Xalqaro_munosabatlar
Xalqaro munosabatlarning darajalari.
Tarixiy-ijtimoiy yondoshuvning asoschilaridan biri R.Aron xalqaro munosabatlarni o‘rganishda o‘z tadqiqotlarining asosiy yo‘nalishi sifatida abstrakt modellarni yaratishdan qochib, tarixiy tajribani asos qilib oladi. Grek polislari, XVII asrdagi Evropa monarxiyalari, 19 asrdagi Evropa davlatlari va unga zamondosh sistemalarni o‘rganar ekan Aron, ulardan bir-biriga o‘xshash jihatlarni axtaradi va bu bilan umumiy qonuniyatlar yaratishga urinadi .“Xalqaro tizimni an’anaviy tarzda o‘rganish, diplomatik hodisalarni oldindan ko‘ra bilish yoki hukmdorlarga biror bir tizimga taalluqli harakatlar chizig‘ini chizib bera olmasligini” tushunib R.Aron baribir tizimli yondoshuv xalqaro munosabatlarda mavjud ijtimoiy determinizm hodisasini ochishga ko‘proq yordam beradi deb hisobladi. SHuning uchun ham olim xalqaro munosabatlarni tadqiq qilishda tizimli yondoshuvdan foydalanishda lozim deb bildi. Arondan farqli ravishda amerikalik tadqiqotchi M. Kaplan nazariy xulosalar uchun faqatgina tarixiy ma’lumotlarning o‘zi etarli emas deb hisoblaydi. Tizim va tizimli analizning umumiy nazariyalaridan kelib chiqib, u xalqaro reallikni yaxshiroq anglashga yordam beradigan abstrakt nazariy modellarni taklif etdi. . M.Kaplanning fikricha, mavhum xalqaro tizimlarni tahlil qilish, shu tizimning o‘zi mavjud bo‘lishi yoki boshqa tizimga aylanishi mumkin bo‘lgan shart-sharoitlarni o‘rganishni maqsad qilib qo‘yadi. M,Kaplan u yoki bu tizim qanday gullab yashnaydi, faoliyat yuritadi va qaysi sabablarga ko‘ra inqirozga yuz tutadi degan savollarni o‘z oldiga qo‘yadi. Natijada u har bir tizimga taalluqli bo‘lgan beshta qonuniyatni ajratadi: tizimning umumiy qoidalari; tizimning shakllanish qoidalari; aktorlar tasniflanishi; qobiliyati va axborot almashinuvi qoidasi. Ulardan yuqoridagi uchtasini asosiy deb sanaydi. Umumiy qoidalar hatti-harakatlari individual xohishlari va maqsadlarigagina emas, balki tizimning xarakteriga bog‘liq bo‘lgan faktorlar o‘rtasidagi munosabatlarni belgilaydi. “Shakllanish qoidasi” esa tizimning o‘zgaruvchanlik qonuniyatini ifoda etadi. Tizimning umummiy nazariyasi uning gomeostatik xarakteriga, muhit o‘zgarishiga moslashuvchanligiga, shu bilan birga o‘zini saqlab qolish qobiliyatiga urg‘u beradi. Har qanday tizim o‘zining moslashuvchanlik va shakllanishida o‘ziga xos qoidalariga ega. Aktorlarni tasniflash qoidasi ular o‘rtasida mavjud bo‘lgan va ularning hatti-harakatlariga ta’sir ko‘rsatadigan strukturaga,ya’ni ierarxiyani o‘zida mujassam etadi. M. Kaplan xalqaro tizimni o‘rganishdagi mavhum yondoshuvlari uchun juda ko‘p tanqid ostiga olingan. Shunday bo‘lsa ham, bu yondoshuv muhim metodologik xarakterga ega bo‘lib, u J. Untengerga xalqaro munosabatlarni evristik jihatdan tasniflashga yordam berdi. Amerikalik olim R. Rouskrans tarixiy- sotsiologik va evristik yondoshuvlarning bog‘liqlik jihatlarini o‘rganishga harakat qilib ko‘rdi. Aniq tarixiy vaziyatlar tadqiqotiga asoslanib u 9 ta izchil xalqaro tizimni davriy jihatdan ajratadi: - 1740-1789 yillar; - 1789-1814 yillar; - 1814-1822 yillar; - 1822-1848 yillar; - 1848-1871 yillar; - 1871-1888 yillar; - 1888-1918 yillar; - 1918-1945 yillar; - 1945-1960 yillar. Keyin u bu sistemalarning har birini ularning barqarorligi yoki beqarorligiga ta’sir qiluvchi omil sifatida o‘rganishga kirishdi. Shuningdek, J. Frinkel ham tizimlar xarakteristikasi va ularning strukturalari o‘ziga xosligiga asoslanib, xalqaro munosabatlar tarixiy evolyusiyasini o‘rganishga harakat qildi. Biroq u xalqaro tizimlarni izchil guruhlarga ajratmadi,chunki xalqaro munosabatlarni tizimli o‘rganishning zamonaviy shart-sharoitlari bu tasnifni etarlicha aniq ko‘rsata olmaydi deb hisoblaydi. Xuddi shunday, tadqiqotni ingliz olimi Eluard ham olib bordi va xalqaro tizimlarning ettita tarixiy guruhini ajratadi: Qadimgi Xitoy tizimi ; Qadimgi grek davlatlari tizimi; Evropa sulolalari davri ; Diniy hukmronlik davri ; Davlatlar suveriniteti rejimining paydo bo‘lishi va gullab yashnashi davri; Milliylik davri; Mafkuralar hukmronligi davri; Bu tizimlarni tahlil qilishda Eluard xalqaro munosabatlar tizimi tomonidan foydalanilgan ideologiya, motivatsiya vositalari stratsifikatsiyasi, struktura, rollar va instrumentlardan foydalangan. Muallif bu hodisalarning xalqaro tizim strukturasi va faoliyatiga, zamon va makonda o‘zgarishiga ta’sirini o‘rgandi. B. Koranining fikricha, yuqorida tasvirlangan kompleks yondoshuvning bir qancha afzallliklari bor: u Kaplanning yondoshuviga qaraganda ancha aniq va ravshan; tarixchilar, siyosatchilar va sotsiologlar tomonidan to‘plangan boy tajriba materiallarga asoslanadi; nihoyat xalqaro tizimni mustaqil o‘rganishda va nazariy xulosalar chiqarishda qulayligi hamda oddiyligi bilan farqlanadi. B. Korani ta’kidlaganidek afzalliklar M. Kaplan rahbarlik qiladigan mutaxassislar maktabining ham e’tiboriga tushdi va ular ham o‘z tadqiqotlarida bu yondoshuvdan foydalana boshladilar. Nihoyat real amalda mavjud bo‘lgan ma’lum geografik hududlarni qamrab oluvchi xalqar munosabatlarning o‘zaro aloqasini o‘rganadigan empirik yondoshuvga to‘xtalamiz. An’anaviy-tarixiy yondoshuvdan farqli tomoni shundaki, u biror bir hududdagi xalqaro siyosiy vaziyatni bu erdagi sistemalar o‘rtasidagi bog‘liqlikdan kelib chiqib baholaydi: umummintaqaviy kuchlar muvozanati, ijtimoiy-madaniy holat, mintaqaviy xalqaro tashkilotlar kabi omillarning aktorlar hatti-harakatiga ta’sir darajasini ochib beradi. Bu yondoshuv xalqaro aktorlarning hatti-harakatlarini izohlovchi qonuniyatlar izlashdan iboratdir. Har xil nazariy maktablar va yo‘nalishlar vakillari o‘rtasidagi kelishmovchiliklar boshqa o‘zaro qarama-qarshiliklari kam bo‘lgan yondoshuvlarni ishlab chiqish jarayonida kelib chiqadi. Bu yondoshuvlarning barchasi (an’anaviy-tarixiy yondoshuvdan tashqari) xalqaro tizim faoliyati qonuniyatlaridan kelib chiqadi (garchi tizimlarning xarakteri va ularning faoliyat qonuniyatlari har xil tushunilsa ham); Ko‘pchilik davlatlarning hatti-harakatlari yirik davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarga bog‘liq tarzda nisbiy ekanligini tan oladi; barcha xalqaro tizimlar uchun umumiy belgi ularning oligopolistik xarakteridir (kuchli davlatlar va ular o‘rtasidagi munosabatlar dominantligi); xalqaro tizimning har xil ko‘rinishlari va tasniflash omillari mavjudligini e’tirof etishadi (tizimlar ko‘rinishlari haqida keyingi paragraflarda beriladi).