Yapon_xalq_maqollari
YAPON XALQ MAQOLLARI
Maqol deb xalqning ijtimoiy-tarixiy, hayotiy-maishiy tajribasi umumlashgan badiiy, obrazli mulohazalardan iborat hikmatli soʻzlarga aytiladi. Maqol fors tilida atamasi bilan yuritiladi. Maqollarda soʻz qimmati alohida yorqin ifodalanadi. Chunki maqollardagi soʻzlarni boshqasi bilan almashtirish, biron soʻz qoʻshish mumkin emas. Ular milliy til tarkibida qoliplashgan holda namoyon boʻladi. Bu janr dunyodagi hamma xalqlar ogʻzaki ijodida bor boʻlib, hajm, shakl, yaratilishi maqsadiga koʻra mushtarak hisoblanadi. Maqollarning janr xususiyatlari quyidagilardan iborat: 1. Maqollarning hajmi qisqa va cheklangan. 2. Maqollar mazmunan serkoʻlam va chuqur maʼnoni ifodalaydi. 3. Xalq maqollari shaklan sheʼriy va nasriy boʻladi. Аmmo nasriy maqollar ham sheʼriy misralarni eslatadi. 4. Maqollarda hayotiy voqea-hodisa haqida qatʼiy hukm ifolanadi. Bu hukm musbat yoki manfiy mazmunda aks etadi. 5. Maqol shaxs hayotidagi xususiy vaziyatni xalq, omma, hayot nuqtai nazardan umumlashtiradi. 6. Maqol matni tilshunoslikda shaxsi umumlashgan gap hisoblanadi. Xalq maqollari tarixi oʻnlab asrlar bilan oʻlchanadi. Xalq maqollarining mazmun koʻlami inson hayotining turli sohalarini qamrab oladi. Inson hayotidagi voqea-hodisalarning cheki yoʻq ekan, maqollar mazmuni chegarasini ham oʻlchab boʻlmaydi. Maishiy hayotdagi kichik bir eʼtiborga arzimaydigandek koʻrinuvchi lavhadan tortib chuqur falsafiy mushohada ifodasigacha maqollar mazmunida oʻz aksini topgan. Maqol va masallar har bir xalq ogʻzaki ijodining katta qismini tashkil qilad. Maqolarda avlod-ajdodlarning hayotiy tajribalari, jamiyatga munosabati, tarixi, ruhiy holati, etik va estetik tuygʻulari, ijobiy fazilatlari mujassamlashgan. Asrlar mobaynida xalq orasida sayqallanib, ixcham va sodda poetik shaklga kelgan. Maqolar mavzu jihatdan nihoyatda boy va xilma-xildir. Vatan, mehnat, ilmhunar, doʻstlik, ahillik, donolik, hushyorlik, til va nutq madaniyati, sevgi va muhabbat kabi mavzularda, shuningdek, salbiy hislatlar xususida rangbarang maqollar yaratilgan. Har bir tilning oʻz maqol, matal , frazalari boʻlgani kabi : Yapon tilida ham turgʻun birikmalar, iboralar 慣用句（かんようく—kanyouku）deb ataladi. Maqollar esa 諺（ことわざ—kotowaza）deyiladi. Bundan tashqari yapon tilida 四字熟語(よじじゅくご—yojigukugo）deb ataluvchi birikmalar boʻlib, ular ham maqol, ham birikma shaklida kelishi mumkin. Anʼanaviy yapon madaniyati qishloq xoʻjaligiga bogʻliq boʻlganligi sababli, koʻplab yapon maqollari qishloq xoʻjaligi urf-odatlari va amaliyotlaridan kelib chiqqan. Baʼzilari «GO»oʻyinidan (masalan, fuseki o utsu toshga urish), choy marosimidan (masalan, ichi go ichi e Ichigo Ichikai), Koʻp xilma-xil iboralar Xitoy falsafasidan kelib chiqqan boʻib Xitoy ananaviy maqol va matallari bilan oʻxshash boʻlib koʻrinadi. Yapon maqollari alifbo tartibida joylashtirilgan.  Biroq, xitoy klassikalari xitoy atamalariga kiritilmagan va chet elliklarning yaponcha tarjimalari, ular Yaponiyada iqtibos qilinmaganligi sababli iqtibos keltirilmaydi. Anʼanaviy yapon madaniyati qishloq xoʻjaligiga bogʻliq boʻlganligi sababli, koʻplab yapon maqollari qishloq xoʻjaligi urf-odatlari va amaliyotlaridan kelib chiqqan. Baʼzilari «GO»oʻyinidan (masalan, fuseki o utsu toshga urish), choy marosimidan (masalan, ichi go ichi e Ichigo Ichikai), Koʻp xilma-xil iboralar Xitoy falsafasidan kelib chiqqan boʻib Xitoy ananaviy maqol va matallari bilan oʻxshash boʻlib koʻrinadi. Yapon maqollari alifbo tartibida joylashtirilgan. Biroq, xitoy klassikalari xitoy atamalariga kiritilmagan va chet elliklarning yaponcha tarjimalari, ular Yaponiyada iqtibos qilinmaganligi sababli iqtibos keltirilmaydi. Xalq maqollari va soʻzlari ularning milliy xususiyatlarini anglash uchun eng yaxshi manbadir. Yaponiyaliklar odatda maqollardan qisqartirilgan shaklda foydalanadilar, koʻpincha qisqartirish uchun umumiy iboralarning birinchi qismiga ishora qiladilar. Masalan, men "naka no kavazu" (quduqdagi qurbaqa), degan maqolga murojaat qilishim mumkin. Yaniki quduqdagi qurbaqa okeanni tasavvur eta olmaydi. Hamma ingliz tilidagi maqollarda odatda koʻp soʻzli iboralar mavjud („ikkita qushni bitta tosh bilan o'ldirish“), yaponchada esa xitoyliklardan qarz oladi va Isseki nichō (bitta tosh ikkita qush) soʻzini ixcham ravishda yetkazadi. Maqollarning zoʻraki ishlatilishi yapon tilini aniqlashtiradi, dalillarni yapon animatsiyasi va manga-larida topish mumkin, ammo ular yangiliklar va madaniy dasturlarda va koʻpgina fantastika asarlarida ham uchraydi. Har bir xalqda boʻlgani kabi asrlar davomida shakllanib kelgan maqol va matallar yapon xalqida ham yetarlicha topiladi. Nafaqat yetarlicha topiladi balki, boshqa xalqlara uchratish qiyin boʻlgan maqollar va ibratli gaplarni uchratishimiz mumkin. Asrlar davomida shakllanib sayqal topib hozirgi koʻrinishda paydo bo’ladi.