cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grace Jale
Yoshligi
Aucklandda Fijilik ota va Yangi Zelandiyalik onasi oilasida tug‘ilib o‘sgan Jale 7 yoshida futbol (futbol) o‘ynay boshlagan. U Mt Albert Grammatika maktabida oʻqigan va u yerda jamoaga birinchi XI milliy chempionatda yordam bergan. U, shuningdek, Sharqiy chekka ayollar jamoasida oʻynagan. Bay Olimpic klubi jamoasida oʻynagan birinchi yilida u yilning eng yaxshi oʻyinchisi deb topildi va Variety Gold Heart stipendiyasi bilan taqdirlandi.
Jamoalardagi faoliyati
2018-yil avgust oyida Jale Chexiyaning birinchi divizioni Sparta Praha klubi bilan shartnoma taklif qilishdi, biroq AQShning Shimoliy Karolina shtati Winston-Salem shahridagi Wake Forest universitetida qatnashish va o‘ynashni afzal ko‘rdi.
2021-yil 19-oktyabrda Jale yangi tashkil etilgan Vellington Feniks jamoasi bilan 2021-22-yilgi A-Liga Ayollar ligasining ilk mavsumida o‘ynash uchun shartnoma imzoladi.
Xalqaro karyera
Jale kattalar terma jamoasida debyut qildi va 2018-yilgi OFC Ayollar Millatlar Kubogida Tonga bilan oʻyinda oʻzining birinchi xalqaro golini kiritdi. U ilgari Yangi Zelandiyani 17 yoshgacha va 20 yoshgacha boʻlgan terma jamoalarda himoya qilgan. U 2016-yilda Iordaniyada boʻlib oʻtgan FIFA U-17 ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatida va 2016-yilda Papua-Yangi Gvineyada boʻlib oʻtgan FIFA U-20 ayollar oʻrtasidagi Jahon chempionatida ishtirok etgan.
Neuilly (Nièvre)
Neuilly Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Nièvre departamenti Clamecy tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
151 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 11,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 13,6 km2.
Jabalpur Cantonment
Jabalpur kantonmenti - Hindistonning Madhya Pradesh shtatidagi Jabalpur tumanidagi kanton shaharcha.
IC 2769
IC 2769 Arslon yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.
Qozon (maʼnolari)
Qozon:
Ebhausen
Ebhausen Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Calw tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 24,56 km2. Aholisi — 4755 kishi (2010).
Hududi
Ebhausenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Sant'Angelo in Vado
Sant'Angelo in Vado Italiyaning Marche mintaqasida joylashgan kommunadir. Pesaro va Urbino provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 67 km2. 4115 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Bolalar rozeolasi
Bolalar rozeolasi — kichik yoshdagi bolalar orasida uchraydigan yuqumli kasallikdir. Bu kasallik Exanthema subitum, rozeola infantum, psevdorubella, oltinchi kasallik deb ham nomlanadi. Qoʻzgʻatuvchisi Human Herpesvirus HHV-6 va HHV-7 yaʼni gerpes viruslar hisoblanadi. Gerpes virusi yosh bolalarda rozeolaga, katta yoshlilarda esa surunkali charchash sindromiga sabab boʻladi. Viruslar qon orqali toʻqimalarni asosan terini zararlaydi. Mononuklear hujayralarga taʼsir qilib ulardan sitokinlar ajralib chiqishiga olib keladi. Hujayra immun faktorlariga ham taʼsir koʻrsatib terida exantema hosil qiladi. Yuqish yoʻli asosan havo-tomchi yoʻli, inkubation davri 5-15 kun. Kasallik tana haroratining koʻtarilishi bilan boshlanadi, 3 kun baland temperaturadan soʻng terida makulapopulez toshmalar paydo boʻladi. Asosn yuzda, koʻkrak va qorinda, bir necha soatdan soʻng butun tanada hosil boʻladi. Bu stadiyada jag osti limfa tugunlari kattalashishi kuzatiladi. Tanada toshma toshgandan soʻng tana harorati qayta kuzatilmaydi. Toshmadan soʻng pigmentatiya qolishi kuzatiladi. Umumiy qon analizida leykopeniya, asosan limfozitoz kuzatiladi. serologik diagnostikada Igning toʻrt marotaba ortishini koʻrish mumkin. Maxsus davolash talab qilinmaydi. Tana harorati koʻtarilganda haroratni tushiruvchi preparatlar masalan ibuprofen, paracetamol tavsiya qilinadi.
Eusebio
Eusebio Sacristán Mena (1964-yilning 13-aprelida tugʻilgan) — oʻyin davrida oddiygina Eusebio nomi bilan tanilgan, ispaniyalik professional futbol menejeri va markaziy yarim himoyachi sifatida oʻynagan sobiq futbolchi.
Eusebio 20 yillik futbolchilik faoliyatiga ega boʻlib, uni Real Valladolidda boshlangan va yakunlangan, Barcelonadagi yetti mavsumida bir qator mahalliy va Yevropa kumush sovrinlarini qoʻlga kiritgan. Xalqaro miqyosda u Euro 1988da Ispaniyani himoya qildi.
Eusebio murabbiylik faoliyatini Barcelonada boshlagan va Celta, Barcelona B, Real Sociedad va Girona klublarini boshqargan.
Cormainville
Cormainville Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Eure-et-Loir departamenti Châteaudun tumani tarkibiga kiradi.
Eusebio
Klub
Valladolid provinsiyasining La Seca shahrida tugʻilgan Eusebio oʻz shahrining Real Valladolid jamoasida professional tarzda oʻynashni boshlagan, u yoshligidanoq avtomatik ravishda birinchi tanlov boʻlgan va 1987—1988-yillarda Atletico Madridga oʻtgan. Madriddagi oʻsha yagona mavsumdan soʻng u Barcelonaga qoʻshildi, keyingi yillarda murabbiy Johan Cruyffning eng koʻp foydalaniladigan jamoasi aʼzolaridan biri boʻldi, Eusebio 1989-yilda gʻolib chiqqan Kubok egalari kubogi oʻyinlarida va 1992-yil Yevropa kubogi finalida ham toʻliq 90 daqiqa oʻynadi.
Cormainville
Aholisi
192 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,4 nafar kishi.
Eusebio
Klub
Eusebio oʻzining soʻnggi ikki mavsumida atigi 36 ta oʻyinda qatnasha oldi, bu 1995-yilda RC Celta de Vigoga koʻchib oʻtishga undadi va u yerda yana ikkita kuchli kampaniyani eʼlon qildi. U 2002-yilda 38 yoshida Valladolid bilan nafaqaga chiqdi va La Ligada 543 ta oʻyin oʻtkazdi (birinchi klubining asosiy jamoasiga koʻtarilganidan keyin u qatnashgan yagona divizion), Andoni Zubizarreta va Rauldan keyin musobaqada uchinchi eng yaxshi oʻrinni egalladi.
Xalqaro
Eusebio Ispaniya terma jamoasi safida 15 ta oʻyin oʻtkazdi, birinchisi 1986-yil 24-sentyabrda Xixonda Gretsiya bilan oʻrtoqlik oʻyinida boʻlgan. Keyinchalik u UEFA Euro 1988da yakuniy tarkibga saylandi va milliy terma jamoa Gʻarbiy Germaniyada guruh bosqichidan chiqib ketgani uchun hech qanday oʻyinda oʻynamadi.
Hacıali, Manavgat
Hacıali, Manavgat — Turkiyaning Antalya viloyatidagiManavgat tumaniga qarashli qishloq.
Eusebio
Murabbiylik faoliyati
2009-yilning 2-martida Eusebio boshqa sobiq klubi Celtaga bosh murabbiy etib tayinlandi va Galisiya jamoasi ikkinchi divizionda kurash olib bordi. Keyingi mavsum ham yaxshi boʻlmadi, chunki jamoa yakunda divizion maqomini osonlik bilan saqlab qolgan boʻlsa-da, ular musobaqaning soʻnggi oyigacha kurashdilar ; 2010-yil iyun oyida shartnomasi muddati tugagach, Eusebioni qoʻyib yuborishdi.
Eusebio 2011—2012-yillarda Barcelonaga qaytdi va Luis Enrique Romaga ketganidan soʻng B jamoasining bosh murabbiyi etib tayinlandi. U murabbiyligining uchinchi yili ularni uchinchi oʻringa olib keldi; 2015-yilning 9-fevralida bir qator yomon natijalardan soʻng Eusebio oʻz vazifasidan ozod etildi va uning oʻrniga yoshlar murabbiyi Jordi Vinyals tayinlandi.
2015-yilning 9-noyabrida Eusebio Devid Moyes ishdan boʻshatilgandan soʻng Real Sociedadning yuqori klubiga bosh murabbiy etib tayinlandi. 2018-yil 18-martda u ishdan boʻshatildi.
2018-yil 7-iyun kuni, uch oylik klubsiz qolganidan soʻng, Eusebio Sevilla klubiga oʻtgan Pablo Makinning oʻrniga Girona klubiga bosh murabbiy etib tayinlandi.
Klub
Barcelona
Valladolid
Xalqaro
Ispaniya U21
Fűzvölgy
Fűzvölgy Vengriyaning Zala okrugidagi qishloq.
Teizm
Teizm xudo(lar)ning mavjud ekanligiga boʻlgan ishonchdir. Teistlarga koʻra xudo(lar) olamni yaratgandir. Deizmdan farqli oʻlaroq, teizm xudo (yoki xudolar) olam ishlariga muntazam aralashib turadi, deb hisoblaydi. Aksar teistlar dindordirlar; zero, ba’zi dinlar teistikdir, ya’ni teizm gʻoyasiga asoslanadi.
Teizm (yun. theos — xudo) — xudo olamdan tashqarida turadi, olamni oʻz irodasi bilan yaratgan va unda mavjud bulgan mutlaq shaxs deb tushunuvchi diniy dunyoqarash. Narigi dunyodagi xudoni tan olish T.ni panteizmdan, xudoning doimiy faolligini tan olish esa deizmdan farklantirib turadi. T. kelib chiqishi jihatidan oʻzaro yaqin boʻlgan iudaizm, xristianlik va islom dinlari uchun xosdir. "T." atamasini dastlab ingliz faylasufi R. Kedvort (1617—88) qoʻllagan.
Teistik dinlar qatoriga Yahudiylik, Xristianlik, Islom, Bahoiylik, Zardushtiylik, Hinduiylik, Sikhizm va hk. kiradi.
Aholi boʻyicha Turkiya viloyatlari
Aholi haqidagi ma'lumotlar Turkiya Statistika Institutidan olingan va 2021 yil uchun manzilli aholini ro'yxatga olish tizimi ma'lumotlaridan iborat.
Pupping
Pupping Avstriyaning Yuqori Avstriya yerida joylashgan kommunadir. Eferding (okrug) provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 13.2 km2. 1918 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Ichke-Suv (Issiq-Ota tumani)
Aholisi
Aholisi - 333 kishi.
Klings
Klings Germaniyaning Turingiya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Wartburgkreis tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 6,51 km2. 472 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Klingsning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
IC 4386
IC 4386 Kentavr yulduz turkumidagi SBd tipli galaktikadir.
Rosey (Haute-Saône)
Rosey Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Vesoul tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
215 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 14,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 14,4 km2. Dengiz sathidan 224 – 371 m balandlikda joylashgan.
Jamila Abdullayeva
Jamila Abdullayeva (1984-yil 14-dekabrda tugʻilgan) — oʻzbek aktrisasi va modeli. KBS World Channel telekanalida efirga uzatilgan Misuda teleserialidagi roli orqali tanilgan.
Dinnyeberki
Dinnyeberki ( xor . Breka ) — Vengriyaning Baranya okrugidagi qishloq.
Ridgeway (Virginia)
Ridgeway AQShning Virginia shtatida joylashgan shahardir. Henry County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
793 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 2,4 km2. Shundan 2,4 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Fuentes de Rubielos
Fuentes de Rubielos Ispaniyaning Aragón mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Teruel provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — km2. Aholisi — 127 kishi (2010).
Paradise Heights
Paradise Heights AQShning Florida shtatida joylashgan shahardir. Orange County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1310 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 1,2 km2. Shundan 1,2 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Neuville-lès-Decize
Aholisi
255 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 9,7 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 26,3 km2.
NGC 866
NGC 866 Kit yulduz turkumidagi Sa tipli galaktikadir.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Havolalar
NGC 866 NGC 866 NGC 866
NGC 865
NGC 865 Uchburchak yulduz turkumidagi S? tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni Edouard Stephan 1871-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Nonteizm
Nonteizm teizmni qabul etmaslikdir. Nonteizm sirasiga ateizm, agnostitsizm, deizm, panteizm, apateizm kabi qarashlarni va Konfutsiylik, Taoizm, Buddizm dinlarini kiritish mumkin.
B yemirilishning asosiy xossalari
ẞ-zarra aynan elektron hisoblanadi. Ikkinchi tomondan ẞ-zarra yadroda tayyor holda mavjud emas. Yadro proton va neytronlar dan iboratdir. Aytish mumkinki Beta-zarra yemirilish vaqtidagina paydo boʻladi. thumb|right|280px| Beta minus yemirilish hodisasi koʻrinishi B-parchalanish uchun Kulon to'sig'ini muhokama qilib o'tirmasa ham bo'ladi. U faqat yadro ichida hosil bo'ladigan pozitron uchun mavjud. Bu yerda eng muhimi yadro ichida et uzoq qolib ketishini taqiqlashdir. B± parchalanishda 3 ta mahsulot hosil bo'ladi. Shuning uchun spektri uzluksiz. e-qamrash da esa 2 ta mahsulot hosil bo'ladi, spektri esa diskret. Umuman olganda B-parchalanish hodisasi qator murakkab muammolarning yechimini taqozo etadi. Bulardan ajralib chiqayotgan elektronlar energiyasidir. Radioaktiv atom ẞ-nurlar sochib parchalanganda elektonlar katta energiya bilan otilib chiqadi. Bu energiyani turli usul bilan magnit maydon da elektronlarning og'ishini o'lchash yo'li bilan aniqlash mumkin. Kvant nazariyasining asosiy qonunlariga ko'ra, yadroda muayyan miqdorda energiya bo'ladi. Haqiqatdan ham,yadro doim muayyan diskret miqdorda energiyaga ega bo'lgan alfa zarralar va gamma nurlar sochadi. Shu sababli ẞ-nurlanishda ham shu holning kuzatilishi zarur edi. Aniqlanishicha, muayyan izotop yadrosi chiqaradigan elektronlar noldan to maʼlum bir maksimal miqdorgacha bo'lgan uzluksiz energiya spektriga ega ekan. Tajribalar Beta - yemirilish spektri uzluksiz ekanligini ko'rsatdi. Bunda gap energiyaning qayerga isrof bo'layotganida hamdir. Bunda elektronlar o'rtacha qiymatdan kam energiya bilan tarqaladi. Shunday ekan qolgan energiya qayoqqa yo'qoladi degan savolning tug'ilishi tabiiy. Fizikaning asosiy qismi bo'lmish energiyaning saqlanish qonuni B- parchalanishda buziladi.Harakat miqdorining momentining saqlanish qonuni va spin qonuni ham buzilgandek ko'rinadi. Shuningdek ẞ-parchalanishda burchak momentining ma'lum bir ulushi ham yo'qolgandek bo'ladi.ẞ-parchalanish hodisasini to'gri sharhlash imkonini beradigan birorta zarrani o'ylab topish talab etiladi. Bu borada shvetsariyalik fizik Volfrang Pauli quyidagicha mulohaza yuritadi. Agar ẞ-parchalanish xususiyati saqlanish qonunlariga to'g'ri kelmas ekan,demak u jarayon noto'g'ri talqin etilgan. Parchalanish vaqtida va harakat miqdori kichik bo'lgan ko'zga ko'rinmas neytral zarra ham ishtirok etadi deyish mumkin.
Ushbu maqola Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekisto Milliy Universiteti Fizika fakulteti talabasi Xujayev San'atjohn tomonidan wikitaʼlim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qilindi.
Yana qarang
•Alfa yemirilish
Tarixi
Neytrinoning massasi juda kichik, lekin o'tkazuvchanlik xossasiga ega. 1930- yilda Pauli B-yemirilish jarayonini o'rganishda juda kichik massali va spini yarimga teng bolgan neytral zarra borligini taxmin qildi. Lekin 1932-yilda Chedvik neytronni kashf etgandan so'ng. Fermi 3-yemirilish jarayonida ishtirok etadigan bu zarrani "neytrino" deb atashni taklif etdi. Pauli taxmin qilgan zarra 25 yildan so'ng kuzatildi va fanda yangi Neytrino fizikasi, Neytrino astranomiyasi kabi sohalar paydo bo'ldi.
Fargʻona
thumb|320px|Fargʻona
Toshkent tibbiyot pediatriya institutining Nukus filiali
Toshkent pediatriya tibbiyot instituti Nukus filiali Axborot – resurs markazida tashkillashtirilgan “Zukko kitobxon” viktorina o’yiniga talaba yoshlardan tashkil topgan “Ijodkor” va “Xamsa” jamolari qatnashti.Har bir jamoga qoraqalpoq, qozoq, o’zbek, rus va boshqa chet el adiblarining asarlaridan olingan savollar berildi. Hakamlar hayati tomonidan har bir chartning bajarilishi 10 ballik tizimida baholandi. Tanlov so’ngida 1-o’rin “Ijodkor”, 2-o’rinni “Xamsa” jamolari egallashti. G’oliblarga faxriy yorliklar topshirildi. Tanlov so’ngida ARM o’quv zalida “Badiy adabiyotlar – insonlarni komillikga etaklovchi bebaho manaviy boyligimiz” nomli kitob korgazmasi tashkil qilindi. Ko’rgazmadagi kitoblar ishtirokchilarda katta qiziqish uyg’otti.
Fargʻona
Fargʻona (1907-yilgacha — Yangi Margʻilon; 1907—1924-yillarda Skobelev, mahalliy talaffuzda — Iskobil deb atalgan. Podsho Rossiyasining Oʻrta Osiyoni bosib olishda va keyingi yillarda koʻplab qirgʻinbarotlar uyushtirgan generali M. D. Skobelev nomiga qoʻyilgan) — Fargʻona viloyatining maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi, respublikaning yirik shaharlaridan biri. Maydoni 0,09 ming km². Aholisi 222,4 ming kishi (2004, Fargʻona vodiysidagi shaharlar ichida aholi soni boʻyicha 3-oʻrinda). Shahar Fargʻona vodiysining jan. qismida, Olay togʻlarining etagida, 580 m balandlikda joylashgan. Iklimi kontinental. Oʻrtacha yillik temperatura 13°. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi —2,7°, iyulniki 26,4°. Eng past temperatura 27°, eng yuqori temperatura 42°. Yiliga 192 mm yogʻin tushadi. Yogʻinning koʻp qismi qish va bahor fasllarida yogʻadi. Gʻarbdan baʼzan qattiq shamol va garmsel, Olay togʻi (Shohimardonsoy vodiysi)dan togʻvodiy shamoli esadi.
Tarixi
Fargʻona soʻzining kelib chiqishi toʻgʻrisida turli fikrlar mavjud. Olimlar „Fargʻona“ soʻzining bundan 13 asr ilgari sugʻd yozuvlarida „Pargʻana“, „Pragʻana“ shakllarida yozilganligini hamda hind-sanskrit tilida „kichik viloyat“; fors tillarida „togʻ oraligʻidagi vodiy“, „atrofi berk soylik“ degan maʼnolarga ega boʻlganligini taʼkidlaydilar. Fargʻona oʻzining goʻzal landshaftlari bilan mashhur boʻlgan olis shahar. „Chimyon“ kurorti Olay tog 'etaklaridagi shifobaxsh mineral buloqlarning muvozanati bilan mashhur boʻlgan Chimen qishlogʻiga asoslangan. Eng katta kurort Markaziy Osiyoda joylashgan.|fargana
Vlkanov (Domažlice District)
Vlkanov — Chexiya respublikasida joylashgan aholi punkti. Uning 124 ga yaqin aholisi bor.
Fargʻona
Tarixi
Shahar koʻchalarining har ikki tomoniga daraxt ekildi. Shaharda sanoat korxonalari qurilmadi. 1898-yil Samarqand—Andijon temir yoʻl oʻtkazilishiga qaramasdan, shaharning kengayishi va rivojlanishi sekinlik bilan bordi. 1891-yilda shaharda 2 ta pivo pishirish va bitta koʻnchilik zavpdi faoliyat koʻrsatdi. Mahalliy yarim kustar korxonalar mahalliy xom ashyoni qayta ishlash bilan shugʻullanardi. Paxta tozalash zavpdi faqatgina temir yoʻl oʻtkazilgandan keyin qurildi. 1899-yilda Yangi Margʻilon shahri aholisi atigi 4 ming kishini tashkil etdi.
1907-yilda mustamlakachi maʼmurlar shahar nomini oʻzgartirib, Skobelev deb atadilar. Oʻsha yili temir yoʻl vokzalini ham qurish boshlandi.
1914-yilda yana 4 ta paxta tozalash zavodi va 8 ta pilla quritish moslamasi foydalanishga topshirildi. Shaharchada, asosan, podsho maʼmuriyati va amaldorlari, harbiylar, savdogar va mahalliy boylar yashardi. 1913-yilda shahar aholisi 14 ming kishiga yetdi. Shundan oʻzbeklar atigi 3216 kishini tashkil etdi.
Shahar tunda 80 ta yoritqich (fonus) bilan yoritilardi. Doʻkonlar aholiga xizmat koʻrsatgan. 1917-yilgacha shahardagi 3 ta gimnaziyada 600 oʻquvchi, 5 ta maktabda esa 821 oʻquvchi oʻqidi. Ularga 20 oʻqituvchi saboq berdi. Shaharda birgina kasalxona (35 oʻrin) va bir dorixona mavjud edi.
1917-yil 6—7-dekabrda Skobelevda hokimiyatni shoʻrolar egalladi. 1921-yil da Oʻrta Osiyo ipakchilik sanoatining dastlabki korxonasi — pillakashlik fabrikaasi foydala nishga topshirildi. 1917-yilgacha shaharda, quvvati 700 kVt boʻlgan xususiy (Lipinskiyga qarashli) elektr styasi boʻlgan. Oʻsha yildan keyin Fargʻona vodiysida yagona boʻlgan issiqlik elektr markazi ishga tushirildi. Quvasoy issiqlik elektr styasi faoliyat koʻrsata boshlagandan keyin ular yagona energiya sistemasiga birlashtirildi. Shundan keyin toʻqimachilik fabrikaasi, yogʻ zavodi ishlay boshladi. Paxta tozalash zavodlari, tegirmonlar, kustar korxonalar qayta qurilib kengaytirildi va elektr energiya quvvati bilan ishlay boshladi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda ishga tushirilgan Xoʻjaobod—Fargʻona, Shim. Soʻx—Fargʻona—Quvasoy gaz quvurlari Fargʻonani Buxoro yaqinidan boshlangan yagona gaz quvuri sistemasi bilan bogʻladi.
Undan keyin gidroliz zavodi, 1958-yilda neftni qayta ishlash zavodi ishga tushirildi. 1960-yillarda Fargʻonada temirbeton buyumlari, shifer-gʻisht zavodlari, 2 issiqlik elektr markazi qurildi.
Iqtisodiyoti
Shaharda 2300 dan ortiq kichik korxona, 10 avtokorxona, mahalliy xom ashyodan kimyoviy tola (atsetat ipagi) ishlab chiqaradigan, azot, sovun, gaz apparatlari, neftni qayta ishlash, mexanika, paxta tozalash, konserva zavodlari; uysozlik, moy, sut kombinatlari, trikotaj, pillakashlik, poyabzal fabrikaalari, „Fargʻonapivo“, don mahsulotlari korxonalari ishlab turibdi. 24 qoʻshma korxona („KabulFargʻona“, „Oʻzsalaman“, „Ferteks“, „Yevraziya Tapo Disk“, „Ferkon“ va boshqalar) faoliyat koʻrsatadi. Sanoat korxonalari, asosan, shahar markazida hamda Qirguli mavzeida joylashgan.
Fargʻona Respublikaning yirik ilm va madaniyat markazlaridan biridir. Fargʻonadan 52 km jan.da Shohimardon kurorti, shahardan 32 km narida, Oltiariq tumanidagi xushmanzara joyda 2 yirik shifoxona joylashgan. 2 madaniyat saroyi, 28 kutubxona, viloyat oʻlkashunoslik muzeyi, 4 madaniyat uyi, musiqali drama teatri, rus drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri, yoshlar xiyoboni, madaniyat va istirohat bogʻi, Toshkent 2-tibbiyot instituti filiali, universitet, politexnika instituti, 3 ta bolalar musiqa maktabi, sanʼat maktabi, 41 umumiy taʼlim, 4 kattalar taʼlimi maktablari, 3 akad. litsey, 18 kasbhunar kolleji faoliyat koʻrsatadi. 3 stadion, sport majmuasi, kasalxona, poliklinika, dorixonalar mavjud. Fargʻonadan tuman markazlari, shahar va shaharchalariga avtobus qatnaydi. Havo transporti orqali Toshkent shahri, viloyat markazlari va xorijiy davlatlar bilan bogʻlangan. Shaharda 2 viloyat gazeta, shahar gazeta („Fargʻona tongi“, 1955-yil 29-dekabrda tashkil etilgan, adadi 3000), 22 tarmoq gaz., 15 xususiy gazeta va 6 jurnal nashr etiladi. 3 ta telestudiya faoliyat koʻrsatadi.
Aholisi
Aholisi 250,000. Fargʻona shahriga Margʻilon va Toshloq shaharlari tutashib ketgan. Agar 3 ta shaharni aholisi bilan hisoblasak, 400,000 dan oshadi. Fargʻona shahrining ramzi chinor bargidir. Fargʻonada Markaziy Osiyodagi eng mashhur futbol jamoasi — „Neftchi“ shahar shaʼnini himoya qiladi. „Neftchi“ FC 5 karra Oʻzbekiston chempioni, 7 karra kumush medal sohibi, 2-marta billur sovrin egasi, 1 marotaba Osiyo Chempionlar Ligasi 3-oʻrin sohibi va MDH davlat chempionlari 2-oʻrin sohibidir.
Iqlimi
Fargʻonaning iqlimi huddi boshqa vodiylar kabi, kontinentalniy. Qish — yumshoq. Yanvarda oʻrtacha harorat +0,2°, Past daraja —25,8 °. Uzoq qor yogʻish davomiy emas. Baʼzi qishning kunlari kun issiq boʻladi. Yoz issiq. Iyulda oʻrtacha harorat +27,4°, Baland harorat +45,2°.
Iyul oyida issiq shamol kuzatiladi asosan gʻarbiy qismida
Faktlar
thumb|Farg'ona viloyati manzarasi thumb|Fargʻona viloyati manzarasi
Machu picchu
Taxminan 1440-yilda inklar tomonidan asos solingan va 1532-yilda to‘satdan huvillab bo‘shab qolgan shahar ancha vaqt kishilarning eʼtiboridan chetda bo‘lgan. Tog‘ shamollarining yemirishi va o‘t-o‘lanlar qoplab olishi tufayli shahar asta-sekin yo‘qlolib bora boshlagan. Shaharga 1911-yilda amerikalik tarixchi olim Hayram Binghem tasodifan kelib qoladi.
2007-yil 7-iyulda Machu-Pikchu jahonning yangi yetti mo‘'jizasidan biri sifatida tan olinadi. 13-iyul kuni Peru prezidenti Alan Garsia bu kunni bayram sifatida nishonlash haqidagi farmonini imzolaydi.
Bugun Machu-Pikchu jahonning eng mashhur sayyohlik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi: bu yerga Kusko shahridan poyezdda kelish mumkin, yo‘lga uch soatcha vaqt sarflanadi. Biroq toqqa piyoda chiqishni istaydiganlar topiladi. Inklar so‘qmog‘i bo‘ylab chiqish uchun bir necha sutka vaqt ketadi.
Machu Picchu 1981-yilda Peru tarixiy qoʻriqxonasi deb eʼlon qilingan va 1983-yilda UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. 2007-yilda Machu Picchu butun dunyo boʻylab oʻtkazilgan internet-soʻrovnomada Yangi Dunyoning yetti moʻjizasi sifatida eʼtirof etilgan.
Etimologiya
Kechua tilida machu soʻzi „qari“ yoki „keksa odam“ degan maʼnoni anglatadi, pikchu esa „kokaning maydalangan qismi“ yoki „piramida; uchli, koʻp qirrali qattiq konus“ degan maʼnolarni bildiradi. Shunday qilib, yodgorliknomi baʼzan „eski togʻ“ deb talqin qilinadi. Yodgorlik ikkita tog ' choʻqqilari:Machu-Pikchu va Huayna-Pikchu orasidagi tor egarda joylashgan.
Tarixi
thumb|Machu Picchu, Peru Machu Pikchu (Yale universitetining antropologiya professori Richard L. Burger fikrlariga koʻra) 1450-yillarda qurilgan deb hisoblangan. Biroq, 2021-yilda Richard Burger boshchiligidagi tadqiqotchilar Machu Pikchu eramizning 1420-1530-yillarida bunyod etilgan bo‘lishi mumkinligini aniqlash uchun radiokarbon tahlilidan (xususan, AMS) foydalanganlar. Qurilish ikki buyuk Inka hukmdori Pachacutec Inca Yupanqui (1438-1471) va Tupac Inca Yupanqui (1472-1493) tomonidan boshlangan. Arxeologlar orasida Pachacutec qurilishiga buyruq bergan degan konsensus mavjud. Muvaffaqiyatli harbiy yurishdan keyin, ehtimol, chekinish sifatida foydalanish uchun qirollik mulki sifatida qurilgan boʻlishi ham mumkin. Garchi Machu Pikchu „qirollik“ mulki hisoblansa-da, u merosxoʻrlarga taqsimlab berilmagan. Toʻgʻrirogʻi, u tashlab ketilgunga qadar 80 yil davomida aholi tomonidan foydalanilgan. Inka imperiyasining boshqa qismlarida ispanlar tomonidan bosib olingani tufayli hudud qarovsiz qolgan. Ehtimol, uning aholisining aksariyati ispan konkistadorlari hududga kelgunga qadar sayohatchilar tomonidan keltirilgan chechakdan vafot etgan boʻlishi mumkin.
Geografik joylashuvi
thumb|Machu Picchu — Peru Machu-Pikchu janubiy yarimsharda, ekvatordan 13,111 daraja janubda joylashgan. U Kusko shahridan 80 kilometr (50 milya) shimoli-gʻarbda, Machu-Pikchu togʻining tepasida, oʻrtacha dengiz sathidan taxminan 2,430 metr (7,970 fut) balandlikda, Kuskodan 1000 metr (3,300 fut) pastroqda joylashgan. Shunday qilib, u Inka poytaxtiga qaraganda iliqroq iqlimga ega edi. Bu Janubiy Amerikadagi eng muhim arxeologik yodgorliklardan biri, Lotin amerikasi va jumladan Perudagi eng koʻp tashrif buyuriladigan sayyohlik joylaridan hisoblanadi.
Machu-Pikchu nam yozi va quruq sovuq qishi bilan ajralib turadi, yillik yomgʻirning asosiy qismi oktyabrdan martgacha boʻlgan davrda yoʻgadi.
Machu Pikchu Urubamba daryosining yoyi ustida joylashgan boʻlib, u yodgorlikni uch tomondan oʻrab turadi, u yerda qoyalar daryoga vertikal ravishda 450 metr (1480 fut) pastlikka tushadi. Hudud ertalab daryodan koʻtarilgan tumanlar bilan qoplanadi. Shaharning joylashuvi harbiy sir boʻlib, uning chuqur jarliklari va tik togʻlari tabiiy himoyani taʼminlaydi. Pongo-de-Mainikedagi Urubamba daryosi boʻylab Inka oʻt arqonli koʻprigi boʻlgan Inca koʻprigi Inka armiyasi uchun maxfiy kirishni taʼminlagan. Yana bir Inka koʻprik Machu-Pikchu gʻarbida, daraxt tanasidan qilingan boʻlib, 6 metr (20 fut) oʻlchamdagi qoyada boʻshliq paydo boʻlgan joyda qurilgan.
Turizm
1980-yillarda Machu-Pikchuning markaziy maydonidagi katta tosh, vertolyotda qo‘nish zonasini yaratish uchun boshqa joyga ko‘chirildi. 1990-yillarda hukumat vertolyot qoʻnishini taqiqlagan. 2006-yilda Kuskoda joylashgan Helicusco kompaniyasi Machu-Pikchu ustidan sayyohlik parvozlarini amalga oshirishga ruxsat olishga urinib koʻrdi. Natijada litsenziya tez orada bekor qilindi.
Turistlarning oʻlimi odatda, balandlikdan q`orqish, suv toshqini va piyoda yurishda yuz beradigan baxtsiz hodisalar bilan bogʻliq. UNESCO yer koʻchkilari, zilzilalar va chirigan tuzilmalar tufayli jarohatlanish xavfi yuqori boʻlgan joyda sayyohlarga sayr qilishga ruxsat bergani uchun tanqidga uchradi.
1994-yildan 2019-yilgacha Machu-Pikchu milliy arxeologik bogʻining boshligʻi Peru antropologi va arxeologi Fernando Astete boʻlib, u oʻttiz yildan ortiq vaqt davomida yodgorlikni saqlash va tadqiq qilish boʻyicha ishlab kelgan. Uning park direktori sifatida olib borgan tadqiqotlari natijasida qoʻriqxonaning qurilish jarayonlari va funktsiyalari ilmiy jamoatchilik tomonidan eʼtirof etildi va keng jamoatchilikka Inka landshafti haqida yaxshiroq tushuncha berishga erishildi. Endilikda ular tobora koʻproq barqaror turizmni amalga oshira boshladilar.
Yana qarang
Peru
Tsada
Tsada — Kiprning gʻarbiy qismida joylashgan kichik shahar. U Eparchia Pafou tumanida, mamlakatning gʻarbiy qismida, poytaxt Nikosiyadan 90 km gʻarbda va Pafosdan 8 km shimolda joylashgan. Tsada dengiz sathidan 619 metr balandlikda joylashgan. 1043 nafar aholi istiqomat qiladi.
Machu picchu
Yana qarang
UNESCO
Lotin amerikasi
Aixe-sur-Vienne
Aixe-sur-Vienne Fransiyaning Limuzen mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Vienne departamenti Limoges tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
5622 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 246,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 22,8 km2.
Egenhausen
Egenhausen Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Calw tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 10,01 km2. Aholisi — 1913 kishi (2010).
Hududi
Egenhausenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
IC 2770
IC 2770 Arslon yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.
Puchenau
Puchenau Avstriyaning Yuqori Avstriya yerida joylashgan kommunadir. Urfahr-Umgebung (okrug) provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 8.18 km2. 4535 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Xorazm viloyati
Xorazm viloyati — Oʻzbekiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1925-yil fevral dan 1938-yil yanvar gacha Xorazm okrugi, 1938-yil 15-yanvarda viloyat maqom iga oʻtkazilgan. Umumiy maydoni — 6,05 ming kvadrat kilometr.
Aholisi
Viloyat aholi si 1 930 747 kishi, taxminan 60 foizi qishloq joylarda yashaydi. Hududlar kesimidagi aholi soni :
Aholisining etnik tarkibi
Qadimda Xorazm da yashovchi oʻzbek qabila lari bir necha etnik guruh lar boʻlib, ular Abulgʻoziy Bahodirxon (1643-1664) tomonidan 4 guruh (toʻp)ga boʻlingan. Har bir guruhga 2 qabila (birinchi guruhga uygʻur va nayman, ikkinchisiga qoʻngʻirot va qiyot, uchinchisiga nukuz va mangʻit, toʻrtinchisiga qangʻli va qipchoqlar) birlashtirilgan. Shuningdek, bir necha qabila qoldiqlari (jaloyir, kenagas, doʻrmon, yuz, ming, shix, qatagʻon) va ayrim etnik guruh lar (alieli, xoʻjaeli va sayidlar) mavjud boʻlgan. Amudaryo dan suv oladigan kanal lar va sugʻoriladigan yerlarning katta qismi shu qabila va urugʻ larga taqsimlab berilgan va ular asta-sekin oʻtroq lashib, dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Qolgan guruhlar Xorazmda juda kam boʻlib (bular qoʻngʻirot lar va boshqalar) viloyat ning Gurlan va Shovot tuman lari, mangʻit lar Gurlan tumani va Shovot tumani (AnbarManaq)da, qiyot lar Shovot tumani da, qipchoqlar Urganch, Shovot va Qoʻshkoʻpir tumanlari, doʻrmon lar Urganch va Shovot (Anbar Manaq) tuman larida, xidireli Urganch va Xiva da, toma Xonqa va Bogʻot tumanlari da joylashgan.
Iqtisodiyoti
Viloyat da 32 ta xorijiy investitsiya li qoʻshma korxona faoliyat yuritadi. Ular budjet i 1997-yil da 301,7 million AQSh dollarini tashkil etdi. Viloyat iqtisodiyot i paxta ni qayta ishlash va oziq-ovqat sanoati ga asoslangan. Koʻp sonli paxta tozalash zavod lari, neft qazib oladigan va ipak yigiradigan fabrika lar, toʻqimachilik va vinochilik korxona lari va hokazolar. Shuningdek, qurilish materiallari ni ishlab chiqarish taraqqiy etgan. Xiva gilam fabrikasi da tayyorlangan gilam lar butun dunyo ga mashhur.
Mashinasozlik va toʻqimachilik tarmoq lari rivojlanib bormoqda. Mahalliy qishloq xoʻjaligi ning asosiy yoʻnalishi — albatta, paxtadir. Boshoqlilar, ayniqsa, guruch yetishtirish soʻnggi bir necha yilda keskin oshdi. Shuningdek, koʻplab bogʻ va uzum zorlar, qovun va qovoq plantatsiya lari bor, kartoshka dala lari butun viloyat ni qamrab olgan. Shakar tozalash zavod i qurilishi rejalashtirilmoqda. Viloyat iqtisodiy jihatdan oʻsishga tayyor.
Mazkur sohalarga eʼtibor qaratilsa, quyidagilarga erishish ehtimol qilinmoqda:
Paxta, ipak xom ashyo si va boshqa mahalliy zaxira lardan foydalanadigan mavjud korxona larni taʼmirlash, texnik zamonaviylashtirish va kengaytirish. Paxta tolasi ni qayta ishlash jarayon ini yaxshilash va oshirish, ip, gazlama, paxta yigiruv ip i va gilam lar tayyorlash va eksport qilish zarur.
Mavjud oziq-ovqat sanoati tarmoq larini yangilash va yangilarini, ayniqsa, meva lar, uzum, sabzavot, qovun va qovoq bilan bogʻliq korxona larni tashkil etish. Goʻsht-sut mahsulot lariga asoslangan korxona lar kengaytirilishi kerak.
Oʻrab-joylash uskunalarini ishlab chiqarish. Idish materialarining yetishmasligi — eksport ga moʻljallangan tomat pastasi, oʻsimlik yogʻi, turli turdagi jem va marmelad lar ishlab chiqarish yoʻlida jiddiy toʻsiq boʻlmoqda.
Ushbu loyiha larni amalga oshirish uchun viloyat ga xorijiy investitsiya lar koʻrinishida qariyb 52,1 million AQSh dollari zarur. Xorazm viloyati temiryoʻl lari umumiy uzunligi 130 km dan ortiq. Viloyat Rossiya ning Yevropa qismi va Kavkaz bilan temiryoʻl orqali bogʻlangan. Yoʻllarning umumiy uzunligi — 2 300 km, shoh koʻcha lar 2 000 km masofa ga yastangan. Viloyat aviareys lari Xorazmni butun Markaziy Osiyo, shuningdek, Rossiya mintaqa larining katta qismi va MDH bilan birlashtiradi. Xiva — xalqaro sayyohlik ning katta markazi. 1997-yil da Xiva oʻzining 2500-yilligini nishonladi. Xiva atrofida sayyohlik ni yanada rivojlantirish uchun koʻp ishlar qilindi.
Tabiati
Iqlim i keskin kontinental, oʻrtamiyona sovuq qish va quruq issiq yoz boʻladi. Viloyat choʻl zonasida, Xorazm vohasi ning gʻarbiy qismida, oʻrtacha 100 m balandlikda joylashgan. Relyef i pasttekislik dan iborat. Amudaryo qadimgi delta sining bir qismi boʻlib, daryo yotqiziqlaridan tashkil topgan. Qoraqum choʻl iga tutashgan gʻarbiy va janubi-gʻarbiy qismi qum bilan qoplangan. Foydali qazilmalar dan ohaktosh, qum, gil va boshqa qurilish materiallari bor. Qish i moʻtadil sovuq, qor kam yogʻadi, yanvar ning oʻrtacha temperatura si −5°, eng past temperatura −32°. Yoz i issiq, quruq, iyul ning oʻrtacha temperatura si 30°, eng yuqori temperatura 47°. Vegetatsiya davri 200-210 kun. Yil iga 78-79 mm yogʻin tushadi, asosan, mart-aprel oy larida yogʻadi. Shimoliy va shimoli-sharqiy shamol lar esadi. Yagona daryo si — Amudaryo viloyat hudud ida keng vodiy boʻylab oqadi, qirgʻoq lari past, shu sababli toshqin boʻlib turadi. Toshqin ga qarshi damba lar qurilgan. Amudaryo suv idan yirik kanal lar yerdamida ekinlarni sugʻorish da foydalaniladi. Viloyat janubida mayda shoʻr koʻl, botqoqlik va shoʻrxok koʻp. Tuproq lari Amudaryo ning allyuvial yotqiziqlar idan tashkil topgan. Daryo vodiy sida oʻtloqi va oʻtloqi-botqoq tuproq lar, gʻarbida qumliklar uchraydi. Sugʻoriladigan yerlarda, asosan, boʻz tuproq boʻlib, kuchli shoʻrlangan. Viloyat hudud ining asosiy qismi haydaladigan yerlar. Amudaryo qirgʻoq laridagi toʻqay zorlarda terak, tol, jiyda, yulgʻun, kandir, qumliklar da saksovul va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Yovvoyi hayvonlar dan, asosan, kemiruvchilar, sudraluvchilar, toʻqay zorlarda toʻqay mushugi, chiyaboʻri; qushlar dan toʻrgʻay, oʻrdaklar, kulrang gʻoz, oqqush, birqozon, baliqchi, dehqonchumchuq, qizilishton, zargʻaldoq va boshqalar bor. Suv havzalari da ondatra va nutriya iqlim lashtirilgan.
Hududiy boʻlinishi
thumb|right|350px
Xoʻjaligi va sanoati
Xorazm viloyati iqtisodiyot ida qishloq xoʻjaligi bilan birga sanoat ham salmoqli oʻrinni egallaydi. Paxta tolasi, kalava ip, gilam, oziq-ovqat mahsulot lari, mashina uskuna lari eksport qilinadi. Viloyat da paxta tozalash sanoati rivojlangan (barcha tuman markaz lari va Urganch shahri da paxta tozalash zavod lari bor). Gurlan, Bogʻot, Xonqa, Urganch, Xiva va Hazorasp da toʻqimachilik, pillachilik, tikuvchilik; Xiva da gilam fabrika si, „Xiva gilami“ aksiyadorlik jamiyati ishlab turibdi. Faoliyat koʻrsatayotgan jami korxona va tashkilot lar 13748 ta. Mikro firma lar soni 11340 dan ziyod (2004).
1991—2003-yillarda kanal va ariq lar rekonstruksiya qilinib, suv yoʻllarining umumiy uzunligi koʻpaydi. Xorazm viloyatidagi shoʻr suv lar viloyat tashqarisiga zaxkash lar orqali chiqarib tashlanadi. Viloyatda irrigatsiya va melioratsiya ishlariga alohida eʼtibor berib kelinmoqda.
Jami ekin maydoni ning 102,3 ming gektar iga paxta, 86 ming gektar iga don, 3 ming gektar iga kartoshka, 9 ming gektariga sabzavot ekiladi (2003). Don (asosan, bugʻdoy, sholi) yetishtiriladigan maydonlar kengaydi. Xorazm viloyati mamlakatda sholi yetishtirish boʻyicha 1oʻrinda turadi.
Viloyat xususiy va jamoa xoʻjaliklari da 492,3 ming qoramol (shu jumladan, 202,1 ming sigir), 247,1 ming qoʻy va echki, 1437,6 ming parranda boqiladi. 6500 dan ziyod fermer xoʻjaligi chorvachilik ka ixtisoslashgan. Urganch, Xiva parrandachilik fabrika lari faoliyat koʻrsatadi. Xorazm viloyatida Paxtachilik ilmiy tadqiqot stansiya sining paxtachilik-bedachilik zonal kompleks tajriba styasi (Urganch shahrida), Qoraqum ilmiy tadqiqot stansiyasi, paxta navlarini tajriba qilish uchastkasi (Xiva tumanida), mevali daraxtzorlar koʻchatzori, oʻrmon koʻchatzori (Urganch tumanida) va boshqa bor.
Transporti
Xorazm viloyati orqali Toshkent - Moskva, Dushanbe - Moskva temiryoʻl oʻtgan, Urganch — Toshkent yoʻnalishida poyezd lar qatnaydi. Transport yoʻli uzunligi 128 km (2004). Amudaryo ustiga qurilgan Hazorasp temiryoʻl koʻprig i ishga tushirilib (Hazorasp yaqinida, 2004), Hazorasp — Miskin — Toshkent temiryoʻl masofa si qisqardi. Koʻprik har sutka da 14 poyezd, 20 ming avtomobil oʻtkazish imkoniyatiga ega. Koʻprik strategik ahamiyatga ega. Viloyat dagi qattiq qoplamali avtomobil yoʻllarining uz. 2750 km (2004). Xiva - Urganch yoʻnalishida trolleybus qatnovi (1997-yil dan) yoʻlga qoʻyilgan. Urganch, Xiva shahar laridan Toshkent, Samarqand, Navoiy, Buxoro, Nukus va boshqa shaharlarga avtobuslar katnaydi. Urganch shahri xalqaro va mahalliy yoʻnalishlar aeroport laridan xorijiy davlatlar (shu jumladan, Parij, Tokio, Munhen, Tel-Aviv, Moskva, Simferopol va boshqalar) shuningdek, Toshkent, Nukus va boshqa shahar lar bilan muntazam aviatsiya aloqa si oʻrnatilgan. Viloyat orqali Oʻrta Osiyo — Markaz, Buxoro — Ural, Turkmaniston — Rossiya xalqaro gaz magistral quvur lari oʻtkazilgan.
Maorif, madaniyat, sogʻliqni saqlash va sport
2003/04-oʻquv yili da 537 umumiy taʼlim maktab i (shu jumladan, 47 ixtisoslashgan maktab, gimnaziya, internat maktab i) boʻlib, 335,4 mingga yaqin oʻquvchi taʼlim oldi. 1997-yil da Xorazm tasviriy va amaliy sanʼati litseyi ochildi. Viloyat dagi 57 kasb-hunar kolleji va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari da 34 mingdan ziyod talaba oʻqiydi (2004).
Oʻzbekiston Respublikasi Prezident i Islom Karimovning tashabbusi bilan Xorazm Ma'mun akademiyasi qayta tiklandi, pedagog kadrlar tayyorlashga ixtisoslashgan viloyat pedagogika institut i (1935 — 1992) Al-Xorazmiy nomidagi Urganch davlat universiteti ga aylantirildi. Urganch davlat universiteti, Toshkent tibbiyot akademiyasining Urganch filiali da 7460 talaba taʼlim oladi (2004). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi arxeologiya mintaqaviy boʻlimi, paxtachilik, Qoraqum ilmiy tadqiqot stansiya lari faoliyat koʻrsatadi. Xorazm viloyatida Xiva davlat „Ichan qalʼa“ tarixiy-meʼmorlik muzey-qoʻriqxona si va uning filiallari, 424 jamoat kutubxona si (5 mln. asar), 302 klub muassasasi, madaniyat uylari va saroylari, 10 ga yaqin madaniyat va istirohat bogʻi, Xorazmiy, Beruniy, Jaloliddin Manguberdi, Avesto yodgorlik bogʻ-majmualari, „Orazibon“, „Avazxon“, „Doston“ folklor-etnografik xalq dastalari, "Muborak, „Yulduz“, „Navbahor“, „Xiva naqshlari“ ashula va raqs dastalari, milliy dorboz lar guruhi, koʻplab badiiy havaskorlik jamoalari bor. Ogahiy nomidagi viloyat musiqali drama va komediya teatri, viloyat qoʻgʻirchoq teatri (Xiva shahri da) ishlab turibdi.
Xorazm musiqiy hayot i Xorazm vohasi da qadimgidan yashab kelayotgan xalq larning turmush tarzi da muhim oʻrin egallagan. Qadimgi Xorazm hudud idagi Qoʻyqirilgan qalʼa, Tuproqqalʼa, Qirqqiz qalʼa kabi istehkom lardan topilgan va asl nomlari saqlanmagan torli (dutor simon, changkanora, arfa ga oʻxshash), damli (nay, mizmar), zarbli (daf va nogʻora ga oʻxshash) cholgʻu sozlarni ushlagan ayol va erkak lar tasvirlari tushirilgan tangalar va ganch haykal chalar bu voha musiqa sanʼat ining ildiz lari juda qadimgi ekanligidan dalolat beradi. VIII asr boshidagi arablar istilosi oqibatida Qadimgi Xorazm madaniyat i va sanʼat i xarobalikka yuz tutib, islom madaniyat ining yangi anʼanalari taraqqiy eta boshladi. Xorazmiy, Beruniy, Abu Abdullo ibn Yusuf Xorazmiy (X asr) va boshqa olim larning qomusiy asarlarini musiqaga bagʻishlangan qismlarida musiqani hisob ilmining tarkibiy boʻlagi va uni inson ruhiyat iga taʼsiri taʼriflanadi. „Mafotix ululum“ asarida oʻsha davrdagi mavjud cholgʻular: ud, changkanora, qanun, tanbur, mizmar, argʻanun, nay, surnay larning nomlari keltirilgan. Oʻsha davrda Gurganjda cholgʻu asboblar yasovchi ustalar mahalla si boʻlgan.
Muhammad Xorazmshoh davrida (1200-1221) mashhur sozanda ustod Mahmud, Yusufbek Dutoriy kabi sozandalar edda tanilgan. 14-asrda yashagan „Muhabbatnoma“ doston ining muallif i Xorazmiy, Abdurahim Hofiz Xorazmiy, ayniqsa, Alisher Navoiy ning „ Sabʼai sayyor “ dostonida va boshqa klassik shoirlarning gʻazal larida oʻsha davr maqomlari, sozandalari va cholgʻulari yuksak did bilan taʼriflanadi. Shuningdek, sanʼatkorlar homiysi Sulton Vayis (Uvays), baxshi lar pir i Oshiq Oydin lar ham shu davrda yashaganlar. Muhammad Rahimxon (1806-1825) davriga kelib Niyozjonxoʻja va uning shogirdlari Mahdumjon qozi, Muhammadjon Sandiqchi, Abdusattor maxram, uning shogirdi Xudoybergan kosib va boshqa tanbur maqomlarini rivojlanishiga katta hissa qoʻshdilar. Komil Xorazmiy Xorazm maqom larini oʻzi ixtiro qilgan „ Tanbur chizigʻi “ asosida qogʻoz ga tushirishni boshlab bergan yetuk musiqashunos lardan hisoblanadi. 1883-yil da dastlab Xorazm maqomlari tarkibidagi „Rost“ maqomi, keyin, bu ishni davom qildirib oʻgʻli Muhammad Rasul Mirzo Xorazm maqomlaridan Buzruk, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq va Rost larni qogʻozga tushirgan. Bu davrda Otash baxshi, Nurjon baxshi va ayniqsa, Eshvoy baxshi hamda uning shogirdi Muhammadniyoz Gurji kabi baxshilar nom qozonganlar.
1910-yil Xiva xonligi taxt iga Asfandiyorxon oʻtirganidan keyin saroy shoir va sozanda lari tarqab ketdi.
Xorazmda shoʻro lar hokimiyati oʻrnatilgach, maqom va musiqa rivoji biroz toʻxtadi. 1923-yil da Xiva shahri da musiqa maktabi tashkil qilinib, skripka, klarnet, tanbur kabi cholgʻu asboblar da ijro etish boʻyicha sinf lar ochiddi. 1925-yil da Moskva shahri da Mulla Bekjon Rahmon oʻgʻli va Muhammad Yusuf Devonzodalarning „Xorazm musiqiy tarixchasi“ kitob i chop ettirdi. Bu davrda sozanda lardan Safo Ollaberganov (Mugʻanniy), Qurbon sozchi Ismoilov, Madrahim Yoqubov (Sheroziy), Qurbonnazar Abdullayev (Bola baxshi), Matyusuf Xarratov (Chokar), Otajon Abdullayev, Hojixon Boltayev; ayol xalfa lardan Onajon Sobirova (Anash maxram), Onabibi qoriya Otajonova (Ojiza) va boshqa mashhur boʻlishgan. Ularning izdoshlari va shogirdlari ichida xonanda lardan Komiljon Otaniyozov, Vahobjon Fayozov, Kommuna Ismoilova, Sultonposhsha Rahimova, Matyoqub Rahimov, Quvondiq Iskandarov, Jumanazar Bekchonov, Olmaxon Hayitova, Roʻzmat Jumaniyozov, Ortiq Otajonov, Otajon Xudoyshukurov, Bobomurod Hamdamov; sozanda lardan dutor chi N. Boltayev, qoʻshnay chi Q. Bobojonov, tor chi H. Bobojonov, gʻijjak chi O. Hasanov; bastakor lar R. Ollaberganov, Sh. Ramazonov, Sh. Solayev, A. Otajonov, M. Yusupov, S. Hayitboyev, U. Musayev, R. Abdullayev, Q. Polvonov, M. Otajonov, R. Bekchonov, Sh. Fayzullayev, Q. Rahimov; musiqashunos O. Matyoqubov va boshqa maʼlum. 1958-1960-yillar orasida M. Yusupov tomonidan toʻplab notaga olingan „Oʻzbek xalq musiqasi“ (6,7 va 9 jild lar) chop etildi. 1980-1987-yillarda Xorazm maqomlarining yangi toʻldirilgan variantlari nashrdan chiqsi.
Xorazm viloyatida 16 ta bola lar musiqa maktabi (shulardan 3 tasi sanʼat maktab i), musiqa bilim yurti, filarmoniya, viloyat teleradiokompaniya si qoshidagi maqomchilar ansambli faoliyat koʻrsatadi.
Xorazm viloyatidan Devonai Hisobiy, Niyozjonxoʻja, Niyoziy, Xudoybergan muhrkan, Komil Xorazmiy, Matyoqub Xarratov, M. Xudoyberganov, Safo Mugʻanniy, X. Devonov kabi yirik sanʼat korlar; Bola baxshi, Q. Iskandarov, R. Jumaniyozov, F. Davletov singari Oʻzbekiston xalq doston chi va hofiz lari; Matyusuf Xarratov, M. Yusupov, R. Ollaberganov, Sh. Ramazonov, L. Abdullayeva, I. Niyozmatov, R. Abdullayev, O. Matyokubov, S. Davletov, U. Musayev, O. Ollaberganov, Q. Rahimov kabi Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari va kompozitor lar; Sheroziy (Yokubov), K. Otaniyozov, H. Boltayev, K. Rahimov, M. Rahimov, B. Rahimova, S. Devonov, S. Rahimova, G. Yoqubova, M. Ixtiyorova, O. Hayitova, G. Matyoqubova, M. Bobojonov, O. Otajonov, G. Rahimova singari Oʻzbekiston xalq artistlari; Norbek baxshi, Qalandar baxshi kabi Oʻzbekiston xalq baxshilari yetishib chiqqanlar.
Xorazm viloyatida xalq amaliy sanʼat i va hunarmandchilik, ayniqsa, Xiva, Hazorasp va Xonqa shaharlarida qadimdan taraqqiy etgan. Yogʻoch oʻymakorligi, zargarlik, kandakorlik, gilamchilik, kulolchilik va boshqa rivojlangan. Xiva gilamchilik fabrikasi, „Xiva sopoli“ aksiyadorlik jamiyati va boshqa ishlab turibdi. Oʻzbekiston xalq rassomi A. Boltayev, xalq naqqosh lari va yogʻoch oʻymakor ustalari O. Polvonov, R. Masharipov, S. Bogʻbekov, mashhur kulol, koshin kor usta R. Matchonov va boshqalarning nomlari mashhur.
Sogʻliqni saqlash
Viloyat da 6269 oʻrinli 36 kasalxona va 211 tibbiy muassasalarda 3882 vrach (har 10 ming kishiga 27,1 vrach), 13337 oʻrta tibbiy xodim ishlaydi. Davlat dastur iga asosan, viloyatda Respublika shoshilinch tibbiy yordam markaz ining viloyat boʻlim i va barcha tuman markaziy kasalxona lari qoshida uning boʻlinma lari tashkil etilgan hamda zaruriy tibbiy va texnik jihozlar bilan taʼminlangan. Xorazm viloyatida 4010 oʻrinli 20 sanatoriy faoliyat koʻrsatadi.
2004-yilgacha oʻz kasb i boʻyicha xususiy ish faoliyati yuritish uchun 50 ga yaqin mutaxassisga litsenziya berildi.
Sport
Xorazm viloyati sportchilari sportning koʻplab turlari boʻyicha turli darajadagi musobaqa larda ishtirok etmoqda (kurash, futbol, gandbol, voleybol, tennis, boks va boshqalar). „Umid nihollari — 2003“ sport musobaqalari oʻtkazilishi munosabat i bilan shahar va tuman larda 17 ta yirik sport inshoot lari, „Olimpiya zaxiralari“ kollej i, 10- 15 ming kishilik stadion foydalanishga topshirildi.
Viloyat da 14 sport majmuasi, shuningdek, 16 stadion, 8 suzish havzasi, 136 tennis korti, otchopar, sport zallari, otish tiri, basketbol, gandbol, futbol maydonlari bor. 389 ming kishi jismoniy tarbiya va sport bilan shugʻullanadi. Turli miqyosdagi respublika va xalqaro sport musobaqa larida viloyatning 9 sportchisi oltin, 8 tasi kumush medal larga sazovor boʻlishdi. Xorazmda „Umid nihollari-2003“ tadbiri katta bayram sifatida nishonlandi. „Umid nihollari“, „Prezident kubogi uchun“, Pahlavon Mahmud xotirasiga bagʻishlab oʻtkazilgan respublika va xalqaro sport bellashuvlarida 6 sportchi respublika va jahon chempion i unvon larini oldilar.
Xorazm viloyatida 10 dan ortiq xalqaro toifadagi sport ustasi, 100 dan ortiq sport ustasi, 300 dan ziyod sport ustaligiga nomzod, shuningdek, koʻplab 1-toifadagi sportchi tayyorlandi. Viloyat ning 30 dan ortiq sportchisi Oʻzbekiston ning turli milliy terma jamoa lari aʼzolaridir.