Qashqadaryo_viloyati_geografiyasi
Kaynazoy erasi
thumb|250x250px|Togʻlardagi allyuvial yotqiziqlarning koʻrinishi. Paleogen davrida Qashqadaryo havzasining oʻrni bukiladi va bu bukilmada dengiz yotqiziqlari bilan birga laguna sharoitida tarkib topgan jinslar ham vujudga keladi. Paleotsen asrida Qashqadaryo viloyatining hozirgi hududi chuchuk chuvli, shoʻrroq va shoʻr suvli lagunalar bilan band boʻlgan. Bunday sharoitlarda yonuvchi slaneslar ohaktoshlarning hosil boʻlishi uchun qulay sharoitlar boʻlgan. Paleogen davrining eotsen asrida Qashqadaryo viloyati hududining mutloq katta qismi dengiz bilan qoplangan va shu tufayli yonuvchi slaneslar, kaolin, geologik qazuv uchun ishlatiladigan gillarning hosil boʻlishi uchun sharoit mavjud boʻlgan. Qashqadaryoning manbai atrofidagi hududlar orol koʻrinishidagi quruqlikdan iborat boʻlgan. Paleotsen uchun quruq iqlim sharoitlari xos boʻlgan. Dengiz suvlarining shoʻrligi oʻzgarib turgan va shu tufayli sulfat va karbonat jinslari qatlamlari qatma-qat boʻlib joylashgan. Dengiz tubida gʻovvak ohaktoshlar, mergellar va glaukonit qumtoshlari toʻplangan. Neogen darida relyefda va umuman tabiiy vaziyatda intensiv togʻ hosil qiluvchi jarayonlarning kuchsizroq boʻlsada qayta sodir boʻlishiga bogʻliq holda tub oʻzgarishlar sodir boʻladi. Bu davrda hozirgi Oʻzbekiston hududining 5-6 foizi togʻlar bilan band boʻlgan, qolgan katta qismi esa tekisliklar va platolar bilan band boʻlgan, ular orasida esa togʻ tizmalari, marzalar (gryadalar) va botiqlar yaqqol ajralib turgan. Miotsenning boshida choʻkindi jinslar toʻplanishining kontinental rejimi tiklanadi: laguna koʻrinishidagi koʻllarda, tekislik daryolari va ularning qayrlarida qizil rangli molaslarning qalin qatlamlari hosil boʻladi. Miotsenning oxirida tektonik harakatlar kuchayadi va unga bogʻliq holda ekzogen jarayonlar sur’ati oshadi. Pliotsenda tektonik harakatlar kuchayishining ikkita yirik fazasi aniqlangan. Bu fazalarga morfogenez fazalari toʻgʻri keladi. Birinzi faza pliotsenning oʻrtasida boshlangan boʻlib, bu fazada Chaqilkalon va Qoratepa togʻlari atrofdagi tekisliklarga nisbatan 500-1000 m koʻtarilib turgan. Neogenda daryo vodiylarida oligotsendagiga nisbatan qumli materiallarning toʻplanishi intensivroq boʻlgan. Bu paytda iqlim ham paleogendagiga nisbatan kontinentallashadi. Tektonik faollik fazasida vujudga kelgan balandliklar intensiv yuviladi va ularning etaklarida prolyuvial yotqiziqlar toʻplanadi. N. A. Kogayning fikricha, oligotsen-pliotsen asrlari uchun choʻl va choʻl-dasht landshaftlarining iqlimi xos boʻlgan. X. J. Joʻraqulovning taʼkidlashicha, pliotsenning oxiri va toʻrtlamchi davrning boshida hozirgi landshaft mintaqalarining qiyfasi shakllana boshlaydi va bu mintaqalar keyinroq ayrim oʻzgarishlar bilan hozirgi koʻrinishga ega boʻladi. Bu davrda Qashqadaryo havzasi ham hozirgi qiyofaga kiradi. Toʻrtlamchi davrning boshi va oʻrtasida havzaning gidrografik toʻri Qashqadaryodan tashqari uncha katta boʻlmagan daryolar va muvaqqat oqimli soylardan iborat boʻlgan. Bu davrning oxirida ham tektonik harakatlar avvalgidek intensivlikda kechgan. Qashqadaryoning asosiy oʻzani Zarafshon daryosidan ajraladi, Qashqadaryoga Gʻuzordaryo ham qoʻshilgach Qashqadaryoning hozirgi toʻri tarkib topadi; Qarshi shahridan gʻarbroqda Qashqadaryoning quruq deltasi shakllana boshlaydi .Togʻlarda hosil boʻladigan allyuvial-prolyuvial va delyuvial-prolyuvial yotqiziqlarni daryolar tekisliklarga oqizib keladi va bu yerda allyuvial va allyuvial delta yotqiziqlari koʻrinishida yotqiziladi. Toʻrtlamchi davr yotqiziqlari qadimiy toʻrtlamchi davr, oʻrta toʻrtlamchi davr, quyi toʻrtlamchi davr va golotsen yotqiziqlari majmualariga ajratiladi. Qadimiy toʻrtlamchi davr allyuvial-prolyuvial yotqiziqlari havza doirasida Azkamar sikliga mansub boʻlgan shagʻaltosh, konglomeratlar va qalin zichlashgan lyosslardan iborat. Oʻrta toʻrtlamchi davrning allyuvial-prolyuvial yotqiziqlari Qashqadaryo havzasida Qarnob va Iloq seriyalarini hosil qilgan holda daryolarning IV va V qayrusti terrasilaridagi yotqiziqlarni oʻz ichiga oladi. Bu yotqiziqlar lyoss jinslarining (prolyuviy) qalin qatlamlari va ularni qoplagan konglomeratlar yoki shagʻaltoshlardan iborat. Bu yotqiziqlar uchun lyoss jinslari kesmasidagi ustuvorligi va bu yotqiziqlarning tarkib topish davridagi tektonik harakatlarning ikki fazasi toʻgʻrisida dalolat beradigan ikki terrasaning keng tarqalganligi xosdir. Yuqori toʻrtlamchi davr allyuvial-prolyuvial yotqiziqlari Qashqadaryo havzasida Suqayti III qayrusti terassasini hosil qiladi. Bu yotqiziqlarni qum, shagʻal va chagʻirtosh qatlamlari boʻlgan lyoss jinslari hosil qiladi. Hozirgi (golotsin) yotqiziqlari chagʻirtosh, shagʻaltosh va qumlardan tashkil topgan yosh terrasalarni hosil qiladi. Oʻzbekiston hududida ikkita yirik tektonik strukturaviy birliklar ajratiladi: 1) togʻ oraligʻi choʻkmalari va bukilmalar bilan tutashgan epiplatforma orogen oblastga mansub boʻlgan Tyanshan togʻ inshoatlari va 2) platforma oblasti boʻlgan Turon plitasiga mansub boʻlgan tekisliklar. Tyanshan epiplatforma oblasti turli qattiqlikdagi tektonik strukturalardan tashkil topgan boʻlib, ulardan eng yiriklarini Zarafshon, Turkiston, Chatqol-Qurama va boshqa megantiklinal burmalar hosil qiladi. Tekislik platforma doirasida turli qalinlikdagi tektonik elementlarni yirik koʻtarilmalar va choʻkmalar hosil qiladi, ular ham oʻz navbatida qavariq va botiq tektonik strukturalardan tashkil topgan.