cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Operatorlik sanʼati
Operatorlik sanʼati - suratga olish uslubi orqali film mazmuni va gʻoyasini ochib berish hamda badiiy tasvir yaratish vazifasidan iborat kinematografiya va televideniyega xos boʻlgan badiiy ijod sohasi. O.sning rivoji kino sanʼati, tasviriy sanʼat, teatr, dramaturgiya va boshqa rivoji bilan chambarchast bogʻliq. Operator rej., rassom, filmning boshqa ijodkorlari bilan hamkorlikda kinematografik texnika va zamonaviy uslub asosida filmning tasviriy talqini, suratga olish jarayonini ishlab chikadi. Suratga olingan tasvir sifati operator mahoratiga bogʻliq; u suratga olish jarayonida umumiy, oʻrta, yirik planlardan, rakurs va yorugʻlik-nurdan, kinokadr kompozitsiyasidan maqsadga muvofiq foydalanadi. Operatorlik sanʼatining oʻziga xosligi shundaki, u ekranda narsalarning nafaqat shakl, rang, hajmini, suratga olish joyining manzara va masofasini toʻgʻri, butun boricha tasvirlash sanʼatini koʻrsatishga, balki harakat tezligi, surʼati va yoʻnalishiga imkoniyat yaratadi. Xronikal-hujjatli kino operatori kinojurnalist vazifasini, ilmiy-ommabop va oʻquv kinosi yaratilishida operator koʻproq muallifoperator vazifasini bajaradi. Har bir filmning postanovkachi operatori va ularga yordamchi operatorlar boʻladi. Yordamchi operator postanovkachi-operator topshirigʻi bilan ish koʻradi. Birinchi oʻzbek kinooperatori Xudoybergan Devonov oʻz faoliyatini 1907—08 yillar boshlagan. oʻzbek kinosining dastlabki yillarida F. Verigodarovskiy, A. Ginzburg, A. Bulinskiy kabi chetdan kelgan mutaxassislar faoliyat koʻrsatgan. 30-yillarning boshlarida oʻzbek operatorlaridan M. Qayumov, O. Tursunov, A. Saidov, M. Krasnyanskiy va boshqa ish boshlagan. Keyinroq Oʻzbekistonga kelib ishlagan ukrain operatori D. Demutskiy faoliyati respublikamizda Operatorlik sanʼatining yuksalishida alohida oʻringa ega. U operatorlik qilgan "Nasriddin Buxoroda", "Tohir va Zuhra", "Nasriddinning sarguzashtlari" kabi filmlar eng yaxshi milliy kino asarlaridir.
50-yillarda N. Ryadov, A. Pann, P. Rasulov, X. Fayziyev kabi milliy suratga olish ustalari kirib keldi. 60—70-yillarga kelib oʻzbek operatorlari film mavzuini kengaytirish uchun yangi uslublar topishda izlandilar. D. Fatxullin ("Nafosat"), Davron Salimov ("Doyra"), T. Roʻziyev ("Yor-yor"), Sh. Junaydullayev ("Dilbarim") kabi yangi kuchlarning kelib qoʻshilishi filmlarning tasvir imkoniyatlarini yanada kengaytirdi. 70—80-yillar oʻzbek kinosida keng tarqalgan janr va mavzu xilma-xilligi yangicha fikrlaydigan operatorlar yetishib chiqishini taʼminladi. Ayniqsa, A. Ismoilov ("Shiddat"), Sh. Mahmudov ("Ajoyib xayolparast"), T. Qayumov ("Jazirama quyosh ostidagi uy"), E. Aʼzamov, L. Simbirsev ("Ota nasihati"), D. Abdullayev ("Vatanga xizmat qilib"), N. Gʻulomov ("Suyunchi"), B. Nazarov ("Soʻz raisga") kabi operatorlarning xizmatlari alohida.
Mustaqillikdan soʻng Operatorlik sanʼati yanada gurkirab oʻsdi, imkoniyatlar kengaydi, janr va uslub jixatdan chuqurlashdi. Oʻzbek operatorlarining mahoratlari namoyon boʻlishida "Buyuk Amir Temur" (R. Ibrohimov), "Margʻiyona" (H. Hasanov), "Otamdan qolgan dalalar" (R. Galiyev), "Yolgʻiz yodgorim" (U. Hamroyev), "Ayollar saltanati" (H. Fayziyev,) "Tilsimoy — gʻaroyib qizaloq" (M. Mirzaahmedov) kabi filmlar yana bir katta "kuprik" vazifasini oʻtadi. Rej. Zulfiqor Musoqovning "Askar hikoyasi", "Abdullajon", "Ayajon", "Moʻʼjizalar maydoni" filmlari vizual sanʼat rivojlanishida boy "ozuqa"dir. Falsafiy gʻoya bilan sugʻorilgan U. Hamroyevning "Voiz" filmi yirik operatorlik ishi boʻddi. M. Qayumov, H. Fayziyev, A. Ismoilov, T. Nodirov, D. Salimov, Sh. Mahmudov, D. Abdullayev va boshqa respublikamizning eng taniq li operatorlaridan.
Joʻra Teshaboyev.
Elektromagnit impuls oqimining zichlik tenzori
Elektromagnit kuchlar zichligi
Elektromagnit maydon va zaryadlangan zarralar sistemasining umumiy impuls oʻzgarishi qonuni quyidagicha ifodalanadi:
bu yerda:
boʻlib, normal orti n boʻlgan birlik yuzachaga taʼsir qiluvchi elektromagnit maydon kuchini ifodalaydi va sirtga taʼsir qiluvchi elektromagnit kuchlar zichligi deyiladi. Normalning yoʻnalishiga qarab Tn vektor ham turlicha boʻlishi mumkin. Normalning orti n sifatida, masalan, Ox oʻqining orti i olinsa, koʻramizki, Tx vektor shu oʻqqa perpendikulyar qoʻyilgan birlik yuzachaga taʼsir qiluvchi maydon kuchini ifodalaydi. Shuning kabi Ty va Tz vektorlar Oy va Oz oʻqlariga mos ravishda perpendikulyar boʻlgan birlik yuzachalarga taʼsir qiluvchi maydon kuchlarini ifodalaydi.
Elektromagnit kuchlar zichligi vektorining tashkil etuvchilari
Sirtga taʼsir qiluvchi elektromagnit kuchlar zichligi Tn vektorning aniqlanishi uchun (2) ga muvofiq Tx, Ty,Tz vektorlar maʼlum boʻlishi lozim: bu vektorlarning tashkil etuvchilarini quyidagicha yozamiz:
Agar desak, koordinatalarning umumiy koʻrinishi x_{\alpha} boʻladi, bu yerda \alpha indeks 1, 2, 3, \ldots qiymatlarni qabul qiladi. U vaqtda (3) ifodani quyidagi koʻrinishda yozib koʻrsatish mumkin:
bu yerda indekslar 1, 2, 3 qiymatlarga ega boʻlib,  esa Kroneker belgisi deyiladi va quyidagicha taʼriflanadi:
(4) — tenglamadan maʼlumki,
Normal orti n bilan ixtiyoriy i_{\beta} orasidagi burchak kosinusini C_{n\beta} orqali belgilasak:
u holda
Endi bizni qiziqtirayotgan Tn vektor uchun berilgan (2) ifodani kiritilgan belgilashlar asosida yozamiz:
yoki (8) ga muvofiq
Skalyar koʻpaytma esa  vektorning i_{\beta} ort yoʻnalishidagi  tashkil etuvchisidir. Demak,
yoki (6) ga muvofiq,
Berilgan ortlar sistemasini koordinatalar boshi atrofida aylantirish natijasida kelib chiqqan yangi sistema ortlarini  orqali belgilaylik, bu yerda l = 1, 2, 3. Normal orti n ixtiyoriy boʻlganligidan, n oʻrniga i'lolinishi mumkin. U vaqtda (9) ga muvofiq,
Bu tenglikning ikki tomonini i'm ortga skalyar ravishda koʻpaytirilsa,
yokki \alpha va \beta oʻrinlarini almashtirilsa,
Mana shu almashtirish qonuniga boʻysungan miqdorlar toʻplami ikkinchi rangli tenzor deyiladi. (4) da ifodalangan toʻqqizta miqdorlar toʻplami elektromagnit impuls oqimi zichligining tenzori deb yuritiladi.
LaTeX
LaTeX  — turli xil koʻrinishdagi hujjatlarni yaratish va tahrirlash uchun moʻljallangan makropaket boʻlib, TeX dasturi asosida ishlaydi. Shuningdek, nashriyot tizimlarida ham qoʻllaniladi.
Paketning ilk versiyasi 1984-yilda Lesli Lemport tomonidan ishlab chiqilgan. Hozirgi versiyasi LaTeX2ε deb nomlangan boʻlib, 1994-yilda yaratilgan.
Ushbu paket yordamida yaratilgan fayl kengaytmasi *.tex kengaytmaga ega boʻladi.
Hozirgi kunda zamonaviy analitik sistemalar, masalan, Maple, Mathematica, Maxima yoki Reduce kabilarda yaratilgan hujjatni *.tex formatga oʻtkazish imkoniyati mavjud.
Hujjat tuzilishi
Qaysidir maʼnoda, LaTeXda hujjat yaratishni dasturlashga oʻxshatish mumkin. Chunki, unda yaratilgan hujjat — bu turli buyruq va operatorlarning ketma-ketligi koʻrinishidagi fayl. Hujjatning oʻzi preambula va asosiy qism ga boʻlinadi.
Preambulada yaratilayotgan hujjatning toifasi, sahifa oʻlchamlari, ishlatiladigan paketlar roʻyxati, hujjat muallifi, yaratilgan sana va boshqalar aniqlanadi. Masalan, preambulaning koʻrinishi quyidagicha boʻlishi mumkin: (LaTeX da izohlar % belgisi yordamida beriladi):
LaTeXda yangi buyruqlar kiritish
LaTeX asosan ingliz tilida hujjat yaratish uchun mo`ljallangan. Masalan,  buyrug`i orqali munadarija hosil qilinadi. Lekin bu buyruq Table Of Contents ko`rinishida natijani ekranga chiqaradi. O'zbek tilida hujjat yaratish vaqtida bu noqulayliklarni keltirib chiqaradi.
Shu va shu kabi noqulayliklarni bartaraf etish uchun  buyrug`i ishlab chiqilgan. Uning yordamida hujjat ko`rinishini o`zgartirish, buyruqlar natijasini o`zimizga moslashtirishimiz mumkin. Masalan bizga Table Of Contents emas, "Mundarija" yozuvi chiqib turishi kerak bo`lsin. Buni amalga oshirish uchun quyidagicha yozish mumkin:
Nuremberg qovurilgan kolbasasi
Nyurnberg qovurilgan kolbasasi (Nyurnberg qovurilgan kolbasa, nemis. Nürnberger Rostbratwurst) — grilda qovurish uchun moʻljallangan kichik nemis qaynatilgan kolbasasi. Frankon Nyurnberg ixtisosligi, 2003-yildan beri geografik yoʻnalish himoyasida. 2013-yilda Nyurnberg qovurilgan kolbasa 700-yilligini nishonladi: 1313-yil 13-sentabrda Nyurnberg shahar kengashi birinchi marta choʻchqaning tana goʻshtining faqat filetosidan ishlab chiqarishga qaror qildi. Tegishli hujjat — „goʻsht farmoni“ Bavariya davlat arxivida saqlanadi.
Nyurnberg qovurilgan kolbasa uchun uzunligi 9 sm gacha va ogʻirligi 25 grammgacha boʻlgan kichik oʻlcham, qoʻpol yogʻsiz choʻchqa goʻshti va marjoramdan tayyorlangan oʻrta kepakli qiyma goʻsht asosiy ziravor sifatida tavsiflanadi.Afsonaga koʻra, kolbasa kichik hajmi qadim zamonlarda Nyuremberg qassoblari yashirincha kalit teshigi orqali yopilgandan keyin notoʻgʻri soatlarda kichik kolbasa sotganligi bilan izohlanadi. CNyurnberg kolbasalari uchun choʻchqa goʻshti, jambon, yonoq va choʻchqa terisini qoʻshmasdan  mos keladi. Tuz va qalampir va anʼanaviy ravishda dominant maryorandan tashqari, har bir qassob oʻzining imzo retseptiga koʻra boshqa ziravorlarni qoʻshadi. Nyurnberg kolbasalari diametri 15 mm gacha boʻlgan ingichka isteʼmol qilishga qulay boʻlgan qoʻy ichaklariga toldiriladi.
Mustaqil taom sifatida tayyor Nyurnberg qovurilgan kolbasasi karam, kartoshka salati yoki yerqalampir va non bilan taqdim etiladi, klassik versiyada — qalay likopchasida. Ular Bamberg dudlangan pivosi, malt yoki karamel notasi boʻlgan quyuq pivo yoki frankon silvanerni tavsiya qiladi. Koʻcha ovqatlari sifatida Nyurnbergdagi qovurilgan kolbasa achchiq xantal bilan uch boʻlakda sotiladi. Nyuremberg kolbasasi qismlari uch, olti, oʻn va oʻn ikkita. Grildan tashqari, Nyurnberg kolbasalari sharob sirkasi va piyoz qoʻshilishi bilan issiq suvda „koʻk maslahatlar“kabi isitiladi".Nyurnberg qovurilgan kolbasa va boshqa ovqatlar, masalan, dimlangan kartoshka, kartoshka shoʻrvalari tayyorlanadi va ular qushqoʻnmas yoki karam salatiga qoʻshiladi.
Zamondoshlarning fikriga koʻra, I. V. Gyote turingen bratvourstlarining ishtiyoqli muxlisi boʻlgan, ammo u Veymarda Nyurnberg kolbasalariga ham buyurtma bergan. Jan Pol Bayretga Nyurnberg kolbasalarini nashriyot yuborgan, yozuvchi unga 1813-yilda quyidagi soʻzlar bilan minnatdorchilik bildirdi: „Nyurberg kolbasalarni mening oshqozonim unutmaydi“.
Schwarzenbach am Wald
Hududi
Schwarzenbach am Waldning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Parcé
Parcé Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Ille-et-Vilaine departamenti Fougères tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
602 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 35,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 17,0 km2.
Operetta
Operetta (ital. operetta — kichik opera) — musiqaviy sahna asari. Dramaturgiyasi vokal va cholgʻu musiqa, raqs qamda dialoglarning estrada sanʼati elementlari bilan uzviy bogʻlanishiga asoslangan. O.ning musiqiy jarayoni negizi naqarotli qoʻshiq va raqsdan iborat. Har bir tugal sahnaning kulminatsiyasini, odatda, muayyan ommabop raqs tashkil etadi (galop, kankan vals, chardash va boshqalar) O.da opera vokal shakl (ariya, duet, ansambl, xor kabi)lari ham qoʻllaniladi, lekin ular birmuncha soddaligi va ommabopligi bilan ajralib turadi. Bosh gʻoya bayoni va rivoji asosan musiqa orqali ifodalanishi tufayli O. turli xalqlar madanyyatiga xos musiqali sahnaviy janrlar (fransuzcha vodevil, nemischa va avstriycha zingshpil va boshqalar) alomatlarini ham mujassam etgan. Mustaqil janr sifatida O. 19-asr oʻrtalarida Parijda yuzaga kelgan (J. Offenbaxning "Orfey doʻzaxda", 1858). Uning dastlabki namunalari, asosan, hajviy yoʻnalishda boʻlgan. Keyinchalik, O.ga lirik ohanglar ham kiritildi. Fransuz kompozitorlaridan Sh. Lekok, E. Odran va R. Planketlar O. janrida ijod qilishgan. Offenbax ijodi taʼsirida 19- a. oxirlarida F. Zuppe, I. Shtraus (oʻgʻli) va K. Millyoker kabi kompozitorlar tomonidan Vena O.si yaratildi. A. Salliven va S. Jons 19-asr ingliz O.sining yirik namoyandalari edi. 20-asr boshlarida venger kompozitorlari F. Legar va, ayniqsa, I. Kalman O. rivojiga katta hissa qoʻshishdi. 1920-yillarda AQShda O. taʼsirida myuzikl janri yuzaga keldi. Oʻzbekistonda O. janrining rivoji 20-yillarda Rus opera va balet teatri, Samarqand operetta teatri (1938— 40), keyinchalik esa Toshkent operetta teatri (1971-yildan) faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan. Bu teatrlarda, asosan, O. ning mumtoz (I. Shtraus, I. Kalman, F. Legar), shuningdek, zamonaviy (A. Jurbin, K. Listov va boshqalar) namunalari qoʻyildi. 1970-yildan boshlab maz-kur sanʼatga Oʻzbekiston kompozitorlari ham eʼtibor qaratmoqda (E. Solihovning rus tilida sahnalashtirilgan "Xoʻja Nasriddin", "Oygul pari sovgʻalari", "Parol — "Sharq yulduzi", A. Ergashevning "Mittivoy", P. Holiqovning "Krrbobo va Santa Klaus" kabi asarlari).
Illar
Illar Ispaniyaning Andalusiya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Almería provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 19 km2. Aholisi — 421 kishi (2010).
Düğüntepe, Baskil
Düğüntepe — Turkiyaning Elazigʻ viloyatining Baskil tumaniga qarashli qishloq. Parchikan qabilasi tomonidan asos solingan qishloqda asosan kurdlar istiqomat qiladi va 2000-yil holatiga ko'ra jami 156 kishiga ega.
Hind boygasi
Hind boygasi ( Boiga trigonata) — suvilonlar oilasiga mansub zaharsiz ilonlar turi.
Gʻarbiy Turkmaniston va Markaziy Erondan g‘arbda O‘rta va Janubiy Osiyoda keng tarqalgan, sharqda Bangladesh va Sharqiy Hindistongacha, shimolda g‘arbiy va sharqiy Turkmanistondan janubda Shri-Lankagacha. Biroq, tarqalishi muntazam davom etmaydi, balki 3 qismga bo‘lingan: eng katta qismi O‘rta Osiyoning janubini, Eronning sharqiy qismi yarmini, Afg‘onistonni, Pokistonni, sharqda esa Himoloy tog‘larining janubiy etaklari bo‘ylab sharqiy Hindiston va Bangladeshgacha boradi. Qatorning ikkinchi qismi g‘arbiy Hindistonning markazida joylashgan bo‘lib, markaziy Hindistonning shimoli-sharqiy uchigacha yetadi. Uchinchi qism - Shri-Lanka orollarida tarqalgan.
Yashash joyi
Qumli va loyli cho‘llarda yashaydi, butalar va kamyob o‘simliklari bo‘lgan tepalikli qumlarda, shuvoq va sho‘r botqoqlar bilan qoplangan taqirga o‘xshash tuproqlarda, siyrak o‘t-o‘simliklari va butalar bilan o‘ralgan past o‘rmonlarning toshli yonbag‘irlarida, jarlarda uchraydi.
Hayot tarzi
Bundan ilonlar turi asosan tunda faol bo‘ladi, Kunduzi tuproq yoriqlarida, toshlar tagida, jarliklardagi qushlar uyasida yoki kemiruvchilar inida jon saqlaydi, shuningdek, o‘sha yerda qishlaydi. Daraxt va tomlarda tez o‘rmalay oladi. Taxminan may oyida juftlashadi. Iyun–iyul oyida 3–11 ta tuxum qo‘yadi, bolasi sentyabr-oktyabrda tuxumdan chiqadi. Kichik qushlar va kaltakesaklar bilan oziqlanadi.
2 ta kichik turi mavjud:
• Boiga trigonata trigonata (SCHNEIDER, 1802)
• Boiga trigonata melanocephala (ANNANDALE, 1904)) — qora boshli boyga, ayrim tadqiqotchilar tomonidan alohida tur sifatida ajratilgan.
Turkmaniston, O‘zbekiston va Tojikistonda kamdan-kam uchraydigan noaniq va yetarlicha o‘rganilmagan tur sifatida u 3-4 dala mavsumida bir marta kuzatilgan yagona namunalar orqali ma’lum bo‘lganligi sababli SSSR Qizil kitobiga kiritilgan. Ayni kunda Turkmaniston va O‘zbekiston Qizil kitoblariga kiritilgan. Repetek, Badxiz va Kopetdog‘ qo‘riqxonalarida muhofaza qilinadi.
Soni
O‘zbekistonda ushbu turning soni bo‘yicha yangi ma’lumotlar mavjud emas. Surxondaryo viloyatidagi sanoqli topilmalar orqali ma’lum. Yashirin hayot tarzida yashaydi, shuning uchun mazkur turni hisobga olish va sonini baholash bo‘yicha maxsus usullar ishlab chiqish lozim.
Cheklovchi omillar
Yerlarning o‘zlashtirilishi va xonaki jonivorlarni haddan tashqari ko‘p o‘tlatish.
Muhofaza choralari
Ko‘zdan yashirinadigan va tungi hayot kechiradigan jonivorlar sonini muvofiq baholash usullarini ishlab chiqish, mahalliy populyasiyalarda sonini muntazam hisobga olish ishlarini amalga oshirish, shuningdek, ajrab qolgan kichik tur shakllarining taksonomik maqomini aniqlash, hayvonot bog‘lari va parvarishxonalarda ushbu turni yakka ko‘paytirish guruhlarini tashkil qilish zarur.
Pingo
thumb|Tuktoyaktuk yaqinidagi pingolar thumb|Pingo qisman qurigan koʻl ichida, orqa fonda Shimoliy Muz okeani (Tuktoyaktuk yaqinida) koʻrinishi. (1975-yil 20-iyul) Pingolar balandligi 3 dan 70 m gacha (10 dan 230 futgacha) va diametri 30 dan 1000 m gacha (98 dan 3,281 futgacha) oʻzgarib turadigan muzli tepaliklardir. Ular odatda konussimon shaklga ega va faqat abadiy muzlik muhitida, masalan, Arktika va subarktikada hosil boʻladi va saqlanib qoladi. Pingo — bu muzlik boʻlmagan relyef shakli yoki sovuq iqlim bilan bogʻliq jarayon sifatida tavsiflangan periglasial relyef shakli. Yer yuzida 11 000 dan ortiq pingo borligi taxmin qilinadi. Tuktoyaktuk yarim oroli hududi dunyodagi eng koʻp pingolar kontsentratsiyasiga ega boʻlib, u yerda jami 1350 ta pingolar aiqlangan. Hozirgi vaqtda pingolar haqida juda kam maʼlumotlar bor.
Tarix
thumb|left|Makkenzi deltasida qulab tushgan pingo. 1987-yil 8-avgust 1825-yilda Jon Franklin Makkenzi deltasidagi Ellis orolida kichik pingoni koʻtarganida pingoni birinchi taʼriflagan. Biroq, pingo atamasi birinchi marta 1938-yilda arktik botanik Alf Erling Porsild tomonidan Kanada va Alyaskaning gʻarbiy Arktika qirgʻoqlaridagi Yer tepaliklari haqidagi maqolasida Inuvialuitdan olingan. Tuktoyaktukdagi Porsild Pingo uning sharafiga nomlangan. Inuvialuktun tilida konussimon tepalik degan maʼnoni anglatuvchi „pingo“ atamasi endi ingliz tilidagi adabiyotlarda ilmiy atama sifatida qabul qilingan.
Shakllanish
Pingolar faqat abadiy muzlik muhitida shakllanishi mumkin. Hududda qulab tushgan pingolarning dalillari bir vaqtlar abadiy muzlik boʻlganligini koʻrsatadi.
Gidrostatik pingolar
Gidrostatik pingolar deb ataladigan yopiq tizimlar suv tufayli pingolarning yadrosida hosil boʻlgan gidrostatik bosim natijasida hosil boʻladi. Ular suv oʻtkazmaydigan tuproq qatlami boʻlgan doimiy permafrost hududlarida paydo boʻladi. Bu pingoslar sayoz koʻllar va daryo deltalari kabi yer osti suvlari cheklangan tekis, toʻliq qurimagan hududlarda joylashgan. Ushbu relyef shakllarining hosil boʻlishi abadiy muz qatlamlari yuqoriga koʻtarilgan harakat yoki bosim hosil qilganda sodir boʻladi, bu esa tuproqning cheklangan muzlashiga olib keladi, natijada kengayish tufayli materialni yuqoriga suradi.
Gidravik pingolar
thumb|Ochiq tizim (gidravlik) pingolar qanday shakllanganligini koʻrsatadigan diagramma.
Gidravlik (ochiq tizimli) pingoslar yer osti suvlari tashqi manbadan, yaʼni sub-permafrost yoki permafrost ichidagi suv qatlamlaridan oqib chiqadigan suvlardan kelib chiqadi. Gidrostatik bosim muz yadrosining shakllanishini boshlaydi, chunki suv yuqoriga koʻtariladi va keyin muzlaydi. Ochiq tizimli pingolar suvli qatlamlar muzlamaguncha mavjud suv miqdorida hech qanday cheklovlarga ega emas. Ular koʻpincha yon bagʻirlari tagida joylashgan boʻladi. Yer osti suvlari artezian bosimi ostida qolib, kengayib borayotgan muz yadrosini hosil qilganda yerni yuqoriga koʻtarishga majbur qiladi. Yerni yuqoriga koʻtarishga majburlovchi artezian bosimining oʻzi emas, balki suvli qatlamdan suv bilan oziqlanadigan muz yadrosidir. Bular koʻpincha yupqa, uzluksiz abadiy muzliklarda hosil boʻladi. Bu sharoitlar muz yadrosining shakllanishiga imkon beradi, lekin uni artezian yer osti suvlari bilan taʼminlaydi. Agar artezian pingoni ichiga kiradigan suv bosimi yetarlicha kuchli boʻlsa, u pingoni yuqoriga koʻtarib, ostida subpingo suv linzalari paydo boʻlishiga imkon beradi. Biroq, agar suv linzalaridan suv oqishni boshlasa, bu strukturani buzishi mumkin boʻlgan choʻkishga olib kelishi mumkin. Bu pingolar koʻpincha oval yoki choʻzinchoq shaklga ega. Nima uchun ochiq tizim yoki gidravlik pingoslar odatda tuproqsiz erlarda paydo boʻlishi hali ham toʻliq tushunilmagan.
Pingolar odatda yiliga atigi bir necha santimetr oʻsadi, Ibyuk Pingo yiliga 2 sm (0,79 dyuym) tezlikda oʻsadi, eng kattasi esa oʻnlab yillar va hatto asrlar davomida oʻsadi. Pingolarni shakllanish jarayoni sovuqning koʻtarilishi bilan chambarchas bogʻliq deb taxmin qilinadi. Pingoning asosi erta yoshligida maksimal diametriga erishadi. Pingolarning balandligi 3 dan 70 m gacha (9,8 dan 229,7 futgacha) va diametri 30 dan 1000 m gacha (98 dan 3281 futgacha) oʻzgarishi mumkin. Pingolarning shakli odatda dumaloq. Kichikroq pingoslarning tepalari egri, kattaroq pingoslarda esa muzning erishi natijasida qulab tushgan tepaliklar yoki kraterlar boʻladi.
Iqlim oʻzgarishining oqibatlari
Global isish Arktika haroratining tez koʻtarilishiga olib keladi, ntijada abadiy muzliklar eriydi. Iqlim isishi natijasida hosil boʻlgan abadiy muzlik degradatsiyasi yerning oʻrtacha yillik haroratining oshishi, faol qatlam qalinligining oshishi, talik va termokarstning rivojlanishi va abadiy muzlik orollarining yoʻq boʻlib ketishi bilan koʻrsatiladi. Abadiy muzlik degradatsiyasi va agradatsiyasi oʻrtasidagi almashinish subarktika va arktika pasttekislik landshaftlarini shakllantiradi.
Pingolar yuzasi buzilishga juda moyil boʻlib, ularda muzning katta miqdori saqlanib qoladi. Permafrostning keskin erishi jarayonlari pingolar ichidagi muzlarning erishiga olib kelishi mumkin, bu esa pingo qulashining kuchayishiga va qoldiq koʻllarning shakllanishiga olib kelishi ehtilmoli bor. Hozirgi vaqtda iqlim oʻzgarishi pingolarning shakllanishi va oʻsishiga qanday taʼsir qilishi mumkinligini oʻrganadigan bir nechta tadqiqotlar mavjud.
„Ulug‘ Vatan urushidagi g‘alabaning 25 yilligi“ belgisi
"Ulugʻ Vatan urushidagi Gʻalabaning 25 yilligi" —SSSRdagi koʻkrak nishonidir.
Pingo
Yana qarang
Kriyovulqon
„Ulug‘ Vatan urushidagi g‘alabaning 25 yilligi“ belgisi
Imzo tarixi
thumb|280x280px| Ulugʻ Vatan urushi faxriylari Gʻalabaning 30 yilligini nishonlash paytida [[Katta teatr (teatr)|Bolshoy teatriga kiraverishda, Moskva, 1975-yil 9-may, "Ulugʻ Vatan urushidagi Gʻalabaning 25 yilligi" belgilari koʻrinib turibdi.]] Birinchi marta koʻkrak nishoni Gʻalabaning 25 yilligi sharafiga medal sifatida chiqarilgan. Eskizni ishlab chiqish rassom Aleksandr Borisovich Jukga topshirilgan. Asl eskizlardan birida A. B. Juk medali beshburchak blokli koʻz va oʻrtada uzunlamasına qora va toʻq sariq chiziqlar bilan yashil ipak muare lentali halqa bilan bogʻlanishi kerak edi.
Schönbach (Eifel)
Schönbach  Germaniyaning Rheinland-Pfalz yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Vulkaneifel tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 4,67 km2. 279 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
„Ulug‘ Vatan urushidagi g‘alabaning 25 yilligi“ belgisi
Imzo tarixi
Keyinchalik koʻplab eʼtirozlar paydo boʻldi, chunki medalni ishlab chiqarish katta miqdordagi pulni talab qildi va hech kim xarajatlarni qoplamadi. SSSR mudofaa vazirligi xarajatlarni hisoblab, arzonroq yengil metall belgisi bilan cheklanishga qaror qildi.
Schönbach (Eifel)
Hududi
Schönbachning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
„Ulug‘ Vatan urushidagi g‘alabaning 25 yilligi“ belgisi
Imzo tarixi
Sertifikat blankida „Ulugʻ Vatan urushidagi jasorat va jasorat uchun“ belgisi mavjud.
Opistorxoz
Opistorxoz — gijja kasalliklari guruhiga mansub tabiiy oʻchoqli biogelmintoz. Surunkali kechadi va, asosan, jigar, meʼda osti bezi hamda oʻt pufagi zararlanadi. Trematodalar guruhiga mansub 2 xil opistorxlar qoʻzgʻatadi. Odam va hayvonlarda uchraydi. Mushuk, it, choʻchqa va odam parazitlarni tashuvchi manba boʻlishi mumkin. Gijja tuxumlari najas bilan tashqariga chiqib, suvga va u orqali chigʻanoqlar organizmiga tushadi. Oradan 2—10 oy oʻtgach lichinkalar paydo boʻlib, ikkinchi oraliq xoʻjayin — baliqlarga, ulardan odam yoki hayvonlar organizmiga oʻtadi va 2 yilgacha yashaydi. Parazitlar xom yoki chala tuzlangan, dudlangan baliqni isteʼmol qilganda odamga yuqadi. O.ning tabiiy oʻchoqlari Yevropa va Jan.-Sharqiy Osiyoda koʻp uchraydi. Yosh bolalarda ham, kattalarda ham kuzatiladi. Dengizchilar, baliqchilar, qishloq xoʻjaligi xodimlari koʻproq kasallanadi. Kasallikning yashirin davri 2—4 hafta. Aso-siy klinik alomatlari: bir oz isitmalash, xorgʻinlik, ich buzilishi, terida toshmalar paydo boʻlishi, kamqonlik, V12 vitamini yetishmasligi. Kasallik oxirida oʻt pufagi va oʻt yoʻllari, oʻn ikki barmoq ichak va meʼda osti bezlarining yalligʻlanish alomatlari yuzaga keladi. Diagnoz oʻn ikki barmoq ichak shirasi va najas tarkibida opistorxlarni laboratoriya usulida tekshirib topishga asoslanib qoʻyiladi.
„Ulug‘ Vatan urushidagi g‘alabaning 25 yilligi“ belgisi
Imzo tarixi
Urush faxriylari orasida uchta nishon juda mashhur edi. ular buni „Urush faxriysi“ belgisi deb atashadi.
Opistorxoz
Prazikvantel, xloksil, bitinol kabi preparatlar bilan davolanadi. Bemorlar 6 oygacha dispanser nazoratida boʻladi.
„Ulug‘ Vatan urushidagi g‘alabaning 25 yilligi“ belgisi
Belgining tavsifi
Tarif yoʻnalishli nurlarga ega boʻlgan besh qirrali yulduz, belgining markazida jangchining figurasi joylashgan. PPSh-41 chap qoʻlda, oʻngda — qizil bayroq uchib, chapga burilgan tayoq. Uyingizda qizil yulduz bor, uning ostida naqsh va bolgʻa bor. Oʻngga, gʻarbga burilib, sovet askari oʻng oyogʻi bilan fashistlar Germaniyasining qora burgutiga qadam qoʻyadi. Ishchining oʻng tomonida ikki qator sanalar: „1945—1970-yillar“ keltirilgan. Qizil lentadagi unvon: „1941—1945-yillardagi urushdagi Gʻalabaning 25 yilligi“ deb yozilgan.
Koʻz va halqani qoʻllab-quvvatlash belgisi yetti qirrali qalqonga biriktirilgan. Qalqonda dafna novdasining kavisli shaklini suvdan olib tashlash uchun himoya tasmasi mavjud.
Hajmi 64×37 mm.
Qalqondagi pin bilan mahkamlash.
Versiyalar
Ushbu belgi ikki turga boʻlinadi: „Qaynoq“ emal bilan ogʻir metall va „sovuq“ emal va boʻyoq bilan yengil qotishma. Ikkala turda ham qoplama oksidlanish orqali qoʻllaniladi.
Mukofotlarning koʻpligi tufayli nishon nafaqat mahalliy Moskva Pobeda zavodida, balki Leningrad va boshqa shaharlarda ham ishlab chiqarilishi mumkin.
Belgining oʻndan ortiq turlari mavjud.
Taqish tartibi
Mukofot oʻng koʻkrak nazorati ostida, buyruqlar ostida va boshqa nishonlar ustida taqiladi.
Opoka
Opoka (geologiyada) — mustahkam, kremniyli gʻovak choʻkindi togʻ jinsi. Tarkibi, asosan, amorf krem-nezyomdan (98% gacha — opal) iborat va gil, qum, glaukonit, kvars, dala shpatlari va boshqa qoʻshilgan boʻladi. O. dastlab kremniyli mergel yoki kremniyli gil deb ham atalgan. Och va toʻq kulrang, baʼzan qoramtir. Zichligi 1000 kg/m3 chamasida. Toza turlari yuqori adsorbsion xossaga ega. Dengiz sharoitida kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻladi. Asosan, paleogen, qisman yuqori boʻr yotqizikdarida uchraydi. Rossiyaning Yevropa, Sharqiy Ural yon bagʻirlarida mavjud. Qurilishda va adsorbent sifatida ishlatiladi.
Mulla Soyib Nazar Boymatov
Mulla Soyib Nazar Boymatov — Asaka rayoni Boʻzariq qishlogʻidan, oʻzbek, quloq, 1932-yili quloqqa tortilib Begovat rayoniga surgun qilingan, u joydan oʻsha yili qochib kelgan, keyingi vaqtda diniy xizmatda boʻlgan, Boʻzariq qishlogʻida imomlik qilgan. Aksilinqilobiy, isyonchi guruh aʼzosi, Xoʻja masjid va Shahobidinov uyidagi yashirin yigʻilishda qatnashgan, sovet hokimiyatiga qarshi fikr bildirgan, kolxozchilar orasvda kolxozga qarshi, isyonchilik tashviqot olib borgan, degan ayb qoʻyilgan.
Schwarzenbach an der Saale
Schwarzenbach an der Saale Germaniyaning Bavariya yerida joylashgan shahardir. Ushbu shahar Hof tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 55,10 km2. Aholisi — 7315 kishi (2010).
Hududi
Schwarzenbach an der Saalening hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Schutz (Eifel)
Schutz  Germaniyaning Rheinland-Pfalz yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Vulkaneifel tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 9,04 km2. 148 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Schutzning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Regzor (Buxoro)
Regzor — Buxoro viloyati, Buxoro tumanining Shergiron mahalla fuqarolar yigʻini hududidag aholi punkti nomi. Toponim ikki qismdan tashkil topgan: regt-zor. „Reg“ fors- tojikcha soʻz boʻlib, „kvars va boshqa qattiq maʼdanlar boʻlagi, mayda zarralari“hamda -zor oʻrin, makon maʼnosini anglatishga xoslangan qoʻshimcha qoʻshilishidan hosil boʻlgan ushbu nom „qum mavjud joy“, „qumloq“ kabi maʼnolami anglatadi. Bunday joylar daryo boʻylari, sahro va choʻlda boʻlgan. Regzor „qum toʻshalgan joy“, „usti donador qum bilan qoplangan joy“, „sayilgoh“, „ommaviy tomoshalar (oʻyin, kurash) oʻtkaziladigan joy“ maʼnosida ham qoʻllandi. Registon ham mazkur soʻz bilan oʻzakdosh.
Gulbogʻ (Vahdat tumani)
Gulbogʻ — Vahdat tumani Bahor axoli punktiga qarashli qishloq. Gulbog‘dan shahar markazigacha 15 km; avtomobil yo'li. Aholisi 675 nafar (2017), millati tojiklar
Iqtisodiyot
Qishloqda boshlang‘ich maktab, tibbiyot punkti, besh kunlik masjid, xususiy do‘konlar mavjud. Hojikatagon qishlog‘idagi umumiy o‘rta ta’lim maktabida o‘quvchilar o‘qishni davom ettirmoqda. Iqtisodiyotining asosiy tarmoqlari: bogʻdorchilik, chorvachilik va sabzavotchilik. Gulbog' yerlari asosan buloqlardan sug'oriladi.
Instinción
Instinción Ispaniyaning Andalusiya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Almería provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 33 km2. Aholisi — 485 kishi (2010).
Parigné
Geografiyasi
Maydoni — 20,5 km2.
43-G7 sammiti
thumb|G7 rahbarlarining birga tushgan surati, 26-may 2017-yil
43-chi G7 sammiti 26-27 may kunlari Italiyaning Taormina shahrida boʻlib oʻtadi. 2014 yili mart oyida Rossiya G8 sammitidan chetlatirilgan edi. Shu paytgacha sammit G7 boʻlib kelmoqda. Bu sammit 1987 yildan beri Italiyada Silvio Berlusconisiz oʻtadi.
Qatnashuvchilar
Birlashgan Qirollik Bosh vaziri Theresa May, Fransiya Prezidenti Emmanuel Macron, Italiya Bosh vaziri Paolo Gentiloni va AQSh Prezidenti Donald Trump 43-chi G7 sammitda birinchi marotaba ishtirok etadilar.
Selbitz (Oberfranken)
Selbitz (Oberfranken) Germaniyaning Bavariya yerida joylashgan shahardir. Ushbu shahar Hof tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 27,70 km2. Aholisi — 4507 kishi (2010).
Hududi
Selbitzning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Steineberg
Steineberg Germaniyaning Rheinland-Pfalz yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Vulkaneifel tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 2,93 km2. 234 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Steinebergning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Udi tili
Udi tili — Kavkaz tillaridan biri. Naxs-Dogʻiston (Sharqiy Kavkaz) tillar oilasining lezgin guruhiga kiritilgan, u ikki lahjaga boʻlingan - nij va oʻgʻuz (Vartashen). Har ikkala lahja ham mustaqil rivojlangan boʻlsa ham, bir-birini tushunishda kelishmovchilik yoʻq. Bugungi kunda Udi tilida 10 mingga yaqin kishi gaplashadi. Udi tili faqat kundalik hayotda ishlatiladi. Rasmiy til sifatida udinlar oʻzlari yashagan mamlakatning tilidan foydalanadilar: Ozarbayjonda - ozarbayjon tili, Rossiyada – rus tili, Qozogʻistonda rus va qozoq, Gruziyada gruzin, Armanistonda arman tili va boshqalar.
Hududi va soni
Udinlarda hech qachon milliy maktablar boʻlmagan. Inqilobgacha boʻlgan davrda Vartashenda maktabda oʻqitish rus va arman tillarida olib borilgan. Ikkala qishloqda ham ish yuritish arman tilida olib borilgan. Arman maktablari 1930-yillarning oxiriga qadar saqlanib qolingan, keyinchalik oʻqitish ozarbayjon tilida olib borilgan. 1950-yillarning boshlarida mahalliy hokimiyat ozarbayjon udin maktablarini rus maktablariga oʻtkazdi.
Zinobianida yashovchi udinlar gruzin maktabida, rus udinlari rus maktablarida oʻqiydi.
1989-yilgi aholini roʻyxatga olish paytida rus udinlarining 70% dan ortigʻi udini ona tili, 25% ga yaqini rus tili edi. Rus udinlarining toʻrtdan uch qismi ikki tilli edi, shu jumladan udi va rus tillarida soʻzlashadiganlarning taxminan 60% edi. Kavkazorti udinlari ham asosan ikki tilli: Gruziyada udi va gruzin tillarini bilishadi, Ozarbayjonda esa uch tilli - udiy, ozarbayjon, rus tillarida gaplashadilar.
Udi tili ixchamgina Gabala (sobiq Qutkashen) viloyatining Nij qishlogʻida va Ozarbayjonning Oʻgʻuz (sobiq Vartashen) viloyat markazi va Gruziyaning Kvareli viloyatidagi Zinobiani qishlogʻida gaplashadi, shuningdek Armaniston va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. Rossiyada 2002-yilda udi tilida soʻzlashadigan 2 ming 266 kishi roʻyxatga olingan (3721 etnik udinlardan).
Akyazı (Düzce)
Akyazı — Düzce viloyati markaziy tumanidagi qishloq hisoblanadi.
Tarixi
Qishloq nomi 1928-yil yozuvlarida Muhacir Akyazi sifatida qayd etilgan.
Geografiyasi
Qishloq Düzce shahar markazidan 9 km uzoqlikda joylashgan.
Parthenay-de-Bretagne
Parthenay-de-Bretagne Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Ille-et-Vilaine departamenti Rennes tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1014 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 211,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 4,8 km2.
Tojn Oxun Polvoiov
Polvoiov Tojn Oxun — 1867-yili tug‘ilgan, Xonqa rayoni Katta  Jo‘rmiz  qishloq  sovetidan,  diniy  xizmatchi. Ruhoniylarning aksilinqilobiy  guruhi  ishtirokchisi  sifatida  uning yig‘inlarida va undan tashqarida millatchi targ‘ibot olib borganlikda,  tez orada sovet hokimiyati ham,  kolxozlar ham tugaydi, deb tashviqot qilganlikda ayblangan.
"Tulki va uzum" masali
«Tulki va uzum» — Ivan Andreevich Krilovning ertagi, birinchi marta 1808-yilda nashr etilgan.
Microkontroller
right|thumb|230x230px|Intel 8742, 8 [[Intel|MGts da ishlaydigan CPU, 12 bayt RAM12 MHz, 128 bytesbaytEPROM2048 bytesbir xil chipdagi 2048 bitli mikrokontrollerdan olingan]] thumb|Ikkita ATmega mikrokontroller Mikrokontroller (mikrokontroller birligi uchun MCU)-bu bitta metall oksidi-yarimo'tkazgich (MOS) vlsi integral mikrosxemasi (IC) chipidagi kichik kompyuter. Mikrokontroller bir yoki bir nechtasini o'z ichiga oladi CPU (protsessor yadrolari) xotira va dasturlashtiriladigan kirish/chiqish tashqi qurilmalari bilan birga. Ferroelektrik operativ xotira shaklida dastur xotira, na flash yoki OTP ROM ham tez-tez yonga kiritilgan, RAM, shuningdek, bir kichik miqdori. Mikrokontrollerlar ishlatilgan mikroprotsessorlardan farqli o'laroq, o'rnatilgan dasturlar uchun mo'ljallangan shaxsiy kompyuterlar yoki turli xil diskret chiplardan iborat boshqa umumiy maqsadli dasturlar.
"Tulki va uzum" masali
Syujeti
Tulki uzumzorga shirali „qizargan“ mevalardan bahramand boʻlish istagi bilan kiradi. Ammo ularni olishga urinib, bu toklar allaqachon juda balandda osilganligi maʼlum boʻldi — tulki ularga panjaradan yetib bora olmadi. Bir soatlik behuda urinishlardan soʻng, firibgar oʻz tashabbusidan voz kechishga qaror qildi. Uning soʻzlariga koʻra aqli, mahorati va kuchi jozibali mevalarni tatib koʻrish uchun yetarli emasligi uchun emas, balki u juda xohlagan uzum mevalari aslida pishmaganligi tufayli u bu ishdan voz kechdi. Xuddi shunday zaif odamlar ham o‘z maqsadiga erisha olmay, butun muammo o‘zlarida — dangasalik va qo‘rqoqlikda ekanini tan olish o‘rniga, o‘zlari xohlagan narsadan bahona yoki qandaydir nuqson izlay boshlaydilar. Bunday odamlarni Krilov shunchaki tulki bilan solishtirmaydi. Bu g'alati, ayyor, o'z-o'zidan biror narsa yaratishga qodir emas, boshqalar yaratgan narsadan yashashga odatlangan xusuisyatlariga ega hayvon. Muallif ushbu masali bilan maqsadga erishish uchun unga intilish va harakat qilish kerakligini ta'kidlaydi. Ushbu ertakdagi tulki uzum atrofida aylanib yurdi va uni olish uchun deyarli hech narsa qilmadi. Muallif odamlardagi dangasalikni, ularning muvaffaqiyatsizliklariga bahona izlashni masxara qiladi. Kutilgan foydani olmagan holda, odam buning uchun o'zining to'lovga qodir emasligini emas, balki vaziyatni ayblashi tabiiy.
Microkontroller
Mikrokontrollerlar - bu qurilmalarda, implantlarda, masofadan boshqarishda, ofislarda, uskunalarda, elektr jihozlarida, avtomatik o'chirgichlarda va boshqa qurilmalarda avtomobil dvigatellari kabi avtomatik boshqariladigan qurilmalar va qurilmalar. Alohida mikroprotsessor, xotira va kirish / chiqish dizayni bilan mikrokontrollerlar hajmi va narxini kamaytirish orqali ko'proq uskunalar va jarayonni boshqarishni tejaydi. Raqamli bo'lmagan elektron qurilmalar uchun zarur bo'lgan analog komponentlarni birlashtirgan aralash signal mikrokontrollerlari keng tarqalgan. Narsalar Interneti kontekstida mikrokontrollerlar ma'lumotlarni to'plash, sezish va jismoniy dunyoni yo'ldan uzoqlashtirish uchun iqtisodiy va mashhur vositadir.
"Tulki va uzum" masali
"Tulki va uzum" masalining tarbiyaviy ahamiyati
Shoir baʼzi odamlarning oʻz maqsadiga erishib boʻlmaydigan holatlarda, uni kamsitishga tayyorligini qoralaydi. Koʻpincha bu odamlar oʻzlarining muvaffaqiyatsizliklarida oʻzlaridan boshqasini ayblashadi. Tulki boshqalarning koʻziga magʻlub boʻlib koʻrinmaslikka, „yuzni saqlab qolishga“ harakat qilmoqda.
Microkontroller
Ba'zi mikrokontrollerlar to'rt bitli so'zlardan foydalanishi va kam 4 kHz uchun 4 kHz gacha bo'lgan chastotalarda ishlashi mumkin (bitta raqamli millivat yoki mikroto'lqinli pechlar). Ular, odatda, tugmachani bosish yoki boshqa uzilish kabi hodisani kutish paytida funksionallikni saqlab qolish qobiliyatiga ega; uxlash paytida quvvat sarfi (CPU soati va aksariyat tashqi qurilmalar o'chirilgan) shunchaki nanovatt bo'lishi mumkin, bu ularning aksariyatini batareyaning uzoq muddatli dasturlari uchun juda mos keladi. Boshqa mikrokontrollerlar ishlash uchun muhim rollarga xizmat qilishi mumkin, bu erda ular ko'proq raqamli signal protsessori (DSP) kabi harakat qilishlari kerak, soat tezligi va quvvat sarfi yuqori.
Orqa fon
Birinchi ko'p chipli mikroprotsessorlar, to'rt fazali tizimlar AL1 1969-yilda va Garrett AiResearch MP944 1970-yilda bir nechta MOS LSI chiplari bilan ishlab chiqilgan. Birinchi bitta chipli mikroprotsessor bu edi Intel 4004, bitta MOS lsi chipida 1971-yilda chiqarilgan. U tomonidan ishlab chiqilgan Federiko Faggin, uning yordamida kremniy darvozasi mos texnologiyasi, Intel muhandislari bilan birga Marcian Hoff va Sten Mazorva Busicom muhandis Masatoshi Shima. Undan keyin 4-bit Intel 4040, 8-bit Intel 8008 va 8-bit Intel 8080. Ushbu protsessorlarning barchasi ishchi tizimni, shu jumladan xotira va periferik interfeys chiplarini amalga oshirish uchun bir nechta tashqi chiplarni talab qildi. Natijada, tizimning umumiy qiymati bir necha yuz (1970-yillar AQSh) dollarni tashkil etdi va bu kichik jihozlarni iqtisodiy jihatdan Kompyuterlashtirishni imkonsiz qildi.
MOS Technology uning sub-$100 mikroprotsessorlar joriy 1975, the 6501 va 6502. Ularning asosiy maqsadi ushbu xarajat to'sig'ini kamaytirish edi, ammo bu mikroprotsessorlar hali ham tashqi qo'llab-quvvatlash, xotira va periferik chiplarni talab qilar edi, bu esa tizimning umumiy narxini yuzlab dollarlarda ushlab turardi.
Rivojlanish
Bitta kitobda ti muhandislari Gari Boone va Maykl Kokran 1971-yilda birinchi mikrokontrollerning muvaffaqiyatli yaratilishi bilan. Ularning ishlarining natijasi TMS 1000 edi, u 1974-yilda savdo sifatida mavjud bo'ldi. U bitta chipda faqat o'qish uchun mo'ljallangan xotira, o'qish/yozish xotirasi, protsessor va soatni birlashtirdi va o'rnatilgan tizimlarga yo'naltirilgan edi.
Qisman bitta chip mavjudligiga javoban TMS 1000, Intel boshqaruv dasturlari uchun optimallashtirilgan chipda kompyuter tizimini ishlab chiqdi Intel 8048, tijorat qismlari birinchi marta 1977-yilda etkazib berilishi bilan. U RAM va Romni bir xil chipda mikroprotsessor bilan birlashtirdi. Ko'plab dasturlar orasida ushbu chip oxir-oqibat bir milliarddan ortiq kompyuter klaviaturalariga yo'l topadi. O'sha paytda Intel Prezidenti Luqo J. Valenter mikrokontroller kompaniya tarixidagi eng muvaffaqiyatli mahsulotlardan biri ekanligini aytdi va u mikrokontroller bo'limining byudjetini 25% dan ko'proq kengaytirdi.
Ayni paytda aksariyat mikrokontrollerlar bir vaqtda variantlarga ega edi. Ulardan birida EPROM dasturi xotirasi bor edi, shaffof kvarts oynasi paketning qopqog'ida uni ultrabinafsha nurlar ta'sirida o'chirishga imkon beradi. Ushbu o'chiriladigan chiplar ko'pincha prototiplash uchun ishlatilgan. Boshqa variant niqob dasturlashtirilgan ROM yoki faqat bir marta dasturlashtiriladigan balo varianti edi. Ikkinchisi uchun ba'zida "bir martalik dasturlashtiriladigan"uchun otp belgisi ishlatilgan. OTP mikrokontrollerida PROM odatda EPROM bilan bir xil turdagi edi, ammo chip paketida kvarts oynasi yo'q edi; chunki epromni ultrabinafsha nurlariga ta'sir qilishning iloji yo'q edi, uni o'chirib bo'lmaydi. O'chiriladigan versiyalar kvarts oynalari bo'lgan keramika paketlarini talab qilganligi sababli, ular otp versiyalariga qaraganda ancha qimmatroq edi, ular arzonroq shaffof bo'lmagan plastik paketlarda tayyorlanishi mumkin edi. O'chiriladigan variantlar uchun kvarts shaffofligi uchun arzonroq shisha o'rniga talab qilingan ultrabinafsha nur—bu shisha asosan shaffof emas—lekin asosiy xarajatlarni farqlovchi keramika paketining o'zi edi.
1993-yilda EEPROM xotirasining kiritilishi ruxsat berdi mikrokontrollerlar (bilan boshlanadi Microchip PIC16C84)EPROM uchun talab qilinganidek qimmat paketsiz tezda elektr bilan o'chirilishi, tezkor prototiplarni yaratishga ham, tizim ichidagi dasturlashga ham imkon beradi. (EEPROM texnologiyasi shu vaqtgacha mavjud edi, ammo avvalgi EEPROM qimmatroq va kamroq bardoshli bo'lib, uni arzon narxlardagi ommaviy ishlab chiqarilgan mikrokontrollerlar uchun yaroqsiz holga keltirdi.) Xuddi shu yili Atmel yordamida birinchi mikrokontrollerni taqdim etdi flesh xotira, eepromning maxsus turi. Boshqa kompaniyalar tezda ikkala xotira turiga ham ergashdilar.
Hozirgi kunda mikrokontrollerlar arzon va havaskorlar uchun osonlikcha mavjud bo'lib, ma'lum protsessorlar atrofida katta onlayn jamoalar mavjud.
Hajmi va narxi
2002-yilda dunyoda sotilgan barcha protsessorlarning taxminan 55% 8 bitli mikrokontrollerlar va mikroprotsessorlar edi.
Ikki milliarddan ortiq 8-bitli mikrokontrollerlar 1997-yilda sotilgan, va Semiko ma'lumotlariga ko'ra, to'rt milliarddan ortiq 8-bitli mikrokontrollerlar 2006-yilda sotilgan. Yaqinda, Semico MCU bozor o'sdi da'vo qildi 36.5% ichida 2010 va 12% ichida 2011.
Rivojlangan mamlakatda odatdagi uyda faqat to'rtta umumiy maqsadli mikroprotsessorlar bo'lishi mumkin, ammo uch o'nlab mikrokontrollerlar mavjud. Odatda o'rta masofali avtomobilda 30 ga yaqin mikrokontrollerlar mavjud. Ularni kir yuvish mashinalari, mikroto'lqinli pechlar va telefonlar kabi ko'plab elektr qurilmalarida topish mumkin.
Vaqt o'tishi bilan xarajatlar pasayib ketdi, eng arzon 8-bitli mikrokontrollerlar 0.03 USD ostida mavjud va shunga o'xshash miqdorlar uchun ba'zi 32-bitli mikrokontrollerlar 1 AQSh dollari atrofida.
2012-yilda global inqirozdan so'ng—har yili eng yomon sotuvlar pasayishi va tiklanishi va o'rtacha sotish narxi yildan-yilga 17% ga tushib ketishi-1980—yillardan beri eng katta pasayish-mikrokontroller uchun o'rtacha narx 0,88 AQSh dollarini tashkil etdi (0,69 AQSh dollari). 4-/8- bit, $ 0.59 uchun 16-bit, 1.76-bit uchun $32).
2012-yilda 8-bitli mikrokontrollerlarning butun dunyo bo'ylab savdosi 4 milliard dollar atrofida edi, 4-bitli mikrokontrollerlar ham sezilarli sotuvlarni ko'rdilar.
2015-yilda 8-bitli mikrokontrollerlar $0.311 (1,000 dona), 16-bit uchun $0.385 (1,000 dona) va 32-bit uchun $0.378 (1,000 dona, lekin 0.35 uchun $5,000 da) sotib olish mumkin edi.
2018-yilda 8-bitli mikrokontrollerlarni $0.03 uchun sotib olish mumkin, 16-bit $0.393 uchun (1,000 dona, lekin 0.563 uchun $100 yoki 0.349 uchun $2,000), va 32-bit $0.503 uchun (1,000 dona, lekin $da0.466 uchun 5,000). Past narxdagi 32-bit mikrokontroller, bir dona, $0.891 uchun bo'lishi mumkin.
2018-yilda 2015-yildan boshlab yuqoridagi past narxdagi mikrokontrollerlarning barchasi qimmatroq (inflyatsiya ushbu birliklar uchun 2018-yildan 2015-yilgacha hisoblangan narxlar bilan): 8-bitli mikrokontrollerni 0,319 dollarga (1000 dona) yoki 2,6% ga sotib olish mumkin, uchun 16-bitli $0.464 (1,000 birliklari) yoki 21% yuqori, va 32-bit bir $0.503 uchun (1,000 birliklari, lekin $0.466 uchun 5,000) yoki 33% yuqori. right|thumb|18 pinli TQFP paketidagi PIC 8720F80 mikrokontroller
Eng kichik kompyuter
21-iyun 2018 da Michigan universiteti tomonidan "dunyodagi eng kichik kompyuter" e'lon qilindi. Qurilma " 0.04mm3 16nt simsiz va batareyasiz sensorli tizim bo'lib, Cortex-M0+ protsessori va uyali haroratni o'lchash uchun optik aloqa o'rnatilgan." U " guruch donasi bilan mitti tomonga atigi 0,3 mm o'lchaydi. [...] RAM va fotoelektrlardan tashqari, yangi hisoblash qurilmalarida protsessorlar va simsiz uzatgichlar va qabul qiluvchilar mavjud. Ular an'anaviy radio antennalarga ega bo'lish uchun juda kichik bo'lgani uchun, ular ko'rinadigan yorug'lik bilan ma'lumotlarni qabul qiladi va uzatadi. Asosiy stantsiya quvvat va dasturlash uchun yorug'likni ta'minlaydi va u ma'lumotlarni oladi." Qurilma 1 / 10 mart oyida qaytib oy IBM ilgari da'vo jahon-rekord o'lchamli kompyuter hajmi 2018, qaysi "tuz don kichikroq"deb, bir million tranzistorlar bor, ishlab chiqarish uchun kam $0.10 turadi, va, bilan birga blockchain texnologiyasi logistika va"kripto-langarlar" uchun mo'ljallangan—raqamli barmoq izlari ilovalari.
O'rnatilgan dizayn
Mikrokontroller protsessor, xotira va tashqi qurilmalarga ega bo'lgan mustaqil tizim deb hisoblanishi mumkin va o'rnatilgan tizim sifatida ishlatilishi mumkin. Bugungi kunda ishlatilayotgan mikrokontrollerlarning aksariyati boshqa mashinalarga, masalan, avtomobillar, telefonlar, maishiy texnika va kompyuter tizimlari uchun tashqi qurilmalarga joylashtirilgan.