Buyuk_hujum
Buyuk hujumning amalga oshirilishi
28-avgust va 29-avgust seshanba kunlari muvaffaqiyatli amalga oshirilgan hujum harakati, 5-boʻlim yunon qismlarini qurshovga tushib qolishi bilan yakunlanadi. 29-avgust kechasi umumiy vaziyatni koʻzdan kechirib chiqqan qoʻmondonlar darhol hujumga oʻtib, tezkor gʻalabaga erishish rejasini tuzib chiqishadi. Dushmanning chekinish yoʻllarini toʻsilishi va dushmanning toʻqnashuvga undash orqali to'liq magʻlubiyatga uchratilishi zarur edi. 1922-yil 30-avgust chorshanba kuni hujumga oʻtgan Turk armiyasi toʻliq gʻalabaga erishadi. Buyuk hujum Turkiya respublikasining tarixiga bosh "Qoʻmondonlikning maydon jangi"dagi gʻalabasi sifatida kiritiladi. 1922-yil 30-avgust "Buyuk hujum"ning soʻngida dushman armiyasining katta qismi toʻrt tomondan qurshovga olinib, shaxsan Mustafa Kemal poshoning Zafertepadan turib olib borgan qoʻmondonligi ostida toʻliq magʻlubiyatga uchratiladi. Shu kuni turk harbiy qismlari Kutahyani bosib oladi. Anadoʻludagi yunon armiyasining yarmi yoʻq qilinadi yoki asirga olinadi. Qolgan qismi esa uch guruh boʻlinib ortga chekinadi. Mustafa Kemal posho Chalkoʻydagi yigʻilishda Fevzi posho va İsmet posho bilan uchrashib, yunon askarlarining qolgan qismini ortidan tushish, Izmir boʻylab harakat qilish haqida topshiriq beradi. Mustafa Kemal posho bu yerda turib mashhur: „Ordular, ilk hedefiniz Akdenizdir, İleri!“ (Askarlar, ilk manzilingiz Oʻrtayer dengizidir, olgʻa!), deb buyruq bergan edi. 1922-yil 1-sentyabr kuni Turk armiyasi qochib boryotgan yunon armiyasining ortidan tushadi. Jangdan qochayotgan yunon armiyasi Izmir, Dikili ve Mudanyaga tartibsiz ravishda qocha boshlaydi. Yunon qoʻshinlarining bosh qoʻmondoni Nikolaos Trikupis va ofitserlari bilan 6.000 askar Afyonlik Ahmet Çavuş yetakchiligidagi armiya tomonidan Ushak yaqinlarida asirga olinadi. Trikupis yunon qoʻshinlarining bosh qoʻmondoni etib tayinlanganini Ushakda, Mustafa Kemal poshodan eshitadi. Turk armiyasi bu jangda 15 kun yoʻl yurib, 450 kilometr masofani bosib oʻtadi va 1922-yil 9-sentyabr kuni Izmirga kiradi. Yuzboshi Şerefittin Bey Izmirdagi hukumat binosiga, 5-otliq tumanining yetakchisi Yuzboshi Zeki Bey qoʻmondonlik binosiga, Reşat Bey esa Kadifekalega turk bayrogʻini oʻrnatishadi. "Buyuk hujum" boshlanganidan 4-sentyabrga qadar yunon armiyasi 321 kilometrlik masofada ortga chekinadi. 7-sentyabr kuni Turk armiyasi Izmir shahriga 40 kilometrgacha yaqin kelib qolgandi. 1922-yil 9-sentyabr kuni New York Times gazetasi armiya yoʻqotishlari borasida toʻxtalib oʻtadi. Unga koʻra yunon armiyasi 910 ta toʻp, 1.200 ta yuk mashinasi, 200 avtomabil, 11 ta samolyot, 5000 ta pulyemot, 40.000 ta miltiq va 400 vagonlik qurol-yarogʻ borligini qayd qilib oʻtadi. Bundan tashqari 20.000 yunon askarining asir tushganini aytib oʻtiladi. Yunon armiyasining 200.000 kishi ekanligi, shundan yarmi halok boʻlganini va 50 minga yaqini qochib ulgurganini taxmin qilinadi. Buyk hujum boshlanganidan beri qoʻlga olingan va turk armiyasining ehtiyojidan ortiq boʻlgan 8.371 ot, 8.430 hoʻkiz, 8.711 ta eshak, 14.430 ta qoʻy va 440 ta tuya xalqqa tarqatiladi. "Buyuk hujum"dan soʻng asirga tushgan yunon askarlarining soni 20.826 nafar edi. Bulardan 23 ta batalyon tuzilib, oʻzlari tomonidan buzib tashlangan temir yoʻllarni qayta taʼmirlash uchun ishlatiladi. "Buyuk hujum" boshlanganidan buyon turk armiyasining yoʻqotishi (26-avgustdan 9-sentyabrga qadar 2.318 ta oʻlim, 9.360 yarador, 1.697 bedarak yoʻqolgan va 101 ta asirdan iborat boʻlgan edi. 18-sentyabrga qadar, yaʼni yunon askarlarining Erdakdan chekinib, Gʻarbiy Onadoʻludagi yunon qoʻshinlarining haydab chiqilishigacha (24-kun davomida) jami, 2.543 kishi halok boʻladi. (146 ta ofitser, 2.397 ta askar) va 9.855 yarador, (378 ta ofitser va 9.477 askar) berilgan edi. 9-sentyabr kuni Turk qoʻshinlari Izmirga kiradi. 11-sentyabrda Bursa, Focha, Gemlik va Orhaneli, 12-sentyabr kuni Mudanya, Qirqogʻoch, Urla, 13-sentyabrda Soma, 14-Sentyabrda Bergama, Dikili va Karajabey, 15-sentyabr Alachati va Ayvalik, 16-sentyabr Chashma, 17-sentyabr Qoraburun, Bandirma va 18-sentyabr kuni Biga va Erdek kabi hududlar ozod qilinadi. 1922-yil 11-oktyabr kuni imzolangan „ Mudanya tinchlik shartnomasi “ bilan sharqiy Trakya hech qanday harbiy toʻqnashuvlarsiz yunon armiyasidan ozod qilinadi. 1923-yil 24-iyul kuni imzolangan Lozanno shartnomasi bilan urush rasman nihoyasiga yetadi va Turkiya mustaqilligini butun dunyoga qabul qildiradi. Mustafa Kemal posho „Buyuk hujum“da erishilgan gʻalabaning muhimligini 1924- yil 30-avgust kuni qilgan nutqida shunday ifodalaydi: „Hech shubhasiz yangi Turk davlatining, yosh Turkiya respublikasining tamali aynan shu yerda qoʻyildi. Bu maydonda oqqan qonlar, bu samoda uchib yurgan shahid ruhlar davlat va respublikamizning abadiy muhofizlaridir…“