cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Balkon
Funksiyalari
Baʼzan balkonlar tantanali maqsadlar uchun moslashtiriladi, masalan, Rimdagi Avliyo Pyotr sobori, yigʻilishdan keyin yangi saylangan papa oʻzining urbi et orbi duosini qilish vaqtida kattalashtiriladi. Cherkovlar ichida, baʼzan qoʻshiqchilar uchun, ziyofat zallarida va boshqalar musiqachilar uchun balkonlar ajratilgan.
Teatrlarda balkon ilgari sahna qutisi boʻlgan, ammo hozir bu nom odatda auditoriyaning galereya ostidagi qismi bilan chegaralanadi.
Amaldagi qurilish meʼyorlari va qoidalariga koʻra, Balkon „jabhaning devorining tekisligidan chiqib ketadigan devor bilan oʻralgan maydon koʻrinishidagi isitilmaydigan xonadir“. Qoplanishi va sirlangan boʻlishi mumkin.
Turar joy uchun tashqi makon vazifasini bajarishdan tashqari, balkonlar barqarorlikni va ichki muhit sifatini (IEQ) yaratishda ikkinchi darajali rol oʻynashi mumkin. Balkonlar quyosh energiyasidan foydalanishni kamaytirish orqali ichki qismning haddan tashqari qizib ketishining oldini olishga yordam beradigan, shuningdek, shovqindan saqlash va jihozlar ichidagi tabiiy shamollatishni yaxshilash nuqtai nazaridan ham foyda keltirishi mumkin.
Mashhur balkonlar
Balkondan foydalanishning eng mashhur usullaridan biri Shekspirning „Romeo va Julietta“ tragediyasidagi „balkon sahnasi“ sifatida tanilgan sahnani anʼanaviy sahnalashtirishdir.
Balkon nomlari
Ishlab chiqaruvchilarning balkon panjaralari dizayni uchun nomlari koʻpincha dizaynning kelib chiqishiga ishora qiladi, masalan. Italiya balkoni, ispancha balkoni, Meksika balkoni, Ekvador balkoni. Balkonlar, shuningdek, balkon panjaralari uchun ishlatiladigan piketlarning shakliga ham ishora qiladi, masalan, boʻgʻimli balkon. Qurilish sanoatida balkonlarga tavsiflovchi nom berish odatiy holdir. Misol uchun, qurilish maydonchasiga quyilgan beton balkonlarga tegishli alyuminiy balkonlar yoki quyma balkonlarni oʻrnatish uchun ishlatiladigan zamonaviy usulga ishora qiluvchi slayd-kasetli balkonlar.
Manbalar
<references group="lower-alpha"/>
Quvondiq Sanaqulov
Quvondiq Sanaqulovich Sanaqulov — Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Byudjet va iqtisodiy islohotlar masalalari qoʻmitasi aʼzosi. „Navoiy kon-metallurgiya kombinati“ aksiyadorlik jamiyati boshqaruv raisi-bosh direktori.
Mukofotlari
2004-yilda Doʻstlik ordeni, 2001-yilda „Oʻzbekiston mustaqilligiga 10 yil“ esdalik nishoni, 2006-yilda „Oʻzbekiston mustaqilligiga 15 yil“ esdalik nishoni bilan mukofotlangan, 2009-yilda „Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sanoat xodimi“ faxriy unvoni berilgan, 2015-yilda Oʻzbekiston Qahramoni unvoni berilgan.
Ondrej Duda
Ondrej Duda (slovakcha talaffuzi: [ˈɔndrej ˈduda], Ondrey Duda; 1994-yil 5-dekabrda tugʻilgan) — slovakiyalik professional futbolchi. U Bundesliga klubi 1. FC Kölnda va Slovakiya terma jamoasida hujumkor yarim himoyachi sifatida oʻynaydi.
Klubdagi faoliyati
Duda futbolchilik faoliyatini tugʻilib oʻsgan shahrining MFK Snina klubida boshlagan. Keyinchalik u Kosicega koʻchib oʻtdi, u yerda yoshlar jamoasi safida mahoratini oshirdi va 17 yoshida Slovan Bratislavaga qarshi uyida 1:0 hisobida gʻalaba qozongan oʻyinda oʻrinbosar sifatida debyut qildi.
2013—2014-yil qishda Duda Kosice bilan shartnomasini uzaytirmaslikka qaror qildi, uning muddati keyingi yozda tugashi kerak edi. 2014-yil fevral oyida Duda Legia Warsaw klubiga toʻrt yarim yillik shartnoma asosida qoʻshildi.
2015-yilning 30-iyulida Duda Legianing UEFA Yevropa ligasi saralashi doirasida Albaniyaning Kukesi stadionida boʻlib oʻtgan oʻyinida tosh tegib, jiddiy jarohat olgan va oʻyin toʻxtatilgan edi. Oʻyin Legianing 3:0 hisobidagi gʻalabasi bilan yakunlandi, ularning raqibi 70 000 yevro jarimaga tortildi va navbatdagi Yevropa uy uchrashuvini yopiq eshiklar ortida oʻtkazishga majbur boʻldi.
Hertha BSC
2016-yilning 20-iyulida Duda Bundesliganing Hertha klubi bilan besh yillik shartnoma imzoladi. Shartnoma imzolaganidan koʻp oʻtmay tizzasidan jarohat olib, 2016-yil noyabr oyida jarrohlik amaliyotini oʻtkazgan Duda 2017-yilning 25-fevralida Hertha safida debyut qildi; 2:0 hisobida Eintracht Frankfurtga qarshi oʻyinda, klub bilan shartnoma imzolanganidan 7 oy oʻtib, 89-daqiqada oʻrinbosar sifatida maydonga tushdi. Duda Bayern Munichga qarshi oʻtkazilgan oʻyinda maydonga tushib, darvozasiga gol urdi va Bayern darvozaboni Manuel Nauer toʻpni oʻtkazib yubordi. Dudaning goli Hertha Berlinning Bayern Munich darvozasiga kiritgan ikkinchi goli boʻldi, shunday qilib, slovakiyalik futbolchi berlinliklarni Germaniya chempionlari ustidan 2:0 hisobida gʻalaba qozonishga ruhlantirdi.
Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi
Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tizimiga kiruvchi va Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida, shuningdek, xalqaro-huquqiy meʼyorlarda belgilangan prinsiplardan kelib chiqqan holda, Oʻzbekiston Respublikasining tashqi siyosatini amalga oshiruvchi davlat boshqaruvi organidir.
Ondrej Duda
Hertha BSC
Duda 2018—2019-yilgi mavsumni Hertha bilan yaxshi oʻtkazdi. U Bundesliganing 34 ta oʻyinidan 32 tasida maydonga tushib, 11 ta gol urdi va 6 ta golga assistentlik qildi. Garchi Hertha keyingi mavsumda hech qanday Yevropa musobaqalarida qatnasha olmagan boʻlsa ham, 2019-yil may oyi oʻrtalarida xabar qilinganidek, Sevilla klubi tomonidan soʻralgan. Sevilla Berlinga taklif yuborishi, hatto Dudaning otasi bilan uchrashishi kerak edi. Hertha bosh murabbiyi Pal Dardai Dudani maqtab, jahon darajasidagi slovakiyalik oʻyinchi haqida shunday dedi: „Duda toʻp bilan bu yerda juda kam odam qila oladigan narsalarni qila oladi“.
Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi
Vazifalari va vakolatlari
Vazirlik oʻz faoliyatini Oʻzbekiston Prezidentining bevosita rahbarligida amalga oshiradi.
Ondrej Duda
Hertha BSC
Dudaning Hertha bilan 2019—2020-yilgi mavsumi avvalgidek yaxshi boʻlmadi. U mavsumni yangi murabbiy bilan boshladi. Duda kelgan paytdan boshlab Herthani boshqargan Pal Dardai yozda Ante Covic bilan almashtirildi. Duda Bundesliganing dastlabki besh turida oʻtgan mavsumdagi tendensiyadan soʻng asosiy tarkibda maydonga tushgandi. Keyingi oʻn ikkita oʻyindan u faqat ikkitasida ishtirok etdi va bu Hoffenheim hamda Eintracht Frankfurtga qarshi oʻyinlarda jami 94 daqiqadan koʻproq vaqt maydonda boʻldi. 2019-yil 29-noyabrda sobiq FIFA Jahon chempionati gʻolibi va muvaffaqiyatli xalqaro menejer Jurgen Klinsmanning menejerlikka tayinlanishi Dudaning asosiy jamoada ishtirok etmasligiga qisman sabab boʻlgan. U toʻrtta oʻyinga zaxiradan chetda qoldi va Dudaning safda qolish niyatiga qaramay, Klinsmann uni Hertha uchun kelajak rejalariga kiritmagani maʼlum boʻldi. Duda keyinchalik boshqa klub izlashda erkin oʻyinchiga aylandi. Ketishidan oldin u Bundesliganing yettita oʻyinida va ikkita Pokal oʻyinida maydonga tushgan. Duda yagona golini kubok bahsida Dynamo Dresdenga qarshi oʻyinda kiritdi.
Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi
Vazifalari va vakolatlari
Oʻzbekiston Respublikasi davlat suvereniteti prinsiplarini hayotga tatbiq etish, Oʻzbekiston Respublikasi tashqi siyosiy yoʻlini amalda roʻyobga chiqarish, xorijiy mamlakatlar bilan munosabatlarda, shuningdek, xalqaro va mintaqaviy tashkilotlarda Oʻzbekistonning davlat manfaatlarini va uning fuqarolari huquqlarini himoya qilish vazirlikning asosiy vazifalari hisoblanadi.
Ondrej Duda
Norwich Cityda ijara
Duda 2020-yilning 12-yanvarida 2019—2020-yilgi mavsumning qolgan qismi uchun Norwich Cityga ijaraga berildi. U yana oʻyindan zavqlanish niyatida ekanligini, yanada yaxshi ligaga oʻtishdan xursand ekanligini va oʻyin vaqtida muhim boʻlishga umid qilishini aytdi.
1. FC Köln
2020-yil sentabr oyida Duda Bundesliganing 1. FC Köln jamoasi bilan toʻrt yillik shartnoma imzolagani eʼlon qilindi. Bu harakat Hertha kolumbiyalik hujumchi Jhon Cordobani oʻsha klubdan sotib olganidan bir necha kun oʻtib amalga oshirildi.
Xalqaro faoliyati
Duda 2014-yilning 18-noyabrida Slovakiya terma jamoasi safida debyut qildi va Žilinada Finlandiya ustidan 2:1 hisobida gʻalaba qozongan oʻrtoqlik uchrashuvining 59-daqiqasida Marek Hamsik oʻrniga maydonga tushdi.
Duda Slovakiya terma jamoasining UEFA Euro 2016dagi ishtirokida birinchi golini Uelsga qarshi oʻyinda hisobni tenglashtirgan holda urdi — 1:1. Ammo, Slovakiya 2:1 hisobida magʻlub boʻldi.
Dudaning saralash musobaqalaridagi birinchi goli Jahon chempionati 2018 saralash bosqichining 10-oʻyinida Maltaga qarshi (3:0 gʻalaba) kiritilib, Slovakiyani guruhda ikkinchi oʻrinni egallashida yordam berdi.
Yutuqlari
Legia Warsaw
Slovakiya
Sobiq odamlar
„Sobiq odamlar“ yoki oddiygina „sobiq“ — 1917-yil oktyabr inqilobidan keyin ijtimoiy mavqeini yoʻqotgan odamlar: aristokratlar, chor armiyasi zobitlari, byurokratiya, ruhoniylar, savdogarlar, boy dehqonlar (kulaklar) va boshqalar. Ular avvalgi ijtimoiy mavqeini yoʻqotishdan tashqari, koʻpincha „mulksizlar“ toifasiga kirganlar.
Terminning tarixi
Bu ibora Rossiya imperiyasida 1897-yilda Maksim Gorkiyning farovonlikdan azob-uqubat tubiga tushgan odamlar haqida hikoya qiluvchi „Sobiq odamlar“ hikoyasi nashr etilgandan keyin qoʻllanila boshlandi. Agar oʻsha paytda, XIX asrning oxirida, Gorkiy uchun „sobiq odamlar“ achinish va rahm-shafqat ob’ekti boʻlgan boʻlsa, Sovet hokimiyatining oʻrnatilishi bilan „sobiq odamlar“ yangi maʼnoda turli xil taʼqiblar ob’ektiga aylandi.
SSSRda „sobiq“ larga qarshi qatagʻonlar
S.M.Kirov oʻldirilganidan keyin qatagʻon toʻlqini paytida SSSR NKVD „Sobiq odamlar“ operatsiyasini oʻtkazdi. Operatsiya davomida 1935-yil mart oyida aholining ushbu toifasiga kiruvchi 11 mingdan ortiq kishi hibsga olindi yoki Leningraddan deportatsiya qilindi (ularning partiya tashkiloti). 1935-yil 27-fevraldagi 29-sonli „aksil-inqilobiy elementni Leningrad va shahar atrofidagi tumanlardan mamlakatning chekka hududlariga koʻchirish toʻgʻrisida“ gi direktivasiga binoan amalga oshirildi. 1935-yil 1-apreldan boshlab NKVD boshqarmasi operatsiya koʻlamini kengaytirdi (NKVD direksiyasining 1935-yil 28-martdagi „Leningrad viloyati va SSSR AK chegara chizigʻini quloq va antisovet unsurlaridan tozalash toʻgʻrisida“gi buyrugʻiga asosan). Shu vaqt ichida 22 511 kishi (5 100 ta oila) chiqarib yuborildi, ular orasida 101 ta „sobiq odamlar“ oilasi bo‘lgan. Keyin, 1935-yil 15-iyungacha 8000 dan ortiq odam pasport operatsiyalari boʻyicha shahar va chegara zonasidan tashqariga surgun qilindi.
Katta terror davrida Sovet hokimiyati mamlakatni „sobiq odamlardan“, keng maʼnoda, sovet tuzumining barcha toifadagi „anʼanaviy“ dushmanlaridan „tozalash“ ni amalga oshirdi. (NKVD terminologiyasida — „murosasiz ijtimoiy va siyosiy oʻtmishga“ ega boʻlgan shaxslar): „tugallanmagan“ kulaklardan, sobiq yer egalari, chor amaldorlari, oq zobitlar, „cherkovlar“, sotsialistik-inqilobchilar, mensheviklar va boshqalar. Shuningdek, retsidivist jinoyatchilar ham ushbu toifaga kiradi. Ommaviy hibsga olish va qatl qilish bilan NKVD urush boʻlgan taqdirda SSSRdagi „qoʻzgʻolonchilar bazasini“ yoʻq qilishi kerak edi.
SSSR NKVDning 1939-yil 11-oktyabrdagi 001223-son buyrugʻi bilan „antisovet va ijtimoiy begona element“ ni kuzatib borishning byurokratik tartib-qoidalari oʻrnatildi, uni „sobiq odamlar“ sifatida quyidagilar belgiladi: „sobiq chor va Oq gvardiya maʼmuriyati, sobiq zodagonlar, yer egalari, savdogarlar, yollanma ishchilar, tadbirkorlar va boshqalar“.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Applied Economics: Thinking Beyond Stage One
„Applied Economics: Thinking Beyond Stage One“ („Amaliy iqtisod: Birinchi bosqichdan keyinni koʻra olish“) — amerikalik iqtisodchi Thomas Sowell qalamiga mansub iqtisod boʻyicha kitob. Ilk bor 2003-yil New York shahrida „Basic Books“ nashriyoti tomonidan chop etilgan. 2004-, 2008- hamda 2009- yillarda qayta nashr qilingan.
Asarda muallif siyosatchilar faqat „birinchi bosqich“, yaʼni yaqin kelajak haqida oʻylashi va shu sababdan iqtisod prinsiplaridan notoʻgʻri foydalanishini muhokama qiladi. Birinchi bosqich biror amalning ilk natijasi boʻlib, unda keyin nimalar sodir boʻlishi eʼtiborga olinmaydi. Sowell aksar siyotchi birinchi bosqichdan keyinni koʻra olmasligini, chunki ularni navbatdagi saylov natijasigina qiziqtirishini taʼkidlaydi. Masalan, biror shtat hukumati biror shirkatga koʻproq soliq solib, yaqin kelajakda oʻziga koʻproq foyda olishi mumkin. Ammo vaqt oʻtishi bilan oʻsha shirkat oʻz faoliyatining ayrim boʻlaklarini boshqa shtatga koʻchirib oʻtishi, yangi bizneslar ham boshqa shtatlarni tanlashi mumkin. Pirovardida vaqt oʻtishi bilan soliqni oshirgan shtat zarar koʻradi, chunki tadbirkorlar boshqa shtatlarga koʻchib oʻtadi.
Success: Inspirational Quotes
„Success: Inspirational Quotes“ („Muvaffaqiyat: Ruhlantiruvchi aforizmlar“) — taniqli shaxslarning hikmatli soʻzlari toʻplami. Toʻplamni Pauline Barrett tuzgan. Ilk bor 2000-yil Singapurda „Four Seasons Publishing“ nashriyotida chop etilgan. 2002-yil qayta nashr qilingan. Sovgʻa kitobi hisoblanuvchi mazkur toʻplamga qirqdan oshiq aforizm kiritilgan.
Mashrabiya
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Mashrabiyya.jpg/220px-Mashrabiyya.jpg|thumb| Misr uslubidagi Mashrabiya Masrabiya (مشربية ‎ yoki shanashil (شناشيل ‎ — arab arxitekturasining elementi boʻlib, derazalarni, balkonlarni tashqi tomondan qoplaydigan yoki bino ichida alohida boʻlim sifatida ishlatiladigan naqshli yogʻoch panjara. Arab dunyosida keng tarqalgan yana bir atama bu Roshan (Rushan, Ravashin) boʻlib, Qizil dengizdagi Jidda va Zavakin kabi port shaharlarining savdo uylaridagi derazalariga ham tegishli. Turkiyada ular Mushrefiye, Iroqda Shanashil, Suriyada Koshke va Tunisda Gannariya deb ataladi. Shunga oʻxshash meʼmoriy elementlar Hindistonda Jali deb ataladi.
Tarixi
Mashrabiya element sifatida eramizning XII asrida Bagʻdodda paydo boʻlgan.
Dastlab, mashrabiyalar turar-joy binolarining derazalari oldida joylashtirilgan dafna derazalari kabi tosh qutilar boʻlgan. Mashrabiyalar devordan 20-70 sm tashqariga chiqqan va uchta vertikal devorga ega boʻlgan. Devorlar orqali havo mashrabiyaga kiradigan koʻplab kichik teshiklari bor. Masrabiyadagi pastki qavatning derazalarida odatda eshikli dafna oynasi mavjud. U yerda bir koʻza suv qoʻyilgan va har bir oʻtkinchi ichib oʻtishi mumkin edi.
Keyinchalik, toshlar bilan bir qatorda, toʻsiqlari koʻplab ochiladigan eshiklardan yoki butun panjarali yogʻoch panellardan iborat boʻlgan yogʻoch mashrabiyalar ishlatila boshlandi. Turar-joy binolarida odatda ikkinchi qavatdan yuqoriga qarab ishlatiladi.
Panjara toza havo oqimining ichki qismiga toʻsqinliksiz kirib borishini taʼminlaydi va shu bilan birga atrofni yaxshi koʻrishga xalaqit bermasdan, jazirama quyoshdan ishonchli himoya qiladi.
Panjara qoʻshimchalarining detallari tashqi tomondan oʻtib boʻlmaydigan, lekin ichkaridan koʻrinadigan tarzda ishlov beriladi va teriladi.
Mashrabiya ayollar turar joyini uyning qolgan qismidan ajratish uchun moʻljallangan yoki sharq arxitekturasida ayolning deraza pardasi sifatida foydalanilgan, degan fikr keng tarqalgan. Biroq, mashrabiya faqat islom meʼmorchiligining elementi emas: masalan, Kopt muzeyi derazalari va Eski Qohiradagi nasroniylarning uylaridagi derazalar, shuningdek Qohiradagi Avliyo Mark kopt pravoslav sobori derazalari va boshqalar masrabiya bilan qoplangan.
Birlashgan Arab Amirliklarining Abu-Dabi shahridagi Al-Bahar osmonoʻpar binolari qurilishida mashrabiya tamoyiliga asoslangan panjarali jabha amalga oshirilgan, bu esa 50 daraja issiqlik sharoitida ofis binolarida salqinlikni taʼminlash imkonini berdi.
Havolalar
Musharabi // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.
Sirli hodisalar va moʻjizalar
„Sirli hodisalar va moʻjizalar“ (Среди тайн и чудес) — rus olimi va bibliografi Nikolay Rubakin qalamiga mansub ommabop fan boʻyicha kitob. Ilk bor 1909-yil Sankt Peterburg shahrida chop etilgan. 1925-, 1960-, 1962- hamda 1965- yillarda qayta nashr qilingan.
Asarda muallif din va xurofotni tanqid qiladi, dindorlar va xurofotchilar moʻjiza deb baholovchi hodisalarni ilmiy jihatdan tushuntirib beradi. Kitob bir necha tilga, jumladan, oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Oʻzbekcha nashr 1967-yil Toshkent shahrida „Oʻzbekiston“ nashriyotida chop etilgan.
Oʻzbekcha tarjima
Asar bir necha tilga, jumladan, oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Oʻzbekcha nashr 1967-yil Toshkent shahrida „Oʻzbekiston“ nashriyotida chop etilgan. Kitob adadi – 10 000 nusxa.
Depressiya va immunitet funksiyasi
Katta depressiya koʻpincha immunitetning kuchayishi bilan bogʻliq   va ikkalasi ham oʻxshash fiziologik yoʻllar va xavf omillariga ega deb hisoblanadi. Bu asosan yalligʻlanishning kuchayishi orqali namoyon boʻladi, bu munosabatlar depressiya bilan ikki tomonlama boʻlib, koʻpincha immunitetning kuchayishi va kasallikka olib kelish holati bilan koʻzatiladi. Bu esa uzoq vaqt qaygʻu va faoliyatning yetishmasligiga olib keladi. Bu assotsiatsiya ham uzoq muddatli, ham qisqa muddatli davrlarda namoyon boʻlishi mumkin. Ulardan biri koʻpincha ikkinchisi bilan birga keladi va yalligʻlanish va depressiya koʻpincha boshqa kasalliklar bilan birga keladi. Ushbu munosabatlarning tushuntirishlari ham tibbiy, ham evolyutsion yondashuvlardan kelib chiqadi. Kelishmovchiliklar asosan bogʻliqlik funktsionalligini, depressiya sabablarini va yalligʻlanishga oʻxshash fiziologik yoʻllarni taqsimlaydi.
Yalligʻlanishga qarshi vositalar
Tadqiqotning dastlabki bosqichlarida boʻlsa-da, yalligʻlanishga qarshi vositalar depressiya va kayfiyat buzilishi bilan ogʻrigan odamlarda simptomlarni kamaytirishi mumkinligi haqida koʻrsatmalar mavjud. Depressiya belgilari platsebo reaktsiyalariga sezgir boʻlsa-da klinik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bu imtiyozlar koʻpincha oʻz-oʻzidan yoki antidepressantlar bilan birgalikda qoʻllanilganda platsebodan ustun turadi. Biroq, yalligʻlanishga qarshi vositalarning depressiya alomatlarini kamaytirish qobiliyatiga oid dastlabki dalillarga qaramay, ushbu tadqiqotlarda qoʻllaniladigan usullarning xilma-xilligi va nojoʻya taʼsirlarning xavfi ularning depressiyani davolash sifatida potentsialini hisobga olgan holda ehtiyot boʻlish uchun taklif qilingan.
Antidepressantlar
Yalligʻlanishga qarshi vositalar depressiya alomatlarini kamaytirishi mumkin boʻlgan topilmalar singari, antidepressantlar yalligʻlanish darajasini pasaytiradi. Bunga qoʻshimcha ravishda, kamroq miqdordagi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, antidepressantlarga javob bermagan odamlarda yalligʻlanish belgilari yuqori darajada boʻlganligi aniqlangan.
Xavf omillari
Koʻpincha bir-biri bilan bogʻliq boʻlishidan tashqari, ruhiy tushkunlik ham, yalligʻlanish ham tashqi stress omillariga xuddi shunday sezgir boʻlib, bu ularning foydasiga bahslashish uchun ishlatilgan. Mumkin boʻlgan stress omillari orasida ijtimoiy noqulaylik bilan bogʻliq boʻlganlar depressiyaga olib kelishi mumkin va eksperimental va kuzatuv tadqiqotlarida yalligʻlanish darajasining muhim prognozchisi hisoblanadi. Bu koʻpincha qisqa muddatli namoyon boʻladi, yalligʻlanish belgilari koʻpincha salbiy ijtimoiy natijalarga javoban koʻtariladi va butun depressiya davomida, marhum kishilar koʻpincha qaygʻu chekmaydiganlarga qaraganda koʻproq yalligʻlanishni boshdan kechirishadi. Shaxslar. Depressiya xavfi va yalligʻlanish darajasi  ham bolalikdagi qiyinchiliklarni boshdan kechirgan kattalarda yuqori ekanligi aniqlangan. Shunga oʻxshab, bu odamlarda otoimmun kasalliklar xavfi yuqori boʻlib bu ikkalasi ham koʻproq yalligʻlanish reaktsiyalari va depressiya uchun xavf omillaridan dalolat beradi. Shu bilan birga, bu bogʻliqlik qisman depressiya va yalligʻlanish bilan bogʻliq boʻlishi mumkin, bu ikkala holatga ham hissa qoʻshishi mumkin boʻlgan koʻplab xavf omillarini birlashtiradi.
Himoya omili sifatida ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash
Ularning umumiy xavf omillariga oʻxshab, ijtimoiy yordam depressiya va yalligʻlanishga qarshi fenotiplar xavfini kamaytirishi aniqlandi. Bu nisbatan yuqori darajadagi ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash depressiya, astma va yurak xastaligi xavfining pasayishi bilan bogʻliqligi, shuningdek, umuman yalligʻlanish belgilarining pasayishi bilan bogʻliqligi bilan koʻrinadi. Depressiya bilan bogʻliq boʻlmagan patogen boʻlmagan stresslarni yalligʻlanish bilan bogʻlaydigan yoʻllardan yalligʻlanish faollashuvi eng istiqbolli yoʻllardan biri sifatida taʼkidlangan. Katta depressiya umuman yalligʻlanish faollashuvining kuchayishi bilan bogʻliq boʻlsa-da, NLRP3 yalligʻlanish kompleksi interleykin-1b va interleykin-18 ning chiqarilishini tetiklashdagi roli va depressiya va depressiya bilan bogʻliqligi tufayli katta depressiyaga nisbatan eng katta eʼtiborni oldi. Boshqa yalligʻlanishlar bilan solishtirganda, NLPR3 koʻproq miqdordagi va turli xil stress omillariga sezgir va patogenlar mavjud boʻlmaganda yalligʻlanishga olib kelishi koʻrsatilgan. Bu NLPR3 ning xavf bilan bogʻliq boʻlgan molekulyar naqshlarning (DAMP) keng doirasiga nisbatan sezgirligi tufayli mumkin boʻlib, bu butun tanada yuqumli boʻlmagan stressorlarning turli shakllari mavjudligini koʻrsatishi mumkin. Ushbu sezuvchanlik va NLPR3 ning sitokinlarni chiqarishni qoʻzgʻatishdagi roli tufayli, NLPR3 steril yalligʻlanish reaktsiyalarining asosiy komponenti hisoblanadi. Bu patogen boʻlmagan stressni ortib borayotgan stress bilan bogʻlaydigan ehtimol mexanizm degan fikrga olib keldi.
Makrofaglar
Depressiyaning yalligʻlanish jarayonining bir qismi sifatida makrofaglar faoliyatining natijasi boʻlishi mumkinligi taʼkidlangan.
Hayvonlarda
Katta depressiya asosan odamlarda oʻrganilgan boʻlsa-da, kasallik xulq-atvoridan tashqari depressiyaga oʻxshash alomatlar hayvonlarda ham kuzatiladi va bu alomatlar koʻpincha yalligʻlanishning kuchayishi bilan birga keladi. Asosan eksperimental tadqiqotlarda koʻrilgan bu alomatlar koʻpincha inson ruhiy tushkunligida kuzatiladigan nochorlik, tashvish, anhedoniya va vazn oʻzgarishiga oʻxshash holatlar shaklida boʻladi. Biroq, bu alomatlarning inson alomatlari bilan solishtirish darajasi nomaʼlum boʻlib, depressiya bilan bogʻliq kognitiv alomatlarning toʻliq toʻplami hayvonlarni oʻrganishda hali topilmagan. Hayvonlarda kuzatilgan xatti-harakatlarning kognitiv tarzda qanday boshdan kechirilishi haqidagi noaniqlik bilan solishtirganda, hayvonlarda yalligʻlanish va kasallik xatti-harakatlari oʻrtasidagi bogʻliqlikni tasdiqlovchi koʻproq dalillar mavjud. Odamlarda boʻlgani kabi, bu asosan eksperimental tarzda kuzatiladi, yalligʻlanishga qarshi sitokinlarning inʼektsiyalari koʻpincha kasallik xulq-atvoriga va baʼzida depressiyaga oʻxshash boshqa alomatlarga olib keladi. Xuddi shunday, yalligʻlanishga qarshi vositalarning ushbu alomatlarni kamaytirish qobiliyati ham odamlarda koʻrinadigan eksperimental tadqiqotlarda koʻrinadi.
Immunitet reaktsiyasidan
Yalligʻlanish va depressiya belgilari oʻrtasidagi bogʻliqlikni tushuntirishdan biri shundaki, depressiya tanadagi immunitet reaktsiyalaridan kelib chiqadigan kasallikdir. Ularning ikkalasini ham bir xil yalligʻlanishga qarshi sitokinlarni oʻz ichiga olgan tizimlarning katta qismi tufayli, kuchli yoki uzoq muddatli immunitet reaktsiyalari depressiyaga moyil boʻlganlarga uni boshqa xavf omillari bilan tajribadan tashqarida boshdan kechirishlariga imkon beradi. Bu sodir boʻlishi mumkin boʻlgan usullardan biri shundaki, immuniteti etarli darajada yalligʻlanishga qarshi kompensatsiyasiz yalligʻlanishga qarshi boʻlgan odamlarda depressiyani keltirib chiqaradigan darajada kuchli yalligʻlanishni boshdan kechirish xavfi yuqori. Biroq, depressiya va yalligʻlanishga qarshi reaktsiyalar birining rivojlanishi uchun ikkinchisining mavjudligini talab qilmasligi haqidagi topilmalar boshqalarni bu ikki holat koʻpincha bir-biridan farq qiladi, deb bahslashishga olib keldi.
Gabriel Lunetta
Gabriel Antonio Lunetta (1996-yil, 10-avgustda tugʻilgan) italiyalik futbolchi. Shuningdek, u Fransiya fuqaroligiga ega. U Xorvatiyaning Rijeka klubida oʻynaydi.
Depressiya va immunitet funksiyasi
Patogen xost himoyasi gipotezasi
Moslashuv natijasida depressiya va yalligʻlanish oʻrtasidagi bogʻliqlikni koʻradigan tushuntirishlardan biri bu depressiyaning immunitet reaktsiyalari bilan bevosita bogʻliqligini taklif qiladigan Patogen Xost Mudofaa gipotezasi (PATHOS-D). Shu nuqtai nazardan qaraganda, depressiyaga oʻxshash alomatlar energiya sarfini kamaytiradi va resurslarni qayta taqsimlaydi, shunda inson immunitetini mustahkamlaydi va shu bilan organizmning oʻlim xavfini kamaytiradi. Bunga qoʻshimcha ravishda, depressiya bilan birga boʻladigan faollikning pasayishi va ijtimoiy chekinish, shuningdek, ikkinchi darajali ahamiyatga ega boʻlsa-da, yangi patogenlar bilan uchrashish yoki qarindoshlari yoki hamkorlari bilan kasallanish xavfini kamaytirish orqali foyda keltirishi tavsiya etiladi. Depressiya va yalligʻlanish oʻrtasidagi bogʻliqlikni tushuntirishdan tashqari, PATHOS-D ijtimoiy stress omillari va depressiya oʻrtasidagi bogʻliqlikni hisobga olish uchun ham ishlab chiqilgan. Ijtimoiy baxtsizlikni inson evolyutsiyasi tarixida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan jarohatlar va infektsiya xavfining takroriy belgisi sifatida koʻrib, ijtimoiy stress omillari ularning mavjudligi haqiqiy shikastlanishdan oldin immunitetni tartibga solish zarurligini xabardor qilish uchun ishlatilishi mumkin degan taxminga kiritilgan. Infektsiya xavfi yuzaga keladi. Bunday vaziyatlarda oʻlim xavfi ajdodlardan yuqori boʻlganligi sababli, haqiqiy tahdidga javob bermaslikning katta xarajatlari tufayli ijtimoiy baxtsizliklar natijasida hech qanday patogen tahdidsiz depressiya xarajatlarini boshdan kechirish bilan bogʻliq yolgʻon signallar keng tarqalgan boʻlishi kutilmoqda. Shu sababli, depressiyaning oʻlim darajasini pasaytirish nuqtai nazaridan foydasi bizning evolyutsiya tariximiz davomida depressiya xarajatlaridan ham, yolgʻon signallar nuqtai nazaridan ham, umuman depressiya xarajatlaridan ham ustun boʻlishi kutilmoqda. Depressiya va yalligʻlanishning kuchayishi oʻrtasidagi bogʻliqlik uchun tushuntirish boʻlib xizmat qilsa-da, mezbon-mudofaa gipotezasi hozirgi vaqtda faollikning pasayishi yoki ijtimoiy chekinishdan tashqari koʻplab alomatlarni tushuntira olmaydi. Misol uchun, depressiyaning oʻz joniga qasd qilish bilan bogʻliqligi va depressiya belgilari koʻpincha kasallikdan tashqari yoki patogen bilan kurashilgandan keyin ham davom etishi, depressiya uning muvofiqlashtirilgan immunitet himoyasi rolidan koʻra koʻproq ekanligini koʻrsatadi. Biroq, mezbon-mudofaa gipotezasi ushbu hodisalarning boshqa tushuntirishlari bilan bir-birini istisno qilmaydi va kasallik belgilari boshqa maqsadlarda  signal zaifligi uchun birgalikda tanlanishi mumkin.
Ijtimoiy signallarni uzatish nazariyasi
Xost-mudofaa gipotezasi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan depressiyaning ijtimoiy signallarni uzatish nazariyasi depressiya va yuqori tartibga solinadigan immunitet reaktsiyalari oʻrtasidagi bogʻliqlikni tushuntirishga bevosita ijtimoiy stress omillarini ham kiritadi. Biroq, PATHOS-D bilan solishtirganda, u ruhiy tushkunlikning rolini tananing kelajakdagi infektsiya xavfiga koʻproq tayyorlash usuli sifatida taʼkidlaydi. Bu, shuningdek, PATHOS-D hali ham Gʻarb, sanoatlashgan jamiyatlarda depressiyaning koʻp holatlariga moslashishga imkon berishi bilan farq qiladi, Ijtimoiy signallarni uzatish nazariyasi koʻpchilik holatlarning notoʻgʻri boʻlishini kutadi. Buning sababi, shikastlanish xavfini koʻrsatadigan koʻplab belgilar zoʻravonlik bilan kamroq bogʻliqligi va zamonaviy tibbiyot insonning oʻlim xavfini yoki infektsiyadan uzoq muddatli zararni sezilarli darajada kamaytirgani sababli kamroq ahamiyatli ekanligini kutish bilan bogʻliq. Biroq, PATHOS-D singari, depressiyaning ijtimoiy signallarni uzatish nazariyasi boshqa tushuntirishlar bilan mos kelishi taklif qilingan, chunki depressiyaning kognitiv va yalligʻlanish belgilari ijtimoiy qiyinchiliklar davrida funktsional boʻlishi mumkin.
Gabriel Lunetta
[[italy|🇮🇹]] Gubbio (ijara)
2016-yilning 14-iyulida Lunetta C Seriya klubi Gubbioga bir mavsumga ijaraga berildi. 13-sentyabr kuni u C seriyasida Gubbio safida oʻz uyida Sambenedettesega qarshi oʻyinda (3:1) magʻlub boʻldi, 46-daqiqada uning oʻrnini Leonardo Candellone egalladi. 2017-yil, 30-aprelda u klubdagi ikkinchi o‘yinini, Bassano Virtusga qarshi safarda 3:0 hisobidagi mag‘lubiyatning 82-daqiqasida Daniele Casiraghi o‘rniga zaxirada o‘tkazdi. 13-may kuni u oʻzining uchinchi oʻyinini, yana zaxiradan maydonga tushdi va pley-offning birinchi bosqichida Sambenedettese ustidan 3:2 hisobidagi gʻalabaning 68-daqiqasida Massimo Conti oʻrniga maydonga tushdi. Lunetta Gubbiodagi mavsumiy ijarasini faqat shu 3 ta oʻyin bilan yakunladi.
Depressiya va immunitet funksiyasi
Immunitetning buzilishi gipotezasi
Atrof-muhitning nomuvofiqligi rolini taʼkidlaydigan depressiya va yalligʻlanish oʻrtasidagi bogʻliqlikning yana bir izohi — bu immunitetni tartibga solish gipotezasi. Immunitetni tartibga solishning buzilishi gipotezasi eski doʻstlar gipotezasiga asoslanadi, bu Gʻarbdagi sanitariya muhiti immunitet tizimini xavfsiz yoki yoʻq qilish qiyin boʻlgan mikroorganizmlarga toqat qilishga oʻrgatish uchun yetarli mikroorganizmlar taʼsirini taʼminlay olmaydi, bu esa yalligʻlanishga qarshi fenotiplarning keng tarqalishiga olib keladi. Bu otoimmun kasalliklarni tavsiflaydi. Depressiya yalligʻlanishga qarshi reaktsiyalar bilan ham bogʻliq boʻlganligi sababli, depressiya sabablari asosan u bilan birga keladigan otoimmun kasalliklarning sabablaridan unchalik farq qilmaydi, sanitariya muhiti psixososyal kasalliklarga javoban haddan tashqari yalligʻlanish xavfini oshiradi. Bu Immunitetni tartibga solish gipotezasining bu assotsiatsiya Gʻarb muhitlari bilan cheklanganligini kutish uchun muammo sifatida taqdim etilgan.
Birgalikda tanlangan kasallik xulq-atvori
Depressiya va kasallik xulq-atvori bilan oʻrtoqlashadigan alomatlarning bir-biriga mos kelishining qoʻshimcha tushuntirishi shundaki, kasallik xulq-atvori bilan bogʻliq boʻlgan neyrobiologiya boshqa moslashuvlar tufayli kasallikdan tashqari melankolik alomatlarga olib kelishi uchun tanlangan. Katta depressiya belgilari, kasallik xulq-atvori va ochlik depressiyasi ulushining bir-biriga mos kelish darajasiga asoslanib, argument shundan iboratki, kasallik xulq-atvori birinchi navbatda hayvonlar turlarida tarqalishi va infektsiyaning asosiy fitnes tahdidi sifatida oʻynagan roli tufayli yuzaga kelgan. Biroq, immunitet funktsiyasi uchun resurslarni yoʻnaltirish uchun xatti-harakatlarni tartibga solish qobiliyati mavjud boʻlganda, asosiy mexanizmlar boshqa tizimlar tomonidan ishlatilishi mumkin edi. Bu odatdagi kasallik xulq-atvoridan kelib chiqadigan melankolik depressiyaga xos kognitiv simptomlarni qoʻshadigan qoʻshimcha moslashuvlarga imkon beradi deb hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, katta ruhiy tushkunlik koʻpincha jismoniy faoliyatdan energiyani qayta taqsimlash tufayli muammolarni hal qilishning yaxshilanishiga olib keladi, deb ishoniladi. Bu energiya qimmat deb hisoblanganligi sababli, u kasallik xulq-atvoriga juda oʻxshash chunki u energiya oqimlarini qayta taqsimlash uchun moslashuvchan boʻlib, birinchi navbatda ortib borayotgan energiya idrok yoki immunitetni himoya qilishga ketadimi, farq qiladi.
Gabriel Lunetta
[[italy|🇮🇹]] Reggio Audace (ijara)
2020-yil, 31-avgustda uning ijarasi yana bir mavsumga uzaytirildi.
[[italy|🇮🇹]] Alessandria (ijara)
2021-yil, 16-iyulda u Alessandriaga mavsumiy ijara asosida qoʻshildi.
Fitna nazariyasi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Dollarnote_siegel_hq.jpg/220px-Dollarnote_siegel_hq.jpg|thumb| [[AQSh dollari kupyurasidagi hamma narsani ko'ruvchi ko'z belgisi ba'zilar tomonidan AQSh asoschilari va Illuminati ishtirokidagi fitna dalili sifatida ko'rilgan. ]] Fitna nazariyasi - hodisa yoki vaziyatni kuchli va yomon niyatli guruhlar tomonidan fitnaga chaqirish orqali tushuntirish, ko'pincha turli xil siyosiy motivlar, boshqa tushuntirishlar esa ko'proq. Bu atama, shuningdek, fitnalarga murojaat qilish noto'g'ri fikr va etarli dalillarga asoslanmaganligi haqida kamsituvchi ma'noga ega. Fitna nazariyalari soxtalashtirishga qarshi turadi va dumaloq mulohazalar bilan mustahkamlanadi: nazariyani rad etish uchun dalillar ham, nazariyani tasdiqlash uchun dalillarning yo'qligi;, bu nazariyaning toʻgʻriligiga dalil sifatida talqin etiladi va bu fitnalarning dalil doirasidan eʼtiqod maydoniga oʻtishiga olib keladi.
Psixologik tekislikda makiavelizm va paranoyya va fitnachi fikrlash o'rtasida yuqori darajadagi munosabatlar topildi.
Kelib chiqishi va ta'rifi
Turk Tili Jamiyati fitna nazariyasini quyidagicha ta'riflaydi: “bir kishiga, tashkilotga yoki davlatga qarshi zararli tuzoq qurilmoqda degan taxminga asoslangan barcha fikrlar”. Fitna so'zi turkchaga fransuzcha "kichik fitna" degan ma'noni anglatuvchi komplot so'zidan tarjima qilingan bo'lsa-da, tarixdagi eng qadimgi qo'llanishi Mehmet Bahoettinning 1924-yilgi "Yangi turkcha lug'at"ida ko'rinadi. Nazariya soʻzi esa turkiy tilda “kuzatish, nazariya, ilmiy fikr” maʼnolarini anglatuvchi theorie soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, bu soʻzning tarixdagi eng qadimiy qoʻllanishi Huseyin Rahmi Gʻurpinarning 1923-yilda yozilgan “Doʻzaxlik” asarida koʻrinadi.
Fitna nazariyasi bilan fitna bir xil narsa emas. Barkunning soʻzlariga koʻra, fitnalar “ikki yoki undan ortiq kishilar tomonidan ishlab chiqilgan va/yoki amalga oshirilgan haqiqiy maxfiy rejalar”, fitna nazariyalari esa “intellektual qurilish”, “voqealarga tartibli koʻrinish berish uchun dunyoga qoʻllaniladigan shablon”dir. Fitna nazariyasi, “kichik va maxfiy guruh” voqealarni manipulyatsiya qilmoqda, deb faraz qilsak, milliy yoki xalqaro bo'lishi mumkin; U bitta voqeaga e'tibor qaratishi yoki bir nechta voqealar, mamlakatlar, mintaqalar va tarixiy davrlarni qamrab olishi mumkin. Fitna nazariyotchilari o'zlarining shaxsiy ma'lumotlarga kirishlari yoki ularni rasmiy bayonotlarga ishonadigan ommadan ajratib turadigan maxsus fikrlash tarziga ega ekanligini his qilishadi.
Misollar
Har qanday mavzu fitna nazariyasi obyekti bo'lishi mumkin bo'lsa-da, ba'zi mavzular boshqalarga qaraganda ko'proq e'tiborni tortadi. Mashhurlarning o'limi, hukumat faoliyati, maxfiy texnologiyalar, "soxta bayroq" terrorizmi va o'zga sayyoraliklarning hayoti haqidagi savollar juda mashhur. Eng uzoq davom etgan va eng mashhur fitna nazariyalari orasida Jon Kennedining o'ldirilishi, 1969-yilda Apollon 11ning oyga qo'nishi va 11-sentyabr hujumlari, shuningdek, haqiqiy dunyo hukmronligi haqidagi ko'plab nazariyalar mavjud yoki xayoliy guruhlar.
Talab
Ba'zi olimlarning ta'kidlashicha, bir paytlar ekstremal auditoriya bilan chegaralangan fitna nazariyalari keyinchalik ommaviy axborot vositalarida odatiy holga aylangan; Bu o'z navbatida 20-asr oxiri va 21-asr boshlarida AQShda yangi madaniy hodisa sifatida fitna paydo bo'lishiga yordam berdi, deb ta'kidlaydi. Antropologlar Todd Sanders va Garri G. Westning fikricha, amerikaliklarning katta qismi kamida bir nechta fitna nazariyasiga tayanishi haqida dalillar mavjud. Bu holat, Fitna nazariyalariga ishonish sotsiologlar, psixologlar va folklor mutaxassislarining qiziqishini uyg'otdi.
Fitna nazariyalari, Internetda bloglar va YouTube videolari ko'rinishida mavjud bo'lib, nazariyalarning yana bir manbai ijtimoiy media hisoblanadi. Internet fitna nazariyalarining tarqalishini oshiryaptimi yoki yo'qmi, bu ochiq savol. Qidiruv tizimi natijalarida fitna nazariyalarining mavjudligi va namoyon bo'lishi kuzatilgan va o'rganilgan, bu turli mavzular bo'yicha natijalar o'rtasida sezilarli farqni ko'rsatib, obro'li va sifatli havolalarning umumiy yetishmasligini ko'rsatadi.
Walkerning beshta varianti
Reason jurnali muharriri Jesse Walker fitna nazariyalarining besh turini aniqladi:
Barkunning uchta varianti
Barkun fitna nazariyalarini uchga ajratadi:
Rothbard: sayoz va chuqur
Iqtisodchi, tarixchi va siyosiy nazariyotchi Myurrey Rothbard "chuqur" fitna nazariyalarini "sayoz" fitna nazariyalari bilan taqqoslaydigan modelni taklif qiladi. Rotbardning so'zlariga ko'ra, "sayoz" nazariyotchi bir ishga qaraydi va "Bu kim uchun ishlagan?" U savol beradi va taxmin qilingan manfaatdor shaxs voqealarga yashirin ta'sir ko'rsatish uchun mas'uldir, degan xulosaga keladi. Boshqa tomondan, "chuqur" fitna nazariyotchisi bir taxmin bilan yo'lga chiqadi va dalillarni qidiradi. Rotbard ikkinchi faoliyatni ma'lum faktlar yordamida birinchisining paranoyyasini tasdiqlash harakati bilan bog'laydi.
Topilmalar va fitna nazariyalari
London King's College a'zosi akademik Kler Birchall fitna nazariyasini "ommabop ma'lumotlar yoki sharhlar shakli" deb ta'riflaydi. Bu erda "bilim" so'zidan foydalanish fitna nazariyalarini qonuniy fikrlash usullari bilan bog'liq holda ko'rish usullarini taklif qiladi. Birchallning so'zlariga ko'ra, qonuniy va noqonuniy bilim o'rtasidagi munosabatlar fitna nazariyalarining keng tarqalgan rad etishlaridan ko'ra yaqinroqdir.
Watergate mojarosi kabi bir necha fitna uyushtiruvchilarni oʻz ichiga olgan va isbotlangan nazariyalar koʻpincha fitna nazariyasi emas, balki “tergov jurnalistikasi” va “tarixiy tahlil” deb nomlanadi. Aksincha, "Uotergeytning fitna nazariyasi" iborasi fitnada ayblanayotganlar aslida chuqurroq fitna qurboni bo'lganligi haqidagi turli farazlar uchun ishlatiladi. Fitna nazariyalariga ishonish ko'pincha topilmalarga asoslanmaydi.
Dunyoqarash va fitna
Tarixchi Richard Xofstadter 1964-yilda "Amerika siyosatidagi paranoid uslub" nomli maqolasida AQSh tarixi davomida fitna va paranoyaning rolini muhokama qiladi. Tarixchi Bernard Beylinning 1967-yilda chop etilgan “Amerika inqilobining mafkuraviy kelib chiqishi” nomli klassik asarida shunga oʻxshash hodisa Shimoliy Amerikada Amerika inqilobigacha boʻlgan davrda kuzatilishi mumkinligini ta’kidlaydi. Fitna odamlarning munosabatlarini va nisbatan global va tarixiy bo'lishi mumkin bo'lgan fitna nazariyalarining turlarini tavsiflaydi.
“Fitna” atamasi 1980-yillarda akademik Frenk P.Mintz tomonidan ommalashgan. Mintsning fikricha, fitna "tarix jarayonida fitnalarning ustuvorligiga ishonish" degan ma'noni anglatadi. "Fitna Amerika va boshqa mamlakatlardagi turli siyosiy va ijtimoiy guruhlarning ehtiyojlarini qondiradi. Fitna; Bu elitani aniqlaydi, ularni iqtisodiy va ijtimoiy ofatlar uchun javobgar deb hisoblaydi va ijtimoiy harakat elitani yuqori lavozimlardan ag'dargandan keyin vaziyat yaxshilanadi, deb taxmin qiladi. Shunday qilib, fitna nazariyalari ma'lum bir davr yoki mafkurani ifodalamaydi."Time jurnalining Jastin Foks ma'lumotlariga ko'ra, Uoll-strit savdogarlari eng fitnachi aqlli odamlar qatoriga kiradi. Fox buni moliya bozoridagi ba'zi fitnalar haqiqati va fitna nazariyalari bozorning kundalik harakatlariga kerakli yo'nalishni ta'minlashi bilan bog'laydi.
Yaqin Sharq
Turkiya va arab mamlakatlari madaniyati va siyosatida fitna nazariyalari muhim oʻrin tutadi. Nazariya turlari mustamlakachilik, sionizm, super kuchlar, neft va Islomga qarshi urush sifatida qaraladigan terrorizmga qarshi urushga tegishli. Masalan, yahudiylarning dunyo hukmronligi rejasini oʻz ichiga olgan “Sion donishmandlarining bayonnomalari” soxta hujjati islom olamida keng oʻqiladi va qoʻllab-quvvatlanadi. Jurnalist-yozuvchi Rojer Koen arab dunyosida fitna nazariyalarining mashhurligini “nochoralarning soʻnggi boshpanasi” deb ta’riflaydi. Misrlik ziyoli Abd al-Munim Said bu kabi nazariyalarning xavfliligiga e'tibor qaratib, "ular bizni nafaqat haqiqatdan to'sadi, balki bizni ayb va muammolarimiz bilan yuzma-yuz bo'lishimizga to'sqinlik qiladi", deb izoh berdi.
Amerika Qo'shma Shtatlari
Harry G. West va boshqalar ta'kidlaganidek, ma'lum topilmalar Qo'shma Shtatlarning katta qismi fitna nazariyalariga ishonadi, hatto fitna nazariyotchilari o'ta ozchilik sifatida e'tibordan chetda qolsa ham. G'arb ham bunday e'tiqodlarni haddan tashqari millatchilik va fundamentalizm bilan taqqoslaydi.
Teolog Robert Jewett va faylasuf Jon Shelton Lawrence Qo'shma Shtatlarda fitna nazariyalarining davom etayotgan mashhurligini sovuq urush, makkartizm va 1960-yillarda kontrmadaniyatning hokimiyatni rad etishi bilan bog'laydi. Sovet rejalari, 11-sentabr hujumlari va Uorren hisobotlaridagi nomuvofiqliklar kabi haqiqiy voqealar, chap va o'ngda; Ular tasdiqlanmagan keng ko'lamli fitnalar mavjudligini qo'llab-quvvatlash uchun undan foydalanish tendentsiyasi mavjudligini ta'kidlaydilar.
Uotergeyt janjali boshqa fitna nazariyalarini asoslash uchun ishlatilgan. Voqeani Richard Niksonning o'zi " Rorschach siyoh dog'i " sifatida talqin qilgan, bu esa boshqalarni asosiy naqshni to'ldirishga taklif qiladi.
Tarixchi Kathryn S Olmsted amerikaliklarning hukumatning fitna nazariyalariga ishonish tendentsiyasini uchta sababga ko'ra tushuntiradi:
Psixologik tushuntirishlar
1960-yillarda AQSH prezidenti John F. Kennedy-ning oʻldirilishi bilan paydo boʻlgan fitna nazariyalari sotsiologlar, psixologlar va folklor mutaxassislarini qiziqtiradigan fitna nazariyalarining keng tarqalgan eʼtiqodiga olib keldi. Sotsiolog Turkay Salim Nefes fitna nazariyalarining siyosiy mohiyatini ta’kidlab, bunday hikoyalarning eng muhim xususiyatlaridan biri ularning ijtimoiy guruhlar oʻrtasidagi “haqiqiy, ammo yashirin” kuch munosabatlarini ochib berishga urinishi ekanligini ta’kidlaydi.
Fitna nazariyalarining jozibadorligi
Michael Barkun-ning ta'kidlashicha, zamonaviy Amerika madaniyatida "fitna nazariyasi" dan foydalanishni muhokama qilishda, bu atama voqeani "o'ta kuchli va ayyor fitnachilar tomonidan dahshatli natijaga erishish uchun o'ylab topilgan maxfiy rejaning natijasi" deb tushuntiradigan e'tiqodni bildirish uchun ishlatiladi. " Barkunning so'zlariga ko'ra, fitna murojaati uch xil:
Ushbu uchinchi element Maynsdagi Yoxannes Gutenberg universitetining ijtimoiy psixologiya professori Roland Imxoffning ishi bilan qo'llab-quvvatlanadi. O'qish; Nazariyaga ishonadigan ozchilik qanchalik kichik bo'lsa, nazariya fitna nazariyotchilari uchun shunchalik ko'p qiziqish uyg'otadi.
Gumanistik psixologlarning ta'kidlashicha, taxmin qilingan fitna ortidagi da'vo qilingan fitna deyarli har doim dushmanlik sifatida qabul qilingan bo'lsa-da, ko'pincha nazariyotchi uchun ishonch manbai mavjud. Ko'rib chiqilayotgan psixologlarning fikriga ko'ra, bu insoniy ishlardagi qiyinchiliklarni odamlar tomonidan yaratilishi va ularning nazorati ostida qolishi haqida tasavvur qilishning tasallisi tufaylidir. Agar fitnani ochish mumkin bo'lsa, unda fitna kuchini buzish yoki aralashishga umid bor. Intriga kuchiga ishonish; Inson qadr-qimmatining ma'nosi insonning o'z taqdiri uchun javobgarligini ongsiz ravishda tasdiqlashdir.
Odamlar, masalan, ijtimoiy guruhlar o'rtasidagi hokimiyat munosabatlari va yomon niyatli kuchlarning mavjudligini tushuntirish uchun fitna nazariyalarini shakllantiradilar. Fitna nazariyasining psixologik ildizlari o'rtasida mulohaza yuritish; Fikrlash buzilishining har xil turlari va bosqichlarining mahsuli, masalan, "muhim sabab bilan muhim voqea" va paranoid tendentsiyani tushuntirish zarurati ko'rsatilgan. Ba'zi odamlar tasodifiy, oldindan aytib bo'lmaydigan yoki tushunarsiz hodisalarga duch kelishning ishonchsizligidan ko'ra ijtimoiy-siyosiy tushuntirishlarni afzal ko'radilar.
Barlet va Lyonsning fikriga ko'ra, "Fitna - bu fitna uyushtiruvchini ogohlantiruvchi qahramon sifatida qoralaydigan, shu bilan birga jinga aylangan dushmanlarni jamoat manfaatiga qarshi keng va xiyonatkor fitnaning bir qismiga aylantiradigan hikoyaning o'ziga xos turi".
Psixologik kelib chiqishi
Ba'zi psixologlar ma'no izlash fitnada keng tarqalgan deb hisoblashadi. Tushungandan so'ng, kognitiv moyillik va kognitiv dissonansdan qochish istagi ishonchni kuchaytirishi mumkin. Ijtimoiy mustahkamlash fitna nazariyasi ijtimoiy guruhga kiritilgan kontekstlarda ham alohida rolga ega bo'lishi mumkin.
Proyeksiya
Ba'zi tarixchilar fitnada psixologik proektsiyaning bir qismi borligini ta'kidlaydilar. Argumentga ko'ra, bu proektsiya o'zining yoqimsiz xususiyatlarini fitna uchun mas'ul bo'lganlar bilan bog'lashda namoyon bo'ladi. Tarixchi Richard Xofstadter bu borada quyidagilarni ta'kidladi:"Dushman ko'p sabablarga ko'ra o'zlikning aksi sifatida qaraladi. O'zlikning ideal va qabul qilib bo'lmaydigan tomonlari dushman bilan bog'liq. Paranoid uslubning asosiy dilemmalaridan biri bu dushmanga taqlid qilishdir. Masalan, dushman kosmopolit ziyoli bo'lishi mumkin; lekin paranoyak donolikda undan ustun keladi. Ku Klux Klan a'zolari katoliklarga taqlid qilib, ruhoniy liboslarini kiyib, murakkab marosimlar va ierarxiyalarni o'rnatdilar. Jon Birch jamiyati; kommunistik hujayralarga o'xshab, front guruhlari bilan yashirin operatsiyalarni amalga oshiradi va kommunistik dushmanga tegishli bo'lgan mafkuraviy urushning shafqatsizligining davomiyligini singdiradi. Fundamental anti-kommunistik kurash harakatlarining so'zlovchilari; kommunistik idealning fidoyiligi, intizomi va strategik zukkoligidan hayratda ekanliklarini ochiqdan-ochiq bildirdilar."
Sotsiologik tushuntirishlar
Kristofer Xitchens fitna nazariyasini "demokratiyaning chiqindi gazlari" deb ta'riflagan. Xitchensning fikricha, fitna nazariyalari ko'p sonli odamlar orasida aylanib yuradigan katta hajmdagi ma'lumotlarning muqarrar natijasidir.
Fitna nazariyalari hissiy jihatdan qoniqarli bo'lishi mumkin, aybni fitnachi bo'lmagan guruhga yuklaydi va fitnachini ma'naviy va siyosiy javobgarlikdan ozod qiladi. Xuddi shunday, Rojer Koen, The New York Times gazetasida yozadi: "aqllarni zabt etdi; ... fitna nazariyalariga murojaat qiling, chunki fitna nazariyalari nochorlarning so'nggi boshpanasidir. Agar siz o'z hayotingizni o'zgartira olmasangiz, unda dunyoni boshqaradigan kattaroq kuch bor."
Sotsiolog tarixchi Xolger Xelvig, Birinchi jahon urushining kelib chiqishini nemischa tushuntirishlar ustida ishlaganda, "Bu eng muhim voqealarni tushunish eng qiyin, chunki ular hikoyachilar va sharlatanlarning e'tiborini tortadi" iboralarini ishlatgan.
Tanqidiy nazariyaning ta'siri
Fransuz sotsiologi Bruno Latur; U fitna nazariyalarining ommaviy madaniyatda keng tarqalishini 1970-yillardan boshlab akademiyaga marksistik ilhomlantirilgan tanqidiy nazariya va shunga o'xshash g'oyalarning kirib borishi bilan bog'ladi.
Laturning so'zlariga ko'ra, akademiyadagi zamonaviy tanqidiy nazariyaning 90% ga yaqini ikkita yondashuvdan birini oladi: "haqiqiy pozitsiya va peri pozitsiyasi". Peri pozitsiyasi fetişizmga qarshi bo'lib, din va san'at kabi "imon ob'ektlari" shunchaki kuch prognoz qilinadigan tushunchalar ekanligini ta'kidlaydi. Laturning ta'kidlashicha, ushbu yondashuvni qo'llaganlar, ularning dogmatik shubhalari "ilmiy jihatdan eng ko'p qo'llab-quvvatlangan" ekanligini tasdiqlash uchun noto'g'ri fikrlarga ega. Laturning so'zlariga ko'ra, vaziyatning barcha faktlari va to'g'ri metodologiya bu odamlar uchun juda muhim bo'lsa-da, ilmiy rivojlanish faqat nazariyalarni yashirish uchun ularga ishonchlilik berish uchun ishlatiladi. Uning "haqiqiy pozitsiyasi" odamlar ko'pincha iqtisod va gender kabi tashqi kuchlar tomonidan yashirin va bilmagan holda hukmronlik qilishini ta'kidlaydi. Latur akademiyadagi ikkala yondashuv ham qutblangan va samarasiz muhitga olib kelgan degan xulosaga keladi. "Endi tushundingizmi, nega tanqidiy fikrlash juda yoqimli?" Latour savol beradi; Qaysi tomonni tanlasangiz, "Siz har doim haqsiz!"