Toshkoʻprik_jangi
Toshkoʻprik jangida(1363-yil) Amir Temurning besh ming askari oʻttiz ming kishilik moʻgʻul lashkari bilan Vaxsh daryosi boʻyidagi Pulisangin (Toshkoʻprik) da toʻqnashadi. XIV asrning ikkinchi yarmidan Movarounnahr yana moʻgʻul asoratiga tushdi. Temurbek yurtini ozod qilishga bel bogʻladi. Shu maqsadda Xorazm va Xurosonga yoʻl olib, u yerlardan kuch toʻplashga kirishdi. Temur navkarlari mingan otlar togʻlik joylarda koʻp yurib oʻrgangan chopqir bedovlar edi. Koʻpchilik jangchilar ham togʻ sharoitiga yaxshi moslashgan odamlar edi. Ilyosxo'ja askarlari va ular mingan moʻgʻul otlari koʻproq tekis choʻl sharoitiga moslashgan boʻlib, ular baland-past togʻlarda, tik yonbagʻirlar va archazor oʻrmonlar ichida durust jang qilolmas edi. Shuni yaxshi biladigan Temurbek ataylab dushman lashkarlarining Vaxsh daryosi boʻyidagi baland togʻlar etagiga hujum qilib kelishini kutib turardi. Moʻgʻul xoni avval togʻ ustida qoʻshin bilan turgan Temurbek huzuriga elchi yuboradi. Bu elchi tilyogʻlamalik qilib Temurbekni Ilyosxoʻjaxon bilan yarashishga va uning xizmatiga qaytishga undaydi. Albatta, bu quruq hiyla edi. Aslida elchining maqsadi Temurbek askarlarining taxminiy sonini va qanday joylashganini koʻrib bilish va xonga maʼlum qilish edi. Shuni faxmlagan Temur bor askarlarini elchiga koʻrinadigan joydan bir emas, ikki marta oʻtkazdiradi. Shu bilan kuch-qudratini ikki barobar katta qilib namoyish etadi. Elchi ancha vahimaga tushib qaytib ketadi. Ertasi kuni Ilyosxoʻja olti ming kishilik sara qoʻshinlarini Tugʻluq Sulduz degan mashhur moʻgʻul sarkardasi boshchiligida Temur qoʻshinlariga qarshi ilgʻor qism qilib joʻnatadi. Bu qoʻshin togʻ tepasida turgan Temurbek qoʻshiniga hujum qilishga jur’at etolmay, kuni boʻyi togʻ etagidagi tekislikda Temurning birinchi boʻlib hujum qilishini kutadi. Ammo Temur oʻz qoʻshini bilan togʻdan tushmay turaveradi. Kech kirib qorongʻi tushgach, Tugʻluq Sulduz boshliq olti ming kishilik hirovul togʻ etagidagi tekislikda tunab qoladi. Tun qorongʻusida odam-odamni tanimaydigan paytda Temurbek ular ustiga bostirib borishni maʼqul koʻrmaydi. Chunki qorongʻi paytda qoʻshinlar aralashib ketib, ikki tomon ham koʻp talafot koʻrishi tajribadan maʼlum edi. Shuning uchun Temur butun qoʻshinini tunda shay qilib, sahar paytini kutadi. Odatda, sahar paytining uyqusi shirin boʻladi. Dushman qoʻshini pastdagi tekislikda sahar uyqusiga gʻarq ketgan paytda Temurbek qoʻshini togʻdan koʻchkiday yopirilib tushib hujumga oʻtadi. Tong endi yorisha boshlaganda choʻchib uygʻongan gʻanimlar saflanishga va otlanishga ulgurmasdan Temurbekning besh ming qoʻshini ularning koʻpini qilichdan oʻtkazadi, qoʻl koʻtarib taslim boʻlganini asir oladi, minglab otlar, qurol-yarogʻlar, boshqa qimmatli narsalar oʻlja boʻlib qoʻlga tushadi. Hirovul qoʻshinining tor-mor boʻlgani haqidagi xabar Puli Sangindan narida yotgan Ilyosxoʻjaxonga yetib borguncha va uning lashkari saflanib maydonga chiqquncha Temurbekning qoʻshini katta oʻljalar bilan yana togʻ tepasidagi avvalgi bexatar joyiga qaytadi. Gʻazablangan xon bor qoʻshinini yigʻib, koʻch-koʻroni bilan togʻ etagiga yetib kelguncha kun kech boʻladi. Xon hal qiluvchi jangni ertaga qoldirishga qaror qiladi. Uning qoʻshini Temurnikidan hali ham besh barobar koʻp edi. Jete lashkari togʻning etagidagi hamma joyni egallab oladi. Yengil kuchlar dushmanni chalgʻitib turdi-da, oʻzi bir yarim ming saralangan askar bilan daryoning yuqori qismidan narigi qirgʻoqqa kechib oʻtdi. Qorongʻu tushgach, har bir askariga koʻrinadigan joyga chiqib, oʻn yerda oʻt yoqishga farmon berdi. Togʻ boshida sonsiz mash’alani koʻrgan Jeta lashkari vahimaga tushib qoldi.Tong otib yorugʻ tushganda Ilyosxoʻja amirlari va navkarlari bilan otlanib togʻ qarshisidagi tekislikka chekindi. Temurbekning askarlari darhol ularning orqasidan quvishga farmon berishni soʻradilar. Dushmanning maqsadini anglagan Temur bunga rozi boʻlmadi. Ilyosxoʻjaning maqsadi Temurbekni togʻdan tushurib, yalang yerda jang qilishga majburlash edi. Yuqorida aytganimizdek, Jete askarlari uchun tekis yalangliklarda jang qilish qulay edi. Buni biladigan Temurbek ularni ana shu qulaylikdan mahrum qiladi. Butun qoʻshini bilan togʻdan tushmay turaveradi. Shundan keyin Jete qoʻshini orqaga qaytishga va togʻ etaklarida jangga kirishishga majbur boʻladi. Temurbekning minglab navkarlari yuqorida turib, ularning ustiga kamondan oʻq yogʻdiradilar. Jete navkarlari pastdan otgan oʻqlar esa koʻpincha moʻljalga yetib bormaydi. Bunday jangda gʻalaba qilolmasligini sezgan Ilyosxoʻja oʻzining yigirma besh ming qoʻshini bilan Temurbek turgan togʻni oʻrab olishni buyuradi. Shu bilan u goʻyo Temurbekni qurshovga olib yengmoqchi boʻladi. Jete qoʻshini qurshab olingan togʻning gir aylanasiga joylashib, tun yarmidan oshganda koʻplari uxlab qoladi. Ammo Temurbek qoʻshini tuni bilan uxlamay yana sahar paytini kutadi. Buyuk sarkarda oʻz qoʻshinini toʻrt qismga boʻlib, tong yorishishi oldidan Jete lashkariga kutilmaganda toʻrt tomondan hujum uyushtiradi. Bu hujumning markazida oʻzi turadi. Jete lashkari oʻzini yigʻib, tartibga keltirguncha Temurbek qoʻshini ularni toʻzgʻitib tashladi. Har ikki tomondan koʻplab odamlar halok boʻldi. Jete lashkariga hujumga dosh berolmay qocha boshladi. Ilyosxoʻja gʻazab bilan oʻz askarlariga doʻq-poʻpisa qilib jangni davom ettirishga buyurdi. Lekin ularni qochishdan toʻxtatolmadi. Oʻzi ham ularga qoʻshilib qochib, toʻrt farsang naridagi qarorgohiga zoʻrgʻa yetib oldi. Kun koʻtarilguncha qochib borgan yogʻiy toʻkilib, sochilib, katta talafot koʻrdi. Bu qaqshatqich zarbadan keyin Ilyosxoʻja oʻzini oʻnglay olmaydi va qolgan qoʻshini bilan orqaga chekinib, Hisor togʻlaridan nariga — Xoʻjand tomonlarga yoʻl oladi.