cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qibla
Katta doira haqida nazariy asoslar
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Great_circle_passing_through_two_points.svg/200px-Great_circle_passing_through_two_points.svg.png|alt=A sphere with two points, marked A and B, and a path that connects them|thumb| Ikki nuqtadan (A va B) o'tadigan katta doira ular orasidagi eng qisqa yo'lni (qalin) ko'rsatadi. Katta doira ortodrom deb ham ataladi. U markazi sharning oʻrta qismiga bir xil masofada joylashgan har qanday doiradir. Misol uchun, barcha uzunlik chiziqlari Yerning katta doiralari, ekvator esa katta doira boʻlgan yagona kenglik chizigʻidir (boshqa kenglik chiziqlari Yer markazidan shimol yoki janubda joylashgan). Katta doira bir joydan qibla yoʻnalishini matematik aniqlashga intiladigan aksariyat namunalarda nazariy asos boʻlib xizmat qiladi. Bunday namunalarda qibla makon va Kaʼbadan oʻtadigan katta doiraning yoʻnalishi sifatida belgilanadi. Katta doiraning xususiyatlaridan biri shundaki, u doira boʻylab har qanday ikki nuqtani bogʻlovchi eng qisqa yoʻlni koʻrsatadi. Qiblani aniqlashda undan foydalanishning asosiy sababi shu. Ikki joyni bogʻlaydigan eng qisqa parvoz yoʻlini topish uchun katta doira xuddi shunday ishlatiladi - shuning uchun katta doira usuli yordamida hisoblangan qibla odatda Makkada joylashgan joyning yoʻnalishiga yaqin. Ellipsoid mukammal sferadan koʻra Yerning aniqroq shakli boʻlgani uchun, zamonaviy tadqiqotchilar qiblani hisoblashda ellipsoidal modellardan foydalanishni koʻrib chiqdilar va ellipsoiddagi geodeziya tushunchasi oʻrniga katta doira tushunchasini qoʻlladilar. Bu yanada murakkab hisob-kitoblarga olib keladi, shu bilan birga aniqlikning yaxshilanishi masjiddan tashqarida namoz oʻqish yoki joynamoz qoʻyishning odatiy aniqligiga toʻgʻri keladi. Masalan, GRS 80 ellipsoidal modelidan foydalanganda hisob-kitoblar San-Franciscodagi joy uchun qiblani 18°47'06″, katta doira usuli esa 18°51'05″ masofa etib belgilaydi
Munébrega
Munébrega Ispaniyaning Aragón mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Zaragoza provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 41 km2. Aholisi — 488 kishi (2010).
Qibla
Sferik trigonometriya orqali hisoblash
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Qibla_from_Yogyakarta_on_globe%2C_English_labels_paths.svg/260px-Qibla_from_Yogyakarta_on_globe%2C_English_labels_paths.svg.png|alt=A globe, with a spherical triangle connecting Mecca, the North Pole, and Yogyakarta|right|thumb| [[Jokyakarta|Yogyakarta dan qiblani hisoblash, Indoneziya (hisoblash tafsilotlari uchun matnga qarang)]] Sferik trigonometriya yordamida qiblani hisoblash uchun katta doira modeli qoʻllaniladi.Bunda sharning uchta katta doirasi tomonidan hosil qilingan uchburchaklarning tomonlari va burchaklari oʻrtasidagi matematik munosabatlar bilan shugʻullanadigan geometriya boʻlimidan foydalaniladi (ikki oʻlchovli uchburchak bilan shugʻullanadigan anʼanaviy trigonometriyadan farqli oʻlaroq). Qoʻshilgan rasmda („Qiblani hisoblash“ sarlavhasi bilan) joylashuv O, Kaʼba Q va shimoliy qutb N yer sxarida uchburchak hosil qiladi. Qibla bilan ishora qilinadi OQ, bu ikkalasidan oʻtadigan katta doiraning yoʻnalishi O va Q. Qibla burchak shaklida ham ifodalanishi mumkin, \angle NOQ (yoki \angle q), qiblaning shimolga nisbatan, inhiraf al-qibla deb ham ataladi. Bu burchakni mahalliy kenglikning matematik funksiyasi sifatida hisoblash mumkin \Phi, Kaʼbaning kengligi \Phi_Q va hudud va Kaʼba oʻrtasidagi uzunlik farqi \Delta L. Bu funksiya burchaklari boʻlgan har qanday sferik uchburchak uchun qoʻllaniladigan kotangens qoidasidan olingan. A, B, C va tomonlar a, b, c : Ushbu formulani sferik uchburchakda qoʻllash (almashtirish ) va trigonometrik identifikatsiyalarni qoʻllash natijasida quyidagilar olinadi: , yoki Masalan, Indoneziyaning Yogyakarta shahrida qiblani quyidagicha hisoblash mumkin. Shahar koordinatalari, \Phi, 7,801389° S, 110,364444° D, Kaʼba koordinatalari esa, \Phi_Q, 21,422478° shim., 39,825183° shim. Uzunlik farqi \Delta L (110,364444 minus 39,825183) 70,539261 ga teng. Qiymatlarni formulaga almashtirish natijasida quyidagilar olinadi:. beradi:. Yogyakarta shahri uchun hisoblangan qibla shuning uchun 295 ° yoki gʻarbdan 25 ° shimolda. Bu formula zamonaviy olimlar tomonidan olingan, ammo shunga oʻxshash usullar musulmon astronomlariga 9-asrdan (AH 3-asr) beri maʼlum boʻlib, turli olimlar, jumladan Habash al-Hasib (Damashq va Bagʻdodda faol) tomonidan ishlab chiqilgan c. 850), Al-Nayrizi (Bagʻdod, c. 900), Ibn Yunus (10-11-asr), Ibn al-Haysam (11-asr), va Al-Beruniy (11-asr). Bugungi kunda sferik trigonometriya qiblani hisoblaydigan deyarli barcha ilovalar yoki veb-saytlar asosida ham yotadi.
IC 2535
IC 2535 Kichik Arslon yulduz turkumidagi Sb (ixcham choʻziq galaktika) tipli galaktikadir.
Mangala
Kalendar va zodiak
Mangala hind taqvimidagi „Mangalavara“ yoki seshanba soʻzining ildizidir. मंगल soʻzi ham „xayrli“ degan maʼnoni anglatadi, ammo मंगल sayyorasi zararli hisoblanadi. thumb|299x299px| Mangala zararli sayyora [[Mars sifatida]]
Qibla
Soyani kuzatish
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Direction_of_qibla_using_shadow.svg/220px-Direction_of_qibla_using_shadow.svg.png|alt=Illustration of the sun overhead of the Kaaba, and shadow cast by a vertical object in another position|thumb| Yiliga ikki marta quyosh to'g'ridan-to'g'ri Ka'ba ustidan o'tib, vertikal obyektning soyasidan uning yo'nalishini kuzatish imkonini beradi. Yerdan kuzatilsa, quyosh Shimoliy va Janubiy mintaqalar oʻrtasida mavsumiy ravishda " siljiydi "; Bundan tashqari, u har kuni yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi natijasida sharqdan gʻarbga tomon siljiydi. Ushbu ikkita harakatning qoʻshilishi shuni anglatadiki, quyosh har kuni meridianni bir marta kesib oʻtadi. Oodatda aniq tepadan emas, balki kuzatuvchining shimol yoki janubidan oʻtadi. Ikki mintaqa oʻrtasidagi joylarda - shimol yoki janubda 23,5 ° dan pastroq kengliklarda - yilning maʼlum vaqtlarida (odatda yiliga ikki marta) quyosh deyarli toʻgʻridan-toʻgʻri tepadan oʻtadi. Bu quyosh meridianni kesib oʻtganda va shu vaqtning oʻzida mahalliy kenglikda boʻlganda sodir boʻladi. Makka shahri 21°25' N da joylashganligi sababli bu hodisa sodir boʻladigan joylar qatoriga kiradi. U yiliga ikki marta, birinchi navbatda 27-28-may kuni Saudiya Arabistoni standart vaqti (SAST) bilan 12:18 yoki 09:18 UTCda :ikkinchi marta esa 15-16-iyul kuni 12:27 SAST (09:27 UTC)da sodir boʻladi. Quyosh Kaʼba tepasiga yetib borar ekan, yer yuzida quyosh nuri tushadigan har qanday vertikal jism soyasi qiblani koʻrsatadi (rasmga qarang). Qiblani topishning bu usuli rasd al-qiblat (“qiblani kuzatish”) deb ataladi. Quyosh Kaʼbaning roʻparasidagi yarim sharga botgani uchun Yerdagi joylarning yarmi (jumladan, Avstraliya, shuningdek, Amerika va Tinch okeanining aksariyat qismi) buni bevosita kuzata olmaydi. Aksincha, bunday joylarda quyosh Kaʼbaning antipodal nuqtasidan yuqoriga oʻtganda (boshqacha qilib aytganda, quyosh toʻgʻridan-toʻgʻri Kaʼba ostidan oʻtadi) qarama-qarshi hodisani kuzatadi, bu esa soyalarni rasd al-qiblat paytida kuzatilganlarga qarama-qarshi tomonda koʻrsatadi. Bu yiliga ikki marta, 14-yanvar 00:30 SAST (oldingi kun 21:30 UTC) va 29-noyabr SAST 00:09 (oldingi kun 21:09 UTC) da sodir boʻladi. Rasd al-qiblat lahzalari yoki uning antipodal nuqtasi besh daqiqa ichida yoki har bir voqeadan ikki kun oldin yoki keyin kunning bir vaqtida oʻtkazilgan kuzatishlar juda kichik farq bilan aniq yoʻnalishlarni koʻrsatadi.
Jahon xaritasida
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Craig_projection_SW.jpg/290px-Craig_projection_SW.jpg|thumb| Markazi Makkada joylashgan [[:en:Craig_retroazimuthal_projection|Craig retroazimuthal projection yordamida yaratilgan xarita. Ko'pgina xaritalardan farqli ravishda, u xaritadagi boshqa nuqtadan markazga yo'nalishni ifodalaydi.]] Sferik trigonometriya yer yuzining har qanday nuqtasidan Kaʼbaga qadar eng qisqa yoʻlni koʻrsatadi, biroq koʻrsatilgan yoʻnalish dunyo xaritasida tasavvur qilinganda teskari tuyulishi mumkin. Misol uchun, sferik trigonometriya orqali aniqlansa, qibla yoʻnalishi  Alaskadan deyarli shimol tomonga toʻgʻri keladi. Bu koʻrinib turgan teskari hisoblar dunyo xaritalari tomonidan qoʻllaniladigan xaritagrafik proyeksiyalar tufayli yuzaga keladi va ular Yer yuzasining taxminiy oʻlchamlarini buzadi. Mercator proyeksiyasidan foydalanishda dunyo xaritasida koʻrsatilgan toʻgʻri chiziq romb chizigʻi yoki loxodrome deb ataladi, bu esa oz musulmonlar tomonidan qiblani koʻrsatish uchun ishlatiladi. Bu baʼzi joylarda keskin farqga olib kelishi mumkin; masalan, Shimoliy Amerikaning baʼzi qismlarida tekis xaritada janubi-sharqda Makka koʻrsatilgan, katta doira hisobi esa shimoli-sharqda koʻrsatilgan. Yaponiyada xarita uni janubi-gʻarbda, katta doirada esa shimoli-gʻarbda koʻrsatilgan. Musulmonlarning aksariyati esa katta doira usuliga amal qiladilar. Xaritagrafik proyeksiya - bu xaritaning istalgan nuqtasidan xarita markazi sifatida belgilangan nuqtagacha boʻlgan katta doira yoʻlining burchak yoʻnalishini (azimutini) saqlaydigan har qanday xarita proyeksiyasi.Bu proyeksiya rivojlanishining dastlabki maqsadi Kaʼbani markaz sifatida tanlab, qiblani topishga yordam berish edi. Ushbu proyeksiyadan foydalangan holda saqlanib qolgan eng qadimgi asarlar 18-asrda Eronda yaratilgan ikkita astrolab shaklidagi asboblar edi. Ular Ispaniya va Xitoy oʻrtasidagi joylarni qamrab oluvchi katakchalarni oʻz ichiga oladi, yirik shaharlarning manzillarini nomlari bilan birga belgilaydi, lekin hech qanday qirgʻoq chizigʻini koʻrsatmaydi. Ulardan birinchisi 1989-yilda topilgan; uning diametri 22.5 santimetr va uning oʻlchagichi bor, uning yordamida asbob aylanasidagi belgilardan Makka tomon yoʻnalishni va oʻlchagichdagi belgilardan Makkagacha boʻlgan masofani bilish mumkin. Ikkinchisi Muhammad Husayn tomonidan yaratilgan. Gʻarb adabiyotida xaritagrafik proyeksiyaning birinchi rasmiy loyihasi 1910-yilda Misrning tadqiqot boʻlimida ishlagan shotlandiyalik matematik James Ireland Craig tomonidan yaratilgan Craig proyeksiyasi yoki Makka proyeksiyasidir. Bu xaritaning markazi Makkada joylashgan va diapazoni asosan musulmonlar yashaydigan yerlarni koʻrsatish bilan cheklangan. Xaritani markazdan uzunlik boʻyicha 90° dan uzoqroqqa choʻzish odamlarning toʻplanishiga olib keladi.
Anʼanaviy usullar
Tarixiy maʼlumotlar va saqlanib qolgan eski masjidlar shuni koʻrsatadiki, tarix davomida qibla koʻpincha anʼanaga asoslangan oddiy usullar yoki matematik astronomiyaga asoslanmagan „xalq ilmi“ bilan aniqlangan. Baʼzi ilk musulmonlar Muhammadning Madinada (Makka Madinadan janubda joylashgan) boʻlganida janubga yuzlanish haqidagi koʻrsatmalariga tom maʼnoda amal qilib, hamma joyda qibla sifatida foydalanishgan. Gʻarbda Al-Andalus va sharqda Oʻrta Osiyo kabi baʼzi masjidlar janubga qaragan, garchi Makka bu tomonga yaqin boʻlmasa ham. Turli joylarda islomda namuna sanalgan musulmonlarning birinchi avlodi boʻlmish Paygʻambarning sahobalari tomonidan qoʻllanilgan “sahobalar qiblasi” (qiblat as-sahoba) ham bor. Bunday yoʻnalishlar musulmon astronomlari Makkaga aniqroq yoʻnalishlarni topish uchun hisob-kitoblardan foydalangandan keyin ham keyingi asrlarda boshqa yoʻnalishlar bilan yonma-yon baʼzi musulmonlar tomonidan qoʻllanilgan. Sahobalarning qiblalari deb taʼriflangan yoʻnalishlar orasida Suriya va Falastinda janubga, Misrda qish quyosh chiqishi va Iroqda qishki quyosh botish yoʻnalishi bor. Qishki quyosh chiqishi va botishi yoʻnalishi ham anʼanaga koʻra maʼqul keladi, chunki ular Kaʼba devorlariga parallel.
Qadimgi astronomiya
Qiblani belgilash tarixda ham musulmon jamoalari uchun muhim masala boʻlib kelgan. Qiblani bilish musulmonlar kundalik namozlarini oʻqish uchun, shuningdek, masjidlarning yoʻnalishini aniqlash uchun ham zarurdir. Muhammad Madinada (Makkada,Hijoz mintaqasida ham) musulmonlar orasida yashaganida Makkaning maʼlum yoʻnalishi boʻyicha janub tomonga qarab namoz oʻqigan. 632-yilda Muhammad vafotidan keyin bir necha avlod ichida musulmonlar Makkadan uzoqroq joylarga yetib borishdi va yangi joylarda qiblani belgilash masalasi kelib chiqdi. Astronomiyaga asoslangan matematik usullar faqat 8-asr oxiri yoki 9-asr boshlarida rivojlanadi va oʻshanda ham ular dastlab mashhur boʻlmagan. Shuning uchun ilk musulmonlar astronomik boʻlmagan usullarga tayanganlar. Dastlabki islom davrida qiblani belgilashda juda koʻpi mahalliy usullar mavjud boʻlgan, natijada hatto bir joyning oʻzida turli yoʻnalishlar paydo boʻlgan. Janub tomon va sahobalarning qiblasidan tashqari, arablar astronomiya tarixchisi David A. King tomonidan anʼanaviy astronomiyadan farqlash uchun atalgan „xalq“ astronomiyasining bir turini ham bilishgan.Bu tur islomdan oldingi odatlar asosida vujudga kelgan. U matematikada hech qanday asossiz tabiiy hodisalardan, jumladan Quyosh, Oy, yulduzlar va shamolni kuzatishdan foydalangan. Ushbu usullar koʻpincha maʼlum bir yulduzning botishi va koʻtarilish nuqtalari, teng kunlik paytida, yoz yoki qish kunlarida quyosh chiqishi va botishidan foydalangan holda alohida joylarda aniq yoʻnalishlarni beradi. Tarixiy manbalarda bir nechta shunday qiblalar qayd etilgan, masalan: quyoshning Magʻribda (gʻarbda) teng kunlik nuqtalarida chiqishi, Hindistonda quyosh botishi (gʻarbda), shimol shamolining kelib chiqishi yoki Shimoliy yulduzning oʻzgarmas joylashuvi;Yamanda, Suriyada Suhayl yulduzining koʻtarilish nuqtasi va Iroqda quyosh botishi. Bunday yoʻnalishlar fiqh (islom fiqhi) va xalq astronomiyasi manbalarida ham uchraydi. Astronomlar (xalq astronomlaridan tashqari) odatda bu usullarni izohlamaydilar, lekin ularga islom huquqshunoslari qarshi chiqmagan. Anʼanaviy yoʻnalishlar qiblani aniqroq hisoblash usullari ishlab chiqilganda ham amalda boʻlgan va ular bugungi kungacha saqlanib qolgan baʼzi oʻrta asr masjidlarida uchrab turadi.
Asboblar
Musulmonlar masjid yaqinida boʻlmaganlarida qibla yoʻnalishini topish uchun turli asboblardan foydalanadilar. Qibla kompass magnit kompas boʻlib, u yirik aholi joylaridan qibla burchaklarining jadvali yoki roʻyxatini oʻz ichiga oladi. Baʼzi elektron turlari qiblani toʻgʻridan-toʻgʻri hisoblash va koʻrsatish uchun sunʼiy yoʻldosh hisoblaridan foydalanadi. Qibla kompasslari taxminan 1300-yildan beri mavjud boʻlib, ular koʻpincha asboblarning oʻzida yoziladigan qibla burchaklari roʻyxati bilan toʻldiriladi. Musulmon mehmonlar joylashgan mehmonxona xonalari shiftdagi qiblani koʻrsatuvchi belgi yoki koʻrsatkichidan foydalanishi mumkin. Hisoblashning paydo boʻlishi bilan turli mobil ilovalar va veb-saytlar oʻz foydalanuvchilari uchun qiblani hisoblash uchun formulalardan foydalanadi.
Qadimgi islom dunyosi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Mosques_in_Cairo_showing_different_direction.png/170px-Mosques_in_Cairo_showing_different_direction.png|thumb| Zamonaviy Qohira hududi xaritasi. E'tibor bering, masjidlar biroz boshqacha yo'nalishga ega. Qiblani aniqlashda turli usullar qoʻllanilganligi sababli, tarix davomida turli yoʻnalishlarda masjidlar qurilgan, jumladan, bugungi kungacha saqlanib qolgan masjidlar. Astronomiya va matematikaga asoslangan usullar har doim ham qoʻllanilmagan va bir xil aniqlash usuli maʼlumotlar va hisob-kitoblarning aniqligidagi farqlar tufayli turli qiblalarni berishi mumkin edi. Misrlik tarixchi Al-Maqrizi (vaf.1442-yil) oʻsha paytda Qohirada qoʻllanilgan turli qibla burchaklarini qayd etgan: 90° (sharqqa qarab), 117° (qishki quyosh chiqishi, «sahobalar qiblasi»), 127° (Ibn Yunus kabi astronomlar tomonidan hisoblangan), 141° (Ibn Tulun masjidi), 156° (Suhayl/Kanopusning koʻtarilish nuqtasi), 180° (Janub tomonda, Madinadagi Muhammad qiblasiga taqlid qiladi) va 204° (Kanopusning oʻrnatish nuqtasi). Qohira uchun zamonaviy qibla 135° boʻlib, oʻsha paytda bu maʼlum boʻlmagan. Bu xilma-xillik Qohira tumanlarida ham tartibning bir xil boʻlmasligiga olib keladi, chunki koʻchalar koʻpincha masjidlarning turli yoʻnalishiga qarab yoʻnaltiriladi. Tarixiy ma’lumotlar boshqa yirik shaharlar, jumladan, Kordova (113°, 120°, 135°, 150° va 180° 12-asrda qayd etilgan) va Samarqand (180°, 225°, 230°, 240°, 270° esa XI asrda qayd etilgan). Jihat ul-kaʼba taʼlimotiga koʻra, qiblalarning xilma-xil yoʻnalishlari hali ham bir xil keng yoʻnalishda boʻlsa amal qilinishi mumkin. Makkaning oʻzida ham Kaʼbaga toʻgʻridan-toʻgʻri qaramaydigan koʻplab ilk masjidlar qurilgan. 1990-yilda geografiya fani olimi Michael E.Bonine hozirgi Marokashning barcha yirik shaharlari — Idrisiylar davridan (8—10-asrlar) Alaviylar davrigacha (17-asrdan hozirgi kungacha) qurilgan asosiy masjidlar boʻyicha tadqiqot oʻtkazdi. . Zamonaviy hisob-kitoblar Marrakeshda 91° (deyarli sharq tomonda) va Tanjerda 97° gacha boʻlgan qiblalarni keltirsa-da, faqat Alaviylar davrida qurilgan masjidlar qiblalari shu oʻlchamga nisbatan yaqinroq boʻlgan holda qurilgan. Qadimgi masjidlarning qiblasi sezilarli darajada farq qiladi, umumiy hisoblar 155°–160° (janubdan biroz sharqda) hamda 120°–130° (deyarli janubi-sharqda) orasida boʻladi. 2008-yilda Bonine Tunisning asosiy shahar masjidlari boʻyicha soʻrovnomani ham chop etdi, unda u koʻpchiligi 147° ga yaqin tekislanganligini aniqladi. Bu Uqba masjidining yoʻnalishi boʻlib, dastlab 670-yilda qurilgan va oxirgi marta 862-yilda Aglobidlar tomonidan qayta qurilgan boʻlib, u koʻpincha boshqa masjidlar tomonidan qoʻllanilgan namuna sifatida qabul qilinadi. Oʻrganilgan masjidlar ichida Soussedagi Buyuk masjid muhim farqga ega boʻlgan yagona masjid boʻlib, 163° burchak ostida janubga qaragan. Katta doira usuli yordamida hisoblangan Makkaga haqiqiy yoʻnalish butun mamlakat boʻylab 110° dan 113° gacha.
Dungannon (Virginia)
Aholisi
305 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 0,9 km2. Shundan 0,9 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 408 m balandlikda joylashgan.
Qibla
Indoneziya
Qiblaning oʻzgarishi dunyodagi eng koʻp musulmon aholisi boʻlgan Indoneziyada ham sodir boʻladi. Astronomik hisoblangan qibla arxipelagdagi aniq joylashuviga qarab 291°—295° (gʻarbdan 21°—25° shim.) oraligʻida. Biroq, qibla odatda anʼanaviy ravishda oddiygina “gʻarb” deb nomlanadi, natijada masjidlar gʻarbga yoki quyosh botish yoʻnalishiga qarab qurilgan boʻladi – bu yil davomida bir oz oʻzgarib turadi. Indoneziya islom astronomlari orasida turlicha fikrlar mavjud: Tono Saksono va boshqalar. 2018-yilda namoz vaqtida qiblaga yuzlanish aniq jismoniy shartdan koʻra koʻproq “ruhiy shart” ekanligini va minglab kilometr uzoqlikdagi Ka’baga aniq yoʻnalish masjid qurishda yoki namoz vaqtida yuzlanish uchun qachon boʻlishi mumkin boʻlmagan oʻta aniqlikni talab qilishini ta’kidlaydi. c. Boshqa tomondan, Muhammad Hodi Bashoriy 2014-yilda „qiblani toʻgʻrilash haqiqatan ham juda dolzarb ish“ va soyani kuzatish kabi oddiy usullar bilan boshqarilishi mumkin, deb hisoblaydi. Mintaqa tarixida qibla haqidagi bahslar 1890-yillarda oʻsha paytdagi Gollandiyaning Sharqiy Hindistonida ham boʻlgan. Indoneziyalik olim va Muhammadiyaning boʻlajak asoschisi Ahmad Dahlan Makka shahridagi islom va astronomiya fanlarini oʻrganishdan qaytgach, qirollik poytaxti Yogyakartadagi masjidlarda qiblalar notoʻgʻri ekanligini aniqladi, jumladan, gʻarbga qaragan Uqba masjidi ham. Uning qiblani oʻzgartirishga urinishlariga Yogyakarta sultonligining anʼanaviy ulamolari qarshilik koʻrsatdi va Dahlan tomonidan uning hisob-kitoblari asosida qurilgan yangi masjid olomon tomonidan buzib tashlangan. Dahlan oʻz masjidini 1900-yillarda qayta qurdi va keyinchalik Kauman masjidi ham astronomik hisoblangan qibladan foydalangan holda qayta yoʻnaltiriladi.
Shimoliy Amerika
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/01_05_Street_WDC_8jul05.jpg/220px-01_05_Street_WDC_8jul05.jpg|alt=An urban building located in a traffic intersection|thumb|Vashington Islom markazi (1953-yilda tashkil etilgan), AQShdagi ilk masjidlardan biri. Uning qiblasi astronomik hisob-kitoblarga muvofiq shimoli-sharqqa qaragan. Musulmon aholi yashaydigan joylar vaqt oʻtishi bilan qibla yoʻnalishi masalasini hal qilgan. Qoʻshma Shtatlar va Kanada kabi boshqa mamlakatlarda soʻnggi bir necha oʻn yilliklar ichida katta musulmon jamoalari mavjud boʻlib, qiblani belgilash bahs mavzusi boʻlishi mumkin. Vashingtondagi Islom markazi 1953-yilda sharqdan biroz shimolga qarab qurilgan va dastlab baʼzi kuzatuvchilarni, shu jumladan musulmonlarni ham hayratda qoldirdi, chunki Vashington shahrining kengligi Makkadan 17°30′ shimolda joylashgan. Garchi dunyo xaritalarida (masalan, Merkator proyeksiyasidan foydalanadiganlar) chizilgan chiziq Makkaga janubi-sharqiy yoʻnalishni koʻrsatsa ham, katta doira usulidan foydalangan holda astronomik hisoblash shimoli-sharq yoʻnalishini (56 ° 33') beradi. Shunga qaramay, Qoʻshma Shtatlardagi koʻpchilik ilk masjidlar dunyo xaritalarida koʻrinib turgan yoʻnalish boʻyicha sharq yoki janubi-sharqqa qaragan. Musulmonlar jamoati oʻsib, masjidlar soni koʻpayar ekan, 1978-yilda amerikalik musulmon olimi S.Kamol Abdali kitob yozib, Shimoliy Amerikadan toʻgʻri qiblaning katta doira usuli bilan hisoblanganidek shimol yoki shimoli-sharqiy ekanligini taʼkidlagan va Makkaga eng qisqa yoʻlni belgilagan. Abdalining xulosasi keng tarqaldi va keyin musulmonlar jamoasi tomonidan qabul qilindi va natijada masjidlar qayta yoʻnaltirildi. 1993-yilda ikki diniy olim Riad Nachef va Samir Kadi janubi-sharqiy qibla uchun bahslashuvchi kitob nashr etib, shimol/shimoli-sharqiy qibla yoʻnalishining notoʻgʻri ekanligini va diniy bilimlarning yetishmasligidan kelib chiqqanligini yozgan. Bunga javoban, Abdali 1997-yilda onlaynda „Toʻgʻri qibla“ sarlavhali maqolasida ularning dalillari va tanqidlariga javobni chop etdi. Oxir-oqibat shimoliy amerikalik musulmonlarning aksariyati shimol/shimoli-sharqiy qiblani sharqiy/janubiy-sharqiy qiblaga ergashgan ozchilik bilan qabul qildi.
Eslatmalar
<references group="lower-alpha" responsive="1">
Loiret
Loiret  — Fransiyaning shimoli-markazidagi Centre-Val-de-Luara mintaqasida joylashgan boʻlim. U oʻz nomini hududdan oqib oʻtuvchi Loiret daryosidan olgan. 2019-yilda Loiret aholisi 680 434 kishidan iborat edi.
Uning prefekturasi Orlean boʻlib, u 110 km maydonga ega. Mintaqaviy markaz boʻlishi bilan bir qatorda, u Luara qirgʻogʻidagi tarixiy shahardir. U koʻplab tarixiy binolar va qasrlarga ega boʻlgan katta markaziy hududga ega. 13-asrga oid Orlean sobori 1568-yilda protestant kuchlari tomonidan vayron qilinganidan keyin qayta qurilgan. Loiretning Montargis va Pithiviersda ikkita katta shaharlari bor. U oʻzining bir nechta tabiy bogʻlari bilan mashhur.
Tarixi
Loiret 1790-yil 4-martda Fransiya inqilobi davrida Milliy Taʼsis Assambleyasining buyrugʻi bilan tashkil etilgan 83 ta boʻlimdan biridir. Yangi boʻlimlar bir xilda boshqarilishi va hajmi, aholisi boʻyicha taxminan bir-biriga teng boʻlishi kerak edi. U sobiq Orleanais provinsiyasidan yaratilgan.
Luara vodiysi paleolit davriga oid arxeologik yodgorliklar topilgan. Keltlar bu yerda boʻlib hunarmandchilik bilan shugʻullangan. Rimliklar Galliya urushlaridan keyin bu hududni egallab olishgan. Ular yoʻllar qurdilar va hozirgi Orlean oʻrnida Cenabum va Sceaux-du-Gâtinais kabi shaharlarga asos soldilar. Taxminan 451-yilda xunlar bu hududga bostirib kirishdi, ammo Buyuk Karl hukmronligi davrida tinchlik va farovonlik hukm surdi.
Geografiyasi
Loiret departamenti tarixan shimoliy Fransiyadagi Orlean provinsiyasida boʻlgan va Loa-et-Cher, Eure-et-Luara departamentlari bilan birgalikda hozirda Val-de-Luara markazini tashkil etadi. Luara shimolida Evre-et-Luara, Essonne va Sen-va-Marna departamentlari, sharqda Yonne, janubi-sharqda Nievre, janubda Cher va gʻarbda Loir-et-Cher boʻlimlari joylashgan.
Departament, asosan, Luara daryosi oqib oʻtadigan tekis pasttekisliklardan iborat. Bu daryo janubi-sharqdagi Châtillon-sur-Luara yaqinidagi departamentga kiradi, shimoli-gʻarbga Orleanga oqib oqib oʻtadi.
Asosiy shaharlari
Aholisi eng koʻp boʻlgan kommuna — Orlean. 2019-yil holatiga koʻra, 15 000 dan ortiq aholiga ega 6 ta kommuna mavjud boʻlib, ularning barchasi Orlean aglomeratsiyasining bir qismidir.
Tasqala (Tasqala tumani)
Tasqala — Qozogʻistonning Gʻarbiy Qozogʻiston viloyati Tasqala tumanidagi qishloq. Kato kodi — 276030100.
Aholisi
1999-yil qishloq aholisi 7054 kishini tashkil etgan (3427 ta erkak va 3627 ta ayol). 2009-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma`lumotlariga koʻra qishloqda 7968 kishi istiqomat qilgan (3863 ta erkak va 4105 ta ayol).
IC 2536
IC 2536 Antlia yulduz turkumidagi SBc tipli galaktikadir.
La Saunière
La Saunière Fransiyaning Limuzen mintaqasida joylashgan kommunadir. Creuse departamenti Guéret tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
596 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 79,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 7,5 km2.
Muhammad al-Moturidiy
(Abu Masur) Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al-Moturidiy, as-Samarqandiy (Samarqandda hijriy 333-yil (milodiy 945-yil)da vafot etgan) — Moturidiya taʼlimotining asoschisi, mutakallim va usulchi faqih bo‘lgan.
Beaumont-la-Ferrière
Beaumont-la-Ferrière Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Nièvre departamenti Cosne-Cours-sur-Loire tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
144 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 5,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 26,2 km2.
1030 (son)
1030 (bir ming o‘ttiz) — 1029 va 1031 orasida joylashgan natural son.
Ushbu songa eng yaqin tub sonlar
Ulam spiraliga koʻra, binafsha fondagi sonlar tub sonlar, yashil fondagi sonlar esa kvadrat ildizdan chiqadigan sonlardir.
Fulda koridori
thumb|422x422px| SSSR Qurolli Kuchlarining 8-gvardiya armiyasi va AQSh armiyasining V korpusining 1985-yildan boshlab „Fulda koridori“ yaqinida joylashtirilishi (ingliz tilidagi yozuvlar). right|thumb|310x310px| [[Varshava shartnomasi tashkiloti|Varshava Shartnomasiga aʼzo davlatlar tuzilmalarining „Fulda koridori“ deb ataladigan Frankfurt-Mayn tomon harakatlanishning taxminiy yoʻnalishlari.]] "Fulda koridori" (Fulda Gap) — Germaniyaning Gessen shtatidagi hudud, Fulda shahri yaqinidagi Tyuringiya bilan chegaradan boshlanib, Frankfurt-Mayn yoʻnalishi boʻylab choʻzilgan. Harbiy fan nuqtai nazaridan qarama-qarshi tomonlarning quruqlikdagi kuchlari — SSSR Qurolli Kuchlari va Ichki Ishlar Departamenti NATO kuchlariga qarshi — Germaniyada yirik harbiy mojaro yuzaga kelgan taqdirda operatsiyalarolib boriladi, bu nom Gʻarb harbiy tahlilchilari tomonidan taklif qilingan.
Umumiy maʼlumot
Yoʻlak ikkita pasttekislikdan iborat (Yuqori Rhon tog 'tizmalari orasidagi (Hohe Rhön) va Knüllgebirge (nemis. Knüllgebirge) tizimlari oʻrtasida joylashgan. 1945-yildan boshlab „Fulda koridori“ ning boshlanishi Germaniyadagi Sovet va Amerika ishgʻol zonalari oʻrtasidagi demarkatsiya chizigʻida, keyinroq — GDR va GFR oʻrtasidagi davlat chegarasida joylashgan edi.
„Fulda koridori“ konsepsiyasi Sovuq urush davrida NATOning harbiy rejalashtirishida ishlatilgan — bu boʻlim Varshava shartnomasi qoʻshinlari va kuchlari tomonidan Gʻarbiy Yevropaga bostirib kirishning eng mumkin boʻlgan yoʻnalishlaridan biri hisoblangan. Yoʻlak Markaziy Yevropada joylashgan Sovet qoʻshinlari guruhining asosiy zarba berish kuchi boʻlgan yirik zirhli tuzilmalarni boshqarish uchun juda mos keladi, deb hisoblanar edi. Favqulodda vaziyatlarda Sovet qoʻmondonligi Eyzenax va Erfurt shaharlari hududidan hujum boshlashi kutilgan edi (8-A gvardiya). Yaʼni Germaniyaning moliyaviy kapitali yoʻnalishi boʻyicha — Frankfurt-na-Mayn (shu bilan birga, AQSh havo kuchlarining Yevropadagi eng yirik bazalaridan biri joylashgan hudud nazarda tutilgan.
Sovet va rus harbiy adabiyotida Fulda koridoriga mos keladigan hudud Eyzenax dovoni deb nomlangan.
Fulda boʻshligʻi boʻylab bosqinchilik faqat bitta kichik daryodan oʻtishni talab qildi — faqatgina yozda oʻtish mumkin boʻlgan Fulda.
Nigüella
Nigüella Ispaniyaning Aragón mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Zaragoza provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — km2. Aholisi — 81 kishi (2010).
Fulda koridori
Umumiy maʼlumot
Shimoliy Germaniya tekisligi va Avstriyadagi Dunay daryosi vodiysi Sovet Ittifoqining NATO davlatlariga faraziy bostirib kirishi uchun muqobil yoʻl sifatida koʻrib chiqilgan.
Harbiy harakatlar boshlangan taqdirda, Gʻarb strateglari Fulda koridorida umumiy tank jangi (uchrashuv jangi) ni, muhokama qilinayotgan hududdagi relef sharoitida, Amerikaning tankga qarshi qurollarining bir qator modellarini, ham piyoda, ham aviatsiya uslubida hujum qilish ishlab chiqilgan. Potensial dushmanning son jihatdan ustunligini hisobga olib, kassetali oʻq-dorilar va ommaviy qirgʻin qurollari keng ishlab chiqilgan.
Yoʻlak AQSh armiyasi 5-korpusining (V korpus) mas’uliyat zonasida joylashgan boʻlib, 1972-yildan 1994-yilgacha toʻgʻridan-toʻgʻri tanklar, jangovar razvedka va patrul mashinalari va boshqa zirhli transport vositalari bilan mustahkamlangan
Polkning vazifasi korpusning asosiy kuchlari yaqinlashguncha Sovet hujumini ushlab turish, dushman bilan uzluksiz vizual aloqani taʼminlash va dushman kuchlarining tarkibini baholash edi. Joylashtirilgandan soʻng, 3-zirhli divizion va 8-piyoda diviziyasi ham koridorni himoya qilish uchun yuboriladi deb rejalashtirilgan. Amerika qoʻmondonligi Sovet hujumini toʻxtatish mumkinligiga ishonch hosil qilmagani sababli, koridor hududiga yadroviy minalar joylashtirildi. Yoʻlak hududi elektron urush uskunalari bilan jihozlangan, rus va nemis tillariga ixtisoslashgan tilshunoslar ushbu yoʻnalishda ishlash uchun maxsus tayyorlangan. 3-zirhli diviziya 1987-yilda birinchi boʻlib AH-64 Apache vertolyotlarini qabul qilgan oʻz vertolyot boʻlinmasiga ega edi.
„Fulda yoʻlagi“ Sovuq urush tugaganidan keyin, Germaniyaning birlashishi, Volksarmi tarqatib yuborilishi va 1994-yilda Rossiya Gʻarbiy guruhi qoʻshinlari va kuchlari GDR hududidan olib chiqib ketilganidan keyin oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Jetigen (Issiq-Ota tumani)
Jetigen (Жетиген) — Qirgʻiziston Respublikasi Chuy viloyatining Issiq-Ota tumanidagi qishloq. Sin-Tosh ovul okrugi tarkibiga kiradi.
La Neuvelle-lès-Lure
La Neuvelle-lès-Lure Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Lure tumani tarkibiga kiradi.
Jetigen (Issiq-Ota tumani)
Aholisi
Aholisi - 810 kishi.
La Neuvelle-lès-Lure
Geografiyasi
Maydoni — 4,9 km2. Dengiz sathidan 300 – 336 m balandlikda joylashgan.
Muhammad as-Samarqandiy (qiroatchi)
Muhammad ibn Mahmud ibn Muhammad ibn Ahmad as-Samarqandiy (Shamsuddin) (hijriy 780-yil (milodiy 1379-yil)da vafot etgan) — asli samarqandlik bo‘lgan, qiroat ilmini bilgan. Hamadonda tug‘ilgan. Bag‘dodda yashagan.
Ponte in Valtellina
Ponte in Valtellina Italiyaning Lombardia mintaqasida joylashgan kommunadir. Sondrio provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 69 km2. 2250 nafar aholi istiqomat qiladi.
Lake Wales
Lake Wales AQShning Florida shtatida joylashgan shahardir. Polk County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
13687 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 36,3 km2. Shundan 34,6 km2 quruqlik, 1,7 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 45 m balandlikda joylashgan.
IC 4203
IC 4203 Canes Venatici yulduz turkumidagi * (yulduz) tipli yulduzdir.
Grub (Turingiya)
Grub  Germaniyaning Turingiya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Hildburghausen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 4,49 km2. 174 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Grubning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Attenweiler
Attenweiler Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Maydoni — 27,21 km2. Aholisi — 1736 kishi (2010).
Hududi
Attenweilerning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Muhammad al-Iyoshiy
Muhammad ibn Masʼud ibn Muhammad ibn Iyosh as-Sullamiy, as-Samarqandiy, al-Iyoshiy (Abunnazar) (hijriy 320-yil (milodiy 932-yil)da vafot etgan) — bir qancha ilmlar sohibi bo‘lgan.
Dunn Loring
Dunn Loring AQShning Virginia shtatida joylashgan shahardir. Fairfax County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
7861 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 5,3 km2. Shundan 5,3 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Xon al-Xaliliy
thumb| Xon al-Xaliliy right|thumb| Xon al-Xaliliy tunda Xon al-Xaliliy (خان الخليلي ‎ adabiy arab tili qoidalariga koʻra, u „xonu l xalili“ deb talaffuz qilinadi) — Qohira shahrining eski qismidagi bozor.
U Al Husayn masjidining gʻarbiy qismida joylashgan va Afrikadagi eng katta bozor hisoblanadi.
14-asrda Sulton Barquqning birinchi hukmronligi davrida uning Xevronlik amiri Jarkas al-Xaliliy (الخليل ‎ Al-Xalil), u erda joylashgan maqbara va qabristonni vayron qilib, oʻrniga Karvonsaroy qurdirgan (خان ‎ xon).
Bozorda choy ichish va chilim chekish mumkin boʻlgan koʻplab yoʻlaklar, doʻkonlar va kafelar mavjud.
2005-yil aprel va 2009-yil fevral oylarida bozor teraktlar nishoniga aylandi. Bir necha kishi halok boʻldi.
Adabiyotda
Misrlik yozuvchi Nagib Mahfuzning „Middak ko‘chasi“ romani Xon al-Xalilida bo‘lib o‘tadi.
Sariqamish jangi
Sariqamish jangi — Birinchi jahon urushi davrida Rossiya va Usmonli imperiyalari oʻrtasida boʻlgan jang. Bu 1914-yil 22-dekabrdan 1915-yil 17-yanvargacha Kavkaz yurishi doirasida boʻlib oʻtgan.
Jang Rossiya imperiyasi gʻalabasi bilan yakunlangan. Usmonlilar aniq vaqtda belgilangan joyga tez yetib boruvchi askarlarni joʻnatgan. Bu yondashuv Germaniya va Napoleon taktikasiga asoslangan edi. Qish sharoitiga yaxshi tayyorgarlik koʻrmagan Usmonli qoʻshinlari Allahuekber togʻlarida katta talofat koʻrgan. 25 000 ga yaqin Usmonli askari jang boshlanishidan oldin muzlab oʻlgan.
Gültepe
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Gultepe, Manavgat — Turkiyaning Antalya viloyati Manavgat tumanidagi qishloq.
Sariqamish jangi
Dastlabki maʼlumot
Rossiya 1877-yilda rus-turk urushi paytida Kars qalʼasini turklardan tortib olgan va u harbiy jihatdan boshqariladigan Kars viloyati tarkibiga kiritilgan. Usmonli imperiyasi 1914-yil oktyabrida Markaziy kuchlar tomonida urushga kirganidan soʻng, Rossiya Kars va Batumi portini qaytarib olishgaqaratilgan Kavkaz kampamiyasidan xavfsirayotgan edi.
Markaziy kuchlar nuqtai nazariga koʻra, Kavkazga yurish qilish rus qoʻshinlariga chalgʻituvchi taʼsir koʻrsatar edi. Kavkaz yurishidan koʻzlangan bevosita strategik maqsad Artvin, Ardahan, Kars va Batumi portini qaytarib olish boʻlgan. Usmonli harbiy vaziri Ismoil Enver, uzoq muddatli maqsad Tbilisiga va undan tashqariga yoʻl ochishga yordam beradi, bu esa oʻz navbatida Kavkaz musulmonlarining qoʻzgʻoloniga sabab boʻladi, deb umid qilgan. Turklarning yana bir strategik maqsadi Rossiyaning Kaspiy dengizi atrofidagi uglevodorod resurslariga yetib borish yoʻlini toʻsish boʻlgan.
Muqaddima
thumb| [[Anvar Posho|Ismoil Enver va Otto fon Feldman boʻlinmalarni koʻzdan kechirmoqda]] Usmonli 3-armiyasining qarorgohi Arzirumda joylashgan va unga Hasan Izzet qoʻmondonlik qilayotgan edi. 1914-yil 30-oktyabrda Istanbuldagi Oliy qo‘mondonlik 3-armiya qarorgohiga Usmonli dengiz floti Qora dengizdagi Rossiyaning Novorossiysk, Odessa va Sevastopol portlarini bombardimon qilgani haqida xabar bergan. Oliy qoʻmondonlik rus armiyasining istalgan vaqtda Usmonli chegarasini kesib oʻtishini kutgan. Bergmanning hujumi (1914-yil 2-noyabr—1914-yil 16-noyabr) u boshchiligidagi rus qoʻshinlari magʻlubiyati bilan yakunlangan.
Turklarning IX (28 000 askar) va X korpusi (40 000 askar) puxta tayyorlangan askarlar edi, lekin Usmonli armiyasi qishki kiyimlar bilan yetarli taʼminlanmagan.
Harbiy vazir Ismoil Enver Istanbuldagi harbiy vazirlikda operatsiya rejasini ishlab chiqqan. Uning strategiyasi Napoleondan koʻchirilgan va nemis prinsiplariga asoslangan. Enverning rejasi uchta korpus yordamida bar vaqtda egallab olish bo‘lgan. Oʻng qanotda XI Korpus ruslarning joylashuvini aniqlash va  chalg‘tuvchi hujumlarni amalga oshirish bo‘lgan. Chap qanotda polkovnik Hafiz Hakki boshchiligidagi X korpus (40 000 askar) va Ali Ihsan Posho boshchiligidagi IX korpusning (28 000 askar) Kötekka (Sariqamishdan 30 kilometr janubi-gʻarbda) va asosiy rus armiyasidan 10-15 kilometr shimoli-sharqda (2-Turkiston korpusi) yetib borishi, rus qo‘shinlarini Aras daryosi vodiysiga siqib chiqarishi hamda o‘zaro kelishgan holda hujum qilayotgan uchta korpus yordamida ularni yo‘q qilish rejalashtirilgan edi.
Urush zonasi Qora dengizdan Van koʻliga qadar deyarli 1,250 – choʻzilib ketgan va bu esa qoʻshinlarning bir joga jamlanishini qiyinlashtirar edi. Harbiy amaliyot dengiz sathidan oʻrtacha 1500—2000 metr yuqori hududda boʻlib oʻtgan. Mintaqadagi asosiy qiyinchilik yoʻllar bilan bogʻliq, Usmonli tomonidagi transport infratuzilmasi yetarli darajada emas edi. Rossiyaning asosiy ustunligi Kars Gyumri Axalkalaki temiryoʻl liniyasi va Sariqamishdagi terminal edi .Qoʻshin Kavkaz choʻqqilaridan oʻtishining yagona yoʻli Kars va Sariqamish shaharlari joylashgan baland dovonlar edi. Undan tashqarida Aras daryosi va Furotning yuqori vodiylari gʻarbga choʻzilgan. Boshqa hamma joyda yoʻllar artilleriya oʻtib boʻlmaydigan darajada edi.
Lake Worth (Florida)
Aholisi
35980 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Sariqamish jangi
Muqaddima
24-dekabrda general Vorontsov oʻrinbosari general Myshlayevskiy va shtab boshligʻi general Yudenichni zobitlar bilan Michingirtga (hozirgi Inkaya) general Bergmann bilan uchrashish uchun yubordi. Bergman aytishicha, Istomin otryadiga hujum faqat mahalliy ahamiyatga ega, Istomin qoʻshinlari 3-Kavkaz artilleriya brigadasi bilan kuchaytirilgandan soʻng Oltuni turklardan qaytarib olishi, asosiy frontda 39-diviziya hujumni muvaffaqiyatli davom ettirishi kerak edi. General Yudenich Bergmanning fikriga qarshi chiqqan. Unga koʻra, Istomin otryadiga hujum turklarning qanotdan manyovr qilishiga ishora edi. Turklar ruslarning oʻng qanotini oʻrab olib, asosiy frontda hujum qilish oʻrniga Sariqamishni kuchaytirish kerak degan qarorga keldi.
Lake Worth (Florida)
Geografiyasi
Maydoni — 16,7 km2. Shundan 14,6 km2 quruqlik, 2,1 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 4 m balandlikda joylashgan.
Sariqamish jangi
Jang maydoni
thumb| Usmonli 3-armiyasi changʻichilari General Yudenich Qirimga 34 ta batalyonni yubordi (1 va 2-Plaston brigadalari (12 batalyon), 3-Kavkaz miltiq brigadasi (8 batalon) janglar toʻxtatilganligi sababli va 20-piyoda diviziyasi (14 batalon) Muratoff 43 ta batalon yozgan, xatolik yuz berganga oʻxshaydi. Shundan soʻng, ular qisqa vaqt ichida 100 mingga yaqin odamni zaxiradan olib, qoʻshimcha 17 ta batalon tuzdilar. Yozgacha rus armiyasining soni 130 ming, otliq askar 35 ming va 340 qurolga yetdi . Oʻsha paytda turklar jami 52351 askar va 131 toʻpga ega boʻlgan, ammo yozdagi janglarda turklar ruslarni magʻlub etishgan . X korpus rus qamalidan qochishga muvaffaq boʻlgan boʻlsa-da, soni 20.000 askardan oshmagan 3-Armiya (XI Korpusda 8-yanvar kuni Erzurum Garnizonidan 5.000 askar qoʻshimchasini qabul qilib, 10.000 miltiq bor edi) ruslar tomonidan barcha jabhalarda hujumga uchradi. Askarlar sonining kamligi va charchoqlari tufayli frontning koʻp qismlarida magʻlubiyatlar boʻldi, koʻplab asirlar qoldi. Markazda ruslar hujumiga uchragan X korpus Bardizdan Narmanga, XI korpus esa Azapdan sharq tomon chekindi. 18-yanvardan boshlab ruslarning hujumi toʻxtadi va aprelgacha frontda tinchlik boshlandi.
Dastlabki harakatlar, 22—25-dekabr
Eng uzoq chap qanotda 40 000 nafar yangi askar bilan X Korpusi bilan Hafiz Hakki 22-dekabrda general Istomin brigadasiga(8 000 piyoda, 1 000 otliq)hujum qildi. 30 va 32-diviziyalar Oltu gʻarbidagi Kalebogʻoziga, 31-diviziya esa İdga (hozirgi Narman) hujum qildi. Har ikki tomondan ruslar jangian soʻng ehtiyotkorlik bilan orqaga chekindilar. Istomin brigadasi Oltu shahri atrofida chekindi. 31-diviziya Oltudan 15 kilometr janubda joylashgan Narmanda (Hozirgi Rus Narmanı) tunashdi. 23-dekabrda 31-diviziya 750 askar va polkovnik Kutatedzani asirga oldi. 31-diviziya Oltuga janubdan, 30- va 32-diviziyalar gʻarbdan hujum qildi. Jang 2 soat davom etdi va shu tariqa general Istomin Oltudan katta yoʻqotishlarsiz qoʻshinini olib chiqib ketdi. Ilden, bu jangda qatnashgan doʻstining maʼlumotlariga tayanib, bu tasodifiy jangda turklar 2000 talafot koʻrganini daʼvo qildi. Biroq, Fahri Belen ushbu jangda navbatchilik qilayotgan turli ofitserlardan qurbon boʻlganlar soni haqida soʻradi, u har bir ofitserdan turli xil javoblar oldi va maksimal yoʻqotish miqdori 250 tani tashkil etgan boʻlishi mumkin. Keyingi kunlarda 250 rus askari 4 ta qurol va 4 ta pulemyot X boʻlinma tomonidan asirga olindi. Kun yarmida Istomin Oltudan chiqib ketdi. Hofiz Hakkiy askarlarning ruhiyatini oshirish uchun shaharni talon-toroj qilishga ruxsat berdi. Turklar bu talon-toroj tufayli armiyani bir necha kun davomida boqadigan rizqlarini yoʻqotdilar. Shundan soʻng, Hofiz X boʻlinma yoʻnalishini dastlab rejalashtirilgan Kars-Kötek chizigʻiga qarama-qarshi Sarikamish-Kars yoʻnalishiga oʻzgartirdi.
23-dekabrda 39-diviziya turk XI boʻlinmasiga hujum qilib, koʻp sonli askarlarni asirga oldi.
22-24-dekabrda IX boʻlinma Toygarli qishlogʻidan Bardiz qishlogʻiga yetib keldi. IX boʻlinma X boʻlinma kabi jangovar harakatlarda qatnashmadi.29-diviziya 24-dekabrga oʻtar kechasi Bardizni front qoʻriqchilaridan tortib oldi. Ruslar taʼminotni yo‘q qilishga ulgurmagani uchun Bardizda boʻlinmani bir necha kun boqadigan zahiralar bor edi. Enver posho qishloqni talon-toroj qilishning oldini olish uchun taʼminot omborlariga qoʻriqchilar qoʻydi, shuning uchun Oltudagi xato takrorlanmadi. Biroq, oʻsha kuni 17-diviziya qoʻshinlarining 40 foizi kuchli qor boʻroni tufayli muzlab qoldi.
IX va X boʻlinmalar qor boʻroniga uchrashdi(25—26-dekabr)
24-dekabrda kechasi Enver va uning zobitlari otda 14 soatda Narmandan Bardiz qishlogʻiga etib kelishdi. U IX boʻlinmaning Sariqamishga hujum qilishi kerakligini eʼlon qildi, chunki asirga olingan askarlar Sariqamishni kam boʻlinma himoya qiladi, deb aytishdi. U IX bolinma qoʻmondoni Ali Ihsan Poshodan fikrini soʻradi. Ali İhsan Posho shunday dedi:"Shunga koʻra (17- va 28-diviziyalar Bardizga hali yetib bora olmadi), demak, hozircha IX boʻlinmaning qoʻlida 29-diviziyadan boshqa hech qanday kuch yoʻq. Men armiyaga tegishli operativ talablarni bilmayman. Aytilishicha, X boʻlinmadan hech qanday maʼlumot yoʻq. Maqsadingiz ertaga diviziya kuchi bilan amalga oshsa, 29-diviziya harakat va buyruqqa tayyor. Bronsart posho va mayor Feldman ham İhsan poshoning fikriga qoʻshilganliklarini bildirdilar. 3 kunlik yurishdan keyin IX boʻlinma dam olishi kerak edi. X boʻlinma Istomin boʻlinmasini quvib Oltu-Ardaxon yoʻliga kirib, dastlabki rejadan chetga chiqqanidan soʻng 9-10-boʻlinmalar oʻrtasidagi aloqa uzildi. Shuning uchun Enver posho boshchiligidagi qoʻmondonlar X boʻlinma xaritadagi maqsadiga erishguncha Bardizda kutishni taklif qilishdi. Enver posho esa temir yo‘l o‘tgan Sariqamish qo‘lga olinsa, ruslar chekinishga imkoni yo‘q, o‘zlari taslim boʻladi, deb o‘ylardi.
25-dekabr kuni ertalab 29-diviziya Sariqamishga koʻchib oʻtdi. Yoʻl 30santimetrlik qor bilan qoplangan edi. 29-diviziya Sariqamishdan 8 kilometr shimoli-gʻarbda joylashgan Qizilkilise qishlogʻiga yetib keldi. Ammo Enver posho Bardiz dovoniga hujum qilib, Bardiz dovoni orqasida joylashgan Sariqamishni egallashni buyurdi.
25-dekabr kuni kechqurun 29-diviziyaning 2 polki Enver posho buyrug‘i bilan Bardiz dovonini himoya qilayotgan rus qo‘shinlarini o‘rab olish uchun o‘rmonga kirdi. Ariqlar va qoyalar bilan toʻldirilgan oʻrmonda tarqalib ketgan qoʻshinlardan yuzlab askarlar muzlab qoldi va bu 29-diviziya sonini 50 foizga qisqartirdi. Turklar 12:00 da Bardiz dovonini oldi. Birgina Sariqamishga qilgan hujumlarida muvaffaqiyat qozona olmadi. Shu kechada hatto diviziya komandiri va ofitserlar ham oʻzlariga moyli choyshab yopishib, sovuqni yengishdi. Askarlarning ahvoli tabiiyki, qiyinroq edi.
X Korpusiga kelsak, Hofiz Hakki Istominning brigadasini 2 kun, 24—25-dekabr kunlari taʼqib qildi. Istomin sekin-asta orqaga chekindi va muvaffaqiyatli chalgʻituv jangiga kirishdi. Istomin Merdenek(hozirgi Göle) qishlogʻiga chekindi. 30 va 31-diviziyalar Ollohuekber togʻlarining shimoliy yon bagʻirlariga yetib borishdi. Hofiz Hakki Istomin otryadiga qarshi polkni tark etib, Sarıqamish-Kars temir yo‘lini kesish uchun Ollohuekber tog‘lariga kirdi. Ollohuekber yoʻli qorli va muzli yoʻl boʻlib, askarlar Allohuekberdan 19 soatdan kamroq vaqt davomida chiqib keta olmadilar. 26-dekabr kuni soat 02:00da 30- va 31-diviziyalar Ollohuekber togʻiga kirishdi. 2 boʻlinma qor boʻroni ostida qoldi va İlden maʼlumotiga koʻra, 10000 askar Ollohuekber togʻlarida sovuqdan halok boʻldi. 26-dekabrga oʻtar kechasi Ollohuekberdan tushgach, bu ikki boʻlinmaning soni 3200 taga kamaydi. X boʻlinma katta jangga kirishishdan oldin qoʻshinlarining 90 foizini yoʻqotdi. Hofiz Hakki, tashlab ketilgan askarlardan 2 kun ichida askar sonini 10.000 ga oshirish mumkinligini oʻylab, hujumni davom ettirishga qaror qildi.
Sariqamish jangi (26-dekabr—4 yanvar)
26-dekabr kuni ertalab Sariqamish otryadining soni 2000 askardan 3500-4000 askarga koʻpaydi (1500 tajribali askar, 1000 temiryoʻlchi, 1000 zobit, orqa tarafdagi yuzlab koʻngillilar).26-dekabrda Muratoff IX boʻlinmada 10 000 askar borligini daʼvo qilgan edi, lekin turk manbalari turk qoʻshini 25-dekabr tungi hujumda tarqalgach, 26-dekabrda IX boʻlinmada faqat piyoda askar miqdoridagi kuch borligini yozadi. IX boʻlinmaning 9 polkidan faqat 5 ta polk 26 dekabrdagi hujumni ushlay oldi. IX Korpus qoʻmondoni Ali İhsan Posho rus gazetasiga bergan intervyusida ruslar tomonidan asirga olinganidan keyin jami 6000 askari borligini maʼlum qildi. IX korpusning dastlabki kuchi 28000 askar edi. 22 000 qurbonning asosiy qismini qochoqlar tashkil qiladi. Sovuqdan va kasallikdan vafot etganlar soni ancha kam edi.
Turklar kechgacha shiddatli hujumga oʻtdilar..Boshqa turk qoʻmondonlari Enverning haddan tashqari talabi natijasida amalga oshirilgan hujumni toʻxtatishga Enver poshoni koʻndiradi. Rus manbalari, agar bu hujum davom etganida, Sarıqamish qulagan boʻlardi, deb daʼvo qildi. Boshqa tomondan, turk manbalari, Enver Poshoning qisqacha „talofatlar hisobga olinmagan hujum“ deb tasvirlangan hujum buyrugʻi natijasida turk qoʻshini katta talafot koʻrganini va bundan tashqari turk qoʻshini sonining Sariqamishni himoya qilgan rus qoʻshinlaridan kamroq boʻlganini daʼvo qilishadi va yana bir necha kun yurishdan keyin juda charchagan edi.
26-dekabrga oʻtar kechasi Sariqamish garnizoni qoʻmondoni general Voropanof general Mishlayevskiydan garnizonda koʻp qurbonlar boʻlganligi sababli omborlarni yoʻq qilishni va Sariqamishni tark etishni talab qildi. General Myshlayevskiy, Sarikamishni albatta tashlab ketmaslik kerakligini, chunki ruslarning chekinishining eng yaxshi yoʻli Sarikamish-Kars temir yoʻli ekanligini aytdi. General Myshlayevskiy va Bergmann turklarning qamal qilish manyovridan vahima qoʻzgʻashdi va allaqachon magʻlubiyatni tan olishgandi. Qoraqurt-Kagʻizman yoʻli gʻildirakli transport vositalarining oʻtishi uchun mos boʻlmagani uchun bu yoʻldan chekinib boʻlmadi. Shuning uchun general Myshlayevskiy Sarikamish-Kars temir yo‘lidan foydalanib, qo‘shinni yoki hech bo‘lmaganda qo‘shinning bir qismini qutqarishni o‘yladi.
Yudenich tomonidan tayinlangan 5 Turkiston batalyonlari Bardiz tomon hujum qilib, Chaqirtepe tepaliklarini himoya qilayotgan 28-diviziyaning 82-polkini nayza zarbasi bilan tor-mor etdilar. Buni kuzatgan 32-diviziya qo‘mondoni podpolkovnik Abdulkerim bek Sariqamishga o‘tish fikridan voz kechdi va Turkiston batalyonlariga qarshi jangga otlandi.