfonik asarlar, spektakl ("Yoriltosh", G. Mushel bn), kinofilmlar ("Ravot qashqirlari" va h.k)ga yozilgan musiqalar va boshqa muallifi. Bularda U. uzbek, turkman xalklari folkloriga tayangan. U. bir necha oʻzbek xalq qoʻshiq va kuylarini qayta ishlagan ("Oʻrta Osiyo xalklarining 4 kuyi" va boshqalar). Toshkentdagi maxsus musika internatmaktabi va musika litseyiga U. nomi berilgan.
Orifiy Hiraviy
Orifiy Hiraviy (vaf. 1389) – fors-tojik tilida ijod qilgan hirotlik shoir. Nomi “Majolis un-nafois”ning birinchi majlisida tilga olinadi. Alisher Navoiy uni “fozil va xushgoʻy shoir” deb taʼriflab, sheʼrdagi mahorati va koʻzidagi xastalik tufayli zamondoshlari uni “Salmoni Soniy” deb atashlarini yozadi. O.Hiraviy Salmon Sovajiyning:
Dardoki, dard kard savodi basar xarob, Ayyom kard chashmai chashmi maro sarob –
(Mazmuni: Evoh! Dard koʻz qorasini xarob qildi; zamona koʻzim chashmasini sarob qildi) matlaʼli qasidasiga javob yozgan va Navoiy “Majolis un-nafois”da ushbu sheʼrning oʻziga maʼqul tushgan quyidagi baytini keltiradi:
Bar pilki surxi didayi man
doruyi safed,
Boshad biaynih namaki suda bar kabob.
(Mazmuni: Koʻzimning qizargan jiyagiga oq dori surtish xuddi kabobga mayda tuz sepishga oʻxshaydi).
Shuningdek, Alisher Navoiy O.Hiraviyning masnaviy yoʻli bilan “Goʻy va Chavgon” munozarasini bitgani, gʻazallardan iborat devon tartib bergani, qabri Hirot shahrida ekanligi haqida ham maʼlumot berib oʻtadi.
Amaliendorf-Aalfang
Amaliendorf-Aalfang Avstriyaning Quyi Avstriya yerida joylashgan shaharchadir. Gmünd (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 8.03 km2. 1168 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
La Bâtie-Montgascon
La Bâtie-Montgascon Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Isère departamenti La Tour-du-Pin tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1719 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 168,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 8,5 km2. Dengiz sathidan 314 – 425 m balandlikda joylashgan.
Montagny-lès-Buxy
Montagny-lès-Buxy Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Saône-et-Loire departamenti Chalon-sur-Saône tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
223 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 42,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,3 km2.
Badanpur, Magura
Badanpur - Bangladeshning Khulna bo'linmasining Magura tumanidagi qishloq.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Carl Ludwig Blume
Carl Ludwig Blume (1796-yil 9-iyun — 1862-yil 3-fevral) XIX asrda yashagan nemis-golland botaniki va mikologi. Asosan, Indoneziya florasini ]tadqiq qilish ortidan mashhur boʻlgan.
Tarjimayi hol
Carl Ludwig Blume Germaniyaning Braunshveyg shahrida tugʻilgan, lekin umrining koʻp qismini Gollandiyada oʻtkazgan. Leydendagi Davlat gerbariysi (Rijksherbarium) direktori boʻlgan.
Schmiedefeld (Lichtetal)
Schmiedefeld  Germaniyaning Turingiya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Заальфельд-Рудольштадт tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 9,51 km2. 1026 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Schmiedefeldning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
River Road (Washington)
River Road AQShning Washington shtatida joylashgan shahardir. Clallam County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
450 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 1,6 km2. Shundan 1,6 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Ketonlar
right|thumb|150x150px| Keton Organik kimyoda keton R-C(=O)-R' tuzilishga ega boʻlgan funktsional guruh boʻlib, bu yerda R va R' turli xil uglerod oʻz ichiga olgan oʻrinbosari boʻlishi mumkin. Ketonlar tarkibida karbonil guruhi -C(=O)- (uning tarkibida uglerod-kislorod qoʻsh aloqasi C=O) mavjud. Eng oddiy keton bu — aseton (bu erda R va R' metil), formulasi CH3C(O)CH3. Ketonlar biologiya va sanoatda katta ahamiyatga ega. Masalan shakar (ketozlar), steroidlar (testosteron) va erituvchi aseton kaʼbi moddalarni misol qilish mumkin.
Nomenklatura va etimologiyasi
IUPAC nomenklaturasi qoidalariga koʻra, keton nomlari ota-ona alkanning -ane qoʻshimchasini — anonega oʻzgartirish orqali nomlanadi. Odatda, karbonil guruhining pozitsiyasi raqam bilan belgilanadi, ammo anʼanaviy tuzilishdagi nomlar odatda eng muhim ketonlar uchun ishlatiladi, masalan, aseton va benzofenon. Ushbu tuzilishidagi nomlar, saqlanib qolgan IUPAC nomlari hisoblanadi. Baʼzi kirish kimyo darsliklarida eng oddiy keton (CH3-C O-CH3) uchun „2-metill propanon“ kabi nom qoʻllaniladi, „aseton“ soʻzi oʻrniga.
Ketonlarning hosila nomlari karbonil guruhiga biriktirilgan ikkita alkil guruhiga, „keton“ soʻzini alohida yozish orqali nomlanadi. Anʼanaga koʻra, alkil guruhlarining nomlari ortib borayotgan murakkab tartibida yozilgan, masalan, metil etil keton. Biroq, IUPAC nomenklaturasi qoidalariga koʻra, alkil guruhlari alifbo tartibida yoziladi, masalan, etil metil keton. Ikkala alkil guruhi bir xil boʻlsa, alkil guruhi oldidan „di“ prefiksi qoʻshib aytiladi. Boshqa guruhlarida yunoncha harflar bilan yozilgan, α — uglerod, karbonil guruhiga qoʻshni atomdir.
Okso guruhi (=O) IUPAC nomenklaturasida kamdan kam ishlatilsa-da, keton yuqori ustuvorlikka ega boʻlmaganda prefiks sifatida ishlatiladi. Biroq, boshqa prefikslarni ham qoʻllasa boʻladi. Baʼzi umumiy kimyoviy moddalar uchun (asosan biokimyoda) keto soʻzi — keton funktsional guruhiga ishora qiladi.
Tuzilishi va xususiyatlari
center|thumb|600x600px| Ketonlarning vakillari, chapda: [[Atseton|aseton, umumiy erituvchilar; oksaloasetat, shakar metabolizmi, oʻrtada; asetilaseton oʻzining (mono) enol shaklida (koʻk rang bilan ajratilgan enol); sikloheksanon, neylondan oldingi; muskon, hayvon hidi va tetratsiklin, antibiotik.]] Keton tarkibidagi uglerod koʻpincha „sp2 gibridlangan“ deb taʼriflanadi, bu tavsif ularning elektron va molekulyar tuzilishini oʻz ichiga olgani sabablidir. Ketonlar trigonal tekislikda C\sC\sO va C\sC\sC koʻrinishda, taxminan 120° burchak hosil qilib birikadi. Ketonlar aldegidlardan farq qiladi, chunki karbonil guruhi (CO) uglerod skeletida ikkita uglerod bilan bogʻlangan. Aldegidlarda karbonil bitta uglerod, bitta vodorod bilan bogʻlangan va uglerod zanjirlarining uchlarida joylashgan. Ketonlar, shuningdek, karboksilik kislotalar, eferlar va amidlar kabi karbonil guruhlarni oʻz ichiga olgan boshqa funktsional guruhlardan farq qiladi.
Ketonlarning sinflari
Ketonlar oʻz oʻrnini bosuvchi moddalar asosida tasniflanadi. Bunga sabab karbonil markaziga biriktirilgan ikkita organik oʻrinbosarini ekvivalentligiga qarab ketonlarni, simmetrik va nosimmetrik hosilalarga boʻlinadi. Aseton va benzofenon (C6H5C(O)C6H5) simmetrik ketonlar, Asetofenon (C6H5C(O)CH3) nosimmetrik ketondir.
Diketonlar
Diketonlarning koʻp turlari maʼlum, baʼzilari gʻayrioddiy xususiyatlarga ega. Eng oddiy vakili diatsetildir (CH3C(O)C(O)CH3), bir vaqtlar popkornda xushboʻylantiruvchi sifatida ishlatilgan. Asetilaseton (pentan-2,4-dion) deyarli notoʻgʻri nom, chunki bu tur asosan monoenol sifatida mavjud CH3C(O)CH\dC(OH)CH3. Uning enolati koordinatsion kimyoda keng tarqalgan.
Toʻyinmagan ketonlar
Alken va alkin birliklarini oʻz ichiga olgan ketonlar koʻpincha toʻyinmagan ketonlar deb ataladi. Ushbu birikmalar sinfining eng koʻp qoʻllaniladigan aʼzosi metil vinil keton CH3C(O)CH\dCH2 bu Robinson annulyatsiya reaksiyasida foydaliniladi. Ketonlar toʻyinmaganligi uchun ularni gidrogenlash mumkin.
Siklik ketonlar
Koʻpgina ketonlar siklikdir. Eng oddiy formulaga ega (CH2)_{n}CO, bu yerda n siklopropanon uchun 2 dan 10 gacha yoki undan ham kattaroq hosilalari mavjud. Siklogeksanon, nosimmetrik siklik keton boʻlib, neylon ishlab chiqarishda muhim vosita hisoblanadi. Asetondan olingan izoforon toʻyinmagan simetrik keton, boshqa polimerlarning hosilasi. Muskon 3-metilpentadekanon, hayvon feromonidi. Boshqa siklik keton — siklobutanon quyidagicha formulaga ega C4H6O.
Ketonlarning kislota, asos xossalari
Ketonlar kuchsiz asoslar boʻlib, Brensted kislotalari ishtirokida karbonil kislorodda protonatsiyalanadi. Keton ionlari (yaʼni, protonlangan ketonlar) kuchli kislotalar boʻlib, pKa qiymatlari −5 va −7 oraligʻida boʻladi. Organik kimyoda uchraydigan kislotalar kamdan-kam hollarda ketonlarni toʻliq protonlash uchun yetarlicha kuchli boʻlsa-da, protonlangan ketonlarning muvozanat konsentratsiyasining shakllanishi koʻplab umumiy organik reaksiyalarni mexanizmlarida muhim hisoblanadi. Masalan, atsetol hosil boʻlishi pKa 5,2 boʻlgan piridiniy kationi kabi kuchsiz kislotalar (piridiniy tosilatida topilgan) protonatsiya uchun juda noqulay muvozanat konstantasiga qaramay, bu kontekstda katalizator boʻlib xizmat qila oladi (Keq<10−10).
Xarakteri
Aldegidlarni ketonlardan farqi shundaki, ularning karbonil guruhiga vodorod atomi birikgan, bu aldegidlarning oksidlanishini osonlashtiradi. Ketonlar karbonil guruhi bilan bogʻlangan vodorod atomiga ega emas, shuning uchun oksidlanishga ancha chidamli. Ular faqat uglerod-uglerod aloqalarini uzish qobiliyatiga ega boʻlgan kuchli oksidlovchi moddalar bilan oksidlanadi.
Olinish usullari
Ketonlarni sanoat miqyosida va laboratoriyalarda tayyorlashning koʻplab usullari mavjud.
Sanoatda eng muhim usul bu uglevodorodlarni koʻpincha havo bilan oksidlashdir. Masalan, siklogeksanning aerob oksidlanishi natijasida har yili bir milliard kilogramm siklogeksanon ishlab chiqariladi. Aseton kumenning havo bilan oksidlanishi orqali ishlab chiqariladi.
Ixtisoslashgan yoki kichik hajmdagi sintetik mahsulotlar uchun ketonlar koʻpincha ikkilamchi spirtlarni oksidlash orqali tayyorlanadi.
Yana boshqa usullar yordamida ketonlarni hosil qilsa boʻladi, misol uchun quyidagilar
Xususiyatlari
Ketonlar sanoatda hal qiluvchi, polimer prekursorlari va farmatsevtika mahsulotlari sifatida keng miqyosda ishlab chiqariladi. Masshtab jihatidan eng muhim ketonlar aseton, metil etil keton va siklogeksanondir. Ular biokimyoda ham keng tarqalgan, lekin organik kimyoga qaraganda kamroq. Uglevodorodlarning yonishi kaʼbi, ketonlarda nazoratsiz oksidlanish jarayoni hosil boʻladi.
Toksiklik
Keng toifadagi birikmalarning toksikligini umumlashtirish qiyin. Lekin ketonlar, juda zaharli emas. Bu xususiyat ularning mashhurligini sabablaridan biridir. Ushbu qoidaga istisno sifatida to'yinmagan ketonlarda LD50/7 mg/kg (ogʻiz orqali) darajasi metil vinil keton hisoblanadi.
Lourdoueix-Saint-Michel
Lourdoueix-Saint-Michel Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Indre departamenti La Châtre tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
396 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 20,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 19,3 km2.
Al-Jome’ As-Sahih
Al-Jomeʼ As-Sahih — Islomda ishonchliligi jihatidan Qur’ondan keyingi ikkinchi manba boʻlib hisoblangan A. J.s Imom Buxoriyning shuhratini olamga taratgan asar hisoblanadi. Musannif uni yozish uchun umrining oʻn olti yilini sarf etgan.
Imom Buxoriy bu asarni yaratishiga ustozi Ishoq ibn Rohavayhning tashviqi va oʻzining koʻrgan tushi sabab boʻlgan. Oʻzining yozishicha, u tushida Muhammadni koʻradi. Taʼbirchilarga uning bu tushi paygʻambar hadislarini har xil yolgʻon va shubhalardan tozalab toʻplashiga ishora ekanini aytadilar.
Imom Buxoriy oʻzi yod bilgan olti yuz ming hadisdan sahihlarini va sanadi Muhammadga yetib boradiganlarini tanlab, ularni jamlashga jazm etgan. Al-Jomeʼ As-Sahihning yozilishi turli davrlarda va turli hududlarda davom etgan. Imom Buxoriy biror hadisni oʻz toʻplamiga kiritishdan oldin oʻsha hadis matni va sanadini, sanad silsilasidagi roviylarning ishonchlilik darajasini tekshirgan va sanadning paygʻambargacha yetib borishiga ahamiyat bergan. Kitobning „Jomeʼ“ deb nomlanishiga sabab, ahli hadislar tomonidan toʻrt fanga boʻlib oʻrganilgan va har bir fan boʻyicha alohida kitob tasnif qilingan. Ular: Sunnat,Tafsir, Siyrat, Zuhd va raqoiq fanlari. Imom Buxoriy A. J.s.da mazkur fanlarning barchasiga tegishli hadislarni jamlagan. A. J.s.ga 7275 ta kiritilgan hadis Muhammad ibn Fuodga koʻra, yetti ming besh yuz oltmish uchtadan iborat. Mazkur asarni toʻqson mingga yaqin talaba Imom Buxoriyning oʻz ogʻzidan tinglagan. Ulardan Muhammad ibn Yusuf Firabriy va Ibrohim ibn Maʼqil Nasafiy kabi asar rivoyat qiluvchilar yetishib chiqdi. A. J.s.as.i dunyoda eng koʻp tadqiq etilgan asarlardan biridir. Unga bitilgan sharhlarning eng mashhurlari quyidagilar: Hofiz ibn Hajar Asqaloniy (vaf. 852/1448)ning „Fath al-boriy fi sharhi Sahih al-Buxoriy“, Badriddin Muhammad Ayniy (vaf. 855/1451)ning „Umdat al-qoriy sharhi sahih al-Buxoriy“.
Manuel Pablo
Manuel Pablo García Díaz (1976-yil 25-yanvarda tugʻilgan) — Manuel Pablo nomi bilan tanilgan, ispaniyalik nafaqaga chiqqan professional futbolchi, asosan oʻng qanot himoyachisi boʻlib oʻynaydi. U Deportivo Fabril bosh murabbiyi yordamchisi.
Futbol faoliyati
Manuel Pablo 1999-yildan 2001-yilgacha 74 ta oʻyin oʻtkazdi va Depor himoyasida muhim rol oʻynadi va galisiyaliklar 2000-yilda oʻz tarixlarida birinchi marta milliy chempion boʻlishdi. Pabloning oʻyinlari unga Ispaniya terma jamoasida oʻynash imkonini berdi, u 2000-yil 16-avgustda Germaniyaga safarda 1:4 hisobida magʻlub boʻlgan oʻrtoqlik uchrashuvida debyut qildi.
La-Korunyadagi toʻrtinchi mavsumida falokat yuz berdi: 2001-yil 30-sentyabrda Manuel Pablo Galisiya derbisida Celta de Vigoga qarshi oʻyinda Everton Jovanella tomonidan omadsiz toʻp surganidan soʻng oyoq suyagidan jiddiy jarohat oldi. Oxir-oqibat, u kampaniyaning qolgan qismini oʻtkazib yubordi.
Bir yil oʻtib, Manuel Pablo Ispaniya kubogi bahsida Korralexoga qarshi toʻliq 90 daqiqa oʻynab qaytdi. 2002-yil 6-oktyabrda u Racing de Santanderga 0:2 hisobida magʻlub boʻlgan oʻyinda zaxiradan maydonga tushdi.
2003—2004-yilgi mavsumning soʻnggi bosqichida Manuel Pablo oʻzining toʻliq tuzalib ketganini isbotladi, buni 2004-yil 7-aprelda UEFA Chempionlar Ligasi chorak finalida Milanni 4:0 hisobida magʻlub etgan ajoyib individual oʻyinida koʻrsatdi. 2004—2005-yilgi mavsumdan boshlab u Riazorda soʻzsiz oʻng qanot himoyachisi edi (garchi u 2006—2007-yilgi mavsumda Alvaro Arbeloaning qattiq raqobatiga duch kelgan boʻlsa-da), jiddiy 2007-yilning yanvarida Liverpoolga joʻnab ketdi.
Keyingi ikki mavsumda Manuel Pablo oʻz pozitsiyasida birinchi tanlov boʻlib qoldi, biroq unga 2008—2009-yilda yosh Laure tomonidan eʼtiroz bildirgan. 2009-yilning may oyi boshida, uzoq davom etgan muzokaralardan soʻng, 33 yoshli futbolchi Depor bilan shartnomasini 2+1 koʻrinishida yangiladi.
2009-yildan 2015-yilgacha Manuel Pablo 126 ta liga oʻyinida maydonga tushishga muvaffaq boʻldi, ikki marta oliy ligadan tushib ketdi va shuncha marta ligaga koʻtarildi. 2015-yil 16-iyunda u oʻz shartnomasini yana bir yilga uzaytirdi.