cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dekonstruktivizm
Modernizm va postmodernizm
Muxolifatdan tashqari, dekonstruktivizm va postmodernizm uchun aniqlovchi matn Robert Venturining „Arxitekturadagi murakkablik va ziddiyat“ (1966) kitobi edi. U modernizmning sofligi, ravshanligi va soddaligiga qarshi bahs yuritadi. Uning kitobi nashr etilishi bilan modernizmning ikkita asosiy tarmogʻi boʻlgan funksionalizm va ratsionalizm paradigma sifatida agʻdarildi. Postmodernist Venturi qarashlari shundan iborat ediki, bezak va tarixiy ishora arxitekturaga modernizmdan voz kechgan boylikni qoʻshdi. Dizaynning ratsionalizmi rad etildi, ammo binoning funksionalligi hali ham bir oz saqlanib qoldi. Bu Venturining navbatdagi yirik asari tezislariga yaqin boʻlib, belgilar va bezaklarni pragmatik arxitekturada qoʻllash va semiologiyaning falsafiy murakkabliklarini singdirish mumkin.
Dekonstruktiv falsafa
Derridaning fikriga koʻra, matnlarni oʻqish klassik hikoya tuzilmalari bilan ishlashda eng yaxshisidir. Har qanday meʼmoriy dekonstruktivizm maʼlum bir arxetipik konstruktsiyaning mavjudligini, moslashuvchan tarzda oʻynash uchun qatʼiy belgilangan anʼanaviy kutishni talab qiladi. Frank Gerining Santa-Monikadagi shaxsiy qarorgohining dizayni (1978-yildan) prototip dekonstruktivist bino sifatida tilga olingan. Uning boshlangʻich nuqtasi odatiy ijtimoiy maʼnolar toʻplamiga ega boʻlgan prototip shahar atrofi uyi edi.
Derridaning mavjudlik metafizikasi va dekonstruktivizm kontseptsiyalariga qoʻshimcha ravishda, uning yozuv va arxe-yozuv falsafasida mujassamlangan iz va yoʻq qilish tushunchalari dekonstruktivistik yodgorliklarda oʻz yoʻlini topdi. Daniel Libeskind oʻzining koʻplab dastlabki loyihalarini yozish boʻyicha nutq shakli sifatida tasavvur qilgan va koʻpincha aniq sheʼriyat shakli bilan ishlaydi. U kitoblardan meʼmoriy haykallar yasagan va koʻpincha matnlardagi maketlarni qoplagan va oʻz meʼmorchiligini yozma ravishda ochiq koʻrsatgan.
Zamonaviy sanʼat
Zamonaviy sanʼatning ikki turi — minimalizm va kubizm dekonstruktivizmga taʼsir koʻrsatdi. Analitik kubizm dekonstruktivizmga ishonchli taʼsir koʻrsatdi, chunki shakllar va mazmun bir vaqtning oʻzida turli nuqtai nazardan ajratiladi va koʻrib chiqiladi. Ajratilgan makonning sinxronligi Frank Gehri va Bernard Tschumining koʻplab asarlarida yaqqol namoyon boʻladi. Sintetik kubizm, topilgan ob’yekt sanʼatini qoʻllash bilan, dekonstruktivizmga analitik kubizm kabi katta taʼsir koʻrsatmaydi.
Deformatsiya va dislokatsiyaga moyilligi bilan ekspressionizm va ekspressionistik arxitekturaning dekonstruktivizm bilan bogʻliq jihati ham mavjud. Baʼzida dekonstruktivizm ekspressionizm, neo-ekspressionizm va mavhum ekspressionizmning turlarini aks ettiradi. Vasiliy Kandinskiyning ishi ham dekonstruktivist arxitektura bilan oʻxshashliklarga ega. Uning mavhum ekspressionizmga va majoziy ishlardan uzoqlashishi geometriya uchun bezakni dekonstruktivist rad etish bilan bir xil ruhda.
Kompyuter yordamida dizayn
Kompyuter yordamida dizayn hozirda zamonaviy arxitekturaning aksariyat jabhalarida muhim vosita hisoblanadi, ammo dekonstruktivizmning oʻziga xos xususiyati kompyuterlardan foydalanishni ayniqsa dolzarb qiladi. Uch oʻlchovli modellashtirish va animatsiya (virtual va jismoniy) juda murakkab boʻshliqlarni tasavvur qilishda yordam beradi, shu bilan birga kompyuter modellarini ishlab chiqarish moslamalari (CAM — Computer-aided Manufacturing) bilan bogʻlash qobiliyati juda xilma-xil modulli elementlarni ommaviy ishlab chiqarishga erishishga imkon beradi. Bundan tashqari, Gehri oʻzining dizayn jarayonining bir qismi sifatida koʻplab jismoniy modellar va kompyuter modellarini ishlab chiqarishi bilan mashhur.
Tanqidiy javoblar
Kennet Fremptonning „ Zamonaviy arxitektura: tanqidiy tarix“ (birinchi nashr 1980) nashr etilganidan beri arxitektura nazariyasida tanqidning roli haqida keskin tushuncha mavjud edi. Derridani falsafiy taʼsir sifatida koʻrsatsada, dekonstruktivizm postmodernizmning boshqa asosiy tarmogʻi boʻlgan tanqidiy regionalizm kabi tanqidiy nazariyada ham asosga ega deb qaralishi mumkin. Tanqidiy nazariyaning ikki jihati, dolzarblik va tahlil dekonstruktivizmda uchraydi. Dekonstruktivizmdagi boshqa asarlarni yoki pretsedentlarni qayta koʻrib chiqish va tanqid qilish tendentsiyasi, shuningdek, estetik masalalarni birinchi oʻringa qoʻyish tendentsiyasi mavjud. Bunga misol qilib Wexner markazini keltirish mumkin.
Dekonstruktivizmdagi tanqidiylik va tanqidiy regionalizmdagi tanqidiylik oʻrtasidagi farq shundaki, tanqidiy regionalizm murakkablikning umumiy darajasini pasaytiradi va modernistik arxitekturani mahalliy farqlar bilan yarashtirishga harakat qilganda aniqroq tahlil qiladi. Aslida, bu modernistik „xalq tili“ga olib keladi. Tanqidiy mintaqaviylik oʻz-oʻzini tanqid qilishning etishmasligi va joy utopikligini koʻrsatadi. Shu bilan birga, dekonstruktivizm oʻz-oʻzini tanqid qilish darajasini va joy distopiyasini, shuningdek, tashqi tanqidni saqlab qoladi va murakkablik darajasini saqlab qolishga intiladi.
Dekonstruktivizm tanqidchilari uni ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlmagan sof rasmiy mashgʻulot sifatida koʻrishadi. Kennet Frempton uni „elitar va ajralgan“ deb hisoblaydi. Nikos Salingaros dekonstruktivizmni „virusli ifoda“ deb ataydi, bu esa yoʻq qilingan shakllarni qurish uchun dizayn tafakkurini bosib oladi; Derrida va Filipp Jonsonning taʼriflariga juda oʻxshash boʻlsada, bu butun harakatni qattiq qoralash demakdir. Boshqa tanqidlar dekonstruktivistik falsafaga oʻxshaydi — dekonstruktivizm harakati empirik jarayon emasligi sababli, u meʼmor xohlagan narsaga olib kelishi mumkin va shuning uchun u izchillik etishmasligidan aziyat chekadi. Bugungi kunda harakat boshlanishining falsafiy asoslari yoʻqolganligi va faqat dekonstruktivizm estetikasi qolgan degan tuygʻu bor. Boshqa tanqidlar arxitektura lingvistik falsafaning predmeti boʻlishi mumkin boʻlgan tildir, yoki agar u oʻtmishda til boʻlgan boʻlsa, tanqidchilar endi u yoʻq deb daʼvo qiladilar.
Ron Howard
Yoshlik
Ron Howard 1954-yil 1-martda Oklaxoma shtatining Dunkan shahrida aktrisa Jean Speegl va rejissyor, yozuvchi va aktyor Rance Howardning katta o‘g‘li bo‘lib tug‘ilgan. U nemis millatiga mansub ega. Otasi „Beckenholdt“ familiyasi bilan tugʻilgan va 1948-yilda aktyorlik faoliyati uchun „Howard“ sahna nomini olgan. Ron tugʻilganda otasi Rens Howard Qoʻshma Shtatlar havo kuchlarida uch yil xizmat qilgan. Oila 1958-yilda, uning ukasi Klint Howard tugʻilishidan bir yil oldin Gollivudga koʻchib oʻtdi.
Aktyorlik faoliyati
right|thumb| Cara Williams, Pit va Gledis (1960) 1959-yilda Govard oʻzining „The Journey“ filmidagi birinchi rolini oʻynadi.
Shaxsiy hayot
Howard 1975-yil 7-iyunda yozuvchi Sheril Alleyga (1953-yil 23-dekabrda tug‘ilgan) turmushga chiqdi. Ularning to‘rt farzandi bor: qizlari Bryce Dallas (1981-yil 2-martda tug‘ilgan), egizaklar Joselin Carlyle va Paige Carlyle (1985-yil 5 fevralda tugʻilgan) va oʻgʻli Reed Cross (1987-yil 13 aprelda tugʻilgan).
Xasmol
Xasmol (milkak, panaritsiy) — qoʻl barmogʻi toʻqimalarining oʻtkir yiringli yalligʻlanishi. Koʻpincha barmoqning oxirgi (tirnoq) falangasidagi mayda jarohatga (yoriq, tirnalgan, tikan, zirapcha kirgan, pichoq kesgan, sanchilgan) yiringlatuvchi mikroblar kirishidan paydo boʻladi. Yalligʻlanish yuzada (terida, tirnoq yaqinida) va chuqur (teri ostida) payda, boʻgʻimda, suyaksa boʻlishi mumkin. Yuza X.da yiring epidermis ostida yigʻiladi; atrofidagi teri qizaradi, ogʻriydi (asosan, achishish seziladi). Pufak astasekin kattalashadi, bunda yiringli yalligʻlanish kamdankam hollarda chuqurroq joylashgan toʻqimalarga oʻtadi. Tirnoq yaqinidagi X.da yiringli pufak tirnoq gardishi terisida hosil boʻladi. Agar yiring tirnoq ildizi ostiga oʻtsa, tirnoq osti X.i deyiladi va bu, odatda, tirnoq koʻchib tushgandan soʻng yoʻqoladi. Chuqur X., odatda, barmoqning kaft yuzasida, avvaliga teri ostida paydo boʻladi. Bu yuzadagi teri qalin boʻlganidan uning ostida hosil boʻladigan yiring uzoq vaqtgacha tashkariga yorib chiqa olmaydi, natijada payga, boʻgʻimlarga va suyakka oʻtadi, baʼzan ularni bir vaqtning oʻzida shikastlantiradi. Bunda kuchli ogʻriq paydo boʻladi, kasallangan barmoq bezillab turadi. Barmoqni qimirlatganda, uni bukib yozganda ogʻriqning kuchayishi X.ning pay yoki boʻgʻimga oʻtganligini bildiradi. X.ning har qanday shakli va ayniqsa, chuqur X. noxush oqibatlarga olib kelishi mumkin. X.ning oldini olishda barmoklarni shikastlanishdan asrash, qoʻlni toza tutish, tirnoq olshpda ehtiyot boʻlish zarur. Barmoq terisi salgina shikastlanganida uni toza suv bilan yuvib, yod, spirt surtish va oʻsha joyni steril bint bilan bogʻlash lozim. X.ni oʻz bilgicha davolash yaramaydi. Davosi: konservativ muolajalar (UVCH, ultratovush, kvars) oʻtkaziladi, agar ular naf bermasa jarrohlik usuli qoʻllaniladi.
Etiologiyasi va patogenezi
thumb|400x400px|Xasmolda ko‘p tarqalgan kesish usuli. Kasallik qoʻzgʻatuvchisi koʻproq stafilokokklar (77-80 foiz hollarda), kamroq aralash infeksiyadir. Koʻp hollarda kasallik mayda shikastlardan (nina uchi kirib ketishi, shilinish), yot jismlarning kirib qolishi (oynaning mayda zarralari, zirapchalar) dan, baʼzan esa manikyurdan soʻng boshlanadi. Yalligʻlanishning avj olishi koʻp jihatdan barmoqlarning anatomik tuzilmasi xususiyatlariga bogʻliqdir. Kaft tomonda teridan pay qinlariga, suyak falangalariga va panja oʻzagi suyaklariga yoʻnalishda fibroz tolalar perpendikulyar holda oʻtadi. Bu tolalar toʻqimalarning maʼlum qattiqlashuvini va barmoqlarning kaft yuzasidagi terisi harakatning cheklanishini vujudga keltiradi. Yalligʻlanish kuchaygan sari shish kattalashib boradi, yiring tashqariga yorib chiqa olmaydi, shu tufayli u chuquroqqa kira boshlaydi. Kaftda tegishli fassiyalar va paylar oʻrtasida joylashgan chuqur va yuza fassiya boʻshliqlari yiringli jarayonning bundan keyin qanday tarqalishini belgilaydi. Shuningdek, infeksiya pay va sinovial qinlari boʻylab ham tarqaladi; bu qinlar II, III va IV barmoqlarda birbiridan holi joylashadi, I va V barmoqlarda esa ular bilak suyagi va tirsak sinovial xaltalari orqali birikadi. Ikkala xalta bilak kanali sohasidagi kaft chuqurligida koʻpincha bir-biriga tegib turadi, mana shuning uchun ham yalligʻlanish bir boʻshliqdan ikkinchisiga oʻtishi mumkin. Shuningdek, yiringli jarayonning bilakka oʻtish xavfi ham bor Tasnifi. Tasniflash odatda anatomik prinsip asosida amalga oshiriladi.
Passy (Yonne)
Passy Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Yonne departamenti Sens tumani tarkibiga kiradi.
Xasmol
Etiologiyasi va patogenezi
Xasmollarning quyidagi turlari tafovut qilinadi :
Passy (Yonne)
Aholisi
301 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 52,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,7 km2.
Guernsey (Wyoming)
Guernsey AQShning Wyoming shtatida joylashgan shahardir. Platte County okrugi tarkibiga kiradi.
Xasmol
Etiologiyasi va patogenezi
1) teri xasmoli — yuzaki limfatik erizipeloid;
Guernsey (Wyoming)
Aholisi
1121 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 2,8 km2. Shundan 2,8 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 1427 m balandlikda joylashgan.
Xasmol
Etiologiyasi va patogenezi
2) teri osti xasmoli — distal falangada oʻrta va asosiy falangada barmoqlar orqa sathida;
3) pay qini xasmoli — tarqalgan chegaralangan;
4) suyak xasmoli — oʻtkir surunkali;
5) boʻgʻim xasmoli — boʻgʻim-suyak boʻgʻim;
6) tirnoq xasmoli — tirnoq osti xasmoli tirnoq yoni xasmoli — paronixiya;
7) pandaktilit — quruq nekroz turi hoʻl nekroz turi aralash turi.
TERI XASMOLI
Teri xasmoli mayda jarohatlar natijasida kelib chiqadi. Yalligʻlanish jarayoni epidermis qavati ostida, kaft yuzasida va orqa tomonida kechadi. Patologik-anatomik manzarasi. Dastlab terining epiderma qavati ostida yiringli sargʻish pufakcha paydo boʻladi. Yiringli ekssudat epidermisni asta-sekin qatlamlab koʻchira boshlaydi. Mahalliy giperemiya va
limfangitning paydo boʻlganligi aniqlanadi.
Klinik manzarasi
reaksiya sezilmaydi.
Davosi
Teri xasmoli jarrohlik yoʻli bilan davolanadi. Koʻchib tusha boshlagan epidermis qatlamlari steril qaychi bilan kesib tashlanadi. Koʻpincha teri osti qatlamiga ochilgan teshik yaraga sintomitsin emulsiyasidan bogʻlov qoʻllaniladi. Barmoqni immobilizatsiya qilish zarur. Jarayonning dastlabki bosqichida barmoqni issiq suvga tiqib turish yoʻli bilan (bir kecha-kunduzda 4-6 marta) toʻxtatish mumkin.
Sokolovka (Shal aqin tumani)
— Qozogʻistonning Shimoliy Qozogʻiston viloyati Shal aqin tumanidagi qishloq. Kato kodi — 595639500.
Xasmol
Teri osti xasmoli
Bunda yalligʻlanish jarayoni teri osti qatlamida rivojlanadi, koʻproq u falanganing kaft tomonida joylashgan boʻladi. Teri osti xasmoli nisbatan koʻproq uchrab turadi va panjaning barcha yiringli kasalliklarining 45-50 foizini tashkil etadi.
Patologik-anatomik manzarasi
Shish bannoqning orqa yuzasida, toʻqimalar zichligi kam boʻlgan joyda rivojlanadi. Yogʻ qavatining nekrozlanishi va yiringli yemirilishi tezlik bilan boshlanadi.
Klinik manzarasi
Qon aylanishining darhol buzilishi natijasida oʻqtin-oʻqtin qattiq ogʻriq turadi. Ogʻriq tufayli uyqusizlik kelib chiqadi, ishtaha boʻgʻiladi. Barmoq shishadi, teri kerikadi. Yalligʻlanish markazida ogʻriq birdaniga zoʻrayadi. Jarayon chuqurroqqa tarqalganligi sababli flyuktuatsiya boʻlmaydi, shishda teri taranglashgani kuzatiladi. Intoksikatsiya belgilari bemoming oʻzini yomon his qilishi, haroratning koʻtarilishi (37,5-38°C), koʻproq et uvishishi kabi jarayonlarda kuzatiladi.
Davosi
Dastlabki bosqichda issiq vannachalar, spirtli kompresslar qoʻllaniladi. Jgut bilan bogʻlangan venaga antibiotiklar yuboriladi. Teri osti xasmolini davolashning asosiy metodi
kasallikni tezroq jarrohlik yoʻli bilanʼdavolashdir, uni yalligʻlanish jarayoni avj olayotgan paytda bemorning birinchi uyqusiz tunidan kechiktirmay amalga oshirish tavsiya etiladi. Operatsiya novokainning 1-2 foizli eritmasi bilan mahalliy anesteziya ostida, OberstLukashevich metodi boʻyicha amalga oshiriladi. Bunda venaga yuboriladigan yoki ingalyatsion qisqa muddatli narkozdan ham foydalaniladi. Kesma yetarlicha keng boʻlishi, lekin u barmoqlar va panja funksiyasiga zarar yetkazmaydigan boiishi kerak. Nekrotik toʻqimalar olib tashlanadi. Infiltrat bosqichida ham insiziya tavsiya etiladi, bu toʻqimalar zoʻriqishini kamaytiradi va nekroz paydo boʻlishining oldini oladi. Kesish yon va kaft (volyar) chegarasida (Klapp usuli) yoki barmoqning orqa (dorzal) yuzasida amalga oshiriladi. Kesma avval bir tomondan oʻtkaziladi, keyin pinset yara orqali barmoqning karama-qarshi tomoniga oʻtkazilib,
kontrapertura qilinadi va u orqali rezina tasma oʻtkaziladi. Oxirgi falanga sohasida oval va yarim oval shaklidagi kesma qoʻllaniladi; bunday kesmalar yordamida nekrotik yiringli oʻchoqni yaxshiroq aniqlash, kesib tashlash va drenaj qilish mumkin. Keyingi yillarda nekroz oʻchogʻi kesib tashlanib, yara antibiotiklar bilan tozalangandan soʻng, tuzalish
muddatini ikki baravar qisqartiradigan zich chok (V.I.Struchkov) solish usulidan foydalanish yoʻlga qoʻyilmoqda. Operatsiyadan keyingi davrda antiseptik eritmali vannachalar,
antibiotiklarni mahalliy yuborish, UYUCH, UFO, davolash gimnastikasi qoʻllaniladi. Yaradan yiring suyuqligi oqib chiqishi toʻxtamaguncha drenaj qilish davom ettiriladi.
Pay xasmoli (Pay qini xasmoli, tendovaginit)
Pay qinining hamda pay sinovial pardasining yalligʻlanishi panjaning eng ogʻir yiringli kasalliklaridan biri hisoblanadi. Yiringli jarayon odatda ikkilamchi hoi sifatida paydo boʻladi. Bunga teri osti, boʻgʻim yoki suyak xasmollaridan, ayniqsa, oʻz vaqtida jarrohlik yoʻli bilan davo qilinmagan hollarda oʻtgan infeksiya sabab boʻladi.
Patologik-anatomik manzarasi
Pay qinida va sinovial pardasida seroz yalligʻlanish avj oladi. Ekssudat tezda serozfibrinoz, keyin esa yiring tusini oladi. Toʻqimalarning shishishi rivojlanadi. Payda qon aylanishining
buzilishi yuz beradi, pay nekrozga uchrab, yemiriladi. I barmoq pay qinining shikastlanishi V barmoq pay qiniga oʻtishi mumkin (panjaning V-simon flegmonasi), I va V barmoqlarning yiringli iendovagnitlari kaftning bilak va tirsak sinovial qinlari vositasida Paron-Pirogov boʻshligʻi orqali oʻtib, bilak flegmonasini yuzaga keltiradi. Paron-Pirogov boʻshligʻi
bilakning chuqur qatlamlaridajoylashgan boʻlib, orqa tomondan kvadrat pronator, bilak suyaklari va chuqur kaft fassiyasi bilan, old tomondan esa barmoqlarning chuqur bukuv mushak paylari va bosh barmoqning uzoq bukuv paylari bilan chegaralangan.
Klinik manzarasi
Payda qattiq ogʻriq paydo boʻladi. Barmoqlarning shishgani maʼlum boʻladi, bemor ularni yarim bukib oladi. Barmoqni toʻgʻrilashga harakat qilinsa ogʻriqning birdaniga kuchayib ketishi
kuzatiladi, bu esa uning xarakterli siptomidir. Barmoqlarning yiringli tendovaginiti umumiy buzilishlar — bosh ogʻrishi, darmonsizlik, yuqori harorat bilan birga kechadi. Ayniqsa, I va V barmoqlarning yiringli tendovaginitlari xavflidir.
Davosi
Kasallikning dastlabki soatlaridayoq pay qinini punksiya qilib, ekssudatni chiqarib yuborish va oʻz navbatida antibiotiklarni yuborish tavsiya etiladi. Pay qiniga 1-2 ml suyuqlikdan ortiq sigʻmaydi, shuning uchun antibiotiklar yuqori konsentratsiyada yuboriladi. Jgutdan foydalanib antibiotiklarni venaga yuborish afzal va bunda qoʻl immobilizatsiya qilinadi.
koʻproq zich chok solish qoʻllanilmoqda.
Suyak xasmoli
Suyak xasmoli falanga osteomiyeliti turlaridan biridir. Infeksiya odatda, teri osti xasmoli notoʻgʻri yoki boshqa bir xasmol oʻz vaqtida davolanmaganligi natijasida falangani ishdan chiqaradi.
Patologik-anatomik manzarasi
Dastlabki bosqichda suyak toʻqimasining mayda infiltratsiya oʻchogʻi kuzatiladi. Keyinchalik yiringli imbibitsiya, osteoporoz oʻchoqlari rivojlanadi, oqma yaralar orqali chiqib turuvchi suyak sekvestrlari paydo boʻladi. Granulyatsion toʻqimalarning intensiv taraqqiy etishi, vaqti kelib esa barmoqning deformatsiyalanishi
Klinik manzarasi
Suyak xasmoli koʻproq oxirgi falangani shikastlantiradi. Barmoq oʻqtin-oʻqtin tutadigan qattiq ogʻriq, tirnoq falangasining urchiqsimon qalinlashuvi bilan xarakterlanadi. Koʻpincha
kasallikning ikkinchi haftasi oxiriga borib, yiringli teshik yaralar paydo boʻladi. Suyak xasmoli odatda teri osti, boʻgʻim xasmolining asorati sifatida namoyon boʻladi. Jarayon bir necha haftalarga, hatto oylarga choʻzilishi mumkin. Oʻziga xos qoʻziqoringa oʻxshash granulyatsiya rivojlanib, yaradan mayda suyak boʻlakchalari chiqib turishi bilan birga kechadi.
Rentgenogrammalarda osteoporoz, destruksiya va falangalar sekvestratsiyasi kuzatiladi.
Davosi
Ilk bosqichlarda antibiotiklarni, jgut yordamida vena va arteriya tomirlariga yuborish tavsiya etiladi. Agar qisqa muddatli konservativ terapiya yordam bermasa, jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. Oxirgi falanga sohasidagi yiring oʻchogʻi yarim oval shaklida kesib ochiladi. Agar oʻrta va asosiy falangada jarayon boʻlsa nekrsekrestvektomiya ikki yon tomondan kesma qilinib bajariladi. Nekrotik kletchatka tag-tomiri bilan kesilib olib tashlanadi, yara drenaj qilinadi. Yirik sekvestrlar mavjud boʻlgan hollarda halok boʻlgan suyak parchalarini olib tashlash tavsiya etiladi. Birlamchi zich chok solish ham mumkin.
Boʻgʻim xasmoli
Koʻpincha teri osti va suyak xasmoli tufayli yiringli jarayonning tarqalishi oqibati sifatida paydo boʻladi. Shuningdek, mikroorganizmlar boʻgʻimga yorilgan yaralar va ochiq shikastlar orqali ham oʻtadi. Falangalararo yoki panja-falanga boʻgʻimlarining yiringli yalligʻlanishi kuzatiladi.
Patologik-anatomik manzarasi
Dastlabki bosqichda boʻgʻim boʻshligʻida bir necha kun davomida yiringga aylanadigan seroz ekssudat paydo boʻladi. Togʻaysimon boʻgʻim sathi yemirilishga uchraydi va
Klinik manzarasi
Qattiq ogʻriq turadi, barmoq bukilganda u yanada kuchayadi. Shish barmoqning toʻgʻrilangan sathi bilan cheklanadi, boʻgʻim duksimon shaklni oladi. Vaqt oʻtishi bilan patologik yon
harakatlar paydo boʻladi va krepitatsiya aniqlanadi. Patologik suyak chiqishlar boshlanadi, ora-sira teshik yaralar yuzaga keladi. Rentgenogrammalarda boʻgʻim konturlarining destruksiyasi koʻzga tashlanadi.
Davosi
Boʻgʻimni punksiya qilish va unga antibiotiklar yuborish muhim ahamiyatga ega. Puxta immolizatsiya qilish zarur. Boʻgʻimda yiring boʻlsa, artrotomiya qilinadi, boʻgʻim ikki parallel kesmalar bilan ochiladi va antibioktiklar bilan tozalanadi. Yaraga rezina tasma kiritiladi. Ancha keyingi davrda boʻgʻim sathida rezeksiyasi amalga oshiriladi. Ahyon-ahyonda barmoqni amputatsiya qilishga toʻgʻri kelishi ham mumkin.
Tirnoq osti xasmoli
Tirnoq ostidagi yiringlash tirnoq ostiga yot jism (zirapcha) kirib qolishi, jarohatni kovlash, shuningdek, tirnoq osti qavatining yiringlashi natijasida avj oladi.
Patologik-anatomik manzarasi
Tirnoq ostida seroz ekssudat rivojlanadi va u koʻp oʻtmay yiringga aylanadi. Tirnoq qatlamlanib koʻchadi. Yiring tashqariga yorib chiqqanda tirnoq ostida teshik yara paydo boʻladi,
granulyatsiyaning jadal avj olayotgani kuzatiladi.
Klinik manzarasi
Kasallik dam-badam boʻladigan kuchli ogʻriq bilan kechadi, tirnoq ostida yiring yigʻilganligi yaqqol koʻrinib turadi. Tirnoq ustidan bosilganda birdan ogʻriq turadi.
Davosi
Tirnoq osti xasmolining davosi faqat jarrohlik yoʻli bilan tuzatishdir. Baʼzan yalligʻlanish jarayonini toʻxtatish uchun zirapchani chiqarib yuborishning oʻzi kifoya qiladi. Zirapchani sugʻurib olib tashlash uchun tirnoq cheti ponasimon qilib kesiladi. Yiring uncha koʻp yigʻilmagan boʻlsa, zirapcha skalpel yoki perforator bilan tirnoqni trepanatsiya qilish
yoʻli orqali olib tashlanadi. Ogʻirroq hollarda tirnoq butunlay kuyganda tagidan yarim oval shaklida kesilib, tirnoq yonidagi etdan ajratiladi, tirnoq Pean qisqichi bilan ushlab turilib, aylanma harakat bilan olib tashlanadi Ochilgan tirnoq ostiga surtma dorili bogʻlov qoʻyiladi.
Tirnoq yoni xasmoli
Tirnoq yoni xasmolida yiring tirnoq atrofidagi (yoki uning tomonlaridan birida) yumshoq toʻqimalarda yigʻilganda kuzatiladi. Jarrohlik yoʻli bilan davo qilinadi. Odatda, tirnoq yonini kesish bilan cheklaniladi, kamdan-kam hollarda tirnoqni qisman olib tashlashga toʻgʻri keladi.
Benedikt XVI
Benedikt XVI, tugʻilgan nomi Joseph Aloisius Ratzinger (talaffuzi: Yozef Aloyzius Ratsinga; 16-aprel 1927, Marktl, Germaniya — 31-dekabr 2022, Vatikan) — Rim papasi (2005-2013), Rim katolik cherkovi va Vatikan davlati boshligʻi. Fuqarolik nomi — Yozef Ratsinger. Myunxen universiteti huzuridagi Ilohiyot institutini tugatgach, 1951-yili ruhoniy rutbasini qabul qildi. 1952—1977 yillarda Germaniyadagi oliy oʻquv yurtlarida oʻqituvchi. 1977-yildan Myunxen va Frayzing arxiyepiskopi, shuningdek, kardinal. 1981—2005-yillarda diniy taʼlimotlar boʻyicha kongregatsiya (boshqaruv organi) prefekti, Vatikan kardinallari hayʼati dekani (2002—2005). 2005-yil 19-aprelda Rim papasi va Rim katolik cherkovi boshligʻi etib saylandi hamda Benedikt XVI nomini oldi va 2013-yilgacha xizmat qildi. Rim papalari ichida eng uzoq yashagan shaxs sifatida rekord oʻrnatgan. Kelib chiqishi nemis boʻlgan ilk Rim papasi (soʻnggi ming yil ichida).
Nobuo Matsunaga
Nobuo Matsunaga (松永 信夫; 6-dekabr 1921 - 25-sentyabr 2007) — yaponiyalik futbolchi.
Terma jamoadagi faoliyati
Milliy terma jamoadagi ilk debyutini 1954-yili 14-mart Janubiy Koreya terma jamoasi bilan boʻlgan oʻyinda oʻtkazgan. Shu vaqtga qadar u milliy terma jamoa safida 4 ta oʻyinda ishtirok etib kelgan.
Barclay (Maryland)
Barclay AQShning Maryland shtatida joylashgan shahardir. Queen Anne's County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
147 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 0,7 km2. Shundan 0,7 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
IC 4096
IC 4096 Veronika Sochlari yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.
Kurucaören (Kastamonu)
Kurucaören—Turkiyaning Kastamonu viloyati Kastamonu tumanidagi qishloq.
Koparan (Corum)
Koparan — Chorum viloyatining Merkez tumanidagi qishloq.
Tarixi
Qishloqning eski nomi Koparan edi. Qishloq nomi 1928-yildagi yozuvlarda Qoradona Muhacir sifatida qayd etilgan. Keyinchalik Yenikaradona deb atalgan qishloq 2014-yilda avvalgi nomiga qaytarilgan.
Geografiyasi
Qishloq Chorum shahar markazidan 44 kilometr uzoqlikda joylashgan.
Saint-Bonnet-des-Quarts
Saint-Bonnet-des-Quarts Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Loire departamenti Roanne tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
364 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 33,3 km2. Dengiz sathidan 395 – 966 m balandlikda joylashgan.
Zimmern unter der Burg
Zimmern unter der Burg Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Zollernalbkreis tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 5,05 km2. 476 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Zimmern unter der Burgning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Masao Ono
Masao Ono (大埜 正雄; 2-mart 1923 - 11-fevral 2001) — yaponiyalik futbolchi.
Terma jamoadagi faoliyati
Milliy terma jamoadagi ilk debyutini 1954-yili 14-mart Janubiy Koreya terma jamoasi bilan boʻlgan oʻyinda oʻtkazgan. Shu vaqtga qadar u milliy terma jamoa safida 3 ta oʻyinda ishtirok etib kelgan.
Brighton (Alabama)
Brighton AQShning Alabama shtatida joylashgan shahardir. Jefferson okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
2945 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 1011,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,6 km2. Shundan 3,6 km2 quruqlik, 0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 155 m balandlikda joylashgan.
Metlishino
Metlishino — Qozogʻistonning Shimoliy Qozogʻiston viloyati Qiziljar tumanidagi qishloq. Kato kodi — 595065400.
Manbalar
[[Turkum:Qozogʻistonning aholi yashash punktlari]
Aqtasti (Shu tumani)
Aqtasti (Ақтасты) — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Shu tumanidagi qishloq. Dulat qishloq okrugi tarkibiga kirgan. KATO kodi — 316635200. 2019-yilda tugatilgan. Boltirik qishlogʻining gʻarbida joylashgan.
Sarıbayır, Refahiye
Sarıbayır (sobiq Yakupşeyh) Turkiyaning Erzincan viloyati Refahiye tumaniga qarashli qishloq. Qishloqda 42 nafar turklar istiqomat qiladi.
Brundidge (Alabama)
Brundidge AQShning Alabama shtatida joylashgan shahardir. Pike okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
2341 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 92,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 25,2 km2. Shundan 25,1 km2 quruqlik, 0,1 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 144 m balandlikda joylashgan.
Gypsum (Colorado)
Gypsum AQShning Colorado shtatida joylashgan shahardir. Eagle okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
6477 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 681,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 9,5 km2. Shundan 9,5 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 1924 m balandlikda joylashgan.
Hanna (Wyoming)
Hanna AQShning Wyoming shtatida joylashgan shahardir. Carbon County okrugi tarkibiga kiradi.
Xatlon (viloyat)
Xatlon viloyati — Tojikiston Respublikasi janubi-gʻarbidagi viloyat. 1992-yilda Koʻlob va Qoʻrgʻontepa viloyatlarining qoʻshilishi natijasida vujudga kelgan. Maydoni 24,800 km2. Aholisi 2,676,000 kishi (2010), asosan, tojiklar, shuningdek, oʻzbeklar, turkmanlar, arablar, ruslar, loʻlilar, tatarlar va boshqa jami 40 ga yaqin millat vakillari ham yashaydi. Markazi — Qoʻrgʻontepa shahri. Tarkibida 24 tuman, 5 shahar, 18 shaharcha va 128 qishloq fuqarolari yigʻini bor. Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyati bilan chegaradosh.
Joldelund
Joldelund Germaniyaning Schleswig-Holstein yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Nordfriesland tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 19,12 km2. 727 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Xitoy
Xitoy, Xitoy Xalq Respublikasi (xitoycha 中華人民共和國 — 中华人民共和国 — -{Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó}-), XXR — Markaziy va Sharqiy Osiyoda joylashgan davlat. Dunyoda aholisi eng koʻp va maydoni jihatidan eng yirik davlatlardan biri. Sharqda Tinch okean ning Sariq, Sharqiy Xitoy va Janubiy Xitoy dengizlari bilan oʻralgan. Maydoni 9,6 mln. km². Aholisi 1 mlrd. 394mln. kishi (2003). Poytaxti — Pekin shahri. Maʼmuriy jihatdan 23 provinsiya (Xitoy Taypeyi ham shu hisobga kiradi), 5 muxtor rayon va markazga boʻysinuvchi 4 shahar (Pekin, Shanxay, Tyendzin, Chunsin)ga boʻlinadi.
Davlat tuzumi
Xitoy Xalq Respublikasi. Amaldagi konstitutsiyasi 1988-yil 4-dekabrda qabul qilingan; 1988, 1993, 1999-yillarda ayrim tuzatishlar kiritilgan. Konstitutsiyaga koʻra, Xalq vakillari Umumxitoy majlisi (XVUM) davlat hokimiyatining oliy organi. XVUM davlat boshligʻi — XXR raisi (2012-yildan Si Jinping) va uning oʻrinbosarlarini saylaydi. Krnun chiqaruvchi hokimiyatni XVUM amalga oshiradi. XVUM provinsiya, muxtor rayon, markazga boʻysunuvchi shaharlar va qurolli kuchlar tomonidan saylanadigan deputatlardan iborat. XVUMning doimiy ishlovchi organi Doimiy qoʻmitadir. XVUM vakolat muddati 5 yil Ijroiya hokimiyatni Davlat kengashi (hukumat) amalga oshiradi. U XVUM va uning doimiy qoʻmitasi oldida hisob berib turadi. Davlat kengashining vakolat muddati 5 yil
Xatlon (viloyat)
Iqlimi
Xatlon viloyati Qoʻrgʻontepa va Koʻlob qismlariga boʻlinadi. Qoʻrgʻontepa qismining iqlimi subtropik. Yanvar oyidagi oʻrtacha harorat vodiylarda —3 °C, togʻlarda —2 °C gacha, iyul oyida vodiylarda 30 °C, togʻlarda 24 °C — 26 °C. Yillik yogʻin 150 – 200 mm dan 500 mm gacha.
Koʻlob qismining janubida subtropik iqlim. Vodiylarda yanvarda oʻrtacha harorat —2 °C gacha, iyulda 22°—30°. Yillik yogʻin 200–400 mm. Togʻ yon bagʻirlarida yillik oʻrtacha harorat yanvarda —2°, —4°, iyulda 20°—24°, yillik yogʻin 600–800 mm, janubi-gʻarbidagi pasttekisliklarda 200–400 mm. Shimoliy qismidagi vodiylarda havo nisbatan salqinroq. Yillik yogʻin 1000 mm.
Xitoy
Tabiati
XXR, asosan, moʻtadil va subtropik mintaqalarda (janubiy qismida kichikroq hudud tropik mintaqada) joylashgan. Tabiati jihatidan Sharqiy Osiyoda joylashgan sharqiy va Markaziy Osiyoda joylashgan gʻarbiy qismlarga boʻlingan. Mamlakatning sharqi dengiz boʻyi pasttekisliklari, past va oʻrtacha balandlikdagi togʻlar bilan band. Xitoyning gʻarbi esa baland togʻlik, kata tizmalar, keng yassitogʻlik va botiqlardan iborat. Xitoy qirgʻoq chizigʻining uz. 15 ming km chamasida. Kichik qoʻltiq va buxta koʻp. Yirik yarim orollari: Shandun va Lyaodun.
Joldelund
Hududi
Joldelundning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Xatlon (viloyat)
Tabiati
Koʻlob tarafida Sarsarak, Ilontogʻ, Tik togʻlari, Hazrati Shoh togʻlari, shuningdek, Xoʻja Sarez va Xoʻja Moʻmin yonida tuz gumbazlari mavjud. Qizilsuv (Surxob) va Yaxsuv daryolaridan sugʻorishda foydalaniladi. Eng yirik daryosi — Panj. Dangʻara, Moʻminobod, Xovaling, Chubek va Farxor atrofidagi togʻ yon bagʻirlarida pista, yongʻoq, anor, olcha, oʻrik, nok, tut, bodom, doʻlana, jiyda, archa va boshqalar oʻsadi. Janubi-sharqida tokzor va lalmi sharoitlarga moslashgan boshqa mevali daraxtlar mavjud. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, jayra, ilon, yovvoyi mushuk, togʻ echkisi, iyik; qushlardan kaklik, bedana, burgut, oʻrdak, laylak va boshqalar uchraydi. Foydali qazilmalardan oltin, koʻmir, gaz, neft, torf va boshqalar bor.
NGC 2159
NGC 2159 Oltin Baliq yulduz turkumidagi OCL (ochiq klaster) tipli ochiq klasterdir.
Hanna (Wyoming)
Aholisi
857 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
NGC 2159
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Xafif
Xafif (arab. — yengil) — Yaqin va Oʻrta Sharq xalklari musiqa nazariyasida ritmik tuzilma (usul)par nomi. Bir necha turlari mavjud: X.i ramal (tan—tanan tan—tanan), X.i saqil (tan—tana—tan—tana) va boshqa
Xitoy
Tabiati
Xitoy — murakkab orografiyaga ega boʻlgan togʻli oʻlka. Mamlakatning janubi-gʻarbida Tibet togʻligi, undan shimolroqda Markaziy Osiyo tekisliklari va yassitogʻliklar mintaqalari va atrofi togʻlar bilan oʻralgan Sharqiy Xitoy pasttekisliklari yaqqol ajralib turadi. Tibet togʻligi Xitoyning eng baland qismidir (oʻrtacha bal. 4500 m ga yaqin).
Xatlon (viloyat)
Sanoati
Sanoati paxta tozalash, oziq-ovqat sanoati (yogʻmoy, konserva, goʻsht, pivo pishirish, tuz), kimyo (azotli oʻgʻitlar), elektrotexnika (transformator), qurilish materiallari (temirbeton, gʻisht, ohak) ishlab chiqarish korxonalaridan iborat. Vaxsh daryosida Sarband, Markaziy, Sharshara elektr styalari, Boygʻozi gidrouzeli ishlab turibdi. Respublikadagi eng yirik Norak GES ham shu viloyat hududida joylashgan. Qoʻrgʻontepa va Koʻlobda aeroportlar bor.
Qishloq xoʻjaligi
Respublikada yetishtiriladigan paxtaning asosiy qismi, jumladan, ingichka tolali paxtaning barchasi ushbu hududda yetishtiriladi. Shuningdek, bogʻdorchilik, tokchilik, limonchilik, pillachilik, chorvachilik (jumladan, qorakoʻlchilik) rivojlangan. Gʻallachilik, sholichilik keyingi yillarda tez rivojlandi. Asalarichilik yaxshi yoʻlga qoʻyilgan. Vaxsh tuproqshunoslik melioratsiya stansiyasi faoliyat koʻrsatadi. 1960—70-yillarda Yovon, Obikiik, Gʻaravuti, Toshrabod, Qarodum, Beshkent vodiysi va Dangʻaradagi qoʻriq va boʻz yerlar oʻzlashtirilib paxtazorga aylantirilgan.
Xitoy
Tabiati
Xitoyda foydali qazilmalardan toshkoʻmir va yonuvchi slanes, neft, temir va marganets rudalari, boksit, qalay, volfram, simob, mis va polimetall rudalari, oltin, toshtuz konlari bor.
Xatlon (viloyat)
Ijtimoiy soha
Xatlon viloyati aholisi qadimdan hunarmandchilikning zargarlik, kulolchilik, egarchilik, kashtachilik va boshqa turlari bilan shugʻullanadi. Viloyatda Hazrati Amir Sayd Hamadoniy (Koʻlob shahrida), Hazrati Uzun Ostona (Jilikoʻl tumanida), Chiluchor chashma (Beshkentda) va boshqa ziyoratgohlar mavjud.
Xitoy
Tabiati
Tuproqlari Xitoyning sharqiy qismida chimli podzol, qoʻngʻiroʻrmon, sariqjigarrang, sariq va har xil qizil tuprokdar, dare vodiylarida esa allyuvial tuprokdar tarqalgan. Dengiz sohidlarida shoʻrlangan tuprokdar uchraydi. Xitoy gʻarbiy qismining tuprogʻi choʻlga xos kashtan, qoʻngʻir, sur tusli qoʻngʻir tuproklar, togʻ oldi tekisliklari va togʻlarda boʻz, togʻkashtan va togʻoʻtloq, Tibet togʻligida esa sovuq choʻlga xos tuprokdar.
Xitoyda daryo koʻp. Mamlakat sharqidagi daryolar sersuv va ularda kema qatnaydi. Yiriklari — Yanszi, Xuanxe, Sungari, Chjutszyan. Mekong, Saluin, Braxmaputra daryolarining bir qismi ham Xitoydan oqib oʻtadi. Xitoy gʻarbida daryolar kamsuvli, ayrimlari yozda qurib qoladi. Ularning yiriklari — Yorkend va Oqsuv. Koʻl koʻp; asosiylari — Kukunor, Duntinxu, Poyanxu.
Xitoyning sharqiy qismida juda xilma-xil (25 mingdan ziyod) oʻsimlik turi mavjud. U yerda aholi qadimdan zich yashaganligidan oʻrmon, asosan, togʻli yerlarda qolgan. Pasttekisliklarning hammasi ekinzor va bogʻ. Yanszi daryosi quyi oqimidan janubida doim yashil subtropik, eng janubida tropik oʻrmon va mangra chakalakzorlari mavjud. Xitoyning gʻarbiy qismida yuksak oʻsimliklarning turi 5 mingdan oshadi. Xingan togʻlari etagidagi dashtlarda boshokdi oʻtlar, Tibet togʻligidagi choʻllarda oʻt va butalar oʻsadi. Togʻ vodiylari subalp oʻtlokdari va oʻrmonli dashtdan iborat.
Hayvonot dunyosi boy va xilma-xil. Umurtqalilar ning 3500 turi (shundan 400 turga yaqini sut emizuvchila r) va qushlarning 1000 dan ziyod turi bor. Xitoyning janubiy va janubi-gʻarbida tropik mintaqaga xos hayvonlardan har xil maymunlar, lemur, lori, karkidon, tapir, yoʻlbars; sharqida uchqir, mangust, qoplon va hokazo uchraydi. Xitoyning shimoli-sharqida Sibir tayga faunasiga xos hayvonlar, choʻllarda ot, qulon, jayran, ikki urkachli tuya, yumronqoziq, dasht va togʻ dashtida kiyik, qumsichqon, yovvoyi qoʻy, echki, turli yirtqich va sudralib yuruvchilar yashaydi. Bir necha qoʻriqxona bor.
Tabiat hodisalari
Vaqti-vaqti bilan Xitoyda tayfunlar boʻlib turadi, 2021-yil 25-iyulda Xitoyning sharqidagi Chjensyan provinsiyasiga In-fa tayfuni yopirildi. Tayfun episentri yaqinida shamol tezligi soniyasiga 38 metrgacha yetgan.
Aholisi
Xitoy — koʻp millatli davlat. Jami aholining 95 % i xitoylar; qolgan qismi turli til guruhi va oilalariga mansub boʻlgan 56 xalqdan iborat. Xitoylarning koʻpi mamlakatning sharqiy qismida yashaydi. Xueylar (7 mln.ga yaqin) ham xitoy tilida soʻzlashadi. Xitoyning shimoli-gʻarbida turkiy tillar guruhiga mansub xalqlar — uygʻurlar, qozoqlar, qirgʻizlar, salorlar va boshqa, shimoliy va shimoli-sharqidagi dasht va chala choʻllarda mongol guruhiga kiruvchi xalqlardan mongollar, dunsyanlar, tular, shimoli-sharqida tungus manjur xalqlari, gʻarbi (Tibet) va janubi-gʻarbida tibet-birma xalqlari, janubida tai tillarida soʻzlashuvchi xalqlar va boshqa yashaydi. Sintszyanning janubi-gʻarbida pomir tojiklari xam bor.
Dindor xitoylar buddizm (shimoliy tarmogʻi), daosizm va konfutsiychilikka eʼtiqod qiladi. Tibetlar va mongollarning dini — buddizm-lamaizm. Xueylar va turkiy guruhga kiruvchi xalqlarning koʻpchiligi islom dinining sunna mazhabiga eʼtiqod qiladi (pomir tojiklari ismoiliya mazhabida). Rasmiy til — xitoy tili. Yirik shaharlari: Shanxay, Pekin, Tyantszin, Lyuyda, Uxan, Chunsin va boshqa
Aholining pensiya yoshi
Xitoyda tugʻilish surʼatining pasayishi va umr davomiyligining oʻsishi kuzatilmoqda. Ekspertlarning fikricha, pensiya yoshi oshirilmasa, mamlakatda iqtisodiy oʻsish sekinlashadi va ishchi kuchi yetishmasligi boshlanadi.
Xitoy hukumati aniq raqamlarni keltirgani yoʻq. Hozirda Xitoyda erkaklar mehnat faoliyatini 60 yoshda yakunlaydi. Xizmat koʻrsatish sohasida ishlaydigan ayollar pensiyaga 55 yoshda, jismoniy mehnat bilan shugʻullanadigan ayollar esa 50 yoshda pensiyaga chiqishi mumkin.
Xitoyda pensiyaga chiqish borasidagi yosh chegaralari 1950-yillarda belgilangan boʻlib, oʻshandan buyon oʻzgartirilmagan. Bu vaqt ichida esa mamlakatda oʻrtacha umr davomiyligi uzaygan: 1949-yilda oʻrtacha umr davomiyligi Xitoyda 40 yosh boʻlgan; 2019-yilda esa bu koʻrsatkich 77,3 yoshni tashkil qilgan.
Tarixi
Shimoliy Xitoy hududida ilk ibtidoiy madaniyat qoldiqlari, Pekin yaqinida ilk paleolit davri manzilgohdaridan toshga aylangan sinantrop qoldiqlari topilgan. Xitoyda oʻrta paleolit davriga mansub Xetao (Ordos) madaniyati, sunggi neolit davriga mansub Yanshao va Lunshan madaniyatlari, ayniqsa, mashhur. Yanshao madaniyatida (taxminan mil. av. 3 ming yillik urtalaridan 2ming yillik oʻrtalarigacha) odamlar ovchilik va baliq ovlash bilan birga dehqonchilik va chorvachilik bilan ham shugʻullanganlar. Xitoyda ibtidoiy jamoa tuzumi jez davrigacha davom etgan.
Mil. av. 1766—1122-yil Xuanxe daryosining oʻrta oqimlarida dastavval Shang, keyinchalik In deb nomlangan (ShangIn davri) ilk davlat tuzumi tashkil topgan. In davlati uzoq yillar davomida qoʻshni qabilalar bilan urush olib borganligi tufayli mil. av. XI asrga kelib, uning hududi birmuncha kengaydi.
In davrida madaniyat rivojlandi, Oy kalendari ning belgilari, yozuv — hozirgi xitoy iyeroglif yozuvining ibtidosi paydo boʻldi. Shu davrda In davlatining gʻarb tomonida Chjou deb nomlangan qabila kuchayib, oʻz davlatini tashkil qildi (mil. av. 1122—256) va In davlatini bosib oldi. Djou davlati gʻarbiy Djou (mil. av. 1122—771) va Sharqiy Djou (mil. av. 770—256) kabi 2 qismga boʻlingan. Ushbu davrda quldorlik yanada rivojlandi. Djou qabilasi bosib olgan katta hudud dastlabki Djou vanlari tomonidan oʻz qarindoshlari, yaqinlari va lashkarboshilariga boʻlib berildi. Shu sababli keyinchalik bu hududlarda bir-biri bilan kurash olib borgan bir qancha podsholiklar paydo boʻldi. Kurash davomida ayrim yirik podsholiklar vujudga keldi. Bu podsholiklar Djou vanlarining hokimiyatini tan olmay qoʻydi. Shundan keyin ular oʻrtasida ikki yarim asr davomida urushlar yuz berdi.
4—6-asrlarda budda yer egaligi rivojlandi. Buddizm Xitoyga milodiy I asrda Hindistondan Gʻarbiy va Sharqiy Turkiston orqali kirib kelgan. 420—581 yillarda Janubiy va Shimoliy sulolalar (Nanbey chao) xukmronlik qilgan. Bu davrda mamlakatning janubida Sun (420—479), Chi (479-502), Lyang (502-557), Chen (557—589), shimolida Shimoliy Vey (386-534), Sharqiy Vey (534-550). Shimoliy Chi (550577), Gʻarbiy Vey (535-557), Shimoliy Chjou (550-581) kabi davlatlar paydo boʻldi. Janubidagi davlatlar xitoylar tomonidan, shimolidagi davlatlar esa xitoy boʻlmagan xalqlar tomonidan tashkil etildi. 581-yilda Xitoydagi mayda davlatlarni birlashtirish asosida Suy sulolasi (581—618), 618 yilda Tan sulolasi (618—907) hokimiyat tepasiga keldi. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, etnik jihatdan Tan sulolasi turklarga aloqador boʻlganligi sababli dastlabki mazkur sulola turklar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. VII asr oxirida Tan imperiyasi harbiy jihatdan yuksaldi, bosqinchilik urushlari olib bordi. 630-yil Sharqiy Turk xoqonligi, 657-yil Gʻarbiy turk xoqonligi ga zarba berilishi natijasida Sharqiy Turkistondagi davlatlar 100 yilga yaqin Xitoyga qaram boʻlib qoldi. 751-yil Tan armiyasi Talas jangida arablar tomonidan magʻlubiyatga uchragach, imperiya gʻarbga qilmoqchi boʻlgan yurishdan voz kechishga majbur boʻldi. Uygʻur xoqonligi davri (745—840)da esa uning taʼsiri ostiga tushib qoldi.
VIII asr oʻrtalaridan markaziy hokimiyat bilan chekka viloyat hokimlari oʻrtasida kurash kuchaydi, 874—901 yillardagi dehqonlar qoʻzgʻolonlari natijasida Tan imperiyasi inqirozga yuz tutdi. Soʻngra tarixda turli toʻdalar kurashi va mamlakatning mayda hokimliklarga boʻlinib ketishi bilan mashhur boʻlgan U day shigo („Besh sulola 10 ta hokimlik“, 907—960) deb nom olgan davr boshlandi. 960 yil sarkarda Chjao Kuanin soʻnggi Chjou (951—960) sulolasini agʻdarib tashlab Sun imperiyasi (960—1279)ga asos soldi. Bu imperiya davrida Xitoy hududi shimda Buyuk Xitoy devoridan, gʻarbda Xuanxe daryosining yuqori qismidan, janubida Vyetnam chegarasidan nariga oʻtmadi. Shimoliy va shimoli-sharqda Xitoy hududining talay kismini Lyao kidanlar davlati, SiSya tangutlar davlati bosib oldi. Sun imperiyasi bu davlatlarga kumush va shoyi bilan xiroj toʻlab turdi.
Xitoyga bostirib kirgan chjurchjenlar 1125-yil Lyao imperiyasini tor-mor etib, chegaralari Xuanxe daryosi boʻylab oʻtadigan Szin davlatini barpo etdilar. 1141-yil Sun imperiyasi Szin davlatining vassaliga aylandi.
XIII asrning 1-oʻn yilligida moʻgʻullar Xitoyni istilo qilishga kirishib, 1279-yilda uning barcha xududini bosib oldilar. Xitoy va Tibet xalqlari moʻgʻullarning Yuan sulolasi hukmronligi (1271—1368; Xitoyda 1280-yildan) ostida yashadi. Xitoy xalqining moʻgʻul bosqinchilariga qarshi olib borgan koʻp yillik kurashi XIV asr oʻrtalarida Min sulolasi (1368—1644)ning vujudga kelishi bilan yakunlandi.
XVI asrda Xitoyda yevropaliklar paydo boʻldi. 1557-yil Portugaliya Xitoyning Aomin xududini „ijara“ga oldi. Sinfiy qarama-qarshilik, hukmron guruhlarning ichki kurashlari, Manjuriyaning janubida yashovchi chjurchjen qabilalari (XVII asr boshlaridan manjurlar)ning hujumlari natijasida XVII asr boshida Min imperiyasi chuqur inqirozga yuz tutdi. 1628—45 yillardagi dehqonlar urushi natijasida Min sulolasi barham topdi. Xitoyni manjur bosqinchilari bosib oldi. Hokimiyat manjurlarning Sin sulolasi (1644—1911) qoʻliga oʻtdi. Sin imperiyasi bosqinchilik siyosatini olib borib, Ichki Moʻgʻuliston (1636), Jungʻariya xonligi (1757), Sharqiy Turkiston (1760), Tibet (XVIII asr oxiri) hisobiga oʻz xududini ancha kengaytirdi. Sharqiy Turkistondagi Yorkend va Jungʻoriya xonliklari yoʻq qilindi. Sharqiy Turkiston Sintszyan — „Yangi chegara“ nomi bilan Sin imperiyasiga qoʻshib olindi. Sin imperiyasida dehqonlarning antimanjur qoʻzgʻolonlari avj oldi.
XVII-XVIII asrlarda Sin imperiyasi bilan rasmiy munosabatlar urnatishda muvaffaqiyatga erisha olmagan gʻarb davlatlari, birinchi navbatda, Buyuk Britaniya XVIII asr oxirlaridan Xitoyga tazyiq oʻtkaza boshladi. Ingliz savdogarlari Xitoyga koʻplab afyun keltira boshladilar. 1839-yilga kelib ingliz-xitoy munosabatlari keskinlashdi va 1840—42 yillarda Angliya bilan Xitoy oʻrtasida birinchi „afyun“ urushi boʻlib oʻtdi. Natijada inglizlar Xitoyda bir qator imtiyozlarni qoʻlga kiritdilar. 1842-yil Nankin shartnomasiga koʻra, Xitoy Angliya savdosi uchun 5 ta portini ochishga, Syangan (Gonkong) o.ni Angliyaga berishga, tovon toʻlash, savdo imtiyozlari va boshqa berishga majbur boʻldi. XVIII asr oxirlaridan Sin imperiyasi inqirozga yuz tutdi. Sinfiy va milliy ziddiyatlar kuchaydi. 1844-yil Xitoy AQSh hamda Fransiyaga ham shunday imtiyozlar beradigan shartnomalarni imzolashga majbur boʻldi. Xitoy yarim mustamlaka mamlakatga aylana boshladi. Ayni vaqtda Xitoyning turli viloyatlarida xalq ommasining manjurlar zulmiga qarshi qoʻzgolonlari avj oldi. 1850-yil taypinlarning liniy mazhabi manjurlar zulmiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi (qarang Taypin qoʻzyuloni). Mazkur qoʻzgʻolondan keyin Sharqiy Turkistonda ham umumiy xalqqoʻzgoloni yuz berdi. Natijada ushbu mamlakat 14 yil davomida mustaqil boʻldi.
1856-yil Angliya, soʻngra Fransiya Xitoydagi mavqelarini yanada mustahkamlash maqsadida Xitoyga qarshi yangi urush ochdilar (ikkinchi „afyun“ urushi). Ular 1858-yil shimolidagi Dagu fortlarini egallab, Tyantszin va Pekinga jiddiy xavf soldilar. Sin hukumati taslim boʻldi. 1860-yil Angliya-Fransiya ekspeditsiyasi Pekinni ishgʻol qildi. 1860-yilgi Pekin shartnomalariga koʻra, Xitoy Angliya bilan Fransiyaga katta tovon toʻlashga, Buyuk Britaniyaga Szyulun (Koulun) orolining bir qismini berishga, chet el savdosi uchun Tyantszinni ochib qoʻyish va boshqa shartlarga rozi boʻldi.
1860-yillardan Angliya, Fransiya va AQSh Sin hukumatiga taypinlarga qarshi kurashda yordam bera boshladi. „Afyun“ urushlari va taypinlar qoʻzgʻolonining bostirilishi natijasia Angliya, AQSh va Fransiya Xitoydagi mavqelarini mustahkamlab oldi. 1884—85 ylardagi Xitoy-Fransiya urushida Xitoy yengildi. Oʻsha yillari Xitoyning Yaponiya bilan munosabatlari yomonlashdi. Yaponiya 1874-yilda Tayvanni bosib olishga urindi. 1879-yilda Ryukyu orollarini egalladi. 1894-yil esa Yaponiya-Xitoy urushi boshlandi. Xitoy bu urushda yengildi. Urush natijasida shu davrgacha Xitoy qoʻl ostida boʻlgan Koreya mustaqillikka erishdi, Tayvan oroli va Penxuledao orollari Yaponiyaga berildi. Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Yaponiya va Chor Rossiyasi Xitoyning bir qancha hududini „ijara“ga oldilar va Xitoyda oʻz taʼsir doiralarini barpo etdilar. Xitoyning boshqa davlatlar tomonidan bosib olinishi va Sin hukmdorlarining taslimchilik siyosati Xitoyda katta norozilikka sabab boʻldi. 1894-yil Xitoyda Sun Yatsen boshchiligida inqilobiy demokratik harakat maydonga keldi. 1899-yil yirik antiimperialistik Ixetuan qoʻzgʻoloni boʻlib oʻtdi. Imperialistik davlatlar (Buyuk Britaniya, Germaniya, AvstriyaVengriya, Fransiya, Yaponiya, AQSH, Rossiya, Italiya) Xitoyga karshi intervensiya boshlab, 1900-yil avgustda Pekinni ishgʻol qildilar. 1901-yil 7-sentabrda chet davlatlar bilan Xitoy oʻrtasida „Yakunlovchi bayonnoma“ imzolanib, Sin imperiyasi yarim mustamlakaga aylantirildi. XX asr boshida Xitoy yarim mustamlaka mamlakat namunasi edi. 1905-yil Sun Yatsen Yaponiyada Tunmenxoy inqilobiy partiyasini tuzdi. 1910-yilga kelib shahar va qishloqlarda qoʻzgʻolonlar yangidan avj oldi. Xitoyda temir yoʻl qurilishini chet el monopoliyalariga topshirilishiga qarshi 1911-yil sentabrda Sichuanda boshlangan harakat hukumatga qarshi qoʻzgʻolonga qoʻshilib ketdi. Bu qoʻzgʻolonlar Sinxay inqilobining boshlanishiga sabab boʻldi.
1911-yil dekabrda Sun Yatsen 16 yillik emigratsiyadan qaytib keddi. 1912-yil 1-yanvarda Xitoy rasman respublika deb eʼlon qilindi. 1912-yil 12-fevralda Sin sulolasi agʻdarilib, monarxiya bekor qilindi. Inqilobiy viloyatlar vakillarining Nankindagi majlisida Sun Yatsen Xitoy respublikasining muvaqqat prezidenti qilib saylandi. Ammo shimolidagi xitoy pomeshchiklari va harbi{| doiralari Yuan Shikay boshchiligida inqilobiy jan.ga qarshi harbiy harakatlarni boshladi.
1912-yil 25-avgustda Sun Yatsen tarafdorlari Gomindan partiyasini tuzdilar. Xitoyda Shimoliy Xitoy va Janubiy Xitoy hukumatlari paydo boʻldi.