BO‘G‘MA_(DIFTERIYA)
Epidemiologiya.
Streptokokk infeksiyasi fonida bo'g'ma toksinining kam subinfeksion miqdorlari, hayvonlar o 'lim ig a olib keluvchi o g 'ir b o 'g 'm a intoksikatsiyasi manzarasini chaqirishi mumkin. Bo'g'ma kasalligining belgilarini ekzotoksinni mahalliy va umumiy ta’siri bilan bog'liq deb hisoblash mumkin. Kasallikda kuzatiluvchi mahalliy va umumiy belgilarning rivojlanashi — mikroorganizm himoya reaksiyasi va toksinning zararlovchi ta ’siri natijasidir. Infeksiyani kirish darvozasi bo'lib, odatda og'iz-halqum, burun bo'shlig'i, hiqildoq, kamdan-kam hollarda ko'z, jinsiy a’zolar shilliq qavatlari (mikroblar shilliqni ozuqa sifatida qo'llashadi), teri qoplamalari hisoblanadi. Bo'g'maga o'ziga xos mahalliy o'zgarishlar infeksiyaning kirish va joylashgan joyida paydo bo'ladi. Bemorning organizimiga kirgandan keyin bo'g'ma ko'zg'atuvchisi kirgan joydagi shilliq qavatlarda yoki teri ichiga joylashib u yerda ko'payadi va toksin ishlab chiqaradi. Toksin asta-sekin kichik hajmlarda bo'lib limfa va qon oqimiga so'riladi, mahalliy qon-tomirlar devorida joylashgan asab oxirlariga ta’sir qiladi. Natijada limfa va qon-tomirlardagi harakat buzilishlari yuzaga keladi, mahalliy dimlanish giperemiyasi rivojlanadi. Bu sohada arterial qon va ozuqa moddalarining limfa oqimi orqali kelishi keskin kamayadi. Gematoparenximatoz to'siq buziladi, devorlarning o'tkazuvchanligi oshadi. Bu soha hujayra oralig'i bo'shlig'ida ekssudat shakllanadi. Oldin fagositozni amalga oshirish uchun leykotsitlarning kelishi kuchayadi. Toksin ta’sirida epiteliy hujayralari nekrozga uchraydi. Qon-tomirlar kengayib, qon yurishi sekinlashadi.qon tomirlar devorlarini o'tkazuvchanligi oshadi. Natijada qon plazmasi atrofdagi to'qimalarga chiqadi. To'qima ostiga chiqayotgan ekssudat fibringa aylanadi. Bunga epiteliy yoki epidermis hujayralarining koagulayasion nekrozi natijasida ajraluvchi to'qima tromboplasti sabab bo'ladi. Plazma tarkibidagi fibrinogen nekrozga uchragan epiteliy hujayralaridan ajralib chiqqan tromboplastin bilan birikib shilliq pardalarda fibrin parda hosil qiladi. Zararlangan to'qima yuzasida fibrinozli qarash aniqlanadi, uning tarkibiga fibringa va nekrozga uchragan yuza to'qimalardan tashqari bo'g'ma mikroblari, ularning toksinlari, boshqa mikroflora, leykotsitlar kiradi. Fibrin tolalarining yopishqoqligi hisobiga qarash elastik konsistensivaga ega bo'ladi. U kasallikning birinchi kunlarida shakllanadi. Shu kunlarda qarashni zo'rlab ko'chirganda u yana hosil bo'ladi. Uning ko'chishi antitoksik davo zardobi yoki makroorganizmning infeksiya bilan kurashishi natijasida shakllangan antitoksik immunitet ta ’sirida bo'ladi. Makroorganizm himoya kuchlari va infeksiyaning joylashgan joyiga qarab difterik, krupoz yoki kataral yallig'lanish rivojlanadi. Burun-halqum shilliq qavati ko'p qavatli yassi epiteliydan tuzilgan bo'lgani uchun bu yerdagi yallig'lanish jarayoni difteritik turda rivojlanadi (fibrin pardasi yuzaki epiteliy qavati va biriktiruvchi to'qimalar bilan birga bog'langan bo'lib qiyin ko'chadi). Hiqildoq, traxeya va bronxlarda esa yallig'lanish jarayoni krupoz turda rivojlanadi, chunki ularning shilliq pardalari bir qavatli silindrsimon epiteliy hujayralaridan tashkil topgan va fibrin pardaning ko'chishi juda oson bo'ladi. Toksin ta'sirida og'riq sezuvchanligi pasayadi va jarayonga regionar limfa tugunlari qo'shiladi, ular keskin qon bilan to'lishishi, shish va hujayra elementlari proliferasiyasi hisobiga kattalashadi. Zararlangan limfa tugunlari yaqinidagi bo'yin teri osti klechatkasi shishadi. Bu shish seroz yallig'lanishi ko'p sonli hujayra infiltratlari, umumtoksik ta’sir qonga tushgan toksin bilan shartlangan. Ekzotoksinni ikkinchi fraksiyasi, ya’ni sitoxrom B ga o'xshash toksin, hujayralarni nafas olish faoliyatini bog'lab tashlaydi. Natijada hujayralar halok bo'ladi va hayotda zarur bo'lgan a ’zo va tizimlarni faoliyatini o'zgartiradi (markaziy asab tizimi, yurak-qon-tomir tizimi, buyrak usti bezlari). Ekzotoksinning uchinchi fraksiyasi, ya’ni gialuronidaza esa qon-tomirlarning o'tkazuvchanligini oshiradi va natijada to'qimalaming shishiga olib keladi. Ekzotoksinning to'rtinchi fraksiyasi - bu gemoliz chaqiradigan toksin va bo'g'ma kasalligida gemorragik sindromning rivojlanishiga sabab bo'luvchi omil. Toksin va gipertoksik shakllarning patogenezida difteriyagacha kechirgan kasalliklar natijasida organizmning sensibilizatsiyasi katta ahamiyatga ega. To'qimalarda toksin fiksatsiyasi asab va yurak qontomir tizimining o‘ziga xos zararlanishiga olib keladi. Miokardda mushak to'qimalarining to‘liq va g‘adir-budir parchalanishgacha bo'lgan parenximatoz o'zgarishi erta yuzaga keladi. Polinevrit rivojlanganda asosan nafas muskullari falajiga olib keluvchi hiqildoq, qovurg'alararo diafragmal asablar zararlanishi xavfli, chunki bunda o'limga bo'luvchi o'tkir nafas yetishmovchiligi rivojlanadi. Boshqa a’zolardagi o'zgarishlar toksik zararlanishi bilan xarakterlanadi. Buyrak usti bezida qon aylanish buzilishi, to'liq nekroz va parchalanishgacha bo'lgan hujayralar destruksiyasi kuzatilishi mumkin. Buyraklarda ko'pincha toksik nekroz manzarasi paydo bo'ladi. Ekzotoksinga qarshi organizmda antitanachalar ishlab chiqariladi va toksinni ta ’siri kamayadi. Bemor organizmi bo'g'ma qo'zg'atuvchisidan to'liq ozod bo'ladi va tuzaladi. Ayrim hollarda immunitet sust rivojlansa bemorlar bakteriya tashuvchi bo'lib qolishlari mumkin.