O‘zbekiston_geosiyosati
Geosiyosiy nazariyadagi eng muhim qoidalardan biri bu – yetakchi davlatlarning o‘z maqsadini amalga oshirish yo‘lida imkon qadar Yevropa yoki Osiyo hududida biror bir yirik siyosiy tuzilmaning paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslikdir. Aksincha mavjud yirik imperiya yoki mintaqaviy miqyosda kuchli mavqega ega bo‘lgan yirik davlatni parchalash asosiy vazifa hisoblanadi. Shu nuqtai-nazardan Yevroosiyo mintaqasidagi yirik davlatlarga nisbatan doimo ana shu strategiya qo‘llaniladi. Masalan, Xitoyning mintaqadagi mavqei va uning hududidagi ayrim ayirmachi guruhlarni (uyg‘urlar, tibetliklar, dunganlar bilan bog‘liq masalalarni eslang) qo‘llab-quvvatlovchi tashqi manbalanga e’tibor berilsa, vaziyatni anglash mumkin. Markaziy Osiyoga nisbatan qo‘llanilgan strategiyaga nazar tashlaydigan bo‘lsak ham xuddi shunday manzara ko‘zga tashlanadi. Turli nodavlat Tashkilotlari ko‘rinishida mintaqaga kirib kelgan tashqi kuchlar bu erdagi davlatlar, xalqlarni bir-biridan ajratishga qaratilgan hatti-harakatlar olib borishganligini osongina kuzatish mumkin. Boshqacha aytganda, turli nodavlat, notijorat ammo xalqaro mavqega ega bo‘lgan bunday Tashkilotlar mintaqadagi muammoviy nuqtalarni izlab topishga, ularni dolzarblashuvi uchun turli mavzularda anjumanlar Tashkil etishlari, bunday muammolar to‘g‘risida mahalliy olimlar va tadqiqotchilar yordamida maqolalar chop etishlari mumkin. Bunday faoliyat mintaqada geosiyosiy manfaatlari mavjud bo‘lgan davlatlar tomonidan moliyaviy qo‘llab-quvvatlanadi va ularning tashqi strategiyasi yo‘nalishi hamda faolligiga qarab kuchayishi va susayishi mumkin. Markaziy Osiyoda, ayniqsa qozog‘iston va qirg‘izistonda bunday faoliyatda bo‘lgan Tashkilotlar ko‘p bo‘lib, ular mintaqadagi etnik, hududiy, suv taqsimoti kabi masalalardagi nizoli nuqtalarni qidirib topishga va ularga urg‘u bergan holda mintaqadagi vaziyatni beqarorlashtirishga harakat qilishadi. Mintaqa atrofida kechayotgan geosiyosiy jarayonlar bu erdagi etno-siyosiy va diniy omillarga alohida e’tibor berishni talab etadi. Mintaqa atrofida etakchi davlatlarning turli xarakterdagi manfaatlari tezlik bilan shakllanib borayotganligi hamda ularning o‘zaro to‘qnashuvi ehtimoli ushbu omillarning tashqi kuchlar tomonidan ishga solinishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Buning isboti uchun bir necha yil davomida mintaqada diniy ekstremistik va fundamentalistik g‘oyalarni tarqatish oqibatida ro‘y bergan jarayonlar va mudhish voqealarni eslash kifoya bo‘lsa kerak. Bu mintaqadagi elatlaro munosabatlarning xatarli jihatlari xususida xorijiy OAVda ayniqsa keyingi yillarda chiqishlar kuchayib ketdi. Bu chiqishlarning asosiy ko‘pchiligi tashqi siyosiy kuchlarning buyurtmasi asosida tayyorlanishini esdan chiqarmagan holda, mintaqadagi elatlaro munosabatlar, umuman etno-siyosiy masalaning asli holiga nazar tashlaymiz. Markaziy Osiyo xalqlarining asosiy qismi turkiyzabon sunniy musulmonlardan iboratdir. O‘zbeklar, qozoqlar, qirg‘izlar, turkmanlar, qoraqalpoqlar hamda uyg‘urlar mintaqaning mahalliy elatlari hisoblanadi. Milliy guruhlarning mintaqa bo‘ylab joylashuviga muvofiq ravishda tarixiy taraqqiyot natijasida har bir tub elatga xos tiynat, turmush tarzi, xo‘jalik yuritish uslubi, an’analar va milliy ruh shakllangan. Masalan mintaqaning shimoliy qismida asosan qozoqlar, qirg‘izlar, shimoliy-g‘arbda qoraqalpoqlar, shimoliy-sharqda va sharqda qirg‘izlar hamda uyg‘urlar, g‘arbiy va janubiy-g‘arbiy hududlarda turkmanlar, janubda va janubiy-sharqda afg‘onlar, tojiklar va boshqa ayrim elatlar, mintaqaning markaziy hududlarida esa asosan o‘zbeklar istiqomat qilishadi. Shuni ta’kidlash kerakki, bunday joylashuvda hech qanday sun’iylik ko‘zga tashlanmaydi va tarixiy shakllangan etnik chegaralarning ifodasi hisoblanadi.