DNK_tekshiruvi
DNK tekshiruvi — 1985-yilda ingliz olimi A. Djeffris inson genomida minisatellit markerlaming yuqori polimorf oilasini aniqlagan va ilk bor DNK molekulasida gipervariabel (multiallel) lokuslarning polimorfizmini oʻrganish sud-biologik tekshiruvlarda ahamiyatga ega boʻlishi mumkinligi haqida fikrni ilgari surgan. Ayni shu yilda birinchi marta ashyoviy dalillarda DNK-tekshimvlarining imkoniyatlari koʻrsatilgan.1986-yildan boshlab biologik tabiatga ega boʻlgan ob’yektlarning kriminalistik tekshiruvlarida identifikatsion vazifalarni hal etish uchun genetik usullar qoʻllanila boshlagan. DNK tekshiruv usuli „genom daktiloskopiya“, „genotiplash“, „DNK- analiz“ (ingliz tilidagi ilmiy adabiyotda — „DNA profiling“, „ DNA fingerprinting“, „DNA typing“) tarzida ham nomlanadi. Har bir inson genetik konstitutsiyasining oʻziga xos boʻlgan xususiyatlarini aniqlash bu usulning mohiyatini tashkil etadi. Inson xromosomalarining muayyan juftligida bir xil joyda aniqlanadigan va bir belgining shakllanishiga mas’ul boʻlgan DNK molekulasining sohalari gomologik lokuslar deb nomlanadi. Gomologik lokuslaming har xil allel holatlarda boʻlishi ulardagi nukleotidlarning turli ketma-ketligi bilan bogʻliq va bu holatda individlardagi fenotipik belgilar bir-biridan farqli boʻladi. Bir belgining turli allellari hamisha bitta lokusda joylashadi. Gipervariabel (multiallel) lokuslar DNK molekulasining bir qismi boʻlib, koʻpchilik odamlarda turlicha tuzilishga ega. Gipervariabel genlarning bir xil allel varianti qarindosh boʻlmagan shaxslarda ham uchrashi mumkin. Faqat inson genomida ushbu allellaming birgalikda kelishi har bir individ uchun spetsifikdir. Bitta lokusdagi turli allellar nukleotidlarining ketma-ketligidagi farqlar DNK polimorfizmidagi betakrorlikni taʼminlaydi. Individual allel variantlami tekshirish genotiposkopiya deb nomlanadi. Hozirgi davrda yadro va mitoxondrial DNK tekshiruvlari kriminalistikada keng oʻrin olgan. Mazkur tekshiruvlar turli ashyoviy dalillar, nomaʼlum shaxslar hamda qismlangan murdalarning sud-tibbiy ekspertizasida, bola oʻgʻirlash yoki almashtirish, bahsli otalik va boshqa holatlarida oʻtkaziladigan ekspertizalarda identifikatsion (muayyan shaxsga tegishli ekanligi), diagnostik (biologik ota-onani, qarindoshlikni aniqlash) va tasniflash (jins va irqiy mansublikni aniqlash) maqsadlarida qoʻllaniladi. Inson organizmining barcha toʻqimalari va suyuqliklari DNK tekshiruvlari ob’ekti hisoblanadi. Turli mikroflora bilan ifloslangan, aralash tabiatga ega boʻlgan (masalan, inson va hayvon toʻqimalari) hamda oʻta kam miqdordagi biologik material boʻyicha ham DNK tekshiruvlari oʻtkazilishi mumkin. DNK tekshiruvlari koʻp bosqichli va maʼlum darajada murakkab tusga ega. Mazkur tekshiruv quyidagi algoritmga ega:- mutaxassis ishtirokida hodisa sodir boʻlgan joydan, jabrlangan, gumondor shaxslardan tekshiruv uchun biologik material olish;- biologik materialdan DNKni ekstraksiya qilish va tozalash;- DNK preparatlarini konsentratsiyalash;- ajratib olingan DNKning sifat va miqdoriy tekshiruvi;- polimeraza zanjirli reaksiya PSR yordamida DNK spetsifik sohalarining amplifikatsiyasi;- denaturatsiya — ikki zanjirli DNK molekulasidagi bogʻlami buzish;- fragmentar analiz;- maxsus kompyuter dasturi yordamida spektrogrammma va raqamli kod shaklida genotipni aniqlash va uni maʼlumotlar bazasiga kiritish;- taqqosiy genotiposkopik analiz oʻtkazish. DNK tekshiruvida ob’ektning muayyan shaxsga mansubligini aniqlash uchun ushbu shaxs yoki uning qarindoshlariga tegishli boʻlgan namunalar talab qilinadi.