cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ozarbayjon Demokratik Respublikasi
Armiyasi
1919-yil 1-oktabrda „Astrabad“ harbiy kemasi hay’ati tasdiqlandi. Kema kapitani lavozimiga ozarbayjonlik mutaxassis Kitobchizoda tayinlandi. „Erdegʻan“ kemasi komandiri lavozimiga esa kapitan Hasan Chilingirzoda tayinlandi. 5-dekabrda „Kars“ va „Erdegʻan“ kemalari hay’atlarining vaziyati yaxshilash uchun maxsus komissiya tuzildi. 1920-yil boshlarida harbiy dengiz kuchlari tarkibida 8 adad 75 mm-lik va 100 mm lik toʻplar bilan jihozlangan „Kars“ va „Erdegʻan“ harbiy kemalari, „Astrabad“, „Koʻktepa“, „Araz“, „Nargin“ yordamchi kemalari, „Orion“ transport kemasi, qurollar bilan jihozlangan „Pushkin“ kemasi va bir nechta kater bor edi. 1920-yilda xorijdan soatiga eng kamida 23 dengiz mili tezligi bilan harakatlanuvchi 6 adad katerning, shuningdek, suvosti kemalar bilan jang uchun nazarda tutilgan, ikki zambarak bilan jihozlangan, soatiga 26-36 dengiz mili tezligi bilan harakatlanuvchi kater olish rejalashtirilgandi. Dushman kemalarining dengizdan qilgan hujumlarini oldini olish uchun mina tayyorlagan kemaning, juda katta boʻlmagan 6 adad suvosti kemaning, mavjud harbiy kemalarning jang imkoniyatlarini oshirish uchun turli hajmdagi 92 adad zambarakning sotib olinishi ham nazarda tutilgandi. Lekin Boku operatsiyasi bu rejalarni amalga oshirilishiga imkon bermadi.
300px|right|thumb|Ozarbayjon Demokratik Respublikasining filosuga kiritilgan Ardaxan nomli qayiq Harbiy havo kuchlarining tashkil etilishi zaruriyatini eʼtiborga olib, harbiy vazirlik bu ishga eng avval loyiq kadrlar tayyorlashdan boshladi. Harbiy vazir Samadbey Mehmondorov 1919-yil 22-yanvarda Ozarbayjonning Gruziyadagi vakili Mammadyusuf Jafarovga maktub orqali murojaat qilib, ozarbayjonlarning Tbilisidagi Aviatsiya maktabiga joʻnatish mumkin yoki mumkin emasligini aniqlashni iltimos qildi. Ozarbayjon-Gruziya harbiy hamkorlik shartnomasi (1919) tuzilgandan soʻng Ozarbayjondan bir guruh askar va zobitlar Gruziyaga joʻnatildi. Ulardan 9 nafari harbiy uchuvchilikka oʻqitilishi kerak edi. Kapitan Firidun Mirza Qachar, praporshiklar Alihusayn Dadashov, Teymur Mustafoyev, Ganjinskiy, Hasanzoda va Qarasharov ham oʻsha zobitlar edi. Milliy armiyaning harbiy havo strukturasi shakllantirilishidan avval uning rahbariyati aniqlashtirildi. Harbiy vazirlik 1919-yil 19-avgustdagi buyrugʻiga asosan podporuchik Teymurxon Afshar Aviatsiya boʻlimining rais muovini etib tayinlandi. Boʻlim toʻgʻridan-toʻgʻri Bosh harbiy qoʻmondonlikka tobe edi. 1919-yil 14-sentabrda Aviatsiya boʻlimi shtati tasdiqlandi. Shtatda besh zobit, 4 xodim, 54 nizomiy askar va gʻayrinizomiy askar bor edi.
Milliy kadrlarga boʻlgan ehtiyoj toʻldirilishi uchun harbiy vazirlik 1920-yilda Ozarbayjonda harbiy uchuvchilar maktabi ochishga qaror qildi. Harbiy vazir Samadbey Mehmondorov 1919-yil 27-noyabrda tashqi ishlar vazirligiga maktub yozib, Aviatsiya maktabida taʼlim tashkil qilish uchun Angliyadan va Italiyadan tajribali mutaxassislarning taklif qilinishi imkonlarini topishni iltimos qildi. Lekin 1920-yil boshlarida harbiy sharoitning murakkablashishi va Aprel ishgʻoli (1920) harbiy havo kuchlarini kuchaytirish sohasidagi ishlarni chala qoldirdi.
Maʼmuriy-hududiy boʻlinishi
thumb|300px|Ozarbayjon Demokratik Respublikasining maʼmuriy-hududiy boʻlinishi Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hududi toʻgʻrisida ilk bora Istiqlol bayonnomasida aytib oʻtilgan. Ushbu hujjatda koʻrsatilishicha, janubiy-sharqiy Kavkazortini qamrab olgan Ozarbayjon mutlaq mustaqil davlat edi. Lekin yangi paydo boʻlgan Janubiy Kavkaz respublikalari hududlari va chegaralarining konkretlashtirilishi jiddiy muammolarga duch keldi. Ozarbayjon va Arman Milliy Kengashlari orasida chegara masalalari boʻyicha muzokaralar natijasi Ozarbayjon Milliy Kengashining 1918-yil 29-maydagi majlisida muzokara qilindi. Koʻp ovozlilik bilan Irevan Armaniston Respublikasiga berib yuborildi va uning poytaxti deb tan olindi. Ushbu qaror qabul qilinayotganda har ikki respublikaning kelajakda konfederatsiya shaklida birlashishi, Armanistonning Qorabogʻning togʻli hududiga boʻlgan daʼvosidan voz kechishi va boshqa masalalar koʻzda tutilgandi. Irevan guberniyasida, Qorayazida boʻlgan Ozarbayjon harbiy qismlarining 24 soat davomida u yerdan chiqarilishi haqida ultimatum berdilar, ozarbayjonlarga qarshi yangi qatliomlarni amalga oshira boshladilar va bu bilan oʻsha hududlarni zoʻrakilik bilan qoʻlga kirita boshladilar.
Ozarbayjon bilan Gruziya orasida ham chegara ziddiyatlari mavjud edi. Gruziya hukumati sobiq Tbilisi gubernatorligiga kirgan Ozarbayjon yerlarini — Borchali, Qarayazi va Sigʻnax tumanlarini Ozarbayjonga qaytarishdan bosh tortdi. Gruzin qurolli kuchlari nemis harbiy qismlari bilan birlashib, 1918-yil iyun boshlarida Borchaliga kirib bordilar. 14-iyunda Ozarbayjon tashqi ishlar vazirligi ozarbayjonlarning istiqomat qiluvchi Borchaliga va boshqa hududlarga birlashgan gruzin-nemis harbiy kuchlarining joylashtirilishiga qarshi nota berdi, chegara masalasini siyosiy yoʻl bilan hal qilishni taklif qildi. Gruziya hokimiyati bunga rozi boʻlmadi. Janubiy Kavkaz respublikalari orasidagi hudud uchun kurash yana-da ziddiyatli tus ola boshladi. Shuning uchun bu muammoning xalqaro Istanbul konferensiyasida muzokara etilishiga qaror qilindi. 1918-yil noyabrda Alimardonbey Topchubashovning Antanta davlatlarining Istanbuldagi vakillariga joʻnatgan maxsus memorandumda Ozarbayjon hududi aniqlashtirildi. Bu masala yana-da kengroq tarzda Parij sulh konferensiyadagi Ozarbayjon sulh vakolatxonasining talablarida ham aks etgandi. Ushbu hujjatga asosan, Ozarbayjon Demokratik Respublikasi quyidagi hududlarni qamrab olgandi: Boku gubernatorligi (Boku doirasi bilan birga Boku uyezdi, Javad uyezdi, Shamaxi uyezdi, Guba uyezdi, Lenkoran uyezdi); Yelizavetpol gubernatorligi (Yelizvetpol uyezdi, Javanshir uyezdi, Nuxa uyezdi, Eresh uyezdi, Shusha uyezdi, Qaryagin uyezdi, Zangazur uyezdi, Qazax uyezdi (bu hududning uchdan bir qismini tashkil qilgan togʻ qismi Ozarbayjon va Armaniston orasida tortishuvli hudud sifatida qolgandi)); Irevan gubernatorligi (Naxchivon uyezdi, Sharur-Daralayaz uyezdi, Surmali uyezdi, shuningdek, Yangi Boyazid uyezdi, Echmiedzin va Aleksandropol uyezdlarining bir qismi); Tbilisi gubernatorligi (Borchali uyezdi, Tbilisi va Sigʻnaq uyezdlarining bir qismi); Zagatala tumani; Dogʻiston viloyati (Kur va Samur tumanlarini qamrab olgan hududning bir qismi, shuningdek, Darband shahri va uning atrofi bilan birga, Qaytaq-Tabasaran uyezdining bir qismi). Bundan tashqari Ozarbayjon Respublikasi Tbilisi gubernatorligidagi Axaltsixe uyezdining Batum, xususan, Kars viloyatlarini ham oʻz hududiga kiritishga alohida ahamiyat berar edi.
1920-yildagi manzil taqdimida Tashqi ishlar vazirligi taqdim qilgan xarita va maʼlumotlar asosida Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hududini aks ettirgan jadval chop etildi:
Iqtisodiyoti
300px|right|thumb|Ozarbayjon Demokratik Respublikasining 100 manatliq banknotasi Ozarbayjon Demokratik Respublikasining iqtisodiy platformasida mulkdorlik plyuralizmi- davlat mulkdorligi, xususiy, shaxsiy, aksiyadorlik, hokimiyat mulkdorligi va boshqa mulkdorlik formalarining taraqqiyoti uchun bir xil imkoniyatlarning yaratilishi koʻzda tutilgandi. Bolshevizmdan farqli ravishda Respublika liderlari fabrika, zavod, yer va boshqa asosiy ishlab chiqarish vositalari boʻyicha xususiy mulkdorlikni rad qilmasdilar. Aksincha, bu turdagi mulkdorlikni yoʻq qilish hozirgi vaziyatda insonlarning shaxsiy tashabbus kuchlarini zoʻrakilik bilan tortib oladi, deb hisoblardilar.
23 oy davomida Respublika hukumati bir qator joriy xoʻjalik masalalari hal qilinishida muhim muvaffaqiyatlarga erishdi. Ozarbayjonda neft sanoati ogʻir vaziyatdan olib chiqilgan, vayron qilingan Boku-Batum neft quvuri barpo qilingan, Boku-Julfa temir yoʻli inshooti davom ettirilgan, Kur daryosi boʻylab koʻprik qurilgan, Ozarbayjon Davlat Banki tashkil etilgan, milliy pul birliklari chiqarilgan, Kaspiy dengiz kemasozligi rivojlantirilgandi.
Mustaqil davlat atributi sifatida milliy pul birligi ishlab chiqarilishi Respublikaning moliyaviy siyosatidagi muhim muvaffaqiyati edi. 1918-yil boshlarida Bokuda yangi qogʻoz pullar — „Boku bonlari“ ishlab chiqarildi (bu vaqtdaga isteʼmolda „Nikolay“ pullari va „Kerenskiy“ pul birliklari ishlatilardi). Milliy pul birligining mustahkamlanishi, uning isteʼmol qobiliyatini asrab-avaylash ilk vaqtdan hukumatning iqtisodiy siyosatida asosiy masalaga aylandi. Chunki milliy valyuta inflyatsiya sharoitida isteʼmolga chiqarilgandi.
Hukumat ham avvalgi davrdan meros qolgan, ham respublikaning mavjudligi davrida yuz bergan inflyatsiyaga qarshi kurash olib borishlari kerak edi. Bu maqsad bilan mustaqil davlatning moliya, soliq, bank-kredit sistemasi tuzildi. 1919-yil sentabrda Ozarbayjon Demokratik Respublikasining Davlat banki ochildi. Moliya Vazirligining 1919-yil 20-iyuldagi qarori bilan tovarlarning erkin eksportiga erishish koʻzda tutilardi; parlament xazinaga muayyan rusum (eksport qilingan tovar qiymatining 25 foizigacha) oʻtkazish sharti bilan xomashyo eksportiga ruhsat berilishi toʻgʻrisida qonun qabul qildi. Xorijga yashirin yoʻl bilan kumush, oltin, platina olib borilishi boʻyicha mas’uliyat masalasi koʻrib chiqildi. Kuchda boʻlgan 1914-yil 15-noyabrdagi qonunning 1919-yil 20-oktabrdagi qonun bilan almashtirilishi bu sohadagi mas’uliyatni oshirdi. Mamlakat chegaralari ichida mol ayirboshlashni tartibga solish maqsadida 1919-yil avgust oyidan Ozarbayjonga xorijdan olib kelingan bir qator ziynat mollariga vaqtinchalik xususiy bojxona tariflari tatbiq qilindi.
Ayni vaqtda ichki bozorni tartibga solish maqsadida Ozarbayjondan chetga joʻnatilgan tovarlar uchun yangi vaqtinchalik bojxona qoidalarining tatbiq qilinishi toʻgʻrisida qonun qabul qilindi. Hukumat moslashuvchan soliq siyosati yurgizar, davlat xarajatlarini kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlar koʻrardi. Bu maqsad bilan xorijdan mamlakatga bojxonasiz olib kelingan mollar roʻyxati aniqlashtirilgan (bu roʻyxatga 200-dan koʻp mahsulot nomi kiritilgandi), xorijiy sarmoyadorlarga Ozarbayjonga sarmoya kiritishni xohlaganlarga kelishilgan shartlar bilan Boku bonlari taklif qilingandi.
Ozarbayjon hukumatining tashqi iqtisodiy faoliyatida amalga oshirishga uringan asosiy vazifalardan biri aholining zaruriy mollarga boʻlgan ehtiyojini taʼminlashdan va gʻaznaning daromadlarini orttirish uchun ilova manbalar qidirib topishdan iborat edi. Shunday ilova manbalardan biri boj daromadlari edi. Bu yoki boshqa mahsulotning xorijga sotish uchun ruhsat berilishi yoki uni taqiqlash vaqti oʻsha mahsulotning aholi uchun qay darajada kerakli boʻlishi, hukumatga qanchalik daromad keltirishi holatlari diqqat bilan nazarga olinardi. Hukumat tayyorlagan 1919-yil 20-fevraldagi qonun loyihasi bilan xorijga konyak, uzum va tut spirti eksportiga ruhsat berilardi (Respublika davridan avval xorijga spirtli ichimliklar sotish taqiqlangandi. Bu esa xoʻjalik va hukumat moliyasiga sezilarli darajada zarar bergan edi). Hukumat xorijga spirt sotishda nafaqat davlat gʻaznasi va aroq chiqarish bilan shugʻullangan odamlar, balki butun aholi uchun qiziq deb hisoblardilar. Oʻz xoʻjalik mahsulotlari boʻlgan uzum va tutni sharob zavodlariga sotish ularga foyda keltirardi. Bu qonun loyihasini ishlab chiqar ekan hukumat shuni ham nazarda tutardiki, aholi uchun spirt faqat texnik va tibbiy maqsadlar uchun zaruriydir. Xorijga sotish uchun ruhsat berilgan 85 gradusli konyak spirti va 40-45 gradusgacha boʻlgan uzum va tut spirti esa bu maqsad uchun tayyorlanadi.
Respublikaning xorijiy iqtisodiy aloqalarining shakllanishi jihatdan Gruziya bilan tuzilgan shartnoma muhim ahamiyatga ega edi. 1918-yil 26-dekabrda bir yillik muddatga tuzilgan shartnomaga asosan katta ehtiyoj boʻlgan mahsulotlarning, bu respublikalarning talablari doirasida boj soliqlari belgilanmasdan olib-sotilishiga, shuningdek, Gruziya aholisi va temir yoʻli ehtiyojlari uchun muayyan hajmda neft, mazut, kerosin va yogʻlarning rusumsiz eksportiga ruhsat berilardi. Shartnomada Gruziya aholisi uchun kerosin berilishi 1 million puddan, neft va neft mahsulotlarining umumiy sotishi esa 20 million pul koʻp boʻlmasligi kerakligi koʻrsatib oʻtilgandi. Gruziyaning baʼzi mahsulotlarining (toshkoʻmir, oʻrmon materiallari va b.) neft qiymatining 1/10 qismi miqdorida Ozarbayjonga bojsiz sotilishi nazarda tutilardi. Shartnomaga koʻra nemis mahsulotlarining boshqa mamlakatlarga sotishga ruhsat berilmasdi. Ozarbayjon Demokratik Respublikasi Rossiya bilan iqtisodiy hamkorlikka ham katta ahamiyat berar, neft, paxta va boshqa eksport mahsulotlari uchun Rossiya bozorining ahamiyatini eʼtiborga olardi. 1920-yil 30-martda Sovet Rossiyasi va Ozarbayjon hamkorlik komissiyasi majlisida tijorat shartnomasi imzolandi. Lekin Rossiya Ozarbayjonni qoniqtiruvchi bir qator shartlar vaʼda qilsa ham ularga amal qilmadi.
Ozarbayjon Demokratik Respublikasi davrida ham neft sanoati iqtisodiyotning asosiy sohasi sanalardi, chunki bu vaqtda neft dunyoning eng muhim harakatlantiruvchi kuchi edi. Shu sababli Parlament va Hukumat neft ishlab chiqarish va foydalanish vaziyatini uzoq muddat tahlil qilar, dunyo neft bozorini oʻrganardi. Tabiiy boylik iqtisodiy rivojlanish uchun moddiy baza boʻlsa ham, iqtisodiy qudrat va kuchning tabiiy boylikka bogʻliqligi doimiy boʻlmasligi va kelajakda oʻzgarishi Ozarbayjon Demokratik Respublikasi keltirib oʻtgan iqtisodiy muddaolardan biri edi.
Boshqa tomondan ishchi va davlat xizmatchilarining ish haqining hajmini necha martalab oshirish toʻgʻrisida hukumat qabul qilgan qarorlar byudjetda katta yetishmovchilik keltirib chiqarardi va bu yetishmovchilikni toʻldirish tarif normalarining orttirilishi va ilova qogʻoz pullarning ishlab chiqilishi hisobiga amalga oshirilardi. Bularning barchasi qimmatchilik va inflyatsiyaga, mehnatkashlarning sotsial vaziyatining yomonlashishiga sabab boʻlardi. Ijtimoiy-iqtisodiy sohada bir qator ishlar koʻrilgan boʻlsa ham, ishchi masalasining, shuningdek, Ozarbayjon Demokratik Respublikasi uchun eng muhim masalalardan boʻlgan Agrar masalaning hal qilinmaganligi aholining vaziyatini ogʻirlashtirdi. Bundan foydalangan sotsialistlar fraksiyasi va Ozarbayjon Kommunist Partiyasi aholi orasida norozilikni orttirish uchun oʻzining buzgʻunchilik faoliyatlarini yana-da kengaytirib, Boku amaliyoti arafasida Ozarbayjon Demokratik Respublikasining toʻntarilishi uchun qulay zamin yarata oldilar.
Transport
Yoʻllar vazirligi temir yoʻli transportini amalga oshirish uchun parovoz va vagon parkining taʼmiri, yangi transport vositalarining olinishi, temir yoʻli xizmatchilar maoshlarining orttirilishi, ularga imtiyozli shartlar bilan yer berilishi, parovoz mashinistlariga va ularning yordamchilariga haqiqiy harbiy xizmatdan muhlat berilishi, temir yoʻli stansiyalarining qoidaga solinishi, xavfsizligi ta;minlanishi va shu kabi boshqa chora-tadbirlar koʻrdi. Bu chora-tadbirlarning barchasi tez orada oʻz samarasini berdi. 1919-yil 15-iyuldan Boku-Port-Petrovsk (Mahachqal’a) yoʻnalishida ham jiddiy grafika boʻyicha kuniga 4 juft poyezd harakatlana boshladi.
1918-yil 30-oktabrda Boku Xalqaro Dengiz Tijorat Porti idorasi ish boshladi. Tijorat kemalari bilan Boku va Port-Petrovsk, Salyan, Lenkoran portlari orasida yoʻlovchi va yuk tashish tashkil qilindi. Hukumatning saʼy-harakatlari natijasida 1919-yilda Boku-Batum neft quvuri ham barpo qilinib, foydalanishga topshirildi. 1919-yil avgust oyida ingliz qoʻshinlari Ozarbayjonni tark etgach, Boku porti va tijorat floti ham Respublika hukumatining tarkibiga oʻtdi, mamlakatning tijorat kemalari Ozarbayjon Demokratik Respublikasi bayrogʻi ostida ishlay boshladilar.
Ozarbayjon hukumati shosse yoʻllarining barpo etilishi uchun 1919-yil 17-fevralda Yoʻllar vazirligining ishlari uchun 1 million manat kredit ajratdi. Shu yil 24-aprelda esa bilvosita Yevlax-Sheki shosse yoʻlining taʼmiri va seldan himoyalash uchun 70 toʻsiqning qurilishiga 210 manat ajratildi. Hukumat transport vositalari taʼmiri va amortizatsiya masalalarini doimo diqqat markazida tutardi. 1919-yil 28-aprelda Bokuda avtomobillarning dastlabki taʼmiri va avtomobil zavodining faoliyati uchun 175 ming manat ajratildi. Shuningdek, Yoʻllar vazirligiga avtomobil zavodi daromadi va xarajatlari haqida asosli maʼruza tayyorlash topshirildi. Ozarbayjon Demokratik Respublikasi haddan ortiq qiyin va murakkab sharoitda amalga oshirgan ishlar bilan mamlakatda transport ishini, tartibga sola oldi. Temir yoʻli va suv transporti, neft quvuridan olingan mahsulotlar davlat gʻaznasiga daromad olib kela boshladi.
Demografiya
right|thumb|300px|1918-yilda Bokudagi aholi suvni isteʼmol qilishga majbur boʻldi Guliston va Turkmanchoy shartnomalaridan Ozarbayjon Demokratik Respublikasi tashkil topgungacha boʻlgan davrda Rossiya imperiyasining Janubiy Kavkaz turk-musulmon aholisiga qarshi olib borgan gʻarazli siyosati, deportatsiyalar va qatliomlari natijasida Shimoliy Ozarbayjon aholisining etnik tarkibi, soni va joylashuvi sunʼiy shaklda oʻzgartirildi, bu yerda yashagan ozarbayjonlarning soni sezilarli darajada kamaydi. Rossiya mustamlakasidan soʻng armanlarning turli mamlakatlardan ommaviy tarzda Shimoliy Ozarbayjon yerlariga koʻchirilishi etnik-siyosiy vaziyatga jiddiy taʼsir koʻrsatgan, ozarbayjonlarning ajdodlar yerlaridan deportatsiyasi amalga oshirilgandi. Alimardonbey Topchubashov Antanta davlatlarining Istanbuldagi vakillariga taqdim etgan maxsus memorandumda Janubiy Kavkazning 237055 kv.km lik hududida 7667370 kishining yashagani qayd qilingandi, ularning etnik tarkibi esa mana bunday edi: 3306000 (43,1 %) ozarbayjon, 1786000 (23,3 %) arman, 1641000 (21,4 %) gruzin. Ushbu yilda asosan Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hududida 2353000 nafar yashardi, bu esa Janubiy Kavkaz aholisining 30,7 % ga teng edi.
Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hukumatining Parij Sulh konferensiyasiga taqdim qilgan hujjatlarga koʻra esa 60,7 % ni tashkil qilardi. Koʻrsatilgan hujjatlarda aynan oʻsha hudud muvofiq ravishda Janubiy Kavkaz aholisi hisoblanardi. Konferensiyaga taqdim etilgan hujjatlarga asosan, Janubiy Kavkaz aholisi jami 8081668 nafardan iborat edi. Ularning 4617671 nafari (57,1 %) Ozarbayjonda yashardi. Ozarbayjon aholisining 75,4 %-ni (3481889 nafar) ozarbayjonlar, 17,2 %-ni (795312 nafar) armanlar, 0,6 %-ni (26585 nafar) gruzinlar, 6,7 %-ni (310885 nafar) boshqa xalq vakillari tashkil qilardi. Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hukumati mamlakat aholisining soni va etnik tarkibini aniqlashga alohida eʼtibor qaratardi. Aholi haqida yana bir maʼlumot Ozarbayjon Demokratik Respublikasining manzil-taqvimida maxsus jadval shaklida koʻrsatilgan.
Koʻrsatilgan jadvaldan foydalanayotganda shuni eʼtiborga olish kerakki, ushbu jadval 1917-yil uchun Kavkaz taqvimi asosida tuzilgani hisobga olinsa, fakt sifatida 1916-yilga tegishli vaziyatni aks ettiradi. Boshqa tomondan bu jadvalning oʻzida ham turk-musulmon aholi soni notoʻgʻri edi. Shu bilan birga, jadvalda berilgan raqamlar Janubiy Kavkazda ozarbayjonlar yashagan barcha hududlarga emas, balki qoʻshni davlatlar daʼvo qilmagan tinch hududlarga tegishli edi. Jadvalda Tbilisi gubernatorligiga tegishli tortishuvli hudud va u yerda yashagan ozarbayjon aholisining soni ham oʻz aksini topmagandi. Quyidagi jadvalda ham 1916-yillda Ozarbayjon Demokratik Respublikasining tinch hududida yashagan aholining, shu jumladan, ozarbayjonlarning soni aks etgan:
Til
Mustaqil davlatning muhim atributlaridan biri boʻlgan davlat tili masalasi yangi paydo boʻlgan Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hukumatining diqqat markazida edi. Respublika hukumati 1918-yil 27-iyundagi qarori bilan oʻsha paytda turk tili deb nomlangan ozarbayjon tilini davlat tili deb eʼlon qildi. Bu qaror Guliston va Turkmanchoy shartnomalari bilan Ozarbayjon ikkiga boʻlingandan keyingi ona tilining davlat tili sifatida ishlatilishiga tegishli ilk hujjatdir. Qayd etib oʻtish joizki, davlat tili toʻgʻrisidagi qaror hukumatning Ganjaga koʻchganidan keyingi ilk qarorlaridan biridir.
Ozarbayjon tilining davlat tili sifatida muomalaga kirish tajribasi keng tarzda ilk Ozarbayjon Parlamenti tilida oʻz aksini topgan. Davlat idoralarida muayyan muddat davomida rus tilidan foydalanishga ruhsat berilishi Parlamentga tegishli emas edi. Shu sababli ham Parlamentda tillardan foydalanish masalasi, tabiiy holda, qonun chiqaruvchi hokimiyatga, Parlament aʼzolariga topshirilgandi. Parlament foydalangan til davlat tili statusiga ega Ozarbayjon turkchasi edi. Gʻayrimahalliy Parlament vakillari maʼruzalarining rus tilida boʻlishini taklif qilganda, Parlament majlislaridan birida bu masala alohida muzokara qilingan va bu xususda qaror qabul qilingandi. Qarorga asosan, Parlamentning rasmiy tili Ozarbayjon turkchasi eʼlon qilingan, boshqa millatlar vakilligining rus tilida maʼruza qilishlari maqbul deb hisoblangandi. Shundan soʻng rasmiy hujjatlarning hammasi davlat tilida tuzilardi.
Taʼlim
300px|right|thumb|Aleksandra Imperatori rus-musulmon qizlar maktabi Mesenat Hoji Zeynalabdin Taqiyevning tashabbusi va ko'magi bilan ochildi. Xalq taʼlimi va maorif boʻyicha ilk vazirlik Ozarbayjonda Xalq taʼlimi vazirligi 1918-yil 28-mayda Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hukumati tomonidan taʼsis etildi. Vazirlar kengashi qarori bilan 30-iyun 1918- yilda uch shoʻbadan (umumiy oʻrta taʼlim, oliy va oʻrta ixtisoslashgan taʼlim, kasb-hunar maktablari) iborat struktura tasdiqlandi. Taʼlim vaziri keyinchalik Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hukumat rahbari boʻlgan Nasibbey Usubbayov edi. Xalq taʼlimi sohasida ilk muhim tadbir maktablarning milliylashtirilishi boʻldi, bu taʼlimning mahalliy Ozarbayjon turkchasiga oʻtishi edi. Bu bilan ilk bora ozarbayjon bolalarining oʻz ona tilida taʼlim olish huquqini qonuniylashtirildi.
Xalq taʼlimi vazirligi 1919-20-yil oʻquv yili boshlaridan Oliy boshlangʻich maktablarining barcha sinflari va oʻrta taʼlim maktablarining uchinchi sinfi milliylashtirish qarori qabul qilindi. 1918-yil 7-sentabr farmoni bilan barcha Oliy boshlangʻich maktablarda gʻayri-musulmon talabalar uchun diniy va ularning ona tili darsi tatbiq qilindi. Bu taʼlimlarning oʻqitilishi boʻyicha xarajatlarni davlat oʻz zimmasiga oldi. Boku shahri milliy maktablarning inspeksiyasida va Boku gubernatorligida 1918-1919-oʻquv yilida 76 rus — bulardan Bokuda 30, viloyatlarda esa 46 maktab bor edi. Ulardan 51-i davlat, qolgan 25-i esa shahar, neft-sanoatchilari qurultoyiga maxsus edi va xususiy hisoblanardi.
Xalq taʼlimi vaziri yahudiy maktablari direktori Y. Baysband va F. Shapiroyan tashkil qilgan yahudiy tili, yahudiy xalqi tarixi va yahudiy adabiyoti tarixi kurslariga tinglovchilarni yozilishiga ruhsat berdi. Darslar 20 oktabr 1918-yilda boshlandi. 1918-yil oktabr oyida Yahudiy Milliy Kengashi nazdida faoliyat koʻrsatgan maktablarda 700 nafari taʼlim olar, 24 oʻqituvchi ishlardi. Bu maktablar har oy 10 ming rubl mablagʻida davlat tomonidan subsidiyalashtirildi. Ozarbayjon davlati tomonidan nemis koloniyalarida faoliyat koʻrsatgan maktablar ham qoʻllab-quvvatlanardi. Nemis koloniyalarida dars bergan oʻqituvchilarning har biriga 1918-19-yilda inspeksiya tomonidan har oy 90 rubl toʻlanilardi.
1918-yilda Sogʻliqni saqlash vazirligi tashkil topdi, bu vazirlikka esa Musobey Rafiyev vazir etib tayinlanadi. Bu yillarda Boku va Ganja kabi shaharlarda oʻnga yaqin yangi dorixona va kasalxona ochildi. 1919-yilda tibbiyot fakulteti ham boʻlgan Boku Davlat Universiteti tamali qoʻyildi, kafedra mudiri mashhur jarroh, professor Vasiliy Razumovskiy (1920-yilgacha) boʻldi. Bu yerda tibbiyot tarixi ham oʻqitilardi. Qisqa muddat davomida Razmuovskiy rahbarligi ostida Maxsus Tayyorlov Komissiyasituzildi. Bu yilning avgust oyida qabul imtihonlari tashkil qilinadi va ilk talabalar — boʻlajak shifokorlar guruhi yigʻiladi. 1922-yil 2-avgustda tibbiyot fakultetining ilk 29 bitiruvchisi orasida faqatgina uch ozarbayjon — A. Alakbarov, Jayron Sultonova va keyinchalik fan doktori va professor boʻlgan Odila Shaxtaxtinskaya boʻlgan.
Xalq taʼlimi masalalari bilan mashhur boʻlgan oʻqituvchi Alijabbor Orujaliyev rahbarlik qilgan Boku Shahar Dumasining taʼlim shoʻbasi bilan ham shugʻullanardi. 1919-yil 15-iyuldagi majlisda Shahar Dumasining shahar maktablari oʻqituvchilari uchun 1600 rubl stipendiya belgilandi. Bu sohada Boku neft-sanoatchilari ham muayyan qadamlar tashlardi: ularning ham maktablarida oʻqituvchilarning maoshlari orttirilgandi. Bokuda maktab binolari xarob holatga kelib qolgandi. Ularning koʻpi yoki hammasi buzib tashlangan yoki yetarlicha taʼmir talab qiladigan darajada barbod edi. Hukumat Boku shahar boshlangʻich maktablarida maktab-sanitar nazoratining tashkil qilinishi uchun 827600 rubl mablagʻ ajratildi. Maktabdagilarga turli ijtimoiy tashkilotlar ham yordam berardi. Boku shahar maktablariga yordam ijtimoiy idorasi maktablarda issiq nonushtalar tashkil qilinardi. Mablagʻ yigʻilishi uchun idora lotoreya va oʻtgan yillardan qolgan ashyolarning sotish yarmarkasini oʻtkazardi.
Maktabdagilarga fuqarolar, xayriya qiluvchilar va Hoji Zaynalabdin Tagiyev, Ogʻa Muso Nagʻiyev, Hamida Mammadqulizoda, Murtuza Muxtorov, Shamsi Asadullayev kabi boylar ham yordam berardi.
Xumoyun mahallasi
Xumoyun mahallasi — Mirzo Ulugbek tumanidagi mahallalardan biri. Ahmad Yugnakiy, Al-Forobiy maxallalari bilan chegaradosh. 1993-yilda tashkil etilgan boʻlib, Boburiy podshoxlardan Xumoyun Mirzo nomi bilan atalgan. 2009-yil maʼlumotlariga koʻra mahallada 4995 kishi istiqomat qiladi. Xumoyun mahallasi baynalminal mahallalardan biri hisoblanaib, bu yerda 20 dan ortiq millat vakillari istiqomat qilishadi. Mahalla xududida bolalar bogʻchasi, oʻrta maktab, neyrojarrohlik kasalxonasi mavjud va aholiga xizmat koʻrsatib kelmoqda.
Ozarbayjon Demokratik Respublikasi
Sogʻliqni saqlash
300px|right|thumb|Ozarbayjon Demokratik Respublikasining Sog'liqni saqlash vazirligining xodimlari bilan Ganjada Kavkaz islomiy qo'shini xodimlari. Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hukumati tashkil topgan kundan aholi sogʻligʻi haqida qaygʻurgan va sogʻliq boʻyicha jiddiy tadbirlar koʻrishgan. Bu sohada eng katta muvaffaqiyatlardan biri mamlakatning sogʻliq sistemasining yaratilishi va tashkiliy ishlariga bilvosita rahbarlik qilgan davlat ijro organining — Sogʻliqni saqlash vazirligining tashkil topishi edi. 1918-yil 7-iyunda Fatalixon Xoyskiy tomonidan tashkil qilingan 2-hukumat kabineti Ganjada faoliyat koʻrsatar ekan, Musulmonlar Milliy Kengashi qoshidagi qochqinlar shoʻbasi asosida Ozarbayjon Demokratik Respublikasi Xalq salomatligi va himoyalash vazirligi tuzildi. Ozarbayjonning ilk oliy toifali jarrohlardan boʻlgan Xudodotbey Rafibeyli Ozarbayjon Demokratik Respublikasining xalq salomatligi va himoyalash vaziri etib tayinlandi.
Ozarbayjon Demokratik Respublikasi davrida Parlament va Hukumat, xususan, Xalq salomatligi vazirligi aholining sogʻligʻiga manfiy taʼsir koʻrsatgan antisanitariya bilan jiddiy kurash olib borishga, tashqi muhit va maishiy hayot bilan bogʻliq manfiy omillarni bartaraf qilish bilan yuqumli kasalliklarga, ogʻir epidemiyalarga qarshi profilaktik chora-tadbirlarni amalga oshira boshladi. Oz muddat ichida Ganja yaqinidagi Zayam va Zurnabad qishloqlariga taunga qarshi stansiya tashkil etildi. Sogʻliq tarmogʻi kengaytirila boshlandi. Qishloq joylarida kasalxonalar, ambulatriyalar, feldsher stansiyalari va boshqa muolaja muassasalari ochildi, yangi tibbiy maskanlarning tamali qoʻyildi. Davlat tibbiy muassasalarini dori-darmon bilan, kerakli ashyolar bilan taʼminlash uchun kerakli choralar koʻrildi. Buning uchun davlat dorixona ombori, laboratoriyasi va boshqalar tashkil etildi. Ozarbayjon Demokratik Respublikasi parlamenti va hukumati sogʻliqni saqlashga doir vazifalar va choralar borasida bir qator qonun va qarorlar qabul qildi. Respublika hukumati tibbiy xizmat hay’atini kengaytirish maqsadida sogʻliq tizimida qisqa muddatli tibbiy ishchilar kurslari ochdi. Buning natijasida Ozarbayjon Demokratik Respublikasi davrida qishloq joylarida Sogʻliqni saqlash vazirligiga tobe boʻlgan 33 qishloq kasalxonalari faoliyat koʻrsata boshladi. Ularning har birida 1 doktor, 2 feldsher va xizmatchi hamshiralar ishlardi. Bu tiibiy personallar 6 ta yotoqxonali qishloq kasalxonalaridagi bemorlarga xizmat qilar, ambulator muolajaga ehtiyoji boʻlganlarga esa bepul tibbiy yordam koʻrsatardi.
Bu davrda nodavlat tibbiy jamiyat, uyushma va tashkilotlarining ham faoliyati keng tarqalgan edi. Boku shahar shifokorlar jamiyatining asosiy faoliyat yoʻnalishi sanoat gigienasi, terlama (tif) epidemiyasini bartaraf qilish edi. Jamiyat Boku Davlat Universiteti tibbiyot fakultetining asbob-uskunalar bilan jihozlanishiga yordam koʻrsatish uchun Yevropaning yetakchi klinikalari bilan aloqa qildi. Bokuning mashhur shikoforlari tabobatning turli sohalarida ilmiy tajriba almashish maqsadida jamiyatda anjumanlar oʻtkazardilar. Uning qoshida boʻsh ish oʻrinlarini roʻyxatga olish, ishsizlarni u yerga joylashtirish, ularga vaqti-vaqti bilan yordam koʻrsatish maqsadida Shifokorlarga yordam byurosi tashkil qilindi. 1919-yilda Bokuda taʼsis etilgan nodavlat tibbiy jamiyatlaridan biri esa Bolalar shifokorlari jamiyati edi. Jamiyat bolalar va oʻsmirlar orasida tarqalgan yuqumli kasalliklarning profilaktikasi va muolajasi sohasida tajriba almashuvi olib borar, zamonaviy muolaja usullari tatbiqiga intilar, tashviqot ishlari bilan shugʻullanardi. 1920-yilgacha Ozarbayjonda 353 shifokor, 450 oʻrta tibbiyot ishchisi, 1123 mahalliy kasalxona mavjud edi.
Tasviriy sanʼat va meʼmorlik
300px|right|thumb|Ismoiliye saroyi Ozarbayjon Demokratik Respublikasi eʼlon qilingan kundan boshlab davlat ramzlarini yaratishga alohida ahamiyat berardi. Eng muhim davlat atributlaridan biri sifatida Davlat bayrogʻining qabul qilinishi amalga oshirildi. Alibey Husaynzodaning mashhur „turklashish, islomlashish va zamonaviylashish“ shiori bu ishda asos qilib olingandi. Respublika hukumati 1918-yil 9-noyabrda „yashil, qizil va moviy ranglardan, oq yarim oy va sakkiz qirrali yulduzdan iborat“ bayroqning milliy bayroq sifatida tasdiqlanishi toʻgʻrisida qaror qabul qildi.
Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hukumati 1919-yil 23-martda davlat gerbi va rasmiy hujjatlarda ustida davlat nomi hamda gerbi tasvirlangan davlat muhrining loyihalarini tayyorlash maqsadida musobaqa eʼlon qilish borasida qaror qabul qilgandi. Biroq musobaqaga joʻnatilgan loyihalarning hech qaysisi qoniqarli boʻlmagani sababli qabul qilinmadi. Shu sababli ham Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hukumati harbiy ordenlar, milliy gimn, davlat gerbi va muhri uchun loyiha tayyorlanishi boʻyicha yangi musobaqa eʼlon qilinishi toʻgʻrisida qaror chiqardi. Davlat gerbining, orden va medallarning tayyorlanishida ilk professional haykaltarosh Zeynal Alizoda ishtirok etardi. Uning loyihasiga asosan chiqarilgan koʻkrak va xotira medallarida Parlament binosi, bayroqlar, yarim oy, sakkiz qirrali yulduz, quyosh chiqishi, gulchambarlar surati tushirilgandi.
Milliy rassomlik sanʼati taraqqiyotiga alohida eʼtibor qaratilardi. 1919-yilda nashr etilgan „Zanbur“ jurnalida Ozarbaujon satirik grafika banisi Azim Azimzodaning oʻsha davr ijtimoiy-siyosiy muammolarini aks ettirgan karikaturalari chop etilardi. Karikaturalrdan birida qurolli Denikin, Kolchak va Andronikni choʻntaklarida olib yurgan ingliz muhojirlari tasvirlangandi. Uning rasmlarida jaholat, nodonlik, qonxoʻr arman-doshnoq bosqinchilarining vahshiy va jirkanch amallari fosh boʻlgandi. Bu mavzu rassom Behruz Kengerli ijodida ham muhim oʻrin egallagandi. Uning arman-ozarbayjon nizolarini aks ettirgan mashhur „Qochqinlar“ saylanmasi realist Ozarbayjon rassomlik sanʼatining muvaffaqiyati edi. Azim Azimzoda „Otello“, „Oshiq Gʻarib“, „Temirchi Gave“ spektakllarining badiiy dizayni uchun dekoratsiya va kiyim eskizlari tayyorlagandi. Behruz Kengerli Naxchivon teatrida „Hoji Qora“, „Oʻliklar“, „Tarqalib ketgan ittifoq“, „Parijodu“ va boshqa spektakllarga dizaynerlik qilgan. Milliy madaniyat taraqqiyoti va rivojlanishi yoʻlida ilk muhim qadam tashlangandi. Alibey Husaynzodaning „Shayxulislom portreti“ va „Bibihaybat masjidi“ kartinalarini alohida qayd etib oʻtish kerak. Bu davrda rassomlar plakat sohasida ham diqqatga sazovor asarlar yaratgan.
Meʼmorlik va haykaltaroshlik sanʼati sohasida ham muayyan tadbirlar amalga oshirilgandi. Boku Politexnika Maktabi qoshida haykaltaroshlik sinfining ochilishi koʻzda tutilgandi. 1918-yilda Bokuning arman-doshnoq bosqinchilari tomonidan yoqib yuborilgan goʻzal binolar — Hoji Zeynalabdin Tagiyev qizlar maktabi, Ismoiliyya Saroyi Ozarbayjon Demokratik Respublikasi davrida shaharning bosh arxitektori vazifasida ishlagan taniqli meʼmor Zivarbey Ahmadboyev loyihalari asosida barpo etilgan. Arman millatchilari bosqini natijasida xarobaga aylangan Shamaxi shahrini qayta tiklash uchun Ziverbeyning tashabbusi bilan Yangi Shirvon jamiyati taʼsis etildi. U muhandis Umarbey Avuyev bilan birga „Islom sanʼatini sevuvchilar va himoyachilar jamiyati“ni yaratgandi. Ziverbey Ahmadboyev, meʼmor Nabioʻgʻli Qachar, muhandis Mammadhasan Hajinskiy va Hojibey Axundov Shirvonshohlar saroyi kompleksining tadqiqi sohasida faoliyat koʻrsatganlar. Sanʼatshunoslardan Muhammad Ogʻaoʻgʻli, Husaynbey Mirzajamolov, meʼmor Nabioʻgʻli Qachar islom madaniyati, muzeyshunoslik qadimiy moddiy madaniyat namunalarini saqlash sohasida faol ishlaganlar.
Teatr
300px|right|thumb|Husayn Arablinskiyning Bokudagi dafn marosimi Ozarbayjon Demokratik Respublikasining yaralishi milliy teatr faoliyatida ham jonlanishga sabab boʻldi. Davlatning faol koʻmagi harakatlari natijasida Ozarbayjon teatri taraqqiyotida muhim sifat oʻzgarishlari yuz berdi. Teatr repertuariga Ozarbayjon tarixi va milliy ozodlik kurashi bilan bogʻliq yangi asarlar keldi. Ijtimoiy hayotda teatr roli ortdi. Respublika davrida Bokuda faoliyatini boshlagan ilk truppa „Hojibeyli aka-ukalari“ boʻlgan. Truppa taniqli sanʼatkorlardan Hojiogʻa Abbosov, Mirzaogʻa Aliyev, Ahmad Agʻdamskiy, Jalil Bagʻdodboyev, Husayn Arablinskiy, Husaynquli Sarabskiy, Muxtor Mammadzoda, Riza Darabli, Sidqi Ruhulla, Alakbar Husaynzoda, Mammadtagi Bagʻirzoda, Bagʻir Jabborzoda, Abulhasan Anapli, Ahmad Anatolli, Mirmahmud Kazimovskiy, Magʻfura xonim, Yeva (Yevgeniya) Olenskaya, Semnurxonim, Mina xonim va boshqalarini bir yerga yigʻib, haftada uch kun navbat bilan drama, komediya, opera va operetta spektakllari koʻrsatar, repertuarini boyitish niyatida edi.
Ozarbayjon davlat teatri ochilishi va faoliyati Ozarbayjon Demokratik Respublikasi davrida madaniy hayotning eng porloq sahifalaridan biri edi. Ozarbayjon Demokratik Respublikasi davrida Davlat teatri binosida opera, musiqali teatr spektakllari, xalq musiqasidan iborat konsertlar bilan birga, muhim davlat tadbirlari ham oʻtkazilardi. Davlat teatri pardalari ilk bora 1918-yil 4-noyabrda Narimon Narimonovning „Nodirshoh“ fojiasi spektakli bilan ochildi.
Ozarbayjon Demokratik Respublikasining madaniyati taraqqiyotiga koʻrsatgan jonbozligi natijasida milliy teatr taraqqiyotida koʻzga tashlanadigan muvaffaqiyatlarga erishildi. „Temirchi Gave“, „Nodirshoh“, „Oʻliklar“, „Yomgʻirdan qochib, doʻlga tutildik“, „Baxtsiz yigit“, „Ellik yoshli oʻspirin“, „Shamdanbey“, „U boʻlmasin, bu boʻlsin“, „Ogʻa Muhammad shoh Qachar“, „Shoh Ismoil“, „Pari-jodu“, „Otello“, „Qochoqlar“, „Tarqalib ketgan ittifoq“, „Almansur“, „Hoji Qora“, „Badbaxt millionchi“, „Vatan yoxud Silistra“, „Uy tarbiyasining bir koʻrinishi“, „Uylansa ham boʻydoq“, „Arshin mol oluvchi“ asarlari milliy teatr repertuaridagi eng yaxshi tomoshalar edi.
Xayriya tomoshalarining tashkil topishi teatr faoliyatida, bir tur, anʼanaga aylanar, „Ozarbayjon“ gazetasida halok boʻlgan askarlar oilalari xayriyasi uchun tashkil etilgan teatr spektakllari toʻgʻrisida tez-tez eʼlon berilardi. Bu ishda Uzeyir va Zulfiqor Hojibeyov aka-ukalari truppasi alohida faoliyat koʻrsatardi. Davlat teatri direktori Zulfiqor Hojibeyov tomonidan tashkil etilgan xayriya spektaklidan Ozarbayjon armiyasi boʻlinmasiga 22292 manat 80 kopeyka pul mablagʻi oʻtkazildi. Agʻdashda mahalliy ziyolilar tashkil qilgan xayriya spektaklidan yigʻilgan mablagʻ Dogʻistonning „Qizil yarim oy jamiyati“ga joʻnatilgandi.
Ozarbayjon teatri repertuarida mustaqillik yoʻlida kurashga bagʻishlangan drama asarlari muhim oʻrin egallardi. Mirzabola Mammadzodaning „Boku yoʻlidagi kurash“, Isobey Ashurboyevning „Ozarbayjon“, Jafar Jabborlining „Boku urushi“, „Edirne fathi“ kabi vatanparvarlik ruhidagi asarlari oʻynalardi. Teatrda sahnaga qoʻyilgan asarlar saviyasiga, jamiyatning badiiy didining toʻgʻri shakllanishiga juda katta ahamiyat berilardi. Sahna asarlarining tanlanishi va ularning adabiy va badiiy sifatlariga kerakli eʼtibor qaratilishi uchun maxsus adabiy komissiya tuzilgandi.
Respublika davrida Ozarbayjonning boshqa madaniyat markazlarida ham teatr sanʼati rivojlangandi. Naxchivon teatri bularning orasida alohida ajralib turardi. Naxchivon teatri tashkil qilinishida oʻsha davrning ijtimoiy-siyosiy va falsafiy fikr taraqqiyoti sharoitida yetishib chiqqan maʼrifatparvar ziyolilardan Jalil Mammadqulizoda, Buyukxon Naxchivoniy, Aliquli Gamkusar, Riza Tahmasb, Riza Isfandiyorli, Mir Hasan Mirishli va boshqalarining katta xizmatlari boʻlgan. „Oʻliklar“, „Uylansa ham boʻydoq“, „Arshin mol oluvchi“, „Tarqalib ketgan ittifoq“, „Hoji Qora“, „Baxtsiz yigit“ va boshqa asarlar sahnaga qoʻyildi. Aktyorlar Mirza Alakbar Sobirning va uning adabiy maktabi davomchilari boʻlgan shoirlarning satiralari asosida kichik sahnalar tayyorlanishiga ham alohida ahamiyat berardilar.
Musiqa
300px|right|thumb|Uzeyir Hacibeyov xotini Maleyka bilan Ozarbayjon teatri milliy opera sanʼatining yaralishida alohida rol oʻynagan va ilk Ozarbayjon operalari aynan mana shu teatr sahnasida namoyish etilgandi. „Layli va Majnun“ operasi namoyish etilgan vaqt — 1908-yil 12-yanvar Ozarbayjon musiqasi tarixida milliy Ozarbayjon operasining paydo boʻlgan kun boʻldi. Uzeyir Hojibeyov ilk „Layli va Majnun“ operasidan keyin „Shayx Senon“, „Asli va Karim“, „Rustam va Suhrob“, Shoh Abbos va Xurshidbonu kabi boshqa maqom operalarini ham yaratdi. U Ozarbayjonda musiqali komediya janrining ham asoschisidir. Uning „Er va ayol“, „U boʻlmasin, bu boʻlsin“ (Mashadi Ibod), „Arshin mol oluvchi“ musiqali komediyalarida Ozarbayjon xalqining odat-anʼanalari, maishiy hayoti oʻz aksini topgan.
Milliy musiqa janrlari paydo boʻlishida Uzeyir Hojibeyov bilan yelkama-yelka xizmat qilgan buyuk sanʼatkorlardan biri Muslim Magomayevdir. Teatr faoliyatini orkestr skripchachisi sifatida boshlagan Muslim Magomayev tez orada teatr dirijyori boʻldi va Ozarbayjon opera sanʼatining yana bir klassik asarini — „Shoh Ismoil“ operasini yaratdi. 1916-yilda yozilgan bu opera faqatgina 1919-yilda, Ozarbayjon Demokratik Respublikasi davrida namoyish etildi va katta muvaffaqiyatga erishdi.
Ozarbayjon musiqa madaniyati taraqqiyotida xalq xonandalari va xalq baxshilari alohida rol oʻynaganlar. Xalq ichidan chiqqan, oʻzining goʻzal ovozi va sanʼati bilan nafaqat Ozarbayjonda, balki butun Kavkaz va Yaqin Sharqda mashhur boʻlgan Jabbor Qoryogʻdioʻgʻli, Kechechioʻgʻli Muhammad, Sayid Shushinskiyy, Majid Behbudov va boshqalari mamlakat madaniy hayotida, bayramlarda, xayriya konsertlarda va boshqa xalq bayramlarida yaqindan ishtirok etganlar. Bu yillarda ayni vaqtda, ustoz baxshilardan Abbosquli, Najafquli va Oshiq Alaskar ishtirokida „Sharq konsertlari“ berilardi. Ozarbayjonda xonandalik sanʼatining yuksalishi bilan aloqador boʻlgan cholgʻu musiqasi ham rivojlangan, Mashadi Jamil Amirov, Qurbon Pirimov va boshqa ustoz sozandalar yetishib chiqqan.
Bu davrda Ozarbayjon musiqa hayotida „Baynalmilal“, „Marselyoza“ kabi inqilobiy qoʻshiqlarning, Goʻroʻgʻli, Qochoq Nabiy, Sattorxon haqida tarixiy qoʻshiqlarning xalq orasida tarqalishi tasodifiy emas edi. Davrning umumiy ahvoli, ruhiyati, xalqning inqilobiy faolligi, demokratik mayllar ham qoʻshiqlarning oʻziga xos melodiyalarida oʻz ifodasini topardi. Uzeyir Hojibeyov „Ozarbayjon marshi“ni aynan oʻsha qoʻshiqlar taʼsiri ostida yozgan. Bu asarda bastakor Respublika davrida xalqi qalbida uygʻongan vatanparvarlik hislarini, taraqqiyot gʻoyalari, milliy gʻururini ifoda etgandi.
Adabiyot
Ozarbayjon Demokratik Respublikasi Ozarbayjon xalqi tarixiy, siyosiy va maʼnaviy-psixologik hayotida, shu jumladan, oʻsha davrning adabiy-badiiy fikr namunalarida oʻchmas izlar qoldirgan. Respublika davrining buyuk poeziyasi, nasri, dramaturgiyasi va publitistikasi boʻlgan.
Respublika davri adabiyotini ilk bora tadqiq qilgan va qiymat berganlar ham Respublikani va uning madaniyatini yaratganlarning oʻzi boʻlgan. Adabiy jarayonni tartib qilganlar va yaratganlar — Muhammad Amin Rasulzoda, Mirzabola Mammadzoda, parlament raisi Alimardonbey Topchubashov, rais muovini Hasanbey Ogʻayev, Respublika hukumati raisi Fatalixon Xoyskiy, shuningdek, Alibey Husaynzoda, Ahmadbey Ogʻaoʻgʻli, Uzeyir va Jayhun Hojibeyov aka-ukalari, Husayn Jovid, Jalil Mammadqulizoda, Muhammad Hodi, Ahmad Javod, Abdulla Shaiq, Salman Mumtoz, Aliabbos Muznib va boshqalari edilar. Xususan, „Respublika shoiri“ Ahmad Javodning, Ali Yusuf, Ummugulsum, Amin Obid Mutallibzoda, Jafar Jabborli, Badri Sayidzoda, Davud Ogʻamirzoda, Ali Shavqiy Shayxzamonov kabi yoshlarning sheʼrlari xalq orasida sur’at bilan yoyilar, marshga, gimnga, qoʻshiqqa aylanardi.
Respublika bergan qalam ozodligidan bahra olardilar. Najafbey Vazirov, Sulaymon Soniy Axundov, Yusuf Vazir Chamanzaminli, Sayid Husayn, Abdullabey Devonbeyoʻgʻli va boshqalar pedagogik ishda, publitistika sohasida, davlat ishlarida ishlar, siyosiy hayotga aralashardilar. Firidunbey Koʻcharlini, Yusuf Vazir Chamanzaminlini, Sayid Husaynni va Salmon Mumtozni koʻproq adabiyot tarixi masalalari qiziqtirardi. Yusuf Vazir „Litva tatarlarining tarixi“, „Ozarbayjon adabiyoti tarixiga bir nazar“ kitoblarini yozar, Salmon Mumtoz Ozarbayjon klassik shoirlarining asarlarini yigʻardilar. Abdurahimbey Haqberdiyev, Aliquli Gʻamgusar, Umar Faiq Nemonzoda, Aynalibey Sultonov, Husayn Minasazov va boshqalari Tbilisida ishlardilar.
1918-20-yillarda Ozarbayjonda ideologik kurashning barcha ogʻirligi davriy matbuotning asosiy quroli boʻlgan publitistika zimmasiga tushardi. Ozarbayjon publitistikasi gʻoya-mavzu jihatdan juda rangbarang va boy edi: chorizm asoratidan endigina qutulgan Shimoliy Ozarbayjonning milliy mustaqilligining asrab-avaylanishi, milliy armiya tuzilishi, mamlakatda demokratik parlament saylovlari va islohotlarning oʻtkazilishi, bolshevik va Denik xavfining daf etilishi, Qorabogʻda arman millatchilari uyushtirgan urush yongʻinining oʻchirilishi, mamlakat ichidagi kelishmovchilik, Boku nefti yoʻlida xorijiy imperialistlarning tortishuvi va boshqalar publitistika murojaat etgan asosiy masalalardan edi. Milliy publitistika asosida xalq kelajagi bilan bogʻliq katta siyosiy-ijtimoiy konsepsiya turardi. Bu konsepsiya XX asr boshlarida Ozarbayjonda qizgʻinlashgan „turklashish, islomlashish, zamonaviylashish“ gʻoyalarida harakatlanardi.
Matbuot
Ozarbayjon matbuoti tarixida 1918-20-yillar, bundan avvalgi davrlarga nisbatan eng yuksak taraqqiyot bosqichi boʻlgan. 1918-20-yillar matbuotini gʻoya yoʻnalishi jihatidan quyidagicha guruhga ajratish mumkin: Ozarbayjon Demokratik Respublikasi gʻoyalarini tashviq qilgan matbuot, Respublika hukumatiga muxolifatda boʻlgan bolshevik matbuoti, bolshevik matbuoti bilan muxolifatda boʻlgan eser-menshevik matbuoti, armanlarning Ozarbayjonga qarshi hudud daʼvolarini yoqlab chiquvchi arman-doshnoq matbuoti, oʻzini xolis deb nomlagan va hech qaysi siyosiy partiyaga aʼzo boʻlmagan informatsion matbuot, gazeta-jurnallar. Lekin ularning ichida koʻproq real hayotga yaqin va keng oʻquvchi auditoriyasiga ega boʻlgan Ozarbayjon Demokratik Respublikasi gʻoyalarini tatbiq qiluvchi va qoʻllab-quvvatlovchi matbuot edi.
Respublika hukumati davrida Boku, Ganja, Shusha, Tbilisi, Irevan va boshqa madaniy-maʼmuriy markazlarda chiqqan matbuot namunalari faqat Ozarbayjon-turk tilida emas, rus, gruzin, arman, polyak, fors, nemis va boshqa chet tillarda ham nashr qilinardi. Ozarbayjon Demokratik Respublikasi davrida „Istiqlol“ (1918-20), „Ozarbayjon“ (1918-20), „Nafis varaqlar“ (1919), „Musulmonlik“ (1917-19), „Qurtulish“ (1920), „Madaniyat“ (1920), „Yoshlar yurti“ (1918), „Sheypur“ (1918-19), „Zanbur“ (1919) kabi milliy istiqlol gʻoyali matbuot organlari nashr etilgan. Respublikaga kelgan yoʻlda Ozarbayjon matbuoti taraqqiyotida „Mulla Nasriddin“ tashviqot qilgan chuqur demokratizm va ozodlik gʻoyalari imperializmning mustamlakachilik siyosatiga, qoloqlik, mavhumlikka, jaholatga, xurofotga qarshi kurashda, maorif va madaniyat taraqqiyotida muhim rol oʻynadi. Shunday qilib, XIX asr oxiri — XX asr boshlarining barcha davriy matbuot namunalari Ozarbayjonda milliy-ijtimoiy fikrning, ozodlik gʻoyalar uygʻonishida alohida ahamiyat kasb etgan.
Ozarbayjonning 1918-20-yillardagi davriy matbuoti aholining turli qatlamlari qiziqishlarini aks ettirardi. Yoshlarga tegishli „Yoshlar yurti“, talaba va oʻqituvchilarga tegishli „Afkori mutaalimin“, fan va sanʼat xodimlarining „Madaniyat“ kabi gazeta va jurnallari nashr qilinardi. Ularning sahifalarida milliy uygʻonish nomiga taʼlim, fan, maorif va madaniyat taraqqiyotiga, milliy ruhdagi yangi nasl yetishishiga, ayni vaqtda mamlakatda sodir boʻlgan ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy voqealarga oid maqolalar chop etilardi.
Marvel Comics
Marvel Comics (yoki shunchaki Marvel) Amerika media-nashriyotidir. Superqahramonlarga oid komikslar nashr etadi. Nashriyotga 1939-yil Martin Goodman tomonidan (Timely Comics nomi ostida) asos solingan. Nashriyot 2009-yilda The Walt Disney Company tomonidan $4,24 milliard evaziga sotib olingan. Bosh binosi AQShning New York shahrida joylashgan.
Angevillers
Angevillers Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Thionville-West tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1185 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 136,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 8,7 km2. Dengiz sathidan 315 – 418 m balandlikda joylashgan.
Yana 1 ta urish
1 More Hit - Shauna Garrning hujjatli filmi. Bu xip-xop prodyuseri J-Sviftning hayotini, avval The Pharcyde -dan, uysizlik va yoriqlarga qaramlikdan uning hayoti va musiqa karerasini qaytarib olish missiyasiga qadar davom etadi. 1 Yana hit premyerasi 2007-yilda “ Janubiy janubi-g‘arbiy ” kinofestivalida bo‘lib o‘tdi Hujjatli film J-Sviftning xarizmatik shaxsini ta'kidlab, uning yozuvchilik karerasini tiklash uchun unga qaramlikka qarshi kurashd.