Qalʼajiq_qalʼa
Qal'ajiq qal'a — Tarixdan ma’lumki, qadimdan Xorazm zamini sahrolar bilan o‘ralgan hududda joylashgan va tirikchilikning asosiy manbasi bo‘lgan dehqonchilik, sun’iy sug‘orishga asoslangan edi. Mazkur sug‘orish tarmoqlari, dunyo tarixidagi eng qadimiy sug‘orish tarmoqlaridan bir bo‘lib, butun voxani hayot manbasi bo‘lgan suv bilan ta’minlab turgan. Tabiiyki, bunday tarmoqlar nafaqat daryodan uzoq bo‘lgan yerlarga suv yetkazib berishga balki, uning atroflarida sekinlik bilan taraqqiy qila boshlagan shaharsozlik madaniyati rivojlanishiga ham xizmat qilgan. Xorazmning shu yo‘sinda paydo bo‘lgan qadimiy qal’alaridan biri bu Kardaronxos yoki bizga ma’lum bo‘lgan Qal’ajiq qal’adir. Xalq orasida mavjud bo‘lgan afsonalarga ko‘ra bu hududda, qadimda temirchilik piri bo‘lgan Dovud temirchilik bilan shug‘illangan ekan. Shunga ko‘ra, mazkur qal’a Dovud qal’a nomi bilan ham mashhurdir. Bu qal’a Xazoraspdan 25 km g‘arbdagi Qoraqum barxanlari orasida, Xiva yo‘lining yoqasida joylashgan. Mazkur qal’a kunga qaraganroq ko‘rinishda joylashgan bo‘lib, g‘arbdan sharqqa qarab cho‘zilgan va shakliga ko‘ra noto‘g‘ri to‘rtburchak shaklda. Xozirgi kunda, qal’aning sharqiy devoridan tashqari boshqa tomonlari ancha yaxshi saqlanib qolgan. Uning shimoliy devori uzunligi 184 metrni, janubiy devori 221 metrni, g‘arbiy devori 72 metrni tashkil qilsa, sharqiy devor uzunligi 114 metrni tashkil qilgan [2, 88]. Qal’a atrofidagi yerlar yumshoq sho‘rxok qatlami bilan qoplangan bo‘lib, markazida yer osti suvlari va yonidagi ko‘l ta’sirida paydo bo‘lgan kichik ko‘l mavjud. Qal’aning sharqiy devori o‘rtasida uchunchoq do‘nglik bo‘lib, u afrig‘iylar zamonida mavjud bo‘lgan labirintning qoldiqlariga. Devorda ham o‘rta asrlar, ham afrig‘iylar davriga oid g‘ishtlar mavjud. Bundan bilishimiz mumkinki, qal’a afrig‘iylar davrida paydo bo‘lgan va o‘rta asrlarda qayta ta’mirlangan. Sharqiy devorning balandligi 12-14 metrni tashkil qilib, qalinligi 2,5 metrga yetadi. Shimoliy devorda 16 metr balandlikdagi burj mavjud bo‘lib, asosi 25x15 metrga teng. Unda yashash uchun mo‘ljallangan xona izlari aniqlangan. Qal’a asosan 45x45x15 santimetr kattalikdagi xom g‘ishtlardan qurilgan 2 qator devor bilan o‘ralgan va bu ikki devor oralig‘ida qadimgi Xorazm qal’alariga xos bo‘lgan o‘qchilar va shahar himoyachilari uchun yo‘llaklar qoldirilgan. Ya’ni qal’a o‘rta asrlar harbiy texnikasi talablariga mos ravishda qayta ta’mirlangan. Bundan ko‘rinib turibdiki, qal’a o‘sha davrlarda Xazoraspdan so‘ng mintaqadagi eng yirik harbiy istexkomlardan biri vazifasini o‘tagan. Bundan tashqari, qal’aning sharqida devor bilan himoyalanmagan kattagina antik davr qishlog‘i mavjudligi sezilib turadi. Bu xususiyat antik davrning barcha yirik harbiy qal’alari uchun xosdir. Umuman olganda qal’a qang‘uy davri mustahkamlangan istehkomlari tipiga kiradi. Taxminlarga ko‘ra, qal’adagi hayot milodiy asr boshlarida tugaydi. Yuqorida ta’kidlaganimizdek qal’aning paydo bo‘lishiga birinchi navbatda sug‘orish inshoatlari sabab bo‘lgan. Arab sayyohlarining asarlaridan bilishimiz mumkinki, Xazoraspdan 2 farsax uzoqlikda Xazorasp kanalidan kattaroq bo‘lgan Kardaronxush kanali bo‘lib, shu nomli shahar yoki qal’aga olib borgan. Maqdisiy ma’lumotiga ko‘ra mazkur kanal Xazoraspdan 3 farsax g‘arbda, Xiva yo‘lida joylashgan. Tadqiqotchi Ya.G‘ulomov o‘z asarida Kardaronxos aynan xozirgi Qal’ajiq qal’a ekanligini aytgan. X asr sayyohlari Istaxriy va Maqdisiy asarlarida va muallifi noma’lum bo‘lgan “Hudud al-olam” asarida Xazoraspdan Kardaronxosgacha uch farsax, Xivagacha besh farsax ekanligi aytilgan [3, 297]. Bu ma’lumotlar uchta ob’ekt o‘rtasidagi zamonaviy o‘lchovlarga ham mos tushadi. Biroq, Maqdisiy asarida Xiva va Kardaronxos oralig‘ida Zardux qal’asi borligi haqida aytgan bo‘lsada, bu ko‘pchilik tadqiqotchilar tomonidan rad etilgan [3, 289]. X asrda Kardaranxos shahar bo‘lmay, katta yog‘och darvozasi va xandaqiga ega qal’a bo‘lgan [3, 343]. Abulg‘ozi Bahodirxon o‘z asarida bu shaharni “Kardan xast” deb ataydi [4, 227]. Sharqshunos De Guye ham o‘z asarlarida mazkur nomni aynan shu ko‘rinishda qayd etgan [4, 84]. Munis va Ogohiy asarlarida esa o‘z zamonlarida Kardaranxos Nukuz deb ataluvchi ko‘l yaqinida, Beshariq hududida joylashganligi aytiladi [5, 187]. Bu hududda yuqorida aytib o‘tganimizdek, milodiy asr boshlarigacha hayot bo‘lgan bo‘lsa, keyinroq V-VIII asrlar oralig‘ida yangidan shahar yuksalgani va undan 1,5 km masofada kichik Qal’ajiq istehkomi paydo bo‘lganligi haqida ayrim ma’lumotlar bor. Bu davrda qal’adagi hayot qayt yuksalishi ham yuqorida aytib o‘tganimizdek sug‘orish inshoatlari bilan bog‘liq bo‘lib, aynan shu davrda Amudaryodan janubdagi Hazorasp, Olmaotishgan qal’alarida ham o‘ziga xos taraqqiyot nishonalarini ko‘rishimiz mumkin. Lekin, yuqorida aytib o‘tganimiz, Kichik Qal’ajiq istehkomi davrlar mobaynida ko‘l suvlari ostida qolishi natijasida juda katta qismi yo‘q bo‘lib ketgan. Umuman olganda ushbu qal’a nafaqat harbiy istehkom balki, sahro va Xorazm voxasi chegarasida joylashganligi bilan savdo-sotiq nuqtayi nazaridan ham muhim tarixiy yorgorlikdir. Yodgorlik bugungi kungacha 3 marotaba 1973-1974-yillarda Ya.G‘ulomov, 1991-yilda V.A.Zavyalov, 2000-2002-yillarda Sh.Matrasulov tomonidan arxeologik jihatdan o‘rganilgan bo‘lsada, o‘z ilmiy dolzarbligini yo‘qotmagan. Ushbu qal’a tarixini o‘rganish tariximizning ko‘plab yechilmagan muammolariga kalit bo‘la oladi.