cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guilherme Marinato
Xalqaro karyera
2018-yilning 11-may kuni u Rossiya terma jamoasining 2018-yilgi FIFA Jahon chempionatining kengaytirilgan tarkibiga zaxira 5-darvozabon sifatida kiritilgan. U jahon chempionatining yakuniy tarkibiga kiritilmagan. Igor Akinfeev jahon chempionatidan keyin terma jamoadagi faoliyatini tugatgandan soʻng, Giyerme Andrey Lunyov bilan raqobatlashib, jamoaning birinchi darvozaboniga aylangan.. Yevro-2020 saralashining 10 ta oʻyinidan 6 taoʻyin oʻtkazib, atigi 8 ta gol oʻtkazib yuborgan.
Sanam (but)
Sanam - haykal.
Guilherme Marinato
Shaxsiy hayot
Marinato rus tilini yaxshi biladi. 2015-yil 22-noyabrda Gilerme Rossiya fuqaroligini olgan va Rossiyani xalqaro miqyosda himoya qilish huquqini olgan.
Eurovision qoʻshiq tanlovi 2008
thumb|261x261px|Yashil — Qatnashayotgan mamlakatlar. Sariq — Qatnashishdan voz kechgan mamlakatlar. Qizil — finalga oʻtmagan mamlakatlar Eurovision qoʻshiq tanlovi 2008 (Eurovision Song Contest 2008, Concours Eurovision de la chanson 2008) — 2008-yilda oʻtkazilgan 53-Eurovision qoʻshiq tanlovidir.
Guilherme Marinato
Yutuqlar
Shahsiy yutuqlar
Sanam
Sanam — uygʻur mumtoz musiqasi janri. Anʼanaviy sozandalar — xonandalar ansambli hamda raqqos(a)lar tomonidan asosan toʻy, sayil va turli davralarda ijro etilgan. Sharqiy Turkistonning barcha hududlarida tarqalgan boʻlib, qashqar Si, ili Si, kumul Si, yorkand Si kabi turlarga boʻlinadi. S.lar bir necha qoʻshiq (mas, ili S.ida — "Chong sanam", "Yulan", "Mashugʻum", "Suvar", "Chimchim aytdim" kabi) va tezlashib borayotgan raqslardan tarkib topib, turkum tarzida ijro etiladi. S qoʻshiklari band—naqarot shaklida boʻlib, xalq toʻrtliklariga asoslanadi. Ular "sanam", "qashqarcha" kabi usullarga bogʻlanib jozibali yangraydi. Uygʻur Slarining cholgʻu (mas, surnay yoki urma sozlar tomonidan ijro etilgan) yoʻllari ham mavjud.
Geterobatmiya
Geterobatmiya (getero... va yun. bathmos —daraja, bosqich) —organizm turli qismlarining har xil darajada evolyutsion rivojlanishi. G. koʻproq oʻsimliklarda kuzatiladi. Masalan, Trochodendraceae va Tetradendraceace oilalarining vakillarida haqiqiy oʻtkazuvchi naylar sistemasi juda sodda tuzilgan boʻlishiga qaramay, gullari yuqori darajada ixtisoslashgan. Magnoliyadoshlarda esa, aksincha, gullari sodda tuzilgan boʻlsada, oʻtkazuvchi naylar sistemasi tuzil ishi evolyutsiya nuqtai nazaridan ancha ilgari surilgan.
Geterogen reaktor
Geterogen reaktor - atom reaktorit bir xili; unda yadro yonilgʻisi (uran, plutoniy) faol (aktiv) zonaning boshqa elementlari va materiallaridan alohida oʻrnatiladi. Yadro yonilgʻisi bilan susaytirgich (fafit, suv, berilliy va h.k.) yaxlit sistemani tashkil qilmaydi, susaytirgichlar yadro yonilgʻisiga nisbatan turlicha oʻrnatiladi. Masalan, atom elektr st-yasidagi uran-grafitli G. r.da uran tayoqchalari grafit bloklaridagi ish kanallariga oʻrnatiladi. Issiqlik ajratadigan elementlarni sovitish uchun G. r.da katta (140 atm) bosimli suv, geliy, baʼzi metallar (mas, natriy va b.) ishlatiladi. Bular yadro yonilgʻisidan issiqlik olib, isteʼmolchiga yetkazadi. Yonilgʻi yadrolarining boʻlinish reaksiyasini boshqarib turish uchun borli poʻlat, bor yoki kadmiy karbid qoʻllaniladi. G. r. ilmiy tadqiqot oʻtkazish, elektr energiya hamda boyitilgan uran (yoki plutoniy) olish uchun oʻrnatiladi.
Zapravkatepa
Zapravkatepa  — Oʻzbekistondagi madaniy meʼros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: II—IV, V-VI, IX—XII asrlar. Qashqadaryo viloyatining Kitob tumanida joylashgan. Obyekt manzili: “Beshterak” QFY, Beshterak qishlogʻi. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Qashqadaryo viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda  Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga  kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Kakus
Kakus (Kakiy, Kak, Κακός „yomon“, „xunuk“)  — Gefest (Vulkan)ning oʻgʻli.
Kaşıkçı, Balya
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Kaşıkçı— Turkiyaning Balıkesir viloyatining Balya tumaniga qarashli qishloq.
Kakus
Tarixi
U Gerakl Evanderda ziyofat qilayotganda Gerionov podasidan toʻrtta buqa va toʻrtta gʻunajinni oʻgʻirlab ketgan va izlarni chalkashtirib yuborish uchun ularni dumlaridan tutib oʻz gʻoriga sudrab kirgizgan (izlardan hayvonlar gʻorga kirmasdan balki ulardan chiqqan deb oʻylashi mumkin boʻlishi uchun). Gerakl sigirlarning maʼrashini eshitib, Kakosni topib, uni boʻgʻib oʻldiradi. Propersiyda uch ogʻizli maxluq.
Kaşıkçı, Balya
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Kakus
Tarixi
Diodorning tavsifiga koʻra, Kaki Palatinda yashagan va Geraklni iliq kutib olgan. Palatinada bir paytlar Kakiyning uyi turgan tosh zinapoyalar boʻlgan Kakiy qiyaligi bor. Dionisiyning soʻzlariga koʻra, u Geraklning sigirlarini oʻgʻirlagan, Gerakl uni tayoq bilan oʻldirgan, gʻorni vayron qilgan va Yevrisiyalik Zevsga sajdagoh oʻrnatgan.
Akshay Oberoi
Akshay Oberoi (अक्षय ओबेरॉय, Акшай Оберой) — 1985-yil 1-yanvarda tugʻilgan hind filmlarida ishlaydigan hind millatiga mansub amerikalik aktyor. 2002-yilgi American Chai komediya-dramasida bolaligida aktyorlik debyutini qilgandan soʻng. Oberoi Rajshri Productionsning Isi Life Mein (2010) filmida oʻzining birinchi bosh rolini ijro etgan. Oberoi oʻz ishi uchun tanqidchilarning olqishiga sazovor boʻldi.
Erta hayot, oila va taʼlimi
Akshay Oberoi 1985-yil 1-yanvarda Morristaun shahrida (Nyu-Jersi, Amerika Qoʻshma Shtatlari) tugʻilgan. U oʻrta va oʻrta maktab uchun Nyuark akademiyasida oʻqigan va Baltimordagi Jons Xopkins universitetida Teatr sanʼati va iqtisodiyoti boʻyicha bakalavr darajasini olgan. Shuningdek, u Nyu-Yorkdagi Stella Adlerda aktyorlik mashgʻulotlarini tugatgan va keyin Los-Anjelesdagi Playhouse West-da Meysner texnikasini oʻrgangan. Oʻqish davrida u Addams oilasidan Jon Astin qoʻl ostida aktyorlik mahoratini oʻrgangan. Shuningdek, u Broadway Dance Centerda balet, jazz va xip-xop raqslarini oʻrgangan. U Hindistonga koʻchib oʻtdi va mashhur Prithvi teatrida ijro etgan va Kishore Namit Kapoordan taʼlim oldi. Akshayning otasi Krishan Oberoi aktyor Suresh Oberoining ukasi va shuning uchun Akshay Vivek Oberoining birinchi amakivachchasi.
Yortitepa
Yortitepa  — Oʻzbekistondagi madaniy meʼros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: III—V asrlar. Jizzax viloyatining Zomin tumanida joylashgan. Obyekt manzili: “Oqbuloq” QFY, Zomin xoʻjaligi. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Jizzax viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Kakus
Tarixi
Evgemeristik talqinga koʻra, Kakus Gerakl boshchiligidagi ellin qoʻshini tomonidan magʻlubiyatga uchragan johil rahbar edi.
Akshay Oberoi
Faoliyati
Oberoi oʻz faoliyatini Juxudagi mashhur Prithvi teatrida Makrand Deshpande bilan ishlashdan boshlagan. Sahna orqasida ishlashni boshlagan Makrand keyinchalik unga „Miss Goʻzal“ filmida ishtirok etishni taklif qildi. Keyin Oberoi oʻzining kino debyutini Suraj Barjatyaning „Isi Life Mein“ filmida qildi. Biroq, Oberoi filmdagi ishi uchun tanqidchilar tomonidan maqtovga sazovor boʻldi. Bollivud Hungamasidan Taran Adarsh shunday dedi: „Filmning yagona diqqatga sazovor tomoni bu uning bosh juftligi. Akshay Oberoi isteʼdodli — bu borada ikkita fikr yoʻq. U yaxshi ekran bor, lekin eng muhimi, u juda yaxshi harakat qiladi.“ BollySpice vakili Prathna Tivari shunday dedi: „Yangi kelganlar, albatta, yaxshi boshlanishdi. Xususan, ajoyib ekran ishtirokiga ega boʻlgan Akshay Oberoi oʻz dialoglarini ishonchli tarzda taqdim etadi va ayollar uchun koʻzni qamashtiradi“. Yarim kunlik Sarita Tanvar, „Yangi kelgan Akshay Oberoi oʻziga ishonadi va taʼminlaydi“ deb taʼkidladi.
Kakus
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Akshay Oberoi
Shaxsiy hayoti
2011-yil 24-martda Oberoi Dalberg Global Development Advisors kompaniyasining strategiya boʻyicha maslahatchisi Jyoti Vynatheyaga uylangan. Akshay birinchi marta Jyoti bilan Nyuark akademiyasida uchrashdi. Ularning oʻgʻli Avyaan 2017-yil aprel oyida tugʻilga.
Marlen Chobanov
Marlen Burgandinovich Chobanov (2000-yil 10-oktyabrda tugʻilgan) — ukrainalik va oʻzbek futbolchisi, „Turon“ klubi himoyachisi.
Futbolchilik faoliyati
Toshkentning „Paxtakor“ jamoasi tarbiyalanuvchisi, keyinchalik Ukrainaga koʻchib oʻtgan. U Ukraina bolalar va oʻsmirlar futbol ligasida Kievning „Arsenal“ (2015-2016), Ivan Poddubniy Olimpiya kolleji (2017) va Obolon (2018-2019) jamoalarida oʻynagan. 2018/19-yilgi mavsumda u 19 yoshgacha boʻlganlar toifasida DUFLning eng yaxshi himoyachisi deb topildi. 2018-yilda u birinchi liga jamoalari oʻrtasida 19 yoshgacha boʻlgan futbolchilar oʻrtasidagi yoshlar chempionati gʻolibiga aylandi, 2019-yilda esa final toʻrtligida oʻynad.
2019/20-yilgi mavsumda u Ukraina Ikkinchi ligasida „Obolon-2“da oʻynay boshladi. Jamoa libosida ilk bor 2019-yilning 27-iyulida „Dinaz“ga qarshi o‘yinda (1:0) maydonga tushgan. Umuman olganda, futbolchi „Obolon-2“ safida olti oy oʻynadi.
Psixiatriya shifoxonalari
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/NorthernMichiganAsylumCTraverseCityMI.JPG/220px-NorthernMichiganAsylumCTraverseCityMI.JPG|right|thumb|220x220px| Traverse Siti Davlat kasalxonasi, [[Traverse City (Michigan)|Travers Siti, Michigan]] Psixiatriya shifoxonalari, shuningdek, ruhiy salomatlik birliklari sifatida ham tanilgan, shizofreniya, ruhiy buzuqlik va asosiy depressiv buzuqlik kabi ogʻir ruhiy kasalliklarni davolashga ixtisoslashgan shifoxonalar yoki boʻlimlardir. Psixiatriya shifoxonalari oʻz hajmi va darajalari boʻyicha juda xilma-xildir. Baʼzi kasalxonalar faqat past xavfli bemorlar uchun qisqa muddatli yoki ambulator terapiyaga ixtisoslashgan boʻlishi mumkin. Boshqalar psixiatrik kasallik tufayli muntazam yordamga, davolanishga yoki ixtisoslashgan va nazorat qilinadigan muhitga muhtoj boʻlgan bemorlarni vaqtincha yoki doimiy saqlashga ixtisoslashgan boʻlishi mumkin. Bemorlar koʻpincha ixtiyoriy majburiyatni tanlaydilar, lekin psixiatrlar oʻzlari yoki boshqalar uchun jiddiy xavf tugʻdiradi deb hisoblaganlar, majburiy majburiyat va majburiy davolanishga duchor boʻlishi mumkin. Psixiatriya shifoxonalari, agar ular oddiy kasalxonaning boʻlinmasi boʻlsa, ularni psixiatriya boʻlimlari (yoki "psix" boʻlimlar/boʻlimlar) deb ham atash mumkin. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Niuvanniemen_sairaala.jpg/220px-Niuvanniemen_sairaala.jpg|right|thumb|220x220px| Niuvanniemi kasalxonasi, Niuva, [[Kuopio, Finlandiya]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Administration_Building%2C_McLean_Hospital%2C_Belmont_MA.jpg/220px-Administration_Building%2C_McLean_Hospital%2C_Belmont_MA.jpg|right|thumb| Belmont, Massachusets shtatidagi McLean kasalxonasida maʼmuriyat binosi. Maklin bir paytlar Massachusets gubernatori Nataniel P. Banks, musiqachi Jeyms Teylor va shoir Enn Sekstonni oʻz ichiga olgan bir necha mashhur [[Yangi angliya|Nyu-Englandiyaliklarni davolagani bilan mashhur.]] Zamonaviy psixiatriya shifoxonasi eski jinnilar boshpanasidan rivojlanib, uning oʻrnini egalladi. Ilk jinnilar kasalxonasida mahbuslarga munosabat baʼzan shafqatsiz boʻlib, qamoqda saqlash va cheklashga qaratilgan. Islohotlarning ketma-ket toʻlqinlari va samarali dalillarga asoslangan davolash usullarini joriy etish bilan koʻpchilik zamonaviy psixiatriya shifoxonalari davolanishga urgʻu beradi va iloji boricha bemorlarga psixiatrik dorilar va psixoterapiya kombinatsiyasidan foydalangan holda tashqi dunyoda oʻz hayotlarini nazorat qilishda yordam berishga harakat qiladi. Istisnolarga Yaponiya kiradi, u yerda koʻplab psixiatriya shifoxonalari hali ham bemorlarga jismoniy cheklovlar qoʻllaydilar, ularni bir necha kun yoki hatto oylar davomida yotoqlariga bogʻlaydilar
Marlen Chobanov
Futbolchilik faoliyati
2020-yilning ikkinchi yarmida Chobanov „Paxtakor“ bilan mashgʻulotlarni boshladi. 2021-yilning yanvarida Ukraina klubi bilan shartnomasi tugaganidan soʻng, u „Paxtakor“ bilan ikki yillik shartnoma imzoladi. Klubda Chobanov yiliga 482,8 million o‘zbek so‘mi (44,8 ming dollar) maosh olgan. 2021-yil 12-may kuni O‘zbekiston chempionatida „Qo‘qon 1912“ bilan o‘yinda (3:0) debyut qilgan. Jamoadagi ilk mavsumida Chobanov OChLda ham debyut qildi.
Psixiatriya shifoxonalari
Tarixi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/RetreatOriginalBuildingssm.jpg/300px-RetreatOriginalBuildingssm.jpg|right|thumb|300x300px| York chekinishi (c. 1796) ruhiy kasallarni axloqiy davolashning kashshofi Uilyam Tuke tomonidan qurilgan. Zamonaviy psixiatriya shifoxonalari eski jinnilar boshpanasidan paydo boʻldi va oxir-oqibat oʻrnini bosdi. Ularning rivojlanishi, shuningdek, uyushgan institutsional psixiatriyaning yuksalishiga olib keladi.
Marlen Chobanov
Xalqaro oʻyinlar
U 14 yoshgacha boʻlgan Oʻzbekiston yoshlar terma jamoasi lageriga chaqirilgan.
Psixiatriya shifoxonalari
Tarixi
Bimaristonlar deb nomlanuvchi shifoxonalar 9-asr boshlarida Yaqin Sharqda qurilgan boʻlib, birinchisi Bagʻdodda Abbosiylar xalifasi Xorun ar-Rashid boshchiligida qurilgan. Faqat psixiatrik kasalliklari boʻlgan bemorlarga bagʻishlanmagan boʻlsa-da, ular koʻpincha maniya yoki boshqa ruhiy iztirobga uchragan bemorlar uchun boʻlimlarni oʻz ichiga olgan. Oila aʼzolariga gʻamxoʻrlik qilishdan bosh tortishga qarshi madaniy tabular tufayli, agar bemor zoʻravonlik, davolab boʻlmaydigan surunkali kasallik yoki boshqa oʻta zaiflashtiruvchi kasallik koʻrsatsa, ruhiy kasallar bimaristonga topshiriladi. Psixologik boʻlimlar, odatda, ayrim bemorlarning tajovuzkorligi tufayli temir panjara bilan oʻralgan.
Marlen Chobanov
Xalqaro oʻyinlar
2021-yilning noyabr oyida Srečko Katanec ilk bor Oʻzbekiston terma jamoasi lageriga yigʻinga chaqirdi.
Psixiatriya shifoxonalari
Tarixi
Keyinchalik Gʻarbiy Yevropa bu qarashlarni Fransiyadagi Bicêtre kasalxonasidagi Filipp Pinel va Angliyadagi York Retreatdagi Uilyam Tuke kabi shifokorlarning yutuqlari bilan qabul qildi. Ular ruhiy kasallikni jabrlanuvchining reabilitatsiyasiga yordam beradigan rahmdil davolanishni talab qiladigan kasallik sifatida qarashni yoqladilar. Gʻarb dunyosida jinnilik muammosiga yechim sifatida institutsionalizatsiyaning paydo boʻlishi edi. Birinchi jamoat ruhiy boshpanalari Britaniyada tashkil etilgan; 1808-yilda okrug boshpana toʻgʻrisidagi qonunning qabul qilinishi magistratlarga har bir okrugda koʻplab „kambagʻallar“ni joylashtirish uchun qoʻllab-quvvatlanadigan boshpanalarni qurish huquqini berdi. Toʻqqiz okrug birinchi boʻlib murojaat qilgan, birinchi davlat boshpanasi 1812-yilda Nottingemshirda ochilgan. 1828-yilda Lunacyda yangi tayinlangan Komissarlarga xususiy boshpanalarni litsenziyalash va nazorat qilish huquqi berildi. 1845-yildagi Lunacy qonuni har bir okrugda boshpana qurishni Ichki ishlar vaziri nomidan muntazam tekshiruvlar bilan majburiy qildi va boshpanalardan yozma qoidalar va doimiy shifokor boʻlishini talab qildi.
Oʻn toʻqqizinchi asrning boshlarida Angliya boʻylab turli xil muassasalarda bir necha ming kishi joylashgan boʻlsa, 1900-yilga kelib bu raqam 100 000 ga yetdi. Bu oʻsish tibbiy mutaxassislik sifatida keyinchalik psixiatriya deb nomlanuvchi psixiatriyaning oʻsishiga toʻgʻri keldi. Ilk jinnilar shifoxonalarida mahbuslarga munosabat baʼzan juda shafqatsiz boʻlib, qamoqda saqlash va cheklashga qaratilgan.
19-asr oxiri va 20-asr boshlarida „jinnilik“, „telbalik“ yoki „tentaklik“ kabi atamalar — bularning barchasi unitar psixozni qabul qilgan — koʻplab „ruhiy kasalliklar“ ga boʻlingan, ular orasida katatoniya, melanxoliya va demans (zamonaviy shizofreniya) psixiatriya muassasalarida eng keng tarqalgan.
1961-yilda sotsiolog Erving Goffman " toʻliq institut " nazariyasini taʼriflab berdi va u „qoʻriqchi“ va „asir qiluvchi“ tomonidan bashorat qilinadigan va muntazam xulq-atvorni saqlab qolish uchun harakatlarni talab qiladi. Bunday muassasalarning xususiyatlaridan biri odamlarning ikkala sinfining ham oʻz vazifasi va ijtimoiy rolini bilishini taʼminlash, boshqacha qilib aytganda, ularni „ institutsionalizatsiya qilish“ marosimi vazifasini bajaradi. Boshpana deinstitutsionalizatsiya rivojlanishida asosiy manba edi.
Islohotlarning ketma-ket toʻlqinlari va samarali dalillarga asoslangan davolash usullarini joriy etish bilan zamonaviy psixiatriya shifoxonalari davolanishga asosiy eʼtibor beradi. Bundan tashqari, ular imkon qadar bemorlarga psixiatrik dorilar va psixoterapiya kombinatsiyasidan foydalangan holda tashqi dunyoda oʻz hayotlarini nazorat qilishlariga yordam berishga harakat qilishadi. Ushbu muolajalar majburiy boʻlishi mumkin. Majburiy muolajalar ruhiy bemorni ozod qilish harakati tomonidan soʻroq qilinadigan koʻplab psixiatrik amaliyotlar qatoriga kiradi. Koʻpgina psixiatriya shifoxonalari endi internetga kirishni va suratga oladigan har qanday qurilmani cheklaydi. AQShning Konnektikut shtatida majburiy bemorlar har yili sud tomonidan tayinlangan psixiatr tomonidan tekshirilishi kerak. Bemorlar, shuningdek, istalgan vaqtda ozod qilish uchun ariza berishlari va ariza boʻyicha toʻliq tinglov olishlari mumkin.
Turlari
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Vilnius_Psychiatric_Hospital_1.jpg/275px-Vilnius_Psychiatric_Hospital_1.jpg|alt=Vilnius Psychiatric Hospital 1 The Republican Vilnius Psychiatric Hospital in Naujoji Vilnia (Parko g. 15), is one of the largest health facilities in Lithuania; built in 1902, official opening on 21 May 1903|thumb|275x275px| Naujoji Vilniyadagi Respublika Vilnyus ruhiy kasalliklar shifoxonasi (Parko g. 15), Litvaning eng yirik sogʻliqni saqlash muassasalaridan biri; 1902-yilda qurilgan, 1903-yil 21-mayda rasman ochilgan. Zamonaviy psixiatriya shifoxonalarining bir nechta turlari mavjud, ammo ularning barchasida turli darajadagi ruhiy kasalliklarga chalingan odamlar joylashadi. Birlashgan Qirollikda inqirozli qabullar va oʻrta muddatli yordam odatda oʻtkir qabul boʻlimlarida taqdim etiladi. Psixiatriya shifoxonalari yoki psixiatriya boʻlimlarida voyaga yetmaganlar yoki yoshlar boʻlimlari ruhiy kasalligi boʻlgan bolalar yoki yoshlar uchun ajratiladi. Uzoq muddatli tibbiy muassasalar qisqa vaqt ichida (ikki yoki uch yil) davolash va reabilitatsiya qilish maqsadiga ega. Ruhiy kasallar uchun yana bir muassasa — bu jamoatchilik asosidagi yarim yoʻl uyidir. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/R%C3%B6yk%C3%A4n_sairaala.jpg/220px-R%C3%B6yk%C3%A4n_sairaala.jpg|thumb| [[Modern|Art Nouveau uslubidagi Röykkä kasalxonasi, ilgari Nummela sanatoriysi sifatida tanilgan, Röykkä, Finlandiya .]]
Inqirozni barqarorlashtirish
Inqirozni barqarorlashtirish boʻlinmalari (CSU) — turar-joy xizmatlari sharoitida ehtiyojlari xavfsiz tarzda qondirilmaydigan inqirozga uchragan odamlar uchun ishlatiladigan minimal yotoqli kichik obyektlar.
Ochiq birliklar
Ochiq psixiatriya boʻlinmalari inqirozni barqarorlashtirish boʻlinmalari kabi xavfsiz emas. Ular oʻz joniga qasd qilishga moyil boʻlganlar uchun ishlatilmaydi; Buning oʻrniga, ushbu boʻlinmalarda asosiy eʼtibor bemorlarning hayotini imkon qadar normal holatga keltirish va davolanishni ular boʻshatish mumkin boʻlgan darajada davom ettirishdir. Biroq, bemorlarga odatda oʻz dori-darmonlarini oʻz xonalarida saqlashga ruxsat berilmaydi, chunki impulsiv dozani oshirib yuborish xavfi mavjud. Baʼzi ochiq boʻlimlar jismonan qulfdan chiqarilgan boʻlsa-da, boshqa ochiq bloklar qabul qilingan bemorlarning turiga qarab qulflangan kirish va chiqishlardan foydalanadi.
Oʻrta muddatli
Psixiatriya shifoxonasining yana bir turi oʻrta muddatli boʻlib, u bir necha hafta davom etadigan yordamni taʼminlaydi. Psixiatrik maqsadlarda qoʻllaniladigan dorilarning aksariyati taʼsir qilish uchun bir necha hafta davom etadi va bu shifoxonalarning asosiy maqsadi davolanishning samarali boʻlishini taʼminlash uchun terapiyaning dastlabki bir necha haftalarida bemorni kuzatishdir.
Dereköy (Uzunköprü)
Dereköy — Edirne viloyatining Uzunköprü tumaniga qarashli qishloq.
Tarixi
Qishloq 1877-yilda Dereköy nomini olgan. 1922-yil yozuvlarida yunoncha „kichik monastir“ degan maʼnoni anglatuvchi Monastiráki nomi ishlatilgan.
Psixiatriya shifoxonalari
Yarim uylar
Ruhiy kasallar uchun muassasalarning bir turi — bu jamoaga asoslangan yarim uydir. Ushbu muassasalar ruhiy kasalliklarga chalingan bemorlar uchun uzoq vaqt davomida yordamli yashashni taʼminlaydi va ular koʻpincha oʻz-oʻzini taʼminlashga oʻtishda yordam beradi. Ushbu muassasalar koʻplab psixiatrlar tomonidan ruhiy salomatlik tizimining eng muhim qismlaridan biri hisoblanadi, lekin baʼzi joylarda yetarli mablagʻ yoʻq.
Siyosiy qamoq
Baʼzi mamlakatlarda ruhiy muassasadan siyosiy mahbuslarni qamoqqa olish jazosi sifatida foydalanish mumkin. Sovet Ittifoqi va Xitoyda jazolovchi psixiatriyadan foydalanish muhim tarixiy misol boʻldi.
Xavfsiz birliklar
Buyuk Britaniyada jinoiy sudlar yoki ichki ishlar vaziri, Ruhiy salomatlik toʻgʻrisidagi qonunning turli boʻlimlariga koʻra, jinoyatchilarni psixiatriya shifoxonasida ushlab turish haqida buyruq berishi mumkin, ammo „jinoyatchi aqldan ozgan“ atamasi endi qonuniy yoki tibbiy jihatdan tan olinmaydi. Buning uchun Buyuk Britaniyaning barcha hududlarida xavfsiz psixiatriya boʻlimlari mavjud.Bundan tashqari, yuqori darajadagi xavfsizlik bilan davolanishni taklif qiladigan bir nechta ixtisoslashgan shifoxonalar mavjud. Ushbu obyektlar uchta asosiy toifaga boʻlingan: Yuqori, Oʻrta va Past xavfsiz. Ommaviy axborot vositalarida „Maksimum xavfsiz“ iborasi tez-tez ishlatilsa-da, bunday tasnif mavjud emas. „Mahalliy xavfsizlik“ — bu Low Secure boʻlinmalari uchun keng tarqalgan notoʻgʻri nom, chunki bemorlar hukm chiqarilgunga qadar koʻpincha mahalliy jinoiy sudlar tomonidan psixiatrik tekshiruv uchun hibsga olinadi.
Milliy sogʻliqni saqlash xizmati tomonidan boshqariladigan, psixiatrik baholashni taʼminlaydigan ushbu muassasalar, shuningdek, qochishning oldini oladigan xavfsiz kasalxona sharoitida davolanish va yashashni taʼminlaydi. Shunday qilib, bemorlarning oʻziga yoki boshqalarga zarar yetkazish xavfi ancha past. Dublindagi markaziy ruhiy kasalxona ham xuddi shunday vazifani bajaradi.
Jamoat shifoxonasidan foydalanish
Qoʻshma Shtatlardagi jamoat kasalxonalari muntazam ravishda ruhiy salomatlik boʻshatishlarini koʻrishadi. 2003-yildan 2011-yilgacha jamoat kasalxonasidan chiqish maʼlumotlarini oʻrganish shuni koʻrsatdiki, ruhiy salomatlik kasalxonasiga yotqizish bolalar (0-17 yoshdagi bemorlar) va kattalar (18-64 yoshdagi bemorlar) uchun ortib bormoqda. Boshqa shifoxonalardan foydalanish bilan solishtirganda, bolalar uchun ruhiy salomatlik boʻshatishlari eng past boʻlgan, eng tez oʻsib borayotgan kasalxonaga yotqizish 64 yoshgacha boʻlgan kattalar uchun edi Baʼzi birliklar „Terapevtik jihatdan kengaytirilgan davolash“ ni taʼminlash uchun ochilgan va shuning uchun uchta asosiy birlik turiga pastki toifani tashkil qiladi.
Buyuk Britaniyadagi keng jamoatchilik yuqori himoyalangan kasalxonalarning nomlari bilan tanish, chunki ular u yerga yuborilgan odamlar haqidagi xabarlarda tez-tez tilga olinadi. Buyuk Britaniyadagilar orasida Mersisayddagi Ashvort kasalxonasi, Krotorndagi Broadmur kasalxonasi, Berkshirdagi Retforddagi Rampton Secure kasalxonasi va Shotlandiyaning Carstairsdagi Davlat kasalxonasi kiradi. Shimoliy Irlandiya va Men orolida oʻzlarining oʻrta va past darajadagi xavfsiz boʻlinmalari mavjud, ammo 1983-yildagi Ruhiy salomatlik toʻgʻrisidagi qonunga binoan, kichikroq kanal orollari ham oʻz bemorlarini hududdan tashqarida (oroldan tashqarida joylashtirish) yoʻnaltirish sifatida yuqori xavfsizlik uchun materik vositalaridan foydalanadilar.Uch birlik turidan Medium Secure butun Buyuk Britaniyada eng keng tarqalgan. 2009-yil holatiga koʻra, Angliyada faqat ayollar uchun 27 ta birlik mavjud edi. Irlandiya boʻlinmalariga Portlez, Kastelrea va Korkdagi qamoqxonalar kiradi.
Tanqid
Vengriyada tugʻilgan psixiatr Tomas Szashning taʼkidlashicha, psixiatriya shifoxonalari boshqa turdagi shifoxonalardan farqli oʻlaroq qamoqxonalarga oʻxshaydi va odamlarni (davolashga yoki majburiy majburiyatga) majburlovchi psixiatrlar shifokorlar emas, balki sudyalar va qamoqxona xodimlari sifatida ishlaydi.
Erving Goffman " Total Institution " atamasini insonning butun hayotini egallab olgan ruhiy kasalxonalar va shunga oʻxshash joylar uchun kiritdi. Goffman psixiatrik kasalxonalarni konslagerlar, qamoqxonalar, harbiy tashkilotlar, mehribonlik uylari va monastirlar bilan bir xil toifaga kiritdi. Oʻzining „ Aylums Goffman“ kitobida institutsionalizatsiya jarayoni odamlarni yaxshi bemor, „zerikarli, zararsiz va koʻzga tashlanmaydigan“ roliga qanday ijtimoiylashtirishini tasvirlaydi; oʻz navbatida, ogʻir ruhiy kasalliklarda surunkalilik tushunchalarini mustahkamlaydi. 1973-yilgi Rosenhan tajribasi aqli raso bemorlarni aqldan ozgan bemorlardan ajratish qiyinligini koʻrsatdi.
Italiyada psixiatrik islohotni ilhomlantirgan va rejalashtirgan yetakchi psixiatr Franko Basaglia, shuningdek, ruhiy kasalxonani oʻz mazmunini asta-sekin yoʻq qilish uchun qamoqqa oʻxshash, jazo qoidalari qoʻllaniladigan zoʻravon, qulflangan va umumiy muassasa sifatida belgiladi. Bemorlar, shifokorlar va hamshiralar (turli darajalarda) bir xil institutsionalizm jarayonida boʻlishadi. Amerikalik psixiatr Loren Mosherning taʼkidlashicha, psixiatriya muassasasining oʻzi unga „umumiy muassasa“ sanʼati boʻyicha mahorat darslari bergan: yorliqlash, keraksiz qaramlik, kuchsizlikni keltirib chiqarish va davom ettirish, tanazzul marosimi, avtoritarizm va institutsional ehtiyojlarning ustuvorligi.
Yashirin jurnalistika
1973-yilda Rosenhan tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqot va shunga oʻxshash boshqa tajribalar bilan bir qatorda, bir nechta jurnalistlar yashirin jurnalistika olib borish uchun kasalxonaga yotqizilgan. Bularga quyidagilar kiradi:
Shoebill (qush)
Shoebill shuningdek, kit boshi, kit boshli laylak yoki shoebill laylak va hajm jihatdan laylakga oʻxshash qushdir. U oʻz nomini oʻzining ulkan poyabzal shaklidagi pulidan olgan. U bir oz laylakga oʻxshash umumiy shaklga ega va ilgari shu morfologiyaga asoslanib Ciconiiformes tartibida laylaklar bilan tasniflangan. Voyaga yetgan turlari asosan kulrang, oʻsmirlar esa jigarrangroq. Sharqiy Afrikaning tropik qismida, Janubiy Sudandan Zambiyagacha boʻlgan katta botqoqlarda yashaydi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Hammerkopf2.jpg/220px-Hammerkopf2.jpg|left|thumb| Molekulyar tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, Shoebill eng yaqin qarindoshi. Shoebill qadimgi misrliklarga maʼlum boʻlgan, ammo Yevropaga terilar va oxir-oqibat tirik namunalar olib kelinganidan keyin XIX-asrgacha tasniflanmagan. Jon Gould buni 1850-yilda tasvirlab, unga Balaeniceps rex nomini berdi. Jins nomi lotincha balaena „kit“, va caput „bosh“ soʻzlaridan kelib chiqqan boʻlib, qoʻshma soʻzlarda -ceps deb qisqartiriladi.
Tavsif
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Balaeniceps_rex_-Ueno_Zoo%2C_Tokyo%2C_Japan_-upper_body-8a.jpg/220px-Balaeniceps_rex_-Ueno_Zoo%2C_Tokyo%2C_Japan_-upper_body-8a.jpg|left|thumb| Shoebill koʻzga koʻrinadigan hisobi uning eng mashhur xususiyatidir Shoebill uzun boʻyli qush boʻlib, odatda balandligi 110 sm dan 140 smgacha va baʼzi turlari 152 sm ga etadi. Erkak qushning vazni oʻrtacha 5.6 kg ga etadi va urgʻochisiga nisbatan 4.9 kg kattaroqdir. Qanotlari keng, qanot akkord uzunligi 58.8 sm dan 78 sm gacha va koʻtarilish uchun yaxshi moslashgan. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Naturalis_Biodiversity_Center_-_ZMA.AVES.26542_-_Balaeniceps_rex_Gould%2C_1850_-_Balaenicipitidae_-_skeleton_%28whole%29_specimen.jpeg/220px-Naturalis_Biodiversity_Center_-_ZMA.AVES.26542_-_Balaeniceps_rex_Gould%2C_1850_-_Balaenicipitidae_-_skeleton_%28whole%29_specimen.jpeg|right|thumb| Bosh suyagi Voyaga yetgan turlarini patlari koʻk-kulrang hisoblanadi. Koʻkrakda bir nechta choʻzilgan patlar mavjud boʻlib, ular quyuq oʻqlarga ega. Voyaga yetmagan turlarini jigarrang tusli quyuqroq kulrang. Ular birinchi marta tugʻilganda, Shoebill qushlari oddiyroq oʻlchamga ega boʻlib, dastlab kumush-kulrang rangda boʻladi. Joʻjalar 23 va 43 kun oraligʻida sezilarli darajada katta boʻladi.
Oziqlanishi
Shoebill qushlari asosan oʻpka baliqlari (shu jumladan marmar oʻpka baliqlari), bichirlar (shu jumladan Senegal bichirlari), tilapiya, soʻmlik baliqlari va suv ilonlari kabi suv oʻljalari bilan oziqlanadi. Baʼzida ular qurbaqalar, monitor kaltakesaklari (masalan, Nil monitori), toshbaqalar, yosh timsohlar, mollyuskalar va oʻlik hayvonlarni isteʼmol qiladilar. Koʻproq kamdan-kam hollarda, shoebill salyangozlarni, kemiruvchilarni va mayda suv qushlarini isteʼmol qiladi.
Odamlar tomonidan kuzatuv
Ushbu tur qush kuzatuvchilari tomonidan Afrikadagi eng koʻp tahlil qilingan beshta qushlardan biri hisoblanadi. Ular odamlarga nisbatan muloyim va hech qanday tahdidli xatti-harakatlarni koʻrsatmaydi. Tadqiqotchilar qushni uyasida yaqin masofada kuzatishga muvaffaq boʻlishdi.
Saqlash
Shoebill koʻpincha hayvonot bogʻlarida saqlanadi, lekin naslchilik haqida kamdan-kam xabar beriladi. Belgiyadagi Pairi Daiza Shoebill qushini saqlagan dunyodagi birinchi hayvonot bog‘i hisoblanadi.
Geterogen sistema
Geterogen sistema (yun. heterogenes — har xil jinsli) — fizik xossalari yoki kimyoviy tarkiblari jihatdan har xil qismlar (turli fazalar)dan tuzilgan bir jinsli boʻlmagan fizik-kimyoviy sistema; oʻz xossalariga koʻra, ajratuvchi sirtlar bilan ajralgan turli qismlardan iborat boʻladi. G. s.ning bir fazasi bilan qoʻshni faza oʻrtasidagi yuzada sistemaning bir yoki bir necha xossasi (tarkibi, zichligi, kristall panjara parametrlari, elektr yoki magnit maydoni va h.k.) birdaniga oʻzgaradi. Suv va uning ustidagi suv bugʻi (agregat holatida farq bor), oʻzaro aralashmaydigan ikki suyuqlik — moy va suv (tarkibi farq qiladi) va h. k. G. s.ga misol boʻla oladi. Koʻpincha G. s. bilan gomogen (bir jinsli) sistema oʻrtasida keskin chegara yoʻq. Mexanik aralashmalar (suspenziyalar, emulsiyalar) bilan chin (molekulyar) eritmalar oraligʻi kolloid eritmalar bilan band. Kolloid eritmalarda erigan modda zarralari ularga faza tushunchasini tatbiq etib boʻlmaydigan darajada mayda boʻladi. "G. s." iborasi fizika va kimyoda, ayniqsa, kimyoviy termodinamikada keng qoʻllaniladi.
Vladimir Grishchenko
Vladimir Aleksandrovich Grishchenko (1972-yil 20-martda tugʻilgan) — sobiq rossiyalik futbolchi.
Futbolchilik faoliyati
1989-1992-yillarda oʻynagan „Surxon“ klubi tarbiyalanuvchisi. U klub safida O‘zbekiston chempionatida 10 ta o‘yin o‘tkazib, 1ta gol urgan. 1993-1996-yillarda „Niva“ (Slovyansk-na-Kubani) havaskorlar klubida oʻynagan. 1996-yilda u oʻsha paytda oliy ligada oʻynagan Novorossiysk Chornomorets jamoasiga oʻtdi. 1996-yil 3 iyulda Moskvaning „Lokomotiv“ klubiga qarshi oʻyinda u Rossiya chempionatida debyut qildi, bu oʻyinda oʻtkazib yuborilgan penaltini aniq amalga oshirdi. U Rossiya chempionatida jami 6ta o‘yin o‘tkazgan. 1997-2000-yillarda u Rossiya chempionatining quyi divizioni jamoalarida oʻynagan. 2000/01-yilgi mavsumda u Ukraina Birinchi ligasida 14 ta oʻyin oʻtkazdi .Sumining „Spartak“ jamoasi keyinchalik „Ugolok“ havaskorlar klubida bir necha oʻyin oʻtkazdi. 2002-yilda futbolchilik faoliyatini yakunladi. Oxirgi professional klub „Bioximik-Mordoviya“ edi.
Yusupjon Shodmonov
Yusupjan Shadmanov — Sovet iqtisodiy, davlat va siyosiy arbobi.
Ligand
thumb|180x180px| Kobalt kompleksi HCo(CO) <sub id="mwDg">4 besh ligandli Koordinatsion kimyoda ligand - bu koordinatsion kompleks hosil qilish uchun markaziy metall atomiga bog'langan ion yoki molekula (funktsional guruh). Metall bilan bog'lanish odatda Lyuis asoslari orqali ligandning bir yoki bir nechta elektron juftlarini rasmiy ravishda topshirishni o'z ichiga oladi. Metall-ligand bog'lanish tabiati kovalentdan iongacha bo'lishi mumkin. Bundan tashqari, metall-ligand bog'lanish tartibi birdan uchgacha bo'lishi mumkin. Ligandlar Lyuis asoslari sifatida qaraladi, ammo kamdan-kam hollarda Lyuis kislotali "ligandlari" ishtirok etishi ma'lum.
Yusupjon Shodmonov
Tarjimai holi
1930-yildan — iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy ishlarda faoliyat yuritgan. 1930—1950-yillarda Oʻzbekiston SSR Andijon viloyati xoʻjalik-partiya xodimi, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, Kalinin fronti 373-oʻqchilar diviziyasi 1237-oʻqchilar polkida siyosiy xodim, 373-oʻqchilar diviziyasining 37-oʻqchi polkida siyosiy xodim, Andijon viloyat ijroiya qoʻmitasi raisi kabi qator vazifalarda faoliyat koʻrsatgan.
Ligand
Metall va metalloidlar deyarli barcha sharoitlarda ligandlar bilan bog'lanadi, ammo yuqori vakuumda gazsimon "yalang'och" metall ionlari hosil bo'lishi mumkin. Kompleksdagi ligandlar markaziy atomning reaktivligini, shu jumladan ligandlarning almashinish tezligini, ligandlarning reaktivligini va redoksni belgilaydi. Ligandlarni tanlash ko'plab amaliy sohalarda, jumladan bioanorganik va dorivor kimyoda, bir hil katalizda va atrof- muhit kimyosida muhim ahamiyatga ega.
Yusupjon Shodmonov
Tarjimai holi
2-chaqiriq Oʻzbekiston SSR Oliy Soveti deputati etib saylangan.
Ligand
Ligandlar ko'p jihatdan tasniflanadi, jumladan: zaryadi, o'lchami (ko'pligi), muvofiqlashtiruvchi atom(lar)ning identifikatori va metallga berilgan elektronlar soni (zichlik yoki haptiklik). Ligandning o'lchami uning konus burchagi bilan ko'rsatiladi.
Yusupjon Shodmonov
Tarjimai holi
1985-yilgacha vafot etgan.
Ligand
Tarix
Koordinatsion komplekslarning tarkibi 1800-yillarning boshidan beri ma'lum bo'lgan, masalan, Prussiya ko'k va mis vitriol. Asosiy yutuq Alfred Verner formulalar va izomerlarni yarashtirganida yuz berdi. U, boshqa narsalar qatori, ko'pgina kobalt (III) va xrom (III) birikmalarining formulalarini, agar metallda oktaedral geometriyada oltita ligand bo'lsa, tushunish mumkinligini ko'rsatdi. "Ligand" atamasini birinchi bo'lib kremniy kimyosiga nisbatan Alfred Verner va Karl Somieskiy ishlatgan. Nazariya kobalt amin xloridlaridagi muvofiqlashtirilgan va ionli xlorid o'rtasidagi farqni tushunishga va ilgari tushunib bo'lmaydigan ko'plab izomerlarni tushuntirishga imkon beradi. U geksol deb nomlangan birinchi koordinatsion kompleksni optik izomerlarga aylantirib, xirallik uglerod birikmalari bilan bog'liq degan nazariyani bekor qildi.
Kuchli maydon va          kuchsiz dala ligandlari
Metallning ligandlar bilan bog'lanishi molekulyar orbitallar to'plamiga olib keladi, bu erda metallni yangi HOMO va LUMO (hosil bo'lgan kompleksning xossalari va reaktivligini belgilaydigan orbitallar) va 5 d-orbitallarning ma'lum bir tartibi bilan aniqlash mumkin. (to'ldirilgan yoki qisman elektronlar bilan to'ldirilgan bo'lishi mumkin). Oktaedral muhitda 5 ta, aks holda degeneratsiyalangan d-orbitallar 2 va 3 orbitallar to'plamiga bo'linadi (batafsilroq tushuntirish uchun, kristalli maydon nazariyasiga qarang).
Bu 2 ta d-orbitallar to'plami orasidagi energiya farqi bo'linish parametri \Delta o deyiladi. \Delta o ning kattaligi ligandning maydon kuchi bilan belgilanadi: kuchli maydon ligandlari, ta'rifiga ko'ra, kuchsiz maydon ligandlariga qaraganda  \Delta o ni ko'proq oshiradi. Endi ligandlarni \Delta o kattaligiga qarab saralash mumkin (quyidagi jadvalga qarang). Ligandlarning bunday tartiblanishi barcha metall ionlari uchun deyarli o'zgarmasdir va spektrokimyoviy qator deb ataladi.
Tetraedral bilan o'ralgan komplekslar uchun d-orbitallar yana ikkita to'plamga bo'linadi, lekin bu safar teskari tartibda.
Ushbu 2 ta d-orbitallar to'plami orasidagi energiya farqi endi \Delta t deb ataladi. \Delta t ning kattaligi \Deltao ga qaraganda kichikroq, chunki tetraedral kompleksda d-orbitallarga faqat 4 ta ligand ta'sir qiladi, oktaedral kompleksda esa d-orbitallarga 6 ta ligand ta'sir qiladi. Koordinatsion raqam na oktaedral, na tetraedral bo'lsa, bo'linish mos ravishda murakkablashadi. Ammo ligandlarni tartiblash uchun oktaedral komplekslarning xossalari va natijada paydo bo'lgan \Delta o asosiy qiziqish uyg'otdi.
D-orbitallarning markaziy atomda joylashishi (ligandning “kuchliligi” bilan aniqlanadi) hosil boʻlgan komplekslarning deyarli barcha xossalariga kuchli taʼsir koʻrsatadi. Masalan, d-orbitallardagi energiya farqlari metall komplekslarining optik yutilish spektrlariga kuchli ta'sir qiladi. Aniqlanishicha, muhim 3 d-orbital xarakterga ega orbitallarni egallagan valentlik elektronlar 400-800 nm gacha yutadi. spektrningmintaqasi (UV-ko'rinadigan diapazon). Ushbu elektronlar tomonidan yorug'likning yutilishi (ya'ni, yorug'lik ta'sirida bir orbitaldan ikkinchi orbitalga elektronlarning qo'zg'alishi) bog'lanish xususiyatlarini aks ettiruvchi metall kompleksining asosiy holatiga bog'liq bo'lishi mumkin. ligandlardan. Ligandlarning maydon kuchiga bog'liq bo'lgan d-orbitallarning (nisbiy) energiyasining nisbiy o'zgarishi Tanabe-Sugano diagrammalarida tasvirlangan.
Ligand LUMO kam energiyaga ega bo'lgan hollarda bunday orbitallar ham bog'lanishda ishtirok etadi. Metall-ligand aloqasi orqa bog'lanish deb nomlanuvchi jarayonda ligandga elektron zichligini rasmiy ravishda qaytarib berish orqali yanada barqarorlashishi mumkin . Bunday holda, to'ldirilgan, markaziy atomga asoslangan orbital (muvofiqlashtirilgan) ligandning LUMOsiga zichlikni beradi. Uglerod oksidi - bu metallarni qaytarib berish orqali bog'laydigan ligandning yorqin namunasidir. To'ldiruvchi sifatida, pi-simmetriyaning kam energiya bilan to'ldirilgan orbitallari bo'lgan ligandlar pi-donor bo'lib xizmat qilishi mumkin. thumb|283x283px| Metall - EDTA kompleksi, bunda aminokarboksilat heksadentat (xelatlashtiruvchi) liganddir. thumb|200x200px| Oltita [[ammiak ligandlarini o'z ichiga olgan kobalt (III) kompleksi monodentatdir. Xlorid ligand emas.]]
Ligandlarning L va X kabi tasnifi
Ayniqsa, organometall kimyo sohasida ligandlar L va X (yoki ikkalasining kombinatsiyasi) sifatida tasniflanadi. Tasniflash sxemasi - kovalent bog'lanish tasnifi uchun "CBC usuli" - MLH Green tomonidan ommalashgan va "uchta asosiy turdagi [ligandlar] mavjudligi haqidagi tushunchaga asoslanadi... L, X va Z belgilari bilan ifodalanadi, mos ravishda 2-elektron, 1-elektron va 0-elektron neytral ligandlarga mos keladi." Ko'rib chiqishga arziydigan yana bir ligand turi LX ligand bo'lib, u NVE (valentlik elektronlar soni) kerak bo'lsa, foydalanilgan an'anaviy vakillikdan kutilganidek, uchta elektronni beradi. Masalan, alkoksi ligandlar (ular muntazam ravishda X ligand sifatida ham tanilgan). L ligandlar zaryad-neytral prekursorlardan olingan bo'lib, aminlar, fosfinlar, CO, N 2 va alkenlar bilan ifodalanadi. X ligandlari odatda xlorid kabi anion prekursorlardan olinadi, ammo gidrid va alkil kabi anion tuzlari mavjud bo'lmagan ligandlarni o'z ichiga oladi. Shunday qilib, IrCl(CO)(PPh 3 ) 2  kompleksi MXL 3 kompleksi sifatida tasniflanadi, chunki CO va ikkita PPh 3 ligandlari Ls sifatida tasniflanadi. H 2 ning IrCl (CO) (PPh 3) 2 ga oksidlovchi qo'shilishi 18e - ML 3 X 3 mahsulot, IrClH 2 (CO) (PPh 3) 2 hosil qiladi. EDTA 4− L 2 X 4 ligand sifatida tasniflanadi, chunki u toʻrtta anion va ikkita neytral donor joyiga ega. Cp L 2 X ligand sifatida tasniflanadi.
Tishlilik
Tishlilik (k bilan ifodalanadi) ligandning qoʻshni boʻlmagan donor joylari orqali metall bilan necha marta bogʻlanishini bildiradi. Ko'pgina ligandlar metall ionlarini bir nechta saytlar orqali bog'lashga qodir, chunki odatda ligandlar bir nechta atomlarda yolg'iz juftliklarga ega. Bir nechta atom orqali bog'langan ligandlar ko'pincha xelatlanish deb ataladi. Ikki sayt orqali bog'laydigan ligand, bidentat deb tasniflanadi va uchta sayt tridentat sifatida. " Tishlash burchagi " bidentat xelatning ikkita bog'lanishi orasidagi burchakka ishora qiladi. Xelatlovchi ligandlar odatda donor guruhlarini organik bog'lovchilar orqali bog'lash orqali hosil bo'ladi. Klassik bidentat ligand etilendiamin bo'lib, u ikkita ammiak guruhini etilen (−CH 2 CH 2 -) bog'lovchisi bilan bog'lash natijasida hosil bo'ladi. Polidentat ligandning klassik namunasi - oltita nuqta orqali bog'lanishga qodir bo'lgan, ba'zi metallarni to'liq o'rab turgan EDTA heksadentat xelatlash agenti. Polidentat ligandning metall markaziga necha marta bog'lanishi " k n " bilan belgilanadi, bu erda n ligandning metallga birikish joylari sonini ko'rsatadi. EDTA 4−, heksidentat bo'lganda, k 6 -ligand sifatida bog'lanadi, aminlar va karboksilat kislorod atomlari qo'shni emas. Amalda ligandning n qiymati aniq ko'rsatilmaydi, balki taxmin qilinadi. Chelatlama tizimining bog'lanish afinitesi, xelatlama burchagi yoki tishlash burchagiga bog'liq.
Polidentatli ligandlarning komplekslari xelat komplekslari deyiladi. Ular monodentat ligandlardan olingan komplekslarga qaraganda barqarorroq bo'lishga moyil. Ushbu mustahkamlangan barqarorlik, xelat effekti odatda entropiya ta'siriga bog'liq bo'lib, bu ko'plab ligandlarni bitta polidentat ligand bilan almashtirishga yordam beradi. Xelatlovchi ligand markaziy atomni hech bo'lmaganda qisman o'rab turgan va u bilan bog'langan katta halqa hosil qilganda, markaziy atomni katta halqaning markazida qoldiradi. Uning zichligi qanchalik qattiq va yuqori bo'lsa, makrosiklik kompleks shunchalik inert bo'ladi. Geme yaxshi misol: temir atomi porfirin makrosiklining markazida joylashgan bo'lib, tetrapirol makrosiklning to'rtta azot atomi bilan bog'langan. Nikelning juda barqaror dimetilglioksimat kompleksi dimetilglioksim anionidan olingan sintetik makrotsikldir.
Trans-spanning ligandlari
Trans-spanning ligandlar ikki dentatli ligandlar bo'lib, ular koordinatsion kompleksning qarama-qarshi tomonlarida koordinatsion pozitsiyalarni qamrab olishi mumkin.
Ambidentat ligand
Polidentat ligandlardan farqli o'laroq, ambidentat ligandlar markaziy atomga ikki joyda birikishi mumkin. Bunga yaxshi misol tiosiyanat, SCN - bo'lib, u oltingugurt atomiga yoki azot atomiga birikishi mumkin. Bunday birikmalar bog'lanish izomeriyasini keltirib chiqaradi. Ko'p funktsional ligandlar, ayniqsa oqsillarni ko'ring, turli ligand atomlari orqali turli xil izomerlarni hosil qilish uchun metall markazga bog'lanishi mumkin.
Birlashtiruvchi ligand
Birlashtiruvchi ligand ikki yoki undan ortiq metall markazlarni bog'laydi. Oddiy formulalarga ega deyarli barcha noorganik qattiq moddalar koordinatsion polimerlar bo'lib, ular ko'prik ligandlari bilan bog'langan metall ion markazlaridan iborat. Ushbu materiallar guruhiga barcha suvsiz ikkilik metall ion galogenidlari va psevdogalidlar kiradi. Ko'prik ligandlari eritmada ham saqlanib qoladi. Karbonat kabi ko'p atomli ligandlar ambidentatdir va shuning uchun ko'pincha bir vaqtning o'zida ikki yoki uchta metall bilan bog'lanadi. Metalllarni bog'laydigan atomlar ba'zan " \mu " prefiksi bilan ko'rsatiladi. Ko'pgina noorganik qattiq moddalar bir nechta ko'prik ligandlari mavjudligi sababli polimerdir. Ko'p metall ionlarini muvofiqlashtirishga qodir bo'lgan ko'prik ligandlari funktsional multimetalik birikmalarni ishlab chiqarish uchun qurilish bloklari sifatida foydalanish mumkinligi sababli katta qiziqish uyg'otmoqda.
Ikki yadroli ligand
Ikki yadroli ligandlar ikkita metall ionini bog'laydi. Odatda ikki yadroli ligandlar fenoksid, pirazolat yoki pirazin kabi ko'prik ligandlari, shuningdek ikkita metall ionidan faqat bittasi bilan bog'langan boshqa donor guruhlarga ega.
Metall-ligand ko'p bog'lanish
Ba'zi ligandlar metall markazga bir xil atom orqali, lekin boshqa sonli yolg'iz juftlar bilan bog'lanishi mumkin. Metall ligand aloqasining bog'lanish tartibi qisman metall ligand bog'lanish burchagi (M-X-R) orqali farqlanishi mumkin. Ushbu bog'lanish burchagi ko'pincha chiziqli yoki egilgan deb ataladi, bunda burchakning egilish darajasi haqida keyingi muhokama qilinadi. Masalan, ion shaklidagi imido ligand uchta yolg'iz juftlikka ega. Bitta yolg'iz juftlik sigma X donor sifatida ishlatiladi, qolgan ikkita yolg'iz juftlik L tipidagi pi donorlari sifatida mavjud. Agar ikkala yolgʻiz juftlik pi bogʻlanishlarida ishlatilsa, M−N−R geometriyasi chiziqli boʻladi. Biroq, agar bu juftliklardan biri yoki ikkalasi ham bog'lanmagan bo'lsa, M−N−R bog'lanish egilib qoladi va egilish darajasi qancha pi bog'lanish mavjudligini ko'rsatadi. ē 1 -Azot oksidi metall markazga chiziqli yoki egilgan tarzda muvofiqlashishi mumkin.
Tomoshabin ligand
Tomoshabin ligand - bu kimyoviy reaksiyalarda qatnashmaydigan, lekin metalldagi faol joylarni olib tashlaydigan qattiq muvofiqlashtiruvchi polidentat ligand. Tomoshabin ligandlari ular bog'langan metall markazning reaktivligiga ta'sir qiladi.
Katta hajmli ligandlar
Katta hajmli ligandlar metall markazning sterik xususiyatlarini nazorat qilish uchun ishlatiladi. Ular ko'p sabablarga ko'ra qo'llaniladi, ham amaliy, ham akademik. Amaliy tomondan, ular metall katalizatorlarning selektivligiga ta'sir qiladi, masalan, gidroformillanishda. Akademik qiziqish uyg'otadigan katta hajmli ligandlar noodatiy koordinatsiya joylarini barqarorlashtiradi, masalan, reaktiv koligandlar yoki past koordinatsiya raqamlari. Ko'pincha katta hajmli ligandlar metall o'z ichiga olgan faol joylarga oqsillar tomonidan taqdim etilgan sterik himoyani simulyatsiya qilish uchun ishlatiladi. Albatta, haddan tashqari sterik massa ma'lum ligandlarning muvofiqlashtirilishiga to'sqinlik qilishi mumkin. left|thumb|220x220px| IMes deb ataladigan N -geterotsiklik karben ligand juft mezitil guruhlari tufayli katta hajmli liganddir.
Xiral ligandlar
Xiral ligandlar koordinatsion sohada assimetriyani keltirib chiqarish uchun foydalidir. Ko'pincha ligand optik jihatdan sof guruh sifatida ishlatiladi. Ba'zi hollarda, masalan, ikkilamchi aminlar, assimetriya muvofiqlashtirishda paydo bo'ladi. Chiral ligandlar bir xil katalizda, masalan, assimetrik gidrojenasyonda qo'llaniladi.
Aybsiz ligand
Aybsiz ligandlar metallar bilan shunday bog'lanadiki, metall markaz va ligand o'rtasida elektron zichligi taqsimoti noaniq. Aybsiz ligandlarning bog'lanishini tavsiflash ko'pincha umumiy holatga qisman hissa qo'shadigan bir nechta rezonans shakllarini yozishni o'z ichiga oladi.
Umumiy ligandlar
Deyarli har bir molekula va har bir ion metallar uchun ligand (yoki "koordinata") bo'lib xizmat qilishi mumkin. Monodentat ligandlarga deyarli barcha anionlar va barcha oddiy Lyuis asoslari kiradi. Shunday qilib, galogenidlar va psevdogalidlar muhim anion ligandlardir, ammiak, uglerod oksidi va suv esa, ayniqsa, umumiy zaryadsiz neytral ligandlardir. Oddiy organik turlar ham juda keng tarqalgan, xoh ular anion (RO <sup id="mwAUs">- va RCO-).RCO   RCO) yoki neytral (R 2 O, R <sub id="mwAVE">2  S, R 3− x NH x va R <sub id="mwAVg">3  P). Ba'zi ligandlarning sterik xususiyatlari konusning burchaklari nuqtai nazaridan baholanadi.
Klassik Lyuis asoslari va anionlaridan tashqari, barcha to'yinmagan molekulalar ham ligandlar bo'lib, koordinatali aloqani hosil qilishda pi elektronlaridan foydalanadilar. Shuningdek, metallar silanlar, uglevodorodlar va dihidrogen kabi s bog'lari bilan bog'lanishi mumkin (shuningdek qarang: Agostik o'zaro ta'sir).
Begunoh ligandlar komplekslarida ligand an'anaviy bog'lanishlar orqali metallar bilan bog'lanadi, ammo ligand ham oksidlanish-qaytarilish faoldir.