Markaziy_Osiyoda_iqlim_o'zgarishi_oqibatlari
Suv muommosi
Suv resurslarining holati havo harorati va yog'ingarchilikning o'zgarishiga va ularning ekstremal ko'rinishlariga bevosita javob beradi. Qozog‘iston allaqachon suv resurslari tanqisligini boshdan kechira boshlagan. Prognozlarga ko'ra, 2040 yilga borib mamlakat o'z ehtiyojlarining 50 foizini tashkil etuvchi muhim kamchiliklarga duch kelishi mumkin. Iqtisodiyotning deyarli barcha tarmoqlari suvga bog'liq bo'lganligi sababli, uning tanqisligi tufayli hududlarda yalpi ichki mahsulotning suv bilan ta'minlanishi 2050 yilga borib 6 foizga kamayishi mumkin. Mutaxassislarning fikricha, Qozog‘istonda suv resurslari tanqisligi sabablari tabiiy sharoit bilan bog‘liq (daryo oqimining 90 foizi bahorda); qo'shni davlatlar hududida oqar suvning qariyb yarmini shakllantirishga; sug'orish uchun suv iste'moli va suv yo'qotishlaridan keng foydalanish. Shunday qilib, Qozog'istonda sug'orish suvi unumdorligi boshqa mamlakatlarga nisbatan olti-sakkiz baravar past. Qozogʻiston daryosi oqimining 44 foizdan ortigʻi boshqa davlatlar hududida hosil boʻladi, shuning uchun defitsit birinchi navbatda qoʻshni mamlakatlarda suvdan intensiv foydalanish hisobiga yuzaga keladi. Afsuski, Qozog‘istonning suvdan noratsional foydalanish darajasi boshqa mamlakatlarnikiga o‘xshaydi. Iqlim o'zgarishi uning oqibatlarini kuchaytiradi, bu esa daryo suvi mavjudligini kamaytiradi. Salomatlik bir necha bor: o'rtacha yillik havo harorati ortadi; qishda erishning soni va davomiyligi oshadi va erning muzlash chuqurligi pasayadi, bu esa erigan suvning daryolarni to'ldirish o'rniga tuproqqa oqib chiqishiga olib keladi; iliq buloq esa suvning bug'lanishiga olib keladi va suv omborlariga quyilish o'rniga atmosferaga kiradi. Bu daryolar rejimlarining o'zgarishiga olib keladi. Biz allaqachon Ural (Joyq), Tobol, Ili, Irtish va Yesil kabi daryolarning shovullashini ko'rmoqdamiz.Masalan, so‘nggi 15 yil ichida Ural daryosining suv sathi uch marta pasaygan. Ikki yil oldin daryo rekord darajadagi sayozlikni boshdan kechirdi. 2019-yilning 23-avgust kuni O‘rolsk shahrining bir qancha tumanlari aholisi ichimlik suvisiz uyg‘ondi. Shahar suvning 60 foizini daryodan va 40 foizini yer usti suvlaridan foydalanadi. Iqlim o'zgarishi Ural daryosining suv bosishining yagona sababi emas. Iriklinskoye suv ombori Ural daryosining yuqori oqimidan suv to'playdi, lekin uni quyi oqimiga qo'yib yubormaydi. Bugungi kunda daryo havzasida Iriklinskoedan tashqari har birida kamida 10 million kub metr suv hajmi bo'lgan 12 ta yirik suv ombori mavjud. Ural transchegaraviy daryo bo‘lgani uchun Qozog‘iston va Rossiya muammoni hal qilishda hamkorlik qilishi kerak. Qozog'istonda suv resurslarining foydalanish va ifloslanish darajasiga qarab sinflarga ajartailgan. Mamlakatda nisbatan toza va ichishga yaroqli bo'lgan daryo bu Irtish daryosi va Xitoydan oqib kelu=uvchi Qorz Irtish hisoblanadi. ushbu daryo suvi o'zini tezda qayta tiklaydi va toza ichimlik suvi sifatida ham ishlatiladi. Shuningdek bunday daryolar va gidroligik havzalar Qozogʻistonning janubiy va janubi-sharqiy qismlaridagi asosiy daryolar va ularning irmoqlari kiradi. Qozog'istonda eng suvi ifloslangan va yaroqsiz suvi sifatida esa asosan shahar atrofi hududlari, hamda yirik sanoat markazlari yaqinidagi gidrologik obyektlar sanaladi. Ulardan biri Chelyabinsk viloyatining Parij qishlog‘i yaqinidan boshlanib, Qozog‘iston bilan chegarani Qostanay viloyatidan kesib o‘tuvchi Tog‘izoq daryosidir. Ekologlar Tog‘izoqning er usti suvlarida nikel kontsentratsiyasi fon darajasidan oshib ketishini aniqladilar. Yana bir shimoliy suv arteriyasi Ayet, shuningdek, Qirg‘iziston bilan chegaradosh Qorabalta daryosi ham eng ifloslar qatoriga kiradi. Ammo Qozog'istonda 2021 yilga nisbatan ekologlar tomonidan oxirgi ikki, eng iflos toifadagi suv havzalari soni 14 tadan 9 taga kamaydi. 2022 yilda transchegaraviy daryolar er usti suvlarining yuqori va o'ta yuqori darajada ifloslanishi holatlari yomon tomonga o'zgardi.