Jinoyatchilikka_qarshi_kurashda_xalqaro_hamkorlik_huquqi.
Asosiy qism.
Xalqaro huquq subyektining xalqaro-huquqiy javobgarligi paydo bo'lishiga u tomonidan xalqaro huquqbuzarlik sodir etilishi asos bo'ladi. Xalqaro huquqbuzarlik - bu xalqaro huquq subyektining xalqaro huquq normalari va o'zining xalqaro majburiyatlarini buzuvchi va xalqaro huquqning boshqa subyekti yoki subyektlari guruhiga yoxud butun xalqaro hamjamiyatga moddiy va nomoddiy zarar yetkazuvchi harakati yoki harakatsizligidir (masalan, agressiya akti, suverenitetni noqonuniy cheklash, hududiy yaxlitlik va siyosiy mustaqillikka tajovuz qilish, shartnomalardagi majburiyatlarni buzish va boshqa.). Bunda majburiyatlar qachonki xalqaro huquq subyektining huquqqa zid harakati va yetkazilgan zarar o'rtasida sababli mavjud bo‘lganda kuchga kiradi. Shunday qilib, xalqaro huquqbuzarlikning xalqaro-huquqiy javobgarlikka olib keluvchi tarkibiy unsurlairi quyidagilardan iborat: subyektlarning xalqaro huquq normalarini buzuvchi harakati yoki harakatsizligi; huquqbuzarlikni subyekt bo'yniga qo'yilganligi; xalqaro huquqning boshqa subyekti yoki subyeklar guruhiga zarar yetkazilganligi. Davlatlar xalqaro huquq normalarining buzilishiga va zarar etishiga olib kelgan o'z harakatlarini oqlash uchun hech qanday milliy qonun va qoidalarga murojaat eta olmaydilar. Shuningdek xalqaro huquq normalarini bilmaslik yoki ularni tushunmay noto'g'ri qo'llaganlik va boshqara olmaydi. Deyarli barcha xalqaro huquqbuzarliklar ongli ravishda, biror maqsad yo'lida,aybli ravishda sodir etiladi. Xalqaro huquq subyekti xalqaro-huquqiy javobgarligining paydo bo'lishiga olib keluvchi huquqqa zid harakat yoki harakatsizlik davlat organlari (davlat hokimiyati va boshqaruvi organiari tizimidagi o'rnidan qat'iy nazar), davlatning topshirig'i bilan yoki uning nomidan ish ko'ruvchi hokimiyat vakoladari berilgan mansabdor shaxslar va davlat nomidan ish ko'ruvchi maxsus davlat organiari tomonidan sodir etilishi mumkin. Davlat javobgarligi o'zi ishtirok etgan xalqaro shartnoma normalariga zid keluvchi biror qonun yoki boshqa normativ hujjatni qabul qilishi yoki aksincha, o'z xalqaro majburiyatlariga ko'ra qabul qilishi shart bo'lgan va sodir bo'lgan xalqaro huquqqa zid harakat yoki hodisaning oldini olishi mumkin bo'lgan qonunni qabul qilmasligi bilan kuchga kiradi. Davlat javobgarligi hokimiyat organlarining o'z vaqtidagi aralashuvi bilan xalqaro huquqqa zid harakatning oldini olib qolish mumkin bo'lgan holatlardagi harakatsizligi oqibatida ham kelib chiqadi. Davlat javobgarligi xorijiy davlat yoki uning organlari tomonidan boshqa bir davlat hududida yoki uning hududi orqali sodir etilgan xalqaro huquqqa zid harakatlar natijasida ham yuzaga keladi. Вunda xorijiy davlatning harakdagi o'sha davlatning ko'z o'ngida va roziligi bilan amalga oshirilgan bo'lsa, o'sha davlat ham xorijiy daviatning xalqaro huquqqa zid harakatlari ishtirokchisiga aylanadi. Lekin bunday harakatlar o'sha davlatga bildirilmasdan va uning roziligisiz amalga oshirilgan bo'lsa, u faqat o'z organlarining ziyraklikni yo'qotishi natijasida xorijiy davlat amalga oshirgan huquqbuzarlikning oldini ololmaganligi uchun javobgar bo'lishi mumkin. O'z hududidan xorijiy harbiy bazalar yaratish yoki qurollar o'rnatish uchun joy bergan davlatlar masalasi boshqacha hal etiladi: ularning sodir bo'lishi mumkin bo'lgan barcha xatarli oqibatiar uchun javobgarlik birgina yuridik fakt - harbiy baza tashkil etish yoki qurol joylashtirishga ruxsat bilan kuchga kiradi. Davlatning xalqaro-huquqiy javobgarligi ushbu davlat organi yoki mansabdor shaxslarining o'z vakoladarini suiste'mol qilishi natijasida xorijiy davlat yoki uning yuridik va jismoniy shaxslariga zarar yetkazilganida ham paydo bo'ladi. Masalan, davlat ochiq dengizdagi neft tankerining halokatiga aloqador bo'lsa va uning ko'rgan choralaridan ortiq bo'lib qirgo'qning neft bilan ifloslanish xavfini oldini olish, kamaytirish yoki yo'qotish uchun zarur choralardan ortib ketgan taqdirda zararni qoplashi shart. Urush qurbonlarini himoya qilish to'g'risidagi 1949-yilgi Jeneva konvensiyasi va boshqa konvensiyalarning urush olib borish vositalari va usullarini tartibga soluvchi normalarining buzilishiga olib kelgan harakatlari uchun javobgarlik davlat organi, harbiy qism yoki bo'linma mansub bo'lgan davlatga yuklatiladi. Davlat amaldagi konvensiya va bitimlarda mustahkamlangan urush qonunlari va odatlarini o'zining barcha davlat organlari, harbiy qo'shilmalari va harbiylari tomonidan aniq bajarilishini ta'minlash uchun barcha qonun chiqaruvchi, ma'muriy va boshqa choralarni ko'rishi shart. Xalqaro huquq subyektlarining xalqaro-huquqiy javobgariigina faqat xalqaro huquq normalari yoki shartnomaviy majburiyatlarini buzganlik uchun, balki xalqaro huquqqa zid bo'lmagan harakati zararli oqibatlarga olib kelishi natijasida ham yuzaga keladi. Bunday holat qo'llanishi xalqaro huquq bilan taqiqlanmagan o'ta xavfli manba vositasida moddiy zarar yetkazilganda vujudga kelishi mumkin. Xavfi yuqoi darajada bo'lgan manbalarga yadroviy energetik qurilmalar (YAEQ)ga ega kemalar, koinotga uchirilgan fazoviy obyektlar kiradi. YAEQga ega kemalar o'z faoliyatini ochiq dengizda kemalar qatari erkinligi doirasida olib boradilar, fazoviy obyektlar esa Davlatlarning koinotni, shu jumladan, Oy va boshqa osmon jismlarini tadqiq qilish va ulardan foydalanish to'g'risidagi 1967-yilgi Shartnomaga muvofiq uchiriladi. Yuqori darajali xavf-xatar tug'diruvchi manbalardan foydalanish masalasida davlatlar shartnoma tartibida moddiy zararni qoplash majburiyatini uning huquqbuzarlik natijasida paydo bo'luvchi omil sifatida emas, balki o'sha zararning yetkazilganligi fakti asosida tan olishga kelishib olganlar (aybsiz javobgarlik). Fazoviy obyektlar tomonidan yetkazilgan zarar uchun xalqaro javobgarlik to'g'risidagi 1972-yilgi Konvensiyaning 2-moddasida aytilishicha, uchiruvchi davlat “o'zining fazoviy obyekti tomonidan Yer yuzasiga yoki parvozdagi havo kemasiga yetkazgan moddiy zararni qoplash uchun mutlaq javobgardir”. Davlatlarning xalqaro-huquqiy javobgarligi turlari ikkita: siyosiy va moddiy. Siyosiy javobgarlik uchun odatda huquqbuzar davlatga nisbatan majburlov choralari qo'llanadi va moddiy javobgarlik bilan uyg'unlashib ketadi. Siyosiy javobgarlikning eng keng tarqalgan shakli sanksiyalardir. Sanksiyalar - bu huquqbuzar davlatga nisbatan kо’riladigan choralardir. Ular xalqaro tashkilotlar (universal va mintaqaviy), bir guruh davlatlar yoki alohida davlat tomonidan qo'llanishi mumkin. Sanksiyalarning hajmi va turlari jinoyatning og'irligi darajasiga bog’liq. Masalan, agressor davlatga nisbatan quyidagi majburlov choralarini qo'llash mumkin: suverenitetini vaqtincha cheklab qo’yish; hududining bir qismini ajratib olish; urushdan keying okkupatsiya; (harbiy kuchlardan mahrum qilish) va qurolli kuchlar tarkibini qisqartirish yoki ularga ega bo'lishni taqiqlash; agressor davlatning tinchlik va insoniyatga qarshi harbiy jinoyatlarni sodir etganlikda aybdor jismoniy shaxslarni odil sudlovga tortish bo'yicha yurisdiksiyasini cheklab qo’yish va boshq. Xalqaro tinchlik va xavfsizlikka tahdid solganlik uchun sanksiyalar va ularni qo’llash tartibi BMT Ustavining 39-, 41- va 42-moddalarida nazarda tutilgan. Sanksiyalar majburlashning shakli sifatida faqatgina og’ir xalqaro jinoyat sodir etilganholda qo'llaniladi. Ularni boshqa holatlarda qo'llash to’g’ri bo'lmaydi, chunki aslida sanksiyalar xalqaro huquqqa zid harakadarni qasddan sodir etganlik yoki qasddan zarar yetkazganlikka qarshi javobdir. Ikkinchi jahon urushidan so'ng agressor davlatlarga nisbatan siyosiy va moddiy javobgarlikning alohida turlari qo'llangan. Masalan, Germaniya bututnlay taslim boiganidan keyin, 1945-yil 5-iyun Deklaratsiyasiga muvofiq, ittifoqdosh davlatlar oliy hokimiyat vazifasini o'z zimmalariga olib, uni qurolsizlantirdilar va vaqtinchalik qurolli kuchlarga ega bo’lishni taqiqladilar, natsist tashkilotlarini tugatdilar va kelajakda faoliyat yuritishini taqiqladilar. Germaniyada okkupatsion taxtib o'rnatildi. Moddiy (iqtisodiy) javobgarlik davlat tomonidan moddiy zarar yetkazishga olib keluvchi xalqaro majburiyatning buzilishi bilan vujudga keladi. U reparatsiya, restitutsiya va substitutsiya shakllarida ifodalanishi mumkin. Reparatsiya - bu moddiy zararni pul ifodasida, tovar va xizmat ko'rinishlarida qoplashdir. Reparatsiyalarning hajmi va turi odatda xalqaro shartnomalar asosida belgilanadi. Reparatsiya summasi odatda urush tufayli yetkazilgan zarar hajmidan ancha kam bo’ladi. 1945-yilgi Yalta (Qrim) konferensiyasining qaroriga ko’ra Germaniyadan olinadigan reparatsiya 20 mlrd. Dollarni tashkil etgan. Restitutsiya - bu urushayotgan davlat tomonidan xalqaro huquqqa zid ravishda tortib olingan va raqib hududidan olib chiqib ketilgan mulkni o’z aslida qaytarish. Masalan, 1947-yil 10-fevraldagi Ittifoqdosh davlatlar va Italiya o'rtasidagi Sulh bitimining 75- moddasiga ko'ra, Italiya “mumkin qadar qisqa muddatda Birlashgan Millatlarning har qanday hududidan olib ketilgan mulkni” qaytarish majburiyatini o'z bo'yniga olgan. Urush harakatlari bilan bog'liq bo'lmagan holda, tinchlik davrida xalqaro huquqqa zid ravishda olib qo'yilgan yoki ushlab turilgan mulkni qaytarish ham restitutsiya obyekti bo'lishi mumkin. Restitutsiyaning bir ko'rinishi substitutsiyadir. U xalqaro huquqqa zid ravishda уо 'q qilingan yoki zarar yetkazilgan mulk, bino9 transport vositasi, son’at asarlari, xususiy mulk va shu kabilarni almashtirish yoki о'rnini qoplashdan iborat. Siyosiy javobgarlik turlariga xalqaro tashkilotga a'zoligidan kelib chiqadigan huquq va imtiyozlarini to'xtatib qo'yish (ovoz berish, asosiy organlarda vakilga ega bo'lish, yordam va xizmatdan foydalanish huquqlaridan mahrum qilish) va so'nggi chora sifatida – tashkilotga a'zolikdan chiqarish kabilar kiradi. Xalqaro deliktlar (masalan, diplomatik odobni buzish, nosamimiy akt, xorijliklartartibini buzish kabilar) uchin davlatga nisbatan retortsiya, repressaliya, satisfaksiya, restorasiya kabi siyosiy javobgarlik shakllari qo'llanishi mumkin. Retorsiya deb bir davlat tomonidan boshqa bir davlatga nisbatan uning manfaatlariga ziyon yetkazgani uchun xalqaro huquqqa mos majburlov choralarini qo'llashga aytiladi. Retorsiya o'zga daviatning muayyan nodo'stona harakatlariga qarshi buzilgan huquqlarni tiklashga yo'naltirilgan aniq bir davlatning javobi bo'lishi ham mumkin. Retorsiyaga nodo'stona aktni sodir etgan davlatdan elchini cha- qirib olish, mamlakatga kirishni taqiqlash yoki delegatlar tashrifini bekor qilish kabilar kiradi. Repressaliya (harbiy bo'lmagan) - bu bir daviatning ikkinchi davlatga nisbatan qo'llashga haqli majburlov harakatlari. Repressaliya bir davlat tomonidan ikkinchi bir daviatning huquqqa zid harakatlariga qarshi buzilgan huquqlarni tiklash maqsadida qo’llanadi. U yetkazilgan zarar bilan mos kelishi va majburlov qoniqtiradigan darajada bo'lishi lozim. Repressaliyalar iqtisodiy munosabatlar, temir yo'l, dengiz, havo, pochta, radio va boshqa aloqa turlarining to'liq yoki qisman uziUshi hamda diplomatik, savdo va boshqa aloqalarning uzilishi, tovar va xom ashyoni huquqbuzar davlat hududidan olib chiqishga embargo qo'yish shakllarida ifodalanishi mumkin, Qoniqish hosil qilingach repressaliyalar tugatilishi kerak. Hozirgi zamon xalqaro huquqi nizo va kehshmovchiliklarni hal etish uchun qurolh repressaliyalar qo'llashni man qiladi (BMT Ustavi 2-modda 3- bandi). Satisfaksiya (qoniqish) - bu huquqbuzar davlat tomonidan jabrlanuvchi davlatga uning sha’ni va g'ururiga yetkazgan zarari uchun qoniqish hosil qildirishdir. Satisfaksiya rasmiy tarzda afsuslanish yoki tavziya bildirish; kechirim so'rash; kelgusida bu kabi xalqaro huquqqa zid harakatlarning sodir etilmasligiga ishontirish; tegishli tantanali vaziyatda jabrlanuvchi davlat bayrog'iga izzat-hurmat ko’rsatish yoki uning madhiyasini ijro etish va boshqa yo'llar bilan ifodalanishi mumkin. Amaliyotda restoratsiya deb nomlanuvchi javobgarlik shakli ham uchraydi. U huquqbuzar davlat tomonidan biror-bir moddiy obyektning awalgi holatining tiklanishini nazarda tutadi (masalan, uning aybi bilan ifloslangan suvning awalgi sifatini tiklash kabi). Xalqaro xarakterdagi jinoiy akdarning sodir etilishining ko'pa- yishi jinoyatchilikka qarshi kurash va uning oldini olish faoliyati bilan shug'ullanuvchi ko'plab xalqaro tashkilotlarning vujudga kelishiga sa- bab bo'ldi. Har bir davlat jinoyatchilikka qarshi kurash va uning oldini olishda o'z milhy manfaatini ko'zlagan holda o'z siyosatini olib boradi va hech qanday xalqaro tashkilot, jumladan, BMT va uning organlari ham davlatlarning ichki ishlariga aralashishlari mumkin emas. Shu bilan birga, amaliyot ko'rsatmoqdaki, jinoyatchilikka qarshi kurash bo'yicha davlatlarning hamkorligiga yordamlashish va uni muvofiqlashtirish BMTning ijtimoiy va gumanitar xarakterga ega xalqaro muammolarni hal etish bo'yicha faoliyatining muhim shakllaridan biri bo'lib qohnoqda. BMT Ustavining uchinchi moddasiga asosan ijtimoiy va gumanitar xarakterdagi muammolarni, jumladan, jinoyatchilikka qarshi kurash muammolarini hal etishda xalqaro hamkorlikni amalga oshiradi. BMT bu faoliyatini o'z organlari orqah amalga oshiradi (Bosh Assambleya, Xavfsizlik Kengashi, EKOSOS (Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash), Xalqaro sud, Kotibiyat). BMTning jinoyatchilikning oldini olish bo'yicha kongresslari, jinoyatchilikni oldini olish komiteti, BMTning milliy tadqiqot institutlari va markazlari yordamchi organlar sifatida muhimdir. Jinoyatchilikka qarshi kurashda maxsus tashkilotlar ham ishtirok etadilar FAXT (ПСАО), XMT (MOT), BSST (VOZ), YUNESKO, ATEXA (AEKXA), XDT (MO) va boshq. BMT Bosh Assambleyasi BMT Bosh kotibining jinoyatchilikning oldini olish va unga qarshi kurash bo'yicha hamkorlikning muhim muammolariga bag'ishlangan ma'ruzalarini qarab chiqadi. Shuningdek, bu muammolar bilan BMT Bosh Assambleyasining bir qator qo'mitalari ham shug'ullanadilar: Bosh qo'mitalar (uchinchi va oltinchi), jinoyatchilikning oldini olish va unga qarshi kurash qo'mitasi, maxsus qo'mita va komissiyalar: xalqaro terrorizm bo'yicha maxsus Qo'mita, garovga ohshga qarshi kurash bo'yicha xalqaro Konvensiyani ishlab chiqish bo'yicha tuzilgan maxsus Qo'mita va boshqa bir qator ishchi guruhlar. 1950-yili BMT Bosh Assambleyasi BMTga sobiq xalqaro jinoiy va penitensiar komissiya (MUPK) ishi funksiyasini bajarishni yukladi. Ana shundan buyon uning sessiyasida jinoyatchilikka qarshi kurash bo'yicha xalqaro hamkorlikning prinsipial masalalari ко'rib chiqildi. BMT Xavfsizlik Kengashi davladarining tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar, masalan, agressiya sodir etilganligi to'g'risidagi shikoyatlarni ко'rib chiqadi, shuningdek, eng xavfli terrorchilik harakatlarining sodir etilganligi masalalarini muhokama etadi. BMT Kotibiyatida maxsus bo'lim - jinoiy sudlov va jinoyatchilikning oldini olish bo'yicha BMT kotibi mavjud bo'hb, Kotibiyatga va BMT Bosh kotibiga o'z tavsiyalarini tayyorlaydi. Xalqaro huquq Komissiyasi jinoyat xavfsizligi va tinchlikka qarshi jinoyadar to'g'risidagi Kodeks loyihasi va xalqaro jinoiy Sud Statudarini tayyorladi. Ular eng xavfli xalqaro jinoyadarga qarshi kurashda muhim rol o'ynaydi. BMT Xalqaro Sudi BMT bosh organlaridan biri bo'lib, davladar ma'lum bir ish doirasida xalqaro jinoyatchilikka qarshi kurash masalalarini hal etadi va ko'rib chiqadi. Davladarning jinoyatchilikka qarshi kurashi bo'yicha hamkorligi faoliyatini muvofiqlashtirish BMTning Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengashiga yuklatilgan. Bu kengash doirasida bir qancha yordamchi organlar, masalan, giyohvandlik moddalari bo'yicha Komissiya, xalqaro terrorizm bo'yicha Komissiya, jinoyatchilikning oldini olish va unga qarshi kurash Qo'mitalari faoliyat ko'rsatmoqda. Jinoyatchilikning oldini olish va unga qarshi kurash Qo'mitasining muhim xizmati shundaki, u BMTning jinoyatchilikni oldini olish va huquqbuzarlarga nisbatan munosabati bo'yicha o'nta kongressini (1955-2000-yillar) o'tkazib, ularda davladarning jinoyatchilikka qarshi kurashdagi xalqaro hamkorligiga bag'ishlangan prinsipial masalaiar ko'rib chiqildi va ular yuzasidan muhim tavsiyalar qabul qilindi. Kongresslar har besh yilda o'tkaziladi. Kongresslar o'tkazilishidan oldin tayyorlov masalalari bo'yicha mintaqaviy yig'ilishlar (anjumanlar) o'tkaziladi. Kongress ishida qatnashuvchi davlat, jinoyatchilikka qarshi kurash bo'yicha mutaxassisni delegat qilib jo'natadi. Undan tashqari Kongress ishida BMTning maxsuslashtirilgan muassasalaridan va boshqa xalqaro tashkilotlardan vakillar ishtirok etadi. Kongresslar davlatlarning xalqaro hamkorligi doirasida jinoyat- chilikning oldini olish va unga qarshi kurash bo'yicha dasturlar va rahbariy prinsiplarini ishlab chiqadi va qabul qiladi, alohida jinoyat turlarini tugatish bo'yicha tavsiyalar beradi va bu sohada tajriba almashadi. Hozirgi davrgacha o'nta kongress o'tkazilib, ularning har birida jinoyatchilikka qarshi kurashning muhim jihadari bo'yicha masalalar muhokama etildi va qarorlar qabid qilindi. Kongress vakolatiga quyidagilar kiradi: jinoyatchilikning oldini olish bo'yicha hamkorlikning bosh yo'nalishini belgilash; bu muammolarni hal etish bo'yicha dastur va tavsiyalar ishlab chiqish, jinoyatchilikning tarqalishiga qarshi kurash va uning oldini olish bo'yicha BMTga a'zo davlatlar hamkorligini muvofiqlashtirish va tajriba almashishga yordam berish, bu sohadagi xalqaro hamkorlikning asosiy prinsiplarini belgilash. Davlatlarning jinoyatchilikka qarshi kurashidagi hamkorligini tashkil qilish va muvofiqlashtirish yuklatilgan yana bir organ BMTning jinoyatchilikning oldini olish va unga qarshi kurash Qo'mitasidir. Qo'mita 27 ekspertdan iborat bo'lib, EKOSOS- ning ijtimoiy rivojlanish komissiyasiga hisobot beradi. Qo'mita sessiyasi ikki yilda bir marta o'tkaziladi. Qo'mitaning sessiyasida jinoyatchilik masalalari bilan shug'ullanuvchi BMTning maxsus muassasalarining vakillari, idoralararo (Interpol, Evropol va boshq.) hamda xalqaro nodavlat tashkilodarining (Xalqaro huquq assosiatsiyasi, Demokrat-yuristlarning xalqaro asosiatsiyasi va boshq.) vakillari ishtirok etadi. Qo'mitaning asosiy funksiyalari quyidagilar hisoblanadi: a) jinoyatchilikning oldini olish bo'yicha BMT kongressi sessiyasini tayyorlash (sessiyani tashkil etish, kun tartibini ishlab chiqish, hujjadami tayyorlash, rezolutsiyalar, tavsiyanomalar va hokazolarni tayyorlash); b) jinoyatchilikning oldini olish bo'yicha xalqaro hamkorlik dasturini tayyorlash va bu muammoni hal etish bilan shug'ullanuvchi BMT organiari va muassasalariga muhokama uchun taqdim etish; v) jinoyatchilik masalalari bilan shug'ullanuvchi BMT organlarining faoliyatini muvofiqlashtirish bo'yicha BMT Bosh kotibiga va EKOSOSga yordam ko'rsatish va boshqalar. Jinoyatchilik ma&alalari bilan BMTning Bosh kotibi ham shug'ullanadi. U BMTning Bosh Assambleyasi sessiyasida kongress va qo'mita tomonidan ishlab chiqilgan jinoyatchilUoiing oldini olish va unga qarshi kurash choralari to'g'risida ma'ruzalar qiladi . BMT qoshida jinoyatchilikning oldini olish va huquqbuzarliklar bilan munosabadar masalasi bo'yicha bir qator ilmiy-tadqiqot institutlari yaratilgan bo'lib, ular quyidagilardir: Rimdagi BMT ijtimoiy himoya ilmiy-tadqiqot insdtud (YUNSDRI); Tokiodagi jinoyatchilikning oldini olish va huquqbuzarlar bilan munosabatda bo'lish Osiyo va Uzoq Sharq mamlakatlari uchun BMT instituti (YUNAFEN); jinoyatchilikning oldini olish va huquqbuzarlar bilan munosabatda bo'lish bo'yicha Lotin Amerikasi mamlakadari uchun BMT instituti (YUNLAN), Xelsinki va Milandagi Yevropaning markazi va shimoli- da jinoyatchilikning oldini olish va unga qarshi kurash bo'yicha BMT instituti (XEUNI); Qohiradagi BMTning ijtimoiy va kriminologik tadqiqodar markazi. Bu institut va markazlar jinoyatchilikka qarshi kurashning samarali choralarini ishlab chiqishda va o'z faoliyatini xalqaro darajada muvofiqlashtirishda muhim rol o'ynaydi. BMTning jinoyatchilikka qarshi kurash masalalari bilan shug'ullanuvchi organlari orasida «Milliy korrespondendar instituti»i nihoyatda katta o'rin egallaydi. Bu maxsus vakolatga ega organ bo'lib, 1950-yili tashkil topgan va milliy yurisdiksiya sohasida yuqori kvalifikatsiyaga ega shaxslarni davladar ushbu organga o'zlarining vakili qilib tayinlaydi. Korrespondendar BMT organlariga, BMT Bosh kotibiga ularing davladari jinoyatchilikning oldini olish va unga qarshi kurashda qo'llayotgan usul va vositalar, amaliy choralar haqida xabarlar beradi, shuningdek o'z davladarining jinoyatchilikka qarshi kurashuvchi organlariga xalqaro miqyosda jinoyatchilikka qarshi olib borilayotgan kurashning bosh yo'nalishlari haqida axborot beradi. BMTning maxsuslashtirilgan muassasalari (YUNESKO, BSST, XMT va boshq.), jinoyatchilikka qarshi kurash va uni muvofiqlashtirish faoliyatida o'zlarining maxsus funksiyalaridan kelib chiqqan holda, ya'ni konkret xalqaro jinoyadarga qarshi kurash bo'yicha xalqaro konvensiyalarni ishlab chiqish va qabul qilish orqali ishtirok etmoqdalar. Jinoyatchilikka qarshi kurash ishiga, jumladan, xalqaro jinoyatchilikka qarshi kurashda turli xil nohukumat tashkilotiar. jinoyat huquqi xalqaro Assosiatsiyasi va ijtimoiy himoya bo'yicha xalqaro Jamiyatlar o'zlarining ma'lum hissalarini qo'shmoqdalar. Ular xalqaro jinoyat huquqi va xalqaro jinoiy adliya bo'yicha konvensiyalar ishlab chiqadi va xalqaro konvensiya matnlarini tayyorlaydi; BMTga va uning organlariga maslahadar beradi, jinoyatchilikka qarshi kurashda turli davlatlarning mutaxassislarini, kuchlarini birlashtirishga ko'maklashadi. Jinoyat huquqi xalqaro Assosiatsiyasi (JHXA, MAUP) xalqaro nohukumat tashkilot bo'lib, odil sudlovning samaradorligi va insonparvarligini ta'minlaydigan huquqiy institutiar va jinoyat-protsessual va jinoiy jazoni ijro etish qonunchiligini takomillashtirishni o'z Nizomida vazifa qilib qo'ygan. BMTning EKOSOSda konsultativ maqomga ega. U o'z faoliyatini xalqaro kongresslarni (besh yilda bir marta) tayyorlash va o'tkazish shaklida olib boradi, Shuningdek BMT uchun tavsiyalar ishlab chiqadi. JHXA (MAUP) kongresslarida jinoyatchilarni tutib berish, narkotik moddalar bilan savdo qilish, tayyoralarni olib qochish, jinoyat huquqi doirasida atrof-muhitni himoya qilish, xalqaro terrorizm va boshqa masalaiar ko'rib chiqildi. Ijtimoiy himoya xalqaro Jamiyati - xalqaro assosiatsiya bo'lib, jamiyatni jinoyatchilardan, individlarni jinoyat sodir etish imkoniyatidan himoya qilish maqsadida, jinoyatlarni aksil ijtimoiy omillarini hisobga olgan holda, ijtimoiy muhit doirasida jinoyatchilikni o'rganish bilan shug'ullanadi. Jamiyatning yana bir vazifasi jinoyatchilikga qarshi kurash siyosatida insonparvarlik g'oyalarini targ'ib qilishdan iboratdir. Jamiyat 1949-yili Lejdagi (Belgiya) kongressda tuzilgan bo'lib, BMTda konsultativ maqomga ega, o'zining doimiy jurnalini nashr etadi, 50 dan ortiq davlatiardagi yurisdar, sotsiologlar va shifokorlarni o'zida birlashtiradi. Jamiyat besh yilda bir marta xalqaro kongress o'tkazadi. Gumanitar (masalan, Xalqaro amnistiya - mahkumlarga yordam beruvchi Assosiatsiya) va yuridik (Demokrat yuristlar xalqaro assosiatsiyasi, Yurist ayollaming xalqaro federatsiyasi, Voyaga yetmaganlar ishi bo'yicha sudyalarning xalqaro assosiatsiyasi va hokaz.) singari xalqaro nohukumat tashkilotlarning faoliyati ham tahsinga sazovordir. Demokrat yuristlar xalqaro assosiatsiyasi (DYUXA) 1946-yili keng yuridik jamoatchilikni demokratiya, tinchlik, ijtimoiy taraqqiyot va xalqaro qonunchilik uchun kurashga birlashtirish uchun tuzilgan edi. Uning Nizomida bu tashkilotning asosiy vazifa va prinsiplari mustahkamlab qo'yilgan: butun dunyodagi yuristlar va yuridik birlashmalar o'rtasida aloqalarni yo'lga qo'yishga va o'zaro fikr almashishga yordam berish va ular o'rtasida bir-birini tushunish ruhini va o'zaro yaxshi niyatni rivojlantirishga ko'maklashish; BMT Ustavida yozilgan vazifalarni amalga oshirishda hamkorlik qilish va yuristlaniing birgalikdagi harakatini ta'minlash, bulling uchun: 1) xalqlar o'rtasidagi hamkorlik va tinchlikni qo'llab-quvvatlashga yordam beruvchi huquq sohasidagi demokratik prinsiplarni qo'llash va o'rganishga ko'maklashish; 2) qonunchilik sohasida va amahyotda demokratik huquq va eririnliklarni tiklash, himoya qilish va rivojlantirish; 3) barcha xalqlarning mustaqilligini mustahkamlashga ko'maklashish va bu mustaqillikni qonuniy yo'l bilan yoki amahy jihatdan cheklashga intilganlarga qarshi qattiq qarshilik ko'rsatish. Assosiatsiya turli xil dunyoqarashga va nuqtayi nazarga, ya'ni falsafiy, siyosiy va huquqiy qarashga ega yuristlarni birlashtiradi. O'z faoliyatida muvaffaqiyatlarga erishganligi uchun assosiatsiyaga YUNESKO va EKOSOSning konsultativ maqomi berildi. DYUXA faoliyatining asosiy shakllari: xalqaro kongresslar, anjumanlar, mitinglar va demokratik huquq va erkinliklarning buzilishiga qarshi tadbirlar o'tkazish, konkret huquqiy masalalar bo'yicha doimiy komitet va komissiyalar tizimi, DYUXA vakillarining boshqa xalqaro demokratik tashkilotlar ishida yoki ularning tadbirlarida ishtirok etish; BMT, YUNESKO, EKOSOS, shuningdek turh xil xalqaro nohukumat tashkilotlar bilan o'zaro axborot almashish va o'zaro aloqalarni yo'lga qo'yish. DYUXA faoliyatining yana bir shakli milliy va xalqaro huquq normalarining qo'pol buzilishiga yo'l qo'ygan mamlakatlarga tergov komissiyalarini jo'natib, xalqaro hamjamiyatni ana shunday huquqbuzarlik faktlari bilan tanishtirishdir. Xalqaro jinoyatchilikka qarshi kurashda to'g'ridan-to'g'ri ishtirok etadigan birdan bir idoralararo xalqaro tashkilot jinoyat politsiyasi xalqaro tashkiloti hisoblanadi. Xalqaro jinoyat politsiyasi tashkiloti jinoyatchilarni qidirishda va ushlashda turli mamlakadarning jinoyat politsiyasi xizmadarining harakatini muvofiqlashtirib turadi. Xalqaro jinoyat politsiyasi tashkiloti. Xalqaro va boshqa jinoyatchilikka qarshi kurashda to'g'ridan-to'g'ri ishtirok etadigan xalqaro jinoyat politsiyasi tashkiloti (Interpol) 1923-yili Venada tashkil topgan. Ikkinchi jahon urushi davrida u o'z faoliyatini to'xtatadi. 1946-yili Interpol qaytadan tashkil etiladi, 1956-yili esa uning Nizomi kuchga kiradi. 1982-yili Interpol xalqaro hukumatlararo tashkilot maqomini oldi. Unga 170 dan ortiq davladar a'zo bo’lib, son jihatidan BMTdan keyin ikkinchi o'rinda turadi. Bu tashkilotning maqsad va vazifalari, tuzilishi, boshqa davladarning politsiya tashkilodari bilan hamkorlikning xarakteri Interpol Nizomida belgilab qo'yilgan. Interpolning asosiy vazifasi - Interpolga a'zo davladar, ularning qonunlari va inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi doirasida milliy politsiya organlarining keng hamkorligini ta'minlash va rivojlantirish, shu asosda umumiy jinoyatchilikka qarshi kurashda va uning oldini olishda muvaffaqiyatli ko'maklashish. Interpolga davladarning ichki ishlariga va ularning siyosiy, harbiy, diniy yoki irqiy xarakterga ega faoliyadariga aralashish qat'ian taqiqlanadi. Interpolning ichki tuzilishi quyidagicha: a) Bosh Assambleya; b) Ijroiya Qo'mitasi; v) Bosh Kotibiyat; g) Milliy markaziy byuro; d) maslahatchilar Interpolga a'zo mamlakatlarning politsiya xizmatida Milliy markaziy byuro (MMB) tashkil etilgan. Ular o'z mamlakadarining turli tashkilodari (birinchi navbatda sud, prokuratura, chegara va bojxona qo'mitalari), boshqa mamlakadar MMB va Interpolning Bosh kotibi bilan o'zaro aloqalarni amalga oshiradilar. MMB ham, Interpolning doimiy organi ham ma’lum bir davlatning politsiya organi hisoblanib, jinoyatchilikka qarshi kurashda keng vakolatga ega. Aynan ular jinoyatchilikka qarshi kurashda davlatlar xalqaro hamkorligining markazi hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi MMB militsiya bo'linmasi hisoblanib, O'zbekiston Respublikasi IIV markaziy apparad taikibiga kiradi, Bosh boshqarma maqomiga ega va Interpolga a'zo davladarning huquqni muhofaza qiluvchi Interpol organlari va Interpolning Bosh kotibi bilan hamkorlik qiladigan organ hisoblanadi.