BO‘G‘MA_(DIFTERIYA)
TARIXI
Ma’lumotlarga ko‘ra, bo‘g‘maning vatani Osiyo bo'lib, Osiyodan Yevropaga va asta-sekin butun yer shariga tarqalgan. XVII va XVIII asrda butun Yevropa bo'ylab epidemiya tarqalgan, epidemiya asosan Italiya va Ispaniyani butunlay qamrab olgan. XVIII asrda bo'g'ma Angliya, Germaniya, Gollandiya, Shveytsariya, Shimoliy Amerikada tarqalgan. XIX asrning birinchi yarmida butun dunyo bo'yicha bo'g'ma kasalligi tufayli bolalar o'limi yuqori bo'lgan. XIX asrning 20-yillarida fransuz olimi Bretonneau va uning shogirdi Trousseau bo'g'mani alohida nozologik birlik sifatida ajratdi (1821-1824-yillar). Bretonneau jarayonning alohida lokalizatsiyasi orasidagi bog'liqlikni va bo'g'ma kasalligining xarakterli belgisi — parda hosil bo'lishini aniqladi. Bo'g'ma va krupoz parda orasidagi o'xshashlik, shuningdek, bo'g'madagi b o 'g'ilish bola hiqildog'i torayishiga bog'liqligi aniqlandi. U traxeotomiya operatsiyasini to'la-to'kis ishlab chiqdi. Bretonneau kasallikni «difterit» deb nomlashni taklif qildi, bu yunonchasiga «yolg'on teri», «yolg'on plyonka» degan ma’noni bildiradi. 1846-yildan boshlab «difteriya» (Trousseau) atamasi qo'llanila boshlandi. Bo‘g‘maning qo‘zg‘atuvchisi 1883-vilda Clebs tomonidan bemor tomog'idan olingan parda kesmalarida aniqlangan, 1884-yilda Loffler tomonidan tasdiqlangan. U bo‘g‘ma bakteriyasini toza kulturasini ajratib olgan va uning ayrim hususiyatlarini o‘rgangan. 1884—1888- yillarda Roux va Lersen bo‘g‘ma toksinini olgan, hayvonlarda tajriba sifatida o'rgangan va bo'g'maning etiologik sababi mikrob ekanligi to'g'risida yakuniy xulosaga kelgan. 1880-yilda rus olimi Orlovskiy qonda antitoksinni aniqlagan. Natijada bo'g'maga qarshi zardob ajratishga imkoniyat tug‘ilgan. Bu bo'g'madan oiim ko'rsatkichining tezda pasayishiga olib kelgan. Bundan tashqari 1892— 1894-yillarda Fransiyada Roux, Germaniyada Behring va Rossiyada Ya.Yu. Bardaxom birbiridan behabar mustaqil holda zardob bilan davolashni o'rgangan. 1902-yilda Rossiyada Dzerjikovskiy birinchi bo'lib bo'g'mani spetsifik profilaktikasini qo'lladi. 1912-yilda Schick bo‘g‘ma yuqtirgan bemorlar uchun toksin bilan teri reaksiya o'tkazishni taklif qildi. 1913-yilda Behring bo'g'ma toksiniga profilaktika maqsadida neytrallovchi antitoksin zardobni qo'lladi; 1923-yilda Ramon anatoksin bilan immunizatsiya o'tkazgan, ya’ni toksin formalin ta’sirida uzoq vaqt termostatda toksik xususiyatini yo'qotadi, lekin antigenlik xususiyati saqlangan bo'ladi. N.F. Filatov, R.N. Rabrichevskiy, K.A. Rauxfus 1894-yilda Moskva universitetining bolalar klinikasida bemorlarni bo'g'maga qarshi zardob bilan davolashni kiritdi, bu davo eng samarali ekanligini tushuntirib berdi. V Molchanov va uning shogirdlari ham bo'g'mani o'rganishga hissa qo'shgan. Olim qator izlanishlardan so'ng bo'g'mani patogenezi, spetsifik va nospetsifik davolash yo'llari, uning asoratlarini o'rgandi, bo'g'mani klinik shakldagi tasnifini yaratdi. Bo'g'mani davriy epidemiya holda uchrab yoshga, organizmning indivudal xususiyatiga bog'liq. Faol immunizatsiya usulini o'tkazish bo'g'madan o'lim ko'rsatkichining yaxshilanishiga olib kelishi tajribalardan ma’lum. Epidemiyaga qarshi yordam choralariga antitoksik immunitetni yuqori darajada hosil qilish bu epidemik infeksion kasallikni yo'qotishda asos bo'ldi. Etiologiya. Qo'zg'atuvchisi — toksigen Corynebacterium avlodiga mansub Coryne bacterium diphtheriae («Leffler tayoqchasi») — to'g'ri yoki biroz bukilgan grammanfiy, harakatsiz, aerob tayoqcha. Surtmada bakteriyalar bir-biri bilan burchak ostida yoki juft lotin harfi «X» ko'rinishida joylashadi, kapsula, sporalar hosil qilmaydi. Tayoqchani tanasi, ayniqsa uning oxirgi qismi donaksimon qalinlikda bo'ladi. Ularning uchlarida polifosfat (valyutin yoki Babesh-Ernst donalari) to'planganligi hisobiga nuqtasimon kattalashgan. Neyserning ikki bo'yash usulida mikrob tanasi qo'ng'ir-sariq rangda, volyutin donalari qismi-ko'k rangga bo'yaladi. Bo'g'ma tayoqchasining o'lchami uzunligi 1-6 mkm, diametri 0,3—0,8 mkm. Bo'g'ma tayoqchasining 3 biologik turi farqlanadi. Ular bir-biridan kultural, morfologik va biokimyoviy xossalari jihatidan farqlanadi: gravis (kraxmalni bijg'itadi), mitis va intermedius (kraxmalni bijg'itmaydi). Cravis tipi toksigen va virulentligi yuqori bo'lgani uchun bemorlarda kasallik og'ir kechadi, toksik va gemoragik sindromlar yaqqol rivojlanadi. Mitis tipi nisbatan yengil kechadi, og'ir hollarda kasallik krup holiga o'tadi. Har bir kulturani toksigen va notoksigen shtamlari mavjud. Toksigen hususiyat qo'zg'atuvchining lizogen shtammlariga xos, chunki ularning tarkibiga v-fag kiradi. Bu faglarning xromasomasida toksinogenezni aniqlovchi gen bor. Korinobakteriyalar ekzotoksin ishlab chiqaradi. Notoksigen shtamlari kasallik chaqirmaydi, organizmda bu shtamm toksigen qo'zg'atuvchiga aylanmaydi. Qo'zg'atuvchi o'zida termostabil somatik polisaxarid antigen va yuzaki termolabil antigen tutadi. Bo'g'ma qo'zg'atuvchisini patogenligi shundaki, u ko'payishi vaqtida o'zidan ekzotoksin ajratadi. Bu ekzotoksin yuqori toksiklikka va yurak mushak hujayralari, jigar, buyrak, buyrak usti bezi, asab gangliy hujayralari membranasidagi reseptorlarni adsorbsiya qilish xususiyatiga ega. Natijada bu a ’zo, to'qimalardagi hujayralarda, ularning ribosomasida polipeptid zanjirda ingibitsiya yuzaga keladi, oqsil sintezi buziladi, hujayralarning nobud bo'lishiga olib keladi. Hujayralarning nobud bo'lishi natijasida gemoragik — nekrotik yallig'lanish rivojlanadi. Korinobakteriyalar o'zidan nekrotoksin (dermatonekrotik faktor) ishlab chiqaradi. Bu faktor qo'zg'atuvchi tushgan joyda nekroz chaqiradi. Bundan tashqari bo'g'ma qo'zg'atuvchisi hayoti davomida neyroaminidaza, gialuronidaza, gemolizin, nekrozlovchi va diffuz faktorlar ishlab chiqaradi. Bu mahsulotlar biriktiruvchi to'qimaning asosiy moddalarini parchalab nekroz chaqirish xususiyatiga ega. Korinobakteriyada bo'g'madagi bu belgilar toksin hosil qilish xususiyatida nasliy, turg'un holda mustahkam belgilangan. Bo'g'ma tayoqchasi turli xil oziq muhitlarida: qonga, zardobga, sisteinga boy muhitda, pH-7,4—7,8 da, 35-37°C da o'sadi. Selektiv mulmlarda — korinobakteriyalar tarkibida zardob yoki qon bo'lgan muhitlarda (Leffler va Ru) yaxshi o'sadi. Qonli tellurit agarda (0,04% tellurit) tayoqchalar qora yoki qora-kulrang koloniya ko‘rinishida, Lyoffler muhitida — muhitni eritmasdan kulrang yoki kremsimon ko'rinishda o'sadi. Bo'g'ma qo'zg'atuvchisi atrofidagi ta’sir qiluvchi omillarga bir muncha chidamli. Qo'zg'atuvchi suvda 20 kungacha, kuz –bahor davrida atrof-muhitdagi narsa-buyumlarda 5—6 oygacha saqlanishi mumkin. Gazlamalar yuzasida 40-50 kun, bolalar o'yinchoqlarida 3 oygacha, bo'g'ma plyonkasida 15 kungacha saqlanib qolishi mumkin. Quyosh nuri yorug‘ligining ta’siri ostida bo'g'ma qo'g'atuvchilari bir necha soat ichida nobud bo'ladi. Yuqori harorat, kimyoviy agentlar (2—3 % li xloramin eritmasida va vodorod peroksidning 1% eritmasida ularni 1-10 daqiqa ichida, 1% sulemada, fenolning 5% li eritmasida, 2-3% li xloramin eritmasida 50—60% alkogolda — 1 daqiqada) ta’sirida nobud bo'ladi. Dezinfeksiya vositalar ta’sirida 1-2 daqiqadan so'ng halok bo'ladi. Bo'g'ma toksini oksidlanishga chidamsiz bo'lib osongina parchalanib ketadi, qaynatilganda shu zahoti faolligini yo'qotadi. Korinobakteriyalar past haroratlar ta’siriga chidamli, quruqlikda uzoq vaqt saqlanib turadi, yorug' va nam sharoitda ularning faolligi tezda pasayadi. Antibiotiklar — tetrasiklin, penitsillin qatoriga sezgir. Serologik hususiyati bo'yicha asosiy va qo'shimcha serovari arab raqamlarida belgilanadi. Kormobakteriyani 2 tip serovari ko'p hollarda toksigen shtamm ajratadi.