cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kuzatuvchi ko'z effekti
thumb| [[Nemis tili|Nemis tilidagi stiker o'quvchi "video kuzatuv" da ekanligini ogohlantiradi. Hatto stikerdagi ko'z belgisining mavjudligi insonning xatti-harakatlarini o'zgartirish uchun ham yetarli bo'lishi mumkin. ]] Kuzatuvchi-ko'z effektida aytiladiki, insonlar ko'zlar tasvirlangan rasmlar mavjud bo'lganda o'zini ko'proq fe'l-atvorli tutadi va kamroq g'ayrioddiy xatti-harakatlarni namoyon qiladi, chunki bu rasmlar ularning kuzatuvda ekanligini anglatadi. Ko'zlar odamlar uchun idrokning kuchli signalidir. Ular bizning harakatlarimiz hatto ko'z tasvirlari orqali ham ko'rilishini va e'tibor berilishini anglatadi.
Bu shuni ko`rsatadiki, ushbu effektlar shunchalik aniq, hattoki ko'zlarning rasmlari ham ularga turtki bo'lishga yetarli. Bu shuni anglatadiki, odamlarni kuzatishning hojati yo'q, ammo ko'zlarning oddiy fotosurati ham odamlarda kuzatilayotgan his-tuyg'ularni uyg'otish uchun yetarli, bu ularning xatti-harakatlariga ko'proq ijtimoiy va kamroq jamiyatga qarshi bo'lishiga ta'sir qilishi mumkin. Empirik psixologik tadqiqotlar doimiy ravishda shuni ko'rsatib keladiki, ko'zlar tasvirlandigan rasmlar mavjudligi odamlarni biroz, ammo o'lchovli darajada halolroq va ijtimoiy tarafdorlikdagi xatti-harakatlarga undaydi.
Konseptsiya kuzatuv psixologiyasining bir qismi hisoblanadi va jinoyatchilikni kamaytirish va oldini olish sohalarida haqiqiy kuzatuvni kuchaytirmasdan, faqat psixologik choralar orqali ta'sir qiladi. Shunchaki ko'zlarni tasvirlaydigan belgilarni kiritish va boshqalarni ularning kuzatilayotganiga ishontirish orqali jinoyatni kamaytirish mumkin, chunki bu ijtimoiy jihatdan ma`qul.
Effekt psixik qarash effektidan farq qiladi, chunki ikkinchisi kuzatuvda ekanlik tuyg'usini tasvirlaydi, holbulki kuzatuvchi-ko'z effektiga berilib ketgan odamlar odatda ko'zlar faqat tasvir ekanligini bilishadi.
Pokr Sepasar
Pokr Sepasar  — Armanistonning Shirak viloyati Ashotsk tumanidagi qishloq.
Sallent
Sallent Ispaniyaning Kataloniya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Barselona provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 65,63 km2. Aholisi — 7029 kishi (2010).
Ciaran Clark
Ciaran Clark (1989-yil 26-sentyabrda tug'ilgan) - Premer-liganing Newcastle Yunayted klubi va Irlandiya terma jamoasidan ijara asosida Chempionship klubi Sheffield Yunaytedda markaziy himoyachi, markaziy yarim himoyachi va chap qanot himoyachisi sifatida o'ynaydigan professional futbolchi.
Klark 18, 19 va 20 yoshgacha bo'lgan Angliya terma jamoasiga sardorlik qildi, ammo 2010-yil oktyabr oyida ota-onasi tug'ilgan mamlakat Irlandiya Respublikasida o'ynash istagini e'lon qildi. U bir oydan so'ng Norvegiyaga qarshi o'rtoqlik o'yini uchun terma jamoaga chaqirildi va 2011-yilning 8-fevralida Uelsga qarshi o'yinda to'liq debyut qildi.
Ilk martaba
Clark Londonning Harrow, London shahrida tug'ilgan va Bedfordshirning Sandy shahrida o'sgan. U o'n bir yoshida qo'shilganidan so'ng Aston Villa yoshlar akademiyasi orqali keldi va akademiya U18 jamoasini 2007-08-yilgi Premer Akademiya Ligasiga sardorlik qildi. Unga 2008-09-yilgi mavsum uchun tarkib raqami berildi va Villaning 2008-09-yilgi UEFA kubogi doirasidagi CSKA Moskvadagi mehmondagi o'yinida zaxira o'rindig'iga o'tirdi, ammo foydalanilmagan zaxira o'yinchisi bo'lib qoldi. U Premer-Liganing janubiy chempioni uchun zaxira sardori bo'ldi va pley-off finalida PRL Shimoliy g'olibi "Sunderland"ni mag'lub etib, tarixdagi ilk Zaxira Ligasi kubogini qo'lga kiritdi.
2009-10-yilgi mavsum
Clark mavsumoldi o'rtoqlik o'yinlari va 2009-yilgi Tinchlik kubogi uchun tarkibga kiritilgan edi. 2009-yil 30-avgustda u Fulhamga qarshi 2:0 hisobida g'alaba qozongan holda debyut qildi. Curtis Davies jarohati tufayli maydonga tusha olmaganligi sababli, 19 yoshli futbolchi Carlos Cuéllar bilan himoyada hamkorlik qilib, Villaning asosiy tarkibiga kiritildi. U o'z darvozasi daxlsizligini saqlab qolishga yordam berdi va deyarli debyutini gol bilan nishonladi, lekin boshi bilan uzatgan to'pni bir dyumga yetkazdi. BBC muxbiri Garth_Crooks o'z jamoasidagi yosh futbolchini haftaning eng yaxshisi deb topdi. Garchi yangi o'yinchilar James Collins va Richard_Dunnening ajoyib hamkorligi uni zaxira o'rindig'iga cheklab qo'ygan bo'lsa-da, u bir necha yil ichida muntazam ravishda asosiy jamoaga kirishi kerak edi. 2009-yilning noyabrida u shartnomani 2012-yil iyunigacha uzaytirdi
2010-11-yilgi mavsum
Clark 2010-11-yilgi mavsumning dastlabki ikkita liga o'yinida maydonga tushdi: West Ham United ga qarshi, Richard Dunne bilan hamkorlik qildi va darvozasi daxlsizligini saqlab qoldi. Clark, shuningdek, Gérard Houllierning Villaning yangi bosh murabbiyi sifatidagi birinchi o'yinida, Liga kubogida Blackburn Roversga qarshi o'yinda maydonga tushdi. Keyin u mahalliy raqib Birmingham City bilan o'yinni yarim himoyada boshladi va klubdagi jarohatlar tufayli Fulham va Blackpoolga qarshi o'yinni davom ettirdi. thumb| Klark 2021-yilda Nyukasl Yunaytedda o'ynaydi
Yutuqlar
Newcastle United
Sulz im Weinviertel
Sulz im Weinviertel Avstriyaning Quyi Avstriya yerida joylashgan shaharchadir. Gänserndorf (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 31.37 km2. 1171 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Federatlar
Federatlar (lot. foederati, foedus — ittifoq) — 1) Rim imperiyasi chegaralarida harbiy xizmatni oʻtovchi varvar qabilalari; yashash uchun chegara hududidan yer, maosh olishgan; 2) 18-asr oxiridagi Fransiya inqilobi davrida inqilobni himoya qilish uchun Parijga yoʻl olgan koʻngillilar; Z) Fransiyada "Yuz kun" davrida Napoleonga qarshi, koalitsiya kuchlariga qarshi kurashish uchun tashkil etilgan koʻngilli otryadlar katnashchilari; 4) 1871-yildagi Parij Kommunasini himoya qilgan Millim gvardiya jangchilari.
Kichik ot
Kichik ot — ekvatorial yulduz turkumi. Delfin, Dale va Pegas yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Yorugʻ yulduzi yoʻq. Bahor, yoz va koʻzda koʻrinadi.
Primarette
Primarette Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Isère departamenti Vienne tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
620 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 28,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 22,0 km2. Dengiz sathidan 300 – 485 m balandlikda joylashgan.
Kichik sayyoralar
Kichik sayyoralar - Quyosh sistemasining diametri 1 dan 1000 km gacha boʻlgan jismlari. Barcha Kichik sayyoralarning massalari yigʻindisi Yer massasining 1/700 boʻlagidan kichik. Koʻpchilik Kichik sayyoralarning orbitalari Mars va Yupiter orbitalari (yaʼni asteroidlar mintaqasi) orasida joylashgan. Eng mashhur Kichik sayyoralar Serera (№1), Pallada (№2), Vesta (№3), Yunona (№4), Eros, Amur, Gidalgo, Ikar (yana qarang Asteroidlar).
.gm
.gm — Gambiya uchun yuqori darajali milliy domen.
Havolalar
Toppdomän
IC 5243
IC 5243 Pegas yulduz turkumidagi Sbc (ixcham choʻziq spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Stéphane Henchoz
Stéphane Henchoz (1974-yil 7-sentyabrda tugʻilgan) — shveysariyalik futbol murabbiyi va sobiq professional futbolchi.
Blackburn Rovers
1997-yil iyun oyida Manchester United ga oʻtish imkoniyatidan bosh tortdi, oʻrniga 3 million funt sterling evaziga Blackburn Rovers bilan shartnoma imzoladi. Henchoz Premyer-ligadagi debyut mavsumini juda muvaffaqiyatli oʻtkazdi. Rovers 1997—1998-yilgi mavsumda oltinchi oʻrinni egalladi, ammo kelasi mavsumining oxirida quyi ligaga tushib ketdi.
Celtic
Henchoz 2005-yilning yanvarida olti oylik shartnoma asosida Celticga qoʻshildi.
Wigan Athletic
„Celtic“ bilan shartnomasi tugaganidan soʻng, Henchoz yana Premyer-ligaga endi oʻtgan Wigan Athletic bilan bir yillik shartnoma imzoladi. 2005—2006-yilgi mavsumda ligada 26 ta oʻyinda maydonga tushdi.
Blackburn Roversga qaytish
Henchoz atigi bir yildan soʻng Wiganni tark etib, Blackburn Rovers bilan 2006—2007-yilgi mavsum uchun shartnoma imzoladi. Blackburn Roversdan ikkinchi marotaba ketishi 19-may kuniga toʻgʻri keldi.
Henchoz faoliyatini 2008-yil 13-oktyabrda yakunladi.
Xalqaro faoliyati
Henchoz 1993-yilda Shveysariya terma jamoasida debyut qilgan va shundan beri 72 oʻyin oʻtkazdi. Mamlakat safida Yevro 96 va Yevro 2004 da oʻynagan. 2006-yilgi FIFA Jahon chempionatida oʻynashi kutilgan edi, ammo sogʻligʻi bilan bogʻliq muammolar tufayli 2006-yil 31-martda terma jamoadagi faoliyatini yakunladi.
Nafaqaga chiqqanidan soʻng, Henchoz Blackburn Roversning U18 jamoasini 2009-yil iyunigacha boshqargan. Keyin 2009—2010-yilgi mavsumda FC Bulle bosh murabbiyi boʻldi.
Yutuqlari
Liverpool
Celtic
Individual
Bokel (bei Rendsburg)
Bokel  Germaniyaning Schleswig-Holstein yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Rendsburg-Eckernförde tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 15,27 km2. 664 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
IC 3628
IC 3628 Veronika Sochlari yulduz turkumidagi * (yulduz) tipli yulduzdir.
Bokel (bei Rendsburg)
Hududi
Bokelning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Château-la-Vallière
Château-la-Vallière Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Indre-et-Loire departamenti Tours tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1587 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 72,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 21,8 km2.
Millançay
Millançay Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
755 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 13,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 57,2 km2.
.gn
.gn — Gvineya uchun yuqori darajali milliy domen.
Sainte-Hélène (Saône-et-Loire)
Sainte-Hélène Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Saône-et-Loire departamenti Chalon-sur-Saône tumani tarkibiga kiradi.
.gn
Havolalar
Toppdomän
Sainte-Hélène (Saône-et-Loire)
Aholisi
399 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 27,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 14,5 km2.
Nuhlar (Bolu)
Nuhlar - Turkiyaning Bolu viloyati Bolu tumanidagi qishloq. 2010-yilda 91 nafar aholi istiqomat qilgan.
Shively (Kentucky)
Shively AQShning Kentucky shtatida joylashgan shahardir. Jefferson okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
15157 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 1263,0 nafar kishi.
Yeniyazı (Genç)
Yeniyazı  — Turkiyaning Bingol viloyati Gench tumaniga qarashli qishloq .Qishloqda kurdlar istiqomat qiladi va 2022-yilda aholi soni 239 kishi edi.
Bethuel Muzeu
Bethuel Muzeu (2000-yil, 2-fevralda tugʻilgan), Muzeu Muzeu nomi bilan ham tanilgan, Namibiyalik futbolchi, Milliy Birinchi Divizion klubi Black Leopards va Namibiya terma jamoasi futbolchisi hisoblanadi.
Klubdagi faoliyati
Muzeu 2018-yilgi Namibiya Newspaper kubogida oʻzining tugʻilgan Omaheke viloyati vakili edi. 2021-yilgi Namibiya Premyer-futbol Ligasi mavsumida u Tura Magic jamoasiga qoʻshildi. Kasaona FA aʼzosi sifatida u Windhoekdagi Ramblers stadionida oʻtkazilgan 2022-yilgi Ramblers-Bank Windhoek U-21 turnirining eng yaxshi toʻpurari boʻlgan. Jamoa bilan dastlabki turnirda g‘oliblikni qo‘lga kiritdi.
2022-yil iyul oyida Muzeu 2022-yilgi COSAFA kubogida ajoyib taassurot qoldirgandan soʻng Janubiy Afrika milliy birinchi divizionining Black Leopards klubiga qoʻshildi. Shartnoma bir mavsumga moʻljallangan boʻlib, agar klub Janubiy Afrika Premyer-divizioniga chiqsa, yana bir mavsumga shartnomani uzaytirsa boʻlar edi. Klub bilan mavsumoldi oʻyinlarida oʻynaganidan soʻng, bosh murabbiy Joel Masutha Muzeuni Janubiy Afrikadagi Namibiyalik hamkasbi Peter Shalulile bilan taqqosladi.
Xalqaro faoliyati
Muzeu 2019-yilda Afrika U-20 Millatlar Kubogi saralashida Namibiya yoshlar terma jamoasini himoya qildi. U Botsvana bilan javob o‘yinida (1:1) gol urdi. Ammo Namibiya mehmondagi gollar evaziga magʻlub boʻldi. U Burundi va Keniyaga qarshi Afrika Millatlar Kubogi — 2023 saralash oʻyinlari oldidan Bobby Samarianing vaqtinchalik tarkibiga kiritilgan. 2022-yil iyul oyida Muzeu Collin Benjamin tomonidan Namibiyaning 2022-yilgi COSAFA kubogi uchun yakuniy roʻyxatiga kiritildi. U 2022-yilning 12-iyulida jamoaning ochilish o‘yinida asosiy terma jamoadagi debyutini o‘tkazdi va Madagaskarga qarshi oʻyinda 2:0 hisobida g‘alaba qozondi. Namibiyaning turnirdagi navbatdagi oʻyinida u Mozambik darvozasiga gʻalaba keltiruvchi golni kiritib, milliy terma jamoasini toʻrtinchi marta COSAFA kubogi finaliga chiqishiga yordam berdi.
Faoliyat statistikasi
2022-yil, 15-iyul holatiga koʻra
Green Bay (Wisconsin)
Green Bay AQShning Wisconsin shtatida joylashgan shahardir. Brown County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
100353 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 140,7 km2. Shundan 113,6 km2 quruqlik, 27,1 km2 esa suv maydonidir.
Kichik Chimyon
Kichik Chimyon - Toshkent viloyatidagi togʻ, Chatqol togʻining shim.da. Chatqol togʻ tizmasi tarkibiga kiradi. Gʻarbdan Chimyonsoy vodiysi, jan-gʻarbdan Katta Chimyon togʻi va sharkdan Qoʻylisoy bilan oʻralgan. Katta Chimyon togʻidan Gulik dovoni orqali ajralib turadi. Eng baland joyi 2098 m. Paleozoy togʻ hosil boʻlish davrida burmalangan, ohaktoshlardan tarkib topgan. Keyinchalik nurab, ayrim joylarida granit jinslari ochilib qolgan. Yon bagʻirlari ancha qiya. Qoʻngʻir oʻrmon va jigarrang tuproqlar tarqalgan. Quyi qismida mevali daraxtlar, yuqorida archazor, yongʻoqzorlar va boshqa oʻsimliklar bor. Eng yuqori qismi toshloq, daraxt kam. Chimyonsoyda kurort ("Chimyon"), sanatoriy va bolalar orom-goxlari joylashgan.
Ybbs an der Donau
Ybbs an der Donau Avstriyaning Quyi Avstriya yerida joylashgan shahardir. Melk (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 23.82 km2. 5812 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Hazoraspiy
Hazoraspiy, Jaʼfarxoʻja ibn Nasriddinxoʻja al-Husayniy al-Karvakiy (18-asr oxiri — 19-asrning 1-yarmi, Hazorasp shahri) — shifokor-tabib, olim. Hazorasp shahri yaqinidagi Karvak qishlogʻida tabib oilasida tugʻilgan. Hazorasp, Xiva va Buxoro madrasalarida oʻqib, mudar-ris boʻlib yetishgan. Ibn Sino, Abu Bakr arRoziy, Ibn Xammor, Abulgʻoziy Baho-dirxon asarlarini oʻrganib, tabiblikni egallagan. "Altabobat ul-majmua" ("Tabobat masalalari toʻplami") asari muallifi. Asarning turli vaqtlarda koʻchirilgan nusxalari Xiva, Toshkent, Istanbul, Britaniya (Lon-don) muzey qoʻlyozmalar fondida saqlanadi. Asarda qon tomirlari va bosh miya tuzilishi, tashxis qoʻyishning bir necha turlari, ovqatlanish meʼyori, parhez, dorivor oʻsimliklardan oqilona foydalanish yoʻllari bayon etilgan. Nasldan-naslga oʻtuvchi surun-kali saramas kasalligi, jigar va oshqozon osti bezlarining yalligʻlanishi kabi xastaliklarni davolash usullari koʻrsatib berilgan. U bepushtlik, ayollar jinsiy aʼzolaridagi kasalliklarning paydo boʻlishi va ularni davolash usullari toʻgʻrisida ham bataf-sil maʼlumotlar bergan. H. Hazorasp tumanining Karvak qishlogʻidagi Shayx Husayn bobo qabristoniga dafn qilingan.
Wilhelmsdorf
Wilhelmsdorf Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Ravensburg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 38,10 km2. 4806 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Wilhelmsdorfning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
.gp
.gp — Gvadelupe uchun yuqori darajali milliy domen.
Havolalar
Toppdomän
Janasu (Shal aqin tumani)
Janasu — Qozogʻistonning Shimoliy Qozogʻiston viloyati Shal aqin tumanidagi qishloq. Kato kodi — 595643500.
Kichik shakllar meʼmorligi
Kichik shakllar meʼmorligi— meʼmorlikning tabiat manzarasi bilan uygʻunlashgan, nisbatan mayda hajmdagi mahsuli. Keng maydonlarni tashkil etish, bogʻ-park kompozitsiyalarini shakllantirish maqsadida oʻrnatilgan kichik qurilma. Favvora, zinapoya, koʻprikchalar, toʻsiqlar, madaniy-maishiy xizmat hamda yaxna ichimlik va shirinliklar doʻkonlari; elektr yoritkichlar, gul ekiladigan vazasimon qurilmalar; reklama-tijorat, koʻrgazma qurilma va inshootlari; yoʻl koʻrsatkichlar; yodgorlik, monument va boshqa kiradi. Majmualar ajralmas qismi sifatida ham bunyod etiladi (mas, Mustaqillik maydoni, Amir Temur xiyoboni, Alisher Navoiy xiyobonidagi qurilmalar va boshqalar). Koʻpgina namunalarida sanʼatlar sinteziga erishiladi.
Oʻzbekiston milliy futbol terma jamoasi natijalari (2010–2019)
Bu O‘zbekiston milliy terma jamoasining 2010-2019-yillar davomida o‘tkazgan futbol o‘yinlari ro‘yxati.
Blussangeaux
Blussangeaux Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Doubs departamenti Montbéliard tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
76 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 36,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 2,1 km2. Dengiz sathidan 292 – 336 m balandlikda joylashgan.
.gq
Havolalar
Toppdomän
Proveysieux
Proveysieux Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Isère departamenti Grenoble tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
479 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 23,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 20,4 km2. Dengiz sathidan 264 – 1844 m balandlikda joylashgan.
Green Lake
Aholisi
1153 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 4,2 km2. Shundan 3,6 km2 quruqlik, 0,6 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 260 m balandlikda joylashgan.
IC 5244
IC 5244 Tukan yulduz turkumidagi Sb (ixcham choʻziq galaktika) tipli galaktikadir.
Moisy
Moisy Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
270 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 15,2 nafar kishi.
IC 5245
IC 5245 Tukan yulduz turkumidagi S0-a (spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Artsvaberd
Artsvaberd  — Armenianing Tavush viloyati  Berg tumanidagi qishloq.
Manbalar
]
Bokelrehm
Bokelrehm Germaniyaning Schleswig-Holstein yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Steinburg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 2,69 km2. 144 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Bokelrehmning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Fevral inqilobi
thumb|296x296px|[[Sankt-Peterburg|Petrogradda stixiyali tarzda urushga qarshi mitinglar]] thumb|232x232px|Qoʻzgʻolonchilar Fevral inqilobi (1917) - Rossiyada samoderjaviyega barham bergan inqilob. Fevral inqilobi harbiy magʻlubiyatlar va xoʻjalikdagi vayrongarchilik bilan bogʻliq ravishda mamlakatda iqtisodiy va siyosiy tanazzulning keskin kuchayishi oqibati edi. Oziq-ovqat yetishmasligi tufayli 23-fevralda Petrogradda stixiyali tarzda urushga qarshi mitinglar boshlandi, u ish tashlashlar va namoyishlarga, kazaklar va politsiya oʻrtasidagi toʻqnashuvlarga, 24— 25-fevral da esa yalpi ish tashlashga aylanib ketdi. 26-fevralda qoʻshinlarga qarshi janglar, 27-fevralda yalpi ish tashlash qurolli qoʻzgʻolon darajasiga koʻtarildi, askarlar ommaviy tarzda qoʻzgʻolonchilar tomoniga oʻta boshladi. Qoʻzgʻolonchilar shaharning muhim joylarini, hukumat idoralarini egalladilar. Nikolay II taxtdan voz kechdi. Davlat dumasining Muvaqqat komiteti tuzildi. Ishchi va soldat deputatlari Soveti saylandi. Muvaqqat komitet hukumat tuzdi. 1-mart kuni Moskvada, mart oyi davomida butun mamlakatda yangi hokimiyat oʻrnatildi. Fevral inqilobi Turkiston oʻlkasi musulmon aholisini siyosiy jihatdan uygʻotishda, demokratik oʻzgarishlarga boshchilik kilmoqchi boʻlgan yangi kuchlarning siyosat maydoniga chiqishida muhim ahamiyat kasb etdi. Jadidlar vujudga kelayotgan milliy demokratik kuchlarning oʻzagi boʻlishdi. Ular mintaqa tub xalqlarining taraqqiyoti va mustaqilligi toʻgʻrisidagi oʻz gʻoyalarini Fevral inqilobi shiorlari bilan bogʻlab, oʻzlari eʼlon qilgan prinsiplarni amalga oshirishga faol kirishdilar. Toshkentda "Shoʻroi Islom" 1917-yil 14-mart) tashkiloti tuzilib, Turkiston taraqqiyparvarlarining aksariyati uning atrofida birlashsi. Bundan tashqari, Toshkentda Ishchi deputatlari Soveti (1917-yil 2-mart) ham tuzil gan edi. Turkiston oʻlkasi generalgubernatori va Turkiston harbiy okrugi qoʻmondoni general Kuropatkin, uning yordamchisi general Yerofeyev, okrug shtabining boshligʻi general Sivere oʻz vazifalaridan chetlashtirilib, 31-martda uy kemogʻiga tashlandi. Muvaqqat hukumat tomonidan 1917-yil 7-avgustda Turkiston oʻlkasini boshqarish uchun 9 kishidan iborat Turkiston komiteta (raisi — kadet N. N. Shchepkin) tuzildi. Shuningdek, Butunturkiston musulmonlarining I qurultoyi (1917-yil 17— 21 aprel) da Turkiston oʻlkasi musulmonlari Markaziy Kengashi (Kraymussovet) ham tuzilib, barcha milliy jamiyatlar, tashkilotlar va ittifoqlar birlashtirildi. 1917-yil bahorda Buxoro amirligi va Xiva xonligida ham siyosiy vaziyat keskinlashdi. Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi boʻldi va Xivada Idorai mashrutiya (1917-yil 5 aprel) tashkil topdi. Yosh buxoroliklar va yosh xivaliklar bu xonliklar hududida demokratik islohotlar uchun kurashdilar.
Adabiyot
Qahramon Rajabov.
Sainte-Radegonde (Saône-et-Loire)
Sainte-Radegonde Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Saône-et-Loire departamenti Autun tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
210 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 9,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 22,3 km2.
Wolfegg
Wolfegg Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Ravensburg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 39,49 km2. 3447 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Wolfeggning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Prunières (Isère)
Prunières Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Isère departamenti Grenoble tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
351 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 42,3 nafar kishi.
Silver Grove (Kentucky)
Silver Grove AQShning Kentucky shtatida joylashgan shahardir. Campbell okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1102 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 386,0 nafar kishi.
Konstantin Fedin
Konstantin Aleksandrovich Fedin [1892.12(24), 2. Saratov 1977.15.7, Moskva] — rus yozuvchisi va jamoat arbobi, akademik (1958), Mehnat Qahramoni (1967). "Shaharlar va yillar" (1924) romanida fuqarolar urushi davridagi ziyolilarning hayot yoʻli hikoya qilingan. "Yevropaning oʻgʻirlanishi" (1—2kitob, 1933—35) va "Arktur" sanatoriysi" (1940) romanlarida yangi jahon urushi arafasida Gʻarbiy Yevropadagi siyosiyijtimoiy muhit tanqid qilingan. Ikkinchi jahon urushi yillarida "Tuygʻular sinovi" pyesasini (1942), "Aholi yashaydigan bir necha punkt" hikoya va ocherklar toʻplami (1943)ni yozgan. Urush yillari yozgan trilogiyasi ("Dastlabki sevinchlar", 1945; "Ajoyib yoz", 1947— 49; "Gulxan", 1—2kitob, 1961—65) da 1910-yildan Ikkinchi jahon urushi oxiriga qadar boʻlgan voqealar qamrab olingan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.
Château-Renault
Château-Renault Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Indre-et-Loire departamenti Tours tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
5538 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 1582,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,5 km2.
Aleksey Fedchenko
Aleksey Pavlovich Fedchenko (1844.7.2, Irkutsk — 1873.3.9.) — rus tabiatshunosi, Oʻrta Osiyoni tadqiq qilgan olim. Moskva universitetini tugatgan (1864). Zool.ga oid toʻplamlar va gerbariylar toʻplagan. Antropologiya va etn. bilan shugʻullangan. 1868—71 yillarda Olay vodiysiga sayohat qilgan. Olay orti tizmasini oʻrgangan. Hisor Olay togʻ sistemasining orografik sxemasini tuzgan. Rishta kasalligi qoʻzgʻatuvchisining biologiyasini aniklagan. Alp togʻlaridagi Monblan choʻqqisiga chiqishda halok boʻlgan. F.ning toʻplagan materiallari geograf olimlar tomonidan qayta ishlanib, "A.P. Fedchenkoning Turkistonga sayohati" nomli rus tilidagi kitobida nashr qilingan (1872—77 va 1950-yillar). Pomir togʻidagi muzlik F. nomi bilan atalgan.
IC 3629
IC 3629 Veronika Sochlari yulduz turkumidagi Sbc (ixcham choʻziq spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Hazorbogʻ
Hazorbogʻ — Surxondaryo viloyatidagi kanal. Toʻpolondaryoiint oʻng sohilidan boshlanadi. 1929—38-yillarda qurilgan. Ilgarigi uz. 36,5 km, suv oʻtkazish imkoniyati 18 m³/s. Keyingi rekonst-ruksiyalar (1953—1967) natijasida kanalning suv oʻtkazish imkoniyati 70 m³/s gacha oshirildi; uz. 56 km ga yetkazildi. 3-kmda bosh gidrouzeli bor. Kanal kamsuv Toʻpolondaryo, Sangardak, Xoʻjaipok daryolarini birlashtiradi. Hazorbogʻ trassasi janubi-gʻarbiy yoʻnalishda koʻp mayda ariklarni kesib oʻtadi. Denov va Shoʻrchi tumanlaridagi 40 ming ga ga yaqin ekin maydonlarini sugʻoradi. H. Defez suv ombori (sigʻimi 12,8 mln. m’)ga suv beradi.
Hazorasp
Hazorasp — Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyatining Hazorasp tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Xorazm viloyatining sharqida, Toshkent — Urganch avtomagistrali va temir yoʻl yoqasida joylashgan. transport yoʻli stansiyasi. Viloyat markazi (Urganch shahri) dan 56 km janubi-sharqda. Aholisi 38400 ming kishi (2022). H. hududidan oʻtgan Hazorasp, Hassayop, Otaliq, Sipoi kanal va ariqlaridan suv oladi.
H. Xiva bilan birga Xorazm vohasining eng qad. qalʼa va aholi manzillaridan biridir. H. nomining kelib chiqishi toʻgʻrisida turlicha qarashlar mavjud.
Tarixchi, tilshunos va toponimist olimlar (Ya. Gʻulomov, S. P. Tolstov, F.Abdullayev, O. Madrahimov va boshqalar)ning taʼkidlashicha, „Hazorasp“ qad. xorazmiy tilida ming ot (hazor — ming, asp — ot) yoki ming otliq diyori maʼnosini bildiradi. Oʻtmishda muarrixlar uni „Qalʼai Sulaymon“ deb ham ataganlar.
Qadimgi Hazaraspni nomi „Azar-sipand“ (Muqaddas olov) dan kelib chiqqan. Xazarasp Zaratushtraning vatani va muqaddas „Avesto“ kitobini vatani deb taxmin qilinadi. Akademik S. P. Tolstov oʻzining „Qadimgi Xorazm“ asarlari va ilmiy maqolalarida Zardushtiylikning muqaddas olovi Xazaraspda yoqilganligini taʼkidlaydi. Buning tasdigʻi Humbuz-tepa ibodatxonasidir.
Shahar toponimiyasi haqida mahalliy rivoyat va afsonalar ham mavjud. Baʼzi tarixiy maʼlumotlardan maʼlum boʻlishicha, H. Xorazmning chekkasidagi himoya isteh-komi boʻlib, bu yerda mingga yaqin otliq qoʻshin Xorazmni sharqdan kelishi ehtimol tutilgan dushmandan muhofaza etgan. Shaharda Rashiduddin Vatvot, Minglisuluvxonim, Javxariy, Sakkokiy, Husayn Xorazmiy, Jaʼfar Hazoraspiy, Xayoliy, Umidiy, Iskandar Mahmud kabi buyuk siymolar, shoir, olim va tabiblar yetishib chiqqan.
Arxeologik qazishmalar natijasida H.ning vujudga kelishi ilk antik davrlarga oidligi aniqlandi.
Keyingi davrda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Samarqand, Nukus va Xorazm regional arxeologiya boʻlimlarining 1996— 2005-yillarda oʻtqazgan qazish ishlari natijasida shaharning 2700-yil avval bunyod boʻlganligi toʻgʻrisida materiallartopildi. Shahar toʻgʻrisida ilk yozma maʼlumotlar 9—10-asr Eron tarixchisi va filologi Tabariy, 10-asr tarixchi va geograflari Istaxriy va Muqaddasiylarning asarlarida uchraydi. Sayyoh geograf, adib va tarixchi Yoqut Hamaviyning yozishicha, H. mustahkam qalʼali katta shahar boʻlgan. Shahar yer yuzasiga chiqib qolgan tabiiy grunt suvi halqasi bilan oʻralgan. Qalʼaga faqat birgina gʻarb tomondagi maxsus yoʻl olib borgan. Xondamir va Mirxond, Abulgʻoziy Bahodirxon, Munis, Ogahiylar asarlarida H.ning tarixiga oid koʻp maʼlumotlar berilgan. H. toʻgʻrisida sayyoh, sharqshunos A.Vamberi ham qiziqarli maʼlumotlar yozib qoldirgan. 19-asr oxirida shaharda 8 masjid, madrasa, maktabxonalar faoliyat koʻrsatgan.
H.da 50 dan ziyod korxona va tashkilot, shu jumladan, paxta tozalash, gʻisht zavodlari, MTP, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, taʼmirlash ustaxonalari, mahalliy sanoat korxonalari, toʻqimachilik, palos fabrikalari bor. Oʻzbekiston — Germaniya „Unixo“ qoʻshma korxonasi faoliyat koʻrsatadi. Butun Quyi Amudaryo regionida mashhur boʻlgan „Qo-zoqbozor“ deb ataluvchi bozor mavjud. Kichik va oʻrta biznes korxonalari, mikrofirmalar ishlab turibdi. Shuningdek, savdo, madaniy va mai-shiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, dehqon bozori bor. 4 umumiy taʼlim maktabi, iqtidorli bolalar litseyi, ixtisoslashtirilgan ijtimoiy fanlar gimnaziyasi, qishloq xoʻjalik, iqtisodiyot, ped. kasb-hunar kollejlari, akademik litsey va boshqa oʻquv muassa-salari faoliyat koʻrsatadi. Tuman markaziy kutubxonasi vauning tarmoqlari, madaniyat uyi, klub muassasalari, xiyobonlar, madaniyat va istirohat bogʻi, „Istiqlol“ stadioni, sport zallari, futbol maydonlari va boshqa sport inshootlari mavjud. Karate va taekvondo sport klublari faoliyat koʻrsatadi.
H.dan Toshkent, Samarqand, Buxoro, Qarshi, Denov va boshqa shaharlarga, Xorazmning boshqa tumanlariga, qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl, Beruniy shaharlariga avtobus va marshrutli taksilar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. shaharda tarixiy va meʼmoriy yodgorliklardan qalʼa qoldiqlari (miloddan avvalgi 7—6-asrlar), Juma masjidi (18-asr) va boshqa saqlanib qolgan.
J.Mankovskaya L., Bulatova V. Pamyatniki zodchestva Xorezma, T., 1978 Qurbonniyozov R., Xorazm geografiyasi Urganch, 1996; Nurja nov K. va boshqalar, Hazorasp tarixi, Urganch, 1998; „Drevnosti Yujnogo Xorezma“ (XAEE-XU1), M., 1992.
Galit Chait
Galit Chait (גלית חייט; Galit Hayat ; 1975-yil 29-yanvarda tugʻilgan) — muz ustida raqs boʻyicha musobaqalarda qatnashgan isroillik muz raqqosasi. Sherigi Sergey Saxnovskiy bilan birga 1995-yildan 2006-yilgacha Isroil vakili sifatida xalqaro musobaqalarda qatnashib, 2002-yilgi Jahon chempionatining bronza medali sovrindori boʻlgan.
Faoliyati
Chait 1990-yili sport oromgohida dars beruvchi otasi bilan Rossiyaga sayohat qilganida ilk bor muz ustida raqs sport turini oʻzida sinab ko‘rgan.
Chait 1992 — 1994-yillarda Maks Sevostianov bilan juftlikda AQShning milliy musobaqalarida qatnashgan. Juftlik 1994-yilgi AQSh chempionatida murabbiy Rene Roka bilan mashgʻulotlar oʻtagan. 1994-yilda juftlik U. S. Nationals musobaqasida 6-oʻrinni va Jahon chempionatida 28-oʻrindan joy olgan (Isroilni vakili sifatida ).
Chait Sergey Saxnovski bilan Delaver universitetida oʻqib yurganida tanishib qolgan. 1995-yildan boshlab u bilan juftlik hosil qilgan. Ular Nyu-Yorkning Monsi shahriga koʻchib oʻtishdan oldin murabbiylar Lyudmila Buytskova va Yelena Maslenikova bilan dastlab Rossiyada musobaqalar uchun tayyorgarlik koʻrishgan. Juftlik xalqaro reytingda muttasil yuksalgan. Ularning faoliyatidagi eng yorqin voqea 2002-yilgi Jahon chempionatida bronza medalini qoʻlga kiritganida sodir boʻlgan. Sergey Saxnovski oyogʻidan jarohat olgan va bu juftlikni 2006 — 2007-yilgi mavsumni oʻtkazib yuborishga majbur qilgan va keyinchalik ular isteʼfoga chiqishlarini eʼlon qilgan. Juftlikka Natalya Dubova, Tatyana Tarasova, Yevgeniy Platov, Natalya Linichuk va Gennadiy Karponosov murabbiylik qilgan.
Chait 2002 va 2006-yilgi Qishki Olimpiya oʻyinlarida Isroil bayroqdori boʻlgan.
Chait Xalqaro konkida uchish ittifoqining texnik mutaxassisi sanaladi.
Murabbiylik faoliyati
Chait quyidagi konkida uchuvchilarga murabbiylik qilgan:
Dasturlari
(Saxnovskiy bilan)
Natijalari
GP: Chempionlar seriyasi / Gran-pri
.gr
.gr — Gretsiya uchun yuqori darajali milliy domen.
Havolalar
Toppdomän
Greenfield (Wisconsin)
Greenfield AQShning Wisconsin shtatida joylashgan shahardir. Milwaukee County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
35444 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 29,9 km2. Shundan 29,9 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Bernard Destremau
Bernard Destremau (1917 yil 11 fevral — 2002 yil 6 iyun) fransuz tennischisi, tank haydovchi xodimi, diplomat va siyosatchi.
Biografiyasi
Parijda harbiy oilada tugʻilgan, Birinchi Jahon urushi otliq generalining uchinchi oʻgʻli, uning akademik, harbiy, diplomatik va siyosiy faoliyat bilan raqobatbardosh tennis boʻyicha muvaffaqiyati oʻziga xosdir.
1930-yillarning oʻrtalarida fransuz tennis boʻyicha oʻsmirlar chempioni boʻlgan Destremau 1937-yilda Rolan Garrosda yakkalik bahslarida yarim finalga chiqdi (gʻolib Henner Xenkelga yutqazdi) va 1936 va 1938-yillarda chorak finalga qadar, 1938-yilgi Fransiya chempionatining juftlik bahslarida gʻolib chiqdi (Yvon Petra bilan birga). Budge — Gen Mako). Oʻsha yillarda u HEC (Hautes Etudes Commerciales) ni tamomlagan. Destremau, shuningdek, 1941 va 1942 yillardagi Tournoi de France musobaqalarida gʻolib chiqdi, ular urush davrida katta dubulgʻa deb hisoblanmagan va keyinchalik bir nechta milliy unvonlarni, shu jumladan 1951 va 1953 yillarda Fransiya milliy chempionatlarini qoʻlga kiritgan. U havaskor boʻlib qoldi, oʻz tennisini asosan Devis kubogi, Shvetsiya qiroli kubogi va boshqa fransuz jamoalari oʻyinlariga bagʻishladi va birinchi oʻrinni egalladi. Bir necha yil davomida Fransiyada 1. Faxriy sifatida u 1964 yilda Bill Talbert bilan Wimbledonning 45 dan ortiq juftlik musobaqasida gʻolib chiqdi. U Wimbledonda koʻplab chempionatlarda qatnashgan (1934 yildan 1955 yilgacha), Devis kubogi va boshqa oʻyinlar bilan tanish edi.
Ikkinchi Jahon urushi boshlanganda u Nyu-Yorkdan Fransiyaga qaytib, ofitserlar tayyorlashga chaqirildi. 1940 yil may va iyun oylarida kichik aloqa ofitseri sifatida u ozgina harakatni koʻrdi, motorli boʻlinmasi bilan Montaubanga qaytdi va Fransiyaning qulashi va sulhning guvohi boʻldi. Fuqarolik hayotiga qaytib, Destremau oʻqishni davom ettirdi va diplomatik martaba nuqtai nazaridan Sciences Po universitetini tugatdi. U vaqti-vaqti bilan Fransiya, Shimoliy Afrika, Ispaniya va Portugaliyada sayohatga ruxsat berilgan tennis turnirlarida qatnashgan. Amerika Shimoliy Afrikaga qoʻnganidan soʻng, u qayta roʻyxatdan oʻtishga qaror qildi va yaxshi qoʻriqlanadigan Pireney togʻlari orqali Ispaniyaga va u yerdan Marokashga qochishga muvaffaq boʻldi. Erkin fransuz kuchlariga tank vzvodining ofitseri sifatida qoʻshilgandan soʻng, u Jazoirning turli lagerlarida uzoq oylik mashgʻulotlardan oʻtdi. Uning vzvod 1944 yil iyul oyida De Lattre de Tsigny boshchiligidagi 1-armiyaning bir qismi sifatida Provansga tushdi. U Provans, Burgundiya, Elzas va Qora oʻrmonda jang qilgan, Tulonning muhim portiga olib boradigan yoʻlda La Valette-dyu-Varda orqa qismidan otib oʻldirilgan va ikkita alohida jangda qoʻl granatasi shrapnellari bilan yaralangan. U kampaniya davomida De Lattre va croix de gerre qoʻlidan Faxriy legion ordeni bilan taqdirlangan.
Tarix va siyosatga oid kitoblarning sermahsul yozuvchisi, 1996-yilda Fransiya Fanlar Morales va Siyosat Akademiyasining aʼzosi boʻldi. U oʻzining " Le Cinquième Set " avtobiografiyasini va general Veygand va marshal de Lattrening tarjimai hollarini yozgan.
Destremau 1954 yilda Diane de Prakomtalga uylangan va bir qiz va ikki oʻgʻilning otasi edi. Uning rafiqasi 2016 yil dekabr oyida vafot etgan.
Uning oʻgʻli Kristian Ikkinchi Jahon urushi razvedkasi boʻyicha kitoblar yozgan (Garbo ; Ce que savaient les Alliés ; Le Moyen-Orient pendant la Seconde Guerre Mondiale), Arabistonlik Lorensning tarjimai holi, Cherchill et la France, Uinston Cherchillning umrbod munosabatlari haqidagi kitob. va fransuzlar va Jeyms Bondning ixtirochisi Ian Flemingning tarjimai holi. Bu asarlarning hech biri hali ingliz tiliga tarjima qilinmagan.
Sébastien Destremau, xalqaro musobaqalarda qatnashgan yelkanli professional (Sidney to Hobart Yacht Race, Vendée Globe, Route du Rhum) uning katta jiyani.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Hayotning paydo boʻlishi
Hayotning paydo boʻlishi - tirik organizmlarning paydo boʻlishi va rivojlanishi toʻgʻrisidagi qarashlar majmui. Ha[[yotning tabiati (qarang Ha[[yot), uning paydo boʻlishi toʻgʻrisida har xil fikrlar mavjud. Ilo-hiy kitoblarda tirik jonzotlarni muayyan makon va zamonda maʼlum reja asosida oliy Yaratuvchi tomo-nidan yaratilganligi taʼkidlanadi. Qurʼonda dunyo 6 kunda yaratilganligi yozilgan. Irlandiyalik arxiyepis-kop Asher dunyo miloddan avvalgi 4004-yil oktabrda yaratilganini hisoblab chiqqan. Kreatsionizm taʼlimotiga asosan hayot gʻayritabiiy hodisa natijasida bir marta paydo boʻlgan va oʻshandan buyon oʻzgarmasdan qolgan. Qad. Xitoy, Rim, Bobilda paydo boʻlgan nazariyalarga binoan hayot tabiatda "avjud boʻlgan narsalardan oʻz-oʻzidan (spontan) vu-judga kelgan. Yunon faylasufi Em-pedokl (miloddan avvalgi 490—430 yil) tiriklik havo, tuproq, olov va suvdan; Demokrit (miloddan avvalgi 460—370 yil) hayot loydan; Fales (miloddan avvalgi 625—547 yil) oʻsimlik va hayvonlar balchiqdan paydo boʻlgan, degan fikr bildirishgan. Aristotel fikricha, moddaning muayyan zarrachasi "hayotiy kuch"ga ega; bu kuch qulay muhitda tirik organizmni paydo qiladi: Van Gelmont (1577—1644) iflos kiyim, qorongʻi shkaf va bugʻdoy donidan 3 hafta davomida sichqon paydo boʻlganligini yozadi. Ammo Italiya vrachi va biologi Franchesko Redi ogʻzi yopilgan idishda saqlangan goʻshtda pashshalar paydo boʻlmasligini isbot qiladi. Shu tariqa tiriklik faqat tiriklikdan paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi biogenez konsepsiyasi vujudga keldi. A.Levenguknkt mikroskopik organizmlarni kashf etishi bilan mikroorganizmlarning oʻz-oʻzidan paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi qarashlar avj oldi. Ammo italyan tabiatshunosi Spallansani (1765) olovda pishib turgan goʻsht va sabzavot qay-natmasi solinib, ogʻzi kavsharlangan idishni bir necha vaqt kuzatadi va qay-natmada hech qanday hayot izini topolmaydi. Lekin hayotning oʻz-oʻzidan paydo boʻlishi gʻoyasining tarafdorlari ogʻzi kavsharlangan idishga hayotiy kuch tutp-maganligini vaj qilib koʻrsatishadi. Ha[[yotning oʻz-oʻzidan paydo boʻlmasli-gini isbotlash uchun L.Paster (1860) tajribada ogʻziga G) shaklida egilgan nay ulangan kolbada qaynatilgan goʻshtning aynimasligini isbot qildi. Lekin L.Paster tajribasi Hayotning paydo boʻlishib. muammosini hal etib berolmadi; ak-sincha hayotning abadiy mavjudligi toʻgʻrisidagi gʻoyaning paydo boʻlishiga olib keldi.
Hayotning paydo boʻlishib. toʻgʻrisidagi panspermiya taraf-dorlari fikricha, hayot Galaktika yoki koinotning turli qismlarida bir necha marta qayta paydo boʻlgan; yerga esa meteoritlar va kosmik zarrachalar bilan birga kelib qolgan. Bu nazariyani dastlab nemis olimi G.Rixter (1865) taklif etgan, soʻngra S.A.Arrenius (1895) shakllantirgan. Panspermiya tarafdorlari oʻz qarashlarini isbotlash uchun nomaʼlum uchar obʼyektlarning yerga koʻp marta tashrif buyurganligi, qoyalarga chizilgan rasmlar va oʻzga planetaliklar bilan uchrashuvlar toʻgʻrisida shov-shuv koʻtarishadi. Biroq kosmik kemalarda olib borilgan tadqiqotlar koinotda hayot nishonasi borligini isbotlamadi.
1924-yilda rus biokimyogari A.I.Oiarin, keyinroq angliya biokimyogari va genetigi J.Xoldeyn (1929) tomonidan tabiatshunoslik fanlari toʻplagan dalillarni umumlashtirish asosida Hayotning paydo boʻlishib.ni uglerod birikmalarining uzoq davom etgan evolyuniyasi tariqasida talqin qiladigan gipote-za taklif etildi. Bu gipoteza Hayotning paydo boʻlishib. toʻgʻrisidagi hozirgi tasavvurlarning asosini tashkil etadi. Bu gipotezaga binoan Yerda Hayotning paydo boʻlishib. jarayonini shartli ravishda 4 davrga boʻlish mumkin: birlamchi atmosfera gazlari hisobidan past molekulali organik birik-malar monomerlarining sintezi; monomerlar polimerlanib, oqsil va nuklein kislotalar zanjirini hosil qilishi; tashqi muhitdan membranalar bilan ajralib turadigan sistemalarning hosil boʻlishi; tiriklikka xos boʻlgan xususiyatlar, jumladan kimyoviy va metabolitik xossalarning kelgusi nasllarga oʻtkazilishiga imkon beradigan reproduktiv ap-paratga ega boʻlgan sodda hujayraning paydo boʻlishi. Dastlabki 3 davr Hayotning paydo boʻlishi b.dagi kimyoviy evolyutsiya, oxirgi 4-davr esa biologik evo-l yu s i ya deyiladi.
Hayotning paydo boʻlishib.dagi kimyoviy evolyutsiya davri. Moddalarning kimyoviy evolyutsiyasini amerika olimlari S.Miller va G.Yuri 1953-yilda modelli eksperi-mentlar orqali tasdiqlab berishdi. Ular metan, ammiak va suv butlari aralashmasidan iborat gazga elektr zaryadi taʼsir ettirib, bir qancha oddiy organik birikmalar hosil qilishdi. Ular bu bilan Yerning birlamchi atmosferasini imitatsiya qiladigan sistemalarda organik molekulalar sintezlanishi mumkinligini koʻrsatib berishdi.
Abiogen yoʻl bilan paydo boʻlgan polipeptidlar katalik xossaga ega boʻlib, RNK molekulasidan nusxa olish jarayonini aniqlashtirgan va tezlashtirgan boʻlishi mumkin. RNK ga oʻxshash polinukleotidlar vaqt oʻtishi bilan oqsil molekulasi sintezini boshqarish xususiyatiga; oqsillar esa, oʻz navbatida, RNK ning yangi nusxalari sintezlanishini katalizlash xususiyatiga ega boʻlgan. Evolyutsiya jarayonida faqat muayyan polipeptidlar sintezini boshqaruvchi polinuk-leotidlar tabiiy tanlanish taʼsirida saqlanib qolgan. Nuklein kislotalar boshqarib boradigan oqsil biosinte-zining yuzaga kelishi Yerda hayot paydo boʻlishida eng muhim hodisa hisoblanadi.
Yerda hayot paydo boʻlishining bir qancha jabhalarini aniq tasavvur qilish mumkin boʻlsa-da, bunday evo-lyutsion oʻzgarishning murakkab mexanizmi hozirgacha aniqlanmagan. Tax-min qilinishicha, nuklein kislotalar bilan oqsillar oʻrtasida asta-sekin oʻzaro ixtisoslashuv yuz bergan. Natijada oqsillar yangi nuklein kislotalar, oqsillar va boshqa moddalar sintezi reaksiyalarini, shuningdek, boshqa jarayonlarni taʼminlaydigan energiyaning qayta taqsimlanishi, yaʼni genetik informatsiyaning fenotik namoyon boʻlishini boshqargan; nukle-in kislotalar esa bu jarayonlarni zarur axborot bilan taʼminlaydigan vositaga aylangan. Keyinchalik genetik axborotni tashish vazifasi RNKdan DNK ga oʻtgan. DNK ning qoʻsh zanjirdan tuzilganligi genetik axborot turgʻun boʻlishini va replikatsiya mexanizmining amalga oshirilishini taʼminlaydi. RNK esa axborotni DNK dan oqsilga olib kelishga ixtisoslashgan. Hozirgi mavjud boʻlgan barcha organizmlarda axborot oqimi xuddi shu yoʻnalishda boradi. A.I. Oparin va S.Foks tajribalarida har xil polimerlar suvda aralashtirilganida, ular birlashib turli xil molekulalardan iborat murakkab agre-gatlar — koatservat tomchilar hosil qilishi aniqtangan. Organik mole-kulalarning bunday kompleksi hozirgi hujayralarga oʻxshash xossalarga ega boʻlib, koʻpincha lipidlardan iborat sirtqi membranani hosil qiladi. Bu membrana moddalarni atrof muhitdan tanlab oʻtkazish, ichki muhitning doimiyligini taʼminlash, ayrim kimyoviy reaksiyalarni katalizlash xususiyatiga ega. Kootservatlar muay-yan oʻlchamga yetgandan soʻng, mayda qismlarga boʻlinib ketadi. Bu tajri-balar hayotiy jarayonlarga oʻxshash hodi-salarni materiyaning fizik-kimyoviy xususiyatlari bilan bogʻliqligini koʻrsatadi. Lekin koʻrsatib oʻtilgan kootservat tomchilarni tirik organizmlar deyish mumkin emas. Kooiyer-vatlar toʻxtovsiz hosil boʻlib va par-chalanib turgan. Bunday har xil xususiyatlarga ega boʻlgan molekulalarda agregatlardan iborat kootservatlarning muhit bilan oʻzaro taʼsiri tabiiy tanlanish uchun shart-sharoit yara-tib bergan. Tabiiy tanlanish tufayli eng qulay tuzilishga ega boʻlgan va parchatanishdan soʻng ham koʻpayish xususiyatini yoʻqotmaydigan agregatlar saqtanib qolgan.
Hayotning paydo boʻlishib. toʻgʻrisidagi yuqorida bayon etilgan taʼlimotni koʻpchilik olimlar eʼtirof etgan. Tirik organizmlarda oʻzoʻzidan koʻpayish xususiyatining paydo boʻlishi bu taʼlimotning eng qiyin, ishonarli tarzda tushuntirilmagan qismi hisoblanadi. Ame-rikalik astronom Fred Xayl fik-richa, hayotning yuqorida koʻrsatib oʻtilganidek molekulalarning oʻzaro tasodifiy taʼsiri tufayli paydo boʻlishini xuddi temir-tersaklar uyumi ustidan oʻtgan toʻfondan soʻng, Boing-747 samolyotining paydo boʻlib qolishiga oʻxshatish mumkin.
Hayotning paydo boʻlishib.dagi biologik evolyutsiya davri. Kootservatlarda ularni tashqi muhitdan ajratib turadigan parda — membrananing va reduplikatsiya mexanizmining paydo boʻlishi bilan moddalar almashinuvi va oʻz-oʻzidan koʻ-payish uchun qulay imkoniyat yaratildi. Paydo boʻlgan bu sodda organizm probiont deb ataladi. Probiontlarning paydo boʻlishi bilan hayot paydo boʻlishining biologik evolyutsiyasi boshlanadi. Probiontlar geterotrof boʻlib, oziq moddalar sintezlamagan. Ular birlamchi okean suvidagi organik birikmalarni oʻzlashtirgan. Getero-trof probiontlarning hozirgi anaerob prokariotlarga oʻxshaganligi taxmin qilinadi. Geterotrof organizmlar birlamchi okean suvidagi organik birikmalarni oʻzlashtirgan. Geterot-rof organizmlarning koʻpayishi bilan birlamchi okean suvidagi organik moddalar kamayib borgan. Ana shunday sharoitda anaerob probiontlarda atmosferadagi karbonat angidrid (S02) va azot (N1,) ni kimyoviy va quyosh nuri energiyasi yordamida oʻzlashtirish xususiyati paydo boʻlgan. Ana shu tariqa xemosintez va fotosintez qiluvchi organizmlar kelib chiqqan. Dastlabki fotosintetik organizmlar sianobakteriyalar — koʻk-yashil suvoʻtlar boʻlgan. Sianobakteriyalarning bu xususiyati tufayli hozirgi ham atmosferadagi SO va M2gazlari ancha koʻp miqdorda organik birikmalar shaklida biosferaga oʻtadi.
Erkin molekulyar kislorodning paydo boʻlishi atmosferaning yuqori qatlamlarida ozon ekranining hosil boʻlishiga olib kelgan. Ozon ekrani barcha tiriklik uchun zararli boʻlgan ultrabinafsha nurlarning Yer yuzasiga oʻtishiga yoʻl qoʻymaydi. Atmo-sferada erkin kislorodning paydo boʻlishi organizmlarning bundan keyingi evolyutsiyasida juda katta ahamiyatga ega boʻldi. Ammo erkin kislorod anaerob prokariotlarga juda zaharli taʼsir koʻrsatadi. Prokariotlarning bir qismi anaerob muhitda tuproq va suv qatlamiga, organyzm va toʻqimalarga oʻtib saqlanib qolgan; boshqalari esa qisman ortiqcha kisloroddan oziq moddalarni oksidlashda foydalanishga moslashgan. Oziq moddalarning kislorod yordamida oksidlanishi anaerob parchalanishga nisbatan juda samarali boʻladi va koʻp energiya ajratib chiqaradi. Buning natijasida tez oʻsib, tez koʻpayadigan aerob prokariotlar paydo boʻlgan. Oksidlanish jarayonida oxirgi almashinuv mahsulotlari — suv va karbonat an-gidrid hosil boʻlgan; hujayralarda juda koʻp energiya ATF holida toʻplangan. Birlamchi muhitda oziq moddalarning kamayib ketishi anae-rob prokariotlar oʻrtasida bir-birini yeyish xususiyati — fagotsitozning kelib chiqishiga olib kelgan. Taxmin qilinishicha, fagotsitozda ayrim anaerob prokariotlar ularni yutgan aerob hujayralar bilan simbioz yashashga moslashgan. Yutilgan hujayralar hazm boʻlmasdan saqlanib qolib, organik moddalarni oʻzlashtirishga moslashgan. Ana shu tariqa hujayra organo-idlari shakllangan.
Eukariot hujayralardagi organoidlarning prokariotlardan kelib chiq-qanligiga eng yaxshi dalil sifatida amerikalik biolog K.Voz ishini koʻrsatish mumkin. Olim va uning xodimlari oʻsimlik xloroplastlaridan olingan ribosomalar sitoplazmadagiga oʻxshamasdan ayrim sianobak-teriyalarnikiga oʻxshashligini aniq-lagan. Bundan tashqari, har xil euka-riotlar mitoxondriyalaridan olingan ribosomal RNK ham hujayra sitop-lazmasidagi ribosomal RNK ga emas, balki ayrim bakteriyalar ribosomal RNK siga juda oʻxshashligi aniqlandi. Eng qizigʻi shundaki, bu bakteri-yalarning nafas olish fermentlari toʻplami hayvonlarnikiga juda ham oʻxshaydi. Endosimbioz hodisasi tabi-atda ancha keng tarqalgan. Mas, anae-rob bakteriyalarning bir turi hujayrasi ichida mitoxondriya funksiyasini bajaradigan aerob simbiont bakteriya boʻladi. Ayrim dengiz baliqlari, korall poliplar, pogonoforalar va boshqa hayvonlar tanasida ham simbiont bakteriyalar yashaydi.
Yuqorida keltirilgan dalillar eukariot hujayralarning endosimbioz kelib chiqqanligini koʻrsatadi. Lekin u holda oʻziga prokariot hujayralarni singdirib olgan xoʻjayin hu-jayra tabiati qorongʻu boʻlib qoladi, chunki eukariotlarda membrana bilan oʻralgan yadro boʻladi, prokariotlarda boʻlmaydi. Margelis bunday hujayra bakteriyalar ajdodi hisoblangan pri-mitiv mikoplazmalar boʻlganligini taxmin qiladi. Keyingi davrda yapon olimi T.Oshima koʻpchilik pokari-otlar va eukariotlar ribosomal RNK sini oʻrganish asosida xoʻjayin hujayra hozirgi arxeylar ajdodlaridan biri boʻlganligini taxmin qiladi. Chunonchi arxeylar va eukariotlarning bio-kimyoviy va molekulyar biologik xususiyatlari oʻxshash boʻladi.