cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sezar Akgul
2015-yil iyun oyida Sezar Akgu ilk Yevropa oʻyinlarida Turkiya uchun kurash boʻyicha, aniqrogʻi, erkaklar oʻrtasida 57 kilogramm vazn toifasida erkin kurash boʻyicha ishtirok etgan, hamda bronza medaliga sazovor bo'lgan.
Ilgıncaber, Bergama
Ilgıncaber — Izmir viloyatining Bergama tumaniga qarashli mahalla.
Tarixi
Ilgıncaber; Ilgari maʼmuriy boʻlinma sifatida qishloq boʻlgan boʻlsa, 2012-yilgi qonun oʻzgarishidan keyin mahallaga aylandi.
Raymond Kopa
Raymon Kopa (Raymond Kopa, tugʻilganda Kopashevskiy (Kopaszewski), 13-oktabr 1931-yil, Ne-le-Min (Pa-da-Kale), Fransiya) — kelib chiqishi polyak boʻlgan fransiyalik futbolchi. Hujumchi. 50-60-yillarda Yevropaning eng yaxshi futbolchilaridan biri hisoblanadi.
Oʻynagan klublari: „Anjers“ (1949-1951), „Stad de Reyms“ (1951-1956; 1959-1967), „Real Madrid“ (1956—1959).
Fransiya terma jamoasi safida 1952-1962 yillarda 45 ta oʻyin oʻtkazgan.
Biografiya
Fransiyada Polshadan kelgan emigrant konchilar oilasida tavallud topgan. Oʻz faoliyatini oʻng qanot hujumchisi sifatida boshladi va keyin markaziy hujumchi sifatida oʻynay boshladi. 1958-yildagi jahon chempionatining eng yaxshi oʻyinchilaridan biri boʻldi, chempionat natijasiga koʻra, Fransiya bronza medali sohibi boʻldi. Shu sababdan ham 1958-yili „Oltin toʻp“ sovriniga ega boʻldi. Afsuski, oyogʻining sinishi va uni davolash uchun oʻtkazilgan operatsiyalar natijasida 1967-yilda oʻz faoliyatini tugatishga majbur boʻldi.
Chorsu bozori masjidi
Chorsu bozori masjidi — Qarshi masjidi. Qarshi registoni va Chorsuning shimoliy hamda Abdullaxon madrasasining gʻarbiy tomonida joylashgan boʻlgan. Masjid Buxoro amirligida hukmronlik qilgan Amir Muzaffarxon davrida 1875—1876 yillarda bunyod etilgan. Rossiya imperiyasining bir guruh rasmiy davlat vakillari 1879-yili may oyida Qarshi tashrif buyuradi. Ulardan biri janob „I. M.“ uni: „Ikki-uch yil oldin qurilgan yangigina va juda ozoda masjid“, deb taʼriflagan. Masjidni boy savdogar pishiq gʻishtdan bunyod ettirgan. Chorsu bozori masjidi Qarshining mashhur masjidlaridan biri boʻlgan. Ramazon oylarida masjidda Qur’on xatm qilingan. Masjid vaqf hujjatlari bilan bogʻliq qator maʼlumotlar saqlanib qolingan. Asosan hujjatlarda vaqf mulklaridan olingan daromad toʻgʻrisida maʼlumot berib oʻtilgan. Masjid uchun Razmoz qishlogʻida 33 tanob yer vaqf qilingan. Undan yiliga oʻrtacha 30 pud bugʻdoy hosili va 250 pud arpa olingan. Masjid haqida XIX asrning soʻnggi choragiga oid baʼzi hujjatlarda ham maʼlumotlar saqlanib qolgan. Hozir masjid saqlanib qolmagan. Masjid Qilichboy madrasasining roʻpara tarafida, Registonga yurilganda sal yuqoriroqda joylashgan boʻlgan. Madrasa Koʻhna Chorsu masjidi deb ham nomlangan. Chorsu bozori masjidi Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi uslubida bunyod etilgan. Masjid pishiq gʻisht, yogʻoch, tosh va ganchdan qurilgan. Inshoot hozirgi kunda saqlanib masjidlardan biri hisoblanadi. Masjid Chorsu bozori atrofida boʻlganligi sababli ham Chorsu bozori masjidi deb atalgan. Masjid shoʻrolar inqilobi yillarida buzilib ketgan.
Lürschau
Lürschau Germaniyaning Schleswig-Holstein yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Schleswig-Flensburg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 16,51 km2. 1139 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Xopyor
Xopyor — Rossiya Federatsiyasidagi daryo, Don daryosining chap irmogʻi. Penza, Saratov, Voronej va Volgograd viloyatlari hududida. Uz. 979 km. Havzasining maydoni 61,1 ming km². Volga boʻyi qirlari yon bagʻridan boshlanib, oʻrqi^ yerlardan keng vodiy boʻylab oqadi. Ung qirgʻogʻi baland (120 m) va tik, jar koʻp. Chap qirgʻogʻi kiya va past (10–30 m). Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 45 km da 150 m³/sek. Noyab.—dek.da muzlab, aprel da muzdan boʻshaydi. Asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Novoxopyorsk shahrigacha kema qatnaydi. X. boʻyida Balashov, Novoxopyorsk, Uryupinsk sh.lari joylashgan. X.ning quyi oqimi vodiysida Xopyor qoʻriqxonasi bor.
Rich Brennan
Richard John Brennan (1972-yil 26-noyabrda tugʻilgan) — amerikalik professional xokkey himoyachisi. U qisqa vaqt davomida NHLda Colorado Avalanche, San Jose Sharks, New York Rangers, Los Angeles Kings, Nashville Predators va Boston Bruins kabi bir qator jamoalarda oʻynagan.
Faoliyati
Brennan 1991-yilda NHLga kirish draftida oʻrta maktabdan tashqarida Quebec Nordiques jamoasi tomonidan 3-raundda 46-oʻrinda jamoa tarkibiga tanlangan. Brennan chaqiruvdan soʻng kollejga borgan va Boston universiteti jamoasida 4 yil oʻynagan. 1992-yilda u AQShdagi oʻsmirlar oʻrtasidagi xokkey boʻyicha jahon chempionatida ishtirok etgan. Brennanning kollejdagi eng muvaffaqiyatli mavsumi uning yoshligida (1993—1994) boʻlgan. U 41 oʻyinda 35 ochko toʻplagan va bir qator faxriy unvonlarni qoʻlga kiritgan. Shu jumladan Xokkey Sharqiy First All-Star jamoasi aʼzosi va NCAA Sharqiy Ikkinchi Butun Amerika jamoasi aʼzosi faxriy unvonlarini qoʻlga kiritgan.
Kollejdan soʻng Brennan 1995—1996-yilgi mavsumda Cornwall Aces jamoasiga qoʻshilgan. Brennan 1996—1997-yilgi mavsumni Hershey Bears jamoasi bilan oʻtkazgan. Shuningdek, Colorado Avalanche bilan 2 oʻyinda maydonga tushib, NHL debyutini oʻtkazgan. Keyin Brennan 1997-yilda San Jose Sharks jamoasi bilan erkin agent sifatida shartnoma imzolagan. U 1997—1998-yilgi mavsumning katta qismini Sharks jamoasining kichik ligadagi filiali Kentucky Thoroughblades jamoasi bilan oʻtkazgan. Shuningdek u, New York Rangers jamoasiga almashtirilgunga qadar Sharks jamoasi bilan 11 oʻyinda maydonga tushgan va mavsumni Hartford Wolf Pack jamoasi bilan yakunlagan. 1998—1999-yilgi mavsumda Brennan Wolf Pack jamoasi bilan 47 ta oʻyin oʻtkazgan, bundan tashqari NHL faoliyatida Rangers bilan 24 ta oʻyinda oʻyinda maydonga tushgan.
Brennan keyingi 2 mavsumni Lowell Lock Monsters jamoasi bilan oʻynagan. 2000—2001-yilgi mavsumda Brennan Los Angeles Kings jamoasi bilan 2 ta oʻyinda maydonga tushishga muvaffaq boʻlgan. 2001-yilda Brennan Nashville Predators jamoasi bilan shartnoma imzolagan.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
16—17-asrlardagi Qozoq xonligi
right|thumb|330x330px| [[Qozoq xonligi bayrogʻi ]] Qozoq xonligi (XVI-XVII asrlar) — moʻgʻullar istilosidan soʻng birinchi marta Yettisuvda barcha qozoq urugʻ va qabilalari bir davlatga birlashgan. XVI-XVII asrlarda Qozoq xonligining chegarasi ancha kengaydi. Jonibekxonning oʻgʻli Qosim oʻz davrida „Yerni birlashtirish“ jarayonini amalga oshirgan koʻzga koʻringan qozoq xonlaridan biri edi. Qosimxon davrida (1511-1523) feodal zodagonlarining qarshiligi zaiflashib, harbiy qudrati kuchaydi. „Tarixi-Rashidiy“, „Shayboninoma“, jild. b. maʼlumotlarga koʻra, qozoqlar etnik hududining asosiy hududlari Qosimxon davrida Qozoq xonligiga birlashtirilgan.
Etno-davlat chegaralarining oʻsishi
Xonlikning chegarasi Oʻroldan Mangʻistovgacha boʻlgan gʻarbda Yoyiqgacha, janubi-gʻarbda Sirning oʻng qirgʻogʻigacha boʻlgan yerlarni qamrab olgan. Unga Sir boʻyidagi shaharlar qoʻshildi, shimolda Qosimxon qoʻl ostidagi qozoq aholi punktlari Ulitovdan oshib ketdi. Yettisuvning koʻp qismi (Shu, Talas, Qoratol, Ili viloyatlari) janubi-sharqda unga qaradi.
Dastlabki davrlarda Qozoq xonligining siyosiy-maʼmuriy va savdo iqtisodiy markazi Sirdaryo boʻyidagi Sigʻnoq shahri boʻlgan. Keyinchalik Turkiston shahri Qozoq xonligiga oʻtkazilgandan soʻng Qozoq xonligining poytaxti Turkiston shahriga aylandi. Qozoq xonligi Turkistondagi Oq saroyda oʻtirib hukmronlik qilgan.
Qozoq xonligining mustahkamlanishi va mustahkamlanishi davlatning nufuzini oshirdi, tashqi siyosat va diplomatik aloqalar sohasida muayyan muvaffaqiyatlarga erishdi. Qozoq xonligi Oʻrta Osiyo xonlari, Volga boʻyidagi mamlakatlar, Gʻarbiy Sibir xonligi va rus davlatlari bilan savdo-sotiq va diplomatik aloqalar oʻrnatgan.
Qozoq xonligining asoschilari Jonibek,Kerey, sobiq xonlar — Oq Oʻrdaning mashhur xoni Irisxonning merosxoʻrlari Oltin Oʻrda va Oq Oʻrda tomonidan 200 yil davomida mamlakatni boshqarish anʼanalarini rivojlantirdilar. Harbiy, siyosiy va diplomatik kurash tajribasiga boy. Qosimxon esa juda buyuk davlat arbobi edi.
Dastavval Qozoq xonligi Moʻgʻul davlati bilan doʻstona aloqalar oʻrnatib, Abulxayrxonning Yettisuvga keltirgan tahdidiga, oyratjoʻngʻor qabilalarining Moʻgʻulistonga hujumiga qarshi kurash olib bordik. Joshilar oilasidan boʻlgan xonlar bilan ittifoq tuzib, Abulxayrxonning vorisi Shayx Haydarni magʻlub etdi.
Qosimxon davrida Qozoq xonligi Rossiya davlati bilan diplomatik aloqalar oʻrnatgan, Gʻarbiy Yevropada tan olingan
Buyuk Gertsog Vasiliy III davrida (1505-1533) Moskva knyazligi bilan diplomatik aloqalar oʻrnatgan.
Qosimxon birinchi qozoq qonuni — „Qasqa jol“ni nashr ettirdim. Bu qonun qozoqlar orasida qadimdan shakllangan odat qoidalari asosida yaratilgan. Bu qonun oʻsha davrda musulmon mamlakatlarida keng qoʻllanilgan islom qonunidan (shariat) farqli boʻlib, koʻchmanchi qozoq hayotiga mos mahalliy qonun edi. Shuning uchun u Qosimxon nomi bilan bogʻlanib, „Qosimxonning qasqa joli“ deb atalgan. Mashhur tarixchi Muhammad Haydar Dulatiy " Tarixi Rashidiy " asarida shunday deydi: "Qozoq xonlari va sultonlari orasida Qosimxondek qudratli hech kim boʻlmagan. Qosimxon vafotidan keyin sultonlar va feodallar oʻrtasidagi raqobat kuchaydi. Tashqi siyosiy vaziyat noqulay boʻlganida oʻzaro toʻqnashuvlarning zararli oqibatlari xonlikning kuchsizlanishiga olib keldi.
Toʻqnashuv paytida Qosimxonning oʻgʻli va merosxoʻri Mamash oʻldirilgan.
U 42 yil hukmronlik qildi. Haqnazarxon taxtga kelganidan keyin xonlik hukumati qudratini mustahkamlashga katta saʼy-harakatlar qildi. U oʻzidan oldingi Tohirxon va Buydoshxon davrida tarqoqlikni tikladi.
Uning hukmronligi davrida tashqi siyosatda yirik tarixiy voqealar yuz berdi. Oʻsha paytda gʻarbda kuchayib borayotgan rus davlati oʻz poydevorini sharqqa kengaytirdi va 1552-yilda Qozon xonligini, 1556-yilda Astraxan xonligini Rossiyaga boʻysundirdi. Shu sababli, Volga va Jayik oraligʻidagi keng hududda yashagan Noʻgʻay Oʻrdasi parchalana boshladi.Noʻgʻay Oʻrdasini boshqargan lord Mangʻit oʻrtasida hukumat hokimiyati uchun feodal kurashlari kuchayib, xalq ommasini tushkunlikka soldi.
Xaqnazar davrida qozoq xonligining mustahkamlanishi Noʻgʻay Oʻrdasidagi qozoq qabilalarining qiziqishini uygʻotdi va keyinchalik ularga qoʻshildi. Qoʻshilishga qarshilik bildirgan noʻgʻoylar kuch bilan boʻysindirildi. Bu haqida 1569-yili noʻgʻoy beklarining Rossiya podsholigina yetkazgan noroziliklaridan bilishga boʻladi.
Xaqnazarxon vafotidan keyin uning oʻrniga Jadik Sultonning oʻgʻli Az Jonibekning nabirasi Shigʻay (1580-1582) xon boʻlib oʻtirdi
Uning hukmronligi davrida Buxoro xoni Abdulla II (1557—98) davrida Toshkent yaqinida hukmronlik qilgan, Xaqnazarni oʻldirgan Norazahmet (Barak)xonning oʻgʻli Norazahmet (Barak) Sultondan oʻch oladi. U oʻsha urush paytida vafot etdi
Rossiya davlati bilan Qozoq xonligi oʻrtasidagi diplomatik aloqalar Shigʻayxondan keyin oʻrinbosar boʻlgan Tavakkalxon (1586-1598) davrida mustahkamlandi. Bu yerda Rossiyaning maqsadi Qozoq xonligi bilan ittifoq tuzish, Sibir xoni Kushimga qarshi kurashish va bu ittifoqchidan Oʻrta Osiyo xonlari bilan muzokaralar olib borishda foydalanish edi.Tavakkal xon Markaziy Osiyo savdo markazlariga kirish uchun faol kurash olib bordi
1598-yilda Buxoro bilan tuzilgan shartnomani buzib, Sirdaryo boʻyidagi shaharlarni egallab,Toshkent, Andijano, Axsi, Samarqand kabi shaharlarni Qozoq xonligiga topshirdi. Tavekelxon Buxoro shahrini qamal qilishda yaralanib vafot etadi.Tavakkal birinchi marta 1594-yilda doʻstona aloqalar oʻrnatish uchun Qulmuhammed boshchiligidagi Qozoq elchixonasini Moskvaga yubordi. Rossiya manbalariga koʻra, Qulmuhammed boshchiligidagi elchixona Moskvadagi Fors elchisi bilan uchrashishga harakat qilgan. Natijada u maqsadiga erishdi. Keyinroq Qulmuhammed bilan qozoq saroyiga „Daruish Muhammed“ degan Fors elchisi keladi. Bundan tashqari, rus arxiv maʼlumotlari Fors shohi oʻz odamini Abbosga birinchi boʻlib Qulmuhammedga yuborganligini tasdiqlaydi.Bu hamkorlikning asosiy natijasi Buxoro xonligiga qarshi tuzilgan Qozoq-Safaviylar ittifoqi boʻldi. Afsuski, ushbu ittifoqning tashkil etilishi rasman qogʻozga tushmadi. Biroq Tavakkalxonning Mavarounnahrga yurishi chogʻida u Fors shohi bilan qolib ketmay, qozoqlar bilan bir vaqtda Buxoro xonligining orqa tomoniga bostirib kiradi. Bundan Fors shohi va qozoq xonlari umumiy dushmanga qarshi birlashganligini bilishimiz mumkin.
Shundan soʻng xonlikni Esimxon Shigʻayuli (1598-1628) boshqargan. U 1598-yilda Buxoro bilan tinchlik shartnomasi tuzdi, shartnomaga koʻra, avvalroq oʻzbeklar bosib olgan Sir boʻyidagi shaharlar va Toshkent rasman Qozoq xonligi tasarrufiga oʻtkazildi.Oʻsha paytdan to 19-asr boshlarigacha. Toshkent 2 asrga yaqin Qozoq xonligi tarkibida boʻlgan.
Esimxon Qozoq xonligini bir markazga boʻysunuvchi davlat sifatida tashkil etish niyatida edi. Esimxonning bu siyosatiga qarshi chiqqan sultonlar Qozoq xonligining parchalashga harakat qilishdilar
Toshkent shahri Qozoq xonligi tarkibiga kirgach, uni Jonibekxonning nabirasi va Sulton Jalimning oʻgʻli Sulton Tursin Muhammad boshqargan
Ikki davlat oʻrtasida hokimiyat uchun siyosiy kurash bor edi. Esimxon mamlakatni tinchlantirish va oʻziga boʻysundirish siyosatini olib bordik. Shuning uchun ham qon-qon, qasos, toʻlov, pul jamgʻarish, sadaqa, pul undirish, jarima, ikki diniy patriarxal anʼanaga tayanish va hokazo. b. vaʼz qilgan. Odamlar Esimxon qonunlarini „Esimxon qurgan eski yoʻl“ deb atashgan.
Sibir xonligining aholisi qirqta turkiyzabon urugʻ va ugr qabilalarining rang-barang toʻplamidan iborat edi. Xonlikning asosiy aholisi Gʻarbiy Sibirning oʻrmonli choʻl qismida, Yesil, Tobil va Toʻra daryolarining oʻrta oqimida, Irtish va Ob daryolari vodiylarida oʻrnashgan turkiyzabon „sibir qabilalari“ nomi bilan mashhur.
1628-yilda Esimxon vafotidan keyin uning oʻrniga Jangirxon oʻtirdi. U past boʻyli, boshi katta, koʻkragi keng edi. Shuning uchun xalq uni "Salqam Jangir" deb atagan.
Uning hukmronligi davrida Oyrat-Joʻnʼorlarning sardori Xuntayshi qahramoni kuchaydi. Ular bir necha bor Qozoq xonligiga yurish qilgan. Jongirxon Buxoro xonligi bilan ittifoq tuzib, joʻngʻor feodallarining hujumiga qarshi kurashdi.
„Qozoq-Oyrot“ qurolli kurashining tugʻilishiga quyidagi holatlar sabab boʻldi.
Birinchidan, koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullanuvchi har ikki tomon hukmdorlari uchun koʻchish maydonini kengaytirish kerak edi;
Ikkinchidan, joʻngʻor feodallari Sirdaryo boʻyidagi savdo markazlarini bosib olmoqchi edilar.
Jangirxon davrida Oyrat jungʻorlari oʻrtasida uchta yirik jang boʻlgan — birinchisi 1635-yilda, ikkinchisi 1643-yilda va uchinchisi 1652-yilda boʻlgan. edi.
1643-yilda qozoqlar ikkinchi jangda gʻalaba qozondi. Shu yilning qishida Xuntayshi botir qozoq yerlariga hujum qiladi va bu hujum muvaffaqiyatsiz yakunlanadi. Jangir bu hujumga 600 kishi bilan bordi.
Jangirxon ikki togʻ oraligʻidagi tor jarga xandaq qazib, qal’a quradi. U boshqa qismi bilan togʻning narigi tomonida yashirinadi. Xuntayshi xandaq qazib, mardonavor himoya qilayotganlarga qarshi kurashadi. Bu vaqtda Jangir dushman bayrogʻining tashqarisidan zarba berdi. Shu tariqa, joʻngʻorlar qattiq magʻlubiyatga uchradilar va 10 mingga yaqin odam oʻldirildi. Jang tugash arafasida Samarqand hukmdori 20 mingga yaqin qoʻshin bilan mashhur Yalantoʻsh botir Jangirga yordamga keladi. Xuntayshi orqaga chekinishga majbur boʻladi. Shundan soʻng u puxta tayyorgarlik koʻrib, 1652-yilda qozoq dashtlariga joʻnab ketadi. Bu jangda Jangir halok boʻladi.
Tauke Xon va Yetti nizom
Jangirning oʻgʻli Tauke xon (1680-1718) davrida esa qozoq xonligining birligi mustahkamlanadi.
Qozoq tarixida u „Az Tauke“, „insoniyatning donishmand odami“ deb nomlangan.U bir markazga boʻysungan qozoq xonligini tuzishga harakat qildi
Feodallar va knyazlar vakillaridan iborat „Xonlik kengashi“ va „Hokimiyat kengashi“ning roli ortdi.Toshkent shahrining quyi qismidagi Kultoʻpeda har yili uch yuz kishi ishtirokida qurultoy ochildi. Taukexon nufuzli qozilarga tayanib, feodal oqsuyaklar va sultonlarni zaiflashtirishga harakat qildi. Juzlar va uluslar oʻrtasidagi katta nizolar qozilar kengashida, Tole bi, Qozibek bi, Ayteke bilar oldida hal qilindi.
Chaponnay
Chaponnay Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Rhône departamenti Lyon tumani tarkibiga kiradi.
16—17-asrlardagi Qozoq xonligi
Tauke Xon va Yetti nizom
Tauke davrida „Yetti nizom“ nomi ostida odat huquqi choralari toʻplami tuzilgan.Bu yerda feodal huquqiy tartibot va davlat tuzilishining asosiy shartlari oʻrnatildi.Shunday qilib, u qozoq xalqi tarixiga katta huquqiy oʻzgarishlar kiritdi. „Yetti nizom“ nafaqat oʻsha davrning huquqiy hujjati, balki koʻchmanchi qozoq xalqining etnik, xoʻjalik tashkil etilishi va geografik xususiyatlariga mos keladigan juda qimmatli yodgorlik hamdir.Bu koʻchmanchi qozoqlarning hukmronligi. U maʼmuriy, jinoiy ishlar, fuqarolik-huquqiy choralar, shuningdek, soliqlar, diniy qarashlar toʻgʻrisidagi qoidalarni oʻz ichiga olgan va u qozoq jamiyati hayotining barcha jabhalarini qamrab olgan. Uning qozoq jamiyatida jongar bosqiniga qarshi kurashda qonun va tartibni mustahkamlashdagi roli ham muhim.
Chaponnay
Aholisi
3317 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 175,5 nafar kishi.
16—17-asrlardagi Qozoq xonligi
Iqtisodiyot va madaniyat
Qozoq xonligi-koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullanuvchi feodal davlat edi
Uning koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi dasht mintaqalarida patriarxal-feodal munosabatlari, oʻtroq, dehqonchilik rayonlarida feodal munosabatlari shakllangan.Qozoq xonligida mintaqaviy boshqaruv tizimi emas, balki milliy (urugʻlar boʻyicha) boshqaruv tizimi qoʻllanilgan.Boshqaruv tizimida urugʻ-qabila tartibi saqlanib qolgan.Bir-biriga yaqin boʻlgan oʻnta qishloq bir qishloq, yetti bobodan boʻlgan bir necha qishloq esa bir ajdod (viloyat) edi.13 dan 15 gacha boʻlgan ajdodlar hududi bitta urugʻdan iborat edi.Bu urugʻlardan qabila tashkil topgan.Qozoq jamoasi uch juzga boʻlingan. Qozoq xonligiga boʻysundi. Xon qozoq xonligining fuqarolik, harbiy, maʼmuriy va sud huquqlarini oʻz qoʻlida ushlab turgan.
Chaponnay
Geografiyasi
Maydoni — 18,9 km2. Dengiz sathidan 192 – 367 m balandlikda joylashgan.
16—17-asrlardagi Qozoq xonligi
Iqtisodiyot va madaniyat
Juzlarni kichik xonlar, uluslarnini sultonlar, qabilalarni shahzodalar, urugʻlarni urugʻ boshliqlari, viloyatlarni (otalarni) oqsoqollar, qishloqlarni qishloq oqsoqollari boshqargan. Bu yetti pogʻonali boshqaruv tizimi ikkinchi koʻchmanchi qozoq jamiyatida juda qadimgi tartib edi.
Chorvachilik bilan shugʻullangan qozoqlar choʻl hududlarida qoʻy,ot,tuya va sigir boqishgan.Chorvalar yilning toʻrt faslida tabiiy yaylovlarda boqilgan. Koʻp asrlik tajribadan kelib chiqqan xoʻjalik yuritish usuli yaylovlardan mavsumga qarab foydalanish tartibini shakllantirgan.
Ijtimoiy stafikatsiya nazariyasi
Adabiyotlar
Falsafiy qomusiy lugʻat „OʻZBEKISTON FAYLASUFLARI MILLIY JAMIYaTI NAShRIYoTI“ „ShARQ“ NAShRIYoT-MATBAA AKSIYaDORLIK KOMPANIYaSI BOSh TAHRIRIYaTI TOShKENT — 2004
16—17-asrlardagi Qozoq xonligi
Iqtisodiyot va madaniyat
Bular: yozda oʻtlash, qishda qishlash, bahorda gullash, kuzda qoʻriqlash.
Kochish sohasi xilma-xil edi, koʻp qoramoli boʻlgan chorvadorlar, ayniqsa tuya va otlar uzoqqa koʻchib oʻtishlari mumkin edi (kichik va oʻrta yuzlab odamlar yiliga 700-1000 km dan koʻproq masofani bosib oʻtishgan), turli yaylovlar uchrashadigan Yettisuv va Janubiy. 200-300 km masofada Qozogʻistonda koʻchish ancha kichik edi. Har bir urugʻning oʻz yoʻllari bor edi. Boshqa urugʻlar tajovuz qila olmadilar. Chorvachilik qoʻy va otlardan iborat boʻlgan.Qozoqlar koʻpincha semiz goʻshtli, mayin junli, dumli qoʻylarni boqishgan. Qoʻy goʻshti asosiy oziq-ovqat edi. Qoʻy sutidan qurt, pishloq, tvorog, kefir, sariyogʻ oldi. Qoʻylar eng qimmatli xomashyo — jun, teri, teri mahsulotlari bilan taʼminlangan.
Janubiy Qozogʻiston viloyati qadimdan dehqonchilik madaniyatining beshigi hisoblanadi.Qozoq xonligi davrida bu hududlarda anʼanaviy dehqonchilik rivojlanib bordi
Eng keng tarqalgan hunarmandchilik temirchilik boʻlib, ular temir asboblar, belkurak, bolta, oʻroq, pichoq, qirgʻich, taqa va boshqalarni yasashgan. b. qildi. Ishlab chiqarish qurollaridan tashqari urush qurollari: xanjar, qilich, qilich, aybalta, nayza, oʻq, nayza zarb qilingan. Oltin, kumush kabi qimmatbaho metallardan zargarlik buyumlari: bilaguzuk, uzuk, sirgʻa, kamar, egar yasaydigan hunarmandlarni zargarlar deyiladi.
Oʻrmonzorlarda yashagan qozoqlar orasida duradgorlik mashhur boʻldi.
Bahorda qozoqlar 22-mart kuni kechayu kunduz tengligini „navroʻz bayrami“ sifatida nishonlashardi.
XV-XVII asrlarda qozoqlar orasida islom dini tarqaldi.Biroq islom dini mehnatkash xalq orasida chuqur ildiz otgani yoʻq. Buning sababi-davom etayotgan toʻqnashuvlar, urushlar va boshqalar. b. Shu bois aholining bir qismi uzoq vaqt davomida islomni qabul qilmay,Allohga sigʻinishga asoslangan eʼtiqodni saqlab qoldi. Olovni muqaddaslash qozoqlar hayotida katta rol oʻynagan.
16—17-asrlarda ogʻzaki adabiyot keng tarqaldi.Ogʻzaki adabiyotning bebaho xazinalarini yaratib, avloddan-avlodga oʻtkazib kelayotgan xalq orasidan isteʼdodli shoirlar, salslar, serilar, jiralar boʻlgan.
Oʻsha davr qozoq sheʼriyatining eng yirik namoyandalari- Shalkiiz (XV a.), Doʻspambet (XVI asr.), Juma (XVII), jild. b. jiraular. Masalan, qozoq qahramonlarining sheʼrlari: Qoʻbilandi, Alpomis, Er Targʻin, Er Sayin, Qambar dostonlari tarix haqiqatiga tobora yaqinlashib borayotgan asarlardir. Qozoq ijtimoiy-maishiy dostonlari (Qozi Koʻrpesh-Bayan sulu, Qiz-Jibek va b.) feodal-qabila jamiyati hayotini katta mahorat bilan koʻrsatadi.
Ona tilidagi yozma adabiyot xalq orasida diniy va tarixiy mazmunidagi kitoblar shaklida tarqaldi
„Tarixi-i Rashidiy“ -XIV asrda Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston. II yarmidan XVI asrgacha boshlanishi haqida hikoya qilinadi. Bu asar 1541—1546-yillarda yozilgan.Uning qoʻlyozmasi ikkita daftardan iborat.Birinchi daftarda Chigʻatoylar sulolasi tarixi, ikkinchisida XV-XVI asrlar tarixi bayon etilgan.Shinjon mintaqasi,Markaziy Osiyo,Hindiston va Afgʻonistondagi tarixiy voqealar haqida soʻz boradi. Unda qozoq tarixiga oid qimmatli maʼlumotlar bor. 15-asr oʻrtalarida Gʻarbiy Jetisuda qozoq xonligining tashkil topishi, qozoq — qirgʻiz va oʻzbek xalqlari oʻrtasidagi munosabatlar. Sharqiy Qozogʻiston ijtimoiy xoʻjaligining holati keltirilgan.
Asarni yozgan Muhammad Haydar Dulatiy (1499-1551) tarixchi va yozuvchi edi.Arab va fors tillarini yaxshi bilgan.U saroyda saqlanayotgan hujjatlardan foydalangan.
„Jomih al-tavarih“ (Yilnomalar toʻplami)-qozoq tilida yozilgan tarixiy asardir.U yerda:qadimdan qozoq choʻlida yashagan qanli, jaloyir, qipchoq, nayman, kerey, qoʻngʻirot, alchin va b. b. qabilalarning nasabnomasi keltirilgan.
XI asrda Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston hududida yashagan qoraxoniylar sulolasining, oʻgʻuz-qipchoq qabilalarining birlashgan davridan to 1600-yilgacha boʻlgan tarixi haqida hikoya qilinadi
Ayniqsa,13-asrda. va XVI asrda oʻrtasida qozoq zaminida sodir boʻlgan yirik tarixiy voqealar
Qozoq aholi punktlarining ahvoli, u yerdagi shaharlar, qozoq xonligi va xonlarining tarjimai holi, qozoq xonligining huquqiy qoidalari haqida maʼlumotlar berilgan.
„Jomix at-tavarih“ kitobining muallifi Qodirgʻali Qoʻsinuli Jalayr (1530-1605) Sirdaryo boʻyida yashovchi jalayir qabilasidan boʻlgan, shuning uchun u „Jalayr“ deb nomlangan
U Qozoq xonligi saroyida xonning maslahatchisi va shahzodalar tarbiyachisi boʻlib xizmat qilgan.Bu asar birinchi marta 1854-yilda nashr etilgan. Oktabr oyida nashr etilgan.
Villethierry
Villethierry Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Yonne departamenti Sens tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
740 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 35,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 20,6 km2.
Arola
Arola Italiyaning Piemont mintaqasida joylashgan kommunadir. Verbano-Cusio-Ossola provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 6 km2. 279 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Alfar (Gerona)
Alfar (Gerona) Ispaniyaning Kataloniya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Girona provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 9 km2. Aholisi — 545 kishi (2010).
Sarrageois
Sarrageois Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Doubs departamenti Pontarlier tumani tarkibiga kiradi.
Jessup (Maryland)
Jessup AQShning Maryland shtatida joylashgan shahardir. Anne Arundel County en Howard County (Maryland)|Howard County okrugi tarkibiga kiradi.
Sarrageois
Aholisi
106 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 8,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 13,0 km2. Dengiz sathidan 920 – 1314 m balandlikda joylashgan.
Jessup (Maryland)
Aholisi
7865 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 11 km2. Shundan 11,0 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Kuyovqoʻrgʻon
Kuyovqoʻrgʻon — ilk oʻrta asrlarga oid badavlat dehqon qoʻrgʻoni (milodiy 5-asr). Yodgorlik Termizdan 26 km shim.da, Angor tumanida, Zartepadan 300 m sharqda joylashgan. K. 1977-yil Arxeologiya institutining Baqtriya ekspeditsiyasi tomonidan toʻliq ochib oʻrganilgan (Pi-dayev Sh. P.). Qoʻrgʻon 2 qanatli bino boʻlib, kvadrat shakldagi (20x18) pax-sa koʻtarma (platforma) ustiga qurilgan. Binoning ikkala qanatida 5—6 tadan xona mavjud. Bu yerda mehmonxona, yotoqxona va xoʻjalik xonalari boʻlgan. Xoʻjalik xonalari uzun yoʻlaksimon shaklda boʻlib (12,6x2,4 m), ularning tomi ravoqsimon qilib xom gʻishtlardan terib chiqilgan. Qolgan xonalar yassi qilib yopilgan. Bino darvozasi qoʻrgʻonning shim. tomonida joylashgan. K. tarixida 2 meʼmoriy bosqich qayd qilingan. 2-bosqichda bino xonalari tuzilishiga ayrim oʻzgartirishlar kiritilgan. Qurilish materiallari sifatida toʻgʻri toʻrtburchak shakldagi xom gʻishtlardan foydalanilgan. Qoʻrgʻonni oʻrganish davomida turli shakldagi sopol idishlar va boshqa uy-roʻzgʻor buyumlari topilgan. Togʻ tizmalar orasida loyganchdan ishlangan monumental haykallar alohida oʻrin egallaydi. Haykallarda oqsuyak ayol va erkaklarning obrazlari aks ettirilgan. Haykallarning har biri oʻziga xos koʻrinishga ega. Haykaltarosh yaratilayotgan obrazlarga joʻshqin hayotiylik baxshida etgan. Har bir obraz oʻzining badiiy barkamolligi bilan ajralib turadi. Haykallarda kushon davri haykaltaroshligining anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Haykallar qoʻrgʻonning 2-qavatida joylashgan mehmonxonaning 3 devorini bezatib turgan. 4-devor rangli surat bilan naqshlangan. K. haykallari Oʻrta Osiyodagi ilk asrlarga oid hayotiy obrazlarni oʻzida mujassamlashtirgan yagona haykaltaroshlik namunasidir. Haykallar ilk oʻrta asrlardagi Toharistonning boy va yuqori rivojlangan moddiy va maʼnaviy madaniyatidan dalolat beradi. K. ilk oʻrta asrlarga xos boʻlgan qoʻrgʻon meʼmorligining dastlabki koʻrinishidir. Qoʻrgʻon oʻzining ilgʻor meʼmoriy yechimlari bilan ajralib turadi.
Shokirjon Pidayev.
Kokarsu, Bitlis
Kokarsu — Turkiyaning Bitlis viloyati Bitlis tumaniga qarashli qishloq.
Xonqa tumani
Xonqa tumani — Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyatidagi tuman. 1926-yil 29-sentyabrda tashkil etilgan. 1962-yil 24-dekabrda Yangiariq tumani gaqoʻshilgan. 1973-yil 26-dekabrda qayta tuzilgan. Tuman viloyatning shimoli-gʻarbiy va gʻarbiy qismida Urganch tumani, janubi-gʻarbda Xiva va Yangiariq tumanlari, janubiy va janubi-sharqda Bogʻot tumani bilan chegaradosh. Maydoni 0,43 ming km2. Aholisi 191.6 ming kishi (2022). Tumanda 1 shaharcha (Xonqa), 10 tuman fuqarolari yigʻini (Amudaryo, Jirmiz, Madir, Navxos, Namuna, Olaja, Sarapoyon, Tomadurgʻodik, Qirqyop, Qoraqosh) bor. Markazi — Xonqa shaharchasi.
Tabiati. Tuman hududi Amudaryoning chap sohilidagi pasttekislikda joylashgan, oʻrtacha bal. 100 m. Bu joylar Amudaryoning qad. deltasi boʻlib, hozirgi ham oʻzanini oʻzgartirib turadigan juda koʻp daryo tarmoqlari mavjud. Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq. Arktika havosi kirib kelganda, temperatura keskin pasayib ketadi. Yillik oʻrtacha temperatura 11°, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —5,1°, iyulniki 27,3°. Eng yuqori temperatura 43°, eng past temperatura —32°. Vegetatsiya davri 201 kun. Yiliga oʻrtacha 80-100 mm yogʻin tushadi. Tumanning yonidan Amudaryo, tuman hududidan Shovot, Polvonyop, Kulobod, Xonqaarna, Urgancharna, Olaja va boshqa magistral kanal va ariklar oqib oʻtadi. Tuprogʻi serunum, daryo oqizib keltirgan qum va gildan paydo boʻlgan allyuvial, choʻlqum oʻtloqi, oʻtloqibotqoq tuproqlar tashkil etadi. Yovvoyi oʻsimliklardan chiy, qamish, qoʻgʻa, qoʻytikan, roʻvak, bugʻdoyiq, ajriq, yantoq, qorabaroq, oqbosh, shoʻra, pechakoʻt, yulgʻun, turangʻil, terak, tol, jiyda va boshqa oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan boʻrsiq, yumronqoziq, quyon, chiyaboʻri, toshbaqa, kaltakesaklar; qushlardan bir necha xil oʻrdak, kulrang gʻoz, qoʻton, birqozon, inuya, moʻylovli chittak, dehqon chumchuq, oq qanotli qizilishton, sassiqpopishak, zargʻaldoq, tustovuq va boshqa koʻp. Baliqlardan oq amur, doʻng peshona, karp, sazan, laqqabaliq va boshqa bor.
Aholisi, asosan, oʻzbeklar, shuningdek, qoraqalpoq, rus, turkman, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km² ga 319,8 kishi (2004). Shahar aholisi 33,6 ming kishi, qishloq aholisi 103,9 ming kishi (2004).
Xoʻjaligi. Tuman iqtisodiyoti, asosan, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga ixtisoslashgan. Paxtachilik, gʻallachilik, chorvachilik, ipakchilik, sabzavotchilik, polizchilik, bogʻdorchilik rivojlangan. Xonqa qad.dan kulolchilik buyumlari bilan mashhur. R. Matchonovlar yaratgan kulollik buyumlari xorij muzeylarida namoyish etilmoqda. Tumanda yirik, oʻrta, kichik korxona va mikrofirmalar faoliyat koʻrsatadi. Paxta tozalash, gʻisht zavodlari, „Xonqaguruch“, don mahsulotlari ktlari, MTP, qurilish tashkilotlari, avtokorxona va boshqa ishlab turibdi. Oʻzbekiston—Italiya „Meva“ konservalash qoʻshma korxonasi faoliyat koʻrsatadi. Dehqon bozori, 250 savdo, 228 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.
2003/04 oʻquv yilida 51 umumiy taʼlim maktabida 34,2 mingdan ziyod oʻquvchi taʼlim oldi. 4 kasb-hunar kolleji, 3 iqtidorli bolalar maktabi ishlab turibdi (2004). Markaziy kutubxona va uning tarmoqlari (31 mingdan ziyod asar), 13 madaniyat uyi, „Jayxun“ qoʻgʻirchoq teatri, „Dilorom“, „Sarapoyon gullari“ ashula va raqs dastalari, oʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi. Madaniyat va istirohat bogʻi, Alisher Navoiy xotirasiga bagʻishlangan adabiyot bogʻmuzeyi bor. Stadion, 38 sport zali, futbol, voleybol, basketbol maydonlari va boshqa sport inshootlari mavjud. 2 kasalxona (470 oʻrin), tugʻruqxona, 2 tish davolash, kattalar poliklinikalari, 20 feldsherakusherlik punkta, 3 qishloq ambulatoriyasi, 13 qishloq vrachlik punkti, dorixonalar va boshqa tibbiy muassasalarda 270 vrach, 1019 oʻrta tibbiy xodim ishlaydi (2004). „Xonqa“ va „Avtomobilchi“ sanatoriylari bor.
Tuman hududidan Urganch — Toshkent avtomobil temperaturakti, Toshkent — Urganch — Volgograd — Moskva xalqaro temir yoʻl oʻtgan. Xonqadan Urganch, Bogʻot, Hazorasp, Toʻrtkoʻl va boshqa shahar va aholi punktlariga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi. Meʼmoriy yodgorliklaridan Sayd ota masjidi va maqbarasi, Gavdonboy uyi (1910—1914-yillar; 1994-yilda taʼmirlangan) saklangan. 1931-yildan „Xonqa hayoti“ (avvalgi nomlari „Qurilish“, „Mashʼal“) tuman gaz. nashr etiladi (adadi 1000).
Anthony Mackie
Anthony Mackie (23-sentyabr 1978-yilda tugʻilgan) amerikalik aktyordir.
Mackie Birinchi qasoskor: Qish askari (2014), Chumoli-odam (2015), Birinchi qasoskor: Qarshilik (2016), Qasoskorlar: Abadiyat jangi (2018) va Qasoskorlar: Intiho (2019) kabilarni oʻz ichiga olgan superqahramon janridagi Marvel kinematografiya koinoti filmlari hamda Disney+ tomonidan efirga uzatilgan The Falcon and the Winter Soldier (2021) mini-serialida Sam Wilson / Lochin / Kapitan Amerika rolini jonlantirgan. Bu vaqt mobaynida u Detroit (2017) nomli jinoyat haqidagi filmda, The Hate U Give (2018) filmida, Synchronic (2019) nomli ilmiy-fantastik filmda va The Banker (2020) filmida ham rol o'ynagandir.
Mackie filmlardan yiroq bo'lgan chog'larida Broadway va Off-Broadway teatrlarida koʻplab rollarni ijro etgan, bularga Ma Rainey's Black Bottom, Drowning Crow, McReele, A Soldier's Play va Carl Hancock Ruxning Talk pyesalaridagi rollarini kiritish mumkin. U hatto 2002-yilda Obie mukofotiga loyiq topilgan. Keyinchalik, u HBO telekanali orqali efirga uzatilgan All the Way (2016) telefilmida Martin Luther King Jr. rolini, Netflix orqali uzatilgan Altered Carbon (2020) teleserialida esa Takeshi Kovacs rolini gavdalantirgan.
right|thumb|Mackie 2010-yilda oʻtkazilgan [[Tribeca film festivalida]]
Wiley (Colorado)
Wiley AQShning Colorado shtatida joylashgan shahardir. Prowers County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
483 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 536,7 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 0,9 km2. Shundan 0,9 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 1142 m balandlikda joylashgan.
Al-Qahtaniyah (Raqqa gubernatorligi, Suriya)
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Al-Qahtaniya (القحطانية) — Suriya shimolidagi qishloq, maʼmuriy jihatdan Raqqa gubernatorligiga tegishli boʻlib, Raqqaning shimoli-gʻarbida joylashgan. Suriya Markaziy Statistika Byurosi (CBS) ma'lumotlariga ko'ra, 2004-yilgi aholini ro'yxatga olishda al-Qahtaniya aholisi 2490 kishidan iborat bo'lgan.
2012-yil 26-dekabrda Suriyadagi fuqarolar urushi paytida Suriya muxolifat faollari al-Qahtaniya qishlog‘ida 20 kishi, jumladan, bolalar ham Suriya armiyasining tank o‘qlaridan o‘ldirilgani haqida xabar berishdi.
Kipr Respublikasi
Kipr (yunoncha Kypros, turkcha Kibris, arabcha Qubrus), Kipr Respublikasi (yunoncha — Kypriaki Dimokratia, turkcha — Kibris Gumhuriyeti) — Gʻarbiy Osiyoda, Oʻrta dengizning sharqiy qismidagi Kipr o.da joylashgan davlat. Maydoni 9251 km². Aholisi 1,227,900 kishi (2022). Poytaxti — Nikosiya shahri Maʼmuriy jihatdan 6 okrug (district)ra boʻlinadi.
Davlat tuzumi.
Kipr — respublika. Buyuk Britaniya boshchiligidagi Hamdoʻstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1960-yilda qabul qilingan va keyinchalik tuzatish hamda qoʻshimchalar kiritilgan. Davlat boshligʻi prezident (1993-yildan Glafkos Kliridis). Prezident kiprlik yunon jamoasi, vitse-prezident kiprlik turk jamoasi tomonidan toʻgʻri saylov yoʻli bilan 5 yilga saylanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat Vakillar palatasi (yunon va turk jamoalari vakillaridan iborat bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatni prezident va vitse-prezident boshkaradi hamda hukumat (Vazirlar Kengashi)ni tayinlaydi. Prezident hukumatga boshchilik qiladi.
Tabiati
Qir va togʻ koʻp, sharqi pasttekislik. Shimoliy qirgoklari tik va serqoya. Shimoliy sohili boʻylab Kireniya (1023 m gacha) va Karpas tizmalari (364 m gacha) joylashgan. K. hududining markaziy va janubiy qismida Troodos togʻ massivi bor (eng baland joyi 1951 m). Shimoliy va janubdagi tizmalarni keng Mesaoriya tekisligi (balandligi 200 m gacha) ajratib turadi. Qazilma boyliklardan xromit, temir va mis rudalari, asbest va boshqa bor. Iqlimi subtropik Oʻrta dengiz iqlimi. Yozi issiq (25—35°), qishi yumshoq (10—15°), seryogʻin. Yillik yogʻin tekislikda 300–500 mm, togʻlarda 1000–1300 mm. Togʻ etaklari va tekisliklarda doim yashil butazorlar, Kireniya va Karpas tizmalarining ohaktoshli janubiy yon bagʻirlarida dasht oʻsimliklari oʻsadi. K. hududining 18% oʻrmon: dub, sarv, halab qaragʻayi, togʻ vodiylarida yulgʻun, sambit oʻsadi. Ilon, toʻngʻiz, kaltakesak, buqalamun, kalxat, burgut va boshqa bor.
Aholisining 78% kiprlik yunonlar, 18% kiprlik turklar. Inglizlar, arablar, armanlar, italyanlar ham yashaydi. Yunon va turk tillari — rasmiy. Yunonlar pravoslav, turklar islom diniga eʼtiqod qiladi. Shahar aholisi 68%.
Tarixi
K. hududida odam neolit davridan yashaydi. Miloddan avvalgi 15—11-asrlarda K.ni axeylar, 9-asrda finikiylar, 8-asr oxirida ossuriylar, 6-asrda axomaniylar bosib oldi, 333—323 yillarda makedoniyalik Aleksandr, 294—58 yillarda Ptolemeylar davlati, 58 yildan Rim imperiyasi qoʻl ostida boʻldi. Rim imperiyasi qulagach (milodiy 395 yil), K. Vizantiya tarkibiga oʻtdi. 648 yil orolni arablar, 1191-yil salibchilar egalladi. 1489—1571-yillarda Venetsiya, 1571-yildan Usmonli turk davlatiga qaram boʻldi.
19-asrda kiprlik yunonlarning K.ni Yunonistonga qoʻshish harakati paydo boʻldi. 1878-yil K.ni Buyuk Britaniya bosib oldi. 1925-yil K. Angliya mustamlakasi maqomini oldi. 1931-yil ingliz hukmronligiga qarshi stixiyali qoʻzgʻolon boshlandi, lekin uni mustamlakachilar shafqatsizlik bilan bostirdi. Ikkinchi jahon urushi yillari (1939—45) 20 mingdan ortiq kiprlik ingliz qoʻshinlari safida Germaniyaga qarshi urushda qatnashdi. Urushdan keyin K.da milliy ozodlik harakati avj olgach, Buyuk Britaniya yon berishga majbur boʻldi. 1960-yil 16-avgustda K. mustaqil respublika deb eʼlon qilindi. Makarios III prezident, F. Kichik vitse-prezident etib saylandi.
K.dagi yunon va turk jamoalari oʻrtasidagi kelishuvga koʻra, mamlakat prezidenta kiprlik yunonlardan va vitse-prezidenti kiprlik turklardan saylanar edi. Biroq 1963-yilda kiprlik yunonlar bilan kiprlik turklar oʻrtasidagi munosabat keskinlashib, natijada ikkala jamoaning birgalikdagi faoliyati toʻxtadi. 1965-yilda yunon jamoa palatasi bekor qilindi. 1967-yil dekabrda kiprlik turklar "Muvaqqat turk maʼmuriyati"ni tuzdilar. 1983-yilda "Shimoliy K. turk respublikasi" eʼlon qilindi, ammo Shimoliy K. turk respublikasi K. Respublikasi hukumati tomonidan tan olinmagan. 1964-yil martdan buyon bu yerda BMT qoʻshinlari turibdi. Xalqaro hamjamiyat vositachiligida K. muammosini bartaraf etish yuzasidan jamoalar oʻrtasida muzokaralar oʻtkazilyapti. K. 1960-yildan BMT aʼzosi. Oʻzbekiston Respublikasi bilan diplomatiya munosabatlarini 2001-yilda oʻrnatgan. Milliy bayrami — 1-oktabr — Mustaqillik kuni (1960).
Frederick Gowland Hopkins
Frederick Gowland Hopkins (1861.20.6, Istborn 1947.16.5, Kembrij) — ingliz biokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1905) va prezidenti (193035), London universitetini tugatgan (1894, falsafa doktori) va 1898-yilgacha shu joyda ishlagan. Kembrij universitetida professor biokimyogar (1914-yildan). Asosiy ilmiy ishlari organizmda azot almashinuvi biokimyosiga oid. A va D vitaminlarini, glutationni kashf etgan. Ishlab turgan muskullarda sut kislotasining toʻplanishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1929).
Kipr Respublikasi
Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari
Demokratik partiya (shu nomdagi yunonlar partiyasi 1976-yilda, turklar partiyasi 1992-yilda tuzilgan); Demokratik yigʻin, 1976-yilda asos solingan; Sotsial-demokratlar harakati, 2000-yilda Yagona markaz demokratik ittifoqi asosida tuzilgan; Liberal partiya, 1986-yilda barpo etilgan; Birlashgan demokratlar, 1996-yilda tuzilgan; Milliy birlik partiyasi, 1975-yilda turk jamoasi asos solgan; Ijtimoiy ozodlik partiyasi, 1976-yilda turk jamoasi toʻzgan; K. mehnatkash xalq ilgʻor partiyasi (AKEL), 1926-yildan 1941-yilgacha faoliyat koʻrsatgan K. kommunistik partiyasining vorisi sifatida 1941-yilda tuzilgan; Respublikachi turk partiyasi, 1970-yilda asos solingan. Kasaba uyushma birlashmalari: Umumkipr mehnat federatsiyasi, 1946-yilda tuzilgan; K. mehnatkashlar konfederatsiyasi, 1944-yilda tuzilgan; K. turk kasaba uyushma federatsiyasi (Turksen), 1954-yilda asos solingan; K. inqilobiy kasaba uyushmalari federatsiyasi (Devish), 1976-yilda tuzilgan.
Xoʻjaligi
Chet el sayyohligi tez surʼatda rivojlanib, xorijiy valyuta tushumining asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. K.da ishlab turgan 17 mingdan koʻproq offshor kompaniya yiliga oʻrtacha 200 mln. dollar daromad keltiradi. Asosiy transport turi — avtomobil. Avtomobil yoʻllari oʻz. — 10,2 ming km dan ortiq, shundan 4,2 ming km ga yaqini asfaltlangan. Dengiz floti rivojlangan. Asosiy dengiz portlari — Famagusta, Limasol. Xalqaro aeroportlari — Nikosiya, Larnakada. Chetga, asosan, maʼdanli xom ashyo, sitrus mevalar, oʻzum mahsulotlari, kartoshka, tayyor kiyim va boshqa chiqaradi, chetdan mashina va asbobuskuna, oziq-ovqat, kimyoviy moddalar, neft mahsulotlari oladi. Savdo-sotikdagi mijozlari: Yevropa Ittifoqi davlatlari va arab mamlakatlari. Pul birligi — kipr funti.
Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari
Mamlakatda yunoncha va turkcha taʼlim tizimlari mavjud. Yunoncha tizim: 6—14 yoshdagi bolalar uchun taʼlim majburiy, bepul. Boshlangʻich maktabda oʻqish muddati 6 yil, oʻrta maktabda ham 6 yil Oliy taʼlim chet elda, asosan, Yunonistonda olinadi. Bir qancha oʻquv yurtlari — ped. akademiyasi, texnika instituti, oʻrmon-texnika instituti va boshqa toʻliq oliy maʼlumot bermaydi. Turkcha tizim: 6—15 yoshdagi bolalar uchun taʼlim majburiy, bepul, boshlangʻich maktabda oʻqish muddati 6 yil, oʻrta maktabda ham 6 yil Ped. kolleji bor. Nikosiyada K. ilmiy tadqiqot markazi (1967-yildan), K.ni oʻrganish jamiyati (1936-yildan), K. geogr. jamiyati (1968-yildan) va boshqa ishlaydi. Nikosiyada Faneromeni ommaviy kutubxonasi, maorif vazirligining kutubxonasi, Famagusta shahrida ommaviy kutubxona, shuningdek, K. muzeyi, Tarix muzeyi, Xalq sanʼati va lapidariy muzeyi, Larnaka, Limasol, Famagusta shaharlarida muzeylar bor. Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi. K.da bir qancha gaz. va jurnallar nashr etiladi. Yiriklari: "Agon" ("Koʻrash", yunon tilidagi kundalik gazeta, 1964-yildan), "Alitiya" ("Haqiqat", yunon tilidagi kundalik gazeta, 1951-yildan), "Birlik" (turk tilidagi kundalik gazeta, 1980-yildan), "Filelefteros" ("Liberal", yunon tilidagi kundalik gazeta, 1956-yildan), "Xalqin sesi" ("Xalq ovozi", turk tilidagi kundalik gazeta, 1941-yildan), "Haravgi" ("Tong", yunon tilidagi kundalik gazeta, 1956-yildan), "Neos dimokratis" ("Yangi demokrat", yunon tilidagi jurnal). K. axborot agentligi 1976-yilda tashkil etilgan. K. radioeshittirish korporatsiyasi hukumat radio va televideniye tijorat xizmati boʻlib, 1953-yil tashkil etilgan. Radioeshittirish 1953-yildan, telekoʻrsatuv 1957-yildan olib boriladi. Adabiyoti yunon va turk tillarida.
Kireçtaşı, Bitlis
Kireçtaşı — Turkiyaning Bitlis viloyati Bitlis tumaniga qarashli qishloqdir.
Kipr Respublikasi
Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari
Yunon tilidagi K. adabiyoti yunon adabiyoti bilan oʻzviy bogʻliq holda taraqqiy etgan. Stasinning "Kipr dostonlari" (miloddan avvalgi 6-ming yillik), Afroditani sharaflovchi "Gomer madhiyalari" K. adabiyotining ilk namunalaridir. 8—10-asrlarda shakllangan K. shevasidagi "Digenis Akrit" eposi (12—13-asrlar), "Ishqiy lirika" (14— 15-asrlar) va boshqa folklor asarlari yozib olingan. Yozma adabiyot 19-asr oxiri — 20-asr boshlaridan rivojlana boshladi. V. Mixailidis sheʼrlarida xalqning ingliz mustamlakachilariga qarshi koʻrashi aks etdi. 20-asr boshlarida yozuvchilar N. va M. Nikoladislar, shoirlardan T. Piyeridis, T. Antias va boshqalarning asarlarida oʻtkir ijtimoiy muammolar aks etdi. 1960-yilda mustaqillikka erishilgach, K. yozuvchilari yosh davlatning eng dolzarb muammolarini yoritdi. 1968-yildan keyin yozuvchi Y. Filippu-Piyeridis va shoir A. Piliotis adabiyotda yetakchi rol oʻynadi. P. Lyasidis K. shevasida xalq sheʼriyati anʼanalarini davom ettirdi.
Turk tilidagi K. adabiyotida, asosan, sheʼriyat rivojlandi. Kenzi va Sukuti Ismoil ogʻa, Hasan Xilmi Afandi, Myuftyu Roji va boshqa 19-asrningtaniqli shoirlaridir. Nozif Sulaymon Ebe oʻgʻli, Urkiye Mine, Mahmud Levent va boshqa taraqqiyparvar yozuvchilar hisoblanadi. Dramaturgiya F. Korkut, Yu. Ulutug va boshqa ijodida rivojlandi.
Obsteig
Obsteig Avstriyaning Tirol yerida joylashgan kommunadir. Imst (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 34.66 km2. 1158 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Kipr Respublikasi
Meʼmorligi va tasviriy sanʼati
K.ni moʻzey orol deb ataydilar. Hozirgi K. hududida ilk neolit (Xirokitiya manzilgohidagi doirasimon turar joylar) va jez (turli rasmlar solingan sopol idishlar, tosh butlar, jez buyumlar va hokazo) davrlariga oid yodgorliklar topilgan. Miloddan avvalgi 3-ming yillikning 2-yarmidan idishlarni odam, hayvon, oʻsimliklar surati va boshqa bilan bezashda oq, qizil, qora ranglardan foydalanila boshlandi. Soʻnggi jez davridan (miloddan avvalgi 1400—1050-yil) shaharlarning qoldiqlari, goʻzal rasmlar solingan keng ogʻizli koʻzalar, zargarlik buyumlari, fil suyagiga ishlangan boʻrtma naqshlar va boshqa saqlangan. Miloddan avvalgi 4-asr — milodiy 4-asrlarda meʼmorlik va tasviriy sanʼat mumtoz yunon va ellin sanʼati, keyinchalik Rim sanʼati taʼsirida rivojlandi. Qushlar, nilufar guli tasvirlangan idishlar shu davrga mansub. 13—15-asr cherkovlari gotika uslubida qurildi. 1960-yillardan meʼmorlik, rassomlik, grafika tez rivojlana boshladi. Xalq sanʼatida yogʻoch oʻymakorligi, kulollik, kandakorlik (kumushdan zarb qilish), toʻr toʻqish va kashtachilik rivojlangan.
Musiqasi qad. Vizantiya imperiyasi chegaralarini himoya qilgan jangchilar haqidagi qoʻshiqlar, fransuz, turk va ingliz hukmronligi davrida paydo boʻlgan, ozodlikni madh etuvchi lirik qoʻshiklar hanuzgacha saqlangan. K.da yunon va turk qoʻshiqlari, cholgʻu asboblari keng tarqalgan.
20-asr boshlarida professional musiqa madaniyati paydo boʻla boshladi. Solomon va Yangos Mixailidislar K.da dastlabki va mashhur kompozitorlardir. S. Mixailidis Limasolda konservatoriyaga (1934), K.da birinchi sim-fonik orkestrga (1938) va Nikosiyada konsert jamiyatiga asos soldi. U sim-fonik, kamer asarlar yaratdi. Ya. Mixailidis koʻplab ommaviy qoʻshiqlar, simfonik asarlar va boshqa yaratgan. Zamonaviy kompozitorlardan A. Limburidis, G. Kotsonis, S. Violaris, K. Kosteaslarni koʻrsatish mumkin.