Qashqadaryo_viloyati_geografiyasi
Tuproqlari
thumb|350x350px|Ellyuvial yotqiziqlarning koʻrinishi. Qashqadaryo viloyatining tekislik qismi choʻl zonasiga mansub. Bu yerda iqlim xususiyatlariga koʻra tuproq hosil boʻlishi jarayoni ancha sust kechadi va vaqt omili muhim rol oʻynaydi. Choʻl zonasida Sirdaryo sikliga mansub boʻlgan yuzalarda — allyuvial tekisliklarda avtomorf tuproqlar qatoriga mansub boʻlgan choʻl, qum tuproqlari, taqir tuproqlar, taqirlar, qadimiy toʻrtlamchi (paleogen va neogen) davr yuzalarida boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Qarshi choʻlining gʻarbiy qismida choʻl qum tuproqlari (150 ming ga) eol, allyuvial va prolyuvial yotqiziqlarda vujudga keladi. Bu tuproqlar togʻ oldi tekisliklarda, qadimiy yotqiziqli deltada, Devxona platosida va boshqa joylarda ancha katta maydonlarni band etgan. Tuproq hosil boʻlishi sharoitlariga koʻra choʻl-qum tuproqlarining profilida tabaqalashuv juda sust. Ularning mexanik tarkibi yengil qumoq-qumloq, kimyoviy xususiyatlari uchun profilning zichligi, karbonat va gips qatlamlarining yoʻqligi va chirindi miqdorining juda kamligi xosdir. Yuza qatlamning qalinligi qariyb 5 sm, 70 °C gacha qiziydi va kun davomida keskin oʻzgarib turadi. Chirindining miqdori yuza qatlamda 0,5 foizgacha boʻlib, pastga tomon yanada kamayib boradi va 80 — 95 sm chuqurlikda atigi 0,1 fozini tashkil etadi. Chirindining kamligi tufayli choʻl-qum tuproqlarda azot va fosforning miqdori ham kam, ammo kaliyga ancha boy. Qarshi choʻlida taqir tuproqlar geomorfologik sharoitlariga koʻra Koson, Muborak, Kasbi va Mirishkor tumanlarida daryo vodiysining qadimiy delta va terrasalarida, togʻ oldi tekisliklarining quyi qismida va qayrusti terrasalarida tarqalgan. Bu tuproqlar baʼzan taqirlar, choʻl-qum tuproqlar va qumloqlar bilan aralash holda uchraydi. Ayrim joylarda taqir tuproqlar qumlar bilan qoplangan. Taqirli tuproqlar chuchuk yoki kam minerallashgan sizot suvlari sathining ancha pastda joylashganligi sababli nisbatan kam shoʻrlangan. Tuproqlarning yuza qatlamida chirindining miqdori 0,65-0,80 foiz, ayrim joylarda esa 1,0 foizgacha yetadi. Taqirli tuproqlar shoʻrlanish darajasi va mexanik tarkibiga koʻra xilma-xil. Bu tuproqlar asosan allyuvial yotqiziqlarda vujudga kelishi tufayli sizot suvlarining harakatlanishi va tuzlarning yuvilishi uchun qulaydir. Taqirlar Qarshi choʻli doirasida Qashqadaryo deltasining yassi va pastqam oqimsiz tekisliklarida tarqalgan boʻlib, turli xil (allyuvial, delyuviy, prolyuviy) yotqiziqlarda vujudga keladi. Taqirlar tarqalgan joylar gili va qumoq jinslardan tuzilganligi sababli qishki-bahorgi davrda tushadigan yogʻinlar tufayli suv toʻplanadi va muvaqqat ortiqcha namlanishga olib keladi. Suvlar bugʻlanib ketgandan soʻng taqirlar yuzasi yorilib, oʻsimlik oʻsmaydigan qatqaloq poʻstloqqa aylanadi. Taqirlarda yuksak oʻsimliklar oʻsmaydi, lekin azot va fosforga ancha boy. Chirindining miqdori yuza qatlamda 0,70 — 1,30 foizgacha yetadi. Qarshi choʻlining gʻarbiy tumanlarida qadimiy yuzalarda — Devxona, Setalantepa, Dugʻoboy, Toʻngizsirt kabi qoldiq qirlarda boʻr va paleogen davrlarining qumtosh va giltosh jinslarida, shuningdek delyuvial va prolyuvial yotqiziqlarda 175 ming ga maydonda boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. A.Rasulovning tadqiqotlari Qarshi choʻlida boʻz-qoʻngʻir tuproqlar allyuvial va eol yotqiziqlarda vujudga kelmasligini koʻrsatdi. Boʻz-qongʻir tuproqlar choʻl-qum tuproqlar kabi organik moddallarga va ularga bogʻliq boʻlgan azot, fosfor va kaliyga kambagʻal. Bu tuproqlar choʻl tuproqlari orasida chirindi miqdorining eng kam boʻlishi bilan ajralib turadi. 25 — 30 sm gacha boʻlgan yuza qatlamda chirindining miqdori 0,2 — 0,3 foizni tashkil etadi. Boʻz-qoʻngʻir tuproqlarning yuza qatlami (1 — 6 sm) qatqaloqli boʻlib, undan quyiroqda toʻq rangi mayinroq qatlam joylashgan. Bu tuproqlarda quyi qatlamlarga tomon gipsning miqdori osha boradi. Elyuvial yotqiziqlarda vujudga kelgan boʻz-qongʻir tuproqlarning 0,5 — 2,5 m chuqurlikda suv oʻtkazmaydigan jinslar qatlami joylashgan. Qumli va qumoq boʻz-qoʻngʻir tuproqlar haydalganda shamol eroziyasiga uchraydi va shu sababli shamol eroziyasiga qarshi tadbirlar qoʻllashni taqoza qiladi. Boʻz-qoʻngʻir tuproqlarning turli darajada shoʻrlanganligi, profilda qalin gips qatlamining mavjudligi bu tuproqlar tarqalgan hududlarning sizot suvlari harakatining tabiiy qiyinligi bilan xarakterlanishi va sizot suvlarining yuqori darajada minerallashganligi boʻz-qoʻngʻir tuproqlardan sugʻorma dehqonchilikda foydalanilganda shoʻrlanishga qarshi murakkab tadbirlarni oʻtkazishni va oʻzlashtirilgan yerlarning unumdorligini oshirish maqsadida ancha katta miqdorda organik va mineral oʻgitlarni ishlatishni talab qiladi. Shuningdek, bu xildagi tuproqlarning qoldiq qirlarda tarqalganligi ularning relef sharoitlariga bogʻliq holda sugʻorma dehqonchilik uchun oʻzlashtirishga imkon bermaydi. Qarshi choʻlida gidromorf tuproqlar qatoriga mansub boʻlgan oʻtloqi tuproqlar va shoʻrxoklar ham ancha maydonlarda tarqalgan. Oʻtloqi tuproqlar sizot suvlarining sathi yer yuzasiga yaqin joylashgan sharoitlarga ega boʻlgan daryo qayirida va qayir usti terrasalarida vujudga keladi. Nisbatan qalin oʻt qoplamiga ega boʻlgan oʻtloqi tuproqlar choʻl zonasining avtomorf tuproqlarga nisbatan chirindiga ancha boy (2,0 foizgacha). Bu tuproqlar ham turli darajali shoʻrlangan. Oʻtloqi tuproqlar tarqalgan yerlarning katta qismi hozirgi paytda oʻzlashtirilgan. Ular voha-oʻtloqi tuproqlarga aylangan. Asl (tipik) boʻz tuproqlar 440 — 460 m dan 800 — 900 m oraligʻida joylashgan polosani oʻz ichiga olgan holda, pastak togʻlarning yonbagʻirlarida va adirlarda, shuningdek daryolarning yuqori terrasalarida asosan lyoss va lyossimon, baʼzi hollarda esa allyuvial-prolyuvial yotqiziqlarda vujudga keladi. Toʻq tusli boʻz tuproqlar Hisor va Zarafshon tizmalarining oʻrtacha baland togʻlarining yonbagʻirlarida 800 — 900 m dan 1200 — 1400 m boʻlgan balandliklarda tarqalgan. Toʻq tusli boʻz tuproqlar asosan lyosslar va lyossimon jinslar ustida rivojlanadi. Chirindili qatlam yaxshi ifodalangan. Chimli qatlamda chirindining miqdori 2,5 — 3,5 foiz boʻlib, ayrim joylarda 4,5 foizgacha yetadi. Lekin pastki qatlamrlarga tomon keskin kamayib boradi va 50 sm dan chuqurroqda 0,55 — 0,85 foizdan oshmaydi. Toʻq tusli boʻz tuproqlarda azotning miqdori koʻp emas. Och tusli boʻz tuproqlar nisbatan kam chirindili boʻlib, chirindining miqdori 0,8 — 1,7 foizni tashkil etadi va pastki qatlamlarga tomon kamaya boradi. Och tusli qoʻngʻir tuproqlarning profili unchalik qalin emas, biroz qoʻngʻir rangdagi chirindili qatlami yaxshi rivojlangan. Oʻsimlik qatlami tutash boʻlmaganligi sababli chimli joylar kam. Chirindining miqdori ekspozitsiyalar holatiga bogʻliq holda kungay yonbagʻirlarda 3 — 5 foizni, terskaya yonbagʻilarda esa 5 — 7 foizni tashkil etadi. Quyi qatlamlarga borgan sari chirindining miqdori kamayib boradi va 90 — 100 sm chuqurlikda chirindining miqdori 1 foizdan oshmaydi. Yuqori qatlamda mayda chagʻirtosh aralashgan.