Taypinlar_davlati
Taypin qoʻzgʻoloni
Taypin qo‘zg‘olonining bo‘lajak rahbari Xun Syusuan (1814-1864) Guandon provensiyasida oddiy dehqon oilasida tug‘ilgan. Xun bolalikdan bilimga chanqoq edi. Bola olti yoshga to‘lganda, ota-onasi uni qishloq maktabiga jo‘natishadi. U maktabni tengdoshlaridan farqli ravishda muvaffaqiyatli tugatdi. Yoshligida imtihonni topshira olmagani sababli qattiq qayg‘udan og‘ir kasal bo‘lib qoladi va holsizlanib qoladi. Tushida unga bir dono keksa qimmatbaho toshlar bilan bezalgan oltin qilichni hadya etadi. Bu tushni u belgi sifatida tushunib, juda ruhlanib ketadi. Keyinchalik xristianlik dinidagi Xudoni o‘sha tushidagi keksa deb tushungan va natijada xristianlik diniga qiziqib o‘ziga tarafdorlar qidira boshlagan. Keyinchalik Xun Syusuan o‘z davlatini "Taypin Tyango" („samoviy buyuk farovonlik mamlakati“) deb nomladi. Xun Syusuan o‘zini Iso Masihning ukasi va kelajakdagi Samoviy mamlakatning hukmdori deb hisoblardi. Hukumat taʼqiblariga va vaqtinchalik muvaffaqiyatsizliklarga qaramasdan, Xun Syusuan va uning hamrohlarlari yangi izdoshlarni o‘ziga tortdi. Ularning orasida tez orada qo‘zg‘olonning bo‘lajak rahbarlari guruhi tuzildi. Ular orasida baquvvat va iqtidorli tashkilotchi Yan Syusin (1817-1856-yillar) bor edi. Oddiy ko‘mir yoquvchi bo‘lib, u Xudo Otaning o‘zi u orqali izdoshlari bilan gaplashayotganini taʼkidlardi. Guansidagi badavlat oiladan chiqqan Shi Dakay (1831-1863) juda yoshligida isyonchilarga qo‘shilgan. U qarindoshlari bo‘lgan bir necha yuz kishini qo‘zg‘olonchilar safiga olib keldi. Harakat yetakchilari orasida Vey Chanxueyni ham aytib o‘tish mumkin, uning oilasi „shenishi“larga tegishli bo‘lib juda boy bo‘lgan. Ularning hayoti o‘lim bilan yakunlanishi mumkin bo‘lgan ishda ishtirok etishining o‘ziga xos sabablari bor edi.1850-yilning yozida Xun Syusuan o‘z tarafdorlarini Guansidagi Jin-szian (Guypin) qishlog‘iga yig‘ib, hokimiyatga qarshi hal qiluvchi kurashga tayyorgarlik ko‘rishga chaqirdi. Tahminan 20-30 ming kishi erkaklar, ayollar va bolalar murojaatga javob berdi. Ko‘pchilik, butun mol-mulkini sotganidan so‘ng, butun oilalari va hatto urug‘lari bilan taypinlar qo‘zg‘oloniga qo‘shilishdi. Taypin qo‘zg‘oloni rahbariyati o‘z izdoshlarini erkak va ayol bo‘linmalariga ajratib, xalq urushi g‘alabasidan keyin nikohga ruxsat berilishini eʼlon qildi. Taypin safida tamaki va giyohvand moddalarni isteʼmol qilish, shuningdek qimor o‘ynash taʼqiqlangan va qattiq jazolangan. Manjur sulolasining qudrati tan olinmaganligining belgisi sifatida taypinlar sochlarini kesib tashladilar va yelkasiga tushirib yurishardi. Shu sababli ularni hukumat manbalarida „uzun sochli“ deb atashgan. Qo‘zg‘olonchilarning ijtimoiy tarkibi har xil ijtimoiy maqomdagi va turli millatdagi odamlarni o‘z bayroqlari ostiga birlashtirgan mashhur harakat edi. Uning safida dehqonlar, shuningdek mahalliy urug‘larga mansub boʻlganlar, Guansi tog‘li hududlarida tog‘-kon ishlarida ishlaydigan ko‘mir yoquvchilar va konchilar, kambag‘al va badavlat odamlar, Shenshi oilalari, mahalliy xalq birinchi navbatda Chuan vakillari va boshqalar bor edi. Lekin, albatta, asosiy qismi o‘sha paytdagi Xitoy jamiyatining quyi qatlamlariga tegishli bo‘lishi mumkin bo‘lganlar edi. Taypin qo‘zg‘oloni bir necha bosqichlarga bo‘linadi.