cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guralash
Guralash — Oʻzbekiston va Tojikiston Respublikalari chegarasidagi togʻ dovoni. Jizzax viloyatining jan.da, Zomin tumani hududida, Turkiston tizma togʻining markazidagi Zomin togʻ-oʻrmon davlat qoʻriqxonasi chegarasida joylashgan. Mutlaqbal. 3200 m. Yerusti parchalangan, yon bagʻirlari tik. Iqlimi sovuq. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 700 — 800 mm. Atrofida archazorlar bor. Qishda qalin qor bilan qoplanib yotadi. Guralashdan Guralashsoy (Sangzor daryosining irmogʻi) vodiysi orqali oʻtgan soʻqmoq yoʻldan may—okt. oylarida piyoda va otda oʻtish mumkin.
Simbioz
thumb| Tozalash simbiozida Palyaço baliqlari [[Aktiniyalar|dengiz anemoniga zarar yetkazishi mumkin bo'lgan kichik umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi va Palyaço baliqlarining najaslari dengiz anemoniga ozuqa moddalarini beradi. Palyaço balig'i yirtqichlardan anemonning qichitqi hujayralari bilan himoyalangan, masxaraboz balig'i ularga qarshi immunitetga ega va Palyaço baliqlari kapalak baliqlarini to'xtatadigan baland tovush chiqaradi, aks holda ular anemonni yeyishadi. Shuning uchun munosabatlar mutualistik deb tasniflanadi .]] Simbioz ( yunon συμβίωσις symokis, symbíōsis , "birga yashash", σύν dan , sýn , "birgalikda" va βίωσις , bíōsis, "tirik") - har xil turdagi ikki biologik organizm o'rtasidagi yaqin va uzoq muddatli biologik o'zaro ta'sirning har qanday turi, simbiontlar deb ataladi, o'zaro, kommensalistik yoki parazit munosabatlar kuzatiladi. 1879-yilda Geynrix Anton de Bari buni "o'xshamaydigan organizmlarning birgalikda yashashi" deb ta'riflagan. Bu tushuncha ba'zan o'zaro manfaatli o'zaro ta'sirning cheklangan ma'nosida ishlatiladi, bunda ikkala simbion bir-birini qo'llab-quvvatlashga hissa qo'shish hisoblanadi.
Simbioz majburiy holda kuzatilishi mumkin, ya'ni bir yoki bir nechta simbiontlar omon qolish uchun bir-biriga bog'liq yoki fakultativ (ixtiyoriy), ular odatda mustaqil holatda yashashlari mumkin.
Simbioz jismoniy qo'shilish bilan tasniflanadigan jarayon. Simbiontlar bitta tanani hosil qilganda, u kon'yunktiv simbioz deb ataladi, qolgan barcha tuzilishlar esa ajratuvchi simbioz hisoblanadi .Bir organizm boshqasining yuzasida yashasa, masalan, odamlarda bosh bitlari, bu ektosimbioz dryiladi.Agar bir sherik boshqasining to'qimalarida yashasa, masalan, mercan ichidagi simbiodiniy, bu endosimbioz hisoblanadi.
Ta'rifi
thumb| O'zaro foydadan o'zaro zararga qadar simbiotik munosabatlarning 6 ta mumkin bo'lgan turlari diagrammasi. Simbioz haqida tushuncha va uning ta'rifi 130 yil davomida munozarali masala bo'lib kelgan .1877-yilda Albert Bernxard Frank likenlardagi o'zaro munosabatlarni tasvirlash uchun simbioz atamasidan foydalangan .1878-yilda nemis mikologi Geynrix Anton de Bari buni "birga o'xshamaydigan organizmlarning birgalikda yashashi" deb nomlagan .Ta'rif olimlar o'rtasida turlicha bo'lgan, ba'zilari esa bu faqat doimiy o'zaro munosabatlarga taalluqli bo'lishi kerakligini targ'ib qilgan bo'lsa, boshqalari bu ta'rif barcha doimiy biologik o'zaro ta'sirlarga (boshqacha qilib aytganda, o'zaro munosabatlar, kommensalizm va parazitizmga, lekin yirtqichlik kabi qisqa ta'sirlarni hisobga olmaganda) qo'llanilishi kerak, deb hisoblashgan). XXI asrda ikkinchisi biologlar tomonidan keng qabul qilingan ta'rifga aylandi.
1949-yilda Edvard Xaskell keyinchalik biologlar tomonidan "o'zaro ta'sir" sifatida qabul qilingan "birgalikda harakatlar" tasnifi bilan integratsiyalashgan yondashuvni taklifini bergan.
Majburiy va fakultativ
Aloqalar majburiy bo'lishi mumkin, ya'ni simbionlarning biri yoki ikkalasi omon qolish uchun butunlay bir-biriga bog'liq bo'lishi.Misol uchun, qo'ziqorin va fotosintetik simbiontlardan iborat likenlarda qo'ziqorin sheriklari mustaqil ravishda yashay olmaydi .Trentepohlia kabi likenlardagi siyanobakteriyali simbiontlar odatda mustaqil yashashi mumkin va shuning uchun ularning munosabatlar qismi fakultativ (ixtiyoriy) yoki majburiy bo'lmagan deb ta'riflanadi. Simbiotik munosabatlar ishtirokchilaridan biri, likenlarda bo'lgani kabi, fotosintez qilish qobiliyatiga ega bo'lsa, bu fotosimbioz deb ataladi.
Ektosimbioz
thumb| Alder daraxti ildizi tugunida [[Azotfiksatsiya|azot biriktiruvchi endosimbiotik bakteriyalar mavjud bo'ladi. ]] Ektosimbiyoz - har qanday simbiotik munosabatlarni o'z ichiga olib, unda simbiont uy egasining tana yuzasida, shu jumladan ovqat hazm qilish traktining ichki yuzasida yoki tashqi sekretsiya bezlarining kanallarida yashaydi .Bunga bitlar kabi ektoparazitlarni misol qilib keltirish mumkin:kommensal ektosimbiontlar, masalan, balina kitlarining jag'iga yopishib olgan barnacles va toza baliq kabi mutualist ektosimbiontlar.
Raqobat
thumb| Qizil kiyikda erkak-erkak aralashuv raqobati Raqobatni organizmlar yoki turlar o'rtasidagi o'zaro ta'sir sifatida ta'riflash mumkin, bunda birining yaroqliligi boshqasining mavjudligi bilan kamayadi. Har ikkisi tomonidan ishlatiladigan kamida bitta resursning (masalan, oziq-ovqat, suv va hudud ) cheklangan taʼminlanishi odatda bu turdagi oʻzaro taʼsirni osonlashtiradi, garchi koʻpayish uchun urgʻochilar kabi boshqa “qulayliklar” ustidan ham raqobat mavjud boʻlishi mumkin.
Mutualizm
thumb| Hermit qisqichbaqasi, Calcinus laevimanus, dengiz anemoni bilan. Mutualizm yoki turlararo altruizm - bu har xil turdagi organizmlar o'rtasidagi uzoq muddatli munosabatlar bo'lib, ikkala shaxs ham foyda keltiradi .Mutualistik munosabatlar ikkala tur uchun ham majburiy, biri uchun majburiy, ikkinchisi uchun fakultativ yoki ikkalasi uchun fakultativ bo'lishi mumkin. thumb| Briolitlar germit qisqichbaqasi bilan qoplangan bryozoanlar o'rtasidagi o'zaro simbiozni hujjatlashtiradi. Ko'pgina o'txo'r hayvonlarning o'zaro bog'liq ichak florasi mavjud bo'lib, ularga o'simlik moddalarini hazm qilishda yordam beradi, bu hayvonlarning o'ljasidan ko'ra hazm qilish qiyinroq hisoblanadi .Ushbu ichak florasi o'txo'rlarning ichaklarida yashovchi sellyulozani hazm qiladigan protozoalarni yoki bakteriyalarni o'z ichiga oladi .Marjon riflari organizmlari va ular ichida yashovchi turli suv o'tlari o'rtasidagi o'zaro munosabatlar natijasida yuzaga keladi .Ko'pgina quruqlik o'simliklari va quruqlik ekotizimlari havodagi uglerodni biriktiruvchi o'simliklar va yerdan suv va minerallarni olishda yordam beradigan mikorizal zamburug'lar o'rtasidagi o'zaro munosabatlarga tayanadi.
Ritteri dengiz anemonlarining tentacles orasida yashovchi ocellaris palyaço balig'i o'rtasidagi munosabatlar o'zaro munosabatlarga misol bo'ladi. Hududiy baliq anemonni anemon bilan oziqlanuvchi baliqlardan himoya qiladi va o'z navbatida, anemon chaqqon chodirlari Palyaço baliqlarini yirtqichlardan himoya qiladi. Palyaço balig'idagi maxsus shilimshiq uni qichitqi chodirlardan himoya qiladi.
Majburiy o'zaro munosabatlarning ajoyib ko'rinishi - siboglinid naychalari qurtlari va gidrotermal teshiklarda va sovuq sızıntılarda yashaydigan simbiotik bakteriyalar o'rtasidagi munosabatlar hisoblanadi. Chuvalchangning ovqat hazm qilish tizimi yo'q va oziqlanish uchun butunlay ichki simbiontlarga tayanadi. Bakteriyalar vodorod sulfidini yoki metanni oksidlaydi, bu esa uy egasi tomonidan ularga beriladi. Ushbu qurtlar 1980-yillarning oxirida Galapagos orollari yaqinidagi gidrotermal teshiklarda topilgan va shundan beri butun dunyo okeanidagi chuqur dengiz gidrotermal teshiklarida va sovuq suv o'tkazgichlarida topilgan.
Mutualizm ikkala organizmning raqobatbardosh qobiliyatini yaxshilaydi va simbiontlik mavjud bo'lmagan bir xil turdagi organizmlardan ustun keladi.
Fakultativ simbioz qoplagan bryozoanlar va hermit qisqichbaqalarida kuzatiladi. Bryozoylar koloniyasi ( Acanthodesia commensale ) aylanma o'sishni rivojlantiradi va qisqichbaqaga ( Pseudopagurus granulimanus ) dastlab oshqozon oyoq qobig'i ichida joylashgan o'zining tirik kamerasining helikospiral-naycha shaklini taklif qiladi.
Tropik va subtropik chumolilarning ko'p turlari ma'lum daraxt turlari bilan juda murakkab munosabatlarga ega bo'lishadi.
Endosimbioz
Endosimbioz - bu har qanday simbiotik munosabatlar bo'lib, unda bir simbiont boshqasining to'qimalarida, hujayra ichida yoki hujayradan tashqarida yashaydi .Misollar turli mikrobiomlarni o'z ichiga oladi: dukkakli o'simliklar ildizlaridagi ildiz tugunlarida yashovchi rizobiya, azotni biriktiruvchi bakteriyalar,alder ildizi tugunlarida yashovchi aktinomitsetalar, Frankia kabi azot fiksatorli bakteriyalar,rif qurish marjonlari ichidagi bir hujayrali suv o'tlari va hasharotlarning taxminan 10% -15% ni muhim oziq moddalar bilan ta'minlaydigan bakterial endosimbiontlar.
Endosimbioz turida mezbon hujayrada endosimbiont beradigan ozuqa moddalarining bir qismi yetishmaydi. Natijada, uy egasi ba'zi maxsus hujayralarni ishlab chiqarish orqali endosimbiontning o'sish jarayonlarini qo'llab-quvvatlaydi. Bu hujayralar endosimbiontlarning ko'payib borayotgan populyatsiyasini tartibga solish va bu genetik o'zgarishlarning vertikal uzatish ( irsiyat ) orqali naslga o'tishini ta'minlash uchun xostning genetik tarkibiga ta'sir qiladi.
Endosimbiont uy egasining turmush tarziga moslashgani sababli, endosimbiont keskin o'zgaradi. Uning genom hajmi keskin qisqaradi, chunki ko'plab genlar metabolizm, DNKni ta'mirlash va rekombinatsiya qilish jarayonida yo'qoladi, DNKdan RNKga transkripsiyada, oqsillarni tarjima qilishda va DNK/RNK replikatsiyasida ishtirok etuvchi muhim genlar saqlanib qoladi. Genom hajmining pasayishi genlararo hududlarning yoki ochiq o'qish ramkasi (ORF) hajmining kamayishi bilan bog'liq emas, balki protein kodlovchi genlarning yo'qolishi bilan bog'liq. Tabiiy evolyutsiyada bo'lgan va genlarning kichik o'lchamlarini o'z ichiga olgan turlar, ular orasidagi sezilarli farqlar sonining ko'payishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin va bu ularning evolyutsiya tezligining o'zgarishiga olib keladi. Hasharotlar bilan bog'liq bo'lgan endosimbiotik bakteriyalar avlodga vertikal genetik yo'l bilan o'tganda, hujayra ichidagi bakteriyalar jarayon davomida ko'plab to'siqlardan o'tadi, bu esa erkin yashovchi bakteriyalarga nisbatan samarali populyatsiya hajmining kamayishiga olib keladi. Endosimbiotik bakteriyalarning rekombinatsiya jarayoni orqali o'zlarining yovvoyi fenotipini tiklashga qodir emasligi Myuller ratchet fenomeni deb ataladi. Myullerning ratchet fenomeni kamroq samarali populyatsiya kattaligi bilan birga hujayra ichidagi bakteriyalarning muhim bo'lmagan genlarida zararli mutatsiyalarning ko'payishiga olib keladi .Bu nisbatan "boy" xost muhitida hukmronlik qiluvchi tanlov mexanizmlarining yo'qligi bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Kommensalizm
right|thumb|140x140px| [[Kommensalizm|Kommensal oqadilar ( forez ) pashshada ( Pseudolynchia canariensis )]] Kommensalizm ikkita tirik organizm o'rtasidagi munosabatlarni tavsiflaydi, bunda biri foyda keltiradi, ikkinchisi esa sezilarli darajada zarar ko'rmaydi yoki yordam bermaydi. U inglizcha commensal so'zidan olingan bo'lib, insonning ijtimoiy o'zaro ta'sirida qo'llaniladi. U o'rta asrlardagi lotincha so'zdan kelib chiqqan bo'lib, oziq-ovqatni bo'lishish degan ma'noni anglatadi, com- (bilan) va mensa (stol) so'zlari natijasida hosil bo'lgan.
Kommensal munosabatlar bir organizmning boshqa turar-joy uchun foydalanishini ( inkvilinizm ) yoki bir organizmning o'limidan keyin boshqa yaratilgan narsadan foydalanishini ham o'z ichiga olishi mumkin ( metabioz ). Metabiozga misol qilib, o'z tanasini himoya qilish uchun gastropod qobig'idan foydalanadigan germit qisqichbaqalari va o'simliklar ustida to'r quradigan o'rgimchaklardir.
Parazitlik
thumb| Taenia solium tasmasimon chuvalchangning boshi (skoleksi) xo'jayiniga yopishish uchun ilgaklar va so'rg'ichlar bilan [[Parazitizm|parazitizmga moslashgan.]] Parazit munosabatlarda parazit foyda ko'radi, uy egasi esa zarar ko'radi .Parazitizm koʻp shakllarda boʻladi, xoʻjayin tanasida yashovchi endoparazitlardan tortib, uning yuzasida yashovchi ektoparazitlar va parazit kastratorlar va vaqti-vaqti bilan tashrif buyuradigan chivinlar kabi mikroyirtqichlargacha. Parazitizm juda muvaffaqiyatli hayot tarzi hisoblanadi,barcha hayvonlar turlarining qariyb 40% parazitlardir va o'rtacha sutemizuvchilar turi 4 nematoda, 2 sestoda va 2 trematodaga ega.
Maskirovka
Maskirovka - bu simbiozning bir shakli bo'lib, unda tur boshqa turning o'ziga xos xususiyatlarini o'zlashtirib, taqlid qilinayotgan tur bilan munosabatlar dinamikasini o'z foydasiga o'zgartiradi. Mimikriyaning ko'p turlari orasida Batesian va Myulleran bor, birinchisi bir tomonlama ekspluatatsiyani o'z ichiga oladi, ikkinchisi o'zaro manfaatni ta'minlaydi.
Batesian maskirovkasi- bu uch tomonlama ekspluatatsiya qiluvchi o'zaro ta'sir bo'lib, unda bir tur, mimik boshqasiga taqlid qilish uchun evolyutsiyaga aylandi, model, uchinchisini aldash uchun. ishlatiladi.Signal nazariyasi nuqtai nazaridan, mimik va model signal yuborish uchun rivojlangan. Bu mimikaning foydasiga, lekin himoya signallari samarali ravishda zaiflashgan modelga ham, qutulish mumkin bo'lgan o'ljadan mahrum bo'lgan dupega ham zarar keltiradi. Misol uchun, ari kuchli himoyalangan model bo'lib, u o'zining ko'zga ko'rinadigan qora va sariq ranglari bilan ko'rish orqali ov qiladigan qushlar kabi yirtqichlar uchun foydasiz o'lja ekanligini bildiradi; ko'p hoverflies arilarning Batesian taqlidlari va bu hoverflardan qochadigan har qanday qush dupdir. Bundan farqli o'laroq, Myuller taqlidi o'zaro foydalidir, chunki barcha ishtirokchilar ham model, ham mimikdir .Misol uchun, qora, oq, qizil va sariq kombinatsiyalarda o'xshash ogohlantiruvchi rangga ega bo'lgan turli xil ari turlari bir-biriga taqlid qiladi va ularning barchasi munosabatlardan foyda ko'radi.
Amensalizm
right|thumb| Qora yong'oq o'z ildizlaridan qo'shni o'simliklarga zarar etkazadigan kimyoviy moddani chiqaradi, bu antagonizm misolidir. Amensalizm - bu simbiotik bo'lmagan, assimetrik o'zaro ta'sir bo'lib, unda bir tur boshqasi tomonidan zarar ko'riladi yoki o'ldiriladi va bir tur boshqasiga ta'sir qilmaydi .Amensalizmning ikki turi mavjud:raqobat va antagonizm (yoki antibiotik). Raqobat - bu kattaroq yoki kuchliroq organizm kichikroq yoki kuchsizroq organizmni resurslardan mahrum qiladi. Antagonizm kimyoviy sekretsiya orqali bir organizm boshqasi tomonidan zararlanganda yoki o'ldirilganda yuzaga keladi. Raqobatga misol qilib, yetuk daraxt soyasida o'sadigan ko'chatni keltirish mumkin. Voyaga etgan daraxt ko'chatni kerakli quyosh nuridan mahrum qilishi mumkin va agar yetuk daraxt juda katta bo'lsa, u yomg'ir suvini olib, tuproqdagi ozuqa moddalarini yo'qotishi mumkin. Butun jarayon davomida yetuk daraxt ko'chatdan ta'sirlanmaydi. Darhaqiqat, agar ko'chat o'lsa, yetuk daraxt chirigan ko'chatdan ozuqa oladi. Antagonizmga misol juglans nigra (qora yong'oq) ajraladigan juglon, uning ildiz zonasida ko'plab o't o'simliklarini yo'q qiladigan modda hisoblanadi.
Amensalizm atamasi ko'pincha ispan echkisi va bir xil buta bilan oziqlanadigan Timarcha jinsi o'simtalari o'rtasidagi kuchli assimetrik raqobatdosh o'zaro ta'sirlarni tasvirlash uchun ishlatiladi. O'simlikning mavjudligi oziq-ovqat bilan ta'minlanishiga deyarli ta'sir qilmasa-da, cho'chqa go'shtining mavjudligi o'simlik moddalarini katta miqdorda iste'mol qilishi va tasodifan o'simlik moddalarini yutib yuborishi sababli, o'tlar soniga juda katta zararli ta'sir ko'rsatadi.
Simbiozni tozalash
Toza baliqlar dengiz hayvonlarida parazitizmni kamaytirishda muhim rol o'ynaydi. Ba'zi akula turlari tozalash simbiozida ishtirok etadi, bu erda toza baliqlar ektoparazitlarni akula tanasidan olib tashlaydi. Raymond Keyes tomonidan olib borilgan tadqiqot, toza baliqlarga duch kelganida, bir nechta akula turlarining atipik xatti-harakatlarini ko'rib chiqadi. Ushbu eksperimentda tozalovchi (Labroides dimidiatus) va turli xil akula turlari birgalikda tankga joylashtirildi va kuzatildi. Turli xil akulalar turlari turli xil javoblar va xulq-atvorni namoyish etdilar. Misol uchun, Atlantika va Tinch okeani limon akulalari yirtqich baliqlarga doimiy ravishda ajoyib tarzda munosabatda bo'lishadi. O'zaro ta'sir paytida, akula passiv bo'lib qoladi va wrasse unga suzadi. U akula tanasini skanerlashni boshlaydi, ba'zida ma'lum joylarni tekshirishni to'xtatadi. Odatda, yirtqichlar gillalarni, labial hududlarni va terini tekshiradi. Wrasse akulaning og'ziga yo'l olganida, baliq og'zini skanerlashi uchun akula ko'pincha ikki yarim daqiqagacha nafas olishni to'xtatadi. Keyin baliq gillalarni, xususan, parazitlarning ko'pini ushlab turadigan bukkofarengeal sohani tekshirish uchun og'ziga ko'proq o'tadi. Akula og'zini yopishni boshlaganda, yirtqichlar tekshiruvni tugatadi va boshqa joyga ketadi. Erkak buqa akulalari tozalash stantsiyalarida bir oz boshqacha xatti-harakatlarni namoyon qiladi: akulalar yirtqich baliqlar koloniyasiga suzganda, tozalovchilarga o'z ishlarini bajarishlari uchun tezligini keskin pasaytiradi. Taxminan bir daqiqadan so'ng, akula normal suzish tezligiga qaytadi.
Birgalikda evolyutsiya va hologenom nazariyasi
thumb| Go'shtli chumolilar tomonidan himoyalangan barglar Simbioz evolyutsiya ortidagi muhim selektiv kuch sifatida tobora ko'proq e'tirof qilinmoqda ko'p turlar uzoq vaqt o'zaro bog'liq evolyutsiya tarixiga egadir.
Bir paytlar simbioz anekdot evolyutsion hodisa sifatida e'tirof etilgan bo'lsa ham hozirgi kunda mikroorganizmlar va ko'p hujayralilar o'rtasidagi majburiy yoki fakultativ assotsiatsiyalar evolyutsiyaning ko'plab muhim voqealarida, shuningdek, fenotipik xilma-xillik va murakkab fenotifikatsiyaga qodir bo'lgan fenotipik kasalliklarning paydo bo'lishida hal qiluvchi oqibatlarga olib kelganligi haqida ko'p dalillar mavjud.
Gologenomning rivojlanishi va evolyutsiyasi
Evolyutsiya rivojlanishdagi o'zgarishlardan kelib chiqqan, bunda turlar ichidagi o'zgarishlar ishtirok etgan simbiontlar tufayli yoq yoki qarshi tanlangan. Hologenom nazariyasi holobiont va simbiont genomlari bilan bir butun sifatida bog'liq .Mikroblar hamma joyda va har bir ko'p hujayrali organizmlarda yashaydi .Ko'pgina organizmlar to'g'ri rivojlanishi uchun o'zlarining simbiontlariga tayanadilar, bu birgalikda rivojlanish deb nomlanadi. Birgalikda rivojlanish holatlarida simbiontlar o'zlarining rivojlanish jarayonlarini belgilaydigan signallarni yuboradilar. Birgalikda rivojlanish odatda umurtqali hayvonlarda ham kuzatiladi.
Simbiogenez
Endosimbiyoz bo'yicha ishi bilan mashhur biolog Lin Margulis simbioz evolyutsiyaning asosiy harakatlantiruvchi kuchi ekanligini ta'kidladi. U Darvinning raqobatga asoslangan evolyutsiya tushunchasini to'liq emas deb hisobladi va evolyutsiya organizmlar o'rtasidagi hamkorlik, o'zaro ta'sir va o'zaro bog'liqlikka kuchli asoslanadi, deb da'vo qildi. Margulis va uning o'g'li Dorion Saganning so'zlariga ko'ra, " Hayot yer sharini jang bilan emas, balki tarmoq orqali egallab olgan".
Mikorizalar
Dunyo bo'ylab tomir o'simliklarining taxminan 80% zamburug'lar bilan, xususan, arbuskulyar mikorizalarda simbiotik aloqalarni hosil qiladi. thumb| Changlanish - bu [[Gulli oʻsimliklar|gulli o'simliklar va ularning hayvon changlatuvchilari o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik.]]
Changlanish
left|thumb| Anjir [[anjir ari, Blastophaga psenes tomonidan changlanadi.]] Gulli oʻsimliklar va ularni changlatuvchi hayvonlar birgalikda rivojlangan. Hasharotlar ( entomofiliyada ), yarasalar yoki qushlar ( ornitofiliyada ) tomonidan changlanadigan ko'plab o'simliklar mos ravishda moslashtirilgan ma'lum bir changlatuvchi tomonidan changlatish uchun o'zgartirilgan yuqori darajada maxsus gullarga ega. Fotoalbomlarda birinchi gullaydigan o'simliklar nisbatan oddiy gullarga ega edi. Moslashuvchan turlanish tezda ko'plab turli xil o'simliklar guruhlarini keltirib chiqardi va shu bilan birga, ma'lum hasharotlar guruhlarida mos keladigan turlanish paydo bo'ldi. Ba'zi o'simliklar guruhlari nektar va katta yopishqoq gulchanglarni ishlab chiqdi, hasharotlar esa bu boy oziq-ovqat manbalariga kirish va to'plash uchun ko'proq maxsus morfologiyalarni ishlab chiqdi. O'simliklar va hasharotlarning ba'zi taksonlarida munosabatlar bog'liq bo'lib qoldi bu erda o'simlik turlari faqat bir turdagi hasharotlar tomonidan changlanishi mumkin bo'ladi. thumb| Pseudomyrmex chumoli buqa tikanli akatsiyada ( Vachellia cornigera ) chumolilarni oqsil bilan ta'minlaydigan Belt tanalari bilan
Ko'rshapalaklar va kemiruvchilar
Ko'rshapalaklar va kemiruvchilar keng tarqalgan va ko'plab yuqumli kasalliklar uchun suv ombori sifatida tan olingan ikkita turdir. Ko'rshapalaklar ayniqsa Ebola, koronavirus, Henipaviruslar, lissaviruslar va boshqa ko'plab viruslar bilan bog'langan. Kemiruvchilar arenaviruslar, xantaviruslar va boshqa zoonozlar bilan bog'langan. Kalamushlar va kemiruvchilar sutemizuvchilarning qadimiy tartibi hisoblanganligi sababli, turlarning xilma-xilligi ular va patogenlar o'rtasida birgalikda evolyutsiyaga imkon berdi.
Bartonella sutemizuvchilarning katta to'plamini yuqtirish uchun tekshiriladi. INFEKTSION eritrotsitlar va epiteliya hujayralariga kirib boradi va bir qator sutemizuvchilarda asemptomatik tarzda namoyon bo'ladi. Bu alohida munosabat xost, vektor va patogen hisoblanadi. Bartonella kasalligi sutemizuvchilarga ta'sirining murakkabligi tufayli u odatda tropik kasallik sifatida tan olinmaydi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, kemiruvchilar AQSh va Nigeriyada ushbu kasallikning kengayishi bilan bog'liq.
Leptospira rivojlanayotgan va allaqachon rivojlangan mamlakatlarga hujum qila boshlagan patogen sifatida tan olingan. Bakteriyalar uy egalarining buyragini to'ldirishga va sutemizuvchilarning siydigi orqali ajralib chiqishga qodir. Kemiruvchi birinchi bo'lib tashuvchi sifatida aniqlandi. Yaqinda kemiruvchilar Avstraliya, Peru, Braziliya va hatto Madagaskarda patogenni olib yurishgan. Ushbu qo'zg'atuvchi "vektorli" emas, shuning uchun hayvonlar siydigi yuqori ifloslangan suv manbalari va domenlar orqali o'tkaziladi.
Akasiya chumolilari va akasiya
Akasiya chumolisi ( Pseudomyrmex ferruginea ) majburiy o'simlik chumolisi bo'lib, kamida besh turdagi "Akasiya" ( Vachellia ) yirtqich hasharotlardan va quyosh nuri uchun raqobatlashadigan boshqa o'simliklardan himoya qiladi.Daraxt uni oziqlantirish va boshpana bilan ta'minlaydi,chumoli va uning lichinkalari himolaydi.
Shuningdek qarang
• Aposymbiotic
• Cheating (biology)
• Human Microbiome Project
• Socio-ecological system
• Specificity (symbiosis)
• Symbiotic fermentation
David Guramishvili
thumb|David Guramishvili Guramishvili David [1705, Saguramo - 1792.21.7(1.8), Mirgorod] — gruzin shoiri. Harbiy xizmatda boʻlgan (1738 — 60). Yevropadagi bir qancha yurishlarda qatnashgan. Gusarlar polkiga qabul qilinib (1738), turar joy va yer (Mirgorod, Ukrainada) bilan taʼminlangan. 1760-yil isteʼfoga chiqib, ijod va dehqonchilik bilan shugʻullangan. 2 doston va lirik sheʼrlardan tuzilgan "Davitiani" (1787) avtobiografik asari mashhur. Dostonlarida gruzin xalqining oʻtmish tarixi ("Gruziya jarohatlari"), dehqon va choʻponlar hayoti ("Choʻpon Katsviya") aks etgan. Lirik sheʼrlari qoʻshiq janrida yozilgan va xalq orasida keng tarqalgan. Ijodi 19 — 20-asr gruzin sheʼriyatiga katta taʼsir koʻrsatgan.
Tolibon
thumb|right|200px|2020-yil 16-aprel holatiga koʻra „Tolibon“ qoʻl ostidagi hududlar oq rangda koʻrsatilgan
Tolibon yoki toliblar (طالبان — oʻquvchilar, dars oluvchilar) — 1994-yilda Afgʻoniston pushtunlari tomonidan tuzilgan islomchi, radikal, diniy-siyosiy harbiylashgan harakat.
1996—2001-yillarda Afgʻonistonni („Afgʻoniston Islom Amirligi“) hamda 2004-yildan Pokistonning shimoliy qismidagi Vaziriston hududini boshqargan. 2001-yil Afgʻonistonga AQSh harbiylari kirib kelishi ortidan „Tolibon“ hokimiyatiga chek qoʻyilgandi. 2021-yil AQSh harbiylari Afgʻonistondan chiqib ketishi oqibatida keng koʻlamli hujumlar uyushtirgan va 2021-yil 15-avgustdan buyon Afgʻonistonni boshqarayotgan (Afgʻoniston islom amirligi ) islomchilik harakati. Toliblar boshqaruvidagi Afgʻoniston islom amirligi (1996—2001) oʻz vaqtida Birlashgan Arab Amirliklari, Saudiya Arabistoni va Pokiston tomonidan rasman tan olingan. 2003-yildan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xavfsizlik Kengashi tomonidan terroristik tashkilotlar roʻyxatiga kiritilgan.
2021-yil bahorda AQSh harbiy kuchlari Afgʻonistondan chiqarilishi eʼlon qilinganidan soʻng „Tolibon“ harakati birin-ketin hujumlar uyushtirib, Afgʻoniston hududlarini egallab bordi. Avgust oyida Afgʻoniston hududining katta qismi „Tolibon“ qoʻl ostida qoldi, 15-avgustda „Tolibon“ poytaxt Kobulni egalladi, prezident Ashraf Gʻani mamlakatdan qochishga majbur boʻldi. Shu kuni „Tolibon“ butun mamlakatni boshqarayotganini eʼlon qildi va avvalgi hukumat aʼzolarini taʼqib qilmasligini hamda hech kimni mamlakatdan chiqib ketishiga toʻsqinlik qilmasligini aytdi.
Etimologiyasi
„Tolibon“ (طالبان [ṭālibān]) soʻzi pushtu tilidan oʻzbekchaga tarjima qilinganida „oʻquvchilar“ degan maʼnoni anglatib, u „tolib“ (oʻquvchi) soʻzining koʻplik shaklidir. Bu soʻz arabcha „tolib“ (طالب [ṭālib] — „oʻquvchi“, „talaba“) va forscha „on“ koʻplik qoʻshimchasini qoʻshish orqali yasalgan. Arabchada „tolibon“ soʻzi „oʻquvchilar“ emas, „ikkita oʻquvchi“ maʼnosini beradi. Shu sababli „Tolibon“ haqidagi maqolalarni arabchaga tarjima qilganda biroz tushunmovchilik yuz beradi. Ingliz tilida „Tolibon“ harakatining bir aʼzosi haqidagi gapda ham „tolib“ emas, „tolibon“ soʻzi ishlatiladi. Masalan, John Walker Lindh „amerikalik tolib“ emas, „amerikalik tolibon“ deb yoziladi. Pokistonning ingliz tilida chiqadigan gazetalarida „Tolibon“ning bir emas, bir nechta aʼzosi haqida gap ketayotgan boʻlsa „Tolibonlar“ (Talibans) shaklida yoziladi.
Oʻzbek tilida esa „Tolibon“ harakatining bir aʼzosi „Tolibon“ jangarisi, „Tolibon“ harakati aʼzosi, „Tolibon“ vakili shaklida; birdan ortiq aʼzosi „Tolibon“ jangarilari, „Tolibon“ harakati aʼzolari, „Tolibon“ vakillari shaklida yoziladi, „Tolibon“ harakatining birdan ortiq aʼzosi aslo „Tolibonlar“ shaklida yozilmaydi.
Tarixi
200px|thumb|left|1996-yil qishda Afgʻoniston hududlarining turli guruhlarga tegishliligini koʻrsatuvchi xarita: Yashil — „Tolibon“; Koʻk — Ahmadshoh Masʼud Pushti — Abdul Rashid Doʻstum Sariq — Hezb-i Wahdat 1995-yil Birlashgan Arab Amirliklari tomonidan moliyalashtirilishi taxmin qilingan toliblar Afgʻonistonning Helmand viloyatini qoʻlga kiritadilar, Hikmatyor Gulbiddin askarlari ustidan gʻalaba qozonadilar ammo Ahmadshoh Masʼud diviziyasi tomonidan Kobul ostonasida toʻxtatiladilar. Ular Afgʻonistonning uchdan bir qismini (janubi-sharqini) boshqaradilar.
1996-yil 27-sentabrda toliblar Kobulni jangsiz egallaydilar va Afgʻoniston Islom Amirligiga asos soladilar. Oʻz qoʻl ostilaridagi yerlarda shariat qonunlarini joriy etadilar. „Tolibon“ tuzumiga qarshi Ahmadshoh Masʼud va Burhoniddin Rabboniy boshchiligidagi, asosan tojiklardan tarkib topgan Shimoliy ittifoq hamda Abdul Rashid Doʻstum boshchiligidagi oʻzbeklar qarshi chiqadilar. Terrorchi Usoma bin Lodinning yashirinishiga yordam berganliklari va Bomiyondagi Budda haykallarini portlatishganidan soʻng jahon hamjamiyati ularni terorchi sifatida taniy boshladi.
2001-yil 11-sentabrda AQShda sodir etilgan terrorchilikdan soʻng, AQSh Afgʻoniston Islom Amirligiga qarshi aksilterror harakatlarini boshlab yubordi va Shimoliy ittifoq harakati yordamida „Tolibon“ tuzumini agʻdardi. Toliblar togʻlarga va Pokistonning Vaziriston provinsiyasiga chekindilar va Hoji Umar boshchiligida qayta birlashdilar. 2000-yillardan boshlab Vaziriston „Tolibon“ harakatining markazi hisoblanadi.
2006-yil 14-fevralda „Tolibon“ Shimoliy Vaziriston hududini Pokistondan mustaqil deb, u yerda Vaziriston Islom Amirligi tuzilganini eʼlon qildilar. Keyinroq, Pokiston armiyasining qarshi kurashlariga qaramay, ular Janubiy Vaziristonni ham egallab, oʻz hududlarini kengaytirdilar.
2007-yil 17-dekabrda pokiston toliblari Tehrik-e Taliban Pakistan guruhi bilan qoʻshildilar. Tehrik-e Taliban Pakistanga vaziristonlik pushtunlardan Maxsud Baytulla boshliq boʻldi.
2009-yil fevralda toliblar Pokistonning Svat vodiysida 30 nafar Pokiston politsiyasi va harbiylarini asirga oldilar va Pokiston hukumatidan Svat vodiysida shariat qonunlari oʻrnatilishini talab qildilar, hukumat bunga rozi boʻldi. Keyinroq toliblar Buner okrugini ham qoʻlga kiritdilar.
2013-yil 1-noyabrda harbiy dron tomonidan berilgan zarbadan soʻng Maxsud Baytulla vafot etgani haqida Pokiston maxsus xizmati vakili maʼlumot berdi.
„Islom jihodi ittifoqi“ islomchi guruhi amiri Horun abu Muhammadning soʻzlariga koʻra 2014-yil soʻngiga kelib, „Tolibon“ Afgʻonistonning qariyb 70 % hududini boshqargan, jumladan, Helmand, Qandahor, Paktiya, Oʻruzgon, Nuriston, Kunar, Badaxshon, Zobul, Gʻazni va b.
2014-yil 31-may kuni „Tolibon“ soʻnggi amerikalik asir Bowe Bergdahlni Guantanamoda saqlanayotgan va avval Amirlikda yuqori lavozimlarni egallagan 5 nafar maxbusga almashdi. Obmen vizval neodnoznachnuyu reaksiyu po vsemu miru.
Germaniya Federativ Respublikasining sobiq stats sekretari Andreas von Bülow 2012-yil 13-yanvarda „Der Tagesspiegel“ nashriga bergan intervyusida „Tolibon“ harakati AQSh Markaziy Razvedka Boshqarmasi ishtirokida tuzilgani haqida gapirdi : "AQSh maxsus xizmatlarining salmoqli yordami bilan Afgʻoniston va Pokistonda 30 mingdan kam boʻlmagan musulmon jangarilari maxsus tayyorgarlik koʻrdi, ular orasida oʻz vatanini va gʻoyasini har qanday yoʻl bilan himoya qilishga tayyor boʻlgan fanatiklar guruhi ham bor edi. Va ulardan biri Usoma bin Lodin edi. Bir necha yil avval shunday yozgandim: „MRBning bu yaratigʻidan Afgʻonistonda „Tolibon“ yetishib chiqdi, ularni amerikaliklar va saudiyaliklar puliga maktablarda Qurʼon yodlatib tayyorladilar."
AQShning Afgʻonistonda SSSRga qarshi kurashish uchun 80-yilldarda tayyorlagan jangarilari, jumladan, toliblar haqida matbuotda ayrim iddaolar keltilgan ammo aytib oʻtish kerak-ki, 80-yillarda „Tolibon“ harakati hali mavjud emas edi.
2016-yil 21-mayda amerikalik harbiylar „Tolibon“ lideri Mansur Axtar boʻlganligi taxmin qilingan avtomobilga dron yordamida raketa zarbasi berdi. 22-may kuni „Tolibon“ning yuqori lavozimdagi qoʻmondonlaridan biri mulla Abdul Rauf va Afgʻoniston bosh vaziri Abdulla Abdulla Mansur Axtarning oʻlganligi haqidagi xabarni tasdiqladilar. Raketa zarbasi Afgʻoniston va Pokiston chegara hududida amalga oshirilgan.
2017-yil avgustda „Tolibon“ AQSh prezidenti Donald Trumpga AQSh harbiylarini Afgʻonistondan olib chiqib ketish haqida maktub yoʻlladi.
2018-yil 9-iyunda „Tolibon“ va Afgʻoniston hukumati vaqtinchalik sulh eʼlon qildilar. Bu sulh 15-iyunga qadar davom etdi. 22-iyun tunida toliblar birinchi boʻlib Afgʻoniston harbiylariga qarata oʻq uzdilar.
2019-yil avgust oyida „Tolibon“ harakatining mulla Barodar Oxund boshchiligidagi delegatsiyasi va Afgʻoniston Islom Respublikasi hukumati vakillari Afgʻonistonda tinchlik oʻrnatish maqsadida Toshkentda uchrashuv oʻtkazishdi. „Tolibon“ delegatsiyasining Oʻzbekistondagi safari 5 kun davom etgan, mulla Barodar boshliq guruh Samarqand va Buxoroga ham borgan. Ularni viloyat hokimlari tantanali ravishda kutib olgan.
2021-yilning yozida Afgʻonistondan AQSh harbiylarining olib chiqilishi ortidan „Tolibon“ harakatining keng qamrovli hujumlari boshlandi. Oqibatda 2021-yilning 15-avgustida Afgʻonistonning deyarli butun hududida „Tolibon“ harakatining hukmronligi oʻrnatildi.
Qoʻl ostidagi hududlar
thumb|200px|Tolibon Hirotda. 2001-yil „Tolibon“ qoʻlga kiritgan birinchi hudud Pokistonning Janubiy Vaziriston provinsiyasi edi. 2004-yil „Tolibon“ harakati u yerdan pokistonliklarni siqib chiqarib, oʻz hukmronligini oʻrnatgan edi. 2006-yil 14-fevralda „Tolibon“ rasman Vaziriston Islom Amirligi tuzilganini eʼlon qildi. Bu amirlik haligacha BMTga aʼzo birorta davlat tomonidan tan olinmagan va jahon hamjamiyati u yerlarni Pokiston hududi deb hisoblaydi.
2021-yil 15-avgustda Kobul qulagach „Tolibon“ Afgʻonistonning deyarli butun hududini qoʻlga kiritdi va oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Hozirgi kunda toliblar hokimiyati BMTga aʼzo biror davlat tomonidan toʻliq tan olinmagan, diplomatik aloqalar toʻlaqonli yoʻlga qoʻyilmagan.
Mafkurasi
300px|thumb|[[Bomiyon Buddalaridan biri „Tolibon“ tomonidan portlatilishidan oldin va keyin]] „Tolibon“ning rasmiy dini islomning ash'ariylik yoʻnalishidir. Unga koʻra bu mafkuraga qarshi chiquvchi har qanday kuch (vosita, inson) — adashgan va sazoyi qilinishi kerak. „Tolibon“ oʻz qoʻl ostidagi hududlarda shariat qonunlarini oʻrnatadi va amal qilinishini qatʼiy nazoratga oladi. Toliblar televideniye, musiqa va musiqiy asboblar, rassomlik sanʼati, alkogol, kompyuter va internet, shaxmat, oq rangli oyoq kiyim („Tolibon“ bayrogʻi oq rangda), jinsiy aloqaga oid ochiq mulohazalar va b. koʻplab narsalarni taqiqlaydilar. Erkaklar belgilangan uzunlikda soqol oʻstirishlari kerak. Ayollarga ishlash, erkak shifokor qabulida davolanish, jamoat joyida va begona erkaklarning oldida yuzlarini ochib yurish, erlari yoki erkak jinsli qarindoshlari hamrohligisiz jamoat joylarida yurish taqiqlanadi. Ayollarning taʼlim olishiga ham keskin qarshilik qilingan (2001-yilda toliblar qoʻl ostidagi hududlarda maktabga boradigan qizlar 1 % ni tashkil etgan).
2001-yil 26-fevralda mulla Umar mamlakatdagi barcha gʻayriislomiy yodgorliklarni yoʻq qilish toʻgʻrisida farmon chiqardi. Farmonga muvofiq, oʻsha yilning mart oyida Toliblar III va VI asrlarga oid Bomiyon qoyalariga oʻyib ishlangan ikki ulkan Budda haykalini portlatdilar. Bu esa „Tolibon“ning dunyo hamjamiyati tomonidan qoralanishiga sabab boʻldi. „Tolibon“ning bu harakatlari bir qator musulmon mamlakatlarida ham jamoatchilik tomonidan qoralangan. Toliblar ayollarning taʼlim olishini taqiqlash tarafdori. Koʻpincha maktablar toliblar nishoniga aylanadi. 2008-yilda Pokistonning shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan Svat vodiysida ular 170 dan ortiq maktablarni vayron qilgan. Qayd etilishicha, ushbu maktablarda 55 mingga yaqin oʻgʻil va qiz bolalar taʼlim olib kelgan.
Ichki siyosati
2021-yil 7-sentabrda „Tolibon“ harakati Afgʻoniston muvaqqat hukumatining yangi tarkibini eʼlon qildi. Unga koʻra:
Rossiya bilan aloqalar
„Tolibon“ rahbariyati 1999-yil kuzida Ikkinchi chechen urushi paytida Rossiya federal kuchlariga qarshi kurashayotgan chechen jangchilariga 4 million dollar va 24 ta koʻchma zenit-raketa tizimlarini yuborishga qaror qildi. 2000-yil yanvar oyida „Tolibon“ning Pokistondagi vakili Checheniston mustaqilligini tan olishini va Aslan Masxadov hukumati bilan diplomatik aloqalar oʻrnatishini eʼlon qildi. 2000-yil fevral oyida „Tolibon“ning rasmiy gazetasi „Shariat“, musulmon davlatlarini Rossiyaga qarshi urush (jihod) eʼlon qilishga chaqirib, „Islomiy mamlakatlar haq yoʻldagilarning Chechenistonda jihodda qatnashishiga imkon berishi kerak“, — deb yozdi.
2001-yil kuzida AQSh va Buyuk Britaniya „Tolibon“ga qarshi harbiy amaliyotlarni boshlab yuborganlaridan keyin „Tolibon“ vakillari Tojikistonning Afgʻoniston bilan chegarasini qoʻriqlayotgan Rossiya harbiylariga mulla Umar nomidan muloqotga chiqib, rasmiy Moskva bilan kelishgan holda Amerika agressiyasiga qarshi kurashish taklifini berishdi. Rossiya bunga ijobiy javob qaytarmadi.
Oʻzbekiston rasmiylarining munosabati
Oʻzbekiston hukumati doim Afgʻonistonda tinchlik oʻrnatish tarafdori ekanligini bildirgan. Shu maqsadda Toshkentda „Tolibon“ va Afgʻoniston hukumati oʻrtasida bir necha raunddan iborat tinchlik kelishuvlari amalga oshirilgan. Xususan, 2018-yil mart oyida Toshkentda Afgʻoniston hukumati va „Tolibon“ harakati oʻrtasida tinchlik oʻrnatish maqsadida deklaratsiya imzolangan. Oʻzbekiston „Tolibon“ guruhi oldiga oʻzaro munosabatlarda ayrim shartlarni qoʻygan. Oʻzbekiston prezidentining Afgʻoniston boʻyicha maxsus vakili Ismatilla Irgashevning soʻzlariga koʻra, „Tolibon“ning qoʻshni mamlakatlarga tahdid qilmasligi, „Tolibon“ Afgʻoniston hududida xalqaro terrorchi tashkilotlarga oʻrin (joy) bermasligi va ularni kaltaklamasligi, ularga yordam bermasligi — bular asosiy shartlardan hisoblanadi. 2021-yil 25-iyunda Oʻzbekiston Tashqi ishlar vaziri Abdulaziz Komilov „Tolibon“ harakatini terrorchi tashkilot deb hisoblamasligi haqida maʼlum qildi. Uning soʻzlariga koʻra, „Tolibon“ oʻz mamlakati hududidan tashqarida hech qanday terroristik akt uyushtirmagan.
Terroristik aktlari
Yosh bolalar ham „Tolibon“ harakatining qurboniga aylangan holatlar maʼlum. 2007-yil Paktika viloyatida toliblar ingliz tilini oʻrgangani uchun bir maktab oʻquvchisini otib oʻldirishgan. 2010-yil toliblar Helmand viloyatida 7 yoshli bolani josuslikda ayblab qatl etdilar. 2011-yil politsiyada ishlovchi kishi ular tarafiga oʻtmagani uchun toliblar uning 8 yoshli bolasini osib oʻldirdilar.
2021-yil. Qayta kuchayish
thumb|200px|2021-yil Afgʻonistondan AQSh harbiylarini olib chiqish eʼlon qilinganidan keyin „Tolibon“ hujumlari koʻrsatilgan xarita 2021-yilda AQSh va Buyuk Britaniya harbiylari Afgʻonistondan toʻliq olib chiqilishi eʼlon qilindi. Afgʻoniston hukumati va mintaqa mamlakatlari bu xabar ularni xavotirga solayotganini yashirmadilar. Afgʻonistondan tinchlikparvar kuchlar chiqarilishi ortidan „Tolibon“ harakati kuchayib bordi. Xususan, ular Afgʻonistonning asosan turkmanlar va oʻzbeklar yashaydigan shimoliy viloyatlariga hujumlarni amalga oshira boshladilar.
2021-yil 15-avgust. Kobulni egallash
15-avgust kuni „Tolibon“ harakati Afgʻoniston poytaxti Kobul shahriga hujum boshladi. Kobulga kirish hududida Afgʻoniston harbiylari va „Tolibon“ kuchlari oʻrtasida kuchli toʻqnashuv boshlandi. Shuningdek, shahardagi Puli Charxiy qamoqxonasidan mahbuslar ozod qilindi. Afgʻoniston ichki ishlar vazirligi matbuot xizmati „Tolibon“ harakati Afgʻoniston poytaxtiga hujum boshlaganini ommaviy axborot vositalariga eʼlon qildi. „Tolibon“ poytaxt gʻarbidagi Kobul universitetini ham oʻz nazoratiga oldi va Kobul tumanlaridan birida oʻz bayrogʻini oʻrnatdi. Qatardagi „Tolibon“ yetakchisi Afgʻonistondagi toliblardan Kobulda zoʻravonlik qilishdan tiyilishni, mamlakatni tark etishga qaror qilgan har bir kishiga xavfsiz oʻtishni taʼminlashni va ayollarni qoʻriqlanadigan hududlarga borishlarini soʻragan.
Afgʻoniston prezidenti Ashraf Gʻani yaqin orada oʻz isteʼfosi haqida eʼlon qilishi haqida xabarlar tarqaldi. Gʻanining lavozimni tark etishining asosiy sababi Afgʻonistondagi vaziyat ekani taʼkidlandi va prezident „Tolibon“ harakatiga taklif qilmoqchi boʻlgan sulh rejasi doirasida ketish imkoniyatini koʻrib chiqayotgani aytildi. „Tolibon“ harakati Afgʻonistonning beshinchi yirik shahri hisoblangan Jalolobodni egallab oldi. Nangarhor viloyatidan deputat Abrarulla Murodning maʼlum qilishicha, shahar oqsoqollar buyrugʻi bilan „Tolibon“ga taslim boʻlgan.
15-avgust kechga yaqin „Tolibon“ Kobul boʻyicha bayonot berib, shaharga bostirib kirmasligi, kuch ishlatilmasligi, aksincha hokimiyat tinch yoʻl bilan oʻzgarishini maʼlum qildi. Hokimiyatning „Tolibon“ga oʻtish jarayonini taʼminlash uchun muzokaralar olib borildi.
Gʻani mamlakatdan ketganidan soʻng „Tolibon“ harakati butun Afgʻoniston hududini nazorat qilayotganini eʼlon qildi. „Tolibon“ oʻz bayonotida mamlakat poytaxtida hech qanday jangovar harakatlar yoʻqligi, harakat butun Afgʻoniston ustidan nazorat oʻrnatganini aytdi.
Baqiroq qurbaqa
right|thumb| Baqiroq qurbaqa
Baqiroq qurbaqa, yoki qichqiradigan qurbaqa (Rana clamitans Rana clamitans ) — haqiqiy qurbaqalar turi.
Baqiroq qurbaqaning maydoni - bu har qanday sayoz toza suv - koʻllar, botqoqliklar, koʻlmaklar, Shimoliy Amerikaning sharqiy qismidagi daryolar, daryolar. Shimolda, diapazoni Kanadaning janubi -sharqida 46-47 ° shimoliy kenglikgacha, gʻarbda - Missisipi daryosi havzasidan Buyuk tekisliklar bilan chegaralargacha, janubda - Texasdan Floridagacha boʻlgan Meksika koʻrfazining qirgʻoqlarigacha (Florida yarim orolidan tashqari).
Baqaning oʻlchami 5-7 sm (baʻzan 10 sm gacha), jigarrang tanasi bilan, boshi koʻpincha yashil boʻlib, aprel - avgust oylarida koʻpayadi. Bir vaqtning oʻzida 1000 dan 7000 gacha tuxum qoʻyiladi va urugʻlantiriladi. It baliqlari yashil rangga ega zaytun rangida koʻrinadi. Erkaklar bir yil ichida jinsiy etuk boʻlishadi, urgʻochilar - 2-3 yil ichida. Ayollar erkaklarnikidan kattaroq boʻladi.
Ular janubiy ("bronza", Rana clamitans clamitans) va shimoliy turlarga (Rana clamitans melanota) bo'linadi. Qichqiroq qurbaqa buqaga oʻxshaydi (Rana catesbeiana), lekin kichikroq. Bundan tashqari, buqa qurbaqasidan farqli oʻlaroq, bel-biqin burmalari mavjud.
Tur Lithobates kichik jinsiga tegishli boʻlib,  Lithobates clamitans -sinonimiga ega. 21-asrda subgenus baʻzan alohida turga kiritildi.
Pat Curcio
Oʻyin faoliyati
Pat Curcio „Dayton Bombers“, „Charlotte Checkers“ va „Huntsville Blast“ xokkey klublari uchun Sharqiy qirgʻoq xokkey ligasida va „Saginaw Wheels“ va „Brantford Smoke“ xokkey klublari uchun Colonial xokkey ligasida professional tarzda oʻynadi.
1995-yilda Pat Curcio Italiyaning „HC Devils Milano“ xokkey klubi bilan shartnoma imzoladi va Shveysariya NLB vakili „SC Herisau“ va keyingi yillarda Germaniyada ishladi. Pat Curcio Germaniyaning eng yuqori ligasi Deutsche Eishockey League (DEL) da „Hannover Scorpions“ xokkey klubi uchun jami 133 oʻyin oʻtkazgan va Germaniya kichik ligasi vakili „EV Ravensburg“ va „ESV Bayreuth“ xokkey jamoalarida faoliyat yuritgan edi.
Murabbiylik va menejerlik faoliyati
Pat Curcio oʻzining murabbiylik faoliyatini 2001-yilda zaxira oʻrindigʻida boshlagan. 2006—2007-yilgi mavsumda Pat Curcio Ontario oʻsmirlar xokkey ligasi vakili „Pickering Panthers“ xokkey jamoasida bosh murabbiy boʻlib ishlagan. 2007-yildan 2009-yilgacha Pat Curcio OHLning „London Knights“ xokkey jamoasida yordamchi murabbiy boʻlib ishlagan. Undan soʻng „Utah Grizzlies“ (ECHL) va „Sault Ste Marie Greyhounds“ (OHL) jamoalarida yordamchi murabbiy boʻlgan.
2009-yilda Pat Curcio Ontarioning London shahrida Euro Can kubogi musobaqasini tashkil qildi, unga Shveysariyaning „EV Zug“, Germaniyaning „EHC München“ va Avstriyaning „EHC Linz“ kabi jamoalari kiritilgan edi.
Yuriy Churkin
Yuriy Nikolaevich Churkin (1953-yil 9-noyabr - 2010-yil 11-avgust) - sovet va rus futbolchisi, maydonning barcha pozitsiyalarida oʻynagan. SSSR sport ustasi (1979).
Tarjimai holi
Chimkent futboli tarbiyalanuvchisi. 1971-yilda ikkinchi ligada „Metallurg“ (Chimkent) tarkibida kattalar darajasida oʻynay boshlagan.
1972-yilda Rostovning SKA jamoasiga oʻtgan. Birinchi mavsumda faqat dubl uchun oʻynagan. Oliy ligada asosiy jamoa uchun debyut oʻyini 1973-yil 2-iyunda SSKA jamoasiga (rus. ЦСКА) qarshi oʻtkazgan. 1974-yilda birinchi ligadagi klubda oʻynashni davom ettirgan.
1975-yilda Rostselmashga oʻtgan, u qayta tashkil etilgandan keyin birinchi mavsumni ustalar musobaqalarida oʻtkazgan. Jamoa tarkibida uch yarim mavsumni ikkinchi ligada oʻtkazgan.
1978-yil avgust oyida Rostovning SKA jamoasiga qaytib kelgan va u bilan oʻsha mavsumda katta ligaga kirish huquqini qoʻlga kiritgan. 1979-yilgi mavsumni armiya tarkibida oliy ligada oʻtkazgan va 1979-yil 12-iyunda „Qayrat“ bilan oʻyinda oʻzining yagona golini eng yuqori saviyada urgan. 1979-yilning avgustida uning „Paxtakor“ga oʻtishi jamoa samolyot halokatida vafot etganidan soʻng rejalashtirilgan edi, ammo natijada Rostovda oʻynashda davom etdi. 1980-yil boshida SKA uchun faqat kubok oʻyinlarida oʻynagan. Umuman olganda, armiya klubi uchun 70 ta oʻyin oʻtkazgan va 3 ta gol urgan, shundan Premyer-ligada (1973 va 1979-yillarda) — 35 ta oʻyin va 1 ta gol urgan.
RSFSR jamoasi tarkibida 1979-yilda SSSR xalqlari Spartakiadasi ishtirokchisi boʻlgan. Turnirda Qozog'iston SSR jamoasiga qarshi oʻyinda (4:0) ishtirok etgan va unda gol urgan. Spartakiadadagi chiqishi uchun (toʻrtinchi oʻrin) „SSSR sport ustasi“ unvoniga sazovor boʻlgan.
1980-yilda yana Rostselmashda oʻynagan. Umuman olganda, besh mavsum davomida u jamoa uchun 153 ta oʻyin oʻtkazib, 20 ta gol urgan.
1981-yildan boshlab besh mavsum „Yangiyer“da ikkinchi ligada, keyin toʻrt mavsum „Atommash“da oʻynagan. Faoliyatining oxirida APK (Azov), Start (Yeysk) va havaskorlar jamoalarida oʻynagan. 1990-yilda agrosanoat majmuasi tarkibida RSFSR kubogi gʻolibi boʻlgan. Faoliyatining soʻnggi yillarida libero sifatida oʻynagan.
Shahsiy hayoti
Katta akasi Viktor (1952-1979) ham futbolchi boʻlgan, 1979-yilda „Paxtakor“ jamoasi bilan birga aviahalokatda vafot etgan. 1970-yillarning birinchi yarmida aka-uka bir muncha vaqt Rostovning  SKA jamoasida birga oʻynashgan.
Putin's People
Toʻliq nomi: Putin's People: How the KGB Took Back Russia and Then Turned on the West (Putinning odamlari: Qanday qilib KGB Rossiyani qaytarib oldi va Gʻarbga yurish boshladi) — britaniyalik jurnalist Catherine Belton tomonidan Rossiya prezidenti Vladimir Putin va rossiyalik milliarderlar haqida yozilgan kitob. 2020-yil aprelda HarperCollins nashriyotida chop etilgan.
Tavsifi
Asar 16 yil davomida Financial Timesning Moskvadagi korrespondenti boʻlgan va Rossiyada yashagan britaniyalik jurnalist Catherine Belton tomonidan yozilgan. U Moskvada korrespondentlik qilish davomida oligarxlar, amaldorlar, maxsus xizmat vakillari va Kremlda ishlovchi insayderlar bilan yaqindan tanishgan. Kitob „Rossiya prezidenti Vladimir Putinning yaqin odamlari, KGB (DXB) ning sobiq ofitserlari va kuchishlatarlar postsovet iqtisodiyoti va davlat institutlarining yogʻli sohalarini oʻz taʼsir doirasida tutib turgani“ haqida hikoya qiladi. Kitob jurnalistik surishtiruv shaklida yozilgan boʻlib, Kremldagi insayderlar, diplomatlar, razvedkachilar, prokurorlar, kriminal shaxslar va oligarxlardan, asosan anonim tarzda olingan sharhlardan iboratdir.
Mukofotlari
2020-yil „The Times“, „The Sunday Times“ va „The Daily Telegraph“ nashrlari „Putin's People“ kitobini yil kitobi deb eʼlon qildilar.
Jajangmyeon
Jajangmyeon (자장면) yoki jjajangmyeon (짜장면) — chunjang, toʻgʻralgan choʻchqa goʻshti va sabzavotlardan tayyorlangan quyuq sous bilan toʻldirilgan koreys ugra taomi. Taomni tayyorlashda dengiz mahsulotlari yoki boshqa goʻshtlardan foydalaniladi.
Tarixi
Jajangmyeon oʻn toʻqqizinchi asrning oxirida, Xitoyning Shandong provinsiyasidan ishchilar Xitoy harbiylari tomonidan Koreyaga yuborilganida joriy etilgan. Taom 1905-yilda Incheon Chinatowndagi xitoy restorani — Gonghwachunda xoʻrandalarga taklif qilinishni boshlagan (공화춘). Restoran hozir Jajangmyeon muzeyi hisoblanadi.
Nomi ham, taom ham xitoycha zhájiàngmiàn (炸酱面) dan kelib chiqqan. Ikkalasining umumiy xususiyatlari choʻchqa goʻshti, uzun bugʻdoy ugralari va fermentlangan soya pastasidan tayyorlangan sousdir. Ammo, jajangmyeon kraxmalli va karamel rangini ishlatadi, bu esa zhájiàngmiàn bilan solishtirganda qalinroq va quyuqroq sousga olib keladi. Irvinedagi Kaliforniya universitetining tarix professori Yong Chenning taʼkidlashicha, bu taom „Shimoliy Xitoyning ugra va maydalangan choʻchqa goʻshti taomi zhájiàngmiàn sifatida boshlangan boʻlsa-da, bugungi kunda u butunlay koreys taomiga aylangan“.
50-yillarning oʻrtalarida Janubiy Koreyada, Koreya urushidan soʻng, jajangmyeon arzon narxlarda sotildi, shunda har kim uni ogʻirlik qilmasdan yeyishi mumkin edi. Yangi koreys uslubidagi jajangmyeon savdo markazi boʻlgan Incheon portiga tashrif buyurgan koʻplab savdogarlar va baliq bozorida ishlaydigan koʻplab dok ishchilari orasida mashhurlikka erisha boshladi va tezda butun mamlakat boʻylab tarqaldi.