Jiyda_foydalari
Jiyda
Sharq jiydasi (Elaeagnus orientalis L) mevalari azaldan xalq tabobati obyekti sifatida oʻrganilgan yirik mevali shakllari ajratib olingan va oziq-ovqat va dorivor sifatida foydalanilgan hamda ilmiy jihatdan oʻrganilgan. Ming yillar davomida Sharq jiydasining yirik mevali shakllari yaratilganki, ular nafaqat yirik mevalari, serhosilligi, tez hosilga kirishi hamda turli tuproq va iqlim sharoitlariga moslashib oʻsa olishi bilan ajralib turadi. Jiyda daraxti juda plastik oʻsimlik. Shu sababli ham jiydaning ekologik tabiatini anglash bir buncha murakkab. Sharq jiydasining bargi oddiy, ensiz kumushrang, daraxti 8-10 m, shoxlari siyrak, tikanakli yoki tikansiz, guli 2 jinsli, sariq serasal, xushboʻy efir moyli, mevasi sargʻish, magʻizsiz danakli, eti unsimon, xushxoʻr. Jiydaning mevasi yangiligida yoki quritib isteʼmol qilinadi. Mevasidan spirt va kuchsiz alkogolli ichimliklar tayyorlanadi. Tabobatda oshqozon-ichak kasalliklarini davolashd a ishlatiladi.Yogʻochidan turli xil buyumlar yasaladi, parfumeriya sanoatida, gulidan efir moyi olinadi. Jiyda qurgʻoqchilikka chidamli, yer osti suvlari yuzi va shoʻr tuproqlarda ham oʻsaveradi. Danagidan, ildiz bachkisidan va qalamchasidan koʻpayadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 3 -5 yilda hosilga kiradi. May- iyun oyida gullaydi, mevasi sentyabr-oktyabrda pishadi. Bir tupi 50 kggacha hosil beradi. Jiyda 60-80 yil yashaydi. Non jiyda mevali daraxt sifatida ekiladi, oʻrta boʻyli daraxt. Sernam joylarda yaxshi oʻsadi. Serhosil, mevasi yirik, mazali, qizgʻish- qoʻngʻir rangli. Oʻzbekiston oʻrmonchilik ilmiy-tadqiqot institutida 20 ga yaqin navi taʼriflangan. Qizil jiyda, Raʼno, Urganch, Xuramoy, Toshkent deserti, Choʻli qandak, Qizil qandak va boshqalar. Hozirgi davrga kelib sanoat ahamiyati maʼlum bir darajaga pasaydi. Oʻzbekiston, Tojikiston va koʻpgina mamlakatlarda ayrim tomorqa  bogʻlarida ekiladi. Tuproqni azot bilan boyitadi. Ozuqaviy quvvati 34kkalni tashkil etadi. Jiyda mevasini uzoq muddat saqlash mumkin. Pishib yetilganida terib  olingach, bir necha oydan soʻng ham oʻzining foydali jihatlarini yoʻqotmaydi. Jiydazorlar tuproq unumdorligini oshiradi, 1 gektarda 60-70 kggacha azot toʻplanishini taʼminlaydi. Jiyda shoʻrxak yerlar  tarkibida 3,5% gacha tuzlar boʻlgan tuproq sharoitlarida, yer osti suvlar yaqin yerlarda ham, toshloq yerlarda ham bemalol oʻsib hosil beradi. Oʻtkazilgan tadqiqotlarga koʻra,  Toshkent vohasi, Xorazm, Fargʻona va Sirdaryo viloyatlarida tabiiy tarqalgan va madaniy oʻsib turgan Sharq jiyda daraxti, turli tuproq-relyef va iqlim sharoitlariga yaxshi moslashganini koʻrsatadi. Sharq jiyda yorugʻsevar, issiqlikka chidamli, +50 C gacha issiqda, -30C gacha boʻlgan suvuqqa bemalol chidaydi. Shu sababli ham jiydani madaniy ekish chegarasi anchagina shimolga surilgan. Moskva, Ifa, Yekaterinburg, Berl shaharlari liniyasigacha boʻlgan hududlarda jiyda sovuqlardan zararlanmasdan bemalol oʻsmoqda, koʻkalamzorlashtirishda, oʻrmon melioratsiyasi sohalarida foydalanishmoqda. Oʻrmonchilik va bogʻdorchilik amaliyotida har bir mevali, manzarali oʻsimlik turlarining oʻz oʻrni hamda  faoliyati bor. Ayniqsa, shoʻr yerlarda oʻsib muhim meliorativ funksiyalarni bajarishga moslashgan Sharq jiyda oʻsimligi nafaqat yerning meliorativ holatini yaxshilash, balkim qimmatli mevalar ham beradi. Markaziy Osiyoda jiydalarning mahalliy shakllari asosan Oʻzbekiston janubidagi qurgʻoqchil suptropik zonada, Turkmaniston va Tojikistonda uchraydi va oʻz vatanida havaskor bogʻbonlar tomonidan yetishtiriladi. Oʻzbekistonda birinchi marta unabi koʻchatlari Samarqandda meva beradi. 1934-yilda payvandlangan unabi yaʼni jiyda koʻchatlari Kaliforniyadan tajriba- naslchilik stansiyasiga yetkazib berildi va mahalliy sharoitda oʻsishni boshladi, koʻp yillik kuzatishlar natijasida  istiqbolli navlarni Oʻzbekistonda yetishtirish uchun tavsiya etishdi.