cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abu Ali ibn Sino
Tabiiy fanlardagi faoliyati
Ibn Sino oʻz davridagi tabiiy fanlarning rivojiga ham ulkan hissa qoʻshgan olimdir. Uning tabiiy-ilmiy qarashlari „Kitob ash-shifo“ ning tabiiy fanlarga oid qismida bayon qilingan. Olimning baʼzi geologik jarayonlarga oid mulohazalari hozirgi ilmiy nazariyalarga juda yaqindir. Uningcha, vulqonlar aslida togʻ paydo boʻlishi va zilzilalar bilan bogʻliq. Togʻ paydo boʻli-shining oʻzi esa 2 yoʻl bilan boʻladi: 1) kuchli yer qimirlashi vaqtida yer qobigʻining koʻtarilishi; 2) suv orqali va havoning asta-sekin taʼsiri natijasida chuqur jarliklar paydo boʻlib, natijada ularning yonida balandlik hosil boʻlib qolishi. Zilzilaning paydo boʻlishiga ham bir necha sabablar bor. Ularning biri gazsimon yo olovsimon bugʻ boʻladi. Mana shu bugʻ harakatga kelib, yerni qimirlatadi. Suvlarning yer ostiga sizib kirishi, tekis yer chetining oʻpirilishi, baʼzida togʻ choʻqqilarining kuch bilan qulashi ham zilzilaga sabab boʻladi. Olim fikricha, yer yuzasining maʼlum qismi bir mahallar dengiz tubi boʻlgan, zamon oʻtishi bilan geologik jarayon oqibatida suv xavzalari oʻrni oʻzgargan. Bir vaqtlar dengiz boʻlib, hozir quruklikka aylangan yerlarda dengiz hayvonlarining tosh-qotgan qoldiqlari saqlanib qolgan. U bunday yerlarga Kufa, Misr va Xorazm yerlarini kiritadi.
Ibn Sino mineralogiya (maʼdanshunoslik) sohasida ham salmoqli ishlar qilgan. U minerallarning asl tasnifini taklif etdi. Unga koʻra, barcha maʼdanlar 4 guruhga: toshlar, eriydigan jismlar (metallar), oltin-gugurtli yonuvchi birikmalar va tuzlarga boʻlinadi. Bu tasnif to 19-asr gacha deyarli oʻzgarishsiz saqlanib keldi. Ibn Sinoning geologiya va mineralogiyaga oid fikrlari uning „al-Afʼol va-linfiolot“ („Taʼsir va taʼsirlanish“) asarida ham uchraydi.
Ibn Sino boshqa tabiiy fanlar qatori kimyo bilan ham shugʻullangan va unga oid asarlar ham yozgan. Bu asarlarini u turli davrda yozgan boʻlgani uchun ularda Ibn Sinoning kimyoga boʻlgan munosabatining evolyusion oʻzgarib borishi yaqqol aks etgan. Uning kimyo sohasida aytgan fikrlari oʻsha davrdagi alkimyo uchun nihoyatda ilgʻor edi. Ibn Sino 21 yoshida, yaʼni ilmiy faoliyatining boʻsagʻasida metallar transmutatsiyasiga, yaʼni oddiy metallarni oltin va kumushga kimyoviy yoʻl bilan aylantirish mumkinligiga ishongan va mutaqaddim kimyogarlarning kitoblari taʼsiri ostida „Ri-sola as-sanʼa ilalbaraqiy“ („Baraqiyga atab sanʼat (alkimyo) ga doir risola“) nomli kichik asar yozgan. Lekin 30 yoshlarga borib, ilmiy tajribasi ortgan yosh olim bu sohadagi urinishlarning zoye ketishiga amalda ishonch hosil qiladi va „Risola aliksir“ („Iliksir haqida risola“) asarida kimyoviy yoʻl bilan sof oltin va kumush olish mumkinligiga shubha bildiradi. 40 yoshlarda yozishga kirishgan „Kitob ash-shifo“ da esa kimyogarlarning transmutatsiya sohasidagi barcha harakatlari behuda ekanligini nazariy jihatdan isbotlashga urindi. Uning fikricha, oʻsha vaqtda maʼlum boʻlgan har bir metall oʻzicha alohida bir modda boʻlib, kimyogarlar oʻylagandek bir yagona metallning turi emas. U oltinning alohida bir elementligini bilmasada, uni narsalardan yasab boʻlmasligini ham anglagan edi. Olimning bu nazariy mulohazalari oʻrta asr kimyosining ilmiy kimyoga oʻsib oʻtishida muhim rol oʻynadi.
Ibn Sino botanika masalalari bilan ham juda koʻp shugʻullandi, chunki tabobatda ishlatiladigan dorivor moddalarning aksariyati oʻsimliklardan olinadi. U „Kitob ash-shifo“ ning „anna-bot“ („Oʻsimliklar“) qismida oʻsimliklarning turlari, paydo boʻlishi, oziqlanishi, oʻsimlik aʼzolari va ularning vazifalari, koʻpayishi hamda oʻsish sharoitlari haqida yozadi, ilmiy terminologiya yaratish sohasida ham ish olib boradi.
Ibn Sino yoshligidan astronomiyaga qiziqqan va bu qiziqish umrining oxirigacha saklangan. U 8 ta mustaqil risola hamda „Kitob ash-shifo“ va „Donishnoma“ ning riyoziyot qismlarida astronomiyaga alohida boblarni bagʻishlagan. Ptolemeyning „Almagest“ ini qayta ishlab, shuning asosida amaliy astronomiya boʻyicha qoʻllanma yaratgan. Ibn Sino Jurjon shahrining geografik uzunligini oʻz davri uchun butunlay yangi boʻlgan usul — Oyning eng baland nuktasini kuzatish orqali aniqlab bergan. Beruniy „Geodeziya“ asarida bu usulning toʻgʻriligi haqida gapirib, uni faqat Ibn Sino nomi bilan bogʻlaydi. Bu usul Yevropada 500-yildan keyin (1514-yil) astronom Verner tomonidan yangidan kashf qilindi.
Matematika sohasida Ibn Sino Yevklidni „Negizlar“ kitobini qayta ishlab, unga sharh va toʻldirishlar kiritdi, geometrik oʻlchamlarga arifmetik terminologiya qoʻlladi, „son“ tushunchasi doirasini „natural son“ dan ancha kengaytirdi.
Sheʼriyat sohasida ham Ibn Sino sezilarli iz qoldirdi. U oʻzining ayrim tibbiy asarlari („Urjuza“) ni rajaz vaznli sheʼrda yozgan. Bundan tashqari, uning bir nechta falsafiy qissalari ham borki, ular keyinchalik fors adabiyotiga chuqur taʼsir koʻrsatdi. Olimning fors tilida yozgan bir necha gʻazal va qitʼalari, 40 dan ortiq ruboiylari mavjud. Uning sheʼriy merosi qisman rus va oʻzbek tillarida nashr etilgan.
Ibn Sino musiqa bobida Forobiyni ilmiy yoʻnalishini davom ettirgan yirik nazariyotchidir. Musiqa haqidagi „Javomeʼ ilm ul-musiqiy“ („Musiqa ilmiga oid toʻplam“) asari „Kitob ash-shifo“ ning bir qismi boʻlib, har biri bir necha bobli 6 boʻlimdan iborat. „Annajot“, „Donishnoma“larda musiqa haqida kichik boʻlimlar mavjud, „Tib qonunlari“, „Risolai ishq“ va boshqa da mu-siqaning ayrim masalalari haqida fikr yuritgan. Oʻz davri musiqasining barcha muammolarini bayon etgan: nagma. boʻd (interval), lad tizimlari, iyqo, kuy yaratish, musiqa asboblari va hokazo. Yevropada keyinchalik „sof tizma (tovushqator)“ atalgan musiqaviy tuzilmani birinchi boʻlib asoslagan. Ibn Sino musiqiy goʻzallik haqida mukammal taʼlimotni ilgari surib, musiqani hamohanglikning eng kamolga yetgan turi deb biladi. Ritm masalalariga Sharqning boshqa musiqa nazariyotchilari singari aruz badiiy tizim bilan bogʻliq holda qaraydi. Tabib sifatida u musiqani muhim tibbiy vositalar jumlasiga kiritgan. Inson nutqiy ohanglari rivojlanishi natijasida musiqa paydo boʻlganligi haqidagi nazariyasi hozirgi zamonaviy musiqa nazariyalariga mos keladi. Oʻzining barkamol shaxsni tarbiyalash gʻoyasida musiqani asosiy vositalar sirasiga kiritgan.
Ibn Sinoning tabobat da qilgan ishlari uning nomini bir necha joylarda shu fan sohasi bilan chambarchas bogʻladi. Olimning tabobat taraqqiyotidagi buyuk xizmati shundaki, u oʻzigacha oʻtgan turli xalq namoyandalari tomonidan ayerlar davomida tib ilmi sohasida toʻplangan maʼlumotlarni saralab, muayyan bir tartibga soldi va ularni oʻz tajribalari bilan boyitgan holda maʼlum nazariya va qonunqoida asosida umumlashtirdi. Bunga uning „Tib qonunlari“ va bu asarning jahon tib ilmi tarixida tutgan mavqei va krzongan shuhrati yorqin dalildir.
Ibn Sinoning tabobat sohasida qilgan ishlari oʻsha davr tabobatini bir necha davrga ilgarilatdi va ayrim sohalarda hatto hozirgi zamon tibbiyotiga yakinlashtirdi ham. Olim yashagan davrda bu sohada antik olimlarning, xususan Gippokrat, Galen, Dioskorid va boshqalarning taʼlimoti ustuvor edi. Ibn Sino ham oʻz tibbiy faoliyatida ularning nazariy qarashlari va amaliy koʻrsatmalariga tayandi, lekin ularni Hindiston, Xitoy, Oʻrta Osiyo, Sharq olimlarining hamda uz tajribalari va bilimlari asosida rivojlantirdi va bo-yitdi. Ibn Sinoning daho tabib sifatida shuxrat qozonishining asosiy omillaridan biri — uning tib nazariyasini, xususan, anatomiya — inson gavdasi tuzilishini mukammal bilishligidir. Bosh suyagining tuzulishi, tishlarning tuzilishi toʻgʻrisida u Galenga ergashgan holda toʻgʻri fikrlagan. Uning koʻzning anatomiyasi, koʻrish jarayonining qanday sodir boʻlishi va unda koʻz qorachigʻining roli, koʻz muskullarining joylashishi xususida yozganlari zamonaviy oftalmologiyaga yaqindir. Asablar, qon tomirlar, mushaklarning tuzilishi va funksiyalari toʻgʻrisida yozganlari anatomiyaning amaliyot bilan bogʻliqligini koʻrsatadi. Bu esa amaliy anatomiyaning asoschisi deb tan olingan rus olimi N. I. Pirogov Ibn Sinoning izdoshi deyishga asos beradi.
Ibn Sino oʻtkir diagnost edi. Uning baʼzi tashhis usullari hozir ham oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. Perkussiya (aʼzoga urish orqali diagnoz qoʻyish)ni, xususan, assit va meteorizmni farqlashda, istisqoni aniqlashda (qoringa sekin urish orqali) qoʻllagan. Bu usul 600 yildan keyin venalik tabib Leopold Auenbrugger (1722—1809) tomonidan qayta kashf qilinib, yana 50 yildan soʻng amaliyotga kirgan. Olim qon tuflash holatlari va nafas olish turlarini chuqur oʻrganib, ulardan tashhisda foydalangan. Ibn Sino turli kasalliklarning differensial diagnosti-kasida va gavdaning umumiy holatini aniqlashda tomir urishi, siydik va najasga qarab olinadigan belgilarga katta eʼtibor beradi. Masalan, diabet (qand) kasalligini u siydikning holati, shu jumladan, undagi shirinlik moddasiga qarab tashxis qiladi. Diabet kasalligida siydikda qand modsasi boʻlishini 1775-yilda ingliz olimi Dobson aniqlagan. Tabobat tarixida ilk bor Ibn Sino vabo bilan oʻlatni farqlagan, yuqumli kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlarni boshqalardan ajratgan holda saqlash kerakligini taʼkidlagan, meningit, oshqozon yarasi, sariq kasalligi, plevrit mo-xov, zaxm, qizamiq, suvchechak, kuydirgi kabi kasalliklarning belgilari va kechish jarayonini toʻgʻri tasvirlab bergan. Quturish kasalligining koʻrinishlari, uning yuqumli harakteri, bemorning bu kasallikdagi holatlarini juda toʻgʻri aniqlagan. 1804-yilda yevropalik olim Sinke quturgan hayvonlarning soʻlagi yuqumliligini tasdiqlagan. Psixik va asab kasalliklarini tavsiflash va davolashga ham olim koʻp yangiliklarni kiritgan. Bu kasalliklarni davolashda u atrof muhitning, iqlimning, parhez va jismoniy mashqlarning taʼsiriga hamda bemor kayfiyatini yaxshilashga qaratilgan tadbirlarga katta ahamiyat beradi.
Bemorlarni davolashda olim 3 narsaga — tartib (parhez), dorilar bilan davolash va turli tibbiy tadbirlarni qoʻllash (qon olish, banka qoʻyish, zuluk solish, huqna va hokazo)ga ahamiyat berish kerakligini aytadi. Kasallikni davolashda ovqatlanish, yaʼni parhezni muhim omillardan deb hisoblaydi va har bir kasallik uchun oʻz ovqatlanish tartibini beradi. Chunonchi, jigar kasalliklarida koʻproq mayiz, anjir, anor suvi isteʼmol qilishni buyuradi. Bu esa bunday kasalliklarni hozirgi glyukoza va insulin bilan davolash usullarining qadimgi koʻrinishidir. Ibn Sinoning jarroxlik sohasini rivojlantirishdagi xizmatlari ham ulkandir. U oʻz tibbiy asarlarida zamonaviy jarroxlikda qoʻllanib kelayotgan ayrim usullarni bayon qiladi. Yiringli shishlarni kuydirish yoki pichoq bilan yorish, bavosir shishlarini tikish, tampon, oʻtkir modda yoki tikish bilan qon toʻxtatish, tomoqni kesib, nay qoʻyish (traxeotomiya) shular jumlasidandir. Yelka suyagining chiqishini oddiy bosish bilan davolash usuli hozirgacha „Avitsenna usuli“ deb ataladi. Umurtqaning qiyshayishini Ibn Sino oʻzi ixtiro qilgan yogʻoch moslama yordamida tuzatgan. Bu usulni XV asr da fransuz tabibi Kalo qayta kashf etgan. Suyaklarni gipslash usuli ham Ibn Sino tomonidan keng qoʻllangan, lekin u ham keyinchalik unutilib, yevropalik tabiblar tomonidan 1852-yilda amaliyotga yangi ixtiro sifatida qaytarilgan. Hozirgi koʻz jarroxligida qoʻllanayotgan usullarning qariyb barchasi Ibn Sinoga maʼlum boʻlgan. Yomon sifatli saraton (rak) shishlari, qovuq toshlarini olish, istisqo, bavosirning operatsiyalari, bosh suyagining operatsiyasi va boshqa Ibn Sino qoʻllagan muolaja usullaridandir. Jarrohlikda anesteziya (ogʻriqni sezdirmaslik) masalasiga ham Ibn Sino katta eʼtibor bergan. Buning uchun u afyun, mingdevona, nasha va sh. k. narkotik taʼsirga ega boʻlgan dorilardan foydalangan. Kasallikni davolashda Ibn Sino shaxsiy gigiyena, uyqu va jismoniy mashqlarning ahamiyati kattaligini uqtirgan. Uning bir kasallikni boshqa bir kasallikni chaqirish yoʻli bilan davolash usuli diqqatga sazovordir. Masalan, u tutqanoqni davolashda toʻrt kunlik isitma bilan ogʻrishni foydali deb biladi. Avstriyalik psixiatr Yu. Vagner-Yaureg (1857—1940) shunday usulni qoʻllab, zaxm kasalligini bezgakni yuqtirish orqali davolagani uchun 1927-yilda Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.
thumb|right|200px|Ibn Sino maqbarasining ichki koʻrinishi. [[Hamadon, Eron.]]
Ibn Sino dorishunoslik sohasida chuqur tadqiqotlar olib borgan. U antik olimlarning farmatsiyasi asosida musulmon Sharqida paydo boʻlgan yangi farmatsiyaning shakllanishiga yakun yasadi. Tabobatda sano, kofur (kamfara), rovoch, tamrhindiy (hind hurmosi) kabi dorilarning ishlatilishi, asal oʻrnida koʻp dorilarning qand (shakar) asosida tayyorlanishi ham Ibn Sinoning xizmatidir. Uning dorivor oʻsimliklarni yigʻish, saqlash, qayta ishlash usullari hozirgi dorishunoslikdagi usullarga juda yaqindir. Tabiiy dorilar bilan bir katorda Ibn Sino birinchilardan boʻlib kimyoviy usulda tayyorlangan dorilarni ham ishlatgan. Kasallikning turiga qarab avval sodda, soʻng murakkab tarkibli dori bilan davolagan. Eng muhimi, u oziq-ovqatlarning shifo-baxsh taʼsiriga katta ahamiyat berib, davolashni shunday mahsulotlardan (meva, sabzavot, sut, goʻsht va hokazo) boshlagan. Dori tayinlashda bemorning mijozi (issiq, sovuq, hoʻl, quruq), yoshi, iqlim sharoitini hisobga olish zarurligini taʼkidlaydi. Ibn Sino farmatsiyasi juda puxta oʻylangan farmakologik tadqiqot usuliga asoslanganligi bois oʻrta asr Yevropa farmatsiyasidan ancha oʻzib ketdi va zamonaviy dorishunoslikka yaqinlashdi. Olim ishlatgan dorilarning bir qanchasi hozirgi farmakopeyalardan mustahkam oʻrin olgan.
Tibbiy asarlari
Ibn Sinoning tibga oid yozgan asarlarining 30 dan ortigʻi bizgacha yetib kelgan, ularning orasida „Qonun“ kabi tibbiy ensiklopediya bilan bir qatorda tibning ayrim nazariy va amaliy masalalariga bagʻishlangan turli hajmdagi „Urjuza fi-ttibb“ („Tibbiy ur-juza“), „alAdviyat alqalbiya“ („Yurak dorilari“), „Dafʼ almadorr al-kulliya an-al-abdon al-insoniya“ („Inson badaniga yetishgan barcha zararlarni yoʻqotish“), „Kitob al-qulanj“ („Qulanj haqidagi kitob“), „Maqola fi-nnabz“ („Tomir urishi haqida makr-la“), „Risola fi-l-boh“ („Shahvoniy quvvat haqida risola“), „Risola fi tadbiri al-musofirin“ („Safardagilarning tadbiri haqida risola“), „Risola fi xifz as-sihha“ („Sogʻliqni saqlash haqida risola“), „Risola fi-s-sikanjubin“ („Sikanjubin haqida risola“), „Risola fi-lfasd“ („Qon olish haqida r.isola“), „Risola fi-lhindabo“ („Sachratqi haqida risola“) kabi risolalari ham bor.
Ibn Sino oʻz davridagi ilmlar tasnifi masalasiga ham jiddiy eʼtibor bilan karadi va bu soqada „Aqsom al-ulum alaqliya“ („Aqliy ilmlar tasnifi“) nomli asar yozdi. Unda olim aqliy ilmlarni hikmat — falsafa ilmlari deb olib, ularni nazariy va amaliy qismlarga boʻldi. Nazariy ilmlar haqiqatni bilishga, amaliy ilmlar yaxshi ishlarni bajarishga qaratilgan. Nazariy falsafa 3 ga boʻlinadi: 1) quyi darajadagi ilm, yaʼni tabiatshunoslik (tib, kimyo, astrologiya va boshqalar); 2) oʻrta darajadagi ilm — mat. (geometriya, arifmetika, astronomiya, musiqa); 3) oliy darajadagi ilm — metafizika (ilohiyot). Amaliy falsafa ham uch kiyem (axloq, iqtisod va siyosat) ga boʻlinib, birinchisida bitta shaxs, uning feʼl-atvori qanday boʻlishi haqida; ikkinchisida insonlarning oilada, xoʻjalik ishlarida bir-biri bilan munosabatlari qanday boʻlishi va uchinchisida shahar yoki oʻlka miqyosida kishilarning bir-biri bilan munosabati qanday boʻlishi, davlatni idora qilish haqida ran boradi. Bu turkumlar ham mayda tarmoqlarga boʻlinib ketadi. Asarda 29 ilm tarmogʻi tilga olinadi, Ibn Sino haqiqiy axloqiy fazilatlarga va ideal jamoaga shu mavjud dunyoda erishuv mumkin, jamiyatda insonlar oʻzaro yordam asosida yashashlari kerak deb taʼkidlaydi. Jamiyat kishilarning oʻzaro kelishuvi asosida qabul qilinadigan adolatli qonunlar yordamida boshqarilishi lozimligini aytadi. Jamiyat aʼzolarining hammasi bu qonunga itoat etishlari, qonunni buzish va adolatsizlik jazolanishi lozim. Agar hokim podshoning oʻzi adolatsizlikka yoʻl qoʻysa, xalqning unga qarshi qoʻzgʻoloni toʻgʻri va jamiyat tomonidan qoʻllab-quvvatlanmogʻi kerak, deb hisoblaydi. Oʻzining axloq toʻgʻrisidagi fikrlarida insonlarning kundalik ishlaridagi eng zarur axloqiy munosabatlarga, kamtarlik, izzathurmat, jasurlik, toʻgʻrilik, sofdillik kabi xulqiy qoidalarga alohida eʼtibor beradi.
Ibn Sino oʻzining boy va serqirra ilmiy merosi bilan keyingi davr Sharq va Gʻarb madaniyatining rivojiga katta taʼsir koʻrsatdi. Sharqning Umar Xayyom, Abu Ubayd Juzjoniy, Nasriddin Tusiy, Fariduddin Attor, Ibn Rushd, Nizomiy Ganjaviy, Faxriddin Roziy, atTaftazoniy, Nosir Hisrav, Jaloliddin Rumiy, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Ulugʻbek, Bedil, Bahma-nyor ibn Marzbon kabi mutafakkir va olimlari oʻz asarlarida Ibn Sino taʼlimoti va ilmiy gʻoyalarini davom ettirdilar. Yevropada allomaning asarlari 12-asr dan boshlab lotin tiliga tarjima qilinib, universitetlarda oʻqitila boshlandi. Yevropaning mashhur faylasuf va tabiatshunos olimlaridan Jordano Bruno, Gundisvalvo, Vilgelm Overnskiy, Aleksandr Gelskiy, Albert fon Bolshtedt, Foma Akvinskiy, Rojer Bekon, Dante va boshqalar I. S.ning ilgʻor fikrlaridan oʻz ijodlarida foydalandilar va uning nomini zoʻr hurmat bilan tilga oldilar.
Ibn Sino ilmiy merosini oʻrganish ishlari yangi davrga kelib jadal tus oldi va natijada chet el hamda Oʻzbekistonda maxsus ilmiy yoʻnalish — sinoshunoslik vujudga keldi. „Tib qonunlari“ning lotincha tarjimasi toʻliq holda 40 marta nashr etildi. Uning ayrim qismlari nemis, ingliz va fransuz tillariga tarjima qilindi, olimning falsafiy va boshqa sohalarga oid asarlari ham jahonning bir necha tillarida nashr etildi, uning ijodiga oid qator yirik tadqiqotlar yaratildi. Jahonning turli kutubxonalarida Ibn Sino asarlarining qoʻlyozmalari saqlanadi, shu jumladan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida ham alloma qalamiga mansub 50 asarning 60 ta qoʻlyozmasi mavjud. Yevropa olimlari Ye. Bishmann, Yu. Rus-ka Karra de Vo, X. Korbin, Kruz Xernandez, L. Garde, A. M. Guashon, X. Ley, P. Morividj, J. Saliba hamda arab, turk va eron olimlari M. U. Najotiy, A. N. Nodir, J. Sh. Qanavotiy, Said Nafisiy, Yahyo Maxdaviy, Umar Farrux, E. Ihsonoʻgʻlu, F. Rahmon, M. Muso, H. Gʻaraba, M. Shohvardiy va boshqa Ibn Sino ijodini oʻrganishga maʼlum hissa qoʻshdilar. Rossiyalik olimlardan Ye. E. Bertels, A. Ya. Borisov, I. S. Braginskiy, S. I. Grigoryan, B. A. Petrov, B. A. Rozenfeld, V. N. Ternovskiy, A. V. Sagadeyev, M. M. Rojanskaya, Tojikiston olimlaridan S. Ayniy, M. Dinorshoyev, T. Mardonov, N. Rahmatullayev, A. Bahovuddinov, Yu. Nuraliyev bu yoʻnalishning rivojlanishiga xizmat qildilar. Oʻzbekistonda Ibn Sino asarlarini tarjima va tadqiq etishda sharqshunos olimlar S. Mirzayev, A. Murodov, A. Rasulov, U. I. Karimov, Yu. N. Zavadovskiy, A. A. Semyonov, M. A. Salye, P. G. Boʻlgakov, Sh. Shoislomov, E. Talabov, H. Hikmatullayevlar ulkan ishlarni amalga oshirdilar. T. N. Qori-Niyoziy, I. M. Moʻminov, M. M. Xayrullayev, M. N. Boltayev, A. Axmedov, G. P. Matviyevskaya, V. K. Jumayev, N. Majidov, O. F. Fayzullayev, M. B. Baratovning monografiya va maqolalarida Ibn Sino ijodining turli qirralari tadqiq etilgan. Rus antropologi M. M. Gerasimov, bir necha tarixiy shaxslar qatori, Ibn Sinoning ham kalla suyagi asosida haykalportretini yaratgan. Andijon tibbiyot instituti xodimlari (Yu. O. Otabekov, Sh. H.Hamidullin, Ye. S. Sokolova) Ibn Sinoning ilmiy asoslangan timsolini haykal-byustda tasvirladilar (1965). Oʻzbekistonlik rassom S. Marfin Ibn Sino badiiy portretini ishlagan (1968). Ibn Sino haqida „Oʻzbekfilm“ studiyasi ijodkorlari (rej. E. Eshmuhamedov; O. Agishev, E. Eshmuhamedov ssenariysi) „Dahoning yoshligi“ tarixiy-biografik badiiy filmini (1984) yaratdilar.
Oʻsimliklarning birinchi ilmiy tasnifini yaratgan mashhur shved botanigi Karl Linney (1707—78) doimo yashil boʻlib turuvchi bir tropik daraxtni Ibn Sino sharafiga Avitsennia deb atadi. Oʻzbekiston yerida topilgan (1956) yangi mineral Ibn Sino nomi bilan Avitsennit deb ataladi. Buxoro shahar va Afshona qishlogʻida Ibn Sinoga haykal oʻrnatildi, Belgiyaning Kortreyk shaxrida ham Ibn Sino ga qoʻyilgan (2000) haykal bor. Afshonada Ibn Sino muzeyi ochildi. Oʻzbekiston va Tojikistondagi tibbiy oliy va oʻrta bilim yurtlariga, nashriyotga (qarang Ibn Sino nomidagi nashriyot), sanatoriy, shifoxona, kutubxona, maktab, koʻcha, jamoa xujaliklari, turar joy mavzelariga Ibn Sino nomi berildi. Tojikistonda fan sohasida katta yutuklarni taqdirlash uchun Ibn Sino nomidagi respublika davlat mukofoti taʼsis etilgan. Oʻzbekistonda Ibn Sino xalqaro jamgʻarmasi tuzildi (1999-yil), „Ibn Sino“ va „Sino“ nomli xalqaro jurnallar nashr qilinadi.
Tarjima holi
1037-yilda Hamadonda vafot etadi. Ibn Sino arab va fors tillarida fanning turli sohalari boʻyicha 300 dan ortiq asarlar yozdi. Bu asarlarning eng buyugi „Tib qonunlari“ asaridir.
Ibn Sino asarlari 280 dan ortiqdir. Shulardan 40 dan ortigʻi tabobatga oid, 30 ga yaqini turli tabbiy fanlarga, 180 ta risolasi falsafa, mantiq, ruxshnoslik, geologiya, etika va ijtimoiy masalalarga, 3 risolasi musiqiy ilmga bagishlangan. Lekin bizga bu asarlarning 160 ga yaqini yetib kelgan. Asarlar orasidagi 18 jildli „Kitob uf-shifo“ asarini falsafa bilimlar qomusi desa boʻladi. U „Urjuza“ risolasi muallifi.-->
Mavlono Tarxoniy
Mavlono Tarxoniy (15-asr) – fors-tojik va turkiy tillarda ijod qilgan xurosonlik shoir. Nomi “Majolis un-nafois”ning ikkinchi majlisida tilga olinadi. Alisher Navoiy uning Andxunddan ekanligi, sipohiylik bilan shugʻullanganligi haqida maʼlumot berib, Abdurahmon Jomiyning “digar” radifli gʻazaliga javoban yozgan sheʼridan quyidagi baytni keltiradi: Murgʻi dil par kandamu az sina biryon soxtam,
To kasham peshi sagat har lahza parkande digar.
(Mazmuni: Iting oldi (yalogʻi)ga har damda alohida parcha (ozuqa) tashlab turmoq uchun koʻngil qushining patini yulib, koʻksini qovurdim). Shuningdek, “Majolis un-nafois”da Mavlono Tarxoniyning baʼzi xizmatchilar Samarqandda bandi qilinganda yozgan turkiy tildagi sheʼridan matlaʼ keltiril­gan: Tushgali band ichra boʻldum ul pari devonasi,
Koʻk saro fonusdur ul shamʼu men parvonasi.
Fontenois-la-Ville
Fontenois-la-Ville Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Lure tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
172 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 14,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 11,9 km2. Dengiz sathidan 243 – 333 m balandlikda joylashgan.
Trigonometrik tenglamalar
Trigonometrik tenglamalar — nomaʼlum argumentning trigonometrik funksiyalariga nisbatan algebraik boʻlgan tenglamalar. Trigonometrik tenglamalar eng sodda Trigonometrik tenglamalarga keltirib yechiladi.
Dzoraghbyur
''' Dzoraghbyur— Armanistonning Kotayk viloyati Jrvezh tumanidagi qishloq.
Daroca
Daroca Ispaniyaning Aragón mintaqasida joylashgan shahardir. Zaragoza provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 51.91 km2. Aholisi — 2300 kishi (2010).
Csarnóta
Csarnóta Vengriyaning Baranya tumanidagi qishloqlardan biri.
Steinbach
Steinbach Avstriyaning Burgenland yerida joylashgan shahardir. Oberpullendorf provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 366ha km2. 202 nafar aholi istiqomat qiladi.
Frascarolo
Frascarolo Italiyaning Lombardia mintaqasida joylashgan kommunadir. Pavia provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 23 km2. 1273 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Yengil avtomobillarni tasniflash tizimlari
Yevropa iqtisodiy komissiyasining tasnifi
Evropa Iqtisodiy Komissiyasining tasnifi avtomobillarning har qanday oʻziga xos xususiyatlarini tavsiflashdan koʻra, koʻproq maqsadli bozorni segmentlarga ajratishga qaratilgan; shuningdek segmentlar oʻlchamlar yoki ogʻirlik kabi parametrlar bilan cheklanmaydi. Segmentatsiya omillari, shuningdek, narx, tur, variantlar toʻplami va boshqa parametrlarni oʻz ichiga oladi.
Bu segmentlar Yevropa bozorini kuzatish uchun ishlatiladi. Xususiyatlar toʻplamining qatʼiy taʼrifi samarali bozor tahliliga jiddiy toʻsqinlik qilishi mumkin.
EuroNCAP tasnifi
EuroNCAP tashkiloti passiv xavfsizlik bilan bogʻliq parametrlar — oʻlchamlari, vazni va tanasi turi boʻyicha bir-biri bilan taqqoslanadigan avtomobillar toifalarini ajratish uchun avariya sinovlaridan oʻtayotgan modellar uchun oʻz tasnifidan foydalanadi.
AQSH
Ayni paytda (1985-yildan beri) hujjatga muvofiq 40 sarlavha — Atrof-muhitni muhofaza qilish, 600.315-82 boʻlimiga muvofiq, taqqoslanadigan avtomobillar sinflari ushbu tasnif doirasida yoʻlovchilar salonining foydalanishga yaroqli hajmi bilan ajralib turadi :
Vagonli kuzovli avtomobillar uchun ichki hajm boʻyicha alohida toifalar mavjud:
Ushbu tasnifga oʻxshab, Amerikada SUV — Sport-Utility Vehicles deb ataladigan SUVlar ham quyidagilarga boʻlinadi:
1980-yillarga qadar ushbu tasniflash gʻildirak bazasi uzunligi parametriga asoslangan boʻlib, ularning raqamlari bir necha marta pastga qarab qayta koʻrib chiqilgan.
SSSR va Rossiya
Sovet yengil avtomobillari uchun 1960-yillardan beri sinf. Quruq ogʻirlik va dvigatelning oʻzgarishiga qarab aniqlanadi, odatda bir-biri bilan bogʻliq (istisnolar asosiy model sinfini saqlaydigan kuchliroq dvigatelga ega modifikatsiyalar yoki qayta ishlangan modellar, masalan, GAZ-31013, VAZ-21213 yoki Moskvich-2142) va sinf OH 025270-66 sanoat standartiga muvofiq biz tomonidan tayinlangan indeksdagi birinchi raqamga mos keladi: 2022-ushbu tizim Rossiya avtomobilsozlik sanoatining koʻplab korxonalari tomonidan qoʻllanilishida davom etmoqda va soliqqa tortish uchun avtomobil turini aniqlash uchun ham qoʻllaniladi.
IC 2434
IC 2434 Silovsin yulduz turkumidagi SB/P tipli galaktikadir.
Steinberg-Dörfl
Steinberg-Dörfl Avstriyaning Burgenland yerida joylashgan shaharchadir. Oberpullendorf (okrug) provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 37.1 km2. 1216 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Jihod
Jihod (جهاد‎ — gʻayrat qilish, kuchni ishga solish) — islomda muqaddaslashtirilgan din yoʻlida boʻlgan kurash. Tarixda Turkiya, Kavkaz va Markaziy Osiyoda jihod koʻproq „gʻazovot“ nomi bilan maʼlum boʻlgan.
Kelib chiqishi
Jihodning kelib chiqish tarixi 624-yil boshlarida yuz bergan voqea — musulmon askarining quraysh qabilasining kichik karvoniga rajab oyida (toʻrt muqaddas oyning birida) hujum qilgani bilan bogʻliq. Mushrik—qurayshiylar shu omilga urgʻu berib, Muhammad va musulmonlarni butun Arabiston boʻylab yomon otliqqa chiqarishga, ularga qarshi katta ittifoq tuzishga harakat qildilar. Shu kezlarda Qurʼonning bir necha oyatlari (Haj, 39; Baqara, 190; Niso, 75) nozil boʻlib, islomda birinchi bor jihodga, yaʼni muayyan hollarda dushmanga qarshi kurash olib borishga chaqirildi. Yosh musulmon davlati (Madina) oʻz chegaralari daxlsizligini mudofaa qilish uchun kuch ishlatgan. Shu tarzda ilk islomda jihod Alloh yoʻliga, islom dinini yoyish maqsadiga butun kuch va imkoniyatlarni sarf qilish maʼnosini anglatib kelgan va baʼzi hollarda harbiy kuch ishlatishni ham taqozo etgan. Shu maʼnoda jihodni „muqaddas urush“ deb talqin qilish odat tusiga kirib qolgan.
9-10-asrlardan jihod yangi mazmun bilan toʻldirildi: Alloh yoʻlida oʻzni takomillashtirish tushunchasi (yaʼni maʼnaviy jihod)ga toʻrt jihod — qilich jihodi, qalb jihodi, qoʻl jihodi va til jihodi haqidagi tasavvurlar qoʻshildi. Milliy ozodlik harakatlari davrida jihod gʻoyasidan mustamlakachilikka qarshi kurashda foydalanildi. Umuman, hozirgi zamon musulmon nazariyotchilarining koʻpchiligi jihodni islomni tinch yoʻl bilan yoyish, uni tashqi tazyiqdan himoya qilish uchun musulmonlarning kuch va gʻayratlarini safarbar etish vositasi deb taʼriflaydi. Moʻtadil islom tarafdorlarining eʼtiqodiga koʻra, kuch ishlatish — „kichik jihod“, har bir musulmonning oʻz nafsi bilan kurashi va maʼnaviy barkamollik yoʻlidagi saʼy-harakati esa „buyuk jihod“ hisoblanadi. Oyat va hadislarga koʻra, jihod hech qachon biror musulmonga yoki musulmonlar yashaydigan yurtga qarshi eʼlon qilinmaydi. Ammo tarixda bir musulmon guruh ikkinchi musulmon guruhga qarshi urush eʼlon qilish hollari koʻp uchraydi.
Mavlono Toyiriy
Mavlono Toyiriy (15–16-asr) – fors-tojik tilida ijod qilgan astarobodlik shoir. Nomi “Majolis un-nafois”ning uchinchi majlisida tilga olinadi. Alisher Navoiy uning Astarobod shahridan ekanligini aytib, quyidagi baytini keltiradi: Xusham ba ishq, garam roʻz-u roʻzgore nest,
Jihod
Zamonaviy qarashlar
Gʻarbiy mamlakatlarda jihod „muqaddas urush“ bilan tenglashtirilishiga qaramasdan, aksar musulmonlar harbiy harakatlar jihodning kichik boʻlagi xolos va bunday jihod faqatgina oʻzini himoya qilish va nohaqlik bilan kurashish uchun qilinishi kerak deb ishonishadi. Ularga koʻra, oʻzini boshqarish va yaxshi hayot kechirish uchun qilingan ichki jihod muhimroqdir. Ammo baʼzi mamlakatlarda musulmon faollar islomiy hukumatlarni oʻrnatishni istashadi va ular uchun jihod mamlakatlarining siyosiy boshliqlarini almashtirishni oʻz ichiga oladi. Baʼzi musulmonlar boʻlsa jihod tushunchasini oʻzlari Islomga zararli taʼsir koʻrsatadi deb ishongan gʻarbiy mamlakatlarda terror amaliyotlarni bajarishni oʻz ichiga oladi deb talqin qilishadi.
Mavlono Toyiriy
Maro ba nek-u badi roʻzgor kore nest.
(Mazmuni: Garchi hayotim durust (farovon) oʻtmasa-da, ishq bilan shodman, boʻlak qismatim yoʻq. Turmushning yaxshiligi va yomonligi bilan ishim yoʻq).
Blaustein
Blaustein Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Alb-Donau-Kreis tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 55,61 km2. Aholisi — 15 489 kishi (2010).
Hududi
Blausteinning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Villeferry
Aholisi
30 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 9,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,2 km2.
Mavlono Toyifiy
Mavlono Toyifiy (15–16-asr) – fors-tojik tilida ijod qilgan xurosonlik shoir. Nomi “Majolis un-nafois”ning uchinchi majlisida tilga olinadi. Alisher Navoiy Mavlono Toyifiyni Hirotning Ziyoratgoh mavzesidan ekanligini aytib, quyidagi baytini keltiradi: Manki, dar xayli sagonash jo muayyan soxtam,
Glasehausen
Glasehausen Germaniyaning Turingiya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Eichsfeld tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 2,61 km2. 180 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Mavlono Toyifiy
Az gʻubori ostonash dida ravshan soxtam.
Glasehausen
Hududi
Glasehausenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Mavlono Toyifiy
(Mazmuni: Men uning itlari qatoridan joy topdim. Ostonasi gʻuboridan koʻzimni ravshan qildim).
Jupiter (Florida)
Jupiter AQShning Florida shtatida joylashgan shahardir. Palm Beach County okrugi tarkibiga kiradi.
Kozelshchyna
Kozelschina (Козельщина) — markaziy Ukrainadagi Poltava viloyatidagi shahar tipidagi aholi punkti. Poltavadan 77 km uzoqlikda joylashgan. Ilgari Kozelshchina tumanining maʼmuriy markazi boʻlib xizmat qilgan, hozir esa Kremenchuk tumanida boshqariladi. Aholisi: 3,543 kishi. Kozelschina temir yoʻl stansiyasi boʻlib, M22-E584 avtomagistrali yaqinida joylashgan.
Jupiter (Florida)
Aholisi
48847 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 54,7 km2. Shundan 51,8 km2 quruqlik, 2,9 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 1 m balandlikda joylashgan.
Zavattarello
Zavattarello Italiyaning Lombardia mintaqasida joylashgan kommunadir. Pavia provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 28 km2. 1085 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Gruziya davlat madhiyasi (Tavisupleba)
Tavisupleba (gruzin : თავისუფლება, talaffuzi [tʰɑʋisupʰlɛbɑ]; „Ozodlik“) — Gruziyaning davlat madhiyasi. U 2004-yil may oyida yangi davlat bayrogʻi va gerbi bilan birga Gruziya milliy madhiyasi sifatida qabul qilindi. Ramzlarning oʻzgarishi atirgullar inqilobidan oldingi hukumatning muvaffaqiyatli agʻdarilishi bilan amalga oshirildi. Gruzin bastakori Zacharia Paliashvilining („ Abesalom va Eteri“) va Daisi („Tun“) operalaridan olingan musiqa. Gruzin tilida: ზაქარია ფალიაშვილი), uni Ioseb Kechakmadze shakllantirish uchun moslashtirgan. Qoʻshiq matni David Magradze (gruzincha : დავით მაღრაძე) tomonidan yozilgan.
Tarix
Hozirgi Gruziya madhiyasi Gruziya parlamenti tomonidan 2004-yil 20-mayda prezident Eduard Shevardnadze atirgul inqilobida isteʼfoga chiqqanidan roppa-rosa besh oy oʻtgach qabul qilingan. 2004-yil 22-aprelda oltinchi chaqiriq Gruziya parlamentining birinchi yalpi majlisida qonun loyihasi kiritildi va qabul qilindi. „Tavisupleba“ ni Gruziyaning davlat madhiyasi sifatida qabul qilish toʻgʻrisidagi qonun loyihasi Madaniyat vaziri Giorgiy Gabashvili tomonidan taqdim etildi. Unda koʻp oʻtmay deputatlar loyihani maʼqulladi. Qabul qilingan qonunda hech qanday qoidalar yoʻq, lekin tegishli qism prezident farmoniga ishora qiladi.
„Tavisupleba“ 1918-yildan 1921-yilgacha Gruziya Demokratik Respublikasi va 1990-yildan 2004-yilgacha yangi mustaqil (Sovet Ittifoqidan) Gruziya tomonidan qoʻllanilgan eski Dideba madhiyasining oʻrnini egalladi va bugungi kunda foydalanib kelinmoqda.
Ligaza
Ligaza (ligāre — tikish, qoʻshish) ikki molekula qoʻshilib, yangi kimyoviy bogʻ hosil boʻlishini katalizlovchi fermentdir. Bunda odatda molekulalarning biridan kichik kimyoviy guruh ajraladi (gidroliz sodir boʻladi). Molekular biologiyada 6.5 kenja sinfi ligazalari RNK- va DNK-ligazalarga tasniflanadi.
IC 2436
IC 2436 Gidra yulduz turkumidagi *2 (karrali yulduz) tipli yulduzdir.
Gruziya davlat madhiyasi (Tavisupleba)
Tarix
Yangi milliy madhiya oʻzidan oldingi madhiyadan farqli ravishda tezda mashhur boʻldi, uning soʻzlari biroz arxaik va yodlash qiyin edi.
2005-yilning may oyida AQSh prezidenti George W. Bushning Gruziyaga tashrifi chogʻida u prezident Mikheil Saakashvili bilan birga Tbilisining Ozodlik maydonida oʻn minglab gruzinlarga murojaat qilganida, „Tavisupleba“ qoʻshigʻi birgalikda olomon tomonidan ijro etilgan. Keyin Saakashvili xorlarga ishora qildi va olomondagi minglab odamlar qoʻshiqchilarga qoʻshilib, uni kuylashdi, bu lahza OAV tomonidan „kunning eng kuchli lahzasi“ deb taʼriflangan.
Musiqa
"Tavisupleba" musiqasi gruzin klassik musiqa janrining otasi Zacharia Paliashvili tomonidan yaratilgan Abesalom da Eteri (1918) va Daisi (1923) ikkita gruzin operalaridan olinga holda moslashtirilgan.
Denis Petrov
Denis Alekseyevich Petrov (Денис Алексеевич Петров; 1968-yil 3-martda tugʻilgan) — SSR va Rossiya vakili sifatida musobaqalarda qatnashgan figurali uchuvchi. Rafiqasi va sportdagi sherigi Yelena Bechke bilan bilan juftlikda 1992-yilda Albertvilleda oʻtkazilgan Olimpiadaning kumush medali sovrindori boʻlgan.
Faoliyati
Denis Petrov 1987-yilda Yelena Bechke bilan juftlikda afsonaviy murabbiy Tamara Moskvina qoʻl ostida mashq qila boshladilar. Ularning birinchi yirik muvaffaqiyati Trophée Lalique turnirida oltin medalni qoʻlga kiritganida yuz bergan. Juftlik 1989-yilgi Jahon chempionatida bronza, 1991 va 1992-yilgi Yevropa chempionatlarida va 1992-yilgi Olimpiada oʻyinlarida kumush medalni qoʻlga kiritgan.
Olimpiadadan soʻng juftlik havaskor sifatidagi sport faoliyatini tark etib, professional sportga oʻtgan. Ular toʻrt marta professionallar oʻrtasidagi Jahon chempionatida ikkinchi oʻrinni egalladi va faqat 1996-yilda gʻalaba qozondi. Bundan tashqari, Bechke va Petrov juftligi „Stars on Ice“ shousi tufayli Amerika Qoʻshma Shtatlarida (1994-yildan 2000-yilgacha) gastrol safarlarida boʻlishgan.
Bechke va Petrov ajrashgandan soʻng sport juftligi sifatidagi faoliyatini davom ettirdilar va birgalikda Virjiniyada figurali uchuvchilarni mashq qildirdilar.
Shaxsiy hayoti
Petrov 1968-yil 3-martda Leningradda, (Rossiya SFSR, Sovet Ittifoqi) tugʻilgan. U 1988-yilda Yelena Bechke bilan uchrashishni boshlagan va ikkalasi 1990-yilda turmush qurgan, ammo keyinchalik ajrashishgan.
Trias sistemasi
Trias sistemasi (DAVRI), trias (yun. trias — uch, uchlik) — mezozoy erasinnt birinchi davri. Bundan 230 mln. yil avval boshlanib, 35 mln. yil vaqt davom etgan. Bu sistema perm sistemasidan keyingi, yuradan avvalgi sistema xisoblanadi. Bu terminni fanga 1834-yil nemis olimi F. Alberti kiritgan. U Germaniyadagi turli rangli qumtosh, chigʻanokli ohaktosh va keyper kabi togʻ jinslaridan iborat 3 majmua litologik yotqiziklarni birlashtirib, trias deb nom bergan.
Denis Petrov
Shaxsiy hayoti
Petrov 2005-yil 8-iyulda xitoylik figurali uchuvchi Chen Luga uylangan, u bilan 1998 — 1999-yillarda „Stars on Ice“ shousida tanishgan. Ular Xitoyning Shenchjen shahriga koʻchib oʻtishdan oldin Gonkongda yashagan. Oilaning oʻgʻli Nikita 2006-yil 27-iyunda va qizi Anastasiya 2009-yil 8-iyulda Shenchjenda dunyoga kelgan.
Dasturlari
(Bechke bilan)
Trias sistemasi
Paleozoy erasi oxirida Yer shari yuzasi juda oʻzgargan. Yuqori paleozoy geosinklinallari oʻrnida baland togʻlar paydo boʻlgan. Trias sistemasi boshlarida Shimoliy yarim sharda ulkan Lavraziya kontinenta mavjud boʻlib, uni janubidagi qad. Gondvana kontinentidan Tetis dengiz havzasi ajratib turgan. Trias sistemasi boshlarida platformalar butunlay qurib qolgan, hatto ayrim geosinklinallarda ham dengizlar chekina borib, laguna yotqizikdari toʻplana boshlagan. Oʻrta T.sda quruklik va dengizlarda koʻp oʻzgarishlar boʻlmagan. Yuqori Trias sistemasi da esa kuchli transgressiyalar sodir boʻlib, barcha geosinklinallar hamda platformalarning ayrim qismlarini suv bosgan. Trias sistemasi da dengiz choʻkindilari bilan birga qizil rangli kontinentap yotqiziklar (Shim. Afrika, Shimoliy Amerika, Yevropa, Avstraliya, Shim.Gʻarbiy Osiyoda) va laguna yotqiziqlari (Gʻarbiy Yevropa, Janubiy Amerika, Shimoliy Afrika, Sharkiy Grenlandiyada) kengtarkalgan. Bu davrda tektonik harakatlar nisbatan kuchsiz kechgan. Oʻrta T.sda Kavkaz shim., Yaponiya va Xitoyda tektonik xarakatlar boʻlgan. Kechki Trias sistemasida Xitoyning shim.sharqi, Dobrudja, Shimoliy Amerika, Janubiy Afrika (Kap togʻlari), Primorye, Baykalorti, Kavkazda intensiv harakatlarni kuzatish mumkin. Tinch okean atroflari (Sibir platformasi, Kordilyera, And togʻlari) boʻylab vulkanlar otilgan.
Trias sistemasida oʻsimliklardan dengiz va chuchuk suvli havzalarda turli suvoʻtlar, qumli qirgʻoqlarda daraxtsimon plaunlar, nam yerlarda paporotnik, sikadofit, paporotniksimon, kordait va ignabarglilar keng tarkalgan. Trias sistemasi oxirlaridagi oʻsimliklar mezozoy oʻsimliklariga oʻxshash boʻlgan.
Denis Petrov
Natijalari
(Bechke bilan)
Trias sistemasi
Hayvonot dunyosi perm davrinikidan keskin farq qiladi. Bu davr boshlariga kelib trilobitlar, 4 nurli marjonpoliplar qirilib bitgan. Dengizlarda umurtkasizlar (yumshoq tanlilar)dan boshoyoqli mollyuskalar keng tarqalgan. Olti nurli marjonpoliplar, bulutlar, mshankalar, dengiz nilufarlari va dengiz tipratikanlari vujudga kelgan. Umurtqalilardan baliklar, amfibiyalar, reptiliyalar yashagan. Dinozavrlar, timsohlar, toshbaqa va kaltakesaklar ham Trias sistemasi uchun xos. Quyi triasda iklim issiq, sernam va quruq, yuqori triasda sernam, issiq boʻlgan.
Denis Petrov
Natijalari
= Manbalar =
Trias sistemasi
Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistondagi Trias sistemasi yotqiziqlari dengiz va kontinental togʻ jinslaridan iborat. Ular Pomir, Darvoz, Hisor togʻlari, Fargʻona vodiysi, Fargʻona tizmasida uchraydi. Trias sistemasi yotqizikdarida foydali qazilmalardan, asosan, toshkoʻmir, qoʻngʻir koʻmir hamda boksit, gil, tosh tuzi, temir rudasi, mis, neft va boshqa bor.
Trigonometrik funksiyalar
thumb thumb Trigonometrik funksiyalar — funksiyalarning muhim sinflaridan biri. Trigonometrik funksiyalarlar nazariyasining asosiy masalalaridan xisoblanadi. Trigonometrik funksiyalar nazariyasining baʼzi muhim natijalari: 1. Oʻlchovli va deyarli xamma yerda chekli f (x) funksiya uchun f (x) ga deyarli hamma yerda yaqinlashuvchi Trigonometrik funksiyalar [[mavjud. 2. Furye qatori xamma yerda uzoqlashadigan integrallanuvchi funksiyalar [[mavjud. 3. Har bir oʻlchovli f (x) funksiya uchun f (x) ga oʻlchov boʻyicha yaqinlashuvchi Trigonometrik funksiyalar [[mavjud. Trigonometrik funksiyalar sonlar nazariyasi ("Trigonometrik yigʻindilar usuli")da va matematik fizika tenglamalarida keng tatbiqlarga ega ("Furye usuli"). Trigonometrik funksiyalar birinchi marta L. 5mler ishlarida uchraydi. Lebeg intefali kiritilgandan soʻng Trigonometrik funksiyalarlarning hozirgi qat'iy nazariyasi yaratildi.
Burke (Virginia)
Burke AQShning Virginia shtatida joylashgan shahardir. Fairfax County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
57737 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 30,2 km2. Shundan 29,9 km2 quruqlik, 0,3 km2 esa suv maydonidir.
Forest Park (Ohio)
Forest Park AQShning Ohio shtatida joylashgan shahardir. Hamilton okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
18720 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Geografiyasi
Maydoni — 16,9 km2. Shundan 16,9 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 255 m balandlikda joylashgan.
Stegersbach
Stegersbach Avstriyaning Burgenland yerida joylashgan shaharchadir. Güssing (okrug) provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 17.77 km2. 2441 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
IC 2435
IC 2435 Qisqichbaqa yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.
Tridimit
Tridimit (yun. tridymos — uch qoʻshaloq) — mineral, kremniy2 oksidning (SiO2) yuqori trada, geksagonal singoniyada kristallanadigan modifikatsiyasi, Fe, Al, Na va boshqa aralashmalari mavjud. Rangi oq, rangsiz. Plastinkasimon kristallar, sferik agregatlar, nayzasimon qoʻshaloklar, koʻpincha uch qoʻshaloq, gulbargsimon agregatlar hosil qiladi. Kam uchraydigan minerallar, odatda, nordon effuzivlarning darzliklari va gʻovaklarida, tuflarda; meteoritlar va Oy jinslarida ham topilgan. T. — oʻtga chidamli modda (dinas)larning asosiy tarkibiy qismi. Oʻzbekistonda Angren kumir koni rnida topilgan.
NGC 576
NGC 576 Feniks yulduz turkumidagi SB0-a tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni John Herschel 1834-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Bozgodar-e Sofla
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Bozgodar-e Sofla (, shuningdek, Bozgodār-e Soflá sifatida rimlashtirilgan; Bozgodar-e Pā'īn)  — Eronning Kirmonshoh viloyati Kermanshoh tumaniga qarashli Dorudfaraman qishloq tumaniga qarashli qishloq. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, aholi 152 nafar kishi hamda 35 ta oiladan iborat.
Gallocanta
Gallocanta Ispaniyaning Aragón mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Zaragoza provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 25.24 km2. Aholisi — 152 kishi (2010).
Qaleh Meseh
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Qaleh Meseh (, romanizatsiya qilinganda Qal‘eh Meseh; shuningdek, Qal‘eh Mes nomi bilan ham mashhur) — Eronning Fors ustoni Bavanat tuman okrugi markazida joylashgan Simakan okrugiga qarashli qishloq. 2006-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, Qaleh Meseh aholisi 93 nafarni tashkil qilib, ular 23 ta oiladan iborat bo'lgan.
Fontenois-lès-Montbozon
Fontenois-lès-Montbozon Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Vesoul tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
291 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 20,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 14,4 km2. Dengiz sathidan 249 – 348 m balandlikda joylashgan.
Tikuv
Tikuv qoʻl mehnatining bir turi boʻlib, igna va ip yordamida matoda bahya va choklar yaratishdan iborat. Tosh davrida paydo boʻlgan bu mashgʻulot eng qadimgi texnologiyalardan biridir. Ip yigirish va toʻqima gazlama ixtiro etilishiga qadar tikuv jarayonida hayvon suyak va shoxlaridan igna, pay, tomir va ichaklaridan esa ip tayyorlanib ishlatilgan.
Rossiya — Ispaniya munosabatlari
Rossiya — Ispaniya munosabatlari Rossiya va Ispaniya oʻrtasidagi diplomatik munosabatlardir. Rossiyaning Madriddagi elchixonasi va Barselonadagi bosh konsulligi, Ispaniya esa Moskvadagi elchixonasini saqlaydi. Ispaniya va Moskva Buyuk knyazligi oʻrtasidagi birinchi aloqalar 1520-yillarga borib taqaladi. 1722-yilda doimiy elchixonalar tashkil etilgan. SSSR va Ispaniya oʻrtasidagi munosabatlar Ispaniya fuqarolar urushidan keyin toʻxtatildi va 1977-yilda tiklandi. Ikki davlat oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi qariyb 2 milliard yevroni tashkil etadi (2008).
Inqilobdan oldingi davr
Ispaniya va Rossiya oʻrtasidagi rasmiy aloqalar 1519-yilda Kastiliya qiroli Karl I Vasiliy III ga Karl V nomi bilan Muqaddas Rim imperiyasi taxtiga oʻtirgani haqida xabar berganidan soʻng boshlangan. 1523-yilda Yakov Polushkin Vasiliy III ning javobini Valyadolid qirollik saroyiga yetkazgan. Shu tariqa Rossiyaning Ispaniyadagi birinchi elchisi boʻldi. 1525-yilda elchilar Ivan Zasekin-Yaroslavskiy va Semyon Borisov Karl V ga ishonch yorliqlarini topshirdilar. Aynan ular Moskvaga Yangi dunyoning kashf etilishi haqidagi xabarni olib kelishgan. Ispaniya inkvizitsiyasi, xususan, Algambra farmoni XVI asr davomida cherkov ishlarida yahudiylarning taʼsirini bostirish bilan shugʻullangan rus ruhoniylarini qiziqtirib qoʻygan.
Podsho Aleksey Mixaylovich davrida vaqtinchalik aloqalar oʻrnatildi. Ikki davlatning muntazam elchixonalari Pyotr I va Filipp V tomonidan 1722-yilda tashkil etilgan. Sergey Golitsin Kadizda ochilgan yangi Rossiya konsulligining birinchi elchisi boʻlib ishlagan. Ispaniyaning birinchi elchisi gersog Diego Fransisko de Liria boʻlib, u Bervik gersogi unvonini ham meros qilib oldi. Biroq, Pyotr II ning kutilmagan oʻlimidan soʻng, Ispaniya Anna Ioannovnani taxtga boʻlgan huquqlarni noqonuniy deb eʼlon qildi va munosabatlar 1759-yilgacha muzlatilgan.
1799-yilda Pol I ning katoliklarning Katolikchilar ordeni Grand Master unvonini qabul qilishi bilan munosabatlar yana soyaga tushdi. Bu ikki davlat oʻrtasidagi rasmiy urush holatiga keldi, ammo bu davrda haqiqiy janglar boʻlmagan. 1801-yil 4-oktabrda Rossiya va Ispaniya oʻrtasida tinchlik shartnomasi tuzildi va bu ziddiyatni tugatdi. 1812-yil 8-iyulda Rossiya va Ispaniya oʻrtasida Napoleon I ga qarshi birgalikda urush olib borish maqsadida Velikolukskiy shartnomasi tuzildi.
1833-1856-yillarda Rossiya qirolicha Izabella II ning qonuniyligini tan olishni rad etib, oʻz elchixonasini yopdi. Bu qarama-qarshiliklardan tashqari, ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlarda rashmiy tashriflar kamedi. Har ikki davlat hech qachon bir-biri bilan urushmagan. Yetti yillik urush paytida Rossiya va Ispaniya ittifoqchi davlatlar edi.
Sovet davri
Sovet Ittifoqi va Ikkinchi Ispaniya Respublikasi oʻrtasida diplomatik munosabatlar 1933-yilda oʻrnatilgan. Sobiq taʼlim boʻyicha xalq komissari Anatoliy Lunacharskiy Ispaniyaga elchi etib tayinlangan, ammo Fransiyaga yetgach yoʻlda vafot etgan. Uning vorisi Marsel Rozenberg va Bosh konsul Vladimir Antonov-Ovseenko 1936-yilda, fuqarolar urushi boshlangan paytda Madridga kelishgan. Tez orada ikkalasi ham Moskvaga chaqirilib, trotskizmda ayblanib qatl qilingan.