cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xodjali qirgʻini
Bosqinni kechishi
thumb|Xodjali qochoqlari poyezdda, Agdam 1992-yil 25 fevral kuni soat 23:00 boshlab Xodjali zambarakdan oʻqqa tutilgan. Birinchi navbatda yashash joylaridagi kazarmalar hamda himoya nuqtalari vayron qilindi. Piyoda otryadlari shaharga 26 fevral kuni 01:00-04:00 orasida kirib kelishdi. Armaniston qurollangan uyushmalar aʼzolarining taʼkidlashicha, Xodjali Gornizoning harbiy mudofasi tez orada yakson qilindi. Xodjalidagi vayronalar artileriya hujumi boʻlganini isbotladi, ular vaqtincha koʻcha urushi natijalariga oʻxshamasdi. Soʻnggi mudofa nuqtasi soat 07:00 da yoʻq qilindi. Bosqindan soʻng darhol aholining bir qismi Agdam tomonga qolgani esa Xodjaliga yoʻl oldi. Shahardan chiqib ketayotgan ayrim guruhlar orasida shahar gornizoni harbiylari ham boʻlgan.
Aholi shaharni ikki yoʻnalishda tark etdi: Shunday qilib, tinch aholining kata qismi Xodjalini tark etdi, tahminan 200-300 kishi yertoʻlalarda berkinib shaharda qolishdi. Ishgʻol vaqtida bombardimon natijasida sanoqsiz koʻp odam oʻldirilgan. Arman tomoni tajribaga ega boʻla turib, oʻlganlar soni haqida maʼlumot berishdan bosh tortdi. (26 fevral kuni „Golfstrim“ uyushmasining televizion muhbiri Burganskiyning xabar qilishicha, aholining koʻpchiligi mudofa gornizoni boʻlinmalarining minomyot oʻqi bilan yakson qilindi, lekin Burganskiy xabaridagi hujumga aloqador ayrim maʼlumotlar boshqa manbalardan olingan maʼlumotga toʻgʻri kelmaydi va bu bilan shubha tugʻdiradi.
Armaniston manbalariga koʻra hujum tomonidan yoʻqotishlar 10-12 kishini tashkil etgan.
Aholini olib chiqish uchun „Boʻsh koridor“
thumb|left|1992-yilda Agdamda Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan Shaxsey — vaxsey Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, Xodjalidan tinch aholini olib chiqish uchun „NKR“ shaharning sharqiy tomonidan va Agdam tomonga daryo boʻylab shimoli — sharqiy yoʻnalishda, chap tomondan Askeranni aylanib oʻtib „boʻsh koridor“ tashkil etildi. Kengligi 100-200 boʻlgan bu „koridor“ ayrim joylarda 300 metrga yetdi. „Koridor“ hududida joylashgan arman qurolli birlashma aʼzolari hamda qurolsiz birlashma aʼzolari „koridor“ dan oʻtayotgan tinch aholi va qurolsiz guruhlarga oʻt ochmaslikka vaʼda berishdi.
Rasmiy maʼlumot va hujum ishtirokchilari xabarlariga koʻra, ishgʻol qilishdan avval Xodjali aholisi bronlangan harbiy moshinalardagi balandlatish vositasi yordamida bunday „koridor“ mavjudligi haqida xabardor qilindi. Lekin bunday maʼlumot berayotgan shaxslar aholining koʻpchiligi ovozning pastligi sababli bu ogohlantirishni eshitmaganligi mumkinligini taʼkidlashdi.
NKR rahbariyati bu bilan shuni tasdiqladiki, ishgʻoldan bir necha kun oldin, vertolyotdan „boʻsh koridor“ dan foydalanish haqidagi varaqalar otilgan. Lekin buni tasdiqlash uchun „Memorial“ kuzatuvchilariga bu varaqalarning xatto bir nusxasini ham koʻrsata olishmadi. Soʻrov qilingan Xodjali qochoqlari bunday maʼlumot haqida eshitmagan edi.
Kurganets-25
Kurganets-25 (GABTU indeksi - obyekt 695) - Rostex davlat korporatsiyasi tomonidan ishlab chiqilgan istiqbolli o'rta gusenitsali platforma hisoblanadi. Platformani ishlab chiqishda shuningdek, "Burevestnik"  Markaziy tadqiqot instituti ham ishtirok etgan. Platforma modul printsipi asosda ishlab chiqilgan bo'lib, uning asosida ushbu zirhli texnikani ishlab chiqarish va taʼmirlashni oson va tezroq qiladi. 2015-yildan eksperimental harbiy amaliyot uchun ishlab chiqarish, 2017-yildan esa ommaviy ishlab chiqarishni boshlangan.
Göda
Göda Germaniyaning Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Bautzen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 43,26 km2. Aholisi — 3276 kishi (2010).
Xodjali qirgʻini
Aholini olib chiqish uchun „Boʻsh koridor“
„Memorial“ kuzatuvchilari Xodjali ishgʻoli vaqtida qochgan 60 yaqin kishini Boku va Agdamda soʻroq qilishdi. Soʻroq qilinganlardan faqat bittasigina „boʻsh koridor“ haqida xabar eshitganini aytdi (bu haqida Xodjali gornizonining askari maʼlum qildi). „Memorial“ kuzatuvchilari Xankendi markazida deputat Paruyr Xayrikyan bilan soʻrov oʻtkazishdi (suhbat Armaniston televideniyesi operatori tomonidan yozib olingan) asrga olingan Xodjali aholisi „Boʻsh koridor“ haqida hech narsa eshitmaganini aytishdi.
Moviy masjid
Tarixi
Dunyoda bir nechta ziyoratgohlar Muhammad paygʻambarning amakkivachchasi, kuyovi hamda oxirgi Roshidunlardan boʻlgan va Hazrat deya tilga olinadigan Ali nomi bilan bogʻlanadi. Moviy masjidning joylashgan oʻrni ham shunday ziyoratgohlar sirasiga kiradi.
Xodjali qirgʻini
Aholini olib chiqish uchun „Boʻsh koridor“
Hujmdan bir necha kun avval, armaniston tomoni vakillari radio aloqasidan foydalanib muassasalarni bir necha bor rejalashtirilgan hujum haqida xabardor qilishdi va aholini shahardan darhol olib chiqishni taklif qilishgan. Bu xabar olinib Bokuga yuborilgan hamda „Boku ishchisi“ gazetasida tasdiqlangan. Korridorning mavjudligi haqida „Russkaya misl“ gazetasining 03.04.1992-yilgi sonida ham yozilgan, shuningdek, bu haqida Xodjali ijroiya qoʻmitasi boshligʻi Elman Mamedov ham shunday yozgan: Biz tinch aholini olib chiqish uchun bu koridor e’tiborga olinganligini bilgan edik...
Moviy masjid
Tarixi
Aytilishicha, Hazrat Alining jasadi, uning vasiyatiga koʻra, dastlab Bagʻdod yaqinidagi Najaf shahrida dafn etilgan. Tarixiy manbalarga koʻra, Hazrat Alining avlodlariga hurmatsizlik koʻrsatilgandan soʻng, uning jasadi Abu Muslim tomonidan Balxga olib boriladi va Hayron degan qishloqda yashirincha koʻmiladi. thumb|left|[[Husayn Boyqaro|Sulton Husayn Boyqaro. 1490-yillar. Kamoliddin Behzod chizgan rasm. Stokgolm, Milliy galereya]] Rivoyatlarga koʻra, Saljuqiylar hukmronligi davrida, Balxda Alining gʻishtin qabri Hayron qishloq aholisining yerga ishlov berish ishlari mobaynida tasodifan aniqlanadi. Unda Qurʼon, qilich va goʻyoki, yaxshi holatda saqlanib qolgan Hazrat Alining jasadi boʻladi. Qabr ustiga Sulton Sanjar (1118—1157) tashabbusi bilan maqbara quriladi. XIII asrda, Moʻgʻullar istilosi sabab qabr koʻmib yuboriladi. 1481-yilga kelib esa, maqbara qayta ochiladi. Shu yilning oʻzida, Husayn Boyqaro (1469—1506) tashabbusi bilan bu yerda meʼmoriy majmua: yangi maqbara va katta masjid quriladi. Masjidning gumbazlari moviy rangda boʻlgani bois majmua xalq orasida Moviy masjid deya atala boshlaydi.
Xodjali qirgʻini
Shaharni tark etgan aholi taqdiri
Hujum (bosqin) boshlanishi bilan, aholi xavotirda shaharni tark eta boshladi. Aholini xatto eng zarur buyumlarni ham olishga imkoni boʻlmadi — aksariyat yengil ust-boshda qochgan (natijada ular turli darajadagi muzlashdan aziyat chekdi). Boku va Agdamda soʻrov qilingan koʻpchilik qochoqlarda xatto hujjat ham boʻlmagan. Aholining koʻpchiligi shaharni daryo boʻylab tark etgan (birinchi yoʻnalish — „Xodjaliga hujum“ boʻlimiga qarang). Ayrim qochoq guruhlar orasida shahar gornizonining harbiylari boʻlgan. Ozarbayjonning Agdam tumani atrofida odamlar „boʻsh koridor“ dan chiqishgan, lekin bu odamlarga qarata oʻt ochilgan va natijada ularning aksariyati halok boʻlgan. Tirik qolganlari esa har tomonga qochib ketishdi. Omon qolishga uringanlari esa arman postlariga duch kelishdi va oʻsha yerda otib tashlandilar. Qochoqlarning faqatgina bir qismi Agdamgacha yetib keldi, ayrimlari aynisa ayol va bolalar (aniq sonini aytishning imkoni yoʻq) togʻu-toshlardan oʻtib oʻsha yerda sovuqdan halok boʻlishgan, ayrimlari Pirdjamal va Naxchivanik qishloqlarida asrga olingan. Xojali aholisining aytishicha, asrga olinganlarning ayrimlari oʻldirilgan.
Moviy masjid
Tarixi
Keyinchalik Hazrat Ali mozori joylashgan qishloq katta shahar qiyofasini oladi va Hazrat Ali sharafiga Mozori Sharif deya yuritila boshlaydi.
Xodjali qirgʻini
Shaharni tark etgan aholi taqdiri
Qochoqlar oʻldirilgan joylar, shuningdek jasadlar, Ozarbayjon boʻlimlarining vertolyotda jasadlarni olib ketish operatsiyalari barchasi videoga olingan. Videoga olingan tasmalarda jasadlar katta hudud boʻylab yoyilib yotgani koʻrinib turibdi. Filmda fojea joyidagi murdalarning aksariyati ayollar, qariyalar hamda yosh bolalar ekanligi koʻrinib turibdi. Shu bilan birga oʻldirilganlar orasida forma kiygan odamlar ham bor. Videoda asosan ular koʻrsatilgan. Relyefning qiyinligi hamda jismoniy xususiyatlarni hisobga olganda, qochoqlar taxminan 7 yoki 8 soat ichida oʻldirilgan joyiga yetib kelgan („boʻsh koridor“ gacha parallel yoʻl 2 soat). Shunday qilib, qochoqlar ertalabdan oʻq ostida qolgan.
Moviy masjid
Tarixi
2019-yilda, Oʻzbekiston yoshlari umumjahon asotsiatsiyasi delegatsiyasi uchun Hazrat Ali maqbarasini ziyorati uyushtirilgan.
Meʼmorchiligi
Moviy masjidda Husayn Boyqaro davridagi asl bezaklardan koʻpisi omon qolmagan. Koshin parchinlarining aksariyati XIX—XX asrlarda, tiklash va restavratsiya ishlari olib borilganda tayyorlangan.
Kurganets-25
Konstruktsiya
Platformaning dvigatel bo'limi korpus oldida joylashgan va mashinaning kompanovkasini yaxshilash uchun o'ngga siljitilgan. Desant qo'shinlarini tushirish uchun qo'shimcha eshikli appareldan foydalaniladi. Mashinaning massasi taxminan 25 tonnani tashkil qiladi. Metall zirh elementlari minoradagi faol himoya kompleksini to'ldiradi. O'q-dorilar va qurollar desantchilar va ekipajdan ajratilgan.
Moviy masjid
Meʼmorchiligi
Majmua hovlisida Hazrat Alining maqbarasi va boshqa ba'zi avliyolarning qabrlari joylashgan.
Kurganets-25
Konstruktsiya
Ekipaj uch kishidan iborat. Harbiy bo'linma sakkiz kishiga mo'ljallangan.
Moviy masjid
Rivoyatlar
Majmua hududida anʼanalarga koʻra oq kabutarlarning suruvi yashaydi. Mahalliy aholi ushbu kabutarlardan biri ruh ekanligiga ishonadi. Mahalliy eʼtiqodga koʻra, majmua hovlisida qoʻnim topgan va hattoki eng keng tarqalgan qushlar ham, bu yerning adolati tufayli, vaqt oʻtishi bilan goʻyoki oq rangga boʻyanishadi.
Xodjali qirgʻini
Shaharni tark etgan aholi taqdiri
Toʻrt kun ichida Agdamga taxminan 200 jasad olib kelingan. Jasadlarda oʻzgarish alomatlari boʻlgan. Agdamdagi tibbiyot muassasi xodimlari toʻrtta terisi shilingan va bitta boshi tanasidan kesilgan murdani aniqlashdi. 181 murda (130 erkak, 51 ayol, 13 bola) sud tibbiyot ekspertizasidan oʻtkazganda 151 kishi oʻqdan hamda 20 kishi metal quroldan, 10 kishi esa olovdan vafot etgani aniqlandi. Shuningdek, Xodjalidan olib kelingan bir necha murda ustida sud tibbiyot ekspertizasi oʻtkazildi. „NKR“ boshqaruvi „Memorial“ kuzatuvchilariga 120-130 murda Agdamga kelishuvga koʻra olib kelinganligini takidlashdi. 96 murda Agdamda koʻmildi. Boshqalarning murdalari esa qarindoshlariga yetkazib berildi.
Kurganets-25
Konstruktsiya
Podveska gidropnevmatik bo'lib, klirens o'zgaruvchanligi 100 dan 500 mm gacha.
BMD va BMP platformalari masofadan boshqariladigan universal jangovar modul " Bumerang-BM " bilan jihozlangan bo'lib, 30 mm 2A42 avtomatik to'p bilan selektiv o'q-dorilar (500 o'q-dorilar), 7,62 mm PKTM pulemyot (2000 o'q-dorilar) ikkita qo'sh ATGM " Kornet " ishga tushirish moslamasi bilan jihozlangan. Avtomatik granata otish moslamasi yoʻq. Jangovar modulning harakati kompyuter tomonidan boshqariladigan elektr motorlar bilan boshqariladi. Jangovar modulni boshqaruvchi (наводчик) va mashina komandiri boshqarishi mumkin. Universal jangovar modul robotlashtirish tufayli nishonni kuzatib borishi va obyekt yo'q qilinmaguncha mustaqil ravishda o'q uzishi mumkin, operator unga faqat nishonni ko'rsatishi kerak, shundan so'ng kompyuter uni o'zi kuzatishni boshlaydi.
Xodjali qirgʻini
Shaharda qolgan aholi taqdiri
Shahar qurollangan arman otryadlari tomonidan bosib olinganida, u yerda 300 tinch aholi qolgan, ular orasida 89 turk — axisklar boʻlgan. Aholi, bosqin ishtirokchilari, „NKR“ rahbariyati hamda Xodjali tumani ommaviy axborot vosita vakillari maʼlumotlariga koʻra, qolgan tinch aholi asrga olingan va uch kun ichida Xonkendining (hukm qilish va transport qoʻshinlari markaziga), „Krasnaya“ qishlogʻi hamda Askeran tumani qamogʻiga koʻchirildi. NKR rahbariyati bilan kelishilib, ayrimlari xususiy arman oilasi uylariga olib ketilgan.
Polenzko
Polenzko Germaniyaning Saksoniya-Anhalt yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Maydoni — 19,92 km2. 301 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Xodjali qirgʻini
Shaharda qolgan aholi taqdiri
„NKR“ rahbariyati maʼlumotlariga koʻra bir xafta ichida barcha ayol va bolalar Ozarbayjonga olib borilgan. Ikki tomondan olingan maʼlumotlarga koʻra, Xodjali bosib olingan vaqtda Agdamga ketayotgan va asrga olingan 700 aholi 28.03.1992-yilda Ozarbayjonga qaytarilgan. Ularning aksariyati ayol va bolalar edi. Shu vaqtda Xodjalining bir necha aholisi maʼlumotlariga koʻra ayollar, bolalar hamda erkaklar „almashish vositasi“ sifatida olib qolingan. Bu maʼumotlar „Memorial“ vakillari tomonidan tasdiqlangan. 13 martgacha Xodjalilik ayollar va yosh qizlar Askeranda asir sifatida olib qolingan. Bundan keyin ham ayollar Askeranda kuch bilan ushlab turilgan va bunga isbotlar mavjud.
Asirlar va Xodjali himoyachilarini saqlash sharoitlari
thumb|Majburiy koʻchirilganlar — Agdamdagi Xoʻdjali qirgʻini guvohlari „Memorial“ huquqni himoya qilish markazi kuzatuvchilari maʼlumotlariga koʻra, Xankendidagi Xodjalining tinch aholisi hamda Ozarbayjon birlashmalari aʼzolari qamoqxona markazida oʻta yomon sharoitlarda saqlangan. Tashqi koʻrinishidan asrlar kuchdan qolgan, uzoq muddat och qolishgani hamda muntazam ravishda doʻpposlanganligi maʼlum boʻldi. Shuni taʼkidlash kerakki, kuzatuvchilar faqatgina bir nechta asrlar bilan uchrasha olishdi.
Kurganets-25
Konstruktsiya
Mashina atrof-muhit uchun kuzatuv kameralari bilan ham jihozlangan. Orqa eshikda AK avtomati uchun teshik bor.
Polenzko
Hududi
Polenzkoning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Göda
Hududi
Gödaning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Xodjali qirgʻini
Asirlar va Xodjali himoyachilarini saqlash sharoitlari
Qamoq raisi mayor Xachayturyan asrlarga bir necha daqiqaga ham gaplashishga ruxsat bermadi. Bunday imkoniyat faqatgina bir marotaba berilgan. Asrga olingan hamda keyinchalik almashtirilgan Xodjali aholisi va shahar mudofachilari muntazam ravishda doʻpposlanganini aytishdi.
Jasadlarni yigʻish
Xodjali voqealari vaqtida aholi Agdam yoʻnalishida emas, togʻ va oʻrmonlar tomoniga qochishdi, sababi arman qurolli otryadlari Agdam yoʻlidagi Garagaya tepaligini egallab olishdi. Askeran tomonidan Xodjaliliklarga yordam bera olmagan qoʻshin guruhi xodjaliliklarga yordam berish rejasini tuzishdi va Garagaya operatsiyasini boshlashdi. Bu operatsiya yuqori rahbariyat tomonidan tayyorlangan. Xodjali voqealari boshlanganida Garagaya armanilarda boʻlgan. Faqatgina 26 fevralda tirik qolgan odamlardan holat haqida maʼlumot olib, mahalliy Agdam batalyoni tinch aholini ozod qilish operatsiyasini boshladi. Shundan soʻng Shelli qishlogʻi yoʻnalishi boʻylab tinch aholi ozod etildi. Garagaya operatsiyasi natijasida 200 ga yaqin aholi asirlikdan ozod etildi, 100 ortiq murda Agdamga olib kelindi. Xodjaliliklarning murdalari Garagayaning qarshi tomonida Askerandan bir oz oldindan boshlandi. Bu hududlar armanilar boshqaruvi ostida boʻlgan.
250px|thumb|left|Xodjaliliklar murdalari asosan shaharda va Askeran, Katuka hamda Naxichevanikda boʻlgan Agdam batalyoni komandirlaridan biri Allaxverdi Bagirov hamda Askeran batalyoni komandiri Vitaliy Balasyan oʻrtasidagi muzokaralar natijasida, xodjaliklarning qolgan murdalari yegʻildi. Shunday qilib, voqealardan ikki kun oʻtgandan soʻng, qarshi tomon bilan muzokaralardan soʻng, Allaxverdi Bagirov Askeran batalyoni komandiri bilan uchrashdi va Ozarbayjon tomoni murdalarni olib ketishini va syomka olib borishini aytib oʻtdi (oʻsh paytda Bagirov bilan birga harbiy operator Seyidaga Movsumov boʻlgan). Vitaliy avval syomkalarga qarshi edi, lekin ikki arman askari ozarbayjonliklarni hamma joyda kuzatib yurishi va faqatgina ularning ruxsati bilan suratga olish sharti bilan rozi boʻldi. Kelishuvdan soʻng ular armanilarning moshinasiga oʻtirib toʻgʻri Xodjaliga ketishdi. Ular bilan ikki yuk moshinasi yoʻlga chiqdi. Moshinada bitta Xodjali mudofa batlyon guruhi boʻlgan. Ular murdalarni yegʻishi kerak edi. Askeran togʻi oldidagi Askeran koʻprigiga yetganda, koʻprik tagi va atrofi toʻla murda ekanligini koʻrishdi. Aksariyatining boshi tanasidan judo qilingan, koʻzi oʻyilgan, yuzidan terisi shilingan, vahshiylik bilan qiynoqlarga solingani maʼlum boʻldi. Movsumov har qancha suratga olishga urinmasin, unga yoʻl qoʻyishmadi. Ozarbayjon askarlari murdalarni yegʻa boshlashdi. Oʻlganlar orasida chaqaloqlar, qizlar, qariyalar boʻlgan. Ayrimlari arqon va zanjirlarga bogʻlangan edi.
Bir oz oldinga yurganda koʻp sonli Ozarbayjon askarlari murdalarini koʻrishdi. Ular jang holatida oʻlishgan. Ular orasida Alif Xajiyev murdasi ham bor edi. Uning yuzi kurtka bilan yopilgan edi, shuning uchun armanilar uni tanishmadi va olib ketishga ruxsat berishdi. Armanilar ham murdalar orasida alla kimni yaʼni Adil Guliyevni qidirishdi. Armanilar Seyidaga Movsumovga Adil Guliyev jasadini koʻrsatib soʻraganda, u uing jasadi emasligini aytdi. Alif Xadjiyev murdasidan nariroqda quloqlari kesilgan qariya murdasi bor edi. Boshqa joyda butun bir oila jasadlari yotgan edi. Yoʻl yuzida qari eri va xotin sim bilan bogʻlangan, erkakning boshi tanasidan judo qilingan, ayolning esa qulogʻi va burni kesib tashlangan edi. Seyidaga Movsumov hammasini tasmaga yozib olishga harakat qildi. Jasadlar Gargarchay daryosi sohillaridan togʻlarigacha yotgan edi. Askarlar Gargarchayga yetganida, armanilar koʻprikdan daryoga bir yuk moshina jasad otib yuborishdi.
Movsumov va jasadlarni yegʻgan askarlar tepaga koʻtarilganida, ular vertolyotda Chingiz Mustafayev kelganini koʻrishdi. Armanilar vertolyotni yoqib yuborishdi. Chingiz jang maydonida dushmanlarga qarama-qarshi qolib Naxchivanik tomonidan tasmaga tushirdi.
Mustafayevdan tashqari Movsumov u yerda boshqa muxbirlarni ham koʻrdi. Ulardan biri „Sahar“ gazetasi muxbiri Shamil Sabiroglu edi, boshqasi esa xorijiy jurnalist. Chingiz Mustafayevning soʻzlariga koʻra, u 28 fevral kuni birinchi marotaba kelganida radiusi 500 metr boʻlgan joyda butun maydon murdalarga toʻla boʻlgan. Mustafayev havodan jasadlarni yegʻayotgan ozarbayjon askarlarini koʻrdi. Hudud arman harbiylari tomonidan nazorat qilinganligi sababli uchuvchilar avval qoʻna olmadi. Va nihoyat qoʻnganida oʻq ovozlari eshitildi va vertolyot yana havoga koʻtarildi. Mustafayev bilan kelgan militsiya xodimlari barcha toʻrtta jasadni olib ketishdi. Chingiz Mustafayev va u bilan birga kelgan besh kishi bu hududda qolishdi (Askeran — Naxchivanik yoʻli orasida 25 metr, choʻchqa fermasi oldida) va suratga olishni boshlashdi. Mustafayevning gapiga koʻra ularning oldidan ikkita armanilarga toʻla moshina oʻtib ketdi. Mustafayev aytishicha uning oldidagi ikkita odam bunday jasadlarni koʻrib hushidan ketib qoldi, koʻpchilikning yuragi xuruj boʻldi. Soʻng vertolyot kelib Chingiz Mustafayevni olib ketdi.
Oʻsha kuni Bagirov askarlari 85 jasadni olishda ishtirok etishdi, ularning orasida Alif Xadjiyev hamda Adil Guliyev jasadlari boʻlgan, keyinchalik ularga Milliy Qahramon unvonini berishdi. Kechki payt Agdam yaqinida bu guruhlarni Röytersin fotomuxbiri Frederik Langen rasmga oldi. "The New York Times gazetasiga intervyusida Langen shunday dedi: “Birinchi yuk mashinasida men 35 jasad, ikkinchisida ham taxminan shuncha jasadni ko’rdim. Ayrimlarining boshi tanasidan judo qilingan, yonib ketgan edi. Ularning barchasi erkak edi, ayrimlari esa harbiy formada edi”.
Hammasi boʻlib Bagirov askarlari Katuk, Naxchianik, Askeran va Xodjalidan 180 yaqin jasad yegʻildi. Ularning aksariyati tanib boʻlmas holatda edi.
2 mart kuni Chingiz Mustafayev xorijiy jurnalistlar bilan birga harbiy harakatlar joyiga kelganida, jasadlarning ahvoli yanada dahshatli ahvolda edi. „Izvestiya“ gazetasiga intervyusida Mustafayev bir necha kunda ularning ahvoli yanada yomonlashganini aytib oʻtdi.
qirgʻin qurbonlari
Koʻpgina Ozarbayjon va xorijiy ommaviy axborot vositalarida Xodjali qirgʻini natijasida 63 bola, 106 ayol, 70 qariya oʻldirilganligi qayd etilgan. Xoʻdjalining 613 aholisi oʻldirildi, 8 oila toʻliq yoʻq qilindi, 25 bola otasi va onasida mahrum boʻldi, 130 bola yoki otasi yoki onasidan mahrum boʻldi. Dushman oʻqidan 76 bola halok boʻldi, 487 yaralandi, 1275 tasi asrga olindi. 150 kishi garovga olindi, ularning orasida 68 ayol, 26 bola boʻlgan. Ularning taqdiri bugungi kungacha nomaʼlum.
Ozarbayjon Parlamentining qonun va huquqlarni himoya qilish boʻlimi guruhi rahbari Namik Aliyevning taʼkidlashicha 23 aprelda Xodjali voqealarini oʻrganish natijasida Agdamda 213 nafar Xodjali qurbonari koʻmilgan. Agdamning vaqtinchalik kasalxonasiga tushgan ayrim jasadar kombatlar sifatida qabul qilingan. "Helsinki Watch taʼkidlashicha 180 nafar Xodjali aholisi daraksiz yoʻqolgan.
„Qora bogʻ“ kitobi muallifi Tomas Vaalning fikricha, vojea natijasida 485 kishi muzlab halok boʻldi.Ozarbayjonning rasmiy hisoblariga koʻra, 25-26 fevral kunlari haloq boʻlganlar soni 613 kishi, ulardan 63- bolalar, 106 ayol, 70 qariyalar edi.
Xodjali aholisi mulki
Xodjali shahrini tark etayotgan aholi eng kerakli buyumlarini ham olib keta olmadilar. Xodjali aholisiga xatto mulkining bir qismini ham olib ketishga yoʻl qoʻyishmadi. Koʻp uylarning eshigida ularning yangi egalarining familiyalari yozib qoʻyilgan edi. „Memorial“ kuzatuvchilari hech narsa bilan oldi olinmagan morodyorlikning guvohi boʻlishdi. Shaharda qolgan mulk, Xankendi aholisi va atrofida yashaydigan aholi tomonidan talon-toroj qilindi. NKR oliy boshqaruvi buyrugʻiga koʻra, muhtoj armanilar Xodjalidagi uylarga koʻchirilgan va ularga orderlar berilgan.
Xodjali qirgʻini davrida guvohlarning xotirasida qolganlar
thumb|1992-yil Boku poyezdida Xodjali qirgʻini natijasida halok boʻlganlar va yaralanganlar olib kelindi. Jasadlar tez yordam mashinalarida ham olib kelingan 33 yoshli ishchi Nigyar Azizovaning „Helsinki Watch“-a (Human Rights Watch) ga aytishicha, odamlarni oʻldira boshlanganidan soʻng ular orqaga qaytib turli tomonlarga qocha boshlashdi. Olomon 60 metrga cho’zilgan. Men odamlarning o’rtasida edim, tez orada ko’pchilik aholi o’ldirildi. Ular baland baqirib o’lishdi. Men ularni yuzidan tanidim. Oldidan o’tganda men ularning yuzini ko’rardim. Bolalar buni ko’rmasligi uchun biz ularni ko’zini yopardik. Keyinchalik asrga olingan yosh Ozarbayjon ayoli „Helsinki Watch“ ga shunday deydi: U yerda qazilgan yer bor edi. Biz maydonga yaqilnlashdik va bizga qarata o’q ochayotganini ko’rdim. Bu yerda tahminan 60 kishi bor edi. Men bilan qochayotganlarning ko’pchiligiga yaralanib halok bo’lishdi. Xodjali qirgʻini guvohi Xasan Allaxyarovning aytishicha: Tank bizga qarata o’t ochganda biz turli tomonlarga qocha boshladik, men har tomonda jasadlarni ko’rdim, men bilan qochayotganlarning ko’pchiligi halok bo’ldi. Xodjali qirgʻini guvohi Xichran Alekberovning aytishicha: Naxchivanikda tonggi soat 9:00 edi. U yerda ekin yerlari va jasadlar bor edi. Ularning soni yuzga yaqin edi. Men ularni sanamaslikka harakat qildim. Bu maydonda men yaralandim. Ular Alif Xadjiyevnini ham yaralashdi men unga yordam bermoqchi bo’ldim, lekin o’zim ham qornimdan yaralandim. Maydonda boshqa jasadlarni ham ko’rdim, ular terisining rangi o’zgarmagan edi. Xodjali qirgʻini guvohi Baloglan Allaxyarovning aytishicha: Naxchivanikda soat ertalabki 8:00 edi, ular o’q ochganda biz maydonning o’rtasida edik. Ular o’qni faqatgina bir tomon – o’rmondan ochgan. Keyin xotinim va kelinim bilan qochayotganimda 20 metr masofada otib o’ldirishdi. Kelinimga 3 joyiga – boshi, qorni va oyog’iga otishdi. Xotinimga esa beliga otib o’ldirishdi. Armanilar ularning barmoqlarini kesib olishdi. Xodjali qirgʻini guvohi Nazilya Axmedova ertalab 8:00 da qochayotganida oyogʻidan yaralandi: Biz emaklab qochdik. Oyog’ida turganlarning barchasi yaralandi. Oyog’imni rostlash uchun turganimda men ham yaralandim, men ko’p sonli yaralangan odamlarni ko’rdim, ular orasida biz alohida emakladik. Yaralangandan so’ng men ko’pchilikni ko’rmadim, ular o’rmonda berkinib oldilar. Kechki soat 7:00 gacha men qorda qoldim. So’ng Xalq Fronti a’zolari keldi va bizga qochishga yordam berishdi.
Xodjali jangida ishtirok etgan Ozarbayjonning Milliy Qahramonlari
Xodjali himoyasida yettita milliy qahramon ishtirok etdi. Guvoh, keyin esa Xodjali jangida oʻldirilgan Shoxrat, Ozarbayjon Prezidenti tomonidan „Qahramonlik uchun“ medali bilan taqdirlangan.
Aramaniston Reaksiyasi
thumb|150px|Zori Balayan NKR Oliy Qoʻmitasi Xodjaliga bosqinchilik vaqtida zoʻravonlik voqealariga afsuslarini bildirdi. Lekin, Xodjali okkupatsiyasi bilan bogʻliq jinoyatlarni tekshirishga kelsak, hech narsa koʻrsatilmadi. „Memorial“ kuzatuvchilari bilan suhbatlashgan mansabdor shaxslar Xodjali okkupatsiyasi davomida vahshiyliklar sodir boʻlganini rad etishmadi, bunga sabab qilib Armaniston qurolli kuchlari qatorida hamda ozarbayjon tomonidan oʻldirilganlarda jinoiy oʻtmishli shaxslar boʻlgan deyishdi.
Terrorchi akasi Monte Melkoyanga atab kitob yozgan muallif Markar Melkoyanning aytishicha, „shahar strategik maqsad boʻlgan, lekin shu bilan birga bu oʻch olish edi“. Muallif shuningdek, ikki arman otraydlari „Arabo“ hamda „Aramo“ jangchilarini roʻlini tavsiflaydi va Xodjali tinch aholisini qanday vahshiylik bilan oʻldirganini batafsil yozgan. Uning soʻzlariga koʻra Xodjalining ayrim aholisi olti mil yurib havfsiz joyga deyarli yetib kelishgan, lekin (arman) askarlari ularni quvib yetishdi. „Soʻng pichoqlarini olib odamlarni soʻya boshlashgan“.
Yozuvchi — jurnalist David Xerdiyan oʻzining „Vo imya kresta“ kitobida Xodjalida ozarbayjon turkalari ustidan armanilar uyushtirgan vahshiyliklar haqida magʻrurlik bilan yozadi. Kitobidagi 19 dan 76 betgacha Xodjali qirgʻini haqida shunday yozadi: Sovuq erta tongda, Dashbulag deb nomlangan joy oldidagi botqoqolik oldidan o’tish uchun, biz jasadlardan ko’prikka o’xshagan narsa qurdik. Men jasadlarni ustidan yurishga bosh tortganimda, Oganyan ismli podpolkovnik qo’qrmasligimni buyurdi. Men komandir buyrug’iga bo’ysundim va botqoqdan o’tish uchun 9-10 yoshli qiz jasadi ustidan bosib o’tishga majbur bo’ldim. Mening shimim va oyoq kiyimim qon bo’ldi. Shu tarzda 1200 murda ustidan o’tdim.
Jasadlarni yoqish bilan shug’ullangan “Gaflan” arman guruhi 2 martda 2000 turkiylar jasadini yeg’ib, Xodjalidan kilometr uzoqlikda yoqib yubordi. So’nggi yuk mashinasida qo’li va bo’ynidan yaralangan o’n yoshli qizchani ko’rdim. Yaxshilab qaraganimda u nafas olayotganini ko’rdim. Sovuq, ocharchilik va yaralanganiga qaramay u tirik edi. Men hech qachon o’lim bilan olishayotgan qizning ko’zlarini esimdan chiqara olmayman. Keyin Tigranyan familiyali askar qizni qulog’idan ko’tarib mazut bilan sepilgan o’raga otib yubordi. So’ng ularni yoqib yuborishdi. Bu o’radan yordam berish haqida yolvorishlar eshitildi. Yozuvchi — shoir Zori Balayan „ Ruhlarimizni hayotga qaytarish“ kitobida Xodjalida 1992-yil 26 fevral kuni uyushtirgan qirgʻin haqida quyidagicha yozadi: Xodjalida egallab olgan uyga, Xachatur bilan uyga kirganda, bizning askarlar bir bolani tirsagidan oynaga mixlab qo’yishgan ekan. Ko’p shovqin qilmasligi uchun, Xachatur uning og’ziga onasining kesilgan ko’kragini tiqib qo’ydi. So’ng men uning boshidan, ko’kragi va qornidan terisini shilib yubordim u 7 daqiqadan so’ng jon berdi. Mening jonim yig’lardi. Xachatur bolaning jasadini chopib, turklar bilan bitta ildizga ega itlarga otib yubordi. Kechki payt turkiy otryaddagi uch kishi bilan shu ishni qildik. Lekin men armani, vatanparvar va fuqarolik vazifalarini bajardim. Men har bir armani bizlar uchun mag’rurlik his etishini bilar edim. Xodjalidagi voqealar Armaniston prezidenti Serj Sarkisyan noqoqnuniy separatist „mudofa kuchlari qoʻmitasi“ boshqargan paytda sodir boʻlgan va shuning uchun bu sohada uning fikrlari eng muhim fikrlardan hisoblanadi. Sarkisyanning quyidagi fikrlari Xodjalida sodir etilgan jinoyatlarni bajarganlar ustidan hech qanday shubha tugʻdirmaydi: Xodjalidan avval ozarbayjonlar armanilar ular bilan hazillashayotgan va armanilar fuqarolarga qo’l ko’tarmaydi deb o’ylashdi. Lekin bu stereotipni sindira oldik. Va mana nima sodir bo’ldi. Va yana shuni takidlash kerakki, bu yigitlar orasida Boku va Sumgaitdan qochganlar ham bor edi ”. Minglab odamlarning oʻlimiga pushaymonmisiz degan savolga Serj Sarkisyan hech qanday xijolatsiz shunday javob beradi: Men hech narsaga afsuslanmayman, bu minglab insonlarning hayoti evaziga ham bunday larzalar kerakdir. Xodjalidagi qirgʻin faktini tan olgan kam sonli Armanistonliklar orasida, huquq himoyachisi Mikael Danielyan hamda jurnalist Vaxe Aetyanni keltirish mumkin.
AQSH matbuotlarida
Armaniston va Ozarbayjon oʻrtasidagi mojaroni yoritishga uringan AQSH nashrlari orasidan „WashingtonPost“, „NewYorkTimes“, „BostonGlobe“, „WallStreetJournal“, „SundayTimes“, „ChicagoTribune“ gazetalari hamda „Associatedpress“, „Time“ axborot agentliklari muhim oʻrin tutadi.
1922-yilning 27 fevralida „WashingtonPost“ gazetasida amerika jamiyati diqqatiga amerikalik jurnalist Tomas Goltzning Xodjalidagi ommaviy qirgʻinlar aks ettirilgan maqolasi taqdim qilingan. Bu bilan cheklanibgina qolmay, oʻsha kecha qirgʻinlardan qiyinchilik bilan omon qolgan va Agdamda berkingan odamlar bilan uchrashdi va aslida voqealar qanday sodir boʻlganini bilib oldi. „WashingtonPost“ gazetasida (1992-yil 28 fevralda) maqolasi chop etilgan Tomas Goltz shunday yozadi: Jang sodir bo’lgan joylardan sharqida (Agdam nazarda tutilmoqda - muallif) joylashgan masjid ma’lumotlariga ko’ra, chorshanba kuni Armani qurolli kuchlari tomonidan egallab olingan Ozarbayjon shahridagi jang joylaridan olib kelingan 27 murda bugun ko’mildi. Agdamdagi masjid imomi Seyid Muanogluning aytishicha, chorshanbadan boshlab qochoqlar 447 Xodjali fojeasi qurbonlarini qayd qilishdi. Ozarbayjon – Bokuning rasmiy shaxslari bosqin vaqtida 100 gacha qurbonlarni aniqlashdi, armaniston hukumati esa faqatfina ikkita ozarbayjonlikning o’limi haqida ma’lum qilishdi. „Ozarbayjon kundaligi“ asarida Tomas Goltz Xodjali qirgʻinini yoritayotgan hamkasblari xis-tuygʻularini tasvirlaydi: Reutersin muhbiri Elif ko’rganlaridan qotib qoladi, suratchi Oleg Litvin shu darajada hayratga tushgan ediki, men uni murdalar, qabrlar, dod solayotgan va yuzini tirnayotga ayollar tomon undaganimdan so’nggina suratga ola boshladi. 1992-yil 2 martdagi „The Washington Times“ maqolasida bu qirgʻin shunday tavsiflanadi: Xodjalining tahminan bir necha minglik aholisi orasidan 1000 armanilarnin armiyasi tomonidan yo’q qilindi. Ozarbayjon televideniyesi jasadlar bilan to’lgan vagonlarni ko’rsatdi. Hodisa boshlanganidan soʻng bir necha kun davomida murdalarni yegʻib olib ketish uchun vertolyotlar yuborilgan, hodisa joyida shuningdek, xorijiy jurnalistlar ham boʻlgan. The New-York Times" gazetasining 1992-yil 3 mart kungi nashrida bu borada shunday yozilgan: Vertolyotlar hududga uchgan bo’lda-da, ozarbayjon hukumari va jurnalistlar boshidan terisi shilib olingan uch bolaninig jasadini olib kelishdi. Ularning aytishicha armanilar vertolyotlarga qarata o’t ochishdi va bu qolgan jasadlarni terib olib ketishga imkon bermadi.
Ozarbayjon matbuotida
Xodjali qirgʻinini yoritish asosan Ozarbayjon Milliy qahramoni Chingiz Mustafayev nomi bilan bogʻliq. U oʻzining qisqa harbiy jurnalist karyerasi davrida Xodjalida sodir boʻlgan vahshiyliklarni yozib olib, Xodjali uchun muhim xizmat koʻrsatdi. Armanilarning ayovsiz oʻqlariga qaramay, bu qirgʻin dalillarini hujjatlashtirish uchun Chingiz Mustafayev bir guruh jurnalistlar bilan birga vertolyotda qirgʻin joyiga ikki marotaba borib keladi. U Xodjalining qorli maydonlarida yuzlab jasadlarni suratga oladi. Hujjatli filmini suratga olar ekan, Chingizning hayajoni eshitilib turardi. Bularni koʻrib u shunday deydi: O’ldirilganlar orasida 2 dan 15 yoshgacha bolalar, ayollar va qariyalar bo’lgan. Jasadlar holatidan ular sovuqqonlarcha va ataylab o’ldirilgani, hech qanday jang bo’lmagani, ular qarshilik ko’rsatmay o’ldirilgani, ularning aksariyati peshonasidan otib o’ldirilgani ko’rinib turibdi. Ayrimlari chetga olib boshidan otilgan, ayrimlar butun oila bo’lib otib o’ldirilgan. Ayrim jasadlarda bir nechta jarohat joylari bo’lgan. Bu yaralanganlarni boshidan otishganini isbotlaydi. Bolalarning quloqlari kesib olingan, o’rta yoshli ayolning yuzining chap tomonidan terisini kesib olishgan, erkaklarning boshidagi terisini kesib tashlashgan, boshidan oyog’igacha kesilgan jasadlar ko’rinib turardi. Fotomuxbir Ilgar Djafarov, Shusha va Lachin tumanlaridagi xizmat safari tugaganidan soʻng, Xodjaliga yoʻl oladi. Uning albomining oʻziga xosligi shundaki, rasmlarida sodir boʻlayotganlrning alohida holatlari aks ettirilgan, har bir davr alohida qayd etilgan, ular butun davrni aks ettirgan. Muallif xronik va yilnomachi roʻlida chiqadi. Koʻpgina suratlarda tahkirlangan odamlar, shu jumladan bolalar va ayollarga nisbatan vahshiyliklar aks ettirilgan. U Xodjali hayotini shunday tariflaydi: Bu hodisalarni o’z ko’zim bilan ko’rish va tahqirlangan jasadlarni suratga olish oson bo’lmadi. Men daxshatga tushdim, o’zimni ko’z yosh to’kish va baqirib yuborishdan zo’rg’a tutib turdim. Armanilar oilani vahshiylarcha o’ldirishdi, har bir jasad tahqirlangan edi. Men ularni barchasini suratga olishim kerak edi.
Buyuk Britaniya matbuotida
Buyuk Britaniyada Reuters agentligi, The Times, Sunday Times, The Guardian gazetalari, BBC kanali hamda boshqa media organlar Xodjali haqida maʼlumot berishdi. Togʻli Qorabogʻga kelgan „Times“ gazetasi muxbiri Anatol Lieven koʻp sonli xorijiy jurnalistlar bilan birga, vataniga qaytganida koʻrganlari haqida shunday yozadi: Qor bilan qoplangan Tog’li Qorabog’ cho’qqilariga yetganimizda, har yerda yotgan jasadlarni ko’rdik. Qochoqlar himoyalanib qochganda o’qqa tutilgani ochiq oydin ko’rinib turardi. Fuqarolik vertolyoti 4 jasadni oldi va shu vaqtda Ozarbayjon kinooperatori o’nlab jasadlarni yuqoridan suratga tushirdi. Agdam aerodromida ichi jasadlarga to’la fuqarolik vertolyotini ko’rdik. Ikkita qariya va kichik qizning jasadi qon bilan qoplangan, badanining pastki qismi esa souq va qiynoqlardan buralib ketgan edi. Ular otib tashlangan edi. 1992-yilning 3 mart kuni BBC televizion kanali tonggi yangiliklarida qotillik haqida maʼlumot bera turib shunday kadrlarni namoyish etishdi: Bu jasadlardan yeg’ilgan tog’ ko’rinishi edi. Muharrirning so’zlariga ko’ra operator hamda xorijiy jurnalistlar 100 ortiq erkak, ayol va bolalar jasadini ko’rishgan. Ular 1 metr masofadan boshiga o’q otib o’ldirilgan. 1992-yil 29 fevral kuni The Independent gazetasi muxbiri Xelen Vomak shunday yozadi: «Reuters» Axborot agentligi muxbiri Elif Koban shunday yozadi: chorshanba kuni sodir bo’lgan qirgʻinidan so’ng, ozarbayjonliklar son jihatidan ikkinchi o’rinda turadigan Xodjali shahrini talonchiligi davrida armanilar o’nlab ozarbayjonliklarni o’ldirishdi. Bu hodisalarga jahon hamjamiyati buni ko’rmay o’girilib yubordi. Azador bir kishi jurnalistlar guruhiga “Biz o’lyapmiz siz esa tomosha qilib turipsizlar” deydi.
Fransiya matbuotida
1992-yilning 14 martida Fransiya ommaviy axborot vositasining "„Le Monde“ gazetasi urushni shunday baholaydi: Xorijiy jurnalist jasadlarning bosh terisi shilib olingani hamda ayolni uch bolasi bilan mixlab qo’yishganini ko’rdi. “Bu Ozarbayjon propagandasi emas – bu haqiqat”. Xodjali qirgʻini guvohi, Fransiya jurnalisti Jan Iv Yunet ko’rganlaridan shunday fikr bildiradi: “Biz Xodjali fojeasining guvohi bo’ldik, yuzlab o’ldirilgan tinch aholi – ayollar, bolalar hamda qariyalarni ko’rdik. Bu dahshatli ko’rinish edi. Men nemis fashistlari haqida ko’p eshitganman, lekin tinch aholi, shu jumladan 5-6 yoshli bolalarni o’ldirgan arman fashistlari nemis fashistlaridan ham o’tib tushdilar”.
Turkiya matbuoti
Xodjali qirgʻini sababli ogʻir davrlarda Ozarbayjon tomonidan axborot toʻsib qoʻyilganligi sababli Turkiya hamjamiyati axborot yetkazishga koʻmaklashdi. Ilk bor Arman harbiylari tomonidan qotilliklar suratlari Rahbar Beshiroglu bilan hamkorlikda „Milliyyət“ gazetasida chop etilgan. Turkiya gazetalarining oldingi sarlavhalari toʻliq Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan edi. Ular qiyinchilik bilan tirik qolgan guvohlarning „Men Qorabogʻ qirgʻinini koʻrdim“ deb boshlanardi.
Kurganets-25
Harbiy-tajribaviy ishlatilishi
2015-yildan beri harbiy-tajribaviy amaliyot uchun mashina partiyalari yuborilmoqda. Kamchilik sifatida harbiylar mashinaning yuqori profilini aytishdi. Kurganets profili balandligi bo'yicha G'arbiy hamkasblari bilan taxminan bir xil bo'lishiga qaramay ( M2 Bradley- dan 48 mm balandroq va nemis Puma- dan 58 mm pastroq), shuningdek, zirh qalinligi ularga teng bo'lgan boʻlganligidan, rus harbiylari anʼanaviy ravishda past profilli transport vositalarini afzal ko'rishadi va uni "granatomyotning orzusi" deb ataydilar.
Xodjali qirgʻini
Boshqa mamlakatlar matbuoti
Xodjali fojeasi shuningdek boshqa mamlakatlar matbuotida ham yoritilgan. Fojeadan soʻng, bir oz oʻtgach Irlandiyaning „The Irish Times“, Avstraliyaning The Age gazetalarida qotilliklar haqida maqolalar chop etilgan.
qirgʻinni tan olinishi
thumb|right|200px|Massachusets shtati majlisining rasmiy ravishda Xodjali qirgʻinini tan olinishi haqidagi qarori Bugungi kunda Xodjali qirgʻinini tan olsih — Ozarbayjon tashqi siyosatini asosiy yoʻnalishlaridan biridir. Bugungi kunda Xodjali qirgʻinini Ozarbayjondan tashqari Pokiston hamda Sudan toʻliq tan olgan. Parlament darajasida fojeani Meksika, Kolumbiya, Chexiya, Bosniya va Gertsigoviniya, Peru, Gonduras, Panama, Iordaniya, Ruminiya tan olgan. AQSHning 22 shtati Xodjali qirgʻinini tan olish haqidagi hujjatni qabul qilgan.
2012-yil 20 noyabrida Djibutda oʻkazilgan Islom Tashkilotlari Hamdoʻstligining tashqi ishlar vazirlari kengashining 39 sessiyasida Xodjalida uyushtirilgan jinoyatlarni qirgʻin deb tan olish haqidagi rezolyutsiya qabul qilingan.
Xodjali qirgʻinini tan olgan AQSH shtatlari
300px|thumb|right|FXodjali qirgʻinini tan olgan shtatlar (AQSH) (2016-yil 20 fevralda yangilangan) 2013-yilning 25 yanvarida Amerikada istiqomat qiladigan ozarbayjonliklar, Xodjali qirgʻinini tan olish maqsadida Oq uyning „Biz xalq“ boʻlimi veb saytida petitsiya qoʻyishdi. Tez orada petitsiyani turli mamlakatlardan 100 mingdan ortiq kishi imzolagan.
Bugun AQSHning 22 shtatida Xodjali bilan bogʻliq hujjatlar qabul qilingan.
Xalqaro huquqlar boʻyicha javobgarlik
150px|thumb|left|Xodjali qirgʻinining ikki yashar qurboniga bagʻishlangan Pankart 2013-yilning 15 fevralida Xodjali qochoqlari Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Evropa Kengashi, Yevropaning Havfsizlik va Hamkorlik Tashkilotlariga murojat qilishdi. Dunyoning nufuzli tashkilotlari boʻlmish, Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Evropa Kengashi, Yevropaning Havfsizlik va Hamkorlik Tashkilotlariga murojat qilishning asosiy sababi bu — 1992-yil fevralida armaniston tomonidan Ozarbayjonning Togʻli Qorabogʻida uyushtirilgan Xodjali qirgʻini haqida jahon hamjamiyatiga maʼlum qilish va bu qonli jinoyatga huquqiy hamda siyosiy baho berishdir.
Inson huquqlari boʻyicha Yevropa Sudining 2010-yil 22 aprelidagi qaroriga koʻra, etnik ozarbayjonliklardan tashkil topgan Xodjali tinch aholisini yoʻq qilish „harbiy jinoyat hamda insoniyatga qarshi va insoniylikka qarshi jinoyat“ deb tan olindi. Inson huquqlari boʻyicha Yevropa Sudining 2010-yil 22 aprelidagi qaroriga koʻra, quyidagilar qayd etildi: Erkin manalardan olingan hisobotlar shuni ko’rsatadiki, 1992-yilning 25 yanvaridan 26 yanvariga o’tar kechasi Xodjalini egallab olish vaqtida, yuzlab etnik ozarbayjonlar, tinch aholi shahrni tark etishga uringan vaqtida armaniston (qurollangan) armiyasi tomonidan o’ldirilgan, yaralangan va asrga olingan.
Yodgorliklar
Dunyoning 6 davlatida 9 ortiq Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan yodgorliklar qurilgan. Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan birinchi yodgorlik Bokuda 1993-yil oʻrnatilgan, 2008-yilning 26 fevralida esa oʻsha joyda „Ona yegʻisi“ deb nomlangan yodgorlik qad koʻtardi. 2011-yilda Haykalning 3 metrlik pogʻonasi qurilib, oʻz qora granit bilan rekonstruksiya qilingan.
Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan Evropadagi birinchi yodgorlik Gollandiyaning Gaaga shahrida 2008-yilning 24 fevralida qurilgan. 2011-yilning 30 mayida Germaniya poytaxti Berlinda, Shteglits — Selendorf maʼmuriy okrugida Gotfrid-Benn kutubxonasi hovlisida Xodjali fojeasi qurbonlariga bagʻishlangan yodgorlik oʻrnatilgan. 2012-yil 24 fevralida Bosniya va Gertsegovinada Sarayevo shahrida hama 23 avgustda Janubiy Amerikaning Meksika davlatidagi Mexiko shahrida birinchi yodgolik qurilgan va maydonni „Tlaksoake Xodjali“ deb nomlashdi. 2014-yil 28 martda Turkiyaning Ankara shahrida Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan yodgorlik oʻrnatilgan. Turkiyaning Izmit, Izmir, Denizli hamda Sakarya shaharlarida Xodjali qirgʻini xotirasiga bagʻishlangan yodgorliklar oʻrnatilgan.
Madaniyatda
Haydar Aliyev Fondi vitse — prezidenti Leyla Aliyeva tashabbusi bilan „Xodjali uchun adolat“ xalqaro kompaniya doirasida davlat muassasalari, yoshlar tashkilotlari hamda oliy taʼlim muassasalari Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan taqdimotlar oʻtkazishdi. Global darajadagi kompaniya oʻz faoliyatini koʻrsatish uchun turli kommunikatsiya resurslari, ommaviy axborot vositalari, internetdan foydalanadi va tadbirlar oʻtkazadi.
2012-yil 26 fevralida Istambul shahrining Galatasaray litseyida „Biz barchamiz Xodjalilikmiz“ deb nomlangan aksiyani boshlashdi va bu shiorni takidlab uni bir necha soat davom ettirishdi. 2012-yil Xodjali qirgʻini munosabati bilan Ozarbayjon — Amerika alyansi kompaniya oʻtkazdi va Nyu-York shahrida „Penn steyshn“ vokzali kirish va chiqish eshiklari, koʻpgina metro stansiyalari va boshqa joylarda posterlar osib chiqishdi. Shuningdek avtobuslarning oldi va orqa tomonlariga bannerlar yopishtirib chiqilgan. Vashingtonda metropolitenni 400 dan ortiq vagonlarida, shu jumladan 95 metro stansiyalari, yoʻlovchi avtobuslar, „Capitol Hill“ bannerlar osilgan.
Adabiyot
Badiiy adabiyotda koʻpgina adabiy asarlar Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan. Bular orasidan qirgʻinga bagʻishlangan Polad Ilyasovning „Xodjali nolasi“, Elxan Elatlning -"Jahannamdan chiqayotgan ovozlar" asari, Ingilab Xan Rivanning „Xodjali fojeasi“ romani, Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan Shoxrab Taxirning „Xodjali qirgʻini“, Xikmet Ziyanovning „Xodjali haqiqati“, Fikret Godjanovning „Xodjalida har kecha“, Aslan Kerimlining „Qoʻldan ketmoqda“, Zelimxan Yakubovning „Xodjali uxla“, Ali Vekilovning „Toʻrt qator sheʼr“, Farida Xadjiyevaning „Ey Xodjali“, Sharif Agayarning „Xodjali bir sen haqingda butun dunyoga baqira olmadik“, Mahamad Aranlining „Xodjali“, Nurangiz Gyunyunning „Xodjali simfoniyasi — rekviyem“, Nyushrat Kesemenlining „Xodjali“, Pasha Gyalbinurunning „Jahannam“, Rafik Xumatning „Shahidlar qoʻshigʻi“, Zeynal Vefanning „Askar qasamyodi“ sheʼrlarini takidlash joiz, shuningdek, 2016-yil Isroilda Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan „Azob“ romani nashr etilgan. Roman mualliflari Emir va Arye Gutdur.
Tasviriy sanʼatda
Ozarbayjon Milliy Sanʼat Muzeyi hamda Ozarbayjon Davlat Rasmlar Galereyasida Xodjali qirgʻini va Xodjali fojeasi qurbonlariga bagʻishlangan koʻpgina asarlar saqlanadi, misol uchun Mais Agabayevning „Xodjali fojeasi“, Beyim Xadjizadening „Xodjali“, „Hayotining soʻnggi onlari“, Farman Gulamovning „Ozodlik huquqi“, „Yaxshilik va yomonlik“, Rafael Muradovning — „Qochoqlar“, Xamza Abdullayevning — „Oʻt qoʻyilgan Vatan. Qochoqlar“, „Xodjali. Otib tashlangan odamlar“, Sirus Mirzazadening — „Xodjali“, Nazim Mamedovning „Vatanparvar qiz“, „Xodjalining soʻnggi kuni“, Mamed Orudjovning — „Xodjali qochoqlari“, Eldar Babazadening „Soʻnggi jangchi“, „Ona yegʻisi“, Arif Xuseynovning — „Xodjali“, Rovshan Mamedovning — „Xodjali qirgʻini“, Bayram Gasimxanlining — „Bizning fojeamiz“ rasmlari, haykaltaroshlardan Xanlar Ahmedovning — „Ona va bola“, „Qariya“, „Yer uchun“, Sahib Guliyevning — „qirgʻin“, Zakir Ahmedovning „Chingiz Mustafayev“, Ashraf Geybatning — „Xodjali fojeasi“, Nariman Mamedovning — „Qorabogʻ mulozimlari“, Mamed Rashidovning „Hayqiriq“ hamda boshqa ishlarini keltirish mumkin.
Rassom Rza Avshar Xodjali fojeasi mavzusida ikkita asar yaratdi. Bir oz vaqt oʻtgach „Xodjali“ (90x125) deb nomlangan rasmi moy boʻyoqlar bilan chizildi. Rasm toʻq kul rang fonda edi. Xodjali shahri uzra qora bulutlar yoyilardi. Osmon odamlar nolasiga toʻlgandi. Uzoqlarda musaffo osmon koʻrinsada, qora fon koʻproq edi. Shahar qon va olovda edi.
Rassomning oʻsha yili chiqqan „Ekstrimist“ deb nomlangan boshqa ishi „Xodjali“ rasmi oʻlchamlari bilan bir xil edi. Unda odamlarga oʻxshaydigan afsonaviy obrazlar chizilgan edi. Och tishli pompaj, qora yuzli hayvon, oʻtkir tirnoqli maxluq. Har qanday holatda ham bularda armanilarning xarakter qirralari koʻrinar edi.
Musiqada
Xodjali qirgʻini mavzusida bir necha qoʻshiq va musiqa kompozitiyalari bastalangan. Ular orasidan Pyer Tilloning „Xodjali 613“, Aleksandr Chaykovskiyning „Xodjali rekviyem“, Nariman Mamedovning "Xodjali (7-sonli simfoniya), Elnara Dadashevaning „Xodjali allasi“, Deyrmen hamda Toni Blekmenning „Xodjali uchun haqiqat“, Garaganing „Xodjali“, Nigyar Djamalning „Parchalangan orzular“ pyesalarini qayd etish mumkin.
Sportda
2011-yilning 26 fevralida „Tebrizin Traktor Sazi“ hamda Tegeran Istiglali" jamoalari oʻrtasidagi oʻyin vaqtida „Traktor Sazi“ tomonidan Sexend stadionida Togʻli Qorabogʻni okkupatsiyasiga qarshi eʼtiroz namoyish qilingan. Ular qirgʻin qurbonlarini yod etishdi. Ular „Qorabogʻ bizniki, armanilar okkupantlar“ shiorini aytishdi. 2014-yil 24 fevralda Atletiko Madrid Klubi hamda Turkiya Milliy Futbol jamoasi oʻyinchisi Arda Turan Xodjali qirgʻini qurbonlari hotirasini yod etdi.
Lisa P. Jackson
Lisa Perez Jackson (1962-yil 8-fevralda tugʻilgan ) amerikalik kimyo muhandisi boʻlib, 2009—2013-yillarda Qoʻshma Shtatlar atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi (EPA) maʼmuri lavozimida ishlagan. U bu lavozimni egallagan birinchi afro-amerikalik edi.
Pensilvaniya shtatining Filadelfiya shahrida tugʻilgan Jackson Tulane universiteti va Prinston universiteti bitiruvchisi. 1987-yilda EPKga xodimlar darajasidagi muhandis sifatida kirganidan koʻp oʻtmay, u EPKning Nyu-York shahridagi mintaqaviy ofisiga koʻchib oʻtdi va u yerda 16 yillik EPA karerasining asosiy qismini oʻtkazdi. 2002yilda u New Jersey atrof-muhitni muhofaza qilish departamentiga muvofiqlik va huquqni muhofaza qilish boʻyicha komissar yordamchisi va yerdan foydalanishni boshqarish boʻyicha komissar yordamchisi sifatida qoʻshildi. New Jersey gubernatori Jon Corzine Jacksonni 2006-yilda shtatning atrof-muhitni muhofaza qilish komissari etib tayinladi. Jackson, shuningdek, 2008-yil oxirida qisqa muddat Corzinning shtab boshligʻi boʻlib ishlagan.