cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Iroq urushi
Nosiriya jangi
AQSh dengiz piyodalari korpusi dastlab Rumayla neft konlarida jangga kirishdi va oldinga siljishni boshladi. Tez orada urush Nosiriyaga koʻchdi. Shaharda asosan shialar yashagan. Shahar strategik jihatdan muhim joyda edi, chunki unda taʼminot uchun koʻplab yoʻnalishlar va aeroport mavjud edi. Bundan tashqari, bu shaharda Frot daryosi ustidagi muhim koʻpriklar boʻlgan. Iroq armiyasi va "Fedayin Saddam" (Saddamning Fidoyilari) Nosiriyaga kirgan amerikalik askarlarni kutib oldi. Shaharda shiddatli toʻqnashuvlar sodir boʻldi. left|thumb|307x307px| [[Jessica Linch qutqarilgandan soʻng]] 23-mart, Amerika Qoʻshma Shtatlari 2-piyodalar diviziyasining kolonnasi notoʻgʻri yoʻldan shaharga kirib pistirmaga tushdi. Diviziyada Jessica Linch, Shoshana Jonson va Lori Piesteva ismli ayol askarlar ham bor edi. Pistirmada 11 amerikalik askar halok boʻldi. Amerikaning yetti askari, jumladan Jessika Linch va Lori Piesteva asirga olindi. Lori Piesteva jangda ogʻir yaralangan va jangdan koʻp oʻtmay vafot etgan. Boshqa asirlar, jumladan Jessica Linch, 2003-yil 1-aprelda shahar qulagandan keyin ozod qilindi. Amerika Qoʻshma Shtatlari rasmiylari Jessica Linch zoʻrlanganini aytishgan boʻlsa-da, u keyinchalik oʻzining tarjimai holi, I Am A Soldier Too: The Jessica Lynch Story (Men ham askarman: Jessica Linch hikoyasi)da bularning barchasini rad etdi. U Iroqdagi kasalxonada yomon davolanmaganini, aksincha, yaxshi muomala qilinganini maʼlum qilgan.
Shahardagi ikkita muhim koʻprik ustidan nazoratni oʻz qoʻliga olishga harakat qilgan AQSh dengiz piyodalari boʻlimi kuchli qarshilikka duch keldi va shiddatli toʻqnashuvlar oʻrtasida qolib ketdi. Ushbu toʻqnashuvlarda baʼzi amerikalik piyoda askarlari halok boʻldi. Koʻpriklardan tashqari Saddam kanali atrofida ham ogʻir toʻqnashuvlar sodir boʻldi. Saddam kanali atrofidagi janglarda 18 amerikalik askar halok boʻldi. Shahardagi tartibsizlikda Amerika havo kuchlarining A-10 Thunderbolt II samolyoti Amerika amfibiya harbiy mashinasini nishonga oldi. Avtomobil ichidagi Amerika askarlari do'stona otishma (friend fire)da halok boʻldi. 23-mart oxirida Amerika Qoʻshma Shtatlari armiyasi yoʻqotishlarga qaramay, Frot daryosi ustidagi koʻpriklarni egallab oldi.
24-mart kuni Iroq armiyasi Kut hududidan qoʻshimcha kuchlar bilan qarshi hujumga oʻtdi. Bir necha soat davom etgan toʻqnashuvlardan soʻng, Iroq armiyasi hujumini faqat 25-martning ilk soatlarida bostirildi. Qarshi hujumga oʻtgan Iroq armiyasi 200 dan 300 gacha talofat koʻrgan. Bir necha soat davom etgan jangda Qoʻshma Shtatlar armiyasi hech qanday talofat koʻrmadi. Shaharning barcha strategik mavqelarini egallab, Iroq armiyasining hujumlarini bostirgan Amerika Qoʻshma Shtatlari shaharni qoʻlga kiritdi, ammo "Fedayin Saddam" (Saddamning Fidoyilari) noanʼanaviy urushlar olib borib, mojaroni davom ettirdi. Amerika qoʻshini 29-mart kuni shaharni toʻliq nazoratga oldi va "Fedayin Saddam"ni shahardan haydab chiqardi va shahar ustidan qayta taʼminot oʻtkazib, Karbalo tomon yurishga yordam berdi. Nosiriya jangida jami 32 amerikalik askar halok boʻldi va shaharni kerakli tezlikda qoʻlga kiritish imkoni boʻlmadi. Shu sababli hujumga boshchilik qilgan polkovnik Jo Daudi lavozimidan chetlashtirildi. Iroq tomonida 400 dan ortiq qurbon boʻldi.
Bagʻdodning qulashi (2003-yil aprel)
Bosqindan uch hafta oʻtgach, 3-armiyaning 1-dengiz diviziyasi Bagʻdodga tashlandi. Iroq maxsus respublika gvardiyasi boʻlinmalari shahar mudofaasiga boshchilik qildi. Qolgan himoyachilar respublika gvardiyasi boʻlinmalari, muntazam armiya boʻlinmalari, "Fedayin Saddam" (Saddam Fidoyilari) va iroqlik boʻlmagan arab koʻngillilarining birlashmasi edi. Koalitsiya boʻlinmalarining dastlabki rejasi shaharni oʻrab olish va asta-sekin unga kirib borish, soʻngra Iroq zirhli va quruqlikdagi qoʻshinlarini shahar markaziga toʻplash, soʻngra Iroq kuchlariga havo va artilleriya bilan hujum qilish edi.
Iroq Respublika gvardiyasi texnikasining koʻp qismi yoʻq qilingani va shaharning janubiy chekkasidagi yoʻnalishlar allaqachon egallab olingani maʼlum boʻlgach, bu reja ortiqcha boʻldi. 5-aprel kuni AQSh armiyasining 3-armiyasi Piyoda askarlari diviziyasining 1-64 zirhli ishchi guruhi Iroqning qolgan mudofaasini sinab koʻrish uchun Bagʻdod aeroportiga 29 ta tank va 14 ta Bradley zirhli texnikasi bilan "Momaqaldiroq gumburlashishi" deb nomlangan hujum uyushtirdi. Ular jiddiy qarshilikka duch kelishgan boʻlsa-da, ular aeroportga yetib borishga muvaffaq boʻlishdi va ogʻir janglardan soʻng uni egallab olishdi. thumb|311x311px| Bagʻdodda Amerikaning yoʻq qilingan yagona M1 Abrams tanki Ertasi kuni, 2-piyoda diviziyasining yana bir brigadasi Bagʻdod shahri markaziga hujum qilib, ogʻir janglardan soʻng Saddam Husayn saroylaridan birini egallab oldi. AQSh dengiz piyodalari daryo koʻprigidan oʻtishga urinayotganda Iroq artilleriyasi tomonidan kuchli oʻqqa tutildi, ammo daryodan oʻtish muvaffaqiyatli boʻldi. Iroqliklar AQSh kuchlarining aeroport yaqinidagi mudofaa pozitsiyalariga bir qancha talofatlar berishga muvaffaq boʻlishdi, biroq havodan bombardimon qilishdan oʻzlari ham jiddiy talofat koʻrdi. Saroy qoʻlga olinib, televideniye xabarlari Iroq boʻylab tarqalgach, bir necha soat oʻtgach, AQSh kuchlari Bagʻdoddagi Iroq kuchlariga taslim boʻlishni buyurdi, aks holda shahar keng koʻlamli hujumga duchor boʻlishini maʼlum qildi. 2003-yil 9-aprelda Bagʻdod rasman koalitsiya kuchlari tomonidan bosib olindi. Biroq Bagʻdodning katta qismi hali ham Amerika qoʻshinlari uchun xavfli edi va ishgʻol davrida shahar va uning mahallalarida janglar davom etdi. Saddam gʻoyib boʻlgan va uning qayerdaligi nomaʼlum edi.
Saddam Husayn 4 va 9-aprelda suratga olingan va Iroq televideniyesi tomonidan efirga uzatilgan Bagʻdodning vayron boʻlmagan Aʼzamiya tumanida oʻzining soʻnggi marta omma oldida chiqish qilgan va bu bilan dunyoga oʻlmaganligini koʻrsatdi. U oʻzining yaqin qoʻriqchilari va oʻgʻli Qusay bilan xalqning olqishlari ostida "Seni qonimiz va jonimiz bilan qutqaramiz, Saddam" shiori bilan harakat qilardi. Saddam nutqini Qur’on surasini bilan ochib, shunday dedi:"Hurmatli Bagʻdod ahli, qachonki amerikaliklar sizlarga yaqinlashsa, ularga qattiq zarba bering va qarshilik koʻrsating, chunki sizlar Allohning inoyatiga egasiz va oʻz nomingiz va eʼtiqodingiz uchun kurashmoqdasiz. Aziz Bagʻdod va Iroq xalqi, gʻalaba siz bilan. Dushman Allohning yordami bilan urushda magʻlub boʻlmoqda. Alloh Buyuk, gʻalaba Allohniki, gʻalaba Iroqniki, yashasin xalqimiz, yashasin Iroq, yashasin Falastin."10-aprel kuni Saddam Husayn va uning yordamchilari Bagʻdodning Al-Az’Amiya tumanidagi masjidda boʻlgani haqida mish-mish tarqaldi. Uni qoʻlga olish uchun uchta harbiy-dengiz kuchlari yuborildi va ular granata, minomyot va avtomatlardan kuchli oʻqqa tutildi. Bir askar halok boʻldi, 20 nafari yaralandi, biroq Saddam yoki uning yordamchilaridan hech kim topilmadi. AQSh kuchlari minomyotlar, artilleriya va samolyotlar yordamida Saddam Husaynga sodiq qolgan Iroq kuchlariga hujum qilishda davom etdi. Qoʻllab-quvvatlash uchun uchayotgan AQSh samolyoti Iroq zenit oʻqiga duch keldi. 12-aprel kuni tushdan keyin barcha janglar tugadi. Jami 34 nafar amerikalik askar va 2320 nafar iroqlik jangari halok boʻldi.
Bagʻdodning qulashi bilan Iroq qabilalari va shaharlari eski adovatlar tufayli bir-birlari bilan kurasha boshladilar, butun mamlakat boʻylab mintaqaviy, mazhablararo zoʻravonliklar avj oldi. Iroqning Al-Kut va Nosiriya shaharlari Bagʻdod agʻdarilganidan koʻp oʻtmay yangi mamlakatda hukmronlik oʻrnatish uchun bir-biriga hujum boshladi va AQSh boshchiligidagi koalitsiya tezda potensial fuqarolar urushiga aralashdi. AQSh boshchiligidagi koalitsiya kuchlari Bagʻdod Iroqning yangi hukumati poytaxti boʻlib qolishini eʼlon qilib, shaharlarga zudlik bilan harbiy harakatlarni toʻxtatishni buyurdi. Nosiriya tezda orqaga chekindi; ammo Al-Kut shaharga olib boradigan asosiy yoʻllarga snayperlarni joylashtirdi, bosqinchi qoʻshinlar shaharga kira olmasligini maʼlum qildi. Bir nechta kichik toʻqnashuvlardan soʻng snayperlar olib tashlandi, ammo mintaqa, shahar, qabila va oilaviy guruhlar oʻrtasida keskinlik va zoʻravonlik saqlanib qoldi. Amerikalik general Tommy Franks koalitsiya ishgʻol kuchlarining bosh qoʻmondoni sifatida Iroq ustidan nazoratni oʻz qoʻliga oldi. Bagʻdod mudofaasi qulaganidan koʻp oʻtmay, Iroq va boshqa joylarda AQSh boshchiligidagi koalitsiya Iroq harbiy elitasi va Baʼs partiyasining asosiy aʼzolariga pora berish orqali kelishuvga erishgani haqida mish-mishlar tarqala boshladi. 2003-yil may oyida general Franks isteʼfoga chiqdi va intervyuda AQSh boshchiligidagi koalitsiya Iroq harbiy rahbarlariga pora berganini tasdiqladi. Pora miqdori va ularning urushga taʼsiri noaniq.
AQSh boshchiligidagi koalitsiya qoʻshinlari darhol Saddam Husayn hukumatining asosiy aʼzolarini qidirishni boshladi. 2003-yil 22-iyul kuni AQSh 101-havo desant diviziyasi 6 soatlik mudofaadan soʻng Saddam Husaynning oʻgʻillari Uday, Qusay va uning nabiralaridan birini oʻldirdi. Saddam Husaynning oʻzi 2003-yil 13-dekabrda "Qizil shafaq" operatsiyasi chogʻida AQSh armiyasining 121-piyoda diviziyasi aʼzolari tomonidan asirga olingan.
Urushning qisqacha mazmuni
thumb|327x327px| 2003-yil 14-aprelda Kaolitsiya kuchlarining Al-Udayd havo bazasidan (Qatar) koʻtarilib choʻl ustidan uchib oʻtmoqda. Samolyotlar orasida [[KC-135 Stratotanker, F-15E Strike Eagle, F-117 Nighthawk, F-16CJ Falcon, Britaniyada ishlab chiqarilgan GR-4 Tornado va Avstraliyaning F/A-18 Hornet bor.]] AQSh boshchiligidagi koalitsiya kuchlari hukumatni agʻdarib, atigi 26 kun ichida buyuk davlatning yirik shaharlarini egallab oldi. Bosqin uchun 1991-yildagi Fors koʻrfazi urushidagi kabi katta armiya kerak boʻldi, biroq koʻpchilik qoʻshinlar jang qilishlari shart boʻlmagan va ishgʻol tugaganidan keyin koʻplari ortga qaytgan.
Mehdili (Barda)
Mehdili (shuningdek, Mekhdili va Mekhtili) — Ozarbayjonning Barda tumanidagi qishloq va munitsipalitet. 1,152 kishi istiqomat qiladi.
Iroq urushi
Urushning qisqacha mazmuni
Asosan sobiq Sovet va Sharqiy Yevropada ishlab chiqarilgan texnika bilan qurollangan Iroq armiyasi, Amerika va Britaniya kuchlari bilan solishtirganda umuman deyarli ojiz edi. "Fedayin Saddam" deb nomlangan jangarilarning AQSh taʼminot yoʻllariga hujumlari qaytarildi. Iroq artilleriyasi deyarli samarasiz boʻldi va havo kuchlarini mudofaaga yordam uchun safarbar eta olmadi. Iroq armiyasidagi eng kuchli zirhli transport vositalari boʻlgan T-72 tanklari ham eskirgan edi va safarbar qilinganda, Koalitsiya havo ustunligi tufayli tezda yoʻq qilindi. AQSh havo kuchlari, dengiz piyodalari korpusi va dengiz aviatsiyasi hamda Britaniya qirollik havo kuchlari mamlakat boʻylab qarshilik nishonlarini aniqladilar va quruqlikdagi qoʻshinlar yetib kelguniga qadar havo-desant qoʻshinlari bilan ularni yoʻq qilishdi. AQSh va Britaniya kuchlarining asosiy jangovar tanklari, AQSh M1 Abrams va Britaniyaning Challenger 2 mamlakat boʻylab tez sur’atlar bilan oldinga siljishiga sabab boʻldi. Iroq kuchlari tomonidan bir nechta raketa hujumiga qaramay, AQSh va Buyuk Britaniyaning bir nechta tanklari yoʻq qilingan va hujumlarda 40 ga yaqin M1 Abrams shikastlangan boʻlsa-da, tank ekipajlari dushman oʻqidan halok boʻlmagan. Britaniya armiyasining yagona tank yoʻqotishi Qirolicha qirollik gvardiyasining Challenger 2 boʻldi, u boshqa Challenger 2 tomonidan yoʻq qilingan, ikki ekipaj aʼzosi halok boʻlgan.
Iroq armiyasi, hatto Respublika gvardiyasining elitasi orasida ham ruhiy holat yomon edi. Kaolitsiya qoʻshinlari yaqinlashganda, barcha qoʻshinlar olomon orasiga tarqalib ketishdi yoki AQSh va Britaniya kuchlariga taslim boʻlishga harakat qilishdi. Koʻpgina Iroq qoʻmondonlari Markaziy razvedka boshqarmasi tomonidan pora olgan yoki taslim boʻlishga majburlangan. Xabarlarga koʻra, Bagʻdodni himoya qilish vazifasi yuklangan Qusay Husayn AQSh kuchlari kelishidan bir necha kun oldin Bagʻdodni qoʻriqlayotgan ikkita asosiy harbiy boʻlinmaning pozitsiyalarini sezilarli darajada oʻzgartirgan. Natijada, AQSh kuchlari hujum qilganda boʻlinmalar yoʻnalishini yoʻqotgan va yanada ruhiy tushkunlikka tushishgan. Aksariyat boʻlinmalar uyga tirik qaytish uchun tarqalib ketgan deb taxmin qilinadi.
Tanqid
Iroqqa harbiy intervensiyaga qarshi chiqqanlar Iroqqa bostirib kirish qarorini bir qancha sabablarga koʻra tanqid qilishdi, jumladan, insoniy yoʻqotishlar, urushni oqlash uchun foydalanilgan dalillarni shubha ostiga olish, diplomatik jarayonlar davom etishini himoya qilish va urushning qonuniyligiga qarshilik bildirish sifatida eʼtirozlar bildirildi. Qoʻshma Shtatlar xavfsizligi uchun Iroqdan kattaroq tahdidlar bor edi (masalan, Afgʻoniston va Shimoliy Koreya) va ular Yaqin Sharq mintaqasini beqarorlashtirishini tanlashdi. 2010-yilda Gollandiya komissiyasi ishgʻol xalqaro huquqni buzgan degan xulosaga kelgan.
Soxta dalillarga asoslangan urushni oqlash
Urushni boshlash uchun AQShning asosiy sababi shundaki, Saddam Husayn rejimni AQSh va jahon hamjamiyatiga "jiddiy va oʻsib borayotgan" tahdidga aylantirdi, chunki u yadroviy va biologik qurollarni ishlab chiqdi va Al-Qoida bilan aloqadorligini daʼvo qildi. Urush va ishgʻol boshlanganidan soʻng, tanqidchilar bu sabablarni tasdiqlovchi dalillarga shubha qilishdi. Iroqning qurol-yarogʻ dasturlarini tanqid qilgan yetakchilardan biri 2002-yilda tekshiruvlar natijasida yadroviy va kimyoviy qurol dasturlari yoʻq qilingani va ularning qayta konfiguratsiyasi "razvedka xizmatlari tomonidan osonlik bilan aniqlanishi" haqida gapirgan sobiq AQSh qurol-yarogʻi tergovchisi Skott Ritter edi. Saddam Husayn MAGATE qurol inspektorlarini Iroqni tark etishga majbur qilgan deb hisoblansa-da, ular 1998-yilda Amerikaning "Choʻl tulkisi" operatsiyasini qoʻllashi bunga sabab boʻgan deb hisoblaniladi. AQSh qoʻshinlari qoʻshni davlatlarda toʻplangach, Saddam yana Xalqaro komissiya tergovchilarini qabul qildi va ularning talablari bilan toʻliq hamkorlik qilishga vaʼda berdi. Tajribali MAGATE inspektsiya guruhlari Iroqqa qaytib, ommaviy qirgʻin qurollarining turli shakllarini izlash boʻyicha oraliq hisobotlarni tayyorladilar. Amerika diplomati Jozef C.Vilson Iroq Nigerda yadroviy qurol uchun uran izlayotgani haqidagi argumentni oʻrganib chiqdi va bu argumentning haqiqatga ega emasligini maʼlum qildi.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining roli
Urushdan oldingi asosiy savollardan biri Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi Iroqqa harbiy aralashuvga ruxsat beradimi yoki yoʻqmi degan savol edi. Buyuk Britaniya parlamenti Jamoatlar palatasi rahbari va sobiq tashqi ishlar vaziri Robin Kuk Buyuk Britaniyaning BMT rezolyutsiyasi ruxsatisiz bostirib kirish qaroriga norozilik bildirib, Toni Bler kabinetidan isteʼfoga chiqdi. Kuk oʻshanda shunday degan edi: "Men xalqaro qoʻllab-quvvatlashsiz harbiy harakatlarga kirishish notoʻgʻri, deb hisoblayman. Amalda, men bir tomonlama harbiy harakatlar uchun pretsedent yaratish Britaniya manfaatlariga zid deb hisoblayman". Bundan tashqari, hukumatning katta yuridik maslahatchisi Elizabeth Wilmshurst bosqin noqonuniy ekanligi haqidagi huquqiy fikrini aytib, isteʼfoga chiqdi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Kofi Annan 2004-yil sentabrida BBCga bergan intervyusida: "Bizning nuqtai nazarimiz va nizomimiz boʻyicha [urush] noqonuniy edi", deb taʼkidlagan. Bu AQSh tomonidan darhol tanqid qilindi. AQSh tomonidan 2003-yil uchun Bosh Assambleyaga bergan yillik hisobotida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi 1990-yilda Iroq Quvaytga bostirib kirganidan beri Iroq va Quvayt boʻyicha 60 ga yaqin rezolyutsiya qabul qilinganligi. Ushbu masalaga eng dolzarb boʻlgan 1990-yil 29-noyabrda 678-sonli qaror qabul qilinishi Quvayt hukumati bilan hamkorlik qilayotgan aʼzo davlatlarga barcha zarur vositalardan foydalanish huquqini berishini maʼlum qilgan.
Jamoatchilik fikri
Bosqindan keyingi kun 2003-yil mart oyida oʻtkazilgan soʻrovda, amerikaliklar 76 % Iroqqa qarshi harbiy harakatlarni qoʻllab-quvvatlagan. 2003-yil mart oyida YouGov soʻrovida britaniyaliklarning 54 foizi Iroqqa qarshi harbiy harakatlarni qoʻllab-quvvatlagan. Oradan oʻn yil oʻtib, 2013-yilda oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, soʻrovda qatnashgan amerikaliklarning 53 foizi Iroq urushini xato deb hisoblashgan.
Bushning yangi Iroq strategiyasi
AQSh prezidenti Jorj Bush 2007-yil 11-yanvar kuni AQShning Iroq boʻyicha yangi strategiyasini eʼlon qildi. Bush AQSh va butun dunyo xalqlariga murojaatida Iroq urushida baʼzi xatolarga yoʻl qoʻyilganini tan oldi va "Qayerda xatolik boʻlsa, mas’uliyat menda", aybini tan oldi. Bush qarshiliklarga qarshi kurasha olmayotgani va mazhablararo mojarolarning oldini ololmayotganiga sabab sifatida avvalroq qoʻshinlar soni kamligini koʻrsatdi. Bush tan olganidan keyin eʼlon qilgan yangi Iroq strategiyasining asosiy elementi — qoʻshinlarni koʻpaytirish edi. Ushbu strategiya doirasida Iroqqa yana 21 500 amerikalik askarlar yuborilardi. Ulardan 17,5 ming nafari Bagʻdodga, 4000 nafari esa sunniy qarshilik kuchlari tayanchi boʻlgan Al-Anbor viloyatiga joylashtirilardi. Bu qoʻshinlar Iroqda qancha vaqt qolishi nomaʼlum. Bayonotga koʻra, birinchi boʻlinmalar 15-yanvardan borishi kerak edi. AQShning Iroq boʻyicha yangi strategiyasi milliy murosaga erishish uchun Iroq hukumatiga koʻproq bosim oʻtkazishni oʻz ichiga oldi. Sunniylarning siyosiy jarayondagi ishtirokini oshirish uchun imkon qadar tezroq hukumat saylovlarini oʻtkazish, neft qonunini qabul qilish va sobiq Baʼschilarni taqiqlovchi qonunni yumshatish soʻraldi.
Bush Iroq Bosh vaziri Nuri al-Malikiyni oʻz nutqida: "Agar Iroq hukumati vaʼdalarini bajarmasa, Amerika va Iroq xalqining qoʻllovidan mahrum boʻladi. Amerikaning Iroq oldida hech qanday majburiyati yoʻq", deb ogohlantirdi. Yangi strategiya doirasida Iroqqa 1,2 milliard dollarlik iqtisodiy yordam berilardi. Bush shuningdek, Iroq hukumati rivojlanish loyihalariga jami 10 milliard dollar ajratishga rozi boʻlganini eʼlon qildi. Bush yangi strategiyasini tushuntirar ekan, Suriya va Eronni ham qattiq aybladi. Eron Iroqdagi mazhablararo toʻqnashuvlarni avj oldirganini iddao qilgan Bush, Suriya ham chet el jangarilarining Iroqqa oʻtishiga ruxsat berganini maʼlum qildi. Bush, shuningdek, Saudiya Arabistoni, Iordaniya va Fors koʻrfazining boshqa davlatlarini Iroq hukumatini qoʻllab-quvvatlashga chaqirdi va "Bizning muvaffaqiyatsizligimiz siz uchun ham tahdiddir" deb ogohlantirdi. Bush nutqida PKK muammosiga toʻxtalib, chegara muammolarini hal qilish uchun Turkiya va Iroq bilan hamkorlikda ish olib borajaklarini aytdi, ammo tafsilotlarni ochiqlamadi. Biroq, PKKga qarshi kurashning kuchayishi ham AQShning Iroq boʻyicha yangi strategiyasining bir qismi ekanligi taʼkidlandi.
Chilcot hisoboti
Chilcot hisoboti Iroq urushidan keyin tayyorlangan eng keng qamrovli hisobotdir. Yetti yil davomida tayyorlangan va 2,6 million soʻzdan iborat boʻlgan ushbu 12 jildlik hisobot 2016-yilning 6-iyulida nafaqadagi Komissiya rahbari Jon Chilkot tomonidan Londonda nashr etilgan. Komissiya rahbari Jon Chilkot Buyuk Britaniya Bosh vaziri Toni Bleyrga nisbatan "Harbiy harakat oxirgi variant emas edi" degan iborani ishlatib, Saddam Husayn oʻsha paytda tahdid boʻlmaganini ochiq oydin aytgan.
Kangli (Shovot tumani)
Kangli — Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyati Shovot tumaniga qarashli shaharcha. 2009-yilda shaharcha maqomi berilgan.
Amerika akusherlik va ginekologiya kengashi
Amerika akusherlik va ginekologiya kengashi (qisqartirilgan ABOG) notijorat tashkilot boʻlib, Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanadadagi amaliyotchi akusherlar va ginekologlar uchun kengash sertifikatini beradi. U 1927-yilda tashkil etilgan, 1930-yilda rasmiylashtirilgan va Dallasda, Texasda joylashgan. Bu Amerika Tibbiyot mutaxassisliklari kengashi tomonidan tan olingan 24 ta tibbiy kengashlardan biridir. ABOG missiyasi standartlarni aniqlash, akusher-ginekologlarni sertifikatlash va ayollar salomatligi boʻyicha bilim, amaliyot va professionallikni oshirish uchun uzluksiz oʻrganishni osonlashtirishdir.
Tarixi
ABOG 1990-yillarda Sietldan (Vashington) Dallasga (Texas) ko‘chib o‘tdi va u yerda doimiy ofis binosini sotib oldi. Bu ogʻzaki sertifikatlash imtihonlarini mehmonxonalardan professional test markaziga oʻtkazgan birinchi tibbiy sertifikatlash kengashlaridan biri edi.
2014-yilda Kengashning birinchi ayol prezidenti doktor Debora A. Driskoll saylandi. U 2018-yilgacha xizmat qildi va uni doktor Endryu J. Satin prezident sifatida kuzatib bordi.
Taklif etilgan sertifikatlar
ABOG akusherlik va ginekologiya boʻyicha kengash sertifikatini, shuningdek, beshta kichik mutaxassislikni taklif qiladi.
ABOG sertifikatiga ega boʻlish jarayoni
ABOG tomonidan akusherlik va ginekologiya sertifikatiga ega boʻlish uchun shifokor quyidagilarni bajarishi kerak:
Beshta tegishli kichik mutaxassislikdan birida ABOG sertifikatiga ega boʻlish uchun shifokor quyidagi bosqichlarni bajarishi kerak:
Sertifikatlashtirishni saqlash
1986-yildan keyin ABOG tomonidan sertifikatlangan shifokorlar yillik Sertifikatlashtirishni taʼminlash (MOC) dasturida qatnashish orqali oʻzlarining sertifikat(lar)ini saqlab qolishlari kerak. Shifokorlar olti yillik tsiklni yakunlaydilar.
1-5-yillarda sertifikatlangan shifokor quyidagi talablarni bajarishi kerak:
6-sinfda sertifikatlangan shifokorlar Kasbiylik va Professional doimiylik va umrbod taʼlim va oʻz-oʻzini baholash talablarini, shuningdek quyidagi qoʻshimcha talabni bajarishlari kerak.
Dehqonobod (Shahrinav tumani)
Dehqonobod (Деҳқонобод)  — Tojikiston Respublikasining Shahrinav tumani, Sabo jamotiga qarashli daha. Dahadan jamoat markazigacha 2 km, tuman markaziga 4 km.
Aholisi
Aholisi − 1417 kishi.
Gloria Steinem
Gloria Maria Steinem (1934-yil 25-mart) — amerikalik feminist, jurnalist, ijtimoiy va siyosiy faol, 1960-yillarning oxiri va 1970-yillarning boshidagi feministik harakatning milliy tan olingan yetakchisi va vakili.
Happy Wheels
Happy Wheels (Baxtli g'ildiraklar) — 2008 yilda Jim Bonachchi tomonidan yaratilgan bepul platformali oʻyin. Oʻyin Gravity Defied mobil telefon oʻyiniga asoslangan. Happy Wheels oʻyindagi koʻplab toʻsiqlarni bosib oʻtish uchun turli, transport vositalaridan foydalanadigan bir qator oʻynaladigan personajlarni oʻz ichiga oladi. Oʻyin, shuningdek, grafik zoʻravonligi bilan mashhur.
Gloria Steinem
Steinem Nyu-York jurnalida sharhlovchi boʻlib ishlagan va  jurnali muassislaridan biri boʻlgan. 1969-yilda Shtaynem After Black Power, Women's Liberation" maqolasini nashr etdi,.bu uning feministik harakatning yetakchisi sifatida milliy shuhrat qozonishiga sabab boʻldi.
Happy Wheels
Oʻyin jarayoni
left|thumb| Oʻyin jarayonidan skrinshot Happy Wheels — qora hazil atrofida qurilgan indie oʻyini. Oʻyinning barcha darajalarining asosiy maqsadi marraga tirik yetishdir. Oʻyinning qiziqarli xususiyati shundaki, har qanday roʻyxatdan oʻtgan foydalanuvchi darajani yaratishi mumkin. „Play“ boʻlimida ishlab chiquvchilarning eng yaxshi 100 ta darajasi beriladi; roʻyxat vaqti-vaqti bilan oʻzgarib turadi. „Browse levels“ boʻlimida siz dasturchi saytining foydalanuvchilari tomonidan yaratilgan har qanday darajalarni topishingiz mumkin, bunda daraja nomi yoki uni yaratuvchisining taxallusi boʻyicha qidirish va yaratilish vaqti boʻyicha saralash imkoniyati mavjud.
Gloria Steinem
2005-yilda Steinem, Jeyn Fonda va ayollarning ommaviy axborot vositalarida ijobiy imidjini yaratishga qaratilgan  nodavlat notijorat tashkilotiga asos solishdi.
Steinem koʻp vaqtini tenglik mavzusida nutq soʻzlashga bagʻishlaydi, tashkilotchi sifatida ishlaydi va turli mamlakatlarda maʼruzalar bilan sayohat qiladi.
Happy Wheels
Baholash
Happy Wheels umumiy ijobiy sharhlarni oldi. IGN tomonidan „Eng yaxshi bepul oʻyinlar“ dan biri deb topildi. Darajali muharrir va foydalanuvchi tomonidan yaratilgan kontent miqdori tanqidchilar tomonidan maqtovga sazovor boʻldi. Zoʻravonlikning haddan tashqariligi oʻyinning markaziy mavzusiga aylandi va baʼzi sharhlovchilar tomonidan kulgili deb hisoblashdi ; bir sharhda aytilishicha, „Happy Wheels oʻynash va sizning personajingiz parchalanishi mumkin boʻlgan kulgili usullardan kulmaslik juda qiyin“.
Gloria Steinem
U Asturiya malikasi mukofoti sovrindori (2021-yil) hamdir.
Yoshligi
Steinem 1934-yil 25-martda Ogayo shtatining Toledo shahrida tugʻilgan. U Rut (néne Nuneviller) va Leo Steinemning qizi edi. Uning onasi Presviterian asosan nemis (jumladan, Prussiya) va Shotlandiyaliklardan edi. Uning otasi yahudiy edi, u Vyurtemberg, Germaniya va Polshadan kelgan muhojirlarning avlodi boʻlgan. Uning otasi tomonidan buvisi Pauline Perlmutter Steinem taʼlim qoʻmitasi raisi 1908-yilda  delegati va Toledo Taʼlim Kengashiga saylangan birinchi ayol shuningdek, kasb-hunar taʼlimi uchun harakat boʻyicha yetakchi boʻlgan. Pauline oʻz oilasining koʻplab aʼzolarini Holokostdan qutqardi.
Steinemlar oilasi Leo antiqa buyumlarni sotgan treylerda yashab, kezib yurishgan. Ota-onasi 1944-yilda ajrashganida Steyn oʻn yoshda edi. Uning otasi ish topish uchun Kaliforniyaga koʻchib oʻtdi, u esa onasi bilan Toledoda yashashni davom ettirdi.
Ota-onasi onasining kasalligi tufayli (ruhiy-asab kasalligi bilan ogʻrigan) ajrashganiga qaramay, Shtaynem buni otasining shovinizmining natijasi deb hisoblamadi, u otasini „tushunganini va uni ajrashganlikda ayblamaganini“ daʼvo qiladi. Biroq bu voqealar uning shaxsiyatining shakllanishiga katta taʼsir koʻrsatdi: otasi — sayohatchi sotuvchi hech qachon oilada moliyaviy barqarorlikni taʼminlamaganiga qaramay, uning ketishi ularning ahvolini ogʻirlashtirdi. Steinem onasining ishda oʻzini ushlab turolmasligi ishlaydigan ayollarga nisbatan umumiy dushmanlikdan dalolat beradi, degan xulosaga keldi. U, shuningdek, shifokorlarning onasiga nisbatan umumiy befarqligi sabab ayollarga nisbatan notoʻgʻri munosabatda boʻlinmoqda degan xulosaga keldi. Yillar oʻtib, Steinem onasi bilan boʻlgan voqealar ijtimoiy adolatsizlikni tushunishda hal qiluvchi rol oʻynaganini taʼrifladi. Bu tajriba Steinemni ayollarda ijtimoiy va siyosiy tenglik yoʻqligiga ishontirdi.
Steinem Toledodagi Ueyt oʻrta maktabida va Vashingtondagi Gʻarbiy oʻrta maktabda tahsil olgan. Keyin u hali ham aloqada boʻlgan Smit kollejiga oʻqishga kirdi va u yerni Phi Beta Kappa aʼzosi sifatida tugatdi.
Steinem 22 yoshida abortni boshdan kechirdi.
Steinem 1950-yillarning oxirida Chester Boulz fondi stipendiyasi bilan Hindistonda ikki yil oʻtkazdi. AQShga qaytib kelganidan soʻng, u nomaʼlum homiy tomonidan moliyalashtirilgan Mustaqil tashkilotning tadqiqot xizmati direktori boʻlib ishladi, u Markaziy razvedka boshqarmasi boʻlib chiqdi. U kommunistik boʻlmagan amerikalik talabalarni 1959-yilgi Butunjahon yoshlar va talabalar festivaliga yuborish uchun ishlagan. 1960-yilda u Warren Publishing tomonidan Yordam jurnalining birinchi muallifi boʻlish uchun yollangan.
Jurnalistikadagi karyerasi
Esquire muharriri Klay Felker mustaqil yozuvchi Shtaynemga kontratseptsiya haqida maqola yozishni keyinchalik oʻzining birinchi „jiddiy ishi“ deb atagan. Maqolaning birinchi qoralamasi muharrirga yoqmadi va Shtayn uni yana yozishga majbur boʻldi.
Feministik pozitsiyasi
Steinem koʻpincha liberal feminist sifatida tasniflangan boʻlsa-da, u oʻzini radikal feminist deb taʼriflaydi. Odatda u buni feminizmning toifalanishiga rozi emasligi va uni „aniq muammolarga nisbatan nokonstruktiv“ deb bilishi bilan izohlaydi. „Davriy ravishda men oʻzimni har qanday toifada topishim mumkin, shuning uchun bu boʻlinishni jiddiy qabul qilish men uchun qiyin“.
Qanilboy Tasqulov
Qanilboy Tasqulov (1922.15.8, Boʻstonliq tumani, Oqsoqota qishlogʻi 1989.16.7) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1942-yildan frontda. Belorussiya fronti, 65armiyaning 69oʻqchi diviziyasi, 120oʻqchi polki razvedkachisi. Tasqulov 1943-yil 15 oktabrda desant guruhi tarkibida birinchilardan boʻlib Dneprni kechib oʻtgan va guruhga platsdarmda mustahkam oʻrnashib olishlariga yordam bergan. 1943-yil 30 oktabrda Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Urushdan keyin yurtiga qaytib, jamoa xoʻjaligida birigada boshligʻi boʻlib ishlagan.
Gloria Steinem
Kino mujassamlar
2020-yilda Juli Teymorning Gloriya Shtaynemning „Yoʻlda“ kitobiga asoslangan " Gloriya " hayoti haqidagi biografik filmi chiqdi. Hayotning turli yillaridagi (bolalik, oʻsmirlik, yoshlik va kattalik) bosh qahramonni toʻrtta aktrisa, jumladan Julianna Mur va Alisiya Vikander tasvirlaydi. Shtaynemning oʻzi filmda kichik kameoda paydo boʻladi.
2020-yilda Amerika xonim teleseriali suratga olindi, unda Gloriya rolini aktrisa Rouz Birn ijro etgan.
Eslatmalar
<references group="" responsive="1">
Kamargue ot zoti
Zotning kelib chiqishi
thumb Bu zotning toʻgʻridan-toʻgʻri ajdodi Gʻarbiy Yevropada paleolit davrida (taxminan 50 ming yil oldin) yashagan ot solutre hisoblanadi. Zamonaviy suzuvchi ot va uning tarixdan aniqlangan oʻtmishdoshi oʻrtasidagi farqlar minimal, ammo ularning munosabatlari spekulyativ boʻlib qolmoqda. Ularning Karfagen va Markaziy Osiyoda shakllangani haqida versiyalar ham mavjud. Ehtimol, bu hududga Buyuk Migratsiya davrida odamlar bilan birga kelgan turli xil ot zotlarining ta'siri ham boʻlgan boʻlishi mumkin. Biroq, bugungi kungacha, geografik izolyatsiya tufayli, otning koʻrinishi unchalik oʻzgarmadi.
1968-yilda ot zotlari assotsiatsiyasi Kamarguesni otlarning alohida zoti deb tan oldi va nasl kitobi joriy etildi, barcha hayvonlarning qat'iy hisobi yuritila boshlandi. Kamargues yashash joyida qoʻriqxona tashkil etilgan, bu yerda siz Kamargue otlaridan tashqari boshqa mahalliy otlarni ham koʻrishingiz mumkin. Kamarglar boʻsh yerlarda podalarda yashaydilar, ular yiliga bir marta tekshiruvga olib boriladi, bu vaqtda kasal va qari hayvonlar ajratib olinadi, kerakli tashqi koʻrinishdan chetga chiqqan aygʻirlar kastratsiya qilinadi va yosh hayvonlarga marka qoʻyiladi.
Erkin yaylovda sakrab sakrab yurgan ochiq kulrang kamargalar juda ta'sirli koʻrinadi va bu tomosha koʻplab sayyohlarni jalb qiladi. Kamargues otlari jangovar buqalarni qoʻriqlash uchun ishlatiladi, ular havaskorlar minishi uchun ham mos keladi. Asrlar davomida qattiq yerlarda oʻstirilgan bu zotning otlari juda chidamli va kuchli, ularni hatto yigirma yoshida ham ishlatish mumkin.
Irena Sendlerowa
Irena Sendlerowa (Irena Stanisława Sendlerowa), shuningdek, Irena Sendler nomi bilan tanilgan (15-fevral 1910, Varshava — 12-may 2008, Varshava) — Varshava gettosidan 2500 yahudiy bolasini qutqargan polshalik aktivist.
Erta hayot
right|thumb|332x332px|Irenaning ota-onasi-Yanina va Stanislav Kshizhanovski, 1903-yil. Irena, Stanislav Kshizhanovski (1877-1917) va Yanina Karolina Gzhibovskaya (1885-1944) oilasida tugʻilgan. Irena tugʻilishidan oldin, uning otasi 1905-yil inqilobi davrida yer osti faoliyatida ishtirok etgan, Polsha sotsialistik partiyasida boʻlgan va qolgan shifokorlar yordam berishdan bosh tortganda kambagʻal yahudiylarni davolagan sotsialistik shifokor boʻlgan. U bemorlardan yuqtirgan tifdan vafot etdi. Oʻlimidan soʻng, yahudiy jamoasining vakillari xotiniga Irena taʼlimini toʻlashda yordam berishni taklif qilishdi, u maktabdan keyin Varshava universitetiga Polsha adabiyoti boʻlimiga kirdi va Polsha sotsialistik partiyasiga qoʻshildi.
Ikkinchi jahon urushi
left|thumb|300x300px|Qoʻzgʻolon boshlangan kuni Varshava gettosida yahudiy aholisini „tozalash“. 1943-yil 19-aprel right|thumb|277x277px|Irena Sendlerowa-Varshava gettosining farishtasi. Varshava, 1944-yil 24-dekabr Ikkinchi jahon urushi paytida Irena Sendlerowa — Varshava Sogʻliqni saqlash boshqarmasi xodimi va yahudiylarga yordam berish Kengashining (Jegot) yer osti tashkiloti (Iolanta taxallusi ostida) aʼzosiga aylandi. U tez-tez Varshava gettosiga tashrif buyurardi va u yerdagi kasal bolalarga qarardi. U va uning oʻrtoqlari gettodan 2500 bolani olib ketishdi, keyinchalik ular Polsha bolalar uylariga, xususiy oilalarga va monastirlarga topshirildi.
Chaqaloqlarga uyqu tabletkalari berildi, ular nafas olishi uchun uchun kichik teshik qutilarga joylashtirildi va lagerga dezinfektsiyalash vositalarini yetkazib beradigan mashinalarda tashib borildi. Baʼzi bolalar gettoga bevosita ulashgan uylarning podvallari orqali, boshqa bolalar esa sumkalar, savatlar va kartonli qutilarga solib olib ketildi.
U chaqaloqlarni asboblar qutisida, katta yoshdagi bolalarni-yuk mashinasining tarpaulin ostiga yashirgan. Bundan tashqari, mashina gettoga kirganda yoki undan chiqarilganda, mashinadagi it vovullashga oʻrgatilgan edi; boshqa bir versiyaga koʻra, it kabinada oʻtirardi va haydovchi darvozadan chiqib, itni vovullashi uchun panjasini bosib qoʻyadi. Itning qichqirigʻi chaqaloqlarning shovqinini yoki yigʻi ovozini bilintirmaydi.
Irena Sendlerowa barcha qutqarilgan bolalarning maʼlumotlarini nozik qogʻozning tor chiziqlariga yozib qoʻydi va bu roʻyxatni shisha idishga yashirdi. Urushdan keyin bolalarning qarindoshlarini topish uchun shishani doʻstining bogʻidagi olma daraxti ostiga koʻmidi.
Urushdan keyin
left|thumb|300x300px|Irena Sendlerowa [[Geriatriya|geriatrik reabilitatsiya klinikasi. 2005]] Urushdan keyin Sendlerowa oʻzining sirli joyini kovlab qutqarilgan bolalar haqidagi maʼlumotlarni 1947-yildan 1949-yilgacha Polsha yahudiylari Markaziy qoʻmitasi raisi Adolf Bermanga topshirdi. Ushbu roʻyxat yordamida qoʻmita xodimlari bolalarni topib, qarindoshlariga topshirdilar. Yetimlar yahudiy bolalar uylariga joylashtirilgan. Keyinchalik ularning katta qismi Isroilga koʻchirildi.
Polshada kommunistik rejim oʻrnatilgandan soʻng, Iren Sendlerowa quvgʻinda Polsha hukumati va Krayova armiyasi bilan hamkorligi uchun soʻroq qilindi. Sendlerowa 1949-yilda soʻroqqa tutilganida homilador edi. Bola (Andjey) 1949-yil 9-noyabrda erta tugʻilgan va 11 kundan keyin vafot etgan.
Ijtimoiy yordam boʻlimi boshligʻining oʻrinbosari sifatida Sendlerowa 1950-yil martgacha ishlagan, keyin ikki yil nogironlar uyushmasida vasiylik boʻlimi boshligʻi, soʻng Varshava sogʻliqni saqlash va ijtimoiy taʼminot boʻlimida oʻqituvchi (1953-1954), doyalar davlat maktabida direktor oʻrinbosari (1954-1955) va davlat mehnat maktabi bosh direktorining oʻrinbosari (1955-1958) boʻlib faoliyat yuritdi. 1958 — 1962-yillarda sogʻliqni saqlash va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligidagi oʻrta tibbiyot maktablari departamenti direktori boʻldi. 1962-yildan beri davlat tish texnik maktabi bosh direktorining oʻrinbosari boʻlib ishlagan. 1967-yilda nafaqaga chiqqan boʻlsada 1984-yilgacha u tibbiyot kolleji kutubxonasida ishlashni davom ettirdi.
1965-yilda Isroilning Yevropa yahudiylari falokati instituti va „yad va shem“ Xolokost muzeyi Irena Sendlerni „dunyo xalqlarining solihligi“ unvoniga sazovor qildi.
Uch marta turmushga chiqdi. 1931-yilda u Varshava universitetining klassik filologiya kafedrasida kichik assistent Mechislav Sendler (1910-2005) ga turmushga chiqdi, ammo urush boshlanishidan oldin ular ajralishgan boʻlsa-da, ajralishmagan. Urush paytida Mechislav qoʻlga olindi. 1947-da vataniga qaytib kelgandan soʻng, ular ajrashishdi va oʻsha yili Irena Zgzembski Stefaniga (aslida yahudiy odam Celnikiere, 1912-1961) turmushga chiqdi, u bilan talaba yillarida uchrashgan va u bilan boʻlgan munosabatlar Germaniya hujumidan oldin boshlangan. Ularning uchta farzandi bor edi: Andjey, Adam (1951-1999) va Yanina (tugʻilgan. 1947-yilda). Ular 1961-yilda ajrashishdi, shundan keyin Irena yana Mechislavga qaya turmushga chiqdi (oʻsha paytda u ham xotinining oʻlimi bilan tugagan nikohga ega edi) va ular 10 yil birga yashadi, keyin yana ajrashishdi, ammo umrining oxirigacha yaxshi munosabatlarni saqlab qolishdi.
Irena Sendler hayotining soʻnggi yillarini Varshava markazidagi bir xonali kvartirada yashagan. 12-may 2008-yilda Varshavada 99 yoshida vafot etdi. Varshavadagi Povonzkovskiy qabristoniga dafn etildi.
Salima Sulton Begim
Salima Sulton Begim (1539-yil 23-fevral — 1613-yil 2-yanvar) Boburiylar hukmdori Akbarning uchinchi xotini va Boburning nabirasi.
Salima Akbarning yuqori martabali rafiqasi boʻlib, eri va uning voris oʻgli Jahongir ustidan katta taʼsirga ega edi. Genri Beverijning taʼkidlashicha, unga Akbar tomonidan musulmon haramini boshqarish ishonib topshirilgan. Begim erining hukmronligi davrida ham, uning vorisi (Jahongir) davrida ham boburiylar saroyida katta siyosiy taʼsirga ega boʻlgan. Biroq uning nomi tarixiy manbalarda Maxfiy taxallusi bilan ijod qilgan shoir sifatida uchraydi. U donoligi uchun. Xadicha-uz-Zamoniy nomi bilan mashhur edi.
Oilasi
Salimaning onasi Gulruh begim birinchi Boburiy imperatori Boburning qizi boʻlgan. Gulruh Begimning onasining shaxsi bahsli. Ayrim manbalarda onasining ismi Soliha Sulton Begim nomi bilan tilga olinadi, biroq Boburning oʻzi yozgan „Boburnoma“da ham, Gulbadan begim qalamiga mansub „Humoyunnoma“da ham bu ism tilga olinmagan va shuning uchun bunday ayolning borligi shubhali. Begimning onasi Dildor begimning qizi ham boʻlishi mumkin, u Soliha Sulton Begim bilan bir xil nomdagi ayol boʻlishi mumkin.
Shunday qilib, Gulrux podsho Humoyunning oʻgay singlisi, Dildorning qizi boʻlsa, Humoyunning kenja ukasi Hindol Mirzo bilan bir onasining farzandi edilar.
Demak, Salima podsho Akbarning amakivachchasi edi. Podsho xonadonida oʻzining goʻzalligi va yutuqlari bilan tanilgan Gulruh begim qizini tugʻganidan toʻrt oy oʻtib vafot etgan.
Taʼlimi va yutuqlari
Salima oliy maʼlumotli va yetuk ayol boʻlgan. Koʻpincha nihoyatda isteʼdodli va xushmuomala boʻlgan. Fors tilini yaxshi bilgan. U isteʼdodli yozuvchi va oʻz davrining taniqli shoiri edi. U Maxfiy taxallusi bilan yozgan, bu taxallusni keyinchalik oʻzi kabi isteʼdodli oʻgay nevarasi, iqtidorli shoira, malika Zebuniso qabul qilgan. Salima ham kitobga ishqiboz, oʻqishni juda yaxshi koʻrardi. U nafaqat oʻzining ajoyib kutubxonasini yuritgan, balki Akbar kutubxonasidan ham bemalol foydalangan.
Bayramxonning uylanishi (1557-1561)
right|thumb|238x238px| Bayram Xon afgʻonlar tomonidan Patanda oʻldirilgan, 1561-yil 18 yoshida Salima Begum 1557-yil 7-dekabrda Panjob shtatining Jalandhar shahrida ancha yoshi kattaroq Bayramxonga (ellik yoshlardagi) turmushga chiqqan. Bayram Boburiylar qoʻshinining bosh qoʻmondoni va podsho saroyida qudratli davlat arbobi boʻlib, oʻsha paytda Akbarning regenti vazifasini bajargan. Salimaning amakisi Humoyun Bayramga Hindiston zabt etilishi bilanoq jiyanini unga turmushga berishni vaʼda qilgan edi (bu vaʼda Akbar hukmronligi davrida amalga oshirilgan). Kelin, ehtimol, Bayramning Humoyunga qilgan xizmatlari uchun mukofot boʻlgan boʻlishi mumkin. Nikoh Bayramxonning barcha zodagonlar orasidagi obroʻsini oshirdi, chunki bu uni podsho oilasining aʼzosiga aylantirdi.
Aytilishicha, nikoh hammada katta qiziqish uygʻotgan. Bu Ali Shukr begimdan boʻlgan ikki oqimni, yaʼni Bayramxon tomondan Qoraqoʻyinli turkmanlarni va Salima tomondan Temuriylarni birlashtirgan. Chunki Salima temuriylardan boʻlgan, Salima ona tomondan bobosi Bobur va uning bobolaridan biri Mahmud orqali Amir Temurga bogʻlangan. Salima Bayramning ikkinchi xotini boʻlgan. Mevatlik Jamol Xonning qizi uning birinchi xotini va oʻgʻli Abdul Rahimning onasi edi. Salima va Bayramxonning qisqa umr koʻrgan nikohlaridan farzand boʻlmagan.
1561-yilda vafot etishidan sal oldin, Bayram Xon imperiyadagi obroʻli mavqeini yoʻqotdi, chunki uni vayron qilmoqchi boʻlgan fitnachilar uni Akbarga qarshi isyon koʻtarishga undadilar. Bayramxonning qoʻzgʻoloni Akbar tomonidan ikki marta bostirildi va Bayramxon Akbarga boʻysundi. Uning qoʻzgʻolonlari uchun jazo sifatida Bayram barcha imtiyozlardan mahrum qilindi va Akbar uning oldiga uchta yoʻl qoʻydi: Kalpi va Chanderi yerlaridan yaxshi jogir, podshoning maxfiy maslahatchisi lavozimi va Makkaga sayohat. Bayram Xon oxirgi variantni tanladi.
Akbar bilan turmush qurish (1561-1605)
Makkaga ketayotib, Bayramxon 1561-yil 31-yanvarda Gujaratning Patan shahrida otasi 1555-yilda Machchivara jangida Bayramxonga qarshi jangda halok boʻlgan Muborakxon ismli kishi boshchiligidagi afgʻonlar guruhi tomonidan hujumga uchradi. Bayramxonning qarorgohi ham talon-toroj qilindi va beva qolgan Salima Begim oʻgay oʻgʻli Abdul Rahim (toʻrt yoshli) bilan koʻp qiyinchiliklardan soʻng Ahmadobodga yetib keldi. Akbar sobiq xonbobosi va vasiysining vafoti haqidagi qaygʻuli xabarni eshitib, hayratda qoldi. Uning buyrugʻiga koʻra, Salima va Abdul Rahim katta hurmat va eʼtibor bilan saroyga olib kelindi. Akbarning oʻzi 1561-yil 7-mayda Salima begimga marhum eri tomonidan boburiylar imperiyasiga koʻrsatgan zukko xizmatlari uchun uylandi va uni oʻzining nasl-nasabiga oʻtkazdi. Salima Akbardan taxminan uch yarim yosh katta edi va uning uchinchi xotini boʻldi.
Boy isteʼdod egasi Salima Akbarning Ruqiya Sulton Begimdan keyingi ardoqli xotini edi, lekin undan ulugʻ naslga ega boʻlgan. Onalik avlodi boʻyicha imperator Boburning nabirasi edi. Shunday qilib, Salima Akbarning martabali, bosh xotinlardan biriga aylandi. Salima butun turmushi davomida farzand koʻrmadi. Biroq baʼzi manbalar uni Akbarning oʻgʻli Sulton Murod Mirzoning onasi deb xato qilib koʻrsatishadi. „Jahongirnoma“da Murod podshoh xizmatkorining oʻgʻli ekanligi aytiladi. Ammo baʼzi manbalarda Mariam-uz-Zamoniy Murodning tuqqan onasi sifatida tilga olinadi. Biroq, Murod dastlabki yillarda Salima Sulton Begimning qaramogʻiga ishonib topshirilgan va keyinchalik Salima Begim 1575-yilda Hajga joʻnab ketganligi sababli onasining qaramogʻiga qaytgan.
Salima kitobxon boʻlganligi sababli, u imperator bilan boʻlgan uchrashuvlari va ishlarning ahvoli haqida hisobot olib borgan. Shunday qilib, Salima Akbar saroyidagi eng muhim ayollardan biriga aylangan. 1575-yilda Salima xolasi Gulbadan begim va boshqa koʻplab temuriy xonimlar bilan birga haj ziyoratini ado etish uchun Makkaga boradi. Salima ziyoratchilarga hamrohlik qilgan Akbarning yagona xotini edi. Akbarning oʻzi faqat Abul Fazlning iltimosi bilan sayohat qilishdan qaytgan. Akbarning homiyligida yuqori martabali ayollar guruhi 1575-yil 15-oktyabrda Fatehpur Sekrini tark etdi va dengizga borish uchun bir yil vaqt oʻtkazib, 1576-yil 17-oktyabrda Makkaga suzib ketdi. Aytishlaricha, ular uch yarim yil Arabistonda boʻlib, toʻrt marta hajga borib, 1582-yilning martida uylariga Agraga qaytib kelishgan.
Saroydagi siyosiy taʼsiri
Salima Akbar va uning voris oʻgʻli Salimga katta taʼsir koʻrsatgan va ota-oʻgʻilning hukmronligi davrida boburiylar saroyida katta siyosiy taʼsirga ega boʻlgan. Salima 1600-yillarning boshlarida ota-oʻgʻilning munosabatlari yomonlashganida, Akbar va Salim oʻrtasidagi kelishuv boʻyicha muzokaralarda hal qiluvchi rol oʻynadi va oxir-oqibat Salimning taxtga oʻtirishiga yordam berdi. 1601-yilda Salim Ollohobodda hukm yuritib, otasi tirikligida „Salimshoh“ imperator unvonini olishi orqali Akbarga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Salim Akbarning sodiq maslahatchisi va yaqin doʻsti Abul Fazlning oʻldirilishini ham rejalashtirgan va amalga oshirgan edi.
Bu holat juda ogʻir boʻlib, oxir-oqibat Salima Sulton begim va Hamida Bonu Begim Akbardan kechirim soʻrashdi. Akbar ularning tilaklarini bajo keltirdi va Salimga podsho huzuriga kelishga ruxsat berildi. Salima begim shahzodaga kechirim xabarini yetkazish uchun Ollohobodga bordi. U Fote Lashkar ismli fil, maxsus ot va faxriy libos bilan bordi. Salim uni iliq kutib oldi va u bilan birga Agraga qaytishga rozi boʻldi. Shahzoda nihoyat 1603-yilda oʻgay onasi va buvisi Hamida Bonu Begimning saʼy-harakatlari bilan avf etilgan.
Jahongir davrida (Salim taxtga oʻtirgach, oʻziga shu nomni tanlagan) Salima begim oʻzining siyosiy taʼsirini bir necha bor namoyon etgan. 1605-yilda Akbar vafotidan keyin Salima Sulton Mariam-uz- Zamoniy va Shaxriniso begim birga Jahongirning toʻngʻich oʻgʻli Xusrav Mirzoni otasi oʻrniga oʻtqazmoqchi boʻlganlarni Jahongirni oldiga olib keldi. U, shuningdek, qudratli Xon-i-Azam Mirzo Aziz Koʻkani avf ettirtirdi. Aziz Koʻka Akbarning eng yaqin kishisi boʻlgan, shuning uchun oʻnlab yillar davomida haramda katta lavozimlarni egallagan. Koʻkaning qizlaridan biri Jahongirning toʻngʻich oʻgʻli Xusrav Mirzoga turmushga chiqqan va Xusrav 1606-yilda otasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarganda, Aziz Koʻka boshidanoq bu fitnada boʻlgani maʼlum boʻldi. Salima Sulton Begim avf tilamaganda Aziz Koka albatta oʻlim jazosini olgan boʻlardi.
Jahongir shu tariqa haramning moʻtabar keksa ayollari tomonidan qilingan bosim tufayli, nihoyat, uni afv etgan.
Vafoti
Salima 1613-yilda Agra shahrida kasallikdan vafot etdi. Jahongirning buyrugʻi bilan Salimaning jasadi Agradagi Mandarkar bogʻiga qoʻyildi.
Jahongir Salimani ham tabiiy fazilatlari, ham oʻrganganlari uchun maqtab, „uni barcha yaxshi fazilatlar bilan ziynatlangan edi. Ayollarda bunday mahorat va qobiliyat kamdan-kam uchraydi“ degan. Salima oʻzini koʻrkam va madaniyatli ayol sifatida tarixga muhrladi.
Ulugʻlanishi
1. Salima Sulton Begim — Indu Sundaresanning mukofotga sazovor boʻlgan "Yigirmanchi xotin" tarixiy romanidagi qahramon (2002).
2. Salima Zee TVning Jodha Akbar dramasida Manisha Yadav tomonidan ijro etilgan.
3. Riya Dipsi Sony TVning Bharat Ka Veer Putra — Maharana Pratap tarixiy dramasida Salima rolini ijro etgan.
4. Parvati Seghal „ Colors“ telekanalining Daastan-E-Mohabbat Salim Anarkali filmida Salimani tasvirlagan.
Yuriy Kulakov
Yuriy Ivanovich Kulakov (1936-yil 25-fevral, Qizil-Arvat) — Qoraqalpogʻiston Respublikasi sovet va oʻzbek madaniyat va sport arbobi, voleybol boʻyicha Butunittifoq toifasidagi hakam, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi murabbiyi va oʻqituvchisi.
Tarjimai hol
Yuriy Ivanovich Kulakov 1936-yil 25-fevralda Turkmanistonning Qizil-Arvat (hozirgi Serdar) shahrida tugʻilgan. 1954-yilda Qizil-Arvat shahar 5-sonli temir yoʻl maktabini tamomlagan. Oʻqishni bitirgandan keyin Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universitetining jismoniy tarbiya fakultetiga oʻqishga kirdi. Institutda oʻqishni tamomlab, 1959-yilda Qoraqalpogʻiston davlat pedagogika institutiga ishga yuborilib, ayni kungacha ushbu ta’lim maskanida faoliyat yuritib keladi.
Nashr etilgan kitoblari
Kulakov sport va sportchilar toʻgʻrisida uchta kitob yozadi va chop etadi.
Sport faoliyati
Qoraqalpogʻiston terma jamoasi tarkibida Oʻzbekiston SSR chempionatlarida ishtirok etgan.
Gerbamont
Gerbamont Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Vosges departamenti Épinal tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
319 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 33,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 9,6 km2. Dengiz sathidan 409 – 1023 m balandlikda joylashgan.
Tomáš Přikryl
Tomáš Přikryl (1992-yil 4-iyulda Chexoslovakiyaning Olomouc shahrida tugʻilgan) — chexiyalik futbolchi, „Jagiellonia Białystok“ klubi yarim himoyachisi hisoblanadi.