Rumiy_Qozizoda
Hayoti
Rumiy Qozizoda [taxminan 1360, Kichik Osiyodagi Brussa shahri (hozirgi Turkiyaning Bursa shahri) — 1437, Samarqand] — matematik va astronom. Xuroson va Movarounnahrda bilim olgan. Otasi Muhammad „Xoja Afandi“ laqabi bilan maʼlum boʻlib, Rumiyning bolalik yillarida vafot etgan. Xoja Afandi ancha olim va komil kishi boʻlib, ko‘p yillar Bursaning qozisi lavozimida xizmat qilgan. Rumiy boshlang‘ich maʼlumotlarini Bursadagi madrasada olib, astronomiya va matematika bilimlarini mavlono Shamsiddin Fanoriydan o‘rganadi. Lekin yoshligidan Movarounnahr va Xurosonda ilm-fanning yuksak darajada ekanligini eshitib, u yerga borishga taraddud ko‘ra boshlaydi. Bu haqda XX asr boshlaridagi turk tarixchisi Solih Zakiy bunday yozadi: „Mavlono Fanoriydan Xuroson va Movarounnahr ulamosining ulumi riyoziyadaki ovozai shuhratini eshita-eshita, nihoyat ikmoli tahsil uchun u joniba getmakka qaror vermish“. Oila aʼzolari bu sayohatga monelik qilishlaridan qo‘rqib, buni sir tutadi. XIV asr oxirlarida bir kun to‘satdan Bursadan g‘oyib bo‘ladi. Avvaliga Xurosonga borib, u yerda poytaxt Samarqandning shuhrati haqida eshitadi va o‘sha tarafga intiladi. Bu orada Amir Temurning yetti yillik yurishi boshlanib qoladi. Rumiy yo‘lda Temurning ulamolari qatoriga qo‘shilib qolib, ular bilan orqaga qaytib, yurishda ishtirok etadi va shu ketishda o‘zining Bursadagi ustozi mullo Fanoriyning „Anmuzaji ulum“ asariga sharh bitadi. Xuroson va Movarounnahrga kelib olimlardan tahsil olib, bilimini kamolotga yetkazadi. Xususan, Temurning saroy astronomi Mavlono Ahmaddan astronomiya va matematika fanlaridan chuqur maʼlumotlar oladi. Amir Temurning yetti yillik yurishi tugagach, 1404-yil yozida Rumiy birinchi martta Movarounnahr poytaxti Samarqandga keladi. Tez orada Rumiy Movarounnahr va Xuroson olimlari orasida „Qozizoda Rumiy“ (Usmonli turklar mulki boʻlib qolgan kichik Osiyo, yaʼni qadimiy Rim imperiyasi yerlarini Sharqda Rum deyilar edi) nomi bilan shuhrat qozonadi. Taxminan 1400-yilda Samarqandga oʻqish va ilmiy faoliyatini davom ettirish uchun kelgan. 1405-yil boshida yuz bergan Sohibqironning vafotidan keyingi Movarounnahrda hukm surgan notinchlik Rumiyni Ulug‘bek bilan birgalikda Hirotga ketishga majbur qiladi. Bu yerda u bir necha yil davomida bo‘lajak buyuk olimga astronomiya va matematika fanlaridan saboq beradi va unda shu fanlarga nisbatan chuqur va so‘nmas mehr uyg‘otadi. Ulug‘bek keyinchalik o‘z „Zij“ida Rumiyni minnatdorchilik bilan „ustozim“ deb tilga oladi. Mazkur „Zij“ni tuzishda Ulug‘bekka Gʻiyosiddin Jamshid, undan keyin Qozizoda Rumiy o‘zlarini ulkan hissalarini qo‘shadilar va nihoyat Ali ibn Muhammad Qushchiy (Ali Qushchi) uni mukammal qilib nihoyasiga yetkazadi. Ulugʻbek ilmiy maktabining yaratilishida Rumiyning ishtiroki katta. Xususan, Rumiy tashabbusi bilan Gʻiyosidsin Jamshid Koshiy va boshqa olimlar Samarqandga taklif etilgan. U Ulugʻbek madrasasida matematika va astronomiyadan maʼruza oʻqigan. Rumiyni zamondoshlari „Aflotuni zamon“ (oʻz davrining Platoni) deb atashgan. Ulugʻbek rasadxonasi qurilishining rahbarlaridan biri. Koshiy vafotidan soʻng umrining oxirigacha uning noziri. Rumiy Ulugʻbekning barcha ilmiy tadbirlarida, jumladan, „Ziji Koʻragoniy“ tuzishda ishtirok etgan. Rumiy Ulug‘bek madrasasida mudarrislik yillarida „sayyidu-s-sanad“ deb tilga olinadigan Sayyid Sharif Jurjoniy nomli bir mudarris bilan muloqotda bo‘ladi. Rumiy u kishi bilan kup mubohasa va munozara qilardi. Baʼzan shunday bulardiki, bu mubohasalarda ikkala shaxs ham bir-biriga nisbatan ovozini ko‘tarar va tafovut, muxolifotga borardilar. Shunday hollarda Rumiy Sayyid Sharifga nisbatan „matematik fanlarda qudratsiz“ desa, Sayyid Sharif Rumiyga „taʼbi matematik fanlarga mag‘lub va falsafiyotga mansub“ der edi. Lekin ikkisi ham bir-birining asarini tahrir qilar va tortishuvga sabab bo‘lgan masalalarni talabalar oldiga qo‘yar edilar. Ulug‘bek Jamshid Koshiydan „Ziji Elxoniy“ haqida va Marog‘adagi kuzatishlar haqida ko‘p eshitib, o‘zi rasadxona barpo etish va yangidan astronomik kuzatishlarni boshlashga tashabbus ko‘rsatadi. Rasadxona qurilishini Rumiy bilan birga Jamshid Koshiy boshqaradi. Qurilish tugatilib, kuzatishlar boshlanishi bilanoq Koshiy vafot etgan. Bundan so‘ng ishlarga ilmiy rahbarlik Rumiyning zimmasiga yuklanadi, ammo kuzatishlar oxiriga yetkazilmasdan vafot etgan. Endi kuzatishlarni davom ettirish navbati Ali Qushchiga keladi va u bu ishda katta jonbozlik ko‘rsatib, ustozi Ulug‘bek bilan ishni nihoyasiga yetkazadi. Rumiy arifmetikaga oid tenglamalarni yechishning Koshiy taklif qilgan iteratsion usuliga oid risola va boshqa asarlar yozgan. Koshiyning bu muxim ixtirosi bizgacha faqat Rumiy va Miram Chalabiy asarlari orqali (har ikkisida turlicha bayonda) yetib kelgan. Shuningdek, Maxmud alChagʻminiyning „Astronomiyaning qisqa bayoni“, Jamshiddin Samarqandiyning geometriya asoslariga doir, Masʼud Taftazoniyning „Ilmlar kaliti“ asarlariga R. yozgan sharhlari keng tarqalgan. Rumiyning oʻgʻli Hasan Chalabiy, nevarasi Miram (Miriam) Chalabiy ham taniqli olim boʻlishgan.