cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Miya yarim korteksi
Oksipital lob
Oksipital lob (lat. Lobus occipitalis) - parietal va temporal bo'laklarning orqasida joylashgan miya yarim korteksining shakllanishdir. Bu vizual ma'lumotni idrok etishni ta'minlaydigan vizual korteksning joylashishi. Doimiy bo'lmagan lateral oksipital sulkuslardan iborat bo'lib, yuqori va pastki oksipital giruslarni chegaralaydi. Vizual analizatorning markaziy qismi subkortikal ko'rish markazlarining aksonlaridan boshlanadi. Bu markazlar ichki kapsulaning orqa oyog'i (crusposteriorcapsulaeinternae) o'tayotganda miyaning oksipital bo'lagining medial yuzasida shnur truba (sulcuscalcarinus) po'stlog'i bilan vizual nurlanish (radiatiooptica, Graziole's to'plami) bilan bog'lanadi. asosan miya yarim korteksining 17-maydoniga (Brodmanga ko'ra). Korteksning bu zonasi vizual analizator yadrosining markaziy qismi, yorug'lik stimullarini yuqori sintez va tahlil qilish organidir.
temporal lob
thumb|250x250px| temporal lob Eng aniq chegaralarga ega. U konveks lateral sirt va botiq pastki qismga ajralib turadi. Temporal lobning o'tmas qutbi oldinga va biroz pastga buriladi. Katta miyaning lateral sulkusi temporal lobni frontaldan keskin ravishda ajratib turadi. Yuqori lateral yuzada joylashgan ikkita jo'yak: yuqori (sulcus temporalis superior) va pastki (sulcus temporalis inferior) temporal yivlar, miyaning lateral trubasiga deyarli parallel ravishda, lobni uchta temporal girusga ajratib turadilar: yuqori, o'rta va pastki (gyri temporales superior, medius et inferior). Temporal lobning, miyaning lateral bo'shlig'iga yo'naltirilgan qismlari qisqa ko'ndalang temporal sulkuslar bilan chuqurlashtirilgan (sulci temporales transversi). Ushbu jo'yaklar orasida chakka bo'lagi giruslari bilan bog'langan 2-3 qisqa ko'ndalang chakka giruslari (gyri temporales transversi) va orol yotadi.
Orol ulushi (orolcha)
Orolcha, miyaning lateral chuqurchasining pastki qismida joylashgandir (fossa lateralis cerebri). Bu uch qirrali piramida bo'lib, uning tepasi - orolning qutbi - old va tashqariga, lateral truba tomon burilgan. Periferiyadan orol miyaning lateral sulkusining devorlarini shakllantirishda ishtirok etadigan frontal, parietal va temporal bo'laklar bilan o'ralgandir. Orolning asosi uch tomondan orolchaning dumaloq jo'yaklari bilan o'ralgandir(sulcus circularis insulae). Uning yuzasi orolning chuqur markaziy trubasi bilan kesilgan (sulcus centralis insulae). Bu joʻyak, orolchani old va orqa qismlarga ajratib turadi . Sirtda ko'p sonli kichik insulyar konvolyutsiyalar ajralib turadi (gyri insulae). Katta old qismi insulaning bir nechta qisqa burmalaridan iborat (gyri breves insulae), orqa esa- bitta uzun girusdan iborat(gyrus longus insulae).
Medial yuzaning jo'yaklari va konvolyutsiyalari
Yarim sharning medial yuzasida frontal, parietal va oksipital loblar chiqib turadi. Kamar girus (gyrus cinguli) subkaltsifikatsiyalangan maydon bilan boshlanadi (area subcallosa), korpus kallosum atrofida va tor chiziq orqali - singulat girusning istmasi (isthmus gyri cinguli) yarim sharning pastki yuzasida parahippokampal girusga o'tib ketadi. Korpus kallosum yivi, (g sulcus corporis callosi) singulat girusni korpus kallosumdan ajratib turadi va yarim sharning pastki yuzasida hipokampal sulkusga davom etadi. Singulat girus yuqoridan singulat yiv bilan chegaralangan (sulcus cinguli). Ikkinchisida oldingi qutbga qarab konveks va orqa qism ajralib turadi, ular singulat girus bo'ylab va uning orqa qismiga yetib bormasdan, miya yarim sharining yuqori chetiga ko'tariladi. Bo'g'izning orqa uchi markaziy sulkusning yuqori uchining orqasida yotadi. Ba'zan oxiri yarim sharning medial yuzasining yuqori chetida aniq ko'rinadigan presentral bo'shliq va singulat sulkusning uchi o'rtasida parasentral lobula joylashgan (lobulus paracentralis). Singulat girusning tepasida, subkallosal maydon oldida, medial frontal girus boshlanadi (gyrus frontalis medialis). U parasentral lobulaga cho'zilgan boʻlib, yuqori frontal girusning pastki qismidir. Singulat jo'yak orqasida kichik to'rtburchak bo'lakcha - prekuneus yotadi (precuneus). Uning orqa chegarasi chuqur parietal-oksipital sulkus (sulcus parietooccipitalis), pastki - subtopik truba (sulcus subparietalis), precuneusni posterior singulat girusidan ajratib turadi. Prekuneus orqasida va ostida uchburchak lobula - xanjar yotadi (cuneus). Takozning konveks tashqi yuzasi oksipital qutb hosil bo'lishida ishtirok etadi. Pastga va oldinga yo'naltirilgan xanjarning yuqori qismi deyarli orqa singulat girusga yetib boradi. Takozning orqa pastki chegarasi juda chuqur tirnalgan jo'yakdir (sulcus calcarinus), oldingi - parietal-oksipital sulkusdir.
Pastki yuzaning jo'yaklari va konvolyutsiyalari
Old bo'lakning pastki yuzasida hid bilish trubkasi joylashgan (sulcus olfactorius). Undan ichkariga, u bilan yarim sharning pastki medial qirrasi o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri girus yotadi (gyrus rectus). Uning orqa qismi oldingi teshilgan moddaga yetib boradi (substantia perforata anterior). Jo'yakdan tashqarida qisqa orbital jo'yaklar bilan o'ralgan frontal lobning qolgan pastki yuzasi joylashgan (sulci orbitales) va bir qator kichik orbital giruslarga boʻlingan (gyri orbitales). Temporal lobning pastki yuzasi hipokampusning chuqur yivi bilan(sulcus hippocampi) miyaning oyoqlaridan ajralib turadi. Jo'yakning chuqurligida tor tishli girus yotadi (gyrus dentatus). Uning oldingi uchi ilgakka o'tadi, orqa uchi esa lenta girusiga (gyrus fasciolaris) korpus kallosum roligi ostida yotadi. Boʻgʻimning yon tomonida paragippokampal girus bor (gyrus parahippocampalis). Oldinda bu girusda ilgak shaklida qalinlashuv mavjud (uncus) va orqada lingual girusga davom etadi (gyrus lingualis). Paragippokampal va lingual girus lateral tomondan kollateral sulkus bilan cheklangan (sulcus collateralis) va burun teshigi oldidan oʻtadi (sulcus rhinalis). Temporal lobning qolgan pastki yuzasini medial va lateral oksipitotemporal girus egallaydi va(gyri occipitotemporales medialis et lateralis), oksipital-temporal truba bilan ajratilgan (sulcus occipitotemporalis). Yanal oksipitotemporal girus pastki temporal girusdan yarim sharning inferolateral qirrasi bilan ajralib turadi.
Tuzilishi
Sitoarxitektonika (hujayralarning joylashishi)
Miyeloarxitektonika (tolalarni joylashtirish) Miya yarim korteksi o'rtacha qalinligi taxminan 3 mm (1,3 - 4,5 mm) bo'lgan kulrang materiya qatlami bilan ifodalanadi. Jo'yaklar va konvolyutsiyalarning ko'pligi miyaning kulrang moddasi maydonini sezilarli darajada oshiradi. Korteksda taxminan 10-14 milliard nerv hujayralari mavjud. Hujayralarning joylashishi va tuzilishining ba'zi xususiyatlari (sitoarxitektonika), tolalarning joylashishi (miyeloarxitektonika) va funktsional ahamiyati bilan bir-biridan farq qiluvchi uning turli bo'limlari maydonlar deb ataladi. Ular nerv impulslarini yuqori tahlil qilish va sintez qilish joyidir. ri. Ular orasida aniq chegaralar yo'q. Korteks hujayralar va tolalarning qatlamlarda joylashishi bilan tavsiflanadi. Yangi korteksga xos boʻlgan (neocortex), asosan ularga kiritilgan nerv hujayralari shaklida farq qiluvchi oltita qatlamning mavjudligidir. Shu bilan birga, yarim sharlarning medial va pastki yuzalarida eski bo'limlar (archipallium) va qadimgi (paleopallium) poʻstlogʻi, 2 qavatli va 3 qavatli tuzilishga ega ekanligidir. Shuningdek, oraliq korteks ham mavjud (mesopallium), eski va yangi, ular qadimgi va yangi qobiq o'rtasida joylashgan. Qadimgi korteks gippokamp bilan, eski korteks esa frontal lobning pastki yuzasida hid bilish lampochkasi yaqinidagi korteks maydoni bilan ifodalanai.
Sitoarxitektonika
Miya yarim korteksining ko'p qutbli neyronlari shakli juda xilma-xildir. Ular orasida shularni ajratish mumkin:
Piramidal neyronlar, miya yarim korteksining asosni va o'ziga xos shaklini tashkil qiladi (barcha neyronlarning 80-90%). Ularning o'lchamlari 10 dan 140 mikrongacha o'zgaradi. Ular cho'zilgan uchburchak tanasiga ega, uning cho'qqisi korteks yuzasiga qaragan. Dendritlar tananing yuqori va yon yuzalaridan tarqalib, kulrang moddalarning turli qatlamlari bilan tugaydi. Aksonlar piramidal hujayralar asosidan kelib chiqadi, ba'zi hujayralarda ular qisqa bo'lib, korteksning ma'lum bir hududida shoxchalar hosil qiladi, boshqalarida ular oq moddaga kiradi. Korteksning turli qatlamlari, piramidal hujayralari hajmi jihatidan farq qiladi va turli funktsional ahamiyatga egadirlar Kichik hujayralar interkalyar neyronlar bo'lib, ularning aksonlari bir yarim sharning (assotsiativ neyronlar) yoki ikkita yarim sharning (komissural neyronlar) korteksining alohida qismlarini bog'laydi. Bu hujayralar korteksning barcha qatlamlarida turli sonlarda joylashgan. Ayniqsa, odamning bosh miya po'stlog'i ularga boy. Katta piramidal neyronlarning aksonlari miya poyasi va orqa miyaning tegishli markazlariga impulslarni uzatuvchi piramidal yo'llarning shakllanishida ishtirok etadi. Korteksning neyronlari aniq chegaralanmagan qatlamlarda joylashgan. Har bir qatlam har qanday turdagi hujayraning ustunligi bilan tavsiflanadi. Motor korteksida 6 ta asosiy qatlam mavjud boʻlib,bular: Korteksning molekulyar qatlamida oz sonli kichik shpindel shaklidagi assotsiativ hujayralar mavjuddir. Ularning aksonlari molekulyar qatlam nerv tolalarining tangensial pleksusining bir qismi sifatida miya yuzasiga parallel ravishda o'tib boradi. Ushbu pleksus tolalarining asosiy qismi pastki qatlamlarning neyronlari dendritlarining dagʻallanishi bilan ifodalanadi.
Molekulyar qatlam
Korteksning molekulyar qatlamida oz sonli kichik shpindel shaklidagi assotsiativ hujayralar mavjud. Ularning aksonlari molekulyar qatlam nerv tolalarining tangensial pleksusining bir qismi sifatida miya yuzasiga parallel ravishda o'tadi. Ushbu pleksus tolalarining asosiy qismi pastki qatlamlarning neyronlari dendritlarining tarqalishi bilan ifodalanadi.
Tashqi donador qatlam
Tashqi granulyar qatlam diametri taxminan 10 mikron bo'lgan, yumaloq, burchakli va piramidal shaklga ega bo'lgan kichik neyronlar va yulduzsimon neyronlardan hosil boʻlgan. Bu hujayralarning dendritlari molekulyar qatlamga ko'tariladi. Aksonlar oq moddaga kiradi yoki yoylarni hosil qilib, molekulyar qatlam tolalarining tangensial pleksusiga kiradi.
Piramidal neyronlar qatlami
Bu piramidalar neyronlar qatlami,miya yarim korteksining boshqa qatlamlari bilan solishtirganda eng kengidir. Ayniqsa, presentral girusda yaxshi rivojlangan. Piramidal hujayralar hajmi doimiy ravishda bu qatlamning tashqi zonasidan ichki qismiga qadar 10-40 mikron oralig'ida o'sib boradi. Piramidal hujayraning yuqori qismidan molekulyar qatlamda joylashgan asosiy dendrit chiqadi. Piramidaning lateral yuzalaridan va uning asosidan kelib chiqqan dendritlar arzimas uzunlikda bo'lib, bu qatlamning qo'shni hujayralari bilan sinapslar hosil qiladi. Piramidal hujayraning aksoni har doim uning bazasidan ajralib turadi. Kichik hujayralarda u korteks ichida qoladi; katta piramidaga mansub akson odatda oq materiyaga kiradigan miyelin assotsiativ yoki komissar tola hosil qiladi.
Ichki donador qatlam
Korteksning ba'zi sohalarida u juda kuchli rivojlangan (masalan, ko'rish korteksida). Biroq, boshqa hududlarda u yo'q bo'lishi mumkin (precentral girusda). Bu qatlam kichik yulduzsimon neyronlar tomonidan hosil qilinadi.
Ganglion qatlami (ichki piramidal qatlam; Betz hujayralari)
U yirik piramidal hujayralar tomonidan hosil bo'ladi va ulkan hijayralarni oʻz ichiga oladi ,(1874-yilda rus anatomi V. A. Betz tomonidan birinchi marta tasvirlangan) (Betz hujayralari). Ularning balandligi 120 va kengligi 80 mikronga yetadi. Korteksning boshqa piramidal hujayralaridan farqli o'laroq, gigant Betz hujayralari xromatofil moddalarning katta bo'laklari mavjudligi bilan ajralib turadi. Ularning aksonlari kortiko-orqa miya va kortiko-yadro yo'llarining asosiy qismini tashkil qiladi va miya sopi va orqa miyaning motor neyronlarida tugaydi. Korteksni tark etishdan oldin, ko'plab yoylar piramidal traktdan chiqib ketadi. Gigant Betz hujayralarining aksonlari korteksning o'ziga inhibitiv impulslarni yuboradigan kollaterallarni keltirib chiqaradi. Shuningdek, piramidal yo'lning tolalarining kollaterallari striatumga o'tadi, qizil yadro, retikulyar formatsiya ga oʻtadi, ko'prik yadrolari va pastki zaytun. Ko'prik va pastki zaytun yadrolari signalni serebellumga uzatadi. Shunday qilib, piramidal trakt orqa miya uchun maqsadli harakatga olib keladigan signalni uzatganda, bazal ganglionlar, miya sopi va serebellum bir vaqtning o'zida signallarni qabul qiladi. Piramidal yo'llarning kollaterallaridan tashqari, to'g'ridan-to'g'ri korteksdan oraliq yadrolarga o'tadigan tolalar mavjud: kaudat tanasi, qizil yadro, miya poyasining retikulyar shakllanishining yadrolari va boshqalar.
Miyeloarxitektonika
Miya yarim korteksining nerv tolalari orasida, quyidagilarni ajratib ko'rsatish mumkin: Molekulyar qatlamning tangensial pleksusidan tashqari, ichki donador va ganglion qatlamlari darajasida, miyelinli nerv tolalarining ikkita tangensial qatlami va kortikal hujayralarning akson kollaterallari mavjuddir. Gorizontal tolalar korteksning neyronlari bilan sinaptik aloqaga kirishib, unda nerv impulsining keng tarqalishi taʼminlanadi.
Modul
I, II, III, IV, V, VI - korteks qatlamlari  Afferent tolalar    1. kortiko-kortikal tola  2. talamo-kortikal tola  2a. o'ziga xos talamo-kortikal tolalarning tarqalish zonasi  3. piramidal neyronlar   3a. toʻxtatib qoʻyilgan piramidal neyronlar  4. tormozlovchi neyronlar va ularning sinapslari  4a. aksonal cho'tkasi bo'lgan hujayralar  4b. kichik savat hujayralari  4c. katta savat hujayralari  4y. aksoaksonal neyronlar  4d. dendritlarning qo'sh guldastasi bo'lgan hujayralar (ingibitor neyronlar)  5. to'g'ridan-to'g'ri piramidal neyronlarni qo'zg'atadigan va hujayralarni qo'sh dendritlar guldastasi bilan qo'zg'atadigan tikanli yulduzsimon hujayralar. J. Sentagotay va uning maktabi vakillari miya yarim korteksini tekshirib, uning strukturaviy va funktsional birligi modul - diametri taxminan 300 mikron bo'lgan vertikal ustun ekanligini aniqladilar. Modul kortiko-kortikal tolalar atrofida tashkil etilgan bo'lib, u xuddi shu yarim sharning (assotsiativ tolalar) III qatlamining (piramidal hujayralar qatlami) piramidal hujayrasining aksoni yoki qarama-qarshi piramidal hujayralardan (komissar) iboratdir. Modul ikkita talamokortikal tolalarni o'z ichiga oladi - o'ziga xos afferent tolalar, ular tikansimon yulduzsimon neyronlarda korteksning IV qatlamida tugaydi va piramidal neyronlarning asosiy (bazal) dendritlaridan cho'ziladi. Sentagotayning so'zlariga ko'ra, har bir modul diametri 100 mikrondan kam bo'lgan ikkita mikromodulga bo'lingan. Umuman olganda, inson neokorteksida taxminan 3 million modul mavjud. Modulning piramidal neyronlarining aksonlari bir xil tomonning uchta moduliga va korpus kallosum orqali komissural tolalar orqali qarama-qarshi yarim sharning ikkinchi moduliga prognoz qilinadi. Korteksning IV qatlami bilan tugaydigan o'ziga xos afferent tolalardan farqli o'laroq, kortiko-kortikal tolalar korteksning barcha qatlamlarida uchlarini hosil qiladi va I qatlamga yetib, moduldan ancha uzoqroq bo'lgan gorizontal shoxchalarni beradi.
Modulning tormoz tizimi quyidagi neyronlar turi bilan ifodalanadi:
Tormozlovchi neyronlarni tormozlash tizimi: Fokal tikansimon yulduzsimon hujayralarning kuchli qo'zg'atuvchi ta'siri ular bir vaqtning o'zida piramidal neyronlarni va dendritlarning ikki guldastasi bo'lgan hujayrani qo'zg'atishi bilan izohlanadi. Shunday qilib, dastlabki uchta inhibitiv neyronlar piramidal hujayralarni tormoz qiladi va dendritlarning ikki guldastasi bo'lgan hujayralar ularni qo'zg'atadi, inhibitiv neyronlarni tormoz qiladi.
Brodmanning sitoarxitektonik maydonlari
Brodmanning sitoarxitektonik maydonlari miya yarim korteksining bo'limlari bo'lib, ular sitoarxitektonikasida (hujayra darajasidagi tuzilishida) farqlanadi. Brodmanning 52 sitoarxitektonik maydoni mavjuddir. 1909-yilda nemis nevrologi Korbinian Brodmann miya yarim korteksining sitoarxitektonik maydonlarining xaritalarini nashr etdi. Brodman birinchi bo'lib qobiq xaritalarini yaratdi. Keyinchalik, O. Vogt va C. Vogt (1919-1920) tolalar tuzilishini hisobga olgan holda, miya yarim korteksida 150 miyeloarxitektonik hududni tavsifladilar. Tanqidlarga qaramay, Brodman maydonlari miya yarim korteksining neyronal tashkilotini va uning funksiyalarini tavsiflashda eng mashhur va eng ko'p keltirilganidir.
Miya funksiyalarining korteksdagi joylashgan joyi
Miya yarim korteksining, shuningdek, butun organizmning ishlashi bir-biridan aniq farq qiladigan ikkita asosiy holatda amalga oshiriladi, bular: - uyg'onish - uyqu
Ruhiy jarayonlarning funksiyalarini amalga oshirish butun miyani o'z ichiga oladi va miya yarim korteksining ko'plab qismlarining o'zaro bog'langan, muvofiqlashtirilgan faoliyati bilan ta'minlanadi. Biroq, muayyan funksiyalarni amalga oshirish uchun asosan mahalliylashtirilgan sohalar mavjud. Bunday hududlarning mag'lubiyati, kam rivojlanganligi yoki past faolligi ularda mahalliylashtirilgan funksiyalarning buzilishiga olib keladi. Shunday qilib, hissiy signallarni qabul qilish, harakatlarni shakllantirish va boshqarish va axborotni qayta ishlash funksiyalariga ko'ra, miya yarim korteksi uchta zonaga bo'linadi: sensor, motor va assotsiativ. Shu bilan birga, sezgi zonasi sezgi organlaridan signallarni qabul qilish va qayta ishlashni ta'minlaydi, motor zonasi esa ixtiyoriy harakatlar uchun javobgardir. Assotsiativ zonaning vazifasi sensor va motor zonalari faoliyatini bog'lashdir. Assotsiativ zona sezgi zonasidan ma'lumotni bashorat qiladi, qabul qiladi va qayta ishlaydi va motor zonasi orqali maqsadli mazmunli xatti-harakatlarni boshlaydi va shakllantiradi. Hozirgi vaqtda neyron tarmoqlarni, ma'lum sharoitlarda faollashtirilgan miya hududlarini aniqlashning asosiy vositasi pozitron- emission tomografiyasidir (PET). Bunday tadqiqotlar jarayonida ma'lum funksiyalarni amalga oshirishda ishtirok etadigan neyron tarmoqlar aniqlanadi. Xususan, erkin, maqsadsiz aqliy faoliyat holatida, odam harakatsiz, dam olayotgan, xayolparast yoki o'ziga botgan va bog'lanmagan holda faol bo'lgan miyaning passiv rejimi tarmog'i shunday ochildi.
Sensor zona (poʻstlogʻi)
Sezgi po'stlog'i (zona) - bu sezgilardan ma'lumotlarni qabul qiluvchi va qayta ishlaydigan miya yarim korteksining bir qismi. Miya yarim korteksining talamusdan sezuvchanlik kiritadigan joylari birlamchi sezgi sohalari deb ataladi. Ko'rish, eshitish va teginish organlaridan signallar birlamchi eshitish va somatosensor korteksga kiradi. Odatda, ikki yarim sharlar tananing qarama-qarshi (qarama-qarshi) tomonidan ma'lumot oladi. Masalaning, o'ng birlamchi somatosensor korteks axborotni chap oyoq-qo'llardan oladi, o'ng ko'rish korteksi esa chap ko'rish nervining retseptiv maydonidan ma'lumot oladi. Korteksning hissiy sohalarining topografiyasi mos keladigan sezgi organining retseptiv maydonining topografiyasini aks ettiradi va xarita deb ataladi. Xuddi shunday, birlamchi eshitish qobig'ida tovush xaritasi va birlamchi sezgi qobig'ida somatosensor xarita mavjud. Orqa markaziy girusdagi tananing oxirgi topografik xaritasi insonning buzilgan qiyofasi sifatida tasvirlangan, somatosensorli homunculus, bu yerda tananing turli qismlarining kattaligi ularning innervatsiyasining nisbiy zichligini aks ettiradi. Barmoq uchlari va lablar kabi sezgir innervatsiya ko'p bo'lgan joylar nozikroq hislarni qayta ishlash uchun korteksning kattaroq joylariga joylashtiriladi. Miqdoriy qiymatlar parietal loblarning, miyaning old va orqa qismlarida joylashgan boʻlib, ular faollashtiradi. Asosiy joylardan biri intraparietal sulkus bo'lib, u yerda raqamlarning semantik ma'nosi taqdim etiladi. Diskalkuliya bilan og'rigan odamlarda - arifmetikani o'rgana olmaslik, miyaning bu sohasi sog'lom odamlarga qaraganda kichikroq va yetarlicha faol emas deganidir. Matematik muammolarni hal qilish bilan bog'liq tarmoqlar tarkibi,Broc markazining bir qismini o'z ichiga oladi.
Tirannozavr
Tirannozavr (Tyrannosaurus — „zolim kaltakesak“, τύραννος [ tyrannos ]  — „zolim“ va [ sauros ]  — „kaltakesak, kaltakesak“ ) — yirtqich hayvonlar oilasi, shu jumladan, yirtqich hayvonlar turkumi. Yagona maʼlum turi — Tyrannosaurus rex (rex — „qirol“). U Shimoliy Amerikaning gʻarbiy qismida yashagan, u oʻsha paytda Laramidiya oroli boʻlgan va tiranozavrlarning eng keng tarqalgani edi. Tirannozavr qoldiqlari boʻr davrining Maastrixt davriga oid, taxminan 70,6-66,043 million yil oldin boʻlgan turli geologik tuzilmalarda topilgan. Mezozoy erasini tugatgan kataklizmdan oldin mavjud boʻlgan soʻnggi dinozavrlardan biri (boʻr-paleogen yoʻqolib ketish hodisasi).
Oʻz oilasining boshqa aʼzolari singari, Tirannozavr qattiq dumi bilan muvozanatlangan. Ushbu kaltakesak ikki oyoqli yirtqich edi, katta bosh suyagi uzun, ogʻir katta va kuchli orqa oyoq-qoʻllari bilan solishtirganda, uning old panjalari juda kichik, ammo kattaligi boʻyicha gʻayrioddiy kuchli va ikkita tirnoqli barmoqlari bor edi. Bu uning oilasining eng katta turi, teropodlarning eng yirik vakillaridan biri va Yer tarixidagi eng yirik quruqlik yirtqichlaridan biri. Tirannozavr reksning eng katta namunalaridan biri Sue hayoti davomida uzunligi 12,3-12,8 metrga yetgan, son balandligi 3,6 metr va massasi taxminan 8,4-9,5 tonna edi. Tirannozavr oʻz ekotizimidagi eng yirik yirtqich hayvon boʻlib, u hadrozavrlar, seratopsiyaliklar va ehtimol hatto sauropodlarni ovlagan, ammo baʼzi tadqiqotchilar u asosan oʻlik hayvonlar bilan oziqlangan deb taxmin qilishadi. Bundan tashqari, Tirannozavrning toʻla huquqli ovchi va choʻqqi yirtqichlari ekanligi haqidagi munozaralar paleontologiya tarixidagi eng qizgʻin va uzoq davom etgan munozaralardan biri edi. Endi koʻpchilik mutaxassislar tiranozavr opportunistik yirtqich boʻlganiga ishonishadi — u oʻlaksa goʻshtni ham ovlashi, ham yeyishi mumkin edi.
Hammasi boʻlib 50 dan ortiq tiranozavr skeletlari aniqlangan, ularning baʼzilari deyarli toʻliq saqlanib qolgan. Materiallarning koʻpligi ushbu hayvon biologiyasining koʻp jihatlarini, jumladan, hayot tarixini va hatto biomexanikasini chuqur oʻrganishga imkon berdi. Oziqlanishning xususiyatlari, fiziologiyasi va harakat tezligi ilmiy tortishuvlarning bir nechtasi. Ushbu turning taksonomiyasi ham munozara mavzusidir — masalan, baʼzi ekspertlar unga faqat bitta turni (T. rex) tegishli, baʼzilari esa Moʻgʻulistonning boʻr konlaridan maʼlum boʻlgan Tarbosaurusni ushbu turga kiritishadi. Shimoliy Amerika tiranozavrlarining baʼzi avlodlari baʼzan tiranozavr bilan sinonimlanadi. Tirannozavr Reks „Yura davri parki“ filmi muvaffaqiyatidan soʻng mashhur madaniyatda vahshiy yirtqich sifatida mashhur boʻldi.
Oʻlchamlari
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Longest_theropods.svg/400px-Longest_theropods.svg.png|thumb|400x400px| Yirik teropodlarning alohida turlarining oʻlchamlarini taqqoslash Tirannozavr reks barcha davrlarning eng katta quruqlikdagi yirtqich hayvonlaridan biri edi. Holotipning uzunligi (AMNH 502) 10,6 m, son balandligi esa 3,4 m deb baholanadi. Nisbatan toʻliq skeletlarning eng kattasi, RSM P2523.8, laqabli „Skotti“ (Scotty) 1991-yilda Kanadaning Saskachevan provinsiyasida topilgan. Alberta universiteti mutaxassislarining fikriga koʻra, uning turlari uchun bu juda massiv namuna uzunligi 13 metrga yetgan va ogʻirligi taxminan 8,8 tonnani tashkil etgan.
Scotty tasvirlangan 2019-yil nashridan oldin, „Sue“ laqabli FMNH PR2081 uzunligi 12,3 metrga va son balandligida 4 metrga ega boʻlgan eng katta namuna hisoblangan. Ushbu namunaning tana massasining taxminlari yillar davomida oʻzgarib turardi: odatda 5,4 tonnadan 6,8 tonnagacha, kichikrogʻi — 7,2 tonnadan ortiq yoki 4,5 tonnadan kam , eng oxirgi hisob-kitoblar esa taxminan 9,5 va 8,4 tonnani tashkil qiladi.
2009-yilda paleontolog Packard va uning hamkasblari fillarda dinozavr massasini oʻlchash usulini sinab koʻrishdi va oldingi oʻlchash usullari juda nomukammal ekanligi va dinozavrlarning massasi koʻpincha ortiqcha baholangan degan xulosaga kelishdi, mos ravishda tiranozavr rexning massasi odatdagidan ancha past boʻlishi mumkinligiga ishongan. Biroq soʻnggi oʻlchovlar ( usulida hayvonning hajmi boʻgʻimlar toʻplamini qurish va ularning oʻrtacha maydonini tananing uzunligiga koʻpaytirish yoʻli bilan hisoblab chiqiladi) tiranozavrlarning eng katta namunalarining tana vazniga nisbatan yondashuvlar topilgan degan xulosaga kelishga imkon berdi yoki hatto 9,5 tonnadan oshadi. Bundan ham kattaroq tiranozavrlarga tegishli boʻlgan parcha-parcha fotoalbomlar mavjud. Gregory S. Pol UCMP 118742 namunasining uzunligini (81 sm jagʻ suyagi) taxminan 13,6 m, son balandligidagi balandligi 4,4 m, massasi esa 12 tonna deb hisoblaydi.
Tana turi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Tyrannosaurus_specimens.svg/300px-Tyrannosaurus_specimens.svg.png|thumb|300x300px| Eng mashhur Tironnazavr va inson namunalarining oʻlchamlarini taqqoslash link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Scotty_Tyrannosaurus.jpg/220px-Scotty_Tyrannosaurus.jpg|thumb| „Scotty“ namunasi Tirannozavrning boʻyni, boshqa teropodlar singari, S shaklida edi, lekin qisqa va mushakli edi, bu unga katta boshni ushlab turishga imkon berdi. Old oyoqlarda faqat ikkita tirnoqli barmoqlar va kichik metakarpal suyak, uchinchi barmoqning qoldigʻi edi. Orqa oyoq-qoʻllar, aksincha, barcha teropodlar orasida eng uzun (tanaga nisbatan) edi. Umurtqa pog‘onasi 10 ta bo‘yin, 12 ta torakal, beshta sakral va 40 ga yaqin dum umurtqalaridan tashkil topgan. Quyruq ogʻir va uzun edi, chunki u massiv bosh va ortiqcha vaznli tanani muvozanatlashtiruvchi muvozanat vazifasini bajargan. Hayvonning aql bovar qilmaydigan kattaligini qoplash uchun skeletning koʻplab suyaklari ichi boʻsh edi, bu ularning massasini kamaytirdi, ammo ularning kuchiga unchalik taʼsir qilmadi.
Bosh suyagi
Hozirgacha topilgan eng katta toʻliq Tirannozavr reks bosh suyagining uzunligi bir yarim metrga teng. Bosh suyagidagi katta derazalar uning massasini kamaytirishga yordam berdi va barcha yirtqich dinozavrlarda boʻlgani kabi mushaklar biriktirilishi uchun zarur boʻsh joy yaratdi. Ammo boshqa jihatlari bilan Tiranozavr reksning bosh suyagi tiranozavr boʻlmagan yirik teropodlarnikidan juda farq qilar edi. Uning orqa tomoni juda keng edi, ammo tumshugʻi tor edi, buning natijasida kaltakesak juda rivojlangan binokulyar koʻrish qobiliyatiga ega edi. Bosh suyagining suyaklari ogʻir edi. Burun va boshqa baʼzi suyaklar birlashtirildi, bu ularning orasidagi boʻshliqqa biror narsa tushishiga toʻsqinlik qildi. Ular pnevmatizatsiya qilingan (havo koʻtaruvchi, yaʼni bosh suyagida boshqa qush boʻlmagan dinozavrlar kabi paranasal sinuslar bor edi). Bu, ehtimol, suyaklarni yanada moslashuvchan va yengilroq qildi. Bosh suyagining mustahkamlanishiga hissa qoʻshgan ushbu va boshqa baʼzi xususiyatlar tiranozavrlarning tishlash kuchini oshirish tendensiyasiga tegishli boʻlib, bu sudralib yuruvchilarda barcha tiranozavr boʻlmagan teropodlarga qaraganda katta afzalliklarga ega. Yuqori jagʻning uchi U shaklida boʻlgan (koʻpchilik tiranozavrlar boʻlmagan yirtqich hayvonlar V shaklida boʻlgan); bu shakl bir tishlashda tiranozavr qurbonning tanasidan yirtib tashlashi mumkin boʻlgan toʻqimalar va suyaklar miqdorini oshirishga imkon berdi, shuningdek, kaltakesakning old tishlari tomonidan bosimni oshirdi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/Tyrannoskull.jpg/220px-Tyrannoskull.jpg|thumb| Tirannozavr reks bosh suyagi (AMNH 5027) — profil koʻrinishi Tirannozavr reks aniq aniqlangan heterodontizmga ega — shakli va funksiyasi jihatidan farq qiladigan bir necha turdagi tishlarning mavjudligi. Yuqori jagʻning old tomonida joylashgan tishlar bir-biriga yaqin joylashgan boʻlib, koʻndalang kesimi D shaklidagi, keskisimon pichoq, mustahkamlovchi tizmalar va ichki egri chiziqli. Bu xususiyatlar tirannozavr qurbonni tishlash va sudrab borishda tish sinish xavfini kamaytiradi. Boshqa tishlar kuchliroq va massivroq, shakli xanjarga qaraganda bananga oʻxshaydi, ular bir-biridan kengroq va mustahkamlovchi tizmalarga ega. Yuqori jagʻning tishlari pastki jagʻning tishlaridan kattaroqdir (uning orqa qismida joylashganlar bundan mustasno). Hozirgacha topilgan tishlarning eng kattasi ildizi bilan birga 30 santimetr balandlikka yetdi. Bu topilgan eng katta yirtqich kaltakesak tishi.
Missuri universiteti paleontologlari qazilma qoldiqlari tahlili asosida kompyuter simulyatsiyasini amalga oshirdilar, bu esa Tiranozavr reksning bosh suyagi elastik emas, balki zamonaviy timsohlar va sirtlonlarning bosh suyagi kabi qattiq ekanligini koʻrsatdi. Missuri universiteti tadqiqotchilari fotoalbomlarda kompyuter tomografiyasi (KT) tasvirlash usullaridan foydalangan holda, Tyrannosavr rex mandibulasining oʻrtasida joylashgan pastki jagʻ boʻgʻimi harakatsiz ekanligini aniqladilar. Mandibulyar boʻgʻimning ichki qismi boʻylab harakatlanadigan preartikulyar suyak intramandibulyar boʻgʻimdagi egiluvchanlikka qarshi turish uchun stressni yutish vazifasini bajaradi.
Tishlash kuchi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/Tarbosaurus_and_Tyrannosaurus.jpg/220px-Tarbosaurus_and_Tyrannosaurus.jpg|thumb| Oʻrtacha Tarbozavr (A) va Tirannozavr (B) bosh suyaklari oʻdiagramma 2003-yilda Tampa universiteti Maison B. Meyers zamonaviy hayvonlarda tishlash kuchining tana vazniga nisbatan regressiyasi yordamida Tirannozavr tishlash kuchini baholashga harakat qildi. Meyers oʻz hisob-kitoblarida toshbaqalar, kaltakesaklar, alligatorlar va yirtqich sutemizuvchilarning tishlash kuchini oʻlchash asosida regressiya tuzdi va ogʻirligi 5371 kg boʻlgan Tirannozavr reksning tishlash kuchini taxminan 183 kilonevton (tishlash nisbati asosida) deb hisobladi. 2005-yilda F. Terrien boshchiligidagi tadqiqotchilar guruhi baʼzi teropodlarning, shu jumladan, Tiranozavr Reksning tishlash kuchini ularning pastki jagʻlarining biomexanik profilini qurish va keyin uni zamonaviy Mississipiya alligatorining pastki jagʻi profili bilan solishtirish orqali hisoblab chiqdi. Ularning fikriga koʻra, 120,39 sm uzunlikdagi mandibulaga ega boʻlgan (yetti xil namunadan yigʻilgan) Tirannozavr Reksning tishlash kuchi Missisipi alligatorining tishlash kuchi 50,08 sm jagʻi 15,915 marta teng boʻladi. Mualliflarning fikricha, 50,08 sm jagʻiga ega boʻlgan alligatorning kutilgan tishlash kuchi 18912 N ni tashkil qiladi, bu tiranozavr reksning 300,984 N lik tishlash kuchiga toʻgʻri keladi. Taqqoslash uchun, 112,58 sm jagʻiga ega zuhomimning tishlash kuchi taxmin qilingan. 25 096 N da, giganotosaurus 178,19 sm pastki jagʻi bilan — 101425 N, Daspletosaurus 95,59 sm pastki jagʻi bilan — 136564 N va Allosaurus 68,45 sm pastki jagʻi bilan — 25096 N. Bu umurtqali hayvonlar uchun olingan eng yuqori mutlaq tishlash kuchi qiymatlari edi. 2019-yilda maʼlum boʻlgan eng katta tiranozavr tishlash kuchi 64 kN deb baholandi, bu taxminan 7,1 tonnaga toʻgʻri keladi — timsohning tishlash kuchidan 4 baravar kuchli (katta sherda oʻrtacha 13 kN tishlash kuchi.
Sistematika
Tirannozavr — Tirannozavroid super oilasining, Tirannosavrid oilasining va Tirannozavr suboilasining turi. Ayrim taksonomistlar bu jinsni bevosita tiranozavrlar oilasiga kiritadilar. Oilaning boshqa vakillariga Shimoliy Amerikadan Daspletosavr va Moʻgʻulistondan Tarbosavr kiradi, bu ikkala avlod ham baʼzan Tiranozavr bilan sinonim hisoblanadi. Ilgari tiranozavrlar Spinosauroidea (megalosaurid) va carnosaurs kabi oldingi yirik yirtqich hayvonlarning avlodlari ekanligi qabul qilingan, ammo yaqinda ular kichikroq koelurozavrlarning avlodlari sifatida tan olingan.
1955-yilda sovet paleontologi Yevgeniy Maleev Moʻgʻulistonning soʻnggi boʻr davrida yangi turni topdi va unga Tirannosavr bataar deb nom berdi. 1965-yilga kelib u Tarbosaurus bataar nomini oldi. Nom oʻzgartirilganiga qaramay, koʻplab filogenetik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, u Tirannozavrning qardosh taksoni boʻlgan va u koʻpincha bu jinsga kiritilgan. Yaqinda Tarbosaurus bosh suyagining tavsifi va uni Tiranozavr bosh suyagi bilan taqqoslash shuni koʻrsatdiki, birinchisida tishlash paytida bosh suyagidagi mexanik kuchlanishning taqsimlanishi butunlay boshqacha boʻlgan — koʻproq osiyolik boshqa teropod Alioramusda boʻlgani kabi boʻlgan. Yaqinda oʻtkazilgan kladistik tadqiqot shuni koʻrsatdiki, Tiranozavr emas, balki Alioramus Tarbozavrning taksoni boʻlishi mumkin va agar bu faraz toʻgʻri boʻlsa, unda Tarbosavr va Tirannosavr bunday munosabatda emas va ularni turli avlodlarda koʻrib chiqish kerak.
Brussatty va Karr tadqiqotlariga asoslangan kladogramma 2016-yil. {| class="clade" role="presentation" style="font-size:80%;line-height:80%" {| class="clade" role="presentation"
2022-yilda Evolutionary Biology jurnalida Gregory Pola boshchiligidagi bir guruh tadqiqotchilar tomonidan chop etilgan ilmiy maqolada Tyrannosaurus rexni uchta turga boʻlish taklif qilingan: T. rex, T. regina va T. imperator. Tiranozavrlarning uchta guruhi boshqa yirik yirtqich dinozavrlarning suyaklaridan kuchliroq farqlanadi. Oʻsha yilning oxirida Thomas Karr va hammualliflar Pol va hamkasblari tomonidan taqdim etilgan dalillarni koʻrib chiqdilar va yangi turlarni ajratish uchun yetarli emas deb hisoblashdi.
Ontogenez
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Tyrannosaurus_growth.jpg/220px-Tyrannosaurus_growth.jpg|thumb| 11 yoshli kattalar va oʻspirinning bosh suyagi („Jeyn“ laqabli), Rokkilar muzeyi Voyaga yetmagan tiranozavrlarning bir nechta namunalarini oʻrganish ontogenetik oʻzgarishlarni tasvirlash, umr koʻrish va oʻsish surʼatlarini baholash imkonini berdi. Hozirgacha topilgan eng kichik namuna (LACM 28471, "iordaniyalik teropod) atigi 30 kilogramm vaznga ega boʻlsa, eng kattasi (FMNH PR2081, „Sue“ laqabli) tadqiqot vaqtida 5400 kilogrammdan ortiq boʻlgan. Tirannozavr reks suyaklarining gistologik tahlili shuni koʻrsatdiki, oʻlim vaqtida „Iordaniya teropodi“ ikki yoshda, „Sue“ esa 28 yoshda edi, ehtimol bu yosh ushbu tur uchun mumkin boʻlgan maksimal darajaga yaqin edi . link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/Tyrantgraph.png/300px-Tyrantgraph.png|left|thumb|300x300px| Tiranozavrning taxminiy oʻsish egri chizigʻini koʻrsatadigan grafik, [[Dekart koordinatalar tizimi|abssissa oʻqida turning yoshi, ordinata oʻqida tana vazni (tiranozavr uchun oʻsish egri qora rangda, boshqa tiranozavrlar uchun oʻsish egri chizigʻi taqqoslash uchun koʻrsatilgan). Erickson va boshqalarning 2004-yilgi tadqiqotlari asosida]]
Topilgan tiranozavr reks skeletlarining yarmidan koʻpi jinsiy yetuklikka erishgandan soʻng olti yil ichida vafot etgan namunalardan iborat boʻlib, bugungi kunda boshqa tiranozavrlar va baʼzi yirik, uzoq umr koʻruvchi sutemizuvchilar va qushlar uchun ham shundaydir. Bu turlar chaqaloqlar oʻlimining yuqoriligi bilan ajralib turadi, ammo oʻsmirlar orasida oʻlim nisbatan past. Yetuk turlar orasida oʻlim darajasi yana oshadi, bu koʻpayish paytida stress bilan bogʻliq. Bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, balogʻatga yetmagan bolalarning kamdan-kam topilishi ularning oʻlimining pastligi bilan bogʻliq.
Koʻpgina ikki oyoqli dinozavrlar singari, tiranozavrlar ham qadimdan „tirik tripod“ sifatida tasvirlangan, tanasi vertikal holatdan 45 gradus yoki undan kamroq ogʻishgan va dumi kenguruga oʻxshaydi. Bu fikrni 1865-yilda hadrozavrni rekonstruksiya qilishni amalga oshirgan Jozef Leydi boshlagan.
Old oyoqlar
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Tyrannosaurus_resting_pose.jpg/220px-Tyrannosaurus_resting_pose.jpg|left|thumb| Old oyoqlari Tiranozavr reksga dam olish holatidan turish uchun xizmat qilishi mumkin edi, bu „Baki“ laqabli namunada kuzatiladi. Tirannozavr Reks kashf etilganda, uning oldingi oyoq-qoʻllarining yagona maʼlum qismi humerus edi. Muzeyning 1915-yilda ommaga namoyish etilgan birinchi skeletida Tiranozavr reksning hali ochilmagan oyoq-qo‘llari o‘rniga Osborn allozavrnikiga o‘xshash uzunroq, uch barmoqli panjalarini almashtirdi. Tirannozavr reksning old oyoqlari tananing umumiy hajmiga nisbatan juda kichik, ularning uzunligi atigi bir metrga yetadi, baʼzi olimlar hatto ularni eskirgan organlar deb bilishadi. Ammo ularning suyaklarida mushaklarning biriktirilishi uchun katta joylar mavjud boʻlib, bu sezilarli kuchdan dalolat beradi. Ularning boshqa vazifasi, yirtqich uni ulkan jagʻlari bilan oʻldirgan paytda, qochishga urinayotgan oʻljani ushlab turish boʻlishi mumkin. Baʼzi biomexanik xususiyatlar buning foydasiga gapiradi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Tyrannosaur_arm_104.JPG/220px-Tyrannosaur_arm_104.JPG|thumb| Tiranozavr reksning old oyoqlari tuzilishini koʻrsatadigan diagramma Tirannozavr Reksning old oyoqlari suyaklari juda qalin sirt (gʻovak boʻlmagan) qatlam bilan ajralib turadi, bu ularning ogʻir yuklarga bardosh berish qobiliyatini koʻrsatadi. Voyaga yetgan Tirannozavr reksning biceps brachii oʻzi 200 kilogramm yukni koʻtarishga qodir edi. Boshqa mushaklar, masalan, brachialis, tirsak egilishini yanada kuchliroq qilish uchun biceps bilan parallel ravishda ishladi. Tiranozavr reksning biseplari odamnikidan uch yarim baravar kuchli edi. Tirannozavr reksning bilak harakati cheklangan, yelka va tirsak boʻgʻimlari faqat mos ravishda 40 va 45 daraja harakatlana olgan.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Tyrannosaurus_peptides.jpg/170px-Tyrannosaurus_peptides.jpg|left|thumb| Demineralizatsiyalangan matritsa va oqsillar olingan T. rex femur (MOR 1125) 2007-yil aprel oyida Science jurnalida eʼlon qilingan tadqiqotda Asara va uning hamkasblari tiranozavr reksning tayyorlangan suyagida topilgan kollagen tovuq kollageniga eng yaqin va qurbaqa va tritonnikidan uzoqroq degan xulosaga kelishdi.
Teri va patlar
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Rjpalmer_tyrannosaurusrex_001.jpg/220px-Rjpalmer_tyrannosaurusrex_001.jpg|left|thumb| Patlar va lablar mavjudligini koʻrsatadigan Tirannozavr reks koʻrinishini qayta tiklash Koʻpgina olimlar, T. reksning patlari (hech boʻlmaganda tananing maʼlum qismlarida) boʻlganiga ishonishadi, ammo buning toʻgʻridan-toʻgʻri dalillari yoʻq. Bu taxmin baʼzi kichikroq turlarda patlar mavjudligiga asoslanadi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Tyrannosaurid_trackway.png/220px-Tyrannosaurid_trackway.png|thumb| Tiranozavr izlari, Vapiti shakllanishi, [[Britaniya Kolumbiyasi]]
Termoregulyatsiya
Tirannozavr, boshqa dinozavrlar singari, uzoq vaqt davomida sovuq qonli deb hisoblangan. Sovuq qonli dinozavr gipotezasi 1960-yillarning oxirida paleontologlar Robert Bakker va John Ostrom tomonidan soʻroq qilingan. Ularning taʼkidlashicha, tiranozavr issiq qonli va juda faol hayot tarzi bilan shugʻullangan. Bu farazni sutemizuvchilar va qushlar bilan solishtirish mumkin boʻlgan, boshqa umurtqali hayvonlardan farqli oʻlaroq, bu pangolinlarning oʻsishi hatto voyaga yetmagan yoshda ham toʻxtaganligini koʻrsatadi.
Tirannozavr rexning maksimal tezligi haqida koʻplab gipotezalar mavjud, asosan taxminan 39,6 km/soat (11 m/s), eng past taxmin 18 km/soat (5 m/s) dan, eng yuqori tezligi esa 72 km/soat (20 m/s). Tadqiqotchilar turli texnologiyalarga tayanishi kerak, chunki yurish paytida katta teropodlar qoldirgan koʻplab izlar topilgan, ammo yugurish paytida ulardan bittasi ham qolmagan. Bu ularning ishlashga qodir emasligini anglatishi mumkin.
Gaia jurnalida chop etilgan tadqiqotda, Gregori S. Paulning taʼkidlashicha, Tirannozavr reks odamlar yoki fillarga qaraganda yugurish uchun ancha yaxshi moslashgan, chunki uning katta yonbosh suyagi va katta tibial tepasi bor edi, ularda mos ravishda katta mushaklar biriktirilgan. Pol, shuningdek, 1989-yilda paleontolog Aleksandr tomonidan olingan suyak kuchidan tezlikni hisoblash formulasi faqat qisman toʻgʻri ekanligini taʼkidladi. Uning fikriga koʻra, formulada suyaklarning uzunligiga juda katta ahamiyat berilgan va bu formulaga koʻra sezilarli uzunlikdagi suyaklar gʻayritabiiy zaif boʻlib chiqdi. U, shuningdek, boshqa hayvonlar bilan janglarda jarohat olish xavfi yugurish paytida yiqilish xavfi bilan solishtirish mumkinligini taʼkidladi.
Oziqlanish xususiyatlari
Tiranozavrning faol yirtqich yoki ovchi ekanligi haqidagi munozaralar uning harakatining xususiyatlari haqidagi bahs bilan bir vaqtda boshlangan. 1917-yilda Lambe tiranozavrning yaqin qarindoshi boʻlgan Gorgosaurus skeletini tasvirlab berdi va Gorgosaurus va shuning uchun Tirannosavr Rex faqat qoldiqni yigʻuvchilar edi, degan xulosaga keldi. Biroq, bugungi kunda bu dalil jiddiy qabul qilinmaydi, chunki teropodlar eskirgan tishlar oʻrniga tezda yangi tishlarni oʻstirishi maʼlum. Tirannozavr reks kashf etilganidan beri olimlarga uning yirtqich ekanligi va koʻpgina zamonaviy yirik yirtqich hayvonlar singari, oʻlik goʻshtni yeyishi yoki iloji boʻlsa, boshqa yirtqichlardan oʻlja olishi mumkinligi aniq boʻldi.
The BOBs (vebbloggerlar uchun mukofot)
BOBs (Bloglarning eng yaxshisi) 2004-yilda tashkil etilgan va Germaniyaning xalqaro radioeshittirish xizmati Deutsche Welle tomonidan homiylik qilingan dunyodagi eng yirik xalqaro webloglar uchun tanlovidir.
BOBlar orqali Deutsche Welle butun dunyo bo'ylab axborot va matbuot erkinligini targ'ib qilishga e'tibor qaratadi. Deutsche Welle “Chegara bilmas muxbirlar” tashkiloti bilan hamkorlikda 2005-yildan buyon ushbu oʻziga xos ideallarni targʻib qiluvchi bloggerlarga maxsus mukofotni topshirib keladi.
Butun dunyodan vebloglar, podkastlar va videobloglar BOB uchun quyidagi 14 tildan birida topshirilishi mumkin: arab, xitoy, nemis, ingliz, fransuz, indonez, fors, bengal, portugal, rus, turk, ukrain, hind va ispancha.
BOBlar oxirgi marta 2016-yilda taqdirlangan.
Mukofot toifalari
BOBlar 6 ta mukofot toifasidan (barcha tillarda) va tanlovning har bir tilida bittadan mukofotdan (14 tilda) iborat.
Blogopediya
Bugungi kunga qadar 18 000 dan ortiq turli xil bloglar, podkastlar va videobloglar butun dunyodan foydalanuvchilar va bloggerlar tomonidan Blogopediaga kiritilgan.
Barnstädt
Barnstädt Germaniyaning Saksoniya-Anhalt yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Maydoni — 18,21 km2. 1114 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
The BOBs (vebbloggerlar uchun mukofot)
G'oliblar
Yildan-yilga g'oliblar ro'yxati :
Barnstädt
Hududi
Barnstädtning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Çalıdağı, Bayramiç
Çalıdağı — Çanakkale viloyatining Bayramiç tumaniga qarashli qishloq.
Tarixi
Qishloqning nomi 454-yilgi yozma manbalarda Kebrênê va 1911-yilgi yozma manbalarda Çalıdağı Obasi deb nomlangan.
Robb boshlangʻich maktabida otishma
2022-yilning 24-may kuni 18 yoshli Salvador Ramos Texasning Uvalde shahridagi Robb boshlangʻich maktabida 19 nafar oʻquvchi va ikki oʻqituvchini otib oʻldirgan, yana 17 nafarini yaralagan edi. Oʻsha kuni yaqin atrofdagi oʻrta maktab oʻquvchisi Ramos janjaldan keyin buvisining yuziga otib, uni ogʻir yaralagan. Taxminan 12 daqiqa davomida maktab tashqarisida oʻq uzgandan soʻng u hech qanday qurolli qarshilikka duch kelmay, miltiq va toʻpponcha bilan qurollangan Robb boshlangʻich maktabining sinfiga kirgan. Ramos oʻzini sinf xonasiga qamab qoʻydi va u yerda bir soat ichida qurbonlarini oʻldirdi, shundan soʻng AQSh chegara xizmati xodimi uni otib oʻldirdi.
Huquq-tartibot idoralari xodimlari javob berishning kechikishini ishchi kuchi yetishmasligi bilan izohladi. Politsiyaga birinchi yordam koʻrsatgan xodimlar otishma boʻyicha harakat qilgani uchun keng tanqidlarga uchradi. Rasmiylar, shuningdek, oʻz harakatlari haqida ziddiyatli va boʻrttirilgan xabarlar bergan.
Qurbon boʻlganlar
Otishmada 19 nafar talaba va ikki oʻqituvchi halok boʻlgan. Ismning oldida kishining yoshi keltirilgan:
Bolalar ikkinchi, uchinchi va toʻrtinchi sinflarda oʻqigan. Oʻqituvchilar Irma Garsiya va Eva Mireles oʻsha toʻrtinchi sinfda dars berishgan. Uvalde Memorial kasalxonasi bosh direktorining xabar berishicha, otishma ortidan 11 bola va yana uch kishi shoshilinch tibbiy yordamga yotqizilgan. Toʻrt nafari qoʻyib yuborilgan, ikkitasi faqat erkak va ayol deb taʼriflangan, yetib kelgach vafot etgan. Yana bir qancha qurbonlar San-Antoniodagi universitet kasalxonasiga yetkazilgan. 17 kishi, jumladan, ikki politsiyachi yaralangani xabar qilingan. Abbotning aytishicha, ikki ofitser oʻqdan otilgan, ammo jiddiy jarohat olmagan.
Chaligny
Aholisi
2955 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 222,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 13,3 km2. Dengiz sathidan 215 – 419 m balandlikda joylashgan.
Dastan Orazbekov
Biografiyasi
Bolalig paytidan sanʼatga yaqin boʻlgan. Maktabda o‘qib yurgan kezlarida ham qo‘shiq kuylagan, raqsga tushgan, sahnaga chiqqan.
Otasining ismi Daribay, 2009-yilda vafot etgan. Onasining ismi Mereke. Ota-onasi sahnada qoʻshiq aytmasa-da, doʻstlari va qarindoshlari orasida juda isteʼdodli edi.
Oilasida to‘rt aka-uka. Uyining kattasi „O‘rda“ guruhining xonandasi Rustem, undan keyin Dastan. Meruert va Gulshat ismli ikki opasi bor. 1997-yilda u oilasi bilan Olmaotaga koʻchib oʻtdi. Xotinining ismi Janat, Aldiyar va Demirel ismli ikki o‘g‘li bor.
Ijodkorligi
2007-yil Janat ismli xonimga uylanib, oila qurdi.
2009-yil „Oʻrda brothers“ prodyuserlik markazining nomidan yakka xon xonanda sifatida Abayning „Ayttim salem, Qalamqas“ qoʻshigʻin ijro etib chiqdi. Bundan tashqari, „Tumarim“ nomli yakkaxon qo‘shig‘ini xalqga taqdim etdi. Dastan yakkaxon xonanda sifatida ko‘pchilikka maʼlum bo‘lmasa-da, u o‘z tinglovchilarini topa oldi. Tez kunlarda yana bir goʻzal „Million yurak“ qoʻshigʻi chiqadi.
Shuningdek, Dastan „O‘rda“ guruhi bilan ijrosidagi bir qancha qo‘shiqlarning musiqa yozib, o‘zini sozanda sifatida ham ko‘rsatdi. Ular „Za toboy“, „Ne pokidai“ va yana „S toboy“ qoʻshiqlari. „Ne pokiday“ qoʻshigʻi 2007-yilda chiqarilgan. U Moskvada „Yevropa plyus“ radiostansiyasi tomonidan oʻtkazilgan xit-parad gʻolibi boʻldi.
Ishtirok etgan musobaqalari
Dastan „O‘rda“ guruhining tarkibida yurib, ko‘plab badiiy tanlovlarda qatnashgan. Va oʻzining yakkaxon qoʻshiqchilik mahoratini „Qozogʻiston“ milliy telekanalida „Ikki yulduz“ shou dasturining ikkinchi va toʻrtinchi fasllarida namoyish etdi. Ikkinchi mavsumda shoir Aynur Tursinboyeva, to‘rtinchi mavsumda xonanda Ayqin bilan birga chiqish qilib, xalq olqishiga sazovor bo‘ldi.
Qozog‘iston milliy telekanali dagi „Aygoʻlek“ bolalar tanlovida adolatli hakam bo‘lib, finalga chiqqan bola bilan duet kuyladi.
Aktyorlik usuli
Aktyor sifatida oʻzining debyut rolin 2010-yilda 1-iyulda „Xabar“ kanalida tomoshabinlarga taqdim etilgan 12 qismdan iborat Ermek Bektasuli Shinarbayevning „Ostona — muhabbatim mening“ serialida suratga tushdi. Bu film „Qozoqfilm“ (Qozogʻiston) kinostudiyasi bilan „Turkish Radio va Television Corporation“ ishtirokidagi „Eurasia Film Production“ kinostudiyalarining qoʻshma mahsulotidir. Unda Dastan Abzal ismli noxush personajning ikkinchi darajali rolini ijro etgan. Abzal — maqsadiga erishish uchun hech narsadan toʻxtamaydigan, hatto doʻstlik va muhabbatni qurbon qiladigan inson. Aktyor uning xarakterini maʼlum darajada tushunish mumkinligini aytadi: „Hayotda shunday lahzalar boʻladiki, aldashga toʻgʻri keladi, lekin faqat oʻz darajangda“. Garchi bu uning debyut roli boʻlsa ham, u bunday katta loyihaning ogʻirligini osongina koʻtardi. Dastan roli teletomoshabinlar tomonidan yuqori baholandi.
2012-yil Yegor Mixalkov-Koncholovskiyning boshchiligida Qozog‘istonlik kinematograflarning suratga olingan rejasi „Mening yuragim — Ostona“ badiiy filmida ishtirok etgan. U yerda aktyor Yuliya G‘anining „Darina“ romanida kamo rolini ijro etgan.