cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kristallarning egizakligi
Umumiy egizak qonunlari
Kristal tizim bo'yicha eng keng tarqalgan egizak operatsiyalar quyida jadvalda keltirilgan. Ushbu ro'yxat to'liq emas, ayniqsa triklinik tizim kabi eng past simmetriyali kristall tizimlar uchun.
Egizaklar turlari
Penetratsion egizaklarda alohida kristallar bir-biridan simmetrik tarzda o'tadigan ko'rinishga ega. Ortoklaz, staurolit, pirit va florit ko'pincha penetratsion egizakni ko'rsatadi. Penetratsion egizaklardagi kompozitsion sirt odatda tartibsiz bo'lib, kristallning markaziga cho'ziladi.
Kontaktli egizaklik aks ettirish yoki aylanish natijasida paydo bo'lishi mumkin, penetratsion egizaklik esa odatda aylanish orqali hosil bo'ladi.
Kiyimlar tarixi
1920-yillar
20-yillardan farqli oʻlaroq, soch turmaklari uzun uslubida va ehtiyotkorlik bilan yigʻib qoʻyilgan. Sariq tusli turmaklarga ustunlik berildi. Bu rang kino ekranining yulduzlarining sevimli rangi boʻlib, benuqsonligi bilan ajralib turardi.
Bu davrning moda idealiga mos kiyina olish juda oddiy boʻlib tuyuldi: ayol nozik boʻlishi kerak, ammo bolalarcha emas, balki nazokatli boʻlishi kerak, bundan tashqari u sportchi, sargʻaygan, muloyim va chiroyli boʻlishi ham lozim. Bu davr chinakam goʻzallik ichdan paydo boʻlishini bildi va shuning uchun u sogʻlom ovqatlanish, toza havo va jismoniy mashqlarni qadrladi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Christian_Dior_%28Moscow_exhibition%2C_2011%29_26.jpg/172px-Christian_Dior_%28Moscow_exhibition%2C_2011%29_26.jpg|left|thumb|307x307px| 2011-yil Moskvadagi koʻrgazmada „Dior“brendidan 1947-yildagi „Bar suit“
Moda tarixida odatdagidek, asketizm davridan keyin ekstravagant hashamat davri keldi. 1947-yilda hali ham nomaʼlum kutyure Christian Dior oq rangli va romantik New Look kiyim uslubini taklif qiladi (ingliz tilidan — „yangi koʻrinish“). Christian Dior tomonidan taklif qilingan uslub avvalgi davrning jiddiyligi va moʻtadilligiga munosabat edi. Korsetlar modaga kirdi, belni 50 sm gacha tortib, krinolin va tor, qoʻshimcha koʻylakdan foydalanish qayta urfga kirdi
Harbiylarning sobiq kiyimi boʻlgan — qisqa palto modada oʻzining oʻrniga mustahkam oʻrnashdi.
1960-yillar
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/Nutria_hat_and_collar%2C_Leipzig_1966.jpg/220px-Nutria_hat_and_collar%2C_Leipzig_1966.jpg|thumb| Tablot-shlyapa kiygan model, 1966-yil, GDR. Nozik didli ayollar uchun moda.Twiggy modeli va mini yubkalar mashhurlik choʻqqisida boʻladi.1960-yillarda SSSRning oʻzida ishlab chiqarilgan trikotaj minigarnituralar mashhur edi.
1990-yillar
Moda tarixida birinchi marta Target vertikal moda namoyishini oʻtkazdi. Tadbir Nyu-Yorkdagi Rokfeller markazi devorida boʻlib oʻtdi. Devor podium sifatida ishlatiladi, sportchilar va gimnastikachilar esa model sifatida harakat qilishadi.
2000-yillar
2008-yilgi global iqtisodiy inqiroz moda sanoatiga qattiq zarba berdi. Buning natijasida 2009-yil oktyabr oyida Italiyaning Versace modalar uyi dizaynerlik buyumlari va hashamatli buyumlarga talabning pasayishi tufayli oʻz xodimlarining chorak qismini ishdan boʻshatdi.
Osnovi perevoda teksta
„Osnovi perevoda teksta“ (Основы перевода текста) („Matn tarjimasi asoslari“) — rus lingvisti Marina Semenova qalamiga mansub tarjimashunoslik boʻyicha qoʻllanma. Ilk bor 2009-yil Rostov-Don shahrida „Feniks“ nashriyotida chop etilgan.
Asar tarjimashunoslik sohasida tahsil olayotgan oliy oʻquv yurtlari talabalari uchun moʻljallangan. Qoʻllanmada asosan yozma manbalarni ingliz tilidan rus tiliga hamda rus tilidan ingliz tiliga tarjima qilish haqida soʻz yuritiladi.
Asarga T. N. Snitko taqrizchilik qilgan. Kitobni nashrga tayyorlashda quyidagi shaxslar ishtirok etgan: I. Jilyakov – masʼul muharrir, L. Bagryantseva – texnik muharrir, V. Kirichenko – rassom, I. Bayburtyan hamda T. Krasnolutskaya – musahhihlar. Kitob adadi – 3 000 nusxa.
Kristallarning egizakligi
Egizaklar turlari
Agar bir nechta egizak kristall qismlar bir xil egizak qonuni bilan hizalansa, ular bir nechta yoki takroriy egizaklar deb ataladi. Agar bu bir nechta egizaklar parallel ravishda hizalansa, ular polisintetik egizaklar deb ataladi. Agar bir nechta egizaklar parallel bo'lmasa, ular tsiklik egizaklardir. Albit, kaltsit va pirit ko'pincha polisintetik egizakni ko'rsatadi. Bir-biriga yaqin joylashgan polisintetik egizak ko'pincha kristall yuzida chiziqlar yoki nozik parallel chiziqlar sifatida kuzatiladi. Rutil, aragonit, serussit va xrizoberil ko'pincha tsiklik egizaklikni namoyon qiladi, odatda nurlanish shaklida.
Aylanma egizaklar uchun egizak o'q va egizak tekislik o'rtasidagi munosabatlar uchta turdan biriga to'g'ri keladi:
Siren (sut emizuvchi)
Sirenlar, dengiz sigirlari (Sirenia) — suvda yashaydigan sut emizuvchi hayvonlar turkumi. Gavdasi urchuqsimon, dum suzgichi gorizontal joylashgan. Uz. 6 m gacha, ogʻirligi 400 kg gacha. Oldingi oyoqlari kurak shaklida, orqa oyoqlari boʻlmaydi; boshi kichik, tumshugʻi toʻmtoq; eshitish va hid bilish organlari yaxshi rivojlangan. Burun teshiklarida klapan bor, quloq suprasi va jun qoplami boʻlmaydi. Tishlari reduksiyaga uchragan; faqat yassi oziq tishlari (2 ta dan 8 ta gacha) rivojlangan. Ayrim turlarining tishlari butunlay yoʻq. Oshkrzoni 2 qismdan iborat. Sut bezlari soʻrgichi bir juft. Teri osti yogʻ qatlami ancha qalin. S. tropik dengizlarining qirgʻoklariga yaqin seroʻt joylarida hamda Osiyo, Afrika, Avstraliya va Amerikadagi yirik daryolarda yashaydi. 2 ta oila (lamantinlar, dyugonlar)ga mansub 4 turi uchraydi. Suv tubidagi oʻsimliklar bilan oziklanadi. Goʻshti, yogi va terisi uchun ovlanadi. Soni kamayib bormoqda. Barcha turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. 1741 yilda akad. Steller Komandor orollarida S.ning boshqa yirik turini topgan. Bu hayvon uning nomi bilan steller sigiri deb atalgan. Goʻshti va yogi uchun koʻplab ovlanishi tufayli yoʻqboʻlib ketgan. Oxirgi steller sigiri 1768 yilda, yaʼni Steller uni topgandan soʻng atigi 27 yil oʻtgach, otib oʻldirilgan.
Kristallarning egizakligi
Shakllanish usullari
Parallel o'sish kristall o'sishi shaklini tavsiflaydi, bu esa tekislangan kristallar klasterining ko'rinishini keltirib chiqaradi. Yaqindan o'rganish shuni ko'rsatadiki, klaster aslida bitta kristalldir. Bu egizak emas, chunki kristall panjara butun klaster bo'ylab uzluksizdir. Parallel o'sish mumkin, chunki u tizim energiyasini kamaytiradi.
O'sish egizaklari
O'sish egizaklari, ehtimol, kristall o'sishining boshida boshlanadi, chunki kontakt yuzasi odatda kristall markazidan o'tadi. Atom kristall yuzga ideal bo'lmagan holatda qo'shilib, egizakning o'sishi uchun urug'ni hosil qiladi. Asl kristal va uning egizaklari keyin birga o'sadi va bir-biriga juda o'xshaydi. Bu tez o'sish sharoitida termodinamik yoki kinetik jihatdan qulay ekanligini ko'rsatadigan ba'zi minerallar uchun etarlicha xarakterlidir.
Transformatsion egizaklik
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Transform_twin.png/220px-Transform_twin.png|thumb| Transformatsion egizakning 2-D formatida tasviri. Chapdagi ortorombik kristal o'ngda monoklinik kristalga aylanadi, ikkita parallel egizak tekisliklari (polisintetik egizak) Transformatsiyaning egizaklashuvi sovutuvchi kristall displaziv polimorfik o'tishni boshdan kechirganda sodir bo'ladi. Masalan, leysit taxminan 665 C dan yuqori izometrik kristall tuzilishga ega, lekin bu harorat ostida tetragonal bo'ladi. Ushbu faza o'zgarishi sodir bo'lganda, kristalning uchta asl o'qlaridan biri uzoq o'qga aylanishi mumkin. Kristalning turli qismlari izometrik simmetriyani boshqa tanlov o'qi bo'ylab buzsa, egizak hosil bo'ladi. Bu odatda polisintetik egizak bo'lib, kristalning har bir yo'nalishdagi siljishini o'rtacha hisoblab, izometrik shaklini saqlab qolishga imkon beradi. Bu izometrik simmetriyaga ega bo'lgan psevdomorf kristalni hosil qiladi. Kaliyli dala shpati ham sekin soviganida monoklinik tuzilishdan (ortoklaza) triklinik tuzilishga (mikroklinaga) o'tib, polisintetik egizakni boshdan kechiradi.
Deformatsiyaning egizaklashuvi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Output_JqJHfp.gif/220px-Output_JqJHfp.gif|thumb| Kristallning deformatsiyali egizak animatsiyasi Deformatsiyaning egizaklari kesish kuchlanishiga javobdir. Kristal strukturasi kristallning ketma-ket tekisliklari bo'ylab siljiydi, bu jarayon sirg'anish deb ham ataladi. Egizak har doim aks ettirish egizakidir va sirpanish tekisligi ham oyna tekisligidir. Deformatsiyaning egizaklanishini kaltsit parchasi bo'lagida pichoq pichog'i bilan chekka yaqinida yumshoq bosim o'tkazish orqali kuzatish mumkin. Bu maxsus sirpanish egizaki, {102}, deyarli hamma joyda, tarkibida kaltsit bo'lgan deformatsiyalangan tosh qatlamlarida uchraydi.
Twinning va slip, kristal deformatsiyasi uchun raqobat mexanizmlari. Har bir mexanizm ma'lum kristalli tizimlarda va ma'lum sharoitlarda hukmronlik qiladi. Fcc metallarida sirpanish deyarli har doim ustunlik qiladi, chunki talab qilinadigan stress egizak stressidan ancha past.
Sirpanish bilan solishtirganda, egizak tabiatda ko'proq heterojen bo'lgan deformatsiya naqshini hosil qiladi. Ushbu deformatsiya material bo'ylab va egizaklar va don chegaralari orasidagi kesishmalar yaqinida mahalliy gradient hosil qiladi. Deformatsiya gradienti chegaralar bo'ylab sindirishga olib kelishi mumkin, ayniqsa past haroratlarda bcc o'tish metallarida. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Twin2.jpg/170px-Twin2.jpg|left|thumb| Oltin nanozarrachada besh marta qo'shilish (elektron mikrografiya). Bcc, fcc va hcp uchta keng tarqalgan kristalli tuzilmalardan hcp strukturasi taranglashganda deformatsiya egizaklarini hosil qilish ehtimoli yuqori, chunki ular kamdan-kam hollarda shaklni o'zboshimchalik bilan o'zgartirish uchun etarli miqdordagi sirpanish tizimlariga ega. Yuqori kuchlanish stavkalari, past stacking nosozlik energiyasi va past haroratlar deformatsiyaning egizaklanishini osonlashtiradi.
Agar Al, Cu, Ag, Au va boshqalar kabi yuzi markazlashtirilgan kubik (fcc) strukturaga ega bo'lgan metall stressga duchor bo'lsa, u egizakni boshdan kechiradi. Egizak chegaralarning shakllanishi va ko'chishi qisman fcc metallarining egiluvchanligi va egiluvchanligi uchun javobgardir.
Egizak chegaralar qisman zarba qattiqlashishi va cheklangan sirpanish tizimlari yoki juda past haroratlarda metallarning sovuq ishlashida yuzaga keladigan ko'plab o'zgarishlar uchun javobgardir. Ular, shuningdek, martensitik o'zgarishlar tufayli yuzaga keladi: egizak chegaralarning harakati nitinolning psevdoelastik va shakl-xotirasi uchun javobgardir va ularning mavjudligi qisman po'latning so'nishi natijasida qattiqlik uchun javobgardir. Yuqori quvvatli po'latlarning ayrim turlarida juda nozik deformatsiyali egizaklar dislokatsiya harakatiga qarshi asosiy to'siq bo'lib xizmat qiladi. Ushbu po'latlar "TWIP" po'latlari deb ataladi, bu erda TWIP egizakdan kelib chiqadigan plastisiyani anglatadi.
Joe Jonas
Joseph Adam Jonas (1989-yil 15-avgustda tugʻilgan ) Joe Jonas sifatida maʼlum boʻgan amerikalik qoʻshiqchi, qoʻshiqnavis va aktyordir. Aka-ukalari — Kevin va Nick bilan birga tuzgan Jonas Brothers pop guruhi aʼzosi sifatida shuhrat qozongan. Guruh Columbia leybli bilan shartnoma imzolab, 2006-yilda It's About Time nomli ilk albomini chiqaradi, ammo uning savdosi chaqqon boʻlmadi. Hollywood Records leybli bilan shartnoma imzolagandan soʻng, guruh 2007-yilda Jonas Brothers albomini omma eʼtiboriga havola etadi. Albom ularning mashhurlikka erishlarida katta hissa qoʻshadi. Bundan tashqari, guruh Disney Channel telekanalida efirga uzatilgan Camp Rock (2008) va uning davomi — Camp Rock 2: The Final Jam (2010) musiqiy telefilmlarida suratga tushdi va buning ortidan ham ancha-muncha mashhurlikka erishishdi.
Willie Musarurwa
Wirayi Dzawanda Willie Musarurwazim — jurnalist, 1927-yil 24-noyabr — 1990-yil 3-aprel)
Musarurva 1961-1962-yillarda Prinston universitetida tahsil olgan.
U ozchilikni tashkil etuvchi oq tanlilar hukumati, keyinroq esa qora tanlilar hukumati siyosatiga qarshi chiqdi. U 10 yildan ortiq sudsiz qamoqda edi. Keyinchalik u Zimbabvening yakshanba kuni chiqadigan yetakchi gazetasi The Sunday Mailning bosh muharriri boʻldi, biroq keyinchalik prezident Robert Mugabening buyrugʻi bilan "hukumatni haddan tashqari tanqid qilgani uchun bu lavozimdan chetlashtirildi.
Vafoti
Musarurwa 62 yoshida AQSh elchisi Stiven Rods bilan tushlik qilayotganda vafot etdi. Uning rafiqasi Elizabeth va ularning yetti nafar farzandi qoldi.
Mingtepa (Toshkent viloyati, Ohangaron tumani)
Mingtepa — Oʻzbekistondagi madaniy meʼros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: Aniqlanmagan. Toshkent viloyatining Ohangaron tumanida joylashgan. Obyekt manzili: Uvaq qishlogʻi. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Toshkent viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Tangensoida
Tangensoida (tangens va yun. eibos — koʻrinish, shakl) — tgx ning grafigi. T.ning yon bagʻirlari tik tushgan badand qoyalardan iborat boʻladi. T. tektonik yoriqlarda va togʻ daryosi qiyaligi katta boʻlgan joylarda vujudga keladi. Tojikiston Respublikasi, Surxondaryo, Qashqadaryo, Samarqand, Jizzax viloyatlarida joy nomlari tarkibida koʻp uchraydi: Kattatangi, Kichkinatangi, Chortangi va boshqa Yon bagʻirlari pastroq, qoyatoshlar kamroq boʻlsa, yertangi deb ataladi.
Chuck Close
thumb|Close 2009-yilda
Charles Thomas Close (5-iyul 1940-yil – 19-avgust 2021-yil) amerikalik rassomdir.
Autizm spektri
Autizm spektri — bu odatda ijtimoiy munosabatlar va muloqotdagi qiyinchiliklar, takrorlanadigan xatti-harakatlar, cheklangan qiziqishlar va hissiy stimullarga gʻayrioddiy javoblar bilan tavsiflangan bir qator neyrorivojlanish xastaliklari. Bu tushuncha odatiy foydalanishda autizm, professional tashxis kontekstida autizm spektri buzilishi (autism spectrum disorder, ASD) deb ataladi. Ammo ikkinchi atama neyroxilma-xillik tarafdorlari, tadqiqotchilar va koʻplab autistik odamlar oʻrtasida buzilish soʻzidan foydalanilganligi va uning diagnostik kontekstdan tashqarida foydaliligi haqidagi savollar tufayli bahsli boʻlib qolmoqda.
Spektr buzilishi — bu autistik odam oʻta noodatiy tarzda amalga oshirishi mumkin boʻlgan xatti-harakatlar majmui: mazkur spektr buzilishi guruhiga mansub har qanday odam u bilan bogʻliq boʻlgan xususiyatlarning hammasini emas, baʼzilarini u yoki bu darajada namoyon qilishi mumkin. Turli xil autistik odamlar hayratlanarli darajada turli xil xususiyatlarga ega boʻlishi mumkin va bu xususiyatlar turli vaqtlarda turlicha namoyon boʻladi. Tarixan autizm spektri turli kichik toifalarga boʻlingan, ammo bu boʻlinishlarning haqiqiyligi koʻpchilik tomonidan soʻroq ostiga olingan va hozirda ingliz tilidagi asosiy diagnostika qoʻllanmalarining eng soʻnggi nashrlari, xususan, "Ruhiy kasalliklar diagnostikasi va statistik qoʻllanmasi" (DSM-5-TR, 2022-yilda nashr etilgan) va „Xalqaro kasalliklar tasnifi“ning (ICD-11, 2021-yilda chop etilgan) har ikkalasi ham ASDni yagona kasallik sifatida koʻrsatadi.
Clérey-la-Côte
Clérey-la-Côte Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Vosges departamenti Neufchâteau tumani tarkibiga kiradi.
Autizm spektri
„Buzilish“ atamasining xolisligi haqidagi xavotirlarni hisobga olgan holda koʻplab manbalar „autizm“ atamasini qoʻshimcha soʻzlarsiz ishlatishni afzal koʻradilar, chunki bu turli nuqtai nazarga ega odamlar orasida eng kam bahsli atama hisoblanadi. Shuningdek, (Buyuk Britaniyada) ASD emas, balki autizm spektridagi kasalliklar (autism spectrum conditions) shaklidagi qoʻllanilish holatlari ham mavjud. Psixiatriya anʼanaviy ravishda autizmni neyrorivojlanish buzilishi sifatida tasniflagan boʻlsa-da, koʻplab autistik odamlar, koʻpchilik autizm advokatlari va tadqiqotchilar autizmni kuchli, farqli va zaif tomonlari bilan neyroxilma-xillik, inson tafakkuridagi tabiiy xilma-xillik va tajribaning bir qismi deb bilishadi. Autizm huquqlarini himoya qilish harakati tomonidan ilgari surilgan bu nuqtai nazarga koʻra, autizm patologik holat emas, ammo bu ularning nogiron boʻlib qolmasligini yoki yuzaga keladigan sharoitlar va inson-muhitga mos kelmasligi sababli yuqori darajada qoʻllab-quvvatlashga muhtoj boʻlmasligini kafolatlamaydi. Autizmning nisbatan ijobiy va yaxlit koʻrinishi autistik shaxslar, advokatlar, xayriya tashkilotlari, tadqiqotchilar va amaliyotchilar oʻrtasida maʼlum darajada murosaga olib keldi.
Clérey-la-Côte
Aholisi
45 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 14,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,1 km2. Dengiz sathidan 272 – 427 m balandlikda joylashgan.
Autizm spektri
Autizmning sabablari toʻliq tushunilmagan, ammo bu holat tugʻruq paytida miya tuzilmalarining oʻzgarishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Autizm uchun rasmiy davo chorasi yoʻq, shuning uchun koʻmak usullari turlicha, masalan, ogʻzaki nutqiy qobiliyatga ega boʻlmagan autist bilan muloqotning boshqa usullarini topish va oʻrganish ustida ishlansa, ayrim autistlarning terapiyasi juda ziddiyatli boʻlgan amaliy xatti-harakatlar tahliliga qaratilgan.
Autizm bilan bogʻliq boshqa qarama-qarshiliklar ilmiy, sotsiologik, siyosiy yoki falsafiy boʻlib, ularning baʼzilari toʻrtta jihatga ega. Birinchidan, autistik odamlarning ijtimoiy-muloqotdagi qiyinchiliklari oʻziga xos asosiy nuqsonlarmi (Qarang: Saymon Baron-Koen tomonidan ishlab chiqilgan empatiyani tizimlashtirish nazariyasi) yoki ijtimoiy muloqot uslublari, idrok va tajribalaridagi nomuvofiqlik tufayli autistik va autistik boʻlmagan odamlar oʻrtasida ikki tomonlama tushunmovchilikka olib keladigan munozarali va noaniq holatmi (autistik tadqiqotchi Damien Milton tomonidan ishlab chiqilgan ikki tomonlama empatiya muammosi nazariyasiga qarang, shuningdek, soʻnggi izlanishlar autistik odamlar boshqa autizmli odamlar bilan yaxshi hamdardlik, muloqot qilish va ijtimoiylashuv xususiyatlarini namoyon qilishini koʻrsatmoqda) yoki ikkala omilning kombinatsiyasi. Bundan tashqari, olimlar hali ham autizmning asosiy keltirib chiqaruvchi sababi nima boʻlganini aniqlashga harakat qilmoqdalar; bu asosan genetik omil bilan bogʻliq deb ishoniladi, lekin inson rivojlanishida koʻplab genlar ishtirok etadi va, shuningdek, atrof-muhit omillari ham ahamiyat kasb etishi mumkin. Nima uchun autizm odatda diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi (ADHD — attention deficit hyperactivity disorder), aqliy zaiflik, epilepsiya va boshqa bir qator kasalliklar bilan yondosh shaklda uchrashi maʼlum emas. Autizm spektrining bir qismi sifatida nimani kiritish kerakligi, autizmning mazmunli kichik turlari mavjudligi va aholining keng qatlamlarida autizm bilan bogʻliq xususiyatlarning ahamiyati haqida doimiy kelishmovchiliklar mavjud. Kengroq mezonlarning uygʻunligi va mazkur mavzuda xabardorlikning ortishi autizm tarqalishining doimiy ravishda oʻsib borishi tendentsiyasiga olib keldi, bu autizm epidemiyasi yuzaga kelganligi haqidagi notoʻgʻri fikrni keltirib chiqardi va uning kelib chiqishiga vaksinalar sabab boʻlgan degan bahsli daʼvoni yuzaga keltirdi.
Spektr modeli
Autizm juda oʻzgaruvchan neyrorivojlanish buzilishi boʻlib, uzoq vaqtdan beri qoʻllab-quvvatlashga ehtiyoji yuqori boʻlgan, soʻzlamaydigan, rivojlanishida kechikishlar kuzatilgan va yondosh tashxislar qoʻyilish ehtimoli yuqori boʻlgan shaxslardan tortib qoʻllab-quvvatlashga muhtoj boʻlmagan, odatiy nutq tili va intellektual koʻnikmalarga ega boʻlgan, lekin gʻalati ijtimoiy/suhbat qobiliyatlari, tor yoʻnaltirilgan qiziqishlar va pedantik muloqot xususiyatlarini namoyon qilgan autizmli shaxslargacha keng spektrni qamrab oladi deb hisoblangan. Xulq-atvor spektri uzluksiz boʻlgani uchun diagnostik toifalar orasidagi chegaralar biroz noaniqdir. Autizm spektri, oʻz navbatida, baʼzida autistik boʻlmasligi mumkin boʻlgan, ammo koʻz bilan aloqa qilmaslik va stimlar kabi autistik xususiyatlarga ega boʻlgan shaxslarni tavsiflovchi kengroq autizm fenotipining (BAP) bir qismidir.
ICD
Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining kasalliklarning xalqaro tasnifi (11-reviziya) ICD-11 global standart sifatida qaralib, 2018-yil iyun oyida chiqarildi va 2022-yil yanvaridan toʻliq kuchga kirdi. U ASDni quyidagicha tavsiflaydi: "Autizm spektri buzilishi o'zaro ta'sir va ijtimoiy muloqotni boshlash va qo'llab-quvvatlash qobiliyatining doimiy kamchiliklari, shuningdek, bir qator cheklangan, takrorlanadigan va moslashuvchan bo'lmagan xatti-harakatlar, qiziqishlar yoki faoliyat shakllari, shaxs tabiati uchun haddan tashqari noodatiy va atipik hodisalar bilan tavsiflanadi. ASDning boshlanishi ilk rivojlanish davrida, odatda erta bolalikda sodir bo'ladi, ammo ijtimoiy talablar cheklangan imkoniyatlardan oshmaguncha mavjud alomatlar to'liq namoyon bo'lmasligi mumkin. Kamchiliklar shaxsiy, oilaviy, ijtimoiy, ta'lim, kasbiy yoki faoliyatning boshqa muhim sohalarida buzilishlarni keltirib chiqaradigan darajada jiddiydir va odatda barcha sharoitlarda ko'rinadigan inson faoliyatining keng tarqalgan xususiyati bo'lib, ular ijtimoiy, ta'lim yoki ta'limga qarab farq qilishi mumkin. Ushbu spektrdagi odamlar intellektual funksiyalar va til qobiliyatlarining to'liq spektrini namoyish etadilar."
ICD-11 90 ta davlatdan 55 ta davlat mutaxassislari tomonidan ishlab chiqarilgan va butun dunyo boʻylab eng koʻp qoʻllaniladigan maʼlumotnoma hisoblanadi. Tibbbiyot xodimlari ICD dan diagnostika va hisobot berish uchun maʼlumotnoma sifatida foydalanadilar, ammo baʼzi materiallar ICD ga kiritilmagan (ICD umumiy va ruhiy salomatlikni oʻz ichiga olgan kengroq manbadir)ligi sababli koʻpgina tadqiqotchilar, ayniqsa AQShda, ruhiy kasalliklar diagnostikasi va statistik qoʻllanmasidan (2022-yildan DSM-5-TR, 2013-yildan DSM-5 yoki ularning oʻtmishdoshlari) foydalanishda davom etmoqdalar. Farqlar saqlanib qolmoqda, masalan, Rett sindromi DSM-5da ASD tarkibiga kiritilgan, ammo ICD-11da chiqarib tashlangan va Rivojlanish anomaliyalari boʻlimiga joylashtirilgan. ICD ham, DSM ham qayta koʻrib chiqildi va 1980-yildan boshlab (DSM-3 nashr etilgan va ICD-9 amalda boʻlgan) tarixiy tajriba oʻrniga yanada qatʼiy biologik baholashni oʻz ichiga olgan ikkalasini birlashtirish va tasniflash tizimini soddalashtirish boʻyicha hamkorlikda ish olib borildi.
DSM
Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasining 2022-yilda chop etilgan Ruhiy kasalliklar diagnostikasi va statistik qoʻllanmasi, beshinchi nashr (DSM-5-TR) DSM ning joriy versiyasidir. 2013-yil may oyida chiqarilgan beshinchi nashr, DSM-5, birinchi boʻlib ASDni yagona tashxis sifatida aniqladi, bu DSM-5-TRda davom etadi. ASD Asperger buzilishi, bolalik dezintegrativ buzilishi (CDD — Childhood disintegrative disorder), PDD-NOS va autizm soʻzini oʻz ichiga olgan tashxislar qatorini oʻz ichiga oladi. DSM-5 va DSM-5-TR bu tashxislarni farqlash oʻrniga, bitta diagnostik toifadagi autistik spektr soyaboni ostidagi kasalliklarni tashxislash uchun oʻlchovli yondashuvni qoʻllaydi. Ushbu turkumda DSM-5 va DSM har bir shaxsni simptomlarning ogʻirligi darajasi, shuningdek, ular bilan bogʻliq xususiyatlar (yaʼni simptomlarga qoʻshilib keluvchi boshqa kasalliklar yoki omillar mavjudligi, ruhiy kasalliklar, aqliy zaiflik yoki til buzilishi, boshqa neyro-rivojlanish yoki alomatlar) boʻyicha farqlovchi tizimni oʻz ichiga oladi. DSM-5 dan oldin DSM ijtimoiy kamchiliklar va aloqa kamchiliklarini ikkita sohaga ajratdi. Bundan tashqari, DSM-5 erta rivojlanish davrini ilk yosh davrlariga oʻzgartirdi, bunda alomatlar ijtimoiy talablar avvalgi, masalan, 3 yoshdagi imkoniyatlardan oshib ketganda namoyon boʻlishi mumkinligi qayd etilgan. Ushbu oʻzgarishlar DSM-5-TRda davom etmoqda.
Xususiyatlari
Autizm birinchi marta goʻdaklik yoki bolalik davrida paydo boʻladigan xususiyatlarga ega va odatda remissiyasiz barqaror pozitsiyani davom ettiradi. Simptomlar olti oylikdan boshlab sekin-sekin koʻrina boshlaydi, ikki yoki uch yoshga kelib mustahkamlanadi va balogʻat yoshida ham davom etadi. Atipik ovqatlanish kabi boshqa jihatlar ham keng tarqalgan, ammo ular tashxis uchun muhim emas.
ASDda namoyon boʻluvchi klinik belgilar:
Bu xususiyatlar, odatda, kerak boʻlganda, quyidagilar bilan baholanadi:
ASD bilan bogʻliq koʻplab belgilar mavjud; ularning namoyon boʻlishi turli autistik shaxslarda turlichadir. Bundan tashqari, autizm tashxisli kishilarning kichik bir qismi, masalan, matematikada, musiqada yoki badiiy reproduktsiyada sezilarli qobiliyatlarni namoyon qilishi mumkin, bu istisno hollarda savant sindromi deb ataladi.
Rivojlanish kursi
Aksariyat ota-onalar autizm belgilarining boshlanishi hayotning birinchi yilida paydo boʻlishini aytishadi. ASD rivojlanishining ikkita mumkin boʻlgan kursi mavjud. Rivojlanishning bir yoʻnalishi tabiatan bosqichma-bosqich boʻlib, unda ota-onalar hayotning dastlabki ikki yilidagi rivojlanish tashvishlari haqida xabar berishadi va tashxis 3-4 yoshda qoʻyilishi mumkin. Ushbu kursdagi ASD ning dastlabki belgilaridan baʼzilari yuzlarga eʼtiborning pasayishi, ismi bilan chaqirilganda aniq javob bermaslik, koʻrsatish yoki ishora qilish orqali qiziqishlarni koʻrsatmaslik va kechikuvchi xayoliy oʻyinlar oʻynash qobiliyatlarini oʻz ichiga oladi
Rivojlanishning ikkinchi yoʻnalishi regressiya boshlanishidan yoki koʻnikmalarni yoʻqotishdan oldin normal yoki normalga yaqin rivojlanish bilan tavsiflanadi. Ushbu kurs doirasida regressiyaning ikkita modeli mavjud. Birinchi model birinchi 15 oylikdan 3 yoshgacha boʻlgan davrda sodir boʻladi. Baʼzilar regressiv autizmni erta boshlangan, keyinchalik tan olingan autizm deb hisoblaydilar. Tadqiqotchilar regressiv autizm ASD ning alohida toʻplami ekanligini aniqlash uchun tadqiqotlar oʻtkazdilar. Yillar davomida ushbu tadqiqotlar natijalari bir-biriga zid keldi. Baʼzi tadqiqotchilarning fikricha, hozircha erta boshlangan va regressiv autizm oʻrtasidagi aniq biologik farqni qoʻllab-quvvatlaydigan hech qanday fakt mavjud emas. Yana bir namuna, bolalik disintegrativ buzilishi (bu tashxis endi ASDga kiritilgan) hayotning dastlabki 3-4 yoki hatto 9-yiligacha normal rivojlanishdan keyingi regressiya bilan tavsiflanadi.
Regressiv autizm
Regressiv autizmda bola odatiy rivojlanayotgandek koʻrinsa-da, soʻngra nutq va ijtimoiy koʻnikmalar yoʻqotila boshlaydi, bu odatda 15 dan 30 oygacha boʻlgan davrda yuzaga keladi va bu bolalarga keyinchalik ASD tashxisi qoʻyiladi. Autizmli bolalarda regressiyani tasvirlash uchun ishlatiladigan boshqa atamalar regressiyali autizm, autistik regressiya, muvaffaqiyatsizlik tipidagi autizm va orttirilgan autistik sindromdir. Regressiya uchun standart taʼrif yoʻq va regressiyaning tarqalishi ishlatilgan taʼrifga qarab oʻzgaradi. Baʼzi bolalar ham erta kechikishlar ham keyingi regressiyani oʻzida namoyon qiladi; va bunda regressiyali va regressiyasiz autizm oʻrtasidagi oq-qora farqdan koʻra xatti-harakatlar xususiyatlari koʻproq ahamiyat kasb eta boshlaydi. Rivojlanishning bir necha oraliq turlari mavjud boʻlib, ular autizmning na anʼanaviy erta boshlanishi, na regressiv toifalarga toʻgʻri kelmaydi, jumladan, erta defitsitlar, rivojlanishdagi muvaffaqiyatsizliklar, sezilarli pasayishlar va aniq yoʻqotishlar aralashmasi. Regressiyaning nutq imkoniyatlarini toʻla yoʻqotishni oʻz ichiga oluvchi turi kamroq tarqalgan; kengroq taʼriflanadigan boʻlsa, til imkoniyatlari saqlanib qolgan, lekin ijtimoiy oʻzaro taʼsir susaygan holatlar koʻproq tarqalgan.
Regressiyadan soʻng bola autistik nevrologik rivojlanishning standart namunasi boʻyicha rivojlanadi. Regressiv autizm atamasi tipik nevrologik rivojlanishning teskarisidir; Bu, aslida, umuman nevrologiyaning emas, balki faqat shakllanib ulgurgan qobiliyatlarning orqaga qaytishidir. Autistik nevrologik rivojlanish regressiya bilan bogʻliq emasligi odatiy holdir, yoshga mos keladigan autizm belgilari bola tugʻilishidanoq aniq boʻladi.
Regressiv autizmning toʻsatdan yuzaga chiqib kelishi ota-onalarni hayratda qoldiradi va bezovta qiladi, ular koʻpincha bu holatni eshitish qobiliyatining yoʻqotilishi bilan adashtirishadi. Regressiyani atrof-muhitning stress omillariga bogʻlash tashxisni kechiktirishga olib kelishi mumkin.
Differensial natijalar
Ushbu ikki rivojlanish kursiga asoslangan differenssial natijalar boʻyicha munozaralar davom etmoqda. Baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, regressiya yomonroq natijalar bilan bogʻliq, boshqalari ikki rivojlanish kursi oʻrtasida hech qanday farq yoʻqligini taʼkidlaydilar. Autizmda til imkoniyatlari bilan bogʻliq qarama-qarshi dalillar mavjud boʻlsa-da, baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, 2,5 yoshdagi kognitiv va til qobiliyatlari 5 yoshdan keyingi tilni bilish va unumlilik imkoniyatlarini bashorat qilishga yordam beradi. Umuman olganda, tadqiqotlar rivojlanishda ijobiy natijalarga erishishda erta aralashuv muhimligini taʼkidlaydi.
Ijtimoiy va muloqot qobiliyatlari
Ahamiyatli jihati shundaki, autizm tashxisli odamlarda ijtimoiy nuqsonlar mavjud va koʻpincha boshqalarga nisbatan sezgi yoʻq, buni koʻp odamlar odatdagidek qabul qilishadi.
Ijtimoiy koʻnikmalardagi buzilishlar autizm tashxisli odamlar uchun koʻplab muammolarni keltirib chiqaradi. Ijtimoiy koʻnikmalarning yetishmasligi doʻstlik, ishqiy munosabatlar, kundalik hayot va kasbiy muvaffaqiyat bilan bogʻliq muammolarga olib kelishi mumkin. Katta yoshdagi autistik odamlarning natijalarini oʻrgangan bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, autizm tashxisli odamlarning turmush qurish ehtimoli umumiy aholiga qaraganda kamroq, ammo bu natija ijtimoiy koʻnikmalar yoki intellektual zaiflik yoki boshqa sabablarga bogʻliq yoki bogʻliq emasligi yetarlicha isbotlanmagan.
2013-yilgacha ijtimoiy funksiya va muloqotdagi nuqsonlarga autizmning ikkita alohida simptom sohasi sifatida qaralgan. utizm diagnostikasi uchun mavjud ijtimoiy aloqa sohasi mezonlari uchta ijtimoiy koʻnikma boʻyicha muammolarga ega boʻlishni taqazo qiladi. Bular: ijtimoiy-emotsional oʻzaro munosabat, ogʻzaki boʻlmagan muloqot hamda munosabatlarni rivojlantirish va davom ettirish. Muloqotdagi kamchiliklar umumiy eʼtibor va ijtimoiy oʻzaro munosabat kabi ijtimoiy-emotsional koʻnikmalar bilan bogʻliq muammolar tufayli yuzaga keladi.
ASD boʻlgan katta yoshdagi bolalar va kattalar yuz va his-tuygʻularni aniqlash testlarida autistik boʻlmagan odamlarga qaraganda yomonroq natijalar koʻrsatadilar, bu ulardagiodamning his-tuygʻularini aniqlash qobiliyatining pastligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.
Autizm tashxisli shaxslar munosabatlarni rivojlantirish, saqlab qolish va tushunish jihatidan kamchiliklarni, shuningdek, xatti-harakatlarni ijtimoiy kontekstga moslashtirishda qiyinchiliklarni boshdan kechiradilar. ASD suhbatni boshlashda qiyinchilik yoki suhbatni davom ettirish uchun tinglovchining manfaatlarini hisobga olmaslik kabi pragmatik muloqot qobiliyatlaridagi buzilishlarni koʻrsatadi  Muloqotda faqat bitta mavzuga eʼtibor qaratish xususiyati monotropizm tushunchasi sifatida tanish va uni „tunnelda koʻrish“ tushunchasi bilan qiyoslash mumkin. Autizm tashxisli odamlar uchun maʼlum bir mavzuga kuchli qiziqish bildirish, kim bilan gaplashayotganidan qatʼi nazar oʻzlarining qiziqishlari haqida monologlarda gapirishlari odatiy holdir. Oʻz xayollari bilan bandlik yoki boshqalarga nisbatan befarqlik kabi koʻrinishi mumkin boʻlgan holat boshqa odamlarning oʻz shaxsiyatlari, nuqtai nazarlari va qiziqishlariga ega ekanligini tan olish yoki eslash uchun kurashdan kelib chiqadi. Pragmatik muloqot qobiliyatlarining yana bir farqi shundaki, autizm tashxisli odamlar turli xil ijtimoiy sharoitlarda ovoz balandligini nazorat qilish zaruratini tan olmasliklari mumkin — masalan, ular kutubxonalarda yoki kinoteatrlarda baland ovozda gapirishlari mumkin.
Autistik odamlar atipik ogʻzaki boʻlmagan xatti-harakatlarni namoyon qiladilar yoki ogʻzaki boʻlmagan muloqotda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Ular kamdan-kam hollarda koʻz bilan aloqa qiladilar — autistik bola ism bilan chaqirilganda koʻz bilan aloqa qilmasligi yoki kuzatuvchi bilan koʻz kontaktidann qochishi mumkin. Vahima sindromida (anxiety disorder) ham koʻzga qarashdan nafratlanish holati kuzatilishi mumkin, ammo autistik bolalarda yomon koʻz kontakti uyatchanlik yoki tashvish tufayli emas; ularda koʻz kontakti miqdori „tabiiy“ ravishda kam. Autistik odamlar koʻpincha boshqalarning yuz ifodalaridan his-tuygʻularni qanday aniqlashni bilishmaydi, shu boisdan ular mavjud vaziyatga ular mos keladigan yuz ifodalari bilan javob qaytara olmasliklari mumkin. Ular his-tuygʻularning nozik ifodalarini tan olishda va turli xil his-tuygʻular suhbat uchun nimani anglatishini aniqlashda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Templ Grandin, autizm harakati bilan shugʻullanadigan autistik ayol, neyrotipiklar yoki tipik nevrologik rivojlanishli boʻlgan odamlarning ijtimoiy aloqasini tushuna olmasligi ortidan oʻzini „Marsdagi antropolog kabi“ his qilishini taʼriflaydi. Shuningdek, ular tana tilini yoki koʻz bilan aloqa qilish va yuz ifodalari kabi ijtimoiy signallarni qabul qilmasliklari mumkin. Ular suhbat yoki bosma vaziyatlarning konteksti va subtekstini tushunishda va mazmuni haqida xulosa chiqarishda qiynaladilar. Bu shuningdek, ijtimoiy ongning yetishmasligi va atipik til ifodasiga olib keladi. Autizm spektridagi va neyrotipik odamlar oʻrtasida yuz ifodalari qanday farq qilishi aniq emas. Bundan tashqari, autizmli bolalarning kamida yarmi gʻayrioddiy prosodiyaga ega.
Autistik odamlar ogʻzaki muloqotda ham qiyinchiliklarga duch kelishlari kuzatiladi. Muloqotdagi farqlar hayotning birinchi yilidan boshlab paydo boʻlishi mumkin va ular tovush chiqarishning (babbling) kechikishi, gʻayrioddiy imo-ishoralar, sezgirlikning pasayishi kabilarni oʻz ichiga olishi mumkin. Autistik bolalar savol berish va tajriba almashishdan koʻra tovushlarni takrorlashni maʼqul koʻradilar (exolaliya). Umumiy eʼtibor (joint attention) funksional nutq uchun zarur boʻlib tuyiladi va umumiy eʼtiborning yetishmasligi chaqaloqlarda ASD elementlarini kuchaytiradi. Misol uchun, ular siz qoʻl bilan koʻrsatayotgan narsa oʻrniga ishora qiluvchi qoʻlga qarashlari mumkin va ular fikr bildirish yoki tajriba almashish uchun obyektlarga ishora qilolmaydilar. Autistik bolalar xayoliy oʻyin va tilda belgilarni rivojlantirishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Baʼzi autistik lingvistik xatti-harakatlar takrorlanuvchi nutq yoki suhbatdagi cheklangan qiziqishlarni oʻz ichiga oladi. Misol uchun, bola soʻzlarni takrorlashi yoki har doim bir mavzu haqida gapirishni talab qilishi mumkin. Exolaliya autistik odamlarda ham boʻlishi mumkin, masalan, javob berish oʻrniga soʻrovni takrorlash orqali savolga javob berish. Koʻpgina autizmli bolalar til koʻnikmalarini notekis sur’atda egallaydilar, ular muloqotning baʼzi jihatlarini osongina egallaydilar, boshqalari esa hech qachon toʻliq rivojlanmaydi. Baʼzi hollarda autistik odamlar butun hayoti davomida butunlay noverbal boʻlib qoladilar. CDC maʼlumotlariga koʻra, autizm tashxisli bolalarning taxminan 40 foizi umuman gapirmaydi, ammo savodxonlik darajasi va ogʻzaki boʻlmagan muloqot qobiliyatlari saqlanib qoladi.
Cheklangan va takrorlanadigan xatti-harakatlar
Boshqa xulq-atvor xususiyatlariga his-tuygʻularga gʻayritabiiy munosabat bildirish, jumladan, koʻrinishlar, tovushlar, teginish, taʼm va hid, izchil nutq ritmini saqlash muammolari kiradi. Oxirgi muammo autistik shaxsning ijtimoiy koʻnikmalariga taʼsir qiladi, bu esa ularni suhbatdoshlari tomonidan tushunishda muammolarga olib keladi. Autistik odamlar tomonidan namoyon boʻladigan xulq-atvor xususiyatlari odatda rivojlanish, til va ijtimoiy kompetentsiyaga taʼsir qiladi.
Autistik shaxslar takrorlanuvchi yoki cheklangan xatti-harakatlarning koʻplab shakllarini oʻzlarida namoyon qilishlari mumkin, ularni takroriy xatti-harakatlar shkalasi (RBS-R) quyidagicha tasniflaydi.
Oʻz-oʻzini shikastlash
Oʻz-oʻziga shikast yetkazish xatti-harakatlari (SIB) autizm tashxisli odamlar orasida keng tarqalgan boʻlib, ular boshni urish, oʻz-oʻzini tishlash va soch yulishdan iborat boʻlishi mumkin. Ushbu xatti-harakatlarning baʼzilari jiddiy shikastlanish yoki oʻlimga olib kelishi mumkin. Rivojlanishda kechikish boʻlgan bolalarda, shu jumladan, autizmli odamlarda oʻz-oʻziga zarar yetkazish xatti-harakatlarining sabablari haqida quyidagi nazariyalar mavjud
Boshqa xususiyatlar
Baʼzi autistik odamlar gʻayrioddiy qobiliyatlarni namoyon etadilar, masalan, arzimas narsalarni yodlashdan tortib autistik olimlarning noyob isteʼdodlarigacha. Bir tadqiqotda autizm tashxisli odamlar umumiy aholiga nisbatan idrok va eʼtiborning yuqori koʻnikmalarini qanday namoyon etishi tasvirlangan. Sezgi anormalliklari autizm tashxisli odamlarning 90 % dan ortigʻida kuzatiladi va baʼzilari tomonidan asosiy xususiyat deb hisoblanadi Taxminan 60-80 % autizm tashxisli odamlarda zaif mushak tonusi, notoʻgʻri motor rejalashtirish va oyoq uchida yurish yurish kabi xarakterli belgilar mavjud; harakatni muvofiqlashtirishdagi nuqsonlar ASD boʻylab keng tarqalgan. Noodatiy ovqatlanish xulq-atvori ASD dagi bolalarning taxminan toʻrtdan uch qismida kuzatiladi. Ovqatlanish yoki maʼlum bir ovqat turidan bosh tortish autizm tashxisli odamlar bilan tez-tez kuzatilib turadi.
Oshqozon-ichak trakti bilan bogʻliq muammolar autistik kishilarda eng koʻp uchraydigan kasalliklardan biridir. Bular koʻproq ijtimoiy buzilishlar, asabiylik, xatti-harakatlar va uyqu muammolari, til buzilishi va kayfiyat oʻzgarishi bilan bogʻliq.
Autizm tashxisli bolalarning ota-onalarida stress darajasi yuqori. ASD dagi bolalarning aka-uka va opa-singillari neyrotipik bolalarning aka-ukalariga qaraganda koʻproq hayratga tushadilar va ular bilan kamroq janjallashadilar. Aka-uka munosabatlarining ushbu jihatlari Daun sindromi boʻlgan bolalarning aka-ukalariga oʻxshab ketadi. Biroq ular Daun sindromi boʻlgan bolalarning aka-ukalariga qaraganda sustroq yaqinlik darajasini namoyon etdilar; autizm tashxisli odamlarning aka-uka va opa-singillari kattalar kabi „salbiy farovonlik“ (negative well-being) va yomon aka-uka munosabatlariga egalar.
Spektr buzilishining sabablari
Klassik autizm mezonlarida triada sifatida tavsiflangan autizm belgilarining ijtimoiy va ijtimoiy boʻlmagan tarkibiy qismlari uchun genetik, kognitiv va nevrologik darajada umumiy sabablar borligi uzoq vaqtdan beri taxmin qilingan. ASD uchun yagona sababning mavjudligi ehtimoldan yiroq boʻlsa-da, tadqiqot adabiyotida aniqlangan koʻplab xavf omillari uning rivojlanishiga va yuzaga chiqishiga hissa qoʻshishi mumkin. Bu xavf omillariga genetika, prenatal va perinatal omillar, neyroanatomik anomaliyalar va atrof-muhit omillari kiradi. Umumiy xavf omillarini aniqlash mumkin, ammo aniq omillarni aniqlash ancha qiyin. Bilimlarning hozirgi holatini hisobga olgan holda, bashorat faqat global xarakterga ega boʻlishi mumkin va shuning uchun umumiy belgilardan foydalanishni talab qiladi.
Genetika
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Autism_susceptibility_genes_effect_on_brain_structure.png/350px-Autism_susceptibility_genes_effect_on_brain_structure.png|alt=|thumb| Yuzlab turli genlar autizmning rivojlanishiga moyil boʻlib, ularning aksariyati miya tuzilishini xuddi shunday oʻzgartiradi.|left Autizm kuchli genetik asosga ega. Shunday bo'lsada, ASD koʻproq taʼsirga ega boʻlgan noyob mutatsiyalar yoki umumiy genetik variantlarning koʻp genli oʻzaro taʼsiri bilan izohlanadimi, bu hali aniq emas. Murakkablik koʻp genlar, atrof-muhit va epigenetik omillar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir tufayli yuzaga keladi, ular DNK ketma-ketligini oʻzgartirmaydi, lekin irsiy va gen ekspressiyasiga taʼsir qiladi. Koʻpgina genlar autizm tashxisli shaxslar va ularning ota-onalari genomlarini ketma-ketlashtirish orqali bogʻlangan. Biroq autizm xavfini oshiradigan mutatsiyalarning aksariyati aniqlanmagan. Odatda, autizmni Mendel (bitta gen) mutatsiyasi yoki bitta xromosoma anomaliyasi bilan bogʻlab boʻlmaydi va ASD bilan bogʻliq genetik sindromlarning hech biri ASD ga olib kelishi asoslanmagan. 2018-yil holatiga koʻra ASD xavfining 74 %dan 93 %gacha irsiy ekanligi aniqlandi. Bir oilaning katta farzandiga autizm tashxisi qoʻyilsa, keyingi farzandlarning 2-8 %ida ham shunday holat kuzatilishi mumkin. Agar autizm tashxisli bolalardan biri egizak boʻlsa, holat ularning ikkinchisiga 36-95 %gacha taʼsir qiladi. Agar ular birodar egizaklar (fraternal twins) boʻlsa, ikkinchisiga faqat 31 %gacha taʼsir qiladi. Demak, autizm holatlarining katta qismi yuqori darajada irsiy boʻlgan, ammo meros boʻlmagan genetik sabablarga bogʻliq boʻlishi mumkin: yaʼni autizmni keltirib chiqaradigan mutatsiya ota-ona genomida mavjud emas.
2018-yildan boshlab genetik xavf omillarini tushunish bir nechta allellarga eʼtibor qaratishdan ASD ning genetik ishtiroki, ehtimol, koʻp sonli variantlarga qarab diffuz ekanligini tushunishga oʻtdi, ularning baʼzilari keng tarqalgan va kichik taʼsirga hamda baʼzilari kam uchraydi va katta taʼsirga ega. Katta effektli nodir variantlar bilan buzilgan eng keng tarqalgan gen CHD8 boʻlib chiqdi, ammo autizm tashxisli odamlarning 0,5 % dan kamrogʻida bunday mutatsiya mavjud. CHD8 geni homilalik rivojlanish jarayonida muhim boʻlgan xromatin regulyatori fermenti boʻlgan DNKni bogʻlaydigan xromodomain helikazasi protein 8 ni kodlaydi, CHD8 ATPga bogʻliq fermentdir. Protein tarkibida ATP ning ADP ga gidrolizlanishi uchun mas’ul boʻlgan Snf2 helikaz domeni mavjud. CHD8 nukleosomalar oʻrnini oʻzgartirish orqali xromatin strukturasini qayta qurish orqali transkripsiya repressori vazifasini bajaradigan DNK helikazini kodlaydi. CHD8 Wnt signalini salbiy tartibga soladi. Wnt signalizatsiyasi umurtqali hayvonlarning erta rivojlanishi va morfogenezida muhim ahamiyatga ega. Taxminlarga koʻra, CHD8, shuningdek, H1 bogʻlovchi gistonini jalb qiladi va b-katenin va p53 maqsadli genlarini repressiyaga olib keladi. CHD8 ning ahamiyatini CHD8-nokaut sichqonlari 5,5 embrion kundan keyin keng tarqalgan p53 tufayli apoptoz tufayli nobud boʻlgan tadqiqotlarda kuzatilishi mumkin. Baʼzi tadqiqotlar autizm spektri buzilishida (ASD) CHD8 rolini aniqladi. CHD8 ifodasi insonning oʻrta homilalik rivojlanishida sezilarli darajada oshadi. Xromatinni qayta qurish faoliyati va uning transkripsiya regulyatorlari bilan oʻzaro taʼsiri ASD etiologiyasida muhim rol oʻynashini koʻrsatdi. Rivojlanayotgan sutemizuvchilar miyasida ASD xavfi genlari bilan bogʻliq boʻlgan CHD8 maqsadli hududlari saqlanib qolgan. Inson nerv hujayralarida CHD8 ning ishdan chiqishi CHD8 tomonidan nishonga olingan ASD xavfi genlarining disregulyatsiyasiga olib keladi.
Baʼzi ASD aniq genetik kasalliklar bilan bogʻliq, masalan, moʻrt X sindromi; ammo autistik odamlarning atigi 2 % ga yaqinida moʻrt X mavjud. Evolyutsion psixiatriya gipotezalariga koʻra, bu genlar inson ixtirosi, aql-zakovati yoki tizimlashtirish bilan bogʻliqligi sababli saqlanib qoladi.
Hozirgi mavjud tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ASDga sezuvchanlikni oshiradigan genlar hujayra ehtiyojlariga, neyron hujayralarining faolligiga va yopishishiga, sinaps shakllanishiga va qayta tuzilishiga javoban neyron hujayralarida oqsil sintezini boshqaradigan va inhibitiv neyrotransmitter muvozanatini qoʻzgʻatuvchi genlardir. Ushbu genlarning baʼzilari asab tizimidagi asosiy inhibitiv neyrotransmitter boʻlgan GABA neyrotransmitterini ishlab chiqarishni modulyatsiya qilishlari maʼlum. Ushbu GABA bilan bogʻliq genlar ASD miyasida kam ifodalangan. Boshqa tomondan, miyadagi glial va immun hujayralarining ifodasini nazorat qiluvchi genlar, masalan, astrositlar va mikrogliyalar, haddan tashqari ifodalangan, bu esa oʻlimdan keyingi ASD miyalarida topilgan glial va immun hujayralar sonining koʻpayishi bilan bogʻliq. ASD patofiziologiyasida tekshirilayotgan baʼzi genlar hujayra oʻsishi va omon qolishini qoʻllab-quvvatlaydigan mTOR signalizatsiya yoʻliga taʼsir qiladigan genlardir.
Erta rivojlanish davri
Erta rivojlanish davrida homilador ayol organizmida D vitamini darajasining pastligi autizm uchun xavf omili sifatida faraz qilingan.
Shuningdek, regressiv autizmning ayrim turlari autoimmum asosga ega yoki yoʻqligini tekshirish uchun tadqiqotlar olib borilmoqda.
Homiladorlik davrida onaning ovqatlanishi va yuzaga kelishi mumkin boʻlgan yalligʻlanish jarayonlari homilaning neyro rivojlanishiga taʼsir qiladi. Intrauterin oʻsishning cheklanishi ham oʻz vaqtida, ham muddatidan avval tugʻilgan chaqaloqlarda ASD bilan bogʻliq. Onaning yalligʻlanish va autoimmum kasalliklari homila toʻqimalariga zarar yetkazishi, genetik muammolarni kuchaytirishi yoki asab tizimiga zarar etkazishi mumkin.
Homiladorlik paytida havoning ifloslanishi, ayniqsa ogʻir metallar va zarrachalar bilan, autizm xavfini oshirishi mumkin. Autizmning rivojlanishiga hissa qoʻshadigan yoki kuchaytiradigan dalillarsiz daʼvo qilingan atrof-muhit omillariga baʼzi oziq-ovqatlar, yuqumli kasalliklar, erituvchilar, PCBlar, ftalatlar va plastik mahsulotlarda ishlatiladigan fenollar, pestitsidlar, bromli olovni toʻxtatuvchi moddalar, spirtli ichimliklar, chekish, noqonuniy giyohvand moddalar, vaksinalar va prenatal stress kiradi. Baʼzilari, masalan, MMR vaksinasi butunlay rad etilgan.
Tasdiqlanmagan vaksina gipotezasi
Ota-onalar ilk marotaba farzandlarida autizm belgilarini muntazam emlash davrida payqashlari mumkin. Bu vaksinani „ortiqcha yuklash“, vaksinani saqlovchi vosita yoki MMR vaksinasini autizmga sabab boʻlganlikda ayblovchi qoʻllab-quvvatlanmaydigan nazariyalarning yuzaga chiqishiga olib keldi. 1998-yilda Endryu Ueykfild MMR vaksinasi autizmga olib kelishi mumkinligini koʻrsatadigan soxta, sud ishlarini moliyalashtirgan tadqiqot olib bordi. Ushbu faraz autizm MMR vaksinasining oʻzi yoki vaksina konservanti boʻlgan timerosal tufayli miya shikastlanishidan kelib chiqadi deb taxmin qildi. Hech qanday ishonchli ilmiy dalillar bu daʼvolarni qoʻllab-quvvatlamaydi, ular biologik jihatdan asossizdir va qoʻshimcha dalillar ularni rad etishda davom etmoqda, jumladan, autizm darajasi bolalik davridagi vaksinalardan timerosalning yoʻq qilinishiga qaramay, muntazam koʻtarilishda davom etmoqda. 2014-yilgi meta-tahlil butun dunyo boʻylab 1,25 million bolani qamrab olgan autizm va emlashlar boʻyicha oʻnta yirik tadqiqotni oʻrganib chiqdi; Unga koʻra, hech qachon timerosalni oʻz ichiga olmagan MMR vaksinasi ham, boshqa vaksina komponentlari timerosal yoki simob ham ASDning rivojlanishiga olib kelmaydi degan xulosaga kelindi. Shunga qaramay, ota-onalarning notoʻgʻri tashvishi bolalarni emlash darajasining pasayishiga, baʼzi mamlakatlarda ilgari nazorat qilinadigan bolalar kasalliklarining avj olishiga va bir nechta bolalarning oldini olish mumkin boʻlgan oʻlimga olib keldi.