Toshkoʻmir_sistemasi
Toshkoʻmir sistemasi — Yer tarixi paleozoy erasi boshidan 5-geologik davr; devon davridan keyin, perm davridan oldin oʻtgan. Bu davr bundan 350 mln. yil avval boshlanib, 65—75 mln. yil davom etgan. Rossiya, Xitoy, Yaponiyada Toshkoʻmir sistemasi 3 boʻlimga, Gʻarbiy Yevropada 2 boʻlimga boʻlinadi. Toshkoʻmir sistemasi yotqiziqlari barcha materiklarda tarqalgan. Klassik kesmalari — Gʻarbiy Yevropa (Buyuk Britaniya, Belgiya, Germaniya), Sharqiy Yevropa (Donbass, Moskva sineklizasi) va Shimoliy Amerika (Appalachi, Missisipi daryosi havzasi va boshqalar)da mavjud. Toshkoʻmir sistemasida platforma va geosinklinallarning oʻzaro joylashuvi devon davripagnyayek saqlanib qolgan. Shimoliy yarim shar platformalarida Toshkoʻmir sistemasiga mansub dengiz yotqiziqlari mavjud. Janubiy yarim sharda esa, kontinental yotqiziklar rivojlangan. Geosinklinallarda lava, tuf va tuffitlar, flishlar, chaqiq va choʻkindi jinslar ham keng tarqalgan. Geologik jarayonlar xususiyatlari va paleogeografik sharoitlariga koʻra, Toshkoʻmir sistemasi deyarli butun Yer sharida 2 bosqichga boʻlinadi: 1) dastlabki (quyi) karbon; 2) oʻrta va yuqori karbon. Oʻrta paleozoy geosinklinallarining katta qismida gersin burmalanishi natijasida dastlabki karbondan keyin dengizlar oʻrni qurigan. Shim.Sharqiy Osiyo, Sharqiy Yevropa va Shimoliy Amerika platformalarida yangi paydo boʻlgan kuruqliklar oʻrnini dengizlar egallagan. Toshkoʻmir sistemasida (ayniqsa, 1yarmida) transgressiyalar boʻlib turgan. Dastlabki karbonda Yevropa (Skandinaviya va unga yondosh rnlar)dan tashqari, Osiyoning katta qismi, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerikaning gʻarbiy chekkasi, Afrikaning shim.gʻarbi, Avstraliyaning sharqiy qismi dengizlardan iborat boʻlgan. Dengizlar sayoz boʻlib, ularda koʻpgina mayda orollar joylashgan. Yagona yirik qurukdik Gondvana boʻlgan. Kichikroq qurukliklar Skandinaviyadan tortib Atlantikaning shim. qismi, Grenlandiya va Shimoliy Amerika boʻylab yastanib yotgan. Sibirning Lena bilan Yenisey daryolari, Mongoliya bilan Laptevlar dengizi oraligʻidagi markaziy qismi ham quruqdikdan iborat boʻlgan. Oʻrta karbonga kelib, deyarli butun Gʻarbiy Yevropa, Gʻarbiy Sibir tekisligi, Qozogʻiston, Oʻrta Sibir va boshqa rayonlarda dengizlar chekinib, qurukliklar paydo boʻlgan. Toshkoʻmir sistemasining 2yarmida gersin orogenezi zonalari (Tyanshan, Qozogʻiston, Ural, Yevropaning shim. qismi, Sharqiy Osiyo, Shimoliy Amerika)da togʻ tizmalari koʻtarilgan. Materiklar iklimi turlituman boʻlib, asrdanasrga oʻzgarib borgan. Tropik, subtropik va moʻʼtadil mintaqalarning sernam iqyaimi hamma materiklarda oʻrmon va botqoqlik oʻsimliklarining keng tarqalishiga imkoniyat tugʻdirgan. Oʻsimlik qoldiqlari toʻplanishi natijasida, ayniqsa, torfzorlarda koʻpdankoʻp koʻmir havzalari va koʻmir konlari hosil boʻlgan. Yevramerika yoki Vestfaliya (moʻʼtadil) fitogeografik oblastlar farklanadi. Yevramerika oblasti wkjiv.mi Toshkoʻmir sistemasi oxiriga kelib ancha quruqlashgan, ayrim joylarda subarid iklim paydo boʻlgan. Qolgan oblastlarda sernam iqlim Toshkoʻmir sistemasi oxirigacha emas, perm davrida ham davom etgan, ayrim hududlar iqlimigina quruq boʻlgan. Turli mintaqalar oʻrtasidagi keskin iqlim farqlari oʻrtayuqori karbon davrida vujudga kelgan. Oʻrta karbondan boshlab Balxash koʻli — Yenisey daryosi quyilish joyidan sharqiy qismining iklimi gʻarbiy qismiga nisbatan moʻʼtadil boʻlgan. Ural, Tyanshan, Qozogʻiston, Mongoliya — Oxota va boshqa, Gʻarbiy Yevropa, Osiyo, Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliya sharqi geosinklinallarida magmatik jarayonlar namoyon boʻla boshladi.