Qashqadaryo_viloyati_geografiyasi
Togʻ oʻrmonlari va alp mintaqasining hayvonot olami
Qashqadaryo viloyatining oʻrmonlar mintaqasi togʻ yon bagʻirlarida dengiz sathidan 1200—2500 m balandliklarda tarqalgan. Togʻ oʻrmonlarida hayvonlar uchun hayot sharoiti choʻl va adirlarga qaraganda ancha qulay boʻladi. Chunki bu yerda namlik koʻp, hamma joyda suv manbalarini topish mumkin, oʻsimlik, ovqat moʻl, iqlimi esa yumshoq boʻladi. Oʻrmonlar ichidagi jarliklar, tik qoyalar va qoyalardan nurab tushgan uyumlar hayvonlar uchun boshpana boʻlib xizmat qiladi. Togʻ oʻrmonlari sut emizuvchi hayvonlarga juda boy. Bunda oʻrmon sichqonlari, sug‘ur, ko‘rshapalaklar, Buxoro takatumshug‘i, kalamushlar va boshqa hayvonlar yashaydi. Togʻ yongʻoqzorlarida oʻrmon soniyasi (kichik olmaxon) uchraydi. Oʻrmon soniyasi tez yuradigan kichik, bejirim, moʻynali hayvon boʻlib, oʻrmon olmaxoni deb ham yuritiladi. Soniyalar daraxtning tanasida, qoya va toshlarda yaxshi yugurib yuradi. Ular yashagan daraxt kovaklaridan 2 mingtagacha chaqilgan oʻrik danaklarini topish mumkin. Chunki u danakli mevalar bilan oziqlanadi. Bu yerlarda qoʻlqanotli sut emizuvchilardan koʻrshapalaklar g‘or devorlariga yopishib hamda qoya toshlar orasidagi yoriqlarda ham hayot kechirishini koʻrsatib oʻtish mumkin. Oʻrtacha balandlikdagi togʻlarda va toʻqaylarda yovvoyi choʻchqa yoki toʻngʻiz uchraydi. Yoz oylarida archazorlarda, subalp oʻtloqlarida yuradi. Ovqati xilma-xil boʻlib, yashash joyi yi fasliga bogʻliq. U qimmatli ov hayvoni boʻlib, go‘sht, yog‘ va teri beradi. Uni maxsus ruxsatnomalar bilan ovlash mumkin. Togʻ harorati past va relyefi noqulay boʻlganligi uchun sudralib yuruvchilar uncha koʻp emas. Togʻning pastki mintaqasida Turkiston agamasi uchraydi. Bu kaltakesak togʻning nurab tushgan qoyalarida, jarliklarda, adirlarda koʻproq boʻladi. Turkiston agamasi kemiruvchilarning inida, daraxtlarning kovagida joylashib olib, asosan qo‘ng‘izlar, chumolilar va zaxarli hashoratlar bilan oziqlanadi. Bu mintaqada ilonlardan kalta tumtoq kolvor ilon juda koʻp uchraydi. Uning uzunligi 36 sm dan oshmaydi, koʻzlari oʻrnida xollar boʻladi va koʻrinishi jihatidan katta chuvalchanga oʻxshaydi. Kolvor ilonni qurutib maydalab xalq tabobatida bavosil, bez kabi kasalliklarga dori sifatida ishlatilgan. Shuningdek, qalqontumshuq ilon, chipor ilon, ko‘zoynakli ilon, kolvar ilon ham tarqalgan. Togʻ mintaqasida qushlar olami juda rang-barangdir. Quyosh koʻtarilishi bilan har tomondan kakliklarning shovqini, suv ichish uchun buloqlarga uchib kelayotgan yoki daraxtlarning shoxshabbasidan oʻziga oziq izlab yurgan mayda qushlarni uchratish mumkin. Bu yerlarda qumri, zarg‘aldoq, qizilishton, uzunquyruq, sa’va, chittak singari ornitofauna vakillari gʻoyatda koʻp taralgan. Togʻ qushi hisoblangan kaklik viloyatning barcha togʻlarida uchraydi. Kaklik goʻshti mazali boʻlganligidan uni koʻplab ovlaydilar. Togʻ oʻrmonlarida oʻzining yoqimli ovozi bilan kishi ixtiyorini jalb qiladigan qush zargʻaldoqdir. Bu qush adirlardagi bogʻlarda ham uchraydi. Zargʻaldoq chugʻurchuqdan sal kattaroq boʻlib, uzunligi 25 sm, qanotlari 15—16 sm, ogʻirligi 70—80 gr. Zargʻaldoq kapalak qurtlari, qoʻngʻizlar, chigirtkalar bilan oziqlanadi. Zararkunanda hashoratlarni yeb, bogʻlarga va oʻrmonlarga katta foyda keltiradi. Zargʻaldoq Hindiston va Afrikada qishlaydi, Qashqadaryoga mayning boshida uchib keladi. Togʻlarda yuqorida qayd etilgan qushlardan tashqari qora uzunqanot, qo‘ng‘ir kaptar, tilla rang buzdoq, ukki, qarqunoq, bolta tumshuq, uzun quyruq, bulbul, tog‘ chumchug‘i kabi qushlar yashaydi. Viloyatning dengiz sathidan 2700—2800 m balandligida joylashgan alp mintaqasida uchraydigan hayvonlar togʻ zonasinikiga oʻxshashdir. Shuning bilan birga bu mintaqa oʻziga xos hayvon turlariga ega. Bu mintaqada sut emizuvchi hayvonlardan-sugʻurlar, qir sichqonlari, oq sichqon, togʻ echkisi, ilvris, latcha olakuzan, taka kiyik kabilar yashaydi. Hozirgi paytda bu hayvonlarning soni juda kamayib ketgan, baʼzilari davlat muhofazasiga olinib qoʻriqxonalarda saqlanadi va koʻpaytiriladi. Alp mintaqasida qushlardan-buzbosh saʼva, qoraqorin, togʻ zagʻchasi, to‘rg‘ay va boshqa qushlar uchraydi. Alp oʻtloqlarida archazor boltatumshug‘i yashaydi. Uning kattaligi chugʻurchuqdek keladi, lekin baquvvat tumshugʻi qattiq urugʻlar, meva danaklarini chaqishga moslashgan. Asosiy ozigʻi archa urugʻlari hisoblanadi. Bu zonada suvda ham quruqlikda yashovchilardan oz boʻlsada ko‘k qurbaqa uchrab turadi. Umuman hayvonlarning har xil turlari bu mintaqaning qattiq qish sharoitiga turlicha moslashgan. Ayrim hayvon turlari qishki uyquga kiradi (sudralib yuruvchilar, sugʻur), boshqalari esa (qushlar, tuyoqli sut emizuvchilar) togʻlarning pastki qismiga koʻchadi, qolganlari boʻlsa qishga oziq gʻamlaydi yoki qor ostidan ovqat topib yeydi.