Lui_Agassiz
Yoshlikdagi hayoti
Lui Agassiz Shveytsariyaning Fribourg kantonidagi Motier qishlogʻida (hozirgi Xaut - Vullining bir qismi) tugʻilgan. Lui Rudolf va uning rafiqasi Rouz Mayorning farzandi. Uning otasi avlodlari kabi protestant ruhoniy edi, onasi esa tabibning qizi, oʻgʻillarini tarbiyalashda eriga yordam bergan oʻziga xos ziyoli edi. U uyda taʼlim oldi  to toʻrt yil Biennadagi oʻrta maktabda oʻqiguncha, u 1818-yilda oʻqishga kirdi va Lozannada boshlangʻich taʼlimni tugatdi. Agassiz Tsyurix , Heidelberg va Myunxen universitetlarida tahsil olgan. Oxirgi bosqichda u tabiat tarixi,  botanika haqidagi bilimlarini kengaytirdi. 1829-yilda Erlangenda falsafa doktori, 1830-yilda Myunxenda tibbiyot fanlari doktori ilmiy darajasini oldi. Parijga koʻchib oʻtib u Aleksandr fon Gumboldtning vasiyligi ostida boʻldi va keyinchalik uning moliyaviy xayrixohligini ostida ish yurti. Gumboldt va Georges Cuvier bilan geologiya va zoologiya kareralarida boshladilar. Tez orada ixtiologiya Agassizning hayotiy faoliyatining markaziga aylandi. 1819-1820-yillarda nemis biologlari Iogann Baptist fon Spiks va Karl Fridrix Filipp fon Martius Braziliyaga ekspeditsiya qilishdi. Ular Evropaga koʻplab tabiiy ob’ektlar jumladan Braziliyaning chuchuk suv baliqlarining muhim kolleksiyasi bilan qaytishdi. Uzoq umur koʻrmagan Spiks 1826-yilda vafot etgan va bu baliqlar tarixini ishlab chiqish uchun vaqti yetmadi. Martius bu loyiha uchun Agassizni tanladi. Braziliya baliqlarini tasvirlash vazifasi 1829-yilda yakunlandi va nashr etildi. Undan soʻng Neuchâtel koʻlida topilgan baliqlar tarixi boʻyicha tadqiqotlar olib borildi. Oʻz rejalarini kengaytirib 1830- yilda u „Markaziy Evropaning chuchuk suv baliqlari tarixi“ prospektini chiqardi . 1839-yilda esa nashrning birinchi qismi chiqdi va u 1842-yilda tugallandi. 1832-yil noyabrda Agassiz Neyshatel universitetining tabiiy tarix professori etib tayinlandi, taxminan 400 AQSh dollari miqdorida maosh oladi va bu lavozim unga shaxsiy oʻqish uchun boʻsh vaqt ajratgani uchun Parijdagi ajoyib takliflarni rad etadi. Tez orada uning eʼtiborini atrofdagi qoyadagi qazilma baliqlar , Glarus shiferlari va Monte Bolka ohaktoshlari tortdi. Oʻsha paytda ularni ilmiy oʻrganishda juda kam narsaga erishilgan edi. Agassiz 1829-yildayoq asar nashr qilishni rejalashtirgan. Boshqalardan koʻra, bu uning jahon miqyosidagi shon-shuhratiga poydevor qoʻyadi. Uning " Recherches sur les poissons " fotoalbomlarining besh jildligi( Fossil Fish tadqiqotlari ) 1833-yildan 1843-yilgacha nashr etilgan. Ular asosan Jozef Dinkel tomonidan ajoyib tarzda tasvirlangan. Ushbu ish uchun materiallar toʻplashda Agassiz Evropaning asosiy muzeylariga tashrif buyurdi. Parijda Kuvier bilan uchrashib, undan koʻp dalda va yordam oldi. Ular uni yetti yildan beri bilishardi. 1833-yilda u doʻsti Aleksandr Braunning singlisi Sesil Braunga uylandi va Neychatelda oʻz oilasini qurdi. Rafiqasiga ilmiy rasmlar chizizishga  akalari tomonidan oʻrgatilgan uning va bu Agassizga juda katta yordam bergan, qazilma va chuchuk suv baliqlarining eng chiroyli plitalarini u chizgan. Benjamin Peirce bilan Agassiz uning paleontologik tahlillari yangi ixtiologik tasnifni talab qilishini aniqladi. U tekshirgan fotoalbomlarda baliqning yumshoq toʻqimalarining izlari kamdan-kam uchraydi, aksincha ular asosan tishlar, tarozilar va qanotlardan iborat boʻlib, suyaklar nisbatan kam hollarda mukammal saqlanib qolgan. Shuning uchun u baliqlarni tarozi va boshqa teri qoʻshimchalarining tabiatiga koʻra toʻrt guruhga (ganoidlar, plakoidlar, sikloidlar va ktenoidlar) ajratadigan tasnifni qabul qildi. Bu baliq taksonomiyasini yaxshilash uchun juda koʻp yordam berdi, ammo Agassizning tasnifi oʻsha paytga nisbatan oʻzgartirildi. Lui de Kulon otasi va oʻgʻli bilan birga, u birinchi kotib boʻlgan Tabiatshunoslik jamiyatini tuzdi va Kulonlar bilan birgalikda etimning uyida vaqtinchalik tabiat tarixi muzeyini tashkil qildi. Agassiz ishini davom ettirish uchun moliyaviy yordamga muhtoj edi. Britaniya assotsiatsiyasi va Ellesmir grafi, keyin lord Frensis Egerton yordamga kirishdi. Ish uchun qilingan 1290-ta asl chizmalar Earl tomonidan sotib olingan va u tomonidan London Geologiya Jamiyatiga taqdim etilgan. 1836-yilda Vollaston medalifotoalbom ixtiologiyasi boʻyicha qilgan ishlari uchun oʻsha jamiyat kengashi tomonidan Agassizga mukofotlangan. 1838-yilda u Qirollik jamiyatining xorijiy aʼzosi etib saylandi. Shu bilan birga, umurtqasiz hayvonlar uning eʼtiborini tortdi. 1837-yilda u yaqinda va fotoalbom Echinodermata monografiyasining „Prodromi“ ni nashr etdi, uning birinchi qismi 1838-yilda paydo boʻlgan. 1839-1840-yillarda u Shveytsariyadagi echinodermlarning qazilmalari haqida ikki kvarta jildni nashr etdi va 1840-1845-yillarda u oʻzining " Etudes tənqidi sur les mollusques fossiles " ( Fossil mollyuskalar boʻyicha tanqidiy tadqiqotlar ) nomli kitobini nashr etdi. Agassizning 1834-yilda Angliyaga birinchi tashrifidan oldin Xyu Miller va boshqa geologlar Shotlandiya shimoli-sharqidagi Eski Qizil qumtoshning ajoyib qazilma baliqlarini yoritib berishdi. Pterichthys , Coccosteus va boshqa avlodlarning gʻalati shakllari keyinchalik geologlarga birinchi marta maʼlum qilindi. Ular Agassizda katta qiziqish uygʻotdi va uning 1844-1 (45: Monographie des poissons fossiles du Vieux Grès Rouge, ou Système Dévonien (Eski Qizil qumtosh) des Îles Britanniques et de Russie (Mono)) chop etilgan monografiyasining mavzusi boʻldi . Qadimgi qizil qumtoshning qazilma baliqlari yoki Britaniya orollari va Rossiyaning Devon tizimi ). Noyxateldagi faoliyatining dastlabki bosqichlarida Agassiz ilmiy boʻlimni yaxshi boshqara oladigan inson sifatida ham nom qozongan. Uning gʻamxoʻrligi ostida Neyshatel universiteti tez orada ilmiy izlanishlar boʻyicha yetakchi muassasaga aylandi. [ iqtibos kerak ] 1842-1846-yillarda Agassiz zoologik nasl va guruhlarda ishlatiladigan barcha nomlarning havolalari bilan tasniflangan Zoologicus nomli roʻyxatini chiqardi. U 1843- yilda Amerika falsafiy jamiyatining aʼzosi etib saylangan . 1836-yilgi taʼtilni Agassiz va uning rafiqasi kichik Bex qishlogʻida oʻtkazdilar, u erda Jan de Charpentier va Ignaz Venets bilan uchrashdi. Ularning yaqinda eʼlon qilingan muzlik nazariyalari ilm-fan olamini hayratda qoldirdi va Agassiz Neychatelga gʻayratli tarzda qaytdi.  1837-yilda Agassiz Yer oʻtgan muzlik davriga duchor boʻlganligini taklif qildi. U Gelvetlar jamiyatiga qadimgi muzliklar Alp togʻlaridan tashqariga qarab oqib oʻtayotgani, hatto undan kattaroq muzliklar Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerika tekisliklari va togʻlarini qoplab, butun Shimoliy yarim sharni boʻgʻib qoʻygani haqidagi nazariyani taqdim etdi. Uzoq muzlik davrida. Oʻsha yili u Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasining xorijiy aʼzosi etib saylandi. Ushbu taklifdan oldin Gyote de Sossyur, Ignaz Venets, Jan de Sharpentier, Karl Fridrix Shimper va boshqalar Alp togʻlari muzliklarini oʻrganishgan va Gyote, Charpentier va Shimper  hatto tartibsiz bloklar degan xulosaga kelishgan. Yura togʻlari yonbagʻirlari va choʻqqilarida tarqalgan alp togʻ jinslaridan iboratmuzliklar tomonidan u erga koʻchirilgan edi. Bu gʻoyalar Agassizning eʼtiborini tortdi va u ularni Alp togʻlariga ketma-ket sayohatlarida hamroh boʻlgan Sharpentier va Shimper bilan muhokama qildi. Agassiz hatto Aar muzliklaridan birida kulba qurgan va bir muddat muzning tuzilishi va harakatini oʻrganish uchun uni uyiga aylantirgan. Agassiz Angliyaga tashrif buyurdi va oʻz gʻoyalari bilan oʻrtoqlashgan yagona ingliz tabiatshunosi Uilyam Baklend bilan muzlik hodisalarini izlash uchun Britaniya orollari boʻylab sayohat qildi va muzlik davri haqidagi nazariyasi toʻgʻri ekanligidan qoniqish hosil qildi. 1840-yilda Agassiz Études sur les glaciers („Muzliklar boʻyicha tadqiqotlar“) nomli ikki jildlik asarini nashr etdi. Unda u muzliklarning harakati, ularning morenalari va ularning togʻ jinslarini yiv ochish va yaxlitlashda hamda yoʻl-yoʻriq va roches moutonnées hosil qilishda taʼsirini muhokama qilgan.Alp togʻlari uslubidagi landshaftlarda koʻrinadi. U Charpentier va Shimperning alp muzliklarining bir qismi Aar va Ronning keng tekisliklari va vodiylari boʻylab choʻzilganligi haqidagi gʻoyasini qabul qildi, ammo u yaqin oʻtmishda Shveytsariyani bitta katta muz bilan qoplagan degan xulosaga keldi. baland Alp togʻlari va shimoli-gʻarbiy Shveytsariya vodiysi boʻylab Yuraning janubiy yon bagʻirlarigacha choʻzilgan. Asarning nashr etilishi dunyoning barcha qismlarida muzlik hodisalarini oʻrganishga yangi turtki berdi. Oʻsha paytdagi muzlik bilan tanish boʻlgan Agassiz va ingliz geologi Uilyam Bakland 1840-yilda Shotlandiya togʻlariga tashrif buyurishdi. U erda ular muzlik harakatining turli joylarida aniq dalillarni topdilar. Bu kashfiyot London Geologiya Jamiyatiga ketma-ket xabarlarda eʼlon qilindi. Angliya, Uels va Irlandiyaning togʻli tumanlari muzlik qoldiqlarini tarqatish markazlari boʻlgan. Agassizning taʼkidlashicha, „ Grenlandiyada mavjud boʻlganlarga oʻxshash katta muz qatlamlari bir vaqtlar qatlamlanmagan shagʻallar (toshlar siljishi) topilgan barcha mamlakatlarni qoplagan; bu shagʻal, umuman olganda, muz qatlamlarining muz qatlamlarini maydalash natijasida hosil boʻlgan. sirt va boshqalar.“ Oʻzining keyingi yillarida Agassiz oʻzining muzlik nazariyalarini Braziliya tropiklari, jumladan Amazonka geologiyasiga qoʻlladi. Agassiz bilan uning shogirdi va yordamchi yordamchisi sifatida yaqin aloqada boʻlishiga qaramay, geolog Charlz Xart oxir-oqibat u erdagi dala ishlariga asoslanib, Agassizning Amazon haqidagi nazariyalarini rad etdi. Har qanday muzlik jarayonlarini isbotlash oʻrniga, u muzlik emas, balki dengiz va tropik oqimlarning kimyoviy yoʻq boʻlib ketgan choʻkindilarini topdi, bu topilma keyinchalik geologlar tomonidan tasdiqlandi. Prussiya qiroli tomonidan berilgan pul granti yordamida Agassiz 1846-yil kuzida Shimoliy Amerikaning tabiiy tarixi va geologiyasini oʻrganish va „Yaratilish rejasi“ mavzusida maʼruzalar kursini oʻqish uchun Atlantika okeanini kesib oʻtdi. Hayvonlar qirolligi"  Jon Amori Louellning taklifiga binoan , Boston , Massachusets shtatidagi Louell institutida . Qoʻshma Shtatlarda unga taqdim etilgan moliyaviy takliflar uni u erda yashashga undadi va u umrining oxirigacha shu erda qoldi. Amerika sanʼat va fanlar akademiyasining xorijiy faxriy aʼzosi etib saylangan1846-yilda