Termiz_Arxeologiya_muzeyi
6-zal. Shimoliy Tohariston ilk oʻrta asrlar davrida
(milodiy IV-VIII asrlar) Milodiy IV-asr oxiridan boshlab Baqtriya oʻlkasi tarixiy manbalarda Tohariston deb yuritila boshlangan. Tohariston oʻz tarkibiga Surxondaryo viloyati, Janubiy Tojikiston va Shimoliy Afgʻoniston yerlarini qamrab olgan boʻlib, hududiy jihatdan Kushon davri Baqtriya oʻlkasiga teng boʻlgan. Milodiy III asr oxiri - IV asr davomida Tohariston Sosoniylar Eroni davlatiga qaram viloyatga aylangan. V asrda oʻlka Xioniylar va Eftaliylar davlati tasarrufida boʻlgan. VI asrning 60-yillariga kelib, Eftaliylar davlatining Turk hoqonligi va Sosoniylar Eroni qoʻshinlari tomonidan tor-mor etilishi tufayli Tohariston Turk hoqonligi davlati qoʻl ostiga olgan. VII asrning 70-yillaridan Tohariston Arab qoʻshinlari tomonidan bosib olina boshlagan. Bu jarayon VIII asrning 40-yillariga kelib oʻlkaning batamom Arab xalifaligi tarkibiga qoʻshib olinishi bilan yakunlangan. V-VIII asrlar davomida Tohariston markaziy hokimiyatga rasman qaram koʻplab kichik mulkliklarga (ularning soni 27 ta) boʻlingan. Chagʻoniyon, Kuftan, Termizshohlar mulkliklari shimoili - gʻarbiy Tohariston, yaʻni Surxon vohasida joylashgan. Termizshohlar mulki Amudaryoning oʻng qirgʻogidagi yerlarni va hozirgi Angor, Termiz va Jarqoʻrgʻon tumanlarini oʻz ichiga olgan. Bu mulklik Termizshoh tomonidan idora etilgan. Chagʻoniyon (arabcha Saganian, xitoycha Chigo-Yan-Na) Chagʻonrud (Surxondaryo) daryosining yuqori havzasidagi yerlarni, Hisor va Bobotogʻ togʻ oldi maydonlarini oʻz tarkibiga olgan. Chagʻoniyon mulkligining markaziy shahri Chagʻoniyon Qizilsuvning Surxondaryoga quyilishida joylashgan Budrach hisoblanadi. IV asrning oxirida, ayniqsa, Sosoniylar Eroni qoʻshinlarining Shimoliy Tohariston yerlariga yurishi oqibatida dastavval markaziy shaharlar (Tarmita-Termiz, Dalvarzintepa) inqirozga yuz tutadi. VI asr boshlariga kelib, Shimoliy Toharistonning markaziy shaharlari qayta tiklanib, kengaya boshladi va yana bir qancha shaharlarga asos solinadi. VII-VIII asrlarga oid Xitoy yozma manbalariga koʻra, Termiz mudofaa devorining uzunligi 10 kilometr (20 li), Chagʻoniyonning markaziy shahri devori 5 kilometr (10 li) ga teng boʻlgan. Toharistonning V-VIII asrlar davri shaharlari Kushon davri shaharlari kabi asosan ikki, yani arki aʻlo va shahriston kabi tarkibiy qismlardan iborat boʻlgan. Zangtepa (Qulogʻlitepa), Hayitobodtepa, Chagʻoniyon (Budrach) larning arki aʻlosida asosan hukmdor saroyi va u bilan bogʻliq inshootlar joylashgan. Markaziy Osiyoning V-VIII asrlardagi tarixiy va madaniy oʻlkalari (Soʻgʻd, Xorazm) shaharlari kabi Tohariston shaharsozligida juda murakkab meʻmorchilik uslublari qoʻllanilgan. Bular turkumiga gumbazli xonalar, tomlarini gʻishtlar yordamida ravoqsimon uslubda yopib, uning tepasidan ikkinchi va uchunchi qavatini qurish va hokazolar kiradi. Toharistonlik meʻmor ustalar shaharlardagi qabul marosimlari oʻtadigan zallarni, mehmonhonalarni, kundalik hayotga moʻljallangan honalarni bezashda somon suvoq, devoriy rang tasvir, mahobatli haykaltaroshlik va oʻyma ganchdan juda mohirona foydalanganlar. Shimoliy Tohariston shaharlari kushon davri shaharlari singari diniy markazlar vazifasini oʻtagan. Koʻhna Termizda qazib ochilgan gʻorsimon binolar, Chordingak oʻrnidagi buddaviylik inshooti, Zangtepadan topilgan qayin poʻstlogʻiga bitilgan matnlar shular jumlasidandir. V-VIII asrlar davri yodgorliklari turkumiga, shuningdek, koʻshk va hovlilar, savdo yoʻllari yoqasida joylashgan bojxonalar (Sherobod tumanidagi Tavka qoʻrgʻoni) ham kiradi. Angor vohasidagi Kuyovqoʻrgʻon, Bolaliktepa, Yumaloqtepa kabi koʻshklardagi muhtasham qabulxona va mehmonxonlar dunyoviy mazmunda ishlangan devoriy rang tasvirlarga, rang-barang haykallarga, loy yoki yogʻochga oʻyib ishlangan naqshin lavhalarga bezalgan. Ilk oʻrta asrlar Shimoliy Toharistonda badiiy sanʻatning, ayniqsa haykaltaroshlik va devoriy rang tasvir sanʻatining yuksaklikka erishgan davridir. Toharistoning V-VII asrlar davri rang tasvir sanʻati Tavka qoʻrgʻoni va Bolaliktepa devoriy suratlari orqali oʻrganilgan. Tavka qoʻrgʻonidagi muhtasham bino xonasidagi devoriy suratlarda ov marosimi aks ettirilgan boʻlsa, Bolaliktepa koʻshkidagi zalda bazm marosimi tasvirlangan. Vohaning Kattatepa (Xosiyattepa), Zangtepa, Bolaliktepa, Hayitobod, Kuchuktepa kabi obidalari, Bittepa singari dafinalarini oʻrganish jarayonida topilgan turli-tuman shisha idishlar, metalldan yasalgan oʻsmadon va mehnat qurollari togʻ minerallaridan yasalgan shoda munchoqlar, qoʻsh baldoqli krujka va metall buyumlarga taqlid etib yasalgan sopol idishlar ilk oʻrta asrlar davrida shimoli-gaʻrbiy Toharistonda hunarmanchilikning ham jadal rivoj topganligini koʻrsatadi