Shaxmat_tarixi
XX-asrning 2-yarmida shaxmat
1950-yillar Botvinnik va Smislov o'rtasida jahon chempionligi uchun uzoq davom etgan kurash bilan ajralib turdi.Ular 5 yil ichida 3 bor o'ynashdi.Smislov birinchi marta 1953-yil Shveysariyada bo'lib o'tgan nomzodlar turnirida g'alaba qozonib,o'yin huquqini qo'lga kiritdi. Jahon chempionligi uchun kurash keyingi yil bo'lib o'tdi va durang bilan yakunlandi: 12:12. 1956-yilgi nomzodlar musobaqasida yana Smislov g'alaba qildi.1956-yilda birinchi olimpiada Moskvada bo'lib o'tdi. Huddi shu joyda FIDE kongressida chempionlik uchun qur'a tashlash qoidalariga ikkita qo'shimcha qabul qilindi.Mag'lub bo'lgan jahon chempionining bir yil ichida yangi chempionga qarshi revansh o'tkazish huquqi va 5 dan ortiq da'vogarlar qatorida bir mamlakat vakillari bo'lishi mumkin (SSSR nazarda tutilgan),shu jumladan oldingi sikl natijalariga ko'ra da'vogarlar qatoridan joy olishni kafolatlaganlar. Yuriy Averbaxning so'zlariga ko'ra ikkala  shartni qabul qilish tashabbusi Botvinnikdan chiqdi va ikkinchi shart tufayli kamroq kuchli raqiblar nomzodlar tanloviga chiqdi. Sovet grossmeysteri Leonid Shteyn ushbu cheklovdan ikki marta 1962 va 1965-yillarda eng ko'p zarar ko'rgan deb hisoblanadi va mintaqalararo musobaqada o'zidan past bo'lgan xorijlik shaxmatchilarga yo'l ochgan; 1965-yildan keyin qoida bekor bo'ldi. 1957-yilda Moskvada bo'lib o'tgan Smislov va Botvinnik o'rtasidagi ikkinchi baxs Smislov foydasiga 12,5:9,5 ga g'alaba qildi.Ammo qoidalariga ko'ra sobiq chempion huddi shu shartlar asosida raqibga qarshi revansh o'tkazish huquqini saqlab qoldi.Revansh baxsida Botvinnik chempionlikni qaytarib oldi. Botvinnikning navbatdagi raqibi sovet grossmeysteri rigalik Mixail Tal edi.U 21 yoshida hududlararo musobaqada va 22 yoshda nomzodlar musobaqasida g'olib chiqdi.AQSHlik Robert Fisher huddi shu nomzodlar musobaqasida rekord yosh 15 yoshida grossmeysterlik me'yorlarini bajardi.Tal chempionlik baxsida Botvinnikni mag'lub etdi 12,5:8,5 hisobida.Talning o'ziga xos hususiyati tajovuzkor kombinatsion o'yin uslubi edi.Uning qurbonliklari ko'pincha noto'g'ri bo'lib chiqardi lekin shaxmat taxtasida raqib unga qarshi yaxshi himoya yo'lini topolmagandi. Talning faoliyati sog'lig'i bilan bog'liq muommolarga duch keldi.Kasallikdan to'liq tuzalmasdan Botvinnik bilan baxsda 8:13 hisobda mag'lub bo'ldi.Keyinchalik u 1980-yilgacha top shaxmatchi bo'lgan holda ko'plab kasalliklardan aziyat chekdi. Tal va Botvinnik SSSR chempionatlarida 6 tadan g'alaba qozonib rekord o'rnatdi. Bu davr mobaynida Keresni omadsizliklar quvladi.1953-1962-yillarda nomzodlar musobaqalarida u ikkinchi bo'ldi yoki ikkinchini bo'lishdi.Dunyodagi eng kuchli shaxmatchilardan biri bo'lib chempionlik uchun o'yin huquqini ololmadi. 1962-yil Kyurasaoda bo'lib o'tgan nomzodlar musobaqasidan so'ng nomzodlar musobaqasi tizimi o'zgartirildi.Unda Tigran Petrosyan g'alaba qildi.Uning hamyurtlari Keres va Geller ikkinchi va uchinchi o'rinlarni bo'lishishdi.Fisher "Sports Illustrated" jurnalida tanqidiy maqola e'lon qildi.Unda u sovet shaxmatchilari triosini ularning o'zaro o'yinlarida kuchini tejash maqsadida durang o'ynab kelishib olganlikda aybladi.Ular kuchlarini asrab Fisherga qarshi esa yangi kuch bilan baxslashar edi.FIDE ham Fisherni maqulladi.Ochilgan janjaldan so'ng FIDE navbatdagi sikldan jahon chempionining raqibi nomzodlarning Olimpiya tizimi bo'yicha o'yinlar sikli natijalariga ko'ra aniqlanishiga ovoz berdi. right|thumb| 1960-yilda Leypsigdagi Olimpiadada [[AQSH-SSSR o'yini Fisher-Tal 1-taxtadagi o'yini.]] 1963-yil Botvinnik jahon chempionligi uchun navbatdagi baxsda hamyurti Tigran Petrosyanga yutqazdi.Mag'lubiyatga uchragan chempionning ushbu va keyingi baxslar uchun revansh o'tkazish huquqi 1959-yildagi Kongress qarori bilan bekor qilindi. Botvinnik keyingi nomzodlar siklida qatnashishdan bosh tortdi va uning o'rniga Geller keldi.Fisher hali ham FIDE siyosatiga qarshi norozilik bildirib nomzodlar siklini boykot qilishga qaror qildi. Shundan so'ng hech kim hali ham sovet gegemonligiga shubxa qilmadi.Boris Spasskiy Talni mag'lub etib nomzodlar o'yinlarining birinchi siklining g'olibiga aylandi.Jahon chempionligi uchun baxsda Spasskiy Petrosyanga minimal hisobda 11,5:12,5 ga yutqazdi.Keyingi siklda Spasskiy yana chempionlik uchun o'yin huquqini qo'lga kiritdi va Petrosyanni 12,5:10,5 hisobda mag'lub etdi.Fisher qoidalarga rioya qilmagani uchun musobaqadan chetlatildi. 1970-yilda SSSR terma jamoasi va Jahon terma jamoasi o'rtasida "Asr o'yini" bo'lib o'tdi.Birinchi taxtadagi mag'lubiyatlarga qaramay ikkinchi taxtada Fisher Petrosyanni 3:1 hisobda mag'lub etdi.Umumiy hisobda SSSR terma jamoasi 20,5:19,5 hisobda g'alaba qozondi.Keyingi siklda Fisher nomzodlik o'yinlarida sensatsion g'alaba qozondi.1972-yili Reykyavikdagi chempionlik baxsida Fisher Spasskiyni 12,5:8,5 hisobda mag'lub etdi. 1970-yil FIDE amerikalik fizik Arpad Elo tomonidan ishlab chiqilgan Elo reytingi sifatida tanilgan shaxmatchilarning individual koeffitsiyentlarini hisoblash tizimini rasman qabul qildi.Petrosyan ustidan g'alabadan keyin Fisherning reytingi 2785 ballga yetdi va faqatgina 1990-yilda Garri Kasparov bu balldan o'tib ketdi. Bu davrda shaxmat bo'yicha musobqalarda texnologiya rivojlandi.Ko'rgazmali shaxmat taxtasi,soat displeylari bo'lgan katta ekranlar shaxmatni yanada jozibador ko'rsatardi.Spasskiy-Fisher o'yini,1970-yilgi Sigen va 1972-yilgi Skopye olimpiadalari kabel televideniyasi orqali batafsil namoyish etildi. 1970-yil 9-iyunda Sovet kosmanavtlari o'rtasida "Kosmos-Yer" kechasi bo'lib o'tdi,unda "Soyuz-9" kosmik kemasi ekipaji oq donalarda o'ynab,harakatlarni radio orqali uzatdi.