cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Faktcheking
Notoʻgʻri tushunchalarni tuzatish
2019-yilda faktchekingning notoʻgʻri maʼlumotlarga taʼsiri boʻyicha tadqiqotning meta-tahlili shuni koʻrsatdiki, fakt tekshiruvi siyosiy eʼtiqodlarga sezilarli darajada ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Shaxslarning ilgari mavjud boʻlgan eʼtiqodlari, mafkurasi va bilimlari faktlarni tekshirish qanchalik taʼsir qilganiga taʼsir koʻrsatdi. Journal of Experimental Politology jurnalida 2019-yilda o‘tkazilgan tadqiqot „fuqarolar o‘zlarining mafkurasi va soxta hikoyalar mazmunidan qatʼi nazar, soxta yangiliklarga tuzatishlarni qabul qilishga tayyor ekanliklarining kuchli dalillarini“ topdi.
2018-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, agar tuzatish PolitiFact kabi partiyaviy boʻlmagan neytral manbadan koʻra, masalan, Breitbart Newsdan kelgan boʻlsa, respublikachilar saylovchilarning firibgarligi haqidagi yolgʻon maʼlumotlarini toʻgʻrilash ehtimoli koʻproq0. 2022-yilgi tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, oʻta oʻng siyosatchining yolgʻon bayonoti faktchekiga duchor boʻlgan shaxslar yolgʻon bayonotni baham koʻrish ehtimoli kamroq.
Baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, faktlarni tekshirishga taʼsir qilish notoʻgʻri tushunchalarni kamaytirishga barqaror taʼsir koʻrsatdi , boshqa tadqiqotlar esa hech qanday taʼsirni isbotlamadi.
Olimlar faktlarni tekshirish „teskari taʼsir“ ga olib kelishi mumkinmi yoki yoʻqligini muhokama qilishdi, buning natijasida notoʻgʻri maʼlumotni tuzatish partiyaviy shaxslarni oʻz qarashlariga qattiqroq yopishishiga olib kelishi mumkinligi qayd etildi. Bir tadqiqotda bunday „teskari taʼsir“ haqida dalillar topildi, biroq boshqa bir qancha tadqiqotlarbuni isbotlamadi.
Siyosiy nutq
2015-yilgi eksperimental tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, faktlarni tekshirish siyosatchilarni notoʻgʻri maʼlumot tarqatmaslikka undashi mumkin. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, bu siyosiy elita uchun notoʻgʻri maʼlumot tarqatish xavfini yoki obroʻsini oshirish orqali siyosiy nutqni yaxshilashga yordam berishi mumkin. Tadqiqotchilar „shubhali bayonotlar bilan qoʻlga olinsa, ularning obroʻsi va saylov xavfsizligiga tahdid solishi haqida bir qator xatlar yuborishdi. Ushbu xatlarni yuborgan qonun chiqaruvchilarning salbiy faktlarni tekshirish reytingini olish yoki ularning toʻgʻriligini jamoatchilik oldida shubha ostiga qoʻyish ehtimoli sezilarli darajada kamroq edi, bu faktlarni tekshirish jiddiy xavf tugʻdirsa, noaniqlikni kamaytirishi mumkinligini koʻrsatmoqda“.
Siyosiy imtiyozlar
Bir eksperimental tadqiqot shuni koʻrsatdiki, debatlar paytida faktlarni tekshirish tomoshabinlarning nomzodlarning debat faoliyatiga bahosiga taʼsir qiladi va „faktchek nomzodning halolligini koʻrsatsa, nomzodga ovoz berishga koʻproq tayyor boʻladi“.
2016-yilgi prezidentlik kampaniyasi davomida Tramp tarafdorlari oʻrtasida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, Tramp tomonidan qilingan yolgʻon daʼvolarni tekshirish uning tarafdorlarining ushbu soxta daʼvolarga ishonchini kamaytirgan boʻlsa-da, tuzatishlar ularning Trampga boʻlgan munosabatini oʻzgartirmagan.
2019-yilda o‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, faktcheker siyosatchining qancha yolg‘on bayonotlar berganligini umumlashtiradigan „jamlanma faktcheking“ siyosatchining alohida bayonotlarini tekshirishdan ko‘ra siyosatchini qo‘llab-quvvatlashni kamaytirishga ko‘proq taʼsir qiladi.
Norasmiy faktlarni tekshirish
Individual oʻquvchilar faktlarni tekshirishning ayrim turlarini amalga oshiradilar, masalan, bir xabardagi daʼvolarni boshqasidagi daʼvolar bilan solishtirish shular jumlasidandir.
Rabbi Moshe Benovitzning taʼkidlashicha, „zamonaviy talabalar oʻzlarining simsiz dunyolaridan shubhalanishni kuchaytirish va dogmani rad etish uchun foydalanadilar“. Uning aytishicha, bu qadriyatlar rivojlanishiga ijobiy taʼsir qiladi.
Qirolicha universitetining Belfast tadqiqotchisi Jennifer Rosening soʻzlariga koʻra, soxta yangiliklar oʻquvchilarni chalgʻitish maqsadida yaratilganligi sababli oʻqigan maqolalarini tekshirishga urinayotgan onlayn yangiliklar isteʼmolchilari soxta yangiliklar maqolasi qonuniy degan notoʻgʻri xulosaga kelishi mumkin. Rosening taʼkidlashicha, bu yolgʻon xabarlar isteʼmolini kamaytirish uchun faktlarni tekshirishning oʻzi yetarli emasligini koʻrsatadi. Shunga qaramay, Rosening taʼkidlashicha, faktlarni tekshirish „soxta yangiliklarga qarshi kurashda yordam berish uchun taʼlim kun tartibida qolishi kerak“.
Soxta yangiliklarni aniqlash
Soʻnggi bir necha yil ichida soxta yangiliklar soni tobora koʻpayib bormoqda. 2016-yilgi saylovlar onlayn media platformalari dezinformatsiya va notoʻgʻri maʼlumotni tarqatishga ayniqsa moyil ekanligini koʻrsatdi. Soxta yangiliklar maqolalari odatda satirik yangiliklar veb-saytlaridan yoki individual veb-saytlardan kelib chiqadi, ular yolgʻon maʼlumotni tarqatish uchun ragʻbatlantiradi yoki klik sifatida yoki biror maqsadga xizmat qiladi. Ushbu maqolalar odatda notoʻgʻri maʼlumotni qasddan targʻib qilishni maqsad qilganligi sababli, ularni aniqlash qiyin. Axborot manbasini aniqlashda koʻplab atributlarga eʼtibor qaratish kerak, shu jumladan, elektron pochta va ijtimoiy media bilan bogʻlanish mazmuniga. Til, xususan, soxta yangiliklarda haqiqiy maqolalarga qaraganda koʻproq qoʻzgʻatuvchidir, chunki qisman maqsad chalkashtirish va bosishlarni yaratishdan iborat boʻladi. Bundan tashqari, n-gramm kodlash va soʻzlar sumkasi kabi modellashtirish usullari yangiliklar kursining qonuniyligini aniqlash uchun boshqa lingvistik usullar boʻlib xizmat qildi. Bundan tashqari, tadqiqotchilar vizual asosli ishoralar maqolani turkumlashda ham muhim rol oʻynashini aniqladilar, xususan, baʼzi xususiyatlar rasmning qonuniyligini baholash uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin va bu yangiliklarga koʻproq ravshanlik beradi. Bundan tashqari, koʻplab ijtimoiy kontekstning rol oʻynashi mumkin boʻlgan xususiyatlari, shuningdek, yangiliklarni tarqatish modeli mavjud. "Snopes" kabi veb-saytlar bu maʼlumotni qoʻlda aniqlashga harakat qilmoqda, baʼzi universitetlar esa buni oʻzlari amalga oshirish uchun matematik modellarni yaratishga harakat qilmoqdalar.
Baʼzi shaxslar va tashkilotlar oʻzlarining faktlarni tekshirish harakatlarini internetda nashr etadilar. Bular Snopes.com saytining shahar afsonalariga eʼtibor qaratishi yoki Duke universiteti qoshidagi Reportyorlar laboratoriyasining jurnalistlarni resurslar bilan taʼminlashga qaratilgani kabi alohida mavzuga ega boʻlishi mumkin.
Soxta yangiliklar va ijtimoiy tarmoqlar
Ijtimoiy medianing qonuniy va tez-tez ishlatiladigan platforma sifatida moslashuvi ushbu sohadagi soxta yangiliklar uchun keng qamrovli xavotirlarni keltirib chiqardi. Facebook, Twitter va Instagram kabi ijtimoiy media platformalari orqali soxta yangiliklarning tarqalishi jamiyatga oʻta salbiy taʼsir koʻrsatish imkoniyatini taqdim etadi, shuning uchun ijtimoiy tarmoqlarda soxta yangiliklarni aniqlash boʻyicha yangi tadqiqot yoʻnalishlari tobora kuchayib bormoqda. Biroq ijtimoiy tarmoqlarda soxta yangiliklarni aniqlash oldingi maʼlumotlarni yigʻish va aniqlash usullarini eytarli darajada boʻlmagan qiyinchiliklarga olib keladi. Shunday qilib, tadqiqotchilar psixologiya va ijtimoiy nazariyalarga zid boʻlgan soxta yangiliklar boʻyicha koʻproq ish olib borishga va mavjud maʼlumotlarni yigʻish algoritmlarini ijtimoiy media tarmoqlariga qoʻllash uchun moslashtirishga chaqirmoqdalar. Bundan tashqari, soxta yangiliklarni ijtimoiy media vaqt jadvallaridan filtrlashning avtomatik usullarini topishga daʼvat etadigan koʻplab ilmiy maqolalar nashr etildi.
Faktlarni tekshirish va soxta yangiliklarni aniqlash boʻyicha davom etayotgan tadqiqotlar
2016-yilgi Amerika Qo‘shma Shtatlari prezidentlik saylovlaridan beri soxta yangiliklar prezident Tramp va axborot agentliklari tomonidan mashhur muhokama mavzusi bo‘lib kelgan. Soxta yangiliklar haqiqati hamma joyda mavjud boʻlib qoldi va soxta yangiliklarni tushunish, aniqlash va ularga qarshi kurashish boʻyicha koʻplab tadqiqotlar olib borildi. Shuningdek, bir qator tadqiqotchilar 2016-yilgi prezidentlik kampaniyasiga taʼsir qilish uchun soxta yangiliklardan foydalanishni boshladilar. Tadqiqotlardan biri 2016-yilda Tramp tarafdori soxta yangiliklar tanlab olingan konservatorlar va Tramp tarafdorlariga qaratilganligi haqida dalillarni topdi. Tadqiqotchilar ijtimoiy media saytlari, xususan, Facebook 2016-yilgi prezidentlik poygasi paytida maqsadli guruhlarga ularning his-tuygʻularini jalb qilish uchun maʼlum soxta xabarlarni tarqatish uchun kuchli platforma boʻlib xizmat qilganligini aniqladilar. Bundan tashqari, Stenford, NYU va NBER tadqiqotchilari 2016-yil davomida Facebook va Twitter’da soxta yangiliklar tarqatish bilan shug‘ullanish holatlari koʻrsatkichlari qanchalik yuqori bo‘lganini ko‘rsatadigan dalillarni topdilar.
2022-yilda tadqiqotchilar Twitterdagi 800dan ortiq zamonaviy elitalar, shuningdek, ular bilan bogʻliq taʼsir qilish ballarini ishlab chiqish orqali ommabop va rasmiy shaxslar uchun yolgʻon baholarning maqsadga muvofiqligini koʻrsatdi.
Bundan tashqari, platformada oʻrnatilgan (dizayn boʻyicha), shuningdek, brauzer bilan integratsiyalangan (hozirda qoʻshimchalar shaklida) notoʻgʻri maʼlumotni yumshatish namoyishlari mavjud  ekanligi aniqlandi. Postlarda tuzilgan aniqlik baholashlarini taqdim etish va koʻrish kabi harakatlar „hozirda platformalar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmaydi“. Odatiy yoki markazlashtirilmagan dizaynlarda foydalanuvchilar tomonidan tanlangan baholash provayderlariga (va ularning ishonchliligiga) ishonish, shuningdek, koʻp miqdordagi xabarlar va maqolalar bunday yondashuvlar duch kelishi mumkin boʻlgan ikkita muammodir. Bundan tashqari, ular chatlarda, bosma ommaviy axborot vositalarida va televidenieda notoʻgʻri maʼlumotni yumshata olmaydi.
Xalqaro faktlarni tekshirish kuni
Xalqaro faktlarni tekshirish kuni konsepsiyasi 2014-yil iyun oyida London Iqtisodiyot maktabida jurnalistlar va faktchekerlar uchun konferensiyada taqdim etilgan edi. Bayramga rasman 2016-yilda asos solingan va birinchi marta 2017-yil 2-aprelda nishonlangan. Xalqaro faktlarni tekshirish kunini oʻtkazish gʻoyasi Internetda, xususan, ijtimoiy media saytlarida topilgan koʻplab notoʻgʻri maʼlumotlar kampaniyalaridan kelib chiqdi. 2016-yilgi saylovlardan soʻng uning ahamiyati oshdi, bu esa soxta xabarlar, shuningdek, bu boradagi ayblovlarni ommaviy axborot vositalarining muammolari qatoriga olib chiqdi. Bayram 2-aprel kuni oʻtkaziladi, chunki „1-aprel ahmoqlar kuni, 2-aprel faktlar kunidir“. Xalqaro faktlarni tekshirish kuniga bagʻishlangan tadbirlar turli ommaviy axborot vositalarining faktlarni tekshirish manbalari, maqolalari va darslarida talabalar va keng jamoatchilik uchun soxta yangiliklarni aniqlash va notoʻgʻri maʼlumotlar tarqalishini toʻxtatish haqida koʻproq maʼlumot olish uchun oʻz hissasini qoʻshmoqda. 2020-yilgi Xalqaro faktlarni tekshirish kuni COVID-19 haqidagi maʼlumotlarni qanday aniq aniqlashga qaratilgan edi.
Bahslar
Siyosiy faktlarni tekshirish fikr jurnalistikasi sifatida tobora koʻproq tanqid qilinmoqda. Tanqid haqiqatni tekshiradigan tashkilotlarning oʻzi bir tomonlama yoki „toʻgʻri“ yoki „notoʻgʻri“ kabi mutlaq atamalarni tabiatan bahsli daʼvolarga qoʻllash mumkin emasligini oʻz ichiga oladi. 2016-yil sentyabr oyida Rasmussen Reports milliy telefon va onlayn so‘rovi shuni ko‘rsatdiki, „AQSh saylovchilarining atigi 29 foizi nomzodlarning izohlarini tekshirishning xolisligiga ishonch bildiradi. Oltmish ikki foizi (62%) esa, buning oʻrniga, yangiliklar tashkilotlari oʻzlari qoʻllab-quvvatlagan nomzodlarga yordam berish uchun faktlarni buzib koʻrsatishiga ishonishadi“.
Endrew Guess (Prinston universitetidan), Brendan Nayhan (Dartmut kolleji) va Jason Reifler (Ekseter universiteti) tomonidan chop etilgan maqolada soxta yangiliklar isteʼmolchilari, xususan, Tramp tarafdorlari faktchekingga nisbatan unchalik hamohang emasligi aniqlandi. Gazeta soxta yangiliklar isteʼmolchilari faktcheklarga kamdan-kam duch kelishini aniqladi: „Oʻrganish davrida soxta yangiliklar veb-saytiga tashrif buyurgan amerikaliklarning yarmiga yaqini maxsus faktcheking veb-saytlaridan birida biron bir faktchekni koʻrganmagan (14,0%)“.
Dezinformatsiyani targʻib qilish uchun fakt-tekshiruvchi sifatida namoyon boʻlgan yolgʻon veb-saytlar ham ishlatilgan; bu taktikani Rossiya, Turkiya kabi davlatlar qoʻllagan.
COVID-19 pandemiyasi davrida Facebook oʻzining faktlarni tekshirish boʻyicha hamkorlariga asoslanib, „global pandemiya yaratgan yangi koronavirus bilan bogʻliq yolgʻon yoki rad etilgan daʼvolarni olib tashlashini“ eʼlon qildi. 2021-yilda Facebook COVID-19 kasalligining Xitoy laboratoriyalaridan kelib chiqqanligi haqidagi taxminlar haqidagi postlarga qoʻygan taqiqini COVID-19 ning kelib chiqishiga oid tadqiqotlardagi oʻzgarishlar, shu jumladan, Bayden maʼmuriyatining daʼvolari va uning maktubidan keyin bekor qildi. "Science" jurnalida oʻn sakkiz olim yangi tadqiqot oʻtkazish zarurligini taʼkidladi, chunki „laboratoriyadan tasodifiy chiqish va zoonotik tarqalish nazariyalari ham hayotiyligicha qolmoqda“ edi. Siyosat The New York Post gazetasining maqolasiga olib keldi, unda laboratoriyada sizib chiqilishini dastlab platformada „notoʻgʻri maʼlumot“ deb belgilash mumkin boʻladi. Bu ilmiy konsensus tushunchasi boʻyicha munozaralarni kuchaytirdi. Jurnalist Laurie Clarke The BMJ tibbiy jurnalida chop etilgan maqolasida shunday dedi: „Ushbu qarorlarning munozarali tabiati qisman ijtimoiy media platformalari dezinformatsiya va dezinformatsiyaning silliq tushunchalarini qanday belgilashiga bogʻliq. Ushbu qaror ilmiy konsensus gʻoyasiga tayanadi. Ammo baʼzi olimlarning taʼkidlashicha, bu turli xil fikrlarni boʻgʻib, ilm-fan monolit degan notoʻgʻri fikrni muammoli ravishda kuchaytiradi.“ David Spiegelhalter, Kembrij universitetining Riskni jamoatchilik tushunish boʻyicha Uinton professori, „yopiq eshiklar ortida olimlar butun vaqtlarini baʼzi fundamental narsalar boʻyicha bahslashish va chuqur kelishmovchiliklar bilan oʻtkazishadi“, deb taʼkidladi. Clarkening taʼkidlashicha esa, „Ilmiy daʼvolarning toʻgʻri yoki notoʻgʻri ekanligi haqidagi ikkilik gʻoya pandemiyani tavsiflovchi boʻlinishni keltirib chiqardi“.
Nashrdan oldin faktlarni tekshirish
Faqat tekshirilgan nusxani chop etishning afzalliklaridan biri shundaki, u jiddiy, baʼzan qimmatga tushadigan muammolarning oldini oladi. Bu muammolar odamlarga yoki korxonalarga zarar yetkazadigan xatolar uchun daʼvolarni oʻz ichiga olishi mumkin, ammo kichik xatolar ham nashrning obroʻsini yoʻqotishiga olib kelishi ehtimoli yoʻq emas. Obroʻ-eʼtiborni yoʻqotish koʻpincha jurnalistlar uchun eng muhim omil hisoblanadi.
Chelsea (Alabama)
Chelsea AQShning Alabama shtatida joylashgan shahardir. Shelby okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 56,2 km2. 10,183 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 1215,3 nafar kishi.
Olivia Culpo
Olivia Frensis Kulp - (1992-yil 8-mayda tugʻilgan) — amerikalik model, modaga taʼsir oʻtkazuvchi ijtimoiy media shaxsi, va aktrisa. Miss Rod-Aylend AQSh tanlovida g'olib chiqqanidan so'ng, u 2012 yilda AQSh go'zali, keyin esa Koinot go'zali unvoniga sazovor bo'ldi.
Faktcheking
Nashrdan oldin faktlarni tekshirish
Fakt tekshiruvi maqola yoki kitobdagi ismlar, sanalar va faktlarning toʻgʻriligini tekshiradi. Masalan, ular taklif qilinayotgan yangilik maqolasida keltirilgan shaxs bilan bogʻlanib, undan bu iqtibos toʻgʻri yoki yoʻqligini yoki uning ismini qanday yozishni soʻrashlari mumkin. Faktchekerlar, birinchi navbatda, tasodifiy xatolarni aniqlashda foydalidir.
Karyera sifatida
Professional fakt tekshiruvchilari odatda gazetalar, jurnallar va kitob nashriyotlari tomonidan yollangan. 1920-yillarning boshida Qoʻshma Shtatlarda Time jurnali yaratilishi bilan boshlangan faktcheking tarixi boshlangan, lekin ular dastlab „fakt-tekshiruvchilar“ deb atalmagan. Fakt tekshiruvi intiluvchan yozuvchilar, boʻlajak muharrirlar yoki boshqa loyihalar bilan shugʻullanuvchi frilanserlar boʻlishi mumkin; boshqalari kasbiy professionallardir.
Olivia Culpo
Erta hayot va ta'lim
Kulpo Rod- Aylend shtatidagi Krenston shahrida ota-onasi Syuzan va Piter Kulpo oilasida tug‘ilgan. U besh opa-singilning o‘rtancha farzandi hisoblanadi. Uning restavrator otasi Boston atrofidagi bizneslarga egalik qiladi. U Krenstonning Edgewood mahallasida katta bo'lgan va kelib chiqishi italyan, onasi tomonidan irlandiyalik. Kulponing Pit va Aurora ismli ikkita katta ukasi va ikkita kichik ukasi Gus va Sofiya bor.
Faktcheking
Karyera sifatida
Tarixan, bu soha ayollar ishi hisoblangan va birinchi professional amerikalik fakt tekshiruvi davridan kamida 1970-yillargacha media kompaniyasidagi fakt tekshiruvchilarning aksariyat qismi faqat ayollardan iborat boʻlgan.
Qırmızı-Saqqallar
Qirmizi-Saqqallar — Ozarbayjon ning Tartar Rayon tumanidagi Borsunlu munisipalitetiga qarashli qishloq. .
Faktcheking
Karyera sifatida
Faktchekingda ishlaydiganlar soni nashrga qarab farq qiladi. Baʼzi tashkilotlarda faktlarni tekshirish boʻlimlari mavjud. Masalan, The New Yorker jurnali 2003-yilda 16 ta fakt tekshiruvchisiga ega edi. Germaniya haftalik Der Spiegel jurnalining faktlarni tekshirish boʻlimi 2017-yilda 70 nafar xodimga ega boʻlgan. Ayrim boshqa nashrlar esa har bir qism uchun frilanserlarni yollashlari yoki faktlarni tekshirishni boshqa vazifalar bilan birlashtirishi mumkin. Jurnallar gazetalardan koʻra faktlarni tekshirish vositalaridan koʻproq foydalanadi. Televideniye va radio dasturlarida kamdan-kam hollarda maxsus fakt tekshiruvchilari qoʻllaniladi va buning oʻrniga boshqalardan, shu jumladan, yuqori lavozimli xodimlardan oʻzlarining boshqa vazifalariga qoʻshimcha ravishda faktlarni tekshirish bilan shugʻullanishlarini kutishadi.
Olivia Culpo
Erta hayot va ta'lim
Culpo Sent-Meri akademiyasida - Bay View va keyinchalik Boston universitetida o'qigan, ammo uni tugatmagan. U ikkinchi sinfda violonchel chalishni o'rganishni boshladi va Rod-Aylend filarmoniyasi yoshlar orkestri, Rod-Aylend filarmoniyasi kamera ansambli, Bay View orkestri va Rod-Aylend butun shtat orkestrida o'ynadi. U ikki yil yoz davomida Shimoliy Karolina shtatining Brevard shahridagi Brevard musiqa markaziga tashrif buyurdi va Boston Accompanietta bilan birgalikda ijro etdi.
2012-yilgi Miss Rhode Island USA tanlovida u ishtirok etgan birinchi tanlovda g‘olib chiqqanidan so‘ng, 2012-yil 3-iyun kuni Miss USA tanlovida g‘olib chiqdi.
Faktcheking
Faktlarni tekshirish boʻyicha taʼlim
MIT va Stenford 2020-yilning kuzida „Haqiqatni fantastikadan saralash: Fuqarolik onlayn mulohazalari“ nomli onlayn MOOC kursini boshladilar. Ushbu kurs talabalarga faktlarni tekshirishning asosiy usullarini oʻrgatmoqchi boʻlgan oʻqituvchilar uchun moʻljallangan.
Olivia Culpo
Erta hayot va ta'lim
2012-yil 6-iyul kuni Rod-Aylend shtatidagi Krenston shahrida Culponing tanlovdagi g‘alabasi uchun uyga qaytish bayrami bo‘lib o‘tdi. Cranston City Hallda bo'lib o'tgan ochiq marosimda mer Allan Fung Kulpoga shahar kalitini topshirdi.
Faktcheking
Qoʻshimcha oʻqish uchun
<cite class="citation web cs1" id="CITEREFLewis-Kraus2012"> „Fakt-tekshiruvchi fabulistga qarshi“. <cite class="citation web cs1" id="CITEREFLewis-Kraus2012">The New York Times. <cite class="citation web cs1" id="CITEREFLewis-Kraus2012">2016 yil 28 dekabrda asl nusxadan arxivlangan. <cite class="citation web cs1" id="CITEREFLewis-Kraus2012"> 2015-yil 27-iyulda olingan.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Olivia Culpo
Erta hayot va ta'lim
Culpo 2012-yil 19-dekabrda Nevada shtatining Las-Vegas shahrida boʻlib oʻtgan 61-Koinot goʻzali tanlovida Qoʻshma Shtatlarni himoya qildi. U tanlovda g‘olib chiqdi,Qo'shma Shtatlardan unvonni qo‘lga kiritgan sakkizinchi vakil bo‘ldi va Bruk Li 1997-yilda “Koinot go‘zali ” tojini qo‘lga kiritganidan beri birinchi bo‘ldi. Culpo, shuningdek, chempionlikni qo'lga kiritgan birinchi Rod-Aylendlik bo'ldi. U angolalik Leyla Lopesning o'rnini egalladi.
2013-yil yanvar oyida Culpo uch hafta davomida Indoneziyaga tashrif buyurdi va 1-fevral kuni Jakartada Puteri Indonesia 2013 g‘olibi bo‘lishiga yordam berdi. U tashrifi davomida Yogyakarta, Surabaya va Baliga ham tashrif buyurdi. Jakartada, Kulpo Amerika Qo'shma Shtatlari elchixonasining Amerika madaniyat markazida OIV va yoshlarning oldini olish bo'yicha Birlashgan Millatlar Tashkilotining Aholi jamg'armasi uchun indoneziyalik yoshlar bilan suhbat o'tkazdi.
2013 yil 25 avgustda Krenston shahar kengashi Edgevuddagi Broad Street va Narragansett bulvari o'rtasida joylashgan Albert avenyusiga Culpo nomini qo'shish to'g'risidagi qarorni tasdiqladi.
2013-yil 10-sentabrda Culpo Nyu-York shahridagi Trump Towerda bo'lib o'tgan Sherri Hill moda ko'rgazmasida yurdi. Culpo 27 sentyabrdan 6 oktyabrgacha Hindistonda edi.2013-yil 9-noyabrda u venesuelalik Gabriela Islerni o‘zining vorisi sifatida taxtga o‘tkazdi. Shunday qilib, u 1981 yilda Shon Uezerli va 1996 yilda Chelsi Smitdan keyin bu unvonni Venesuelaga topshirgan AQShdan uchinchi koinot go‘zali bo‘ldi.
Culpo Twitter, Instagram va YouTube -da sezilarli kuzatuvchilarga ega bo'lganidan so'ng ijtimoiy media shaxsiga aylandi va ta'sir qiluvchi sifatida L'Oréal, Kipling,va Uberlis kabi bir qancha go'zallik va moda brendlari bilan hamkorlik qildi va hamkorlik qildi.Culpo shuningdek, Sports Illustrated Swimsuit Issue nashrida tasvirlangan va 2020 yilgi nashrning muqovasida Yasemin Sanders va Keyt Bok bilan birga paydo bo‘lgan. U Model Squad (2018) realiti -shousida ham ishtirok etgan. Bundan tashqari, Culpo "Boshqa ayol", " Men o'zimni go'zal his qilyapman ", "Qasos" filmlarida rollarni ijro etgan va " Venera bolaligida " filmida bosh rolni ijro etgan.
2013 yildan 2015 yilgacha Culpo musiqachi Nik Jonas bilan uchrashdi. U 2015 yilning noyabrigacha sportchi Tim Tebou bilan ishqiy munosabatda bo'lgan Culpo 2016-yil fevralidan 2019-yil apreligacha futbolchi Denni Amendola bilan yana-yana munosabatlarda edi 2019 yilning yozidan beri u futbolchi Kristian Makkaffri bilan uchrashayotganini ko'rgan. <references group="" responsive="1">
IC 3894
IC 3894 Veronika Sochlari yulduz turkumidagi *2 (karrali yulduz) tipli yulduzdir.
Simsbury Center
Simsbury Center AQShning Connecticut shtatida joylashgan shahardir. Hartford County okrugi tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 11,6 km2. Shundan 11,6 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Rosengarten (Kocher)
Rosengarten  Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Maydoni — 31,02 km2. 5082 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Rosengartenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Fronton
Fronton (frans. fronton — peshona, old tomon) — binoning bosh tarzi, portik, tepa qismining tugallanish kismi; uchburchak, ayrim hollarda yoysimon shaklda boʻladi. Yuqoridan tom qirralari, pastdan karniz bilan chegaralanadi. F. yuzasi koʻpincha haykallar, boʻrtma tasvirlar bilan bezatiladi. Bino eshik va derazalarining tepa qismida F. shaklidan bezak maqsadlarida foydalaniladi. Koʻp qavatli binolarning yuqori qavatlari devoridan boʻrtib chiqqan eshik, deraza, ayvonlar tepasidagi meʼmoriy qismlarda ham F. qoʻllanishi mumkin.
Kompozitsion materiallar
Kompozitsion materiallar tayyorlashning muhim texnologik usullari: armaturalovchi (mustahkamlovchi) tolalarga matritsa materiali shimdirish; mustahkamlagich va matritsa lentalariga press-qolipda shakl berish; komponentlarni sovuqlayin presslab, keyin qovushtirish; mustahkamlagichga matritsani purkab, keyin qisish; komponentlarning koʻp qatlamli lentalarini diffuziya usulida payvandlash; armaturalovchi elementlarni matritsa bilan birga prokatkalash va h.k.
Kompozitsion materiallar aviatsiya, kosmonavtika, raketasozlik, avtomobil sanoati, mashinasozlik, kon-ruda sanoati, qurilish, kimyo sanoati, toʻqimachilik, qishloq xoʻjaligi, uy-roʻzgʻor texnikasi, radiotexnika, energetika, quvur ishlab chiqarishda va boshqa tarmoqlarda qoʻllaniladi.
Kompozitsion vositalar
Hikoyachi xarakterining mavjudligi ikki hikoya-ichki hikoya, qahramon tomonidan aytilgan va tashqi hikoyani muallifning oʻzi aytgan.
Villette-de-Vienne
Villette-de-Vienne Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Isère departamenti Vienne tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1173 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 106,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 11,0 km2. Dengiz sathidan 196 – 364 m balandlikda joylashgan.
Hiqildoq
Hiqildoq (agupx) — nafas yoʻlining burun boʻshligʻidan keyingi qismi boʻlib, ovoz hosil qilish vazifasini ham bajaradi. H. havoning traxeyaga oʻtishini taʼminlaydi va unga qattiq, suyuq moddalar tushishiga toʻsqinlik qiladi. Havo burun boʻshli-gʻidan oʻtganda isiydi, tozalanadi, namlanadi, avval halqumning burun-halqum qismiga, keyin ogʻiz qismiga va nihoyat, H.qa yetib boradi. Lekin ogʻiz bilan nafas olganda ham havo ogʻiz boʻshligʻidan H.qa yetib boradi, bunda havo isimaydi va tozalanmaydi, shuning uchun burundan nafas olish toʻgʻri va foydali.
H. boʻyinning old tomonida joylashganidan H. doʻngi ayniqsa ozgʻin erkaklarda aniq koʻrinib turadi, uni kekirdak olmasi deyiladi.
Frontit
Frontit [lot. frons (frontitis) — peshona] — peshona boʻshligʻi shilliq qavatining yalligʻlanishi. Oʻtkir va surunkali kechadi.
Hiqildoq
Odam gapirganda, yoʻtalganda, ashula aytganda H. oson harakatlanadi. H. tok, (uzuksimon, qalqonsimon) va juft (choʻmichsimon, shoxsimon) togʻaylarning boylamlar, muskullar yordamida oʻzaro birikishidan vujudga keladi.
Frontit
Oʻtkir F., asosan, gripp, shamollash va boshqa yuqumli kasalliklarning asorati sifatida paydo boʻladi. Unda peshonaning kasallangan sohasi bir oz shishib, ogʻriydi, bemor darmonsizlanadi, burundan nafas olishga qiynaladi, harorati koʻtariladi. Oʻtkir F. yaxshi davolanmasa, surunkali F.ga aylanadi. Surunkali F.da peshona va yuqori qovoqlar ogʻriydi, burun shilliq qavatidan selga oʻxshash suyuqlik keladi; burun giperplaziyasi, granulyatsiya va poliplar hosil boʻladi.
Hiqildoq
H.da ovoz boylamlari joylashgan boʻlib, ular nafas olganda qattiqyoki sekin gapirganda muayyan holatni egallaydi, bunda ovoz yorigʻi goh ken-gayib, goh torayadi. H.ning jinsiy farqi juda barvaqt maʼlum boʻladi; 3—7 yashar qizlarning hiqildogʻi shu yoshdagi oʻgʻil bolalarnikiga qaraganda kichik va kalta, bu farq ayniqsa balogʻat yoshiga yetganda yaqqol koʻzga tashlanadi. H.ning shakli va tuzilishi ichki sekretsiya bezlarining faoliyati taʼsirida oʻzgaradi.
NGC 1932
NGC 1932 Oltin Baliq yulduz turkumidagi * tipli yulduzdir.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Hoji Akbar To‘rajonzoda
Hoji Akbar To‘rajonzoda (Ҳоҷӣ Акбар Тураҷонзода; tugʻilgandagi ismi Akbar To‘rayevich Qahhorov Акбар Тӯраевич Қаҳҳоров 1954-yil) Tojikiston Milliy Assambleyasi senatori. 1988-yildan 1991-yilgacha Tojikistondagi eng oliy musulmon hokimiyat organi Qozi Kalon lavozimida ishlagan. 1993-yildan 1999-yilda partiyadan chiqarib yuborilgunga qadar Tojikiston Islom Uyg‘onish partiyasi va Birlashgan tojik muxolifatining ikkinchi qo‘mondoni bo‘lib ishlagan. Fuqarolar urushidan keyin Tojikiston hukumatida Bosh vazir oʻrinbosari boʻlib ishlagan.
Starchevo
Starchevo yoki Starchovo — Bolgariyaning Blagoevgrad viloyatidagi Petrich munisipalitetidagi qishloq.
Hoji Akbar To‘rajonzoda
Tarjimai holi
Toʻrajonzoda Tojikiston SSRning Dushanbe shahri yaqinidagi Kofarnihon tumanida tugʻilgan. 1985—1987-yillarda O‘zbekiston SSR Toshkent shahridagi O‘rta Osiyo musulmonlari diniy boshqarmasining xalqaro aloqalar bo‘limida ishlagan. 1992-yilda fuqarolar urushi boshlanganda Tojikistonni tark etib, Eron, arab dunyosi, AQSh, Yevropa, Rossiya va O‘zbekistonga tashrif buyurgan. OʻTO yetakchisi Said Abdulla Nuriy va Toʻrajonzoda Afgʻoniston va Erondan 1998-yil fevralida Tojikistonga qaytib kelganlar.
Hizb ut-Tahrir haqida mulohazalari
Hizb ut-Tahrir xalqaro islomiy tashkilotni Tojikiston barqarorligiga tahdid deb atagan. Uning taʼkidlashicha: „HT Gʻarb tomonidan homiylik qilinadi va Markaziy Osiyoni qayta tiklamoqchi. . . HTning dasturiy va mafkuraviy qarashlari va faoliyatiga oid aniq misollar batafsilroq tahlil qilinsa, u islomga qarshi kuchlar tomonidan yaratilganligini ko‘rsatadi. Buning bir dalili, bu tashkilotning islom xalifaligi konsepsiyasini ishlab chiqadigan yirik markazlari va idoralariga ega boʻlgan qator Gʻarb davlatlarida qulay yashashidir“.
To‘rajonzoda Nuriy vafotidan keyin maqtab, „Ustoz Nuriyning tabiati juda o‘ziga xos edi. Qisqa umri davomida juda ko‘p yaxshilik qildi. U birinchi navbatda 1992-yilda fuqarolar urushining oldini olishga intilgan, keyin esa [mamlakatni] tinchlik va barqarorlikka qaytarishga harakat qilgan shaxslardan biri edi. Urush yuklanganidan keyin va boshqa choramiz qolmagani uchun biz u bilan birgalikda Afg‘onistondan Tojikistonga qochqinlarimiz sharaf bilan qaytishlari uchun adolatli tinchlik kelishuviga erishishga harakat qildik“.
Amnistiyaga chorlov
2007-yil 12-martda Rahmonov maʼmuriyatini Yagona Tinchlik Shartnomasi imzolanganining 10 yilligi munosabati bilan fuqarolar urushida qatnashganlarning barchasini umumiy amnistiya qilishga chaqirgan. „Aslida [amnistiya] Nuriyning fikri edi. . . Gap hali ham qamoqda oʻtirgan odamlar uchun amnistiya haqida. Men unga to‘liq amnistiya bo‘lishini taklif qildim va u buni chin yurakdan qabul qildi, lekin muxolifatning barcha yetakchilariga nisbatan haligacha ko‘rib chiqilayotgan jinoyat ishlarini tugatishni ham kiritishimiz kerakligini qo‘shimcha qildi“. Urush davridagi hukmlarni tanqid qilib, dalillar koʻpincha ayblovlarni tasdiqlamasligini aytdi.
Kommunistik partiya rahbari Shodi Shabdolov va Tojikiston mustaqil huquqshunoslar uyushmasi raisi Abduqayum Yusufov amnistiya taklifini qo‘llab-quvvatlagan.
Vardakar
Vardakar  — Armanistonning Shirak viloyati Artik tumanidagi qishloq.
Fantasy Island
Blumhouseʼs Fantasy Island (yoki Fantasy Island) – 2020-yilda Jeff Wadlow tomonidan ishlangan Amerika dahshatli filmi. Filmda oʻynagan yulduzlar Michael Peña, Maggie Q, Lucy Hale, Austin Stowell, Portia Doubleday, Jimmy O. Yang, Ryan Hansen, Parisa Fitz-Henley va Michael Rooker.
Hiqichoq tutishi
Hiqichoq tutishi — odam nafas olganda, diafragma reflektor qisqa-rib nafas yoʻlidan oʻziga xos tovush chiqishi, bu diafragmaning tortishib qisqarishi natijasida roʻy beradi. Hiqichoq tutishi mutlaqo sogʻlom kishilarda hech qanday sababsiz paydo boʻlib, odatda, beza-rar va tez oʻtib ketadi. Chuqur nafas olganda, bir oz vaqt nafas olmay turganda, bir-ikki qultum sovuq suv ichganda Hiqichoq tutishi birmuncha yengillashadi yoki toʻxtaydi. Hiqichoq tutishi ayrim kasalliklar belgisi boʻlishi ham mumkin.
Zamonaviy tibbiyot bu kasallikning kelib chiqishini qorin boʻshligʻidagi baʼzi bir kasalliklar, xususan yalligʻlanish, shuningdek, bosh va orqa miyaning shikastlanishi, asabning buzilishi bilan bogʻlaydi. Sharq xalq tabobati Hiqichoq tutishining asosida shamollash yotadi deb taʼkidlaydi. tabiatan bu dard hoʻlsovuq mizojli odamlarda paydo boʻladi. Hiqichoq tutishining nafas yoʻllari, qiziloʻngach, meʼda devorlarining shamollashi bilan bogʻ-liqligi bor, uning kelib chiqishiga shamollashdan tashqari, pala-partish ovqatlanish, uzoq vaqt hammomga tushmaslik va h.k. ham sabab boʻladi. Hiqichoq tutishi, ayniqsa, uning xuruji yurakka, meʼdaga noxush taʼsir qiladi, bu boshqa ichki aʼzolarning oʻzaro muntazam ish faoliyatini izdan chiqaradi. Hiqichoq tutishi toʻxtamasdan uzoq davom etsa, uning saba-bini aniqlash uchun vrachga murojaat etish va zarur boʻlganda tegishli davolanish kursini olish ksrak. Davo Hiqichoq tutishiga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat; oftobda toblanish, hammomga tushib terlash, har kuni yotishdan oldin oyoq tagiga asal surtish (oyoqqa asal surkalgach sellofan yopishtirib, ustidan oddiy paypoq kiyib yotish), isiriq jom qilish kabi xalq tabobati usullarini qoʻllash hiqichoqni davolashda foydalidir
Cravant (Yonne)
Cravant Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Yonne departamenti Auxerre tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
824 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 36,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 22,7 km2.
Isòvol
Isòvol Ispaniyaning Kataloniya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Girona provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 10,74 km2. Aholisi — 309 kishi (2010).
Germondans
Germondans Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Doubs departamenti Besançon tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
66 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 18,3 nafar kishi.
Villedômain
Villedômain Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Indre-et-Loire departamenti Loches tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
119 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 7,1 nafar kishi.
Heidenreichstein
Heidenreichstein Avstriyaning Quyi Avstriya yerida joylashgan shahardir. Gmünd (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 58.41 km2. 4314 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
DC Studios
DC Studios (eski nomi: DC Films) — Warner Bros.ga tegishli AQSH kinostudiyasi.
Chexiya
Chexiya (Česko), Chex Respublikasi (Česká republika) – Markaziy Yevropadagi davlat. Maydoni -78,9 ming km². Aholisi -10,51 mln. kishi (2012). Poytaxti – Praga shahri. Maʼmuriy jihatdan 14 oblast (viloyat)ga boʻlinadi.
Davlat tuzumi
Chexiya – suveren, demokratik davlat. Amalddagi konstitutsiyasi 1992-yil 16-dekabrda qabul qilingan va 1993-yil 1-yanvardan kuchga kirgan, 1997-yil 23-oktabrda tuzatishlar kiritilgan. Davlat boshligʻi – prezident (2013-yildan Milosh Zeman), u parlamentning ikkala palatasi tomonidan 5 yil muddatga saylanadi. Qonun chiqaruvchi organi – deputatlar palatasi va Senatdan iborat parlament. Ijrochi hokimiyat organi prezident tomonidan tayinlanadigan hukumat.
Tabiati
Chexiya hududining katta qismi Chexiya togʻlarida joylashgan. Uning atrofida oʻrtacha balandlikdagi Shumova, Chexiya oʻrmoni, Rudali togʻlar (KrushneGori), Krkonoshe togʻlari (eng baland joyi 1602 m, Snejka togʻi) bor. Chexiya togʻlarining ichki qismi – Chexiya soyligi tepaliklar va ularni ajratib turuvchi past toglardan iborat. Moraviyada ham tepalik va past togʻlar koʻp. Chexiyaning janubiy va markaziy kismida ChexiyaMoraviya qirlari bor. Chexiyada kumir, temir rudasi, grafit, kaolin konlari mavjud.
Iklimi moʻʼtadil iklim. Gʻarbdan sharqqa va ichki soyliklarda kontinentallashib boradi. Tekisliklarda oʻrtacha temperatura yanvarda –2° dan –4° gacha, togʻlarda –8° dan – 10° gacha, iyulda 19–20°, togʻlarda 4–8°. Yillik yogʻin tekisliklarda oʻrtacha 500–700 mm, togʻlarda 1600–2100 mm. Mamlakatjanubiy va gʻarbida uncha katta boʻlmagan koʻllar bor. Asosiy daryolari – Laba (Elba), Vltava. Togʻ yon bagʻirlari aralash va igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Hayvonlardan togʻlarda qoʻngʻir ayiq, tulki, kiyik, yovvoyi echki, tekisliklarda kemiruvchilar, kaltakesak va qushlarning koʻp turlari bor.
Aholisi
Aholisining koʻpchiligi – chexlar (81,3%); slovak, polyak va boshqa ham yashaydi. Shahar aholisi 70%. Rasmiy til – chex tili. Dindorlarning aksariyati katoliklar. Iirik shaharlari: Praga, Brno, Plzen, Ostrava.
Tarixi
Chexiya hududida odam paleolit davridan boshlab yashaydi. Miloddan avvalgi taxminan 400-yillarda bu yerda keltlar, miloddan avvalgi 1-asrda kelt qabilalarining boy guruhi yashagan (Chexiyaning lot. Bohemia, nem. Bohmen nomi ham shundan). 1ming yillik oʻrtalarida Chexiyada slavyan qabilalari koʻpchilikni tashkil etdi. 7-asrda Chexiya hududi Samo davlati, 9–10-asr boshlarida Buyuk Moraviya davlati tarkibiga kirdi. 10-asrda paydo boʻlgan Praga knyazligi ilk chex davlatining oʻzagi boʻlib qoldi. 1198-yildan qirollikka aylandi. 1310–1437-yillarda chex yerlari Lyuksemburglar sulolasi mulki tarkibida boʻldi. 15-asrning 1-yarmida Chexiyada kuchli ijtimoiyinqilobiy, milliy ozodlik harakatlari boʻlib oʻtdi (qarang Guschilar harakati). 1526-yil Chexiya Gabsburglar imperiyasi tarkibiga muxtoriyat huquqi bilan qoʻshib olindi. 1618–20 yillarda chex qoʻzgʻolonining magʻlubiyatidan soʻng, uning provinsiyasiga aylandi. 18-asr oxiri – 19-asr 1-yarmida chex tili, milliy madaniyatini saqlash va rivojlantirish uchun milliy harakat avj oldi. 19-asrning 30–40-yillarida u siyosiy tus ola boshladi. 1848-yil Pragadagi Svyatovatslav yigʻini Gabsburglar imperiyasida 1848–49 yil inqilobi boshlanishiga olib keldi. 1867-yil Chexiya Avstriya-Vengriyaning Avstriya qismi tarkibiga kirdi. 1878-yil Chexiyada Chexoslavyan sotsialdemokratik ishchi partiyasi tuzildi. 1918-yil AvstriyaVengriya parchalangach, Chexiya Slovakiya bilan birlashib mustaqil Chexoslovakiya Respublikasini tashkil etdilar. 1938-yil oktabr boshlarida Germaniya Chexiyaning Sudet viloyati deb nomlangan hududini, 1939-yil martda barcha chex yerlarini bosib oldi va uni "Bogemiya va Moraviya protektorati" deb eʼlon qildi. Chex xalqining 1945-yil maydagi qoʻzgʻoloni natijasida 1945-yil 9-mayda Praga shahri ozod qilindi; chex yerlari va Slovakiya Chexoslovakiya Respublikasi doirasida qayta birlashtirildi. Chexiya 1948-yil 9-maydan Chexoslovakiya Xalq Demokratik Respublikasi, 1960-yil 11-iyuldan Chexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi, 1990-yil 29-martdan Chexoslovakiya Federativ Respublikasi, 1990-yil 20-apreldan 1992-yil 31-dekabrgacha Chexiya va Slovakiya Federativ Respublikasi tarkibida boʻldi. Chexiya va Slovakiya Federatsiyasining 1992-yil 25-noyabrdagi Chexiya va Slovakiya Federatsiyasining tugatilishi toʻgʻrisidagi federal qonuniga binoan Chexiya 1993-yil 1-yanvardan suveren davlatga aylandi. Chexiya 1993-yildan BMT aʼzosi. 1992-yil 24-yanvarda Oʻzbekiston Respublikasi suverenitetini tan olgan va 1993-yil 1-yanvardan diplomatiya munosabatlari oʻrnatgan. Milliy bayrami – 28-oktabr – Mustaqil Chexoslovakiya tashkil boʻlgan kun (1918).
Asosiy siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari
Fuqarolar demokratik partiyasi, 1991-yil 23-fevralda tashkil etilgan; Fuqarolar demokratik alyansi, 1989-yil tuzilgan; Demokratik ittifoq partiyasi, 1994-yil asos solingan; Chexiya va Moraviya kommunistik partiyasi, 1990-yil tashkil etilgan; Ozodlik ittifoqi partiyasi, 1998-yil tuzilgan; Chexiya sotsialdemokratik partiyasi, avvalgi nomi Chexoslovakiya sotsialdemokratik partiyasi, 1989-yildan mustaqil partiya sifatida faoliyat yuritadi. ChexMoraviya kasaba uyushmalari konfederatsiyasi, 1990-yil tashkil etilgan, 31 tarmoq kasaba uyushmasini birlashtiradi.
Iqtisodiyoti
Chexiya – industrialagrar mamlakat. Milliy daromadda qishloq xoʻjaligi 5%, sanoat 33%, xizmat koʻrsatish tarmogʻi 61,2% ni tashkil etadi.
Sanoatida yoqilgʻienergetika va qora metallurgiya (Ostrava rni), kimyo, mashinasozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Qoʻngʻir kumir va toshkoʻmir qazib olinadi. OstravaKarvina toshkoʻmir, Shimoliy Chexiya va Sokolov qoʻngʻir koʻmir havzalari, temir ruda konlari mavjud. Yiliga oʻrtacha 58,7 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. Asosiy sanoat markazlari – Praga, Plzen, Ostrava, Brno.
Qishloq xoʻjaligida, asosan, qand lavlagi, bugʻdoy, javdar, arpa, yemxashak ekinlari, kartoshka va boshqa ekiladi. Bogʻdorchilik va sabzavotchilik rivojlangan, koʻp miqdorda qulmoq (xmel) yetishtiriladi. Goʻshtsut chorvachiligiga asosiy eʼtibor beriladi (choʻchqa, qoʻy, qoramol, parranda boqiladi). Suv havzalarvda baliq yetishtiriladi.
Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi
Chexiya bir qancha gaz. va jurnal nashr etiladi. Asosiylari: "Vechernik Praga" ("Praga oqshomi", chex tilidagi kundalik gazeta, 1955-yildan), "Vlasta" (Vlasta – ayol ismi; chex tilidagi haftalik jurnal, 1947-yildan), "Zrsadlo" ("Oyna", yoshlarning oylik jurnal, 1990-yildan), "Lidova demokratsiya" ("Xalq demokratiyasi", chex tilidagi kundalik gazeta, 1945-yildan), "Pravo" ("Huquq", chet tilidagi kundalik mustaqil gazeta, 1991-yildan), "Pravo lidu" ("Xalq huquqi", chex tilidagi kundalik gazeta, 1989-yildan), "Pratse" ("Mehnat", kasaba uyushmalarining chet tilidagi kundalik gazeta, 1945-yildan). Chexiya telegraf agentligi axborot agentligi boʻlib, 1918-yil Chexoslovakiya telegraf agentligi sifatida tashkil topgan; 1992-yildan hozirgi nomda. Chexiya radiosi va televideniyesi (1992-yildan) faoliyat yuritadi.
Adabiyoti
9-asrda paydo boʻlgan chex yozuvi dastlabki eski slavyan tilida rivojlandi. Bunda akauka Kirill va Mefodiylarning maʼrifatparvarlik faoliyatlari muhim rol oʻynadi. Buyuk Moraviya davlati agʻdarilgach (906), lotin tili yoyiddi. Pragalik Kozmaning "Chex xronikasi" asari (1125) lotin tilida yaratilgan yirik asar xisoblanadi. Dalimil Mezirjitsskiyning 14-asr boshlarida yaratgan "Dalimil xronikasi" asari chex tilidagi kad. adabiy yodgorlikdir. Chexiyaning birinchi mashhur yozuvchisi hajvchi S.Flyashka (14-asr – 1403) dir. 15-asrda Yan Gus, Yan Jelinskiy, P. Xelchitskiy antikatolik ruhda asarlar yozdilar. AvstriyaVengriya hukmronligi davrida chex adabiyoti taʼqibgauchradi. 17-asrdagi yirik adabiy yodgorlik – Ya.A. Komenskiy asarlari boʻldi. Y. Dobrovskiy, Y. Yungman, P.Y.Shafarik, F. Palatskiy, A.Ya. Puxmayer, V. Ganka, Ya. Kollar, F.K. Chelakovskiy kabi olim va yozuvchilar chex milliy Uygʻonish davri (18-asr oxiri – 19-asr 1yarmi)ning buyuk arboblari hisoblanadi. Bu davr adabiyotda slavyan xalqlarining birligi, chex xalqining huquqi, slavyanlar xalq ogʻzaki ijodiga murojaat, milliy madaniyatni yaratish uchun kurash gʻoyalari aks etdi. 1848–49 yil inqilobi taʼsiri natijasida adabiyotda milliy ozodlik gʻoyalari kuchaydi, ijtimoiy masalalarga eʼtibor oshdi. K. GavlichekBorovskiy va B. Nemsova Avstriya monarxiyasidagi ijtimoiy munosabatlarni tanqid qilib chiqdilar. Tanqidiy realizmning paydo boʻlishi, asosan, Ya. Neruda ijodi bilan bogʻliq. A. Stashek asarlari, A. Irasek, V.B. Trshebizskiy tarixiy nasri ijtimoiy romanning shakllanishida asos boʻldi. Sheʼriyatning ijtimoiy ahamiyati oshdi (S. Chex, Ya. Vrxlitskiy, Y.V. Sladek). 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida modernistik va dekadentlik oqimlari paydo boʻldi. 1920–30 yillarda yozuvchi Karel Chepek, 1940-yillarda shoir Yaroslav Zeyfert samarali ijod qildi. Urushdan keyingi davr adabiyotda antifashistik mavzu keng oʻrin egalladi. Bu sohada yozuvchilardan V. Rjezach, V. Nezval ijodi muhim oʻrin tutadi. 1960–80-yillarda Vatslav Gavelning Chexoslovakiya hayotini aks ettirgan dramalari, Milan Kunder, Bogumir Grabal kabi yezuvchilarning asarlari paydo boʻldi. Ammo adabiyotning asosiy gʻoyaviy yoʻnalishini ijtimoiy va milliy ozodlik kurashi masalalari belgilab berdi (A. Matsek, P. Bezruch, A. Sova, Y.S. Maxar sheʼriyati, I. Olbraxt, Ya. Gashek, M. Mayerovalar ilk nasri).
Meʼmorligi va tasviriy sanʼati
Chexiyada paleolit davri haykalchalari, neolit davriga oid keramika va boshqa saqlanib qolgan. Katolitsizm qabul qilingach (865), Vizantiya, Gʻarbiy Yevropadagi kabi toshdan cherkovlar qurildi (StareMesto yaqinidagi ibodatxona xarobalari, 9-asr, Pragadagi avliyo Vita ibodatxonarotondasi, taxminan 930). 11 –13-asrlarda roman uslubi shakllandi. 13-asr oʻrtalari – 15-asr 1yarmida meʼmorlikda gotika sanʼati ravnaq topdi (Krshivoklatdagi qasr, 13–16-asrlar, Pragadagi avliyo Vita sobori sharqiy qismi). 16-asr 1yarmida Chexiya meʼmorligida Uygʻonish davri uslubi unsurlari paydo boʻldi (Pragadagi Belveder saroyi, taxminan 1536–36), 17-asrning 2yarmidan barokko uslubidagi saroylar kurila boshladi (KlamGallasov saroyi, taxminan 1713–25, meʼmor Y.B. Fisher fon Erlax). 18-asr oxiri – 19-asr boshlari meʼmorlikda klassitsizmdan soʻng eklektika ruhidagi "milliy romantika" yoʻnalishi qaror topdi (Pragadagi Milliy muzey, 1884–90, meʼmor Y.Shchults). 19-asr oxiri – 20-asr boshlari modern uslubi oʻrnini ratsionalizm egalladi. 1920– 30-asrlar meʼmorlikda funksionalizm milliy maktabi shakllandi (GradetsKralove shahridagi Y. Gocher inshootlari). Haykaltaroshlikda ham kjsak yutuklarga erishidpi. 1950-yillar Pragada yaratilgan chex xalkining milliy qahramoni Yan Jijka, rassom Y. Manes (ikkalasining haykaltaroshi B. Kaofka), Yan Gus (haykaltarosh K. Liditskiy), yovuzchi B. Nemsova (haykaltarosh K. Pokorniy) haykallari, V. Makovskiyning "Yangi asr" kompozitsiyasi diqqatga sazovor. 1945-yildan keyin turar joylar, jamoat markazlari, yangi maʼmuriy va madaniymaishiy binolar kurish avj oldi. Jumladan, Brno shahridagi xalqaro mashinasozlik yarmarkasi majmui (meʼmorlar 3. Aleks, F. Lederer), Yeshted togʻidagi teleminora va mehmonxona (meʼmorlar K. Gubachek, 3. Patrmak) va boshqalarni koʻrsatish mumkin. 1970–80-yillarda Pragada "Internatsional" mexmonxonasi (meʼmorlar K. Filsak, I. Shvets), "Kotva" univermagi (meʼmorlar V. va V. Maxoninlar) va Madaniyat saroyi (meʼmorlar Ya. Mayer, A. Marek, Ya. Kralik, V. Ustogal), Pragadagi uz. 485 m boʻlgan osma koʻprik (meʼmorlar V. Mixalek, S. Gubechka) yaratildi.
Chexiyada 7-asrda keramika, zargarlik buyumlari tayyorlangan. 11–13-asrlarda devoriy rasmlar, miniatyuralar paydo boʻldi. 13-asr oʻrtalari – 15-asr 1yarmida gotika uslubi ravnaq topdi. 14-asr 2yarmida portret yaratish sanʼati rivojlandi. 14-asr oxiri – 15-asr boshlaridan Chexiya tasviriy sanʼatida amaliybezak sanʼati (badiiy shisha, vitraj, mozaika, zargarlik buyumlari) keng yoyiddi. 17–18-asr tasviriy sanʼati barokko uslubida rivojlanishi bilan birga, unda realistik va demokratik yoʻnalishlar namoyon boʻldi. Bu davrda haykaltaroshlardan M.B.Braun va F. M. Brokof mashhur boʻlgan. 18-asr oʻrtalarida haykaltaroshlik va rassomlikda rokoko va klassitsizm unsurlari paydo boʻddi. 18-asr oxiri – 19-asr boshlarida Chexiya sanʼatida klassitsizm va romantizm bilan birga realistik tendensiyalar yoyildi. Rassomlar milliy tarix, oʻlka tabiatini tasvirlash mavzuida asarlar yaratdilar. 19-asr oxirgi choragida rassom M. Alesh, haykaltarosh Y.V. Mislbek ijodi rivojlandi. Bu davrda grafika modern uslubida taraqkiy etdi, haykaltaroshlikda Ya. Shtursa asarlari ajralib turdi. 20-asr boshida avangardizm vakillari B. Kubishta, E. Filla, A. Proxaziya, Ya. Zrzaviy, R. Kremlichka ijod qildilar. 1918-yil mustaqil Chexoslovakiya respublikasi tashkil boʻlgach, milliy madaniyatni rivojlantirish imkoniyati paydo boʻldi. Koʻp avangardchi rassomlar oʻz asarlarida real voqelikni aks ettirdilar (V. Novak, O Kubin, Y. Chapek, V. Rabas). Ayrim rassomlar ishchilar sinfi kurashini haqqoniy tasvirladilar (K. Golan, K. Shtika rang-tasvir asarlari, K. Pokorniy, Lauda haykallari, F. Bidlo, V. Silovskiyning grafik asarlari). 20-asrning 20–30-yillarida chex sanʼatida ijtimoiytanqidiy yoʻnalish shakllandi. 1945-yil Chexoslovakiya nemisfashistlardan ozod etilgach, rassomlar E. Filla, A. Paderlik, V. Sedlichek, haykaltaroshlar V. Makovskiy, K. Liditskiy, K. Pokorniy samarali ijod qildilar. Bu davrda monumentalbezak sanʼati turlari rivojlandi. 1970–80 yillar sanʼatkorlari orasidan A. Zabravskiy, R. Kolarj, Y. Broj kabi rassom va grafiklarni, I. Maleyovskiy, M. Aksman kabi haykaltaroshlarni koʻrsatish mumkin. Bu davrda amaliybezak sanʼati turlari keng yoyildi (badiiy oyna, toʻquvchilik va hokazo).