cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qozoq og‘zaki adabiyoti bilan arab adabiyotining bog‘liqligi
Yusuf Zulayho (Yusuf Ziliho) qissasi.
Keyinchalik, oxirgi sahifalarda Zulayho bilan Yusufning turmushga chiqib, o‘n ikki o‘g‘il ko‘rganlari yoziladi. U akalari bilan uchrashgani ham yozilgan. U Kangʻan mamlakatidan kelgan akalari va otasini uchratadi.Shoir Yusufbek Shayxulislomov dostonni shunday yakunlagan: Bir kuni Zulayho vafot etdi. Zulayho vafot etdi, Yusuf beva qoldi. Zulayho dafn etilgan, U butun shahar aholisini to‘pladi. Oradan ko‘p o‘tmay Yusuf vafot etib. Shahar xafa va ochlik bo'ldi. Uning suyaklari o'z yeriga olib ketildi, Misol uchun, Riyanning o'zi keldi. Qur’oni Karim oyatlarida esa Yusuf alayhissalomning Zulayhoga uylanishi haqida hech qanday gap yo‘q. Ammo bu voqea Misrda sodir bo‘lgani aytiladi. Zulayhoning ismi tilga olinmagan, faqat ayol sifatida yozilgan. Tafsirlarda u ayol podshoh vazirining xotini sifatida yozilgan. Itfir vafotidan keyin uning oʻrniga Yusuf keladi, Yusuf esa xazinaga boshchilik qiladi. Itfir vafot etgach, Yusuf xotini Zulayhoga uylandi. Zulayho bilan turmush qurganlarida hali erkak ko‘rmagan edi. Itfir qarib qolgan, aftidan, Zulayhoning oldiga borishga qurbi yetmasdi. Vazir farzandi yo‘q qari chol edi. Zulayhoning Yusifdan ikki farzandi bor edi.U ikkalasini „Afraim“ va yana „Mansha“ yoki „Minsha“ deb nomladi.Misr podshosi Yusufga katta ishonch bildirgan, uni saroy ishlariga aralashtiradigan.Yusuf siyosatga aralashib, adolatni hukm yurgazdi.Yusufni mahalliy xalq juda yaxshi ko‘rar edi.
Yusupbek qalamiga mansub dostondagi satrlarga murojaat qilsak: „Suyak o‘z joyiga olib ketti, Riyonning o‘zi qishloqqa keldi“degan qatorlarni koʻradigan boʻlsak. Aytishlaricha, Yusufning suyaklarini Misr shohi Riyon o‘z yurtiga olib ketgan.
Tarjimasi: "Muborak ibn Fadala, Hasan aytadi: „U quduqqa tashlanganida 17 yoshda edi, 80 yil otasini koʻrmadi, soʻng 23 yil yashadi va u erda vafot etdi. 120 yoshda.“ Yusuf payg‘ambar haqidagi asosiy, olijanob nusxa arab tilida, keyin fors tillarida yozilgan va O‘rta Osiyoda bizgacha yetib kelgan. Bizga kelguniga qadar „Yusup — Zilixa“ dostoni bir qancha oʻzgarishlarga uchradi. Sharqda bir shoir kuylagan mavzuni kuylash va takrorlash azaldan shakllangan. Shu munosabat bilan M.O.Avezov shunday deydi: „Ular birovning mavzusini olishning qonuniy yoʻlini yaratdilar. Oldingi sheʼrni asos qilib olib, ko‘pincha o‘z xohishiga ko‘ra o‘zgartirsa ham, uni boshidan kuylaydi. . . .“
Xidir ota - haqiqat va afsona oʻrtasida
Qozoqlar Navruz kunni „yil boshi“ deb hisoblashadi. Bu kun - samoviy jismlar o‘zining eng asl nuqtasiga kelgan, kun va tun tenglashgan, hayvonlar tug‘ilgan, odamlarning og‘zi oqqa tegadigan, yerda shodlik hukm surgan kun. Qozoq xalqi bu kunni „Xalqning buyuk kuni — buyuk kun“ deb atagan. Qadimgi Grigoriy taqvimiga boʻyicha eskicha, bu 9 mart va 21 dan 22 ga oʻtar kechasi bu kunga toʻgʻri keladi. Xalqimizning mifologik tushunchasiga ko‘ra, Qizir 21 martga o‘tar kechasi dalani kezadi. Shuning uchun ham bu kecha „Qizir kechasi“ deb ataladi. Xidir — musulmon davlatida yurt kezib yuradigan, odamlarga „qo‘riqchi“, „boylik“ beruvchi inson shaklidagi „avliyo“.Diniy eʼtiqodga koʻra, har bir narsaning egasi bor.Masalan: „qunt“, „boylik“, „iris“.Ular mamlakat boʻylab turli qush, odam va hasharot shaklida kezib yurishadi.Ulardan biri Xidir. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Al-khidr.jpg/250px-Al-khidr.jpg|thumb|388x388px| Zulqarnay (chapda) va Xidir (Sikandarnoma) Xidir (Xizir) bobo butun xalqning posboni, ularga yaxshilik qiluvchi, boylik, omad, omad, baxt, farovonlik, hayot baxsh etuvchi fazilatlar, daho, avliyo, folbin, duo qilgan chol. Xalqning ulug‘ kunida har yurtga kelib, har bir xonadonga baraka beradi. Shuning uchun ham har bir xonadon Xidir boboning kelishini yoʻlin kutadi, oʻzlarining jonini, tanasini, kiyimini, idish-tovoqlarini, buyumlarini toza saqlashga harakat qiladi. Uyning ichi va tashqarisini, molxonani tozalaydi, daraxt egib, o‘simliklarga suv quyadi.Musulmonlar jamoasi Xidir boboning shunday uyga tunab qolishiga yoki fotiha qilishiga ishongan."Xidir kirgan", „Xidir bilgan“ so‘zlari ham shu yerdan kelib chiqqan.Bu va shunga oʻxshash soʻzlarni qozoq xalqining mart oyi bilan bogʻliq urf-odat va anʼanalari haqidagi boshqa kitoblarda ham uchratish mumkin.Birinchidan, bu „Xiddir“ yoki „Xizir“ soʻzi haqida gapiraylik.Arab tilida ض „dod“ harfi bor. Asosan bu harf qozoq tilidagi „d“ va „z“ d+z harflarining birikmasidan kelib chiqqan harfdir.Xidir Xizr.Shu sababdan bu qozoq so‘zi baʼzi o‘rinlarda „xidir“, boshqa joylarda „xizir“ tarzida yoziladi.
„Xizir“ so‘zini qozoqchaga tarjima qilsak, yashil odam degan maʼnoni bildiradi. „Xadar“ — arabcha yashil soʻz. „Xadravat“ — yashil oʻsimliklar.
Bu shaxsning nima uchun Xidir deb atalgani haqida bir qancha maʼlumotlar bor. Agar Xizir bir joyda o‘tirib, keyin o‘sha joydan turib ketsa, boyagi o‘tirgan joyi yam-yashil bo‘ladi. Shu munosabat bilan Buxoriyda quyidagi hadis keltirilgan: Abu Hurayra (r.a.)dan. Paygʻambar s.a.v. "Xodirning Xodir deb atalishining sababi shundaki, u oppoq yerga o‘tirsa, yelkasida ko‘k maysalar yoyilib turardi. Ikkinchidan, u kishi yashil kiyimda yurgan ekan. Shuning uchun yashil odamni yaʼni Xizr deb atashgan ekan. Farobiy ota Xidir ota haqida shunday deydi:
"O‘shanda Muso o‘z xizmatkoriga: „Ikki dengizning tutashgan joyiga yetmagunimcha to‘xtamayman, yoki yayov yuraman“, dedi. Ikki (dengiz) suviga yetib borganlarida baliqlarini unutdi. Keyin (baliq) sakrab tushdi va dengizga yoʻl oldi." Ularning oʻzlari bilan olib kelgan qovurilgan baliqlari bor edi. Ikki dengizning birlashgan joyi esa ikki yoqlama Qizil dengiz edi. U aytib oʻtilgan joyga etib kelganida, Muso uyquga ketti, Yusha uygʻoq oʻtirdi. Bu vaqtda qovurilgan baliq jonlanib, savatdan sakrab dengizga tushib, suzib ketdi. Yusha bu hodisani kuzatib turardi. Biroq, Muso uygʻonganidan keyin unga aytishni unutib ketdi. Yo‘llarini davom ettirib, "ikkalasi ham oldinga borganlarida, Muso xizmatkoriga: „Ovqatimizni olib kel. Rostan ham bu safarda juda charchadik“, dedi u. (Yusha): „Koʻrdingmi? Tosh ustida dam olayotganimda baliqni unutibman. Shayton uni menga aytishni unutdirdi. U mo '' jizaviy tarzda dengizdan yoʻl oldi“, dedi. (Muso): „Izlaganimiz mana shu“, dedilar ikkovi ham yo‘llariga qaytib ketishdi. Shunda ikkalasi ham bizga rahm-shafqat ko‘rsatgan, bizdan ularga ilm o‘rgatgan bandalarimizdan birini topdilar. Ikkovi shunday orqasiga qaytib,Xidirni ko‘rishdi.Aksariyat ulamolar bu odamni payg‘ambar bo‘lgan, deyishadi.
Muso unga: „Oʻzingga oʻrgatilgan hikmatni menga oʻrgatishing uchun senga ergashsammi?“ dedi. " . U: „Albatta, sen men bilan (yurishga) toqat qilolmaysan“, dedi. Ichki sirlarini bilmagan narsaga qanday sabr qilish mumkin? " — dedi. (Muso): „Alloh xohlasa, meni sabrli topasan“. Qolaversa, men hech qanday ishda sanga qarshi chiqmayman", dedi u. Shunda Xidir: „Unday, agar menga ergashsang, men aytmaguncha mendan hech narsa so‘rama“, dedi.
Ular shunga rozi bo‘lib, Muso Yushautni yurtga qaytarib, o‘zlari yo‘lga chiqdilar. — Shunday qilib ikkalasi ham yo‘lga tushib, kemaga o‘tirdilar va (Xidir) uni teshishga kirishdilar.
Kema ichiga suv kirishi bilan choʻkishni boshladi. Kemadagi baliqchilar kirib kelgan suvni to‘kib va ovoraga sabab bo‘ldi. Muso alayhissalom Xidirning bunday qilganiga hayron bo‘lib: „Kemadagilarni suvga cho‘ktirmoq uchun chiqtingmi?“ deb so‘radi. „Siz buni nooʻrin qildingiz“, deydi u.
Xidir: — Men senga sabr qilolmaysan demadimmi? „ — dedi.“
Shunda Muso alayhissalom Xidirga bergan vaʼdasini esiga tushirib: "Unutganimni narsamni hisobga olma. „Mening ishimda menga noqulaylik tug‘dirma“, dedi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Beshbarmaq1.jpg/250px-Beshbarmaq1.jpg|thumb|250x250px| Pir Xizir Zunja Beshbarmag togʻi [[Ozarbayjon]] Shundan so‘ng ular bir qirg‘oqqa tushib, bir oz yurgandan so‘ng Xidir o‘ynab yurgan bolalarning oldiga kelib, ulardan birini yiqitib qulatib, boʻgʻizlab o‘ltirib tashlaydi. „Ikkalasi ham yoʻlga ketishdi. Bir bolaga duch keldi, (Xidir) uni o‘ldirdi“.
Ko‘z o‘ngida odam qotilligiga guvoh bo‘lgan Muso bunga chiday olmay: „Odam o‘ldirmagan begunoh odamni o‘ldirdingizmi?“ deb so‘radi. — To‘g‘ri, siz yomon ish qildingiz '' ,- dedi. Xidir yana dedi: — sen men bilan yurishga chidamaysiz, demadimmi? „ — dedi.“
Muso: „Agar bundan keyin biror narsa soʻrasam, meni hamroh qilib qoʻyma“. „Toʻgʻri men tarafdan oxirigacha yetib kelding“ — so‘nggi vaʼdasini berdi. Keyin charchagan, och qolgan holda bir qishloqqa keladi. Biroq o‘sha qishloq ahli ularni o‘z uylarida kutib mehmon qilib olishmaydi. Ularning ikkalasidan ham uyga kirishni so‘rashdi, qabul qilmadi. Keyin ular qishloq tashqarisiga chiqishadi. Qarasa, bir devor huvillab, qulab tushmoqda ekan.
Xizr borib devorni tuzatib qoʻydi. Muso qishloq ahlining mehmon qabul qilishga yaramaydigan qulash arafasida turgan devorini tekinga taʼmirlaganidan hayron bo‘lib qoldi. Alloh Taolo: "Shunda ikkalasi yana yurib, bir qishloqqa xalqina borib, aholidan ovqat so‘radilar. Ularni mehmon qilishdan bosh tortdilar. Shunda ikkalasi ham o‘sha yerda qulab tushmoqchi bo‘lgan tomni ko‘rib, (Xidir) uni tuzatdi. (Muso): „Agar xohlasang, bunga pul olarding“, dedi. (Xidir): „Bu sen bilan mening oramizdagi farq. Va endi men senga toqat qila olmagan narsangizning sirini aytaman. Kema dengizda kasb ishlaydigan kambagʻallarga tegishli edi. Men uni nuqsonli qilmoqchi edim. Axir, orqadagi har bir (mos) kemani egallab olgan bir podshoh bor edi. Farzand esa imonli ota-ona bilan baraka topadi. Unung ota-onasini rad etishga va qarshilik koʻrsatishga majburlashidan qoʻrqardik. Ularning o‘rniga Robbilari pokizaroq va mehribonroq farzand berishin xohladik. Endi esa devor shu shahardagi ikki yetim bolaniki edi, tagida esa ikkalasiga tegishli xazina bor edi. Bundan tashqari, ularning ota-onalari halol odamlar boʻlganliklari uchun, Alloh toalaning oʻz xazinalarini ular uchun olib qoʻyishini xohladilar. Bu Robbingning bir marhamati edi. Va men buni oʻzligimdan qilmadim. Mana, shu siz toqat qila olmagan ishlaring“, dedi u. Ibn Abbosning (rahimahulloh otasidan ham, otasidan ham Alloh rozi bo‘lsin) rivoyat qilishicha, Xizir kemani teshgan paytda, bir podshoh yo‘lda duch kelgan hamma kemalarni tortib olib qoʻyotgan edu. Podshoh teshikli kemani ko‘rib, keraksiz olmay ketdi. Xizr o‘ldirgan bolaga kelsak, Alloh taolo bu bolaning zolim, kofir, katta bo‘lganida ota-onasiga zulm qiluvchi shaxs bo‘lishini bilib, uni o‘ldirishni buyurdi. Xullas, bu bola o‘rniga mo‘min ota-onasiga solih farzand berdi. Endi qishloq chetidagi kimsasiz devorni tuzatib qoʻyganligini aytsak, o‘sha devor ostida o‘lgan bir yaxshi odamning ikki farzandiga tegishli xazina bor edi.
Muso payg‘ambar va Xizir alayhissalomning qissasi Qur’oni Karimdagi mashhur qissalarning biri. Qur’on oyatlariga asoslanib, Xizr oʻz-oʻzidan harakat qilmagan. „Men buni oʻziligimdan qilmadim.“
Va u Allohning eng ilmli bandalaridandir. Yaxshi ish bajaruvchi boʻlib hisoblanadi. Holbuki avliyo, kelajakni ko‘ruvchi, ruh va tana jonlantiruvchi kabi xususiyatlar yo‘q. Avliyo so‘ziga toʻxtaydigan boʻlsak, „avliyo“ arabcha „valiy“ so‘zining ko‘plik shaklidir. „Vali“ qozoq tilida do‘st, „al avliyo“ esa do‘stlar maʼnosini bildiradi. Avliyo so‘zini yolgʻiz kishiga nisbatan qo‘llash noto‘g‘ri hisoblanadi. Chunki bu koʻplik soʻz emasmi? Bashoratga toʻxtaladigan boʻlsak, Islom eʼtiqodiga koʻra, ishonch boʻyicha kelajakni Allohdan boshqa hech kim bilmaydi. Paygʻambarlar ham bilmagan. Shu bilan birga, qalb va tanani qaytaruvchi Alloh taolo ekanligiga ishoniladi. Qur’on oyatlariga murojaat qiladigan bo‘lsak, Xizir, yaʼni Xizir ota bilan bog‘liq bu xususiyatlar inkor qilingandek ko‘rinadi. "Xidir bobo Navro‘z kechalarida „uylarni aylanadi“, „duo beradi“ degan so‘zlarga to‘xtaladigan bo‘lsak, navroʻz bayrami hamon davom etmoqda, demak, Xidir bobo hamon mehmon bo‘lib turibdi. Shuningdek, baʼzi tafsir va tarix kitoblarida Xizirning tirik ekanligi taʼkidlanadi. Asosan, bu qoʻpol notoʻgʻri tushuncha. Bunga dalil Abdulloh ibn Umar (rahimahulloh otasi ikkalasidan ham rozi bo‘lsin) rivoyat qilgan hadisda Payg‘ambarimiz s.a.v. birdaniga bomdod namozidan keyin sahobalarga yuzlanib: "Bu kechalarni ko‘ryapsizmi? — deb soʻradi u. Ular: „Ha“, deyishadi. Keyin Paygʻambar s.a.v „Yuz yildan keyin yer yuzida hech kim tirik qolmaydi“, dedi u. (Buxoriy va Muslim rivoyati).
Agar Qur’on oyatiga murojaat qilsak: „Har bir tirik jon o‘limning taʼmin totguvchidir“.
Shu bilan birga Quvaytning Filikiya orolida Xidirning (Qidir ota) qabri bor degan maʼlumotlar bor (rasmda). Bu maʼlumotlar arab tilidagi vikipediyada eʼlon qilingan. Yana arab klubi saytida Xidirning qabrining surati bor. Surat Yahyo ar-Robigonning (min ayyomi zamon) kitobidan olingan. Qayd etilgan maʼlumotlarga suyanadigan boʻlsak, Xidir tug‘ilgan. Hızır aleyhisselâm, Allahü teâlânın sevgili kullarındandı. Doğdu, büyüdü ve vefât etti. Qozoqcha tarjimasi: Xizir a.s. Allohning taolaning suyukli bandalaridan. U tugʻildi, oʻsdi, katta boʻldi va dunyo soldi. Xalq orasida yana bir aytib o‘tish kerak boʻlgan narsa, „Xidir ota“ bilan „Qodir kechasi“ni chalkashtirib yuboradiganlar bor. Ularning koʻpchiligi bor deyish ortiqcha emas. Xidir bobo bilan Qodir kechasi ikki xil narsa. Xizir kechasi Ramazon oyida roʻza tutiladigan kechadir. Qadr kechasi Ramazon oyining oxirgi oʻn toq kechasidan biridir. Ko‘pchilik ulamolar Ramazon oyining yigirma yettinchi kechasi „ulug‘ kecha“ ekanligini taʼkidlaganlar. Xodir kechasida Xidir bobo keladi, degan gaplar ham bor. Bu ham asossiz fikrlar. Xidir kechasida kimlar kelishi, yaʼni yerga Xidir ota emas, farishtalar kelishi haqida oyatlar bor. Alloh taolo Qurʼoni karimda: „Albatta, Biz Qurʼonni Qadr kechasida nozil qildik“. (Muhammad s.a.v.) Qodir kechasi nima ekanligini bilasizmi? Qadr kechasi ming oydan afzaldir. Farishtalar va Jabroil farishta o‘sha oqshom barcha ishlar uchun Parvardigorlarining izni bilan (Yerga) tushadilar. U tinchlik kechasi tong otguncha davom etadi.
Qur’on oyatlari va hadislarga murojaat qiladigan bo‘lsak, Xidir otaning tirikligi, hali ham uy-joylarni ziyorat qilishiga dalil yo‘q. Faqatgina mish-mishlar, afsonalar, xalq ogʻzidagi soʻzlar. Xulosa oʻrnida, Qur’oni Karimdagi Muso va Xizir o‘rtasidagi voqeaga nazar tashlaydigan bo‘lsak, Alloh taolo solih va mo‘min ota-onaning salomatligiga bevosita aralashib oʻtir. Yomon oʻgʻil oʻrniga ularga fazilatli oʻgʻil berdi, ularning bolalari uchun xazinani saqlashga kafolat oldi, kambagʻal baliqchilarni kemasiz qolmasligi uchun yordam qildi. Demak, Alloh taolo har bir ishdan xabardor, hali bu ishni Xidir (Xidir bobo)ga topshirdi. Xizirning ilmiga kelsak — bu unga Alloh taolo tomonidan berilgan g‘ayb ilmidir. U, g‘ayb taʼlimotlari esa faqat payg‘ambarlarga Alloh taolo tarafiidan beriladi. Ulamolarning aytishlaricha, Xidir ota haqidagi haqiqat shuki, u payg‘ambarlar qatoridan, Allohning ilmli bandalaridan bo‘lgan. Xalqimiz og‘zida yurgan rivoyatlarda esa haqiqat yeri yo‘q. Kim biladi, Xidir ota haqidagi rivoyatlar yurtimizga kelib, mahalliy shomonlik eʼtiqodlari bilan qorishib, oxir-oqibat folbin, avliyo bo‘lib qolgan bo‘lsa kerak.
Ming bir kecha ertaklari asosida qozoq arab og‘zaki adabiyotida „Baliqchi va jin“ ertagi syujetini qiyosiy tadqiq qilish masalalari.
„Ming bir kecha“ arab adabiyotining mumtoz merosidir. „Ming bir kecha“ning kelib chiqishini aytadigan boʻlsak, Qozoq Sovet Ensiklopediyasida quyidagi maʼlumotlar keltirilgan: "Ming bir kechaning asosiy kelib chiqishi haqida turli fikrlar mavjud. Boshqalar forsning „Ming ertak“dan tarqalgan desa, endi boshqalari Maʼsudiyning „Oltin to‘qay“idan ilhomlangan, deb hisoblashadi.
Livanning (Livan) poytaxti Bayrutdagi „Al-Maktabat al-saqafiya“ nashriyoti tomonidan arab tilida chiqqan „Ming bir kecha qissasi“ kitobining so‘zboshisida quyidagi maʼlumotlar keltirilgan:
ملك „شهريار“ اكتشف خيانة زووجته له، فقتلها، وأخذ على نفسه أن يتزوج كل ليلة فتاة ويقتلها في الليلة ذاتها، وبقي على هذه الحال ثلاث سنين، إلى أن هربت كل الناس ببناتها، إلا بنتي الوزير، أولاهما ذات حسن اضافت غليه الاطلاع على تواريخ الأمم السابقة وأخبار الأدباء والشعراء تدعى „شهرزاد“، وأختها تدعى „دنيازاد“. فطلبت „شهرزاد“ من أبيها أن يزوجها من „شهريار“، إما أن تعيش أو تكون فداء لبنات جنسها. واشترطت أن ترافقها أختها، و تم ذلك فتزوجها الملك، وحين أراد قتلها استدرجته „دنيازاد“ ليطلب من „شهرزاد“ أن تحكي له حكاية يقطعون بها سهر اللية، فاستأذنت „شهرزاد“ „شهريار“ وبدأت خديثها في قصة „ألف ليلة وليلة“.
Tarjimasi: "Shahriyor podshoh xotinining oʻziga qilgan xiyonatini bilib, uni o‘ldirdi. Shundan soʻng oʻziga har tuni yosh boʻyiyetganga uylanib har kechasi oʻshani oʻldirishni aytadi. Bu holat uch yil davom etadi. Vazirning ikki qizidan boshqa ko‘p odamning qizlari yoshligida ketadi. Kattasi oldingi jamoalar tarixidan, adabiyotchilar va shoirlar haqida gapirib beruvchi edi. Ismi Shahrizod. Kichigining ismi Dunyazod. Shahrizod otasidan oʻzi podshohga kuyovga berishini iltimos qilgan bo‘ladi. U jonimni yoki oʻziga oʻxshagan qizlar uchun fido qiladiganin aytdi. U singlisi bilan qachon borishini soʻradi. Shunday qilib, podshoh unga uylandi. Podshoh uni o‘ldirmoqchi bo‘lganida, Duniyozod opasining hayotini saqlab qolish uchun tunab, podshohga qissa aytib berishni so‘radi. Shahrizod Shahriyordan ruxsat oldi, shu tariqa ming bir kecha hikoyasi boshlandi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Sultan_Pardons_Scheherazade.jpg/250px-Sultan_Pardons_Scheherazade.jpg|right|thumb|374x374px| Sheherozoda va Shoh Shahryor Qozoqning kuchli, taniqli qo‘shiqchi shoirlari orasida „Ming bir kecha“ga qarshi chiqmagan, ozgina boʻlsa ham. „Malik-Hasan“, „Shokir-Shokirat“, „O‘rqa-Kulcha“, „Qosim-Jomart“, „Shahmaron“, „Irangʻayip-shoh Gʻabbas“, „Seyfulmalik“ kabi ertaklar bevosita ming bir kecha syujetlaridan tanlab olingan. Ammo, unutmasligimiz kerakki, bu asarlarning barchasi xalq shoirlarining bitmas-tuganmas kuy-qo‘shiqlari orqali qozoq xalqining boy og‘zaki adabiyoti bilan qo‘shilib, asl asarlarimiz shakllanib, abadiy o‘zlashtirildi.
„Ming bir kecha“ning shunday qissalari asosida yaratilgan dostonlardan biri „Baliqchi va jin“ qissasi. „Baliqchi va jin“ ertagi ming bir kechaning uchinchi kechasida, Shahrizod tomonidan hikoya qilinadi. Uchinchi kechada Duniyozod opasidan qissani davom ettirishni so‘raydi. Podshohga baliqchi haqindagi qissaning boshin aytib beradi. Qissaga qiziqqan podshoh davom etishni buyuradi. Shunday qilib, Duniyozod podshohga „Baliqchi va jin“ haqida qissa aytib beradi.
„Baliqchi va jin“ qissasi qozoqlar orasida ham tarqalgan. Bu haqida Shamsuddin Husainov kuyladi. U kishining 1911-yilda Qozonda nashr etilgan „Baliqchi ilon g‘ifritdin qissa“ degan kitobi bor. Hozirda bu kitob Milliy Fanlar akademiyasining kutubxonasida saqlanmoqda. „Suriyada ming bir kecha“ kitobining arab tilidagi nusxasin Damashq universiteti adabiyot fakulteti kutubxonasida ko‘rdim. Kitob Livanda „Al-Maktabat as-Saqafiya“ nashriyotida chop etilgan. U kitobning 23-27-betlarida „Baliqchi va gʻifrit“ degan nom bilan hikoya berilgan.
Arab tilida yozilgan qissa bilan Shamsuddinning kuylagan dostonida farq koʻp emas. Odam ismlari voqea boʻlgan yerlar saqlangan. Arab tilindagi varianti 4 bet, Shamsuddin 75 betli doston qilib yozgan. Shamsuddin jin demagan, g‘ifritdin deb yozgan. Arab tilidan tarjima qilingan gʻifrit shayton kabi ayyor, zolim shayton, peri, jin degan maʼnoni beradi.
Qalqamon Abdiqodirovning arab, fors, turkiy tillardagi nashrlar asosida tarjima qilgan „Ming bir kechada baliqchi“ hikoyasi bor. Baliqchi haqidagi hikoyani Shahrizoda podshohga 4-kecha tuni aytib beradi. Ruscha tilidagi tarjimada va yana arab tilidagi nusqada baliqchi haqidagi ertakni 3-kecha aytib beradi deb yozilgan.
Bayrutda chop etilgan variantda baliqchining kampiri va 3 o‘g‘li borligi aytilsa, Q.Abdiqodirov tarjimasida bir kampir va 2 o‘g‘li borligi aytiladi.
1988-yilda Moskvada „Pravda“ nashriyotida chop etilgan „Xalif na chas“da Sholning kampiri va yana uch oʻgʻli bor deb yozilgan. „Ming bir kecha“ asarining uzun o‘zagi Shahrizodaning o‘lim bilan yuzma-yuz atrofida aylanasa-da, uning zinokor podshohga aytgan hikoyalari qarami, son-sonogʻi sigʻmas koinot yulduzlaridek bir-biriga qoʻshilib keta beradi. Shu tariqa Shahrizoda ming bir kunu ming bir kecha ichida bir qissadan ming bir hikoya yaratib, shu davrda o‘zining „Buyuk baxtiyor podshoh“idan uch o‘g‘il ko‘rib. Hikoyalar soni ming birga yetganda, u oʻgʻillarini yuziga ushlab, oʻziga degan qatl oʻlimini keskin toʻxtatadi.
Biz baliqchi va jin qissasina mavjud variantlarini arabc, rusc, qozoq va Qozondan qozoq tilida arab harflarida yozilgan variantlarni foydalangan holda solishtiramiz. Men qissa yozayin deb oldim o'yga Muafiq aytganidek, to'y yig‘ilishga O'tgan zamonda bir baliqchi Hayotda nima etishmayotganini yashirish uchun Daryodan baliq ovlab kun o‘tkazish O‘z kasbin bilan shug‘ullanadi Kambag‘alning bo'lmadi yo'g;iz moli Jamiyat nafaqasining qamrovi keng Ovga va baliq ovlashga suv yoqalab Yuradi yomon qurib qolgan holi Kuniga to'rt marta ov solar Boshqa rizq qidirmaydigan atrofdan Ko‘p bolali, chorvasi yo‘q Qashshoqlik va azob-uqubatlar jafo chekkay Bir baliqchi chol choʻloq ekan, buyuk baxtli shohim. . . . . . . Unung ikki o‘g‘li, bir kampiri bor edi. Umri daryoning boʻyida oʻtadi har kuni. Umrlik kasbi baliq ovlash. Lekin uning suvdagi ulushi ham o‘lchovli, to‘rini kuniga to‘rt marta tashlaydi ekan. „…bil odin ribak, daleko zashedщiy v godax, i bili u nego jena i troe detey, i jil on v bednosti. I bil u nego obichay zabrasivat svoyu set kajdiy den chetire raza….“ كان رجل صياد وكان طاعنا في السن، و له زوجة وثلاثة أولاد، وهو فقير الحال، وكان من عادته أن يرمي شبكته كل يوم أربع مرات لا غير. Tarjimasi: „Bir keksa baliqchi bor ekan, uning kampiri va uch o‘g‘li boʻlibti. Ahvoli yomon kambag‘al ekan. Kundalik odati to‘rt marta daryoga borib, baliq tutish edi“.
Skazav: „Vo imya Allaxa!“ — snova zabrosil set. Vo vtoroy ras nashel v ney bolshoy kuvshin, polniy pesku i ila. Rus tiliga tarjima qilingan versiyada baliqchi oʻz toʻrini 4 marta tashlaydi va toʻrtinchisida jin paydo boʻladi. Ruscha tarjimasi arabchaga juda yaqin. Rus tilidagi kitobda arab tilidagi misralar ham mavjud. Masalan:
يا حائضاُ في ظلاح الليل والهلكه لقصر عناك فليس الرزق بالحركة
Ey qattiq tungi masofalarga oʻzini ishongan! Bekorga ishlamang — vatanga non yoki non! فلا بحظي غعطي	إن لم تكفي فعفي	يا حرقة الدهر وجدت رزقي توفي	خربت اطلب رزقي	ولا يصنعه كفي Taqdir! Iltimos, meni yoqing, Vaqt! Nima bo'ldi! Siz men uchun etarlicha yaxshisiz Va uning ishi uchun nima mukofotlandi! Ham qismatni, ham taqdirni olish uchun keldim; Ko'rdim: hech narsa. Nodon hayotiylik naqadar hayratlanarli; Donishmandlar xotirasi - naqadar baxt! Arab va rus tilidagi v ayana Shamsuddinning arab harflari bilan yozilgan qozoq tilidagi baliqchining „Xudoning nomi bilan“ toʻrini tashlashni, Sulaymon payg‘ambar chaqirganda unga salom berganligi yana „Xudodan boshqa kuch-quvvat yo‘q“ diniy so‘zlari saqlangan. K.Abdiqodirov ogʻamizning tarjimasida bunga oʻxshash so‘zlar kam uchraydi. Bu o‘sha paytdagi sho‘ro hukumatining taʼsiri bo‘lsa kerak. Masalan: Shamsuddin dostonida „Bismillah“ deb to‘rtinchi ovini tashladi", Salye tarjimasida "Uvidev eto, ribak opechalilsya i voskliknul: „Net moщi i sili, krome kak u Allaxa, visokogo, velikogo!“, „Vo imya Allaxa“. Al arab tіlіndegі nұsqada: „لا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم“، „بسم الله“، „استغفر الله“، eshak baliqchining toʻriga tushib qolsa, „La haula va la quvatailre“ Allohdan boshqa hech kimga qudratli yoʻq.. deydi, keyin toʻr va uni tashlaganida „Bismillah“ (Alloh nomi bilan), uchinchi toshni otishdan oldin „Astagʻfirulloh“ (Alloh kechirsin) deydi.
Baliqchi chol ovini to‘rtinchi marta tashlaganida, ovga bir mis koʻza ilinib chiqadi. Ko‘zani ochgan cho‘lning boshiga balo yopishganday boʻldi. Koʻzadan osmon bilan yerni tirab turganday bir narsa paydo boʻldi. „Jin“ asosida arab so‘zi, qozoq tilida yashirin, inson ko‘ziga ko‘rinmaydigan parilar degan maʼnoni beradi. „Yalamul jin“ — jinlar olami. Gifrit, yaʼni yaxshi soʻz haqida gapirgan maʼqul. Baʼzi odamlar „jin“ bilan „iblis“ni ikki maʼnoda tushunishadi. Holbuki, Islom shariatida jin bilan shaytonning ildizi bir, lekin avvallari Iblis bo‘lgan shayton „Shayton“ deb atalgan kundan boshlab uning tarafdorlari, o‘z jamoasi paydo bo‘lgan.
Sehrgar bilan jinning oʻrtasida boʻladigan kelishuv.
Sehrgar bilan shaytonning oʻrtasida boʻladigan kelishuv koʻpiga birinchisining baʼzi yomon ishlari, ochiq kufr ishlarin eʼlon yoki yashirin turda yashashni boʻyniga olishi bilan, buning evaziga shaytonning unung vazifalarini bajarib, sehr qiladigan odamni boʻysundirishi bilan izohlanadi. Chunki ko‘pchilik sehrgarlar jin qabilalari boshliqlari bilan shart tuzadilar va shunga ko‘ra u o‘z qabilasidan biriga bu sehrgarga bemalol xizmat qilishni buyuradi. Sehrgarga biriktirilgan bu shayton sodir boʻlgan voqea haqida xabar beradi, ikki kishini ajratadi yoki birlashtiradi, erning xotini bilan munosabatlarini buzadi va sehrgar tomonidan buyurilgan harakatlarni bajaradi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/LLW_Aladdin_genie.jpg/250px-LLW_Aladdin_genie.jpg|right|thumb|250x250px| Jinning koʻzadan chiqishi Sehrgar shunday qilib jinni oʻzi xohlagan ruhiy ishlarini amalga oshirish uchun ishlatadi. Va agar oʻziga bogʻlangan bu jin aytganiga boʻysunmasa, darhol jin qabilasining rahbari bogʻlanadi. Bu bogʻlanish Alloh Taologa sherik qoʻshuvchi soʻzlar bilan chaqirib, duo qilish orqali bajariladi. Jinlarning rahbari o‘z navbatida sehrgarning buyrug‘iga bo‘ysunmagan haligi jinni qattiq jazolab, uni sehrgarga itoat qilishni talab qiladi yoki uning o‘rniga Allohga sherik qoʻshuvchi sehrgarga boshqa jinni tayinlaydi.
Qanday qilib sehrgar jinni chaqiradi?
Sehrgarning jinni chaqiradigan koʻplab usullari mavjud. Men ulardan sakkiztasini aytib oʻtaman.
Yuqorida koʻrsatilgan harakatlar haqida batafsil maʼlumotga ega bo‘lishni istasangiz, Abdussalom Balining „O‘tkir qilich“ kitobini o‘qib chiqishingiz mumkin.
Jodugarni tanib olish uchun belgilar
Agar tabibning boʻyidan quyidagi belgilarning biri kuzatilsa, u albatta sehrgardir. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wilibald_von_Schulenburg025.jpg/250px-Wilibald_von_Schulenburg025.jpg|right|thumb|269x269px| [[Sehrgarlik|Sehrgar . Villibald fon Shulenburg surati, 1877 yil.]] 1. U bemordan uning va onasining ismini soʻraydi.
2. Kasallikning bir narsasi (terga botgan kiyimin, bosh kiyimin va boshqalar b.) soʻradi.
3. Baʼzan qurbonlik qilish uchun maʼlum bir xarakterli hayvonni olib kelish talab qiladi. Unda Allohning nomi bilan so‘yishmaydi. Jabrlanuvchining qoni bemorning ogʻrigʻiga qoʻllanilishi yoki uzoqroq joyga olib borilishi mumkin.
4. Tumorlar va duo yozib berish.
5. Qur’on oyatlaridan tashqari noaniq duo soʻzlarini oʻqish.
8. Baʼzida bemordan qirq kun davomida suvga yaqinlashmaslik talab qiliadi. Bu sehrgarga xizmat qiladigan jinning xristian dinida ekanligini bildiradi.
9. Bemorga bir narsalarni beradi, ularni koʻmib tashlashni buyuradi.
10. Bemorga bir varaqalar berib, ularni yoqish, tutunni nafas olish buyuriladi.
11. U tushunarsiz soʻzlar bilan gapiradi.
12. Baʼzan sehrgar oʻziga kelgan odamning ism-sharifini, qaysi mamlakatdan, nima maqsadda kelganini aytib beradi.
Qozoq eʼtiqodlarida jinning paydo boʻlishi haqida esa A. Divaev deydi:
"Bir diniy qoʻlyozmada A.Divaev tomonidan yovuz ruhlar haqidagi eski eʼtiqodlar va afsonalar koʻrib chiqiladi. Aytishlaricha: "Kunlarning birida katta buvimiz „Mamay-Xona“ (Momo Havo — Yeva) Hazrati-Odam (salom boʻlsin) bilan bahslashdi. Mamay-Xona Hazrati-Adamuga undan bolalar tugʻilishini isbotladi va Hazrati-Odam undan javob berdi. Keyin Hazrati-Odam xotini Mamay-Xona bilan maʼlum vaqtgacha bir-birlari bilan er-xotinlik qilmaslikka kelishib oldilar, bu vaqt ichida ularning orqasidan keladigan bolani, er-xotinlarning har biri maʼlum joyda saqlashlari kerak, keyin bu bolalar kimdan tugʻilishi aniq boʻladi. Shunday qilib, kelishib olindi.
Shundan so‘ng, Xazrati-Odam (alayhissalom) o‘z otilishini „shisha“ga to‘kdi, Xazriyati-Mamay-xona uni bir parcha paxtaga o‘rab oldi. Bir muncha vaqt oʻtgach, belgilangan muddat oʻtib, er-xotinlar shisha idishga qarashdi va Hazryati-Odamning orqa qismidan oqib chiqqan urugʻdan unda tirik odam paydo boʻlganini va keyinchalik Shish paygʻambar boʻlganini koʻrishdi. va Xazrati-Odamning oʻgʻli …. Mamay-xona paxtaga oʻralgan narsasini koʻzdan kechirganida, tirik odamlar yoʻqligini, lekin bir nechta tirik mavjudotlar toʻlib-toshganini koʻrib, ularni kulning ustiga tashladi; shunga qaramay, bu jonzotlar oʻlmadi va ular keyinchalik „jinlar“, „albastlar“, „divalar“ ga aylandi. (Divaev A. Albasti, jin va divaning kelib chiqishi haqida etnografik materiallar. S. 226-228. Matnda noaniqlik bor: Momo Havo qozoq tilida Xau-Ana deb ataladi). Bunday maʼlumotlar diniy matnlarda uchramaydi. Islomda jinlar odamlardan oldin yaratilgan. Va Odam Ato va Momo Havodan ularning avlodlari tarqaldi. Momo Havodan jinlarning yaratilishi kabi narsa yoʻq.
Qur’onda 72-sura „Jin surasi“ deb ataladi. Shu surada jinlardan musulmon boʻlganlar koʻproq ekani yozilgan. Paygʻambar Muhammad s.a.v. Toif qishlog‘i yaqin yerda „Naxla“ degan joyda sahobalari bilan bomdod namozini o‘qiydi. (Muhammad s.a.v.) ularga: Jinlardan bir guruhining qur’on eshitganini menga vahiy qilingan. Shunda jinlar: „Albatta, biz ajoyib Qur’onni eshitdik“, dedi. „Qur’on bizni yoʻl koʻrsatadi. Endi shunga imon keltirdik. Robbimizga hech kimni sherik qilmaymiz“.
Ularning musulmon bo‘lmaganlar ham boʻlgan, hozir ham bor:
„Albatta, yaxshilarimiz ham bor, ulardan pastlarimiz ham bor; turli yoʻllarda edik.“
Jinlar dunyosi insonlar uchun yashirin dunyo. Jinlar odamlarga boʻysunmaydi. Jinlar ham bir jamoa boʻlib, odamlar kabi oʻsadi va koʻpayadi. Shuni taʼkidlash kerakki, har bir insonda jin bor. Bu borada paygʻambarimiz Muhammad s.a.v. "Har bir inson dunyoga kelganidan keyin unga jin yopishib oladi, degan maʼnoda hadis bor. Shunda sahobalar: „Sizda bormi?“ ". Keyin paygʻambar a. s. „Ha, lekin Alloh uni musulmon qilib yaratdi“, deb javob berdi. Shu sababdan bo‘lsa kerak, odamlar g‘azablansa, „jahlingiz chiqmasin“, „jahlingiz chiqmasin“ degan so‘zlarni ishlatishadi.
Keling, hikoyalarda „jinni“ qanday tasvirlangani haqida gapiraylik. Shamsuddin dostonida: Tuman bolib biroz qoplab turdi yana Bir g'ifrat pari boldi tog'day Perining og‘zi g‘ordek bo'yi tog'day Bulutdek yuz o'xshab turgan yopmay Qo‘rquvdan titrayotgandek U tog'li qishloq bilan o'ralgan edi Uning ko'zlari og'zidan olovga to'la edi Baliqchi turib, Xudoga iltijo qiladi Ko'krak qasrga o'xshaydi, oyoqlari esa bitta ulkan terak Agar u halokat xarakteriga ega bo'lsa, ehtiyot bo'ling Baliqchi hayrat qoldi hushidan ketdi O'lja deb turgan bechoraga umid qilib Qalqaman Abdiqodirov tarjimasida: Bir kavanozdan. . . . . Osmonga tutun koʻtarildi. Oyog‘i qozondan uzilib, bora-bora uchli bo‘lib, qozondan tutun chiqib, osmonga qarab turgandek ko‘rinardi. M.Salye arab tilidan quyidagilarni tarjima qilgan: ". . . . keyin ko‘zadan tutun chiqdi, u osmon bulutlariga ko‘tarilib, yer yuzida sudralib bordi va tutun butunlay chiqib ketganda, u yig‘ilib, qaltirab, qaltirab, boshi bulutlarga o‘ralgan elfga aylandi va oyoqlari yerda. Uning boshi esa gumbazdek, qo‘llari vilkadek, oyoqlari ustundek, og‘zi g‘ordek, tishlari toshdek, burun teshigi trubkadek, ko‘zlari esa ikkita chiroqdek edi. u qorongʻu va xunuk edi ". خرج من ذلك القمقم دخان صعد إلى عنان السماء ومشى على وجه الارض، فتعجب غاية العجب و بعد ذلك تكامل الدخان، واجتمع ثم انتفض فصار عفريتل، رأسه في السحاب ورجلاه في التراب برأس كالقبة وأيد كالمداري ورجلين كالصواري، وفم كالمغارة، وأسنان كالحجارة، ومناخير كالإبريق، وعينين كالسراجين، اشعث، اغب Tarjimasi: "Kazandan tutun chiqdi, yer yuzida sayohat qildi va keyin osmonga koʻtarildi. Tutun butunlay chiqib, qalin yig‘ilib, oyog‘i yerda, boshi osmonda gifritga (jinga) aylandi. Boshi gumbazdek, qo‘llari vilkadek, oyog‘i terakdek, og‘zi g‘ordek, tishlari toshdek, burun teshigi pufakday, ko‘zlari olovdek, chang bosgan. uning sochlari oʻralgan.
Jinlar odamlardan faqat Davut a.s. Paygʻambarning oʻgʻli Sulaymon a.s. paygʻambar boshqargan. Sulaymon paygʻambar har bir qushning, sudralib yuruvchi hasharotlarning, barcha hayvonlarning tilin bilgan.J inlarni boshqargan. Jinlarni boshqarib, Quddusdagi „Aqso masjidi“ni qurdirdi. Jinlar Sulaymon a.s. U paygʻambardan juda qoʻrqardi.
Sulaymon a.s. Payg‘ambar qurdirgan Aqso masjidi galereyasi
Moskvadan 1992-yilda "Alfavit" "SETA"-dan chop etilgan "Ming bir kecha" kitobining birinchi jildida Sulaymon a.s. haqida shunday izoh bergan: “Sulaymon ibn Dovud (Solomon, Dovudov oʻgʻli) musulmon targʻibot adabiyotining sevimli qahramonlaridan biridir. Uning ismi ko'pincha "1001 kecha" da tilga olinadi. Sulaymonning uzugida, afsonaga ko'ra, Allohning to'qson to'qqizta ismlaridan eng ulug'i o'yilgan bo'lib, uning bilimi unga jinlar, qushlar va shamollar ustidan hokimiyat bergan. Sulaymon a.s. Payg‘ambar nafaqat din arbobi, balki islom qonunlariga ko‘ra, u payg‘ambar, Allohning elchisi, to‘g‘ri yo‘lga boshlovchi, Allohning dinini targ‘ib qiluvchidir. Sulaymon a.s. Payg‘ambarimiz Qur’onning bir necha o‘rinlarida zikr qilingan: “Anbiyo” surasining 78-81-oyatlari, “Nomil” surasining 14-45-oyatlari, “Sabo” surasining 12-14-oyatlari, “Sad” surasining 36-oyatlari. Sulaymon a.s. David a.s. payg'ambarning o'g'li. Uning onasi jiddiy odam edi. Sulaymon a.s. Payg‘ambar alayhissalom oq tanli, katta-katta, yuzlari nurli edi. Oq kiyim kiyib yurardi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Persischer_Meister_001.jpg/250px-Persischer_Meister_001.jpg|right|thumb|418x418px| [[Sulaymon|Shoh Sulaymon . „Shohnoma“dan parcha, XVI asr.]] Va S.Qasqabasov o‘zining „Qozoq ertak nasri“ kitobida quyidagi maʼlumotlarni keltiradi: "Sulaymonning vatani Hindistondir. U yerda ular fors musulmonlarining Talmudik ishloviga kirishdi. Katta ehtimol bilan Sulaymon haqidagi afsona buxoroliklar vositachiligida islom dinini qabul qiluvchi forslardan Qozog‘istonga kelgan. Holbuki, islomiy kitoblarida Sulaymon a.s. paygʻambarning yeri Hindu emas Quddus. Hozirgi Aqso masjidi joylashgan yer deb aytilgan. Sulaymon a.s. Payg‘ambar Aqso masjidin jinlarga qurdirdi.
Hindistondan Talmud orqali keldi degani yaʼni yahudiylarning yordamini anglatadi.
Hindistondan kelganligi haqiqatga toʻgʻri kelmaydi. Chunki Hindistonda asosiy din buddizm va hinduizm. Va bu dinda payg‘ambar degan narsa yo‘q. U qoʻldan yasalgan, faqat Buddani gina ulugʻlaydigan yasandi dinlar qatorina kiradi.
Talmud yahudiylarning tarbiya, urf-odatlari haqidagi kitoblar toʻplami boʻlib, ular dindorlar tomonidan ogʻzaki ravishda yetkazilgan. „Buxoraliklarning oʻrtaga aralashuvi degan“ so‘zi Buxora yahudiylariga tegishli. Islom tarixida Buxora yahudiylarining islomga qarshi fitnasi haqida ko‘plab kitoblar mavjud.
Buxora yahudiylari ishlari bilan islomga, O‘rta Osiyo musulmonlariga koʻplab zarar yetkazganlari toʻgʻri. Lekin Sulaymon a.s. payg‘ambar haqidagi kitoblar, qissalar, hadislar, tafsirlar tushunilishi ulardan oldin kelgan boʻlishi kerak. Bunga oʻxshash matnlar Islom xalifaligi rivojlanib paytda 9-10-asrlarda, Oʻrta Osiyoga kelgan. Yahudiylar Markaziy Osiyoda islomga fitnasin xalifalik zaiflashishidan biroz avval boshladilar. S.Qasqabasov Sulaymon a.s. paygʻambar haqidagi matnga quyidagi havolani bergan: „Veselovskiy A.N. Slavyanskie skazaniya o Slomone i Kitovrase i zapadnie legendi O Morolfe i Merline // Sobr. Soch: v8 t. Pg., 1921. T.8.“ Bu havoladagi kitob islomiy emas. Slavlar (xristianlar) tomonidan aytilgan shoh Sulaymonning ertaklari. Hikoyada jinning Sulaymon paygʻambardan juda qoʻrqqanligi aytilgan. Sulaymon a. s. Uning payg‘ambarligini so‘ragani tasvirlangan. Ular shunday qoʻrqishdiki, Sulaymon a.s. paygʻambarning oʻlganligini bilmagan. Sulaymon a. s. Paygʻambar jinlarga qarshi Aqsa masjidini qurayotganda asosiga suyanib vafot etdi. Bu haqda Qur’oni karimda shunday deyilgan: „Biz u (Sulaymon a.s. paygʻambarning oʻlimiga hukm qilgan paytda), uning jinlarga oʻlimi; faqat tayogʻini yegan joyning qurti koʻrsatdi. Agar jinlar qabr haqida bilganlarida edi, qattiq mashaqqatda qolmas edilar“. Sulaymon a.s. Aqso masjidiga jinlar hujum qilganda; U oʻlgan boʻlsa ham, tayogʻiga suyanib turgani uchun, jinlar oʻzlari bilmagan holda harakat qilishda davom etadilar; U tayoqchasini qurtlar yeb ketganinigina biladi. Sovet davrida Ollohni qabul qilish qiyin boʻlgani uchun boʻlsa kerak, K. Abdiqodirov tarjimasida „Olloh“ deb yozilmagan, faqat „Xudoning hammasiga va payg‘ambarligingga ishondim, ey Sulaymon hazrati“ deb yozilgan. Arabcha variantida: „ إله إلا الله، سليمان نبي الله“
„Allohdan boshqa ibodat qilishga loyiqli Xudo yo‘q, Sulaymon Allohning payg‘ambaridir“ deb yozilgan. Shamsuddin dostonida ham shunday yozilgan:
„La ilaha illalloh, Sulaymon nabiulloh“ deb.
Gʻifrit hayratda yutib yubordi
Xuddi shunday M.Salye bu gapning maʼnosini o‘zgartirmasdan toʻgʻri tarjima qilishga urinib ko‘rgan: „Net boga, krome Allaxa, Suleyman — prorok Allaxa“. Shunday qilib jin baliqchiga yolvorib yotib, uning Sulaymon payg‘ambar ekanligini bilib qoladi. Sulaymon paygʻambarning 1800 yil oldin vafot etganini eshitib, oʻz oʻrniga tusganday oʻxshaydi. Ozgina vaqtdan keyin qutirib tushib, baliqchiga hujum qiladi.
Biroq, baliqchi oʻzining odam ekanligini, jinga qaraganda aqlli ekanligini oʻylab, shu berilgan aql-idrokdan foydalanib turib jinni chiqqan joyiga, aldab, oʻz kelib chiqishi joyiga qaytaradi. Shunday qilib, baliqchi jindan qutuladi. Ertakda asosiy mavzu dinga juda yaqin. Jin — ertaklardagi qoʻrqinchli qahramon, lekin u haqiqiy, u mavjud, u tirik, bu biz bilan yashaydigan Xudoning ijodidir. Arabcha versiyada islomning asosiy eʼtiqodlari mavjud. Rus tiliga tarjima qilgan M. Salli bu asosiy eʼtiqodlar tufayli erni butunlay saqlab qolishga harakat qildi. Shamsuddin esa ertakni dostonga aylantirib, uni o‘zi uchun yanada qiziqarli, tinglovchilari uchun esa yoqimli qiladi. Xalq og‘zaki ijodida jin qo‘rquv, pari, dinda esa u ham maxluq, u ham xudoga ishonadi, baʼzilarini kofir deb atashadi, shaytonga xizmat qilishadi. Biz „Ming bir kecha“ ertaklari orasidan „Baliqchi va jin“ qissasiga qisqacha to‘xtalib, Qur’on va diniy matnlardagi jin va Sulaymon payg‘ambar obrazlarini qiyosladik. Umid qilamizki, kelgusida ana shunday diniy aqidalar bilan bog‘liq holda yozilgan sheʼrlar, hikoyalar, ertaklar haqida yangi maʼlumotlarga ega bo‘lamiz.
1. Madeli asarlarning arab adabiyoti bilan aloqasi
Qozoqning keng dalasida atoqli shoir, botir nomini olgan yigitlardan biriMadeli Jusipxoʻja (1816-1888). Madelining kindik qoni to‘kilgan yeri hozirgi Turkiston viloyatining Qizilqum tumanidagi Xo‘jato‘g‘ay tumani (sobiq Oqbuloq bo‘lisi, Bodam yeri). Aqlli, bo‘lajak shoir yigit yoshligidan diniy madrasalarda oʻqib, serqirra bo‘lib voyaga yetdi. U qo‘liga tushadigan ko‘plab kitoblarni o‘qigan, musulmon tilini bilishi tufayli Qur’onni yoddan o‘qishni ham bilardi. U o‘sha davrda keng tarqalgan Sharq adabiyoti, jumladan, arab adabiyoti namunalaridan ertak, doston, hikoyatlarni diqqat bilan o‘qiydi. Madeli diniy bilimi bilan mulla yaratgan paytlari ham bo‘lgan. Shariatni bilmas edi. Madaniyatli ustoz oʻz rejalarini Qur’on oyatlari asosida tuzgan desak mubolagʻa boʻlmaydi. Bunday satrlarni Madeli sheʼrining quyidagi baytlarida ko‘rish mumkin. Boshida qattiq suvdan bo'ldik paydo, Necha kun chayqatilib turdik bo'yda. O'sha suvdan qon-so'l paydo bo'ldi, Suyakdan go'shtga chopdik uch-to'rt oyda. Qiynalmay tor yo'lakdanda topib ovqat To‘qqiz oy to‘qqiz kun yotdik shu joyda. Qudratning kuchi bilan sharqiy falak Keldik dunyo degan keng saroyga. Buni nomlab oʻtgan Madelining qoʻshiq yoʻllari Qur’oni Karimdagi oyatlarning maʼnosiga mos keladi. Qur’onning oʻsha oyatlari Moʻminin surasining 13-14 oyatlarida kelgan. Keyin Madeli oyatlarini Qur’on oyatlari bilan taqqoslaylik. Dastlab Qur’oni karimdan bir oyatni keltiramiz:
Madelixoʻja qoʻshiqlari Qur’on oyatlari
Boshida muzlagan suvdan boʻldik paydo, soʻngra uni (odamni) qornida bir tomchi qildik.
Oʻsha suvdan qon-soʻl paydo boʻlib .Keyin biz bir uyum qon hosil qildik
Suyak bilan goʻsht chopdik uch-toʻrt oyda. Qon boʻlaklarini hosil qildik, goʻsht boʻlaklarini suyaklarga yasadik va suyaklarni goʻsht bilan qopladik.
To‘qqiz oy, o‘n kun yotdik shu joyda…, Biz dunyo atalmish keng qasrga keldik, keyin uni (inson qiyofasida) boshqa jonzotga aylantirdik va (uning ichida) nafas oldik.
Oxirgi tomchidan oldingi „Qudratning kuchi bilan sharqiy falak“ qatori yuqorida nomlanganikki oyatning soʻnggisi „Yaratuvchilarning sohibi Buyuk Alloh“ degan oyatning mazmunga yaqin keladi.