cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Shokolad koʻtargan choʻri
Shokolad
16-asrgacha hech bir yevropalik Markaziy Amerikadan kelgan mashhur ichimlikni tatib koʻrmagan. Ispaniyalik konkistador Ernan Kortes uni birinchi boʻlib uchratgan yevropalik boʻldi, chunki ichimlik Montezumaning kechki ovqatdan keyingi odatining bir qismi edi.
Ispaniya Atsteklarni bosib olgandan soʻng, shokolad Evropaga olib kelingan. U tezda qirollik sevimlisiga aylandi. Ispanlar achchiqlikni bartaraf etish uchun shakar, shuningdek, asal qoʻshdilar.
Vanilla, yana bir mahalliy Amerika kirishi, shuningdek, qalampir va boshqa ziravorlar bilan mashhur qoʻshimcha edi.
1602-yilga kelib, shokolad Ispaniyadan Avstriyaga yoʻl oldi. 1662-yilga kelib, Papa shokoladli ichimliklar isteʼmol qilish orqali diniy roʻzalar buzilmasligini eʼlon qildi. Taxminan yuz yil ichida shokolad butun Evropada oʻz oʻrnini egalladi.
Jean-Étienne Liotard
Jean-Étienne Liotard shveytsariyalik rassom, sanʼat biluvchi va diler edi. U pastel rangdagi portretlari va Turkiyaga qilgan sayohati asarlari bilan mashhur.
Asli fransuz Gugenot va Jeneva Respublikasi fuqarosi, u Jenevada tugʻilgan va vafot etgan, lekin faoliyatining koʻp qismini Evropaning poytaxtlarida oʻtkazgan, u erda uning portretlari talab katta edi.
Rim, Istanbul, Parij, Vena, London kabi boshqa shaharlarda ishlagan.
Shokoladli qiz shveytsariyalik rassom Jan-Etyen Liotardning eng mashhur asarlaridan biridir.
Kusharttepa
Kusharttepa — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: Aniqlanmagan. Navoiy viloyatining Qiziltepa tumanida joylashgan. Obyekt manzili: „Tojikon“ MFY qishloq aholi punkti Sobungaron. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Navoiy viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida.. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Faunning boshi
Asar haqida maʼlumot
Vazarining soʻzlariga koʻra, bu haykal Mikelanjelo tomonidan Medichi haykalchalar bogʻida, „burni koʻtarilgan, yuziga ajin tushgan kulayotgan qariya faun“ boshining antik nusxasi sifatida yaratilgan. Mikelanjelo faunning yuz ifodasini biroz oʻzgartirib, ogʻzini butunlay ochiq tasvirladi, shunda til ham, barcha tishlar ham koʻrinib turadigan boʻldi. Bu asarni koʻrgan Muhtasham Lorenzo ustani maqtadi, lekin keksa odamlarning barcha tishlari buzilmasdan qolishi mumkinmas, deb taʼkidladi. Shunda, Mikelanjelo Faunning tishlaridan birini sindirib, milklarini teshdi. Vazari ham, Kondivi ham aynan shu voqea yosh iqtidorga Lorentso de Medichi bilan yaqinlashishga yordam berganini taʼkidlaydi.
Uilyam Uollesning fikricha, bu haykalni yasash vaqtida Mikelanjelo allaqachon 15 yoshda edi, demak u yetarli darajada ulgʻaygan edi va bu hikoya koʻproq ajoyib afsonaga oʻxshaydi Erika Shilyanoning fikricha, haykalning mavjudligining oʻzi shubha uygʻotadi. Chunki Mikelanjeloning oʻzi haqidagi biograflariga aytgan (Kondivi va Vasari) hikoyasidan tashqari, bu haqda hech qanday dalil saqlanib qolmagan.
Bargello galereyasidagi „Kulayotgan Faun“ nomli marmardan yasalgan niqobi Mikelanjeloning „yoʻqolgan“ haykali deb hisoblanadi. Bu esa Vazari va Kondivi tavsifiga umuman toʻgʻri kelmaydi. Chunki ogʻizda faqat ikkita kuchuk tishga oʻxshash tish bor va ular orasida til chiqib turadi.
Sanʼatdagi obraz
Emilio Zokki "Yosh Mikelanjelo „Faunning boshi“ni yasamoqda" (1861) marmar haykalini yaratdi. Hozirda mazkur asar Pitti saroyida saqlanadi. Bu haykalning Chezare Zokki, Genri Vulf va boshqalar tomonidan yaratilgan mashhur nusxalari ham mavjud.
Caribou (Maine)
Caribou  — AQShning Maine shtati, Aroostook okrugidagi ikkinchi yirik shahar. Uning aholisi 2020-yilgi aholini roʻyxatga olishda 7 396 kishini tashkil etgan. Shahar qishloq xoʻjaligi va turizm uchun xizmat koʻrsatish markazi hamda Milliy ob-havo xizmati prognozi idorasi joylashgan.
Demografiyasi
2010-yildagi aholini roʻyxatga olish holatiga koʻra, shaharda 8 189 kishi, 3 559 ta xonadon va 2 206 ta oila istiqomat qilgan. Aholi zichligi 39.9/km² ni tashkil qiladi. Shaharning irqiy tarkibi 98,2 % oq tanlilar, 1,4 % tubjoy amerikaliklar, 0,7 % osiyoliklar, 0,2 % boshqa irqlar va 0,2 % ikki yoki undan ortiq irqlardan iborat. Har qanday irqning ispan yoki lotin aholisi 0,01 % ni tashkil etadi.
Shaharda 3 559 ta xonadon mavjud boʻlib, ulardan 27,5 foizi 18 yoshgacha boʻlgan bolalari, 46,5 foizi er-xotinlar, 11,4 foizi eri boʻlmagan ayollar, 4 foizi esa xotini boʻlmagan erkaklar va 38 % oilasizlar edi. Barcha uy xoʻjaliklarining 32 % jismoniy shaxslardan iborat boʻlib, 13,8 % 65 yosh va undan katta boʻlganlar yolgʻiz yashaydi.
Shahar aholisi oʻrtacha yoshi 44 yoshni tashkil etadi. Aholining 21,2 foizi 18 yoshgacha boʻlganlar; 7,1 % 18 yoshdan 24 yoshgacha bo‘lganlar; 23,2 % 25 dan 44 gacha; 29,3 % 45 dan 64 gacha; va 19,3 % 65 yosh va undan kattadir. Shaharning jinsi tarkibi 48,0 % erkaklar va 52,0 % ayollarni tashkil qiladi.
Shahardagi uy xoʻjaliklarining oʻrtacha daromadi 29 485 dollarni, oilaning oʻrtacha daromadi esa 38 378 dollarni tashkil etdi. Erkaklar oʻrtacha daromadi 29 202 dollarni, ayollarniki esa 20 737 dollarni tashkil qilgan. Shaharning aholi jon boshiga daromadi 16 061 dollarni tashkil etdi. Oilalarning qariyb 8,4 foizi va aholining 12,4 foizi qashshoqlik chegarasidan past boʻlgan, shu jumladan 18 yoshgacha boʻlganlar 13,7 foizi va 65 va undan katta yoshdagilarning 11,9 foizi qashshoq hisoblanadi.
Asomiddin Murodov (Shahritoʻs tumani)
Asomiddin Murodov (Shahritoʻs tumani) (Асомиддин Муродов (деҳа, н. Шаҳритӯс))  — Tojikiston Respublikasining Shahritoʻs tumani,Joʻra Nazarov jamoatiga qarashli daha. Dahadan jamoat markazigacha 4 km, tuman markaziga 24 km.
Aholisi
Aholisi — 3618 kishi.
Mukovitsidoz
Genetikasi
thumb|CFTR from Gene to Channel 01 Mukovitsidoz autosoma – retsessiv tarzda irsiylanuvchi kasallik hisoblanib, mutatsiyaga uchragan gen 7 xromosomaning  kalta yelkasida joylashgan. Bu gen CFTR oqsilini kodlaydi. Yer yuzidagi har 25 – chi inson bu anomal genning tashuvchisi hisoblanadi, lekin o`zlari kasallanmaydi. Sababi bu kasallik retsessiv tarzda irsiylanadi, ya`ni genning ikkinchi jufti normal(dominant)dir.
Epidemiologiyasi
Mukovitsidozning uchrash chastotasi AQSH va Yevropaning ko`plab davlatlarida 1:2000-1:2500, Belarusiyada esa – 1:8000ni tashkil etadi. Kasallik nisbatan O`rta Osiyo aholisida kamroq uchraydi – 1:100000 – 1:400000.
Patogenez
thumb|CFTR mutation classes (de) 01 CFTR oqsili hujayralar devoridagi  transmembran kanalni tashkil qiluvchi oqsil  hisoblanadi. Bu kanal orqali turli sekretlar tarkibiga natriy va xlor ionlari qo`shiladi va ular o`zi bilan birga suvni ham olib kirgani uchun sekret konsistensiyasi normal holda bo`lib turadi. Genetik nuqson hamma ekzokrin bezlar ekskretor kanallarida natriy va xlor ionlarining reabsorbsoyasini buzilishiga olib keladi. Natijada sekret quyuq va yopishqoq, qiyin ajraluvchi tusga kirib qoladi. Ekzokrin bezlar ishlab chiqargan sekret chiqib ketmasligi hisobiga bezlarning chiqaruv naylari kengayub ketadi, bez apparati atrofiyaga va  sklerozga uchray boshlaydi.
Klinikasi
Oshqozon – ichak trakti tomonidan buzilishlar – oshqozon osti bezi, ichak va gepatobiliar sistema zararlanadi. Oshqozon osti bezining sekretining ajralmasligi natijasida ovqat tarkibidagi oqsillar, yog`lar va yog`da eruvchi vitaminlar so`rilishi buziladi. Safro yo`llarida safroning turib qolishi 30 foiz bemorlarda simptomsiz kechuvchi jigar  fibroziga olib keladi. Bundan tashqari bemorlarda o`t – tosh kasalligiga moyillik yuqori bo`ladi. 3 – 4 foiz hollarda esa bemorlarda orqaga qaytarib bo`lmas tugunchali biliar sirroz kelib chiqadi. Yangi tug`ilgan chaqaloqning mekoniy ajratmasligi va bu belgi mukovitsidoz bilan kasallanganlarning 10 – 20 foizida kuzatiladi. Ko`p hollarda mekoniy kelmasligi qorin dam bo`lishi, qusish bilan birgalikda kuzatiladi. Natijada ba`zi yangi tug`ilgan chaqaloqlarda ichak perforatsiyasiga ichrashi mumkin. Issiq ob – havoda yoki isitma chiqayotganda haddan ortiq terlash giponatriyemik yoki gipoxloremik degidratatsiyaga olib kelishi mumkin. Shuningdek, 98 foiz erkaklarda urug`chiqaruv naylarining to`liq rivojlanmaganligi yoki obstuktiv azospermiyaning boshqa shakllari kuzatiladi.
Diagnostikasi
thumb|Sweat Test Infant 100 mgk terda 60 mmol/ldan ko`p xloridlarning aniqlanishi mukovitsidoz uchun taxminiy tashxis hisoblansa, 100 mmol/ldan ko`p bo`lishi aniq tashxis bo`lib xizmat qiladi. Yakuniy klinik tashxis uchun bu tekshiruv 3 martadan kam o`tkazilmasligi zarur.
Davolash
Bemor har 3 oyda shifokor ko`rigidan o`tib turishi zarur. Bemorlarga asosan quyidagilar buyuriladi:
Joulqosimtepa
Joulqosimtepa — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: Aniqlanmagan. Samarqand viloyatining Pastdargʻom tumanida joylashgan. Obyekt manzili: “Jaul Kosim” MFY. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Samarqand viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Kushtepa (Qoʻshtepa-3)
Kushtepa (Qoʻshtepa-3) — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: I—IV V-VIII asrlar. Surxondaryo viloyatining Sherobod tumanida joylashgan. Obyekt manzili: “Chagʻatay” MFY. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Surxondaryo viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Radiotoʻlqinlar difraksiyasi
Yerning sferik yuzasidagi Radiotoʻlqinlar difraksiyasi tufayli radiotoʻlqinlar toʻgʻri koʻrinish chegarasidan tashqarida ham qabul qilinadi. Radiotoʻlqinlar Yer yuzasi yaqinida tarqalayotib, toʻlqin energiyasining Yerda qisman yutilishi tufayli soʻnadi. Uning toʻlqin uzunligi qancha qisqa boʻlsa, shunchalik koʻproq oʻz amplitudasini kamaytiradi. Shu sababli toʻlqin tarqalish masofasi toʻlqin uzunligiga bogʻliq boʻlib, toʻlqin uzunligi yetarli uzun boʻlgan radiotoʻlqinlar Radiotoʻlqinlar difraksiyasi tufayli bir necha ming km gacha tarqalishi mumkin.
Radiotoʻlqinlar
Radio to‘lqinli jarrohlik Toʻlqin uzunligi 0,1 mkmʼdan 10 kmʼgacha boʻlgan elektromagnit toʻlqinlar; boʻshliqda 300000 km/s tezlik bilan tarqaladi. Birinchi boʻlib G. Gers 1888-yilda toʻlqin uzunligi Yum dan 0,6 mʼgacha boʻlgan radiotoʻlqinlarni, rus olimi P. N. Lebedev 1895-yilda toʻlqin uzunligi 6 mmʼli elektromagnit toʻlqinni hosil qilgan. A. S. Popov 1895-yilda birinchi marta radiotoʻlqinlar yordamida 250 m masofaga axborot uzatishni amalga oshirgan va radiotexnikaga asos solgan. Radiotoʻlqinlar hosil qilish va muhitda tarqalish xususiyatiga koʻra xalqaro kelishuvga muvofiq radiotoʻlqinlar 4ʼdan to 11 tartib raqamigacha belgilanadigan quyidagi 8ʼta diapazonga boʻlinadi. Radiotoʻlqinlar radioaloqa, radiolokatsiya, televideniye, kosmonavtika, radiometeorologiya, radioastronomiya, ilmiy tadqiqot ishlari va boshqalarda qoʻllaniladi. Radioaloqa toʻlqinlar uzatish va qabul qiluvchi antennani ajratib turadigan muhitda (masalan, toʻlqin uzatish apparatlarida, mikrotoʻlqinli integratsiya davrlarda va h.) Elektromagnit maydonning toʻlqinli jarayonlari, uzatish liniyalari va nihoyat, tabiiy sharoitda boʻlishi mumkin [5].
Radiotoʻlqinlar, elektromagnit to'lqinlar boʻlib, yorugʻlik tezligida boʻsh joylarda tarqaladi. Radio toʻlqinlarning tabiiy manbalari chaqmoq chaqishi va astronomik
The Fire Fighters
The Fire Fighters („Oʻt oʻchiruvchilar“) — Mickey Mouse haqidagi oʻn toʻqqizinchi qisqa hajmli animatsion film. Oq-qora, komediya janridagi film. Premyerasi 1930-yil 25-iyunda AQShda boʻlib oʻtgan. Multfilm Columbia Pictures bilan shartnoma asosida yaratilgan. Tanqidchilar multfilmning komediya geglarini Chaplinning „Oʻt oʻchiruvchi“ filmiga qiyoslaganlar va ovozli kinoning dastlabki davri uchun qiziqarli musiqiy hamrohlikni qayd etganlar.
Mazmuni
Oʻt oʻchiruvchilar guruhi, yaqin atrofdagi qishloqda yongʻin boshlangani haqidagi signal olinmaguncha, tinch uxlashardi. Brigada boshligʻi Mikki boshchiligidagi qutqaruvchilar tezda formalarini kiyib, voqea joyiga yaʼni yonayotgan koʻp qavatli bino yoniga yetib borishadi. Binoda yashovchi aholi zudlik bilan yonayotgan binoni tark etayotgandi. Oʻt oʻchiruvchilar yetib kelgach, suv yoʻqligi maʼlum boʻlgan va oʻzlari suv omboridan suv tashishgan. Koʻp oʻtmay, yonayotgan uyda faqat Minni qolgan, u derazadan tashqariga chiqib, qichqirgan. Mikki uni qutqarish uchun qoʻshni uyning yongʻin zinapoyasiga chiqib, Minni yoniga sim orqali yetib borib uni qutqargan. Minni minnatdorchilik sifatida Mikkini oʻpadi.
Robert Janyns
Robert Janyns (1438 - 1464) Robert Janyns bilan adashtirmaslik kerak bo'lgan ingliz gotika me'mori edi. All Souls kolleji, Merton kolleji ibodatxonasi va Oksforddagi Divinity maktabida ishlagan.
Soqitepa
Soqitepa — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: Oʻrta asrlar. Navoiy viloyatining Xatirchi tumanida joylashgan. Obyekt manzili: „Chagʻatoy“ MFY. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Navoiy viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida.. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
George Lusztig
George Lusztig (1946-yil 20-mayda tugʻilgan) — amerikalik-ruminiyalik matematik. Massachusetts texnologiya instituti professori. 2022-yil Wolf matematika mukofoti bilan taqdirlangan.
George Lusztig Timishoareda yahudiy oilasida tugʻilgan. 1962-1963-yillarda Xalqaro matematika olimpiadasida Ruminiya vakili boʻlib, har ikki marta kumush medallarni qoʻlga kiritgan. Buxarest universitetida oʻqigan. 1965-yilda universitetda oʻqib yurgan paytlarida oʻzining birinchi asarini („A model of plane affine geometry over a finite field“) nashr etgan. Lusztig 1968-yili universitetni tamomlagan. 1969-yilda esa Michael Atiyah taklifiga koʻra Princeton (New Jersey)dagi Ilg'or tadqiqotlar institutiga kelgan.
Lusztig 1971-yilda William Browder va Michael Atiyah rahbarligida „Novikov’s higher signature and families of elliptic operators“ nomli doktorlik dissertatsiyasini tamomlagandan soʻng matematika fanidan Ph.D. darajasini olgan.
Radiotexnika
Radiotexnika (radio... va texnika) —
1) elektromagnit tebranishlar va radiodiapazondagi (3—31012 Gs) toʻlqinlar, ularni generatsiyalash, kuchaytirish, nurlatish, qabul qilish hamda toʻlqinlardan foydalanish haqidagi fan;
2) texnikaning axborotlarni uzatishda — radioaloka, radioeshittirish, televideniye, radiolokatsiya va radionavigatsiyada; mashina, mexanizm hamda texnologik jarayonlarni boshqarish va nazorat qilishda radiodiapazondagi toʻlqinlar bilan elektromagnit tebranishlarni qoʻllaydigan tarmogʻi. U radiofizika, elektrotexnika, dielektriklar fizikasi, yarimoʻtkazgichlar fizikasi, elektroakustika, antenna texnikasi, elektronika va boshqalarning yutuqdariga asoslanadi. Radiotexnika tarixi M. Faradey, J. Maksvellarning ishlaridan boshlangan. Radiodiapazondagi elektromagnit toʻlqinlarni birinchi marta G. Gers hosil qilgan va oʻrgangan (1886—89). Gers tajribasida rezonans hodisasi katta rol oʻynagan. E. Branli (Fransiya) metall kukuniga elektr tebranishlari taʼsir qilganda ularning qarshiligi kamayishi hodisasini aniqladi (1890). O. Lodj (Buyuk Britaniya) bu hodisadan elektromagnit toʻlqinlarni aniqlashda foydalandi (1894).
A. S. Popov elektromagnit toʻlqinlar yordamida simsiz aloqa oʻrnatishga harakat qildi va signallarni qayd qilish apparatniy yasadi. U 1895-yil 7 mayda dunyoda birinchi radiopriyomnigini yaratdi.
20-asr 20-yillari boshlariga kelib radiotelegraf aloka bilan birga radioeshittirish vujudga keldi. Qisqa va ultraqisqa toʻlqin diapazonlarida ishlaydigan radiolampalar, sxemalar, antennalar yaratildi. 20-asr oʻrtalarida elektron televideniyening yaratilishi Radiotexnika sohasida burilish yasadi.
Radiolokatsiya, radionavigatsiya Radiotexnikaning alohida boʻlimlari hisoblanadi. Ularning usullari uzokdagi narsalarning oʻrni, tezligi va boshqalarni aniqlashga imkon beradi.
Oʻzbekistonda Radiotexnikaga doir ilmiy tadqiqot ishlari, asosan, Toshkent axborot texnologiyalari universitetida olib boriladi. Respublikada Radiotexnikaning rivojlanishi va shu soha boʻyicha mutaxassislar tayyorlash akademik T. D. Rajabov, t.f.n. O. A. Abduazizovlar nomi bilan bogʻliq.
Pont-sur-Meuse
Pont-sur-Meuse Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Meuse departamenti Commercy tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
144 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 38,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,7 km2. Dengiz sathidan 224 – 332 m balandlikda joylashgan.
Halle
Halle Germaniyaning Shimoliy Reyn — Vestfaliya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Gütersloh tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 69,28 km2. 21 081 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Hallening hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Radiouzatkich
Radiouzatkich — radiochastotalar diapazonidagi elektr tebranishlarni antenna orqali elektromagnit toʻlqinlar tarzida uzatuvchi qurilma (qurilmalar majmui); asosiy elementlari: yuqori chastotali elektr tebranishlar generatori, uzatilayotgan xabarlarga muvofiq ularning parametrlarini boshqaradigan (modulyasiyalaydigan) modulyatordan iborat.
R. oʻzgarmas tok (kam hollarda oʻzgaruvchan tok) energiyasini radiochastota tebranishlari energiyasiga aylantirib beruvchi generator, modulyator va elektr manbaidan iborat. Dastlabki R.lardan birini rus ixtirochisi A. S. Popov 1895-yil ixtiro qilgan. Radioaloqa, televideniye, radioeshittirish, radiolokatsiya, radionavigatsiya va texnikaning boshqa sohalarida, ilmiy eksperimentlarda qoʻllaniladi.
Yon Eriksen
Yon Eriksen (1957-yil 20-noyabr, Svenborg, Daniya — 2002-yil 12-fevral, Kopengagen, Daniya ) — hujumchi sifatida oʻynagan daniyalik futbolchi. U, xususan, „Roda“ va „Servette“ klublarida, shuningdek, Daniya terma jamoasida oʻynagan.
Klub martabasi
Yon Eriksen kattalar futbolida 1978-yilda Odense jamoasida oʻynab, ikki mavsumni oʻtkazgan va 58 ta chempionat oʻyinida ishtirok etgan.
U oʻz oʻyini bilan 1980-yilda oʻzi qoʻshilgan Gollandiyaning „Roda“ klubi murabbiylar shtabi vakillari eʼtiborini tortdi. Eriksen futbolchilik faoliyatining keyingi toʻrt mavsumida Kerkrade jamoasida oʻynadi. „Rhoda“da koʻp vaqt hujumkor jamoaning asosiy oʻyinchisi boʻldi.
1986-yilda Eriksen Servette klubi bilan shartnoma imzoladi va u futbolchilik faoliyatining keyingi uch yilini oʻtkazdi. Servetta tarkibida oʻynab, u ham, qoida tariqasida, asosiy tarkibda maydonga tushdi. Yangi klubida u eng yaxshi toʻpurarlar qatoridan joy oldi.
Eriksen 1991—1993-yillarda oʻynagan „Svendborg“ klubida professional futbolchilik faoliyatini yakunlagan.
Milliy terma jamoa oʻyinlari
1978—1983-yillarda Daniya yoshlar terma jamoasiga jalb qilingan. Yoshlar miqyosida u 15 ta rasmiy oʻyinda maydonga tushib, 3 ta gol urgan.
1981-yilda Daniya terma jamoasi tarkibida rasmiy oʻyinlarda debyut qilgan. Terma jamoadagi 8 yillik faoliyati davomida u mamlakat bosh jamoasi tarkibida 17 ta uchrashuvda maydonga tushib, 6 ta gol urgan.
Terma jamoa tarkibida Yon Eriksen 1986-yilda Meksikada boʻlib oʻtgan jahon chempionati, 1988-yilda Germaniyada boʻlib oʻtgan Yevropa chempionati ishtirokchisi boʻlgan.
Kasallik
Yon Eriksen futbolchilik faoliyatini yakunlaganidan soʻng, u demansiya bilan kasal boʻlib qoldi va 5 yil davomida kasallik bilan yashadi, qariyalar uyida 2002-yilda vafot etdi. Xayrlashuv marosimi u oʻynagan „Feynord“ va „Roda“ klublari oʻrtasidagi Gollandiya chempionati taqvimiga toʻgʻri keldi, ikkala klub bir vaqtning oʻzida Alzheimer kasalligi boʻyicha tadqiqotlar uchun pul yigʻishdi va xayriya qilishdi.
Harbiy xizmatdagi bolalar
Bolalar (Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyada 18 yoshga toʻlmagan shaxs sifatida belgilangan) tarix davomida harbiy harakatlar va kampaniyalarda qatnashish uchun jalb qilingan. Davlat qurolli kuchlari, nodavlat qurolli guruhlar va boshqa harbiy tashkilotlar tarkibidagi bola askarlar jangovar tayyorgarlikdan o‘tishi va jangovar mashg‘ulotlar uchun ishlatilishi, porterlar yoki xabarchilar kabi yordamchi rollarga tayinlanishi yoki tirik qalqon sifatida taktik ustunlik yoki tashviqotda siyosiy ustunlik uchun ishlatilishi mumkin. Masalan, minglab bolalar Birinchi jahon urushi va Ikkinchi jahon urushining barcha tomonlarida, gʻolib tomonda ham, magʻlub tomonda ham qatnashdilar.
Qurolli toʻqnashuvlardan omon qolgan bolalar koʻpincha psixiatrik kasalliklar, savodxonlik va hisob-kitoblarning yomonligi, shuningdek, tajovuzkorlikning kuchayishi kabi xulq-atvorning turli muammolariga duch kelishadi, bu esa balogʻat yoshida qashshoqlik va ishsizlikning yuqori xavfiga olib keladi. Buyuk Britaniya va AQShda olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, oʻsmir bolalar orasida ularni harbiy xizmatga jalb qilish, hatto ular urushga yuborilmagan boʻlsa ham, oʻz joniga qasd qilishga urinish stress bilan bogʻliq ruhiy kasalliklar, spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish  va zoʻravonlik yuzaga chiqadi.
Bir qator shartnomalar bolalarning qurolli toʻqnashuvlarda ishtirok etishini kamaytirish yoki iloji boricha cheklashga qaratilgan. Child Soldiers International tashkiloti bergan ma‘lumotlariga koʻra, bu kelishuvlar bolalarni ishga olishni kamaytirishga yordam bergan, ammo amaliyot baʼzi hududlarni toʻliq qamrab ololmayapti va bolalar butun dunyo boʻylab harbiy harakatlarda qatnashishda davom etmoqda. Iqtisodiy jihatdan qudratli baʼzi davlatlar 16 yoki 17 yoshli harbiy xizmatchilarga tayanishda davom etmoqda va soʻnggi yillarda qurolli toʻqnashuvlarda yosh bolalardan foydalanish koʻpaydi, chunki jangarilar harakati va ularga qarshi kurashayotgan guruhlar bolalarni koʻp sonni tashkil qilish uchun yollashadi.
Tarix
Qadim zamonlardan beri bolalar janglarda qatnashgan. O'rta asrlarda o'n to'rt yoshdan boshlab, bolalar ritsarlarga yordam bergan, masalan, qurol-yarog'larni tozalaydigan skvayderga aylanganlar.
XVIII va XIX asrlarda "porox maymunlari" deb nomlangan harbiy kemalarda ko'pincha sakkiz yoshdan oshmagan o'g'il bolalar jang paytida podvaldan porox olib kelishgan va kattalar dengizchilarga qurollarni qayta tiklashga yordam berishgan. XIX asrga qadar 10 yoshdan boshlab o'g'il bolalar turli mamlakatlarning armiyalarida barabanchi bo'lib xizmat qilishgan.
XVIII asrda Rossiyada har bir harbiy qismda kamida bitta yosh barabanchi va har bir kemada voyaga etmagan midshipman bo'lgan. XIXasrda bolalarni kantonist sifatida jalb qilish amaliyoti keng tarqalgan edi.
Tarix oʻqitilgan va jang qilish uchun foydalanilgan, qoʻllab-quvvatlovchi rollarga tayinlangan, masalan, porter yoki xabarchi, jinsiy qul sifatida foydalanilgan yoki taktik ustunlik uchun tirik qalqon sifatida yoki tashviqotda siyosiy ustunlik uchun yollangan bolalar bilan toʻla. Misol uchun, 1814-yilda Napoleon oʻz qoʻshinlariga koʻplab oʻsmirlarni to‘plagan. Minglab bolalar Birinchi jahon urushi va Ikkinchi jahon urushining barcha tomonlarida qatnashdilar.
Ikkinchi jahon urushi oxirida nemis hukumati o'n to'rt yoshli bolalarga Volkssturm bo'linmalarida ko'ngilli bo'lib xizmat qilishga ruxsat berdi. Gitler yoshlari ko'ngillilaridan otryadlar tuzildi, ularga Wehrmacht bo'linmalarining olib chiqilishini qoplash, Gitlerga qarshi koalitsiya qo'shinlarining orqa qismida qo'poruvchilik harakatlarini amalga oshirish topshirildi.
Ikkinchi jahon urushi davrida Qizil Armiyada "polk o'g'illari" guruhi bo'lgan - odatda yetim bolalardan tashkil topgan, urush davrida askarlar tomonidan olib ketilgan. Bundan tashqari, sovet o'smirlari partizan otryadlarida jang qilganlar, bosib olingan hududlardagi yashirin tashkilotlarda qatnashganlar. Yosh partizanlardan Marat Kazei, Volodya Dubinin va Valya Kotik ayniqsa mashhur (ularning barchasi vafot etganida 13-14 yoshda bo'lgan). Harbiy xizmatlari uchun sobiq SSSRda o'n minglab bolalar orden va medallar bilan taqdirlanganlar. Urushning ko'plab yosh ishtirokchilari janglarda halok bo'lgan yoki bosqinchilar tomonidan qatl etilgan. Piskaryovskoye memorial qabristonidan unchalik uzoq bo'lmagan Nepokorennix prospektida Leningrad mudofaasi ishtirokchilari - bolalar haykali o'rnatilgan.
Bolalar kuchidan XX asr va XXI asrning boshlarida Afrika, Lotin Amerikasi va Yaqin Sharqning ayrim qismlarida foydalanishda davom etildi. Faqat mazkur ming yillikning boshidan boshlab bolalardan harbiy foydalanishni cheklash va kamaytirish boʻyicha xalqaro harakatlar boshlandi.
Davlat qurolli kuchlari
Shunga qaramay, Child Soldiers International 2018-yilda 46 mamlakatda 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar hali ham harbiy maqsadlarga jalb qilinayotgani va o‘qitilayotgani haqida xabar berdi. Ulardan koʻpchiligi 17 yoshdan boshlab, ozroq qismi 20 yosh, kami 16 yoshdan boshlab, nomaʼlum qismi esa 16 yoshdan ham kichikroq bolalarni ishga qabul qiladi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bola huquqlari boʻyicha qoʻmitasi va boshqalar harbiy tayyorgarlik, harbiy muhit va majburiy xizmat shartnomasi bolalar huquqlariga mos kelmasligini va oʻsmirlarni davlat qurolli kuchlariga jalb qilishni toʻxtatishga chaqirdi. Bolalar oʻsmirlik davrida sogʻlom rivojlanish huquqiga egadir.
Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari Yamandagi fuqarolar urushi paytida (2015-yildan hozirgi kungacha) Husiylarga qarshi kurashish uchun Sudandan (ayniqsa Darfurdan) askar bolalarni yollagan.
Grifon (vulkanologiya)
Grifonlar – bu balandligi 3 m gacha boradigan, odatda 1,5 m atrofida boʻlgan oʻziga xos mini-vulkanlardir thumb|Saxalindagi grifon. Grifonlar yer yuzasiga il, gaz, suv, neftni olib chiqadi, ammo ularda togʻ jinslarining qattiq boʻlaklari uchramaydi. Odatda ular turli konsistensiyaga – qaymoqsimon quyuq eritmadan suyuq sopka iligacha ega boʻladi.
Otilish belgilari
thumb|Gryazevoj-vulkan-640x480 Vulkan otilishidan oldin krater gʻovi ancha koʻtariladi, balchiq va gazlar chiqaboshlaydi hamda qarsillagan ovoz eshitiladi. Bu belgilar xavfli joydan oldindan chiqib ketish imkoniyatini yaratadi. Balchiq vulkanning kuch bilan otilishi – bu yer qa’rida toʻplanib qolgan uglevodorod gazlari boʻlib, bosimdan qutulib darzliklar boʻylab yer yuzasiga intilishidir. Yer yuzasida ular oʻz-oʻzidan yonib ketadi. Bunda alanga balandligi 500 m, yonish harorati 1200°S ga yetishi mumkin. Olov bilan birga osmonga koʻp miqdorda balchiq, togʻ jinslarining boʻlaklari va suv otilib chiqadi. Bu vulkan otilishining ajoyib manzarasi hisoblanadi.
Eng keng rivojlangan hududlar
Ozarboyjon grifonlar rivojlangan eng yirik hudud hisoblanadi. Bunday vulkanlar Saxalinda thumb|Grifonlar, Qrimda, Meksikada, Kolumbiyada, Italiyada, Hindistonda, Yaponiyada, Xitoyda va Malay arxipelagida ham tarqalgan. Balchiq vulkanlar faol burmali tektonik harakatlar sodir boʻlayotgan va qalin choʻkindi yotqiziqlar rivojlangan hududlarda paydo boʻladi. Bu tasodif emas - ularning hosil boʻlishida choʻkindi jinslar orqali gazlarning otilib chiqishi uchun imkoniyat yaratuvchi yer yoriqlari, yer qa’rida anomal yuqori qatlam bosimini keltirib chiqaruvchi katta qalinlikdagi gilli jinslar va suvli gorizontlar muhim ahamiyatga ega. Yer yoriqlari gaz va suv uchun migratsiya yoʻli hisoblanadi. Gazlar va suv gilli va qattiq jinslarni yer yuzasiga oʻzi bilan olib chiqadi.
Vujudga kelish sabablari
Grifonlarning otilish sababi yonuvchi gazlar hisoblanadi. Ular darzlik va burdalanish zonalari boʻylab yer yuzasiga koʻtarilishida yerosti suvli gorizontlaridan oʻtadi, bosimli suvlar bilan suyuqlangan gillarni oʻzi bilan balandga olib chiqadi. Agar otilib chiquvchi materiallar orasida suv va gil koʻp boʻlsa, unda yer yuzasida suyuq balchiq bilan toʻldirilgan havzalar – salzlar paydo boʻladi. Diametri 30 m dan ortiq boʻlgan ularning eng yirigi balchiq vulkan koʻli deb ataladi. Salzlarning oʻrta qismida loyqa otilib chiqadigan grifonlar rivojlanadi Agar otilib chiqayotgan materiallar orasida togʻ jinslarining mayda boʻlaklari koʻproq boʻlsa salzlar oʻrnida past nishablikdagi konus yoki tepalik hosil boʻladi. Bunday balchiq vulkanthumb|Janubiy Saxalindagi grifon tepaliklarining uchida krater yoki kaldera hosil boʻladi. Balchiq vulkan tepaliklarining balandligi bir necha oʻnlab metrdan yuzlab metrga yetishi mumkin. Vulkanlarning ildizi 12-15 m chuqurlikkacha boradi. Uglevodorod gazlari yonuvchi boʻlganligi sababli koʻpincha balandligi yuzlab metrga boruvchi yongʻin alangasi koʻtariladi. Quruqlikdagi balchiq vulkanlardan tashqari suvosti balchiq vulkanlari ham ma’lum. Ularning faoliyati tufayli orollar hosil boʻladi, ammo ular toʻlqinlar ta’sirida tez yemirilib ketadi. Balchiq vulkanlar mavjud boʻlgan dengiz qismlari kema qatnovi uchun havfli hisoblanadi va xaritalarda albatta qayd etiladi. Yer yuzasiga turli togʻ jinslari, gazlar va minerallashgan suv olib chiquvchi balchiq vulkanlarning chuqurligi ba’zan 10 - 12 km ga boradi, bu hozircha burgʻilash texnikasi yetib borishi uchun murakab masala hisoblanadi.
Radiouzel
Radiouzel — radiodasturlarni sim orqali uzatish va mahalliy radioeshittirishlar olib borish uchun moʻljallangan uzatuvchiqabul qiluvchi apparatlar majmui. R.da radiostansiya dasturlari radiopriyomnik orqali qabul qilinib va past chastota kuchaytirgichida kuchaytirilib, simli radioeshittirish tarmogʻiga uzatiladi. Mahalliy radioeshittirishlar olib borish uchun mikrofon va magnitofonlgt foydalaniladi. R.oʻzgaruvchan tok tarmogʻidan yoki oʻz elektr st-yasidan energiya bilan taʼminlanadi. R. radiotranslyasiya tarmogʻining muhim qismi hisoblanadi. R.da radiodasturlar abonentlarga kichik kuchlanishlarda uzatiladi.
Harbiy xizmatdagi bolalar
Nodavlat qurolli guruhlar
2022-yil holatiga koʻra, BMT bolalardan bunday guruhlar tomonidan keng foydalaniladigan 12 mamlakatni aniqladi: Janubiy Amerikadagi Kolumbiya; Afrikada Markaziy Afrika Respublikasi, Kongo Demokratik Respublikasi, Mali, Somali, Janubiy Sudan va Sudan; Yaqin Sharqdagi Livan; Gʻarbiy Osiyoda Suriya va Yaman; Markaziy Osiyoda Afgʻoniston; va Janubi-Sharqiy Osiyoda Myanma.
Hamma qurolli guruhlar ham bolalardan foydalanmaydi va 1999-yildan beri 60 ga yaqin qurolli guruhlar bu amaliyotni qisqartirish yoki tugatish toʻgʻrisida kelishuvga erishgan. Masalan, 2017-yilga kelib Filippindagi Moro Islomiy Ozodlik Jabhasi (MILF) o‘z saflaridan 2000 ga yaqin bolani ozod qildi, 2016-yilda Kolumbiyadagi FARC-EP partizan harakati bolalarni yollashni to‘xtatishga rozi bo‘ldi. Boshqa mamlakatlar, xususan, Afgʻoniston, Iroq, Nigeriya va Suriyada teskari tendensiya kuzatilmoqda bu yerda islomiy jangarilar va ularga qarshi boʻlgan guruhlar bolalarni yollash, oʻqitish va ulardan foydalanishni kuchaytirdilar.
Global taxmin
2003-yilda Brukings Institutidan PW Singer, askar oʻsmirlar hududlarda davom etayotgan mojarolarning toʻrtdan uch qismida ishtirok etishini taxmin qildi. Oʻsha yili BMTning Gumanitar masalalarni muvofiqlashtirish boshqarmasi (UNOCHA) bu bolalarning koʻpchiligi 15 yoshdan oshgan, ammo baʼzilari undan yoshroq boʻlganini xabar qildi.
Bugungi kunda qurolli toʻqnashuvlar boʻlayotgan BMT rasmiylari va boshqa uchinchi tomonlarning kirishiga toʻsqinlik qiladigan hududlarda bolalardan harbiy foydalanishning keng tarqalganligi sababli, qancha bolalar jabrlanganini taxmin qilish qiyin. 2017-yilda Child Soldiers International tashkiloti dunyo boʻylab bir necha oʻn minglab bolalar, ehtimol 100 000 dan ortiq bolalar mamlakat qurolli kuchlari va nodavlat harbiy tashkilotlarda harbiy taʼlim olganini hisobladi va 2018-yilda tashkilot oʻsmirlar harbiy harakatlarda qatnashish uchun foydalanilgani haqida xabar berdi. 2018-yilda ular kamida 18 qurolli toʻqnashuvlarda ishtirok etgan.
Burmazi
Burmazi oʻrta asrlarda Gertsegovinada yashagan alban qabilasi.
Harbiy xizmatdagi bolalar
Global taxmin
Qizlar askar bolalarning 40 % dan ortigʻini tashkil qilishi aniqlangan.
Burmazi
Nomi
Burmazi nomi albancha burr (odam) + madh (katta yoki buyuk) soʻzlarining birikmasidir. Burmadi oʻrniga Burmazi shakli alban tilida /z/ ovozli dental frikativ /ð/ ga joylashgunga qadar qadimgi fazadan saqlanib qolgan xususiyatni bildiradi.
Tarixi
Dastlab ular qarindoshlik rishtalariga asoslangan yarim koʻchmanchi jamoa boʻlib, doimiy boʻlmagan aholi punktlarida (katund) yashagan. Burmazi birinchi marta 1300-yilda Stolac va Trebinje atrofida yashagan qabila sifatida paydo boʻlgan. Ragusa arxivlarida ular ijtimoiy va iqtisodiy tuzilish nuqtai nazaridan ular mintaqadagi barcha yarim koʻchmanchi chorvadorlarni oʻz ichiga olgan, ammo albanlar sifatida qayd etilgan pastoral Vlaxlar bilan birlashtirilgan. 1343-yilga kelib ular ijtimoiy mavqega ega boʻlishdi va Ragusan hujjatlarida Gertsegovina va Ragusa ichki hududlari oʻrtasidagi savdogar sifatida ham paydo boʻla boshladilar.
Harbiy xizmatdagi bolalar
Bolalardan foydalanishning mantiqiy asoslari
Bolalarning jismoniy va psixologik jihatdan kattalarga nisbatan yosh boʻlishlariga qaramay, mamlakat va nodavlat harbiy tashkilotlarning ularni izlashiga koʻplab sabablari bor.
Burmazi
Tarixi
Vaqt oʻtishi bilan ular slavyanlashtirildi. Bu jarayon 14-asr oxirida boshlangan, ular asta-sekin alban tilida bir tillilikdan alban va slavyan tillarida ikki tillilikka oʻtgan. Bu ularning antroponimiyasida ham oʻz aksini topdi, chunki Burmaz kabi shaxs ismlari ularning slavyancha tarjimasi Velislavda qoʻllanila boshlandi. 15-asr boshlarida ular zamonaviy Burmazi qishlogʻi hududida doimiy joylasha boshladilar va keyinchalik Trebinyedagi Ljubomir va Domashevoda toʻplandilar. Arbanashka qishlogʻi ham ular bilan bogʻlangan. 1470-yilda tashkil etilgan Gertsegovina Sanjagi defterida Burmazi jami 40 ta aholi punkti (katun) ning alohida nahiyesi sifatida namoyon boʻladi. Usmonlilarning Gertsegovinani bosib olishi Burmazi shahrida uch marta demografik oʻzgarishlarni koʻrsatdi. Xalqning bir qismi islom dinini qabul qilib, Bosniyaning yangi tashkil topgan Usmonli shahar markazlariga koʻchib oʻta boshladi. Koʻp qismi hududni tark etib, Dalmatiya Xinterlandiyasida Shibenik va Mućdagi Ogorje qishlogʻida, Korchula orolida va ayniqsa Vela Luka qishlogʻida, Blata qishlogʻida, Makarskada va Istriyadagi Kashtelda joylashdi. Keyingi uchinchi emigratsiya toʻlqini Vrnjacka Banja hududida Serbiya tomon sodir boʻldi.
Burmazi qishlogʻi bugungi kunda Yugoslaviya urushlari natijasida Stolac va Berkovići munitsipalitetlari oʻrtasida boʻlingan. Birmazida koʻpchilik xorvatlar, Berkovichida esa serblar deb tanilgan. Oʻzlarining yaqinda kelib chiqishini ushbu qishloqdan kuzatganlarning baʼzilari bosnyaklar deb ham taʼriflaydilar.
Harbiy xizmatdagi bolalar
Psixologik omillar
Ushbu moyilliklarni hisobga olgan holda, Germaniya, Buyuk Britaniya va AQShda oʻsmirlar bilan harbiy marketing olib borish tanqid qilingan.
Burmazi
Tarixi
Burmazovic va Burmazević familiyalari shu qabiladan kelib chiqqan. Burmazi birodarliklariga, shuningdek, Zotovichi, Milkovichi va Gledjevići ham kirdi, ular 14-asr oxiridan boshlab oʻz filiallarini tashkil qildilar va asta-sekin Trebinje atrofidagi mulklari boʻlgan Ragusa shahar oilalaridan biriga aylandilar.
Zotovichning oldingi, slavyan boʻlmagan shakli Zot boʻlib, alban tilida xoʻjayin degan maʼnoni anglatadi. Qishloqning tarixini oʻrganish uchun qishloq boʻylab sayohat qilgan geograf Jevto Dedijerning taʼkidlashicha, ushbu eski shakl qishloqda qadimgi oilaviy yodgorliklarda qishloq oqsoqoli Petar Zot nomini olgan xoch kabi yozilgan.
Harbiy xizmatdagi bolalar
Psixologik omillar
Keltirilgan misollarga quyidagilar kiradi:
Piter V. Singerning fikricha, oʻsmirlar osonlik bilan boshqara oladigan yengil avtomatik qurollarning global miqyosda tarqalishi bolalardan bevosita jangchilar sifatida foydalanishni yanada foydaliroq qildi.
Romeo Daller aholining haddan tashqari koʻpayishi bolalarni harbiy tashkilotlar uchun arzon va qulay manbaga aylantirishdagi roliga ishora qilgan. Rojer Rozenblatt oʻsmirlar kattalarga qaraganda din, sharaf, obroʻ-eʼtibor, qasos va burch kabi pul bilan olib boʻlmaydigan ragʻbatlar uchun kurashishga tayyor ekanligini taʼkidladi. Bir qancha sharhlovchilar, jumladan, Bernd Beber, Kristofer Blattman, Deyv Grossman, Maykl Uessels, MakGurk va uning hamkasblari, bolalar kattalarga qaraganda itoatkor va moslashuvchan boʻlganligi sababli, ularni boshqarish, aldash va ularga yot gʻoyalar singdirish osonroq ekanligini taʼkidladilar Devid Gi va Reychel Teylor Buyuk Britaniyada armiya 18 yoshdan kattalarga qaraganda 16 yoshdan boshlab bolalarni ayniqsa kambagʻal oilalardan boʻlganlarni jalb qilish osonroq ekanligini aniqladi.
Harbiy omillar
Baʼzi qurolli guruhlar rahbarlarining taʼkidlashicha, oʻsmirlar oʻzlarining yosh boʻlishlariga qaramay, jangovar boʻlinmaga jangchilar sifatida oʻzlarining fazilatlarini olib kelishadi, ular koʻpincha ajoyib darajada qoʻrqmas, chaqqon va chidamlidir.
Bolalar ko'pincha razvedka va pistirma o'rnatish uchun ishlatiladi, chunki ular kattalarnikiga qaraganda kamroq ko'rinadi, kichik bo'yli bo'lgani uchun ularni yashirish osonroq va ular hech kimda shubha uyg'otmaydi. Bolalarni o'ylamasdan itoat qiladigan va qo'rqmasdan kurashadigan holatga keltirish kattalarga qaraganda osonroqdir. Shunday qilib, Kongo Demokratik Respublikasidagi qurolli guruhlar qo'mondonlaridan biri shunday dedi: “Bolalar yaxshi jangchilar, chunki ular yosh va o'zlarini ko'rsatishni xohlashadi. Ular bu qandaydir o'yin ekanligiga ishonishadi, shuning uchun ular qo'rqmaydilar."
Ba'zan bolalarga itoatkorlikka erishish uchun giyohvand moddalar va spirtli ichimliklarni iste'mol qilishga o'rgatiladi. Ko'pincha, o'g'irlangan bola bilan tug'ilgan qishlog'i o'rtasidagi barcha aloqalarni buzish uchun u qarindoshlaridan yoki qo'shnilaridan birini o'ldirishga majburlangan. Jangarilar, qizlardan - birinchi navbatda jinsiy qul sifatida, ba'zan jangchi sifatida ham foydalanganlar.
Ijtimoiy omillar
Baʼzi oʻsmirlar harbiy tashkilotlarga majburan jalb qilinsa, aldanib yoki pul bilan olinsa, boshqalari oʻz xohishi bilan qoʻshiladi. Buning sabablari koʻp. 2004-yilda butun dunyo boʻylab harbiy tashkilotlardagi bolalarni oʻrganishda Reychel Brett va Irma Spekt harbiy xizmatga kirishni ragʻbatlantiradigan bir qator omillarga ishora qildilar, xususan:
XX asrning oxirlari taxminan 1990-yillarda Kambodja qurolli kuchlari tomonidan yollangan bolaning quyidagi soʻzlari koʻplab bolalarning qoʻshilish fikrlariga xosdir:
"Men ota-onamda ovqat yoʻqligi va maktabga bormasligim sababli qoʻshildim. . . Men minalar haqida oʻylardim, lekin nima ham qilishimiz mumkin — bu buyruq [oldingi chiziqqa borish]. Bir kuni kimdir mening oldimda minani bosdi va u yaralanib vafot etdi. . . O‘shanda men 60 metr narida radio yonida turgan edim. Men uning oʻlganini koʻzim bilan koʻrdim. . . Men har bir boʻlimda yosh bolalarni koʻraman. . . Ishonchim komilki, yana bir-ikki yil askarligimcha qolaman. Harbiy bo‘lishni to‘xtatsam, hech qanday mahoratim yo‘qligi uchun biror joyda ishlolmayman. Men keyin nima qilishimni bilmayman. .."
Qurolli mojaro
Bolalarga harbiy hayotning taʼsir koʻlami birinchi marta xalqaro hamjamiyat tomonidan BMT Bosh Assambleyasi topshirgan „Qurolli mojarolarning bolalarga taʼsiri“ (1996-yilda) nomi bilan inson huquqlari boʻyicha ekspert Grasa Machel tomonidan tayyorlangan yirik hisobotda maʼlum qilingan. Hisobot, ayniqsa, yosh bolalardan foydalanish bilan bogʻliq boʻlib, har yili dunyo boʻylab koʻp minglab bolalar oʻlib ketayotgani, mayib-majruh boʻlib, psixiatrik jarohatlar olganligi haqidagi dalillarni taqdim etgan.
Kovultepa
Kovultepa — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: IV—VII asrlar. Qashqadaryo viloyatining Qamashi tumanida joylashgan. Obyekt manzili: „Loyqasoy“ MFY. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Qashqadaryo viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Harbiy xizmatdagi bolalar
Qurolli mojaro
Grasa Machelning hisobotidan keyin oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, qurolli toʻqnashuvlardan omon qolgan bolalar ruhiy kasalliklar, savodxonlik va hisob-kitoblarning yomonligi va xatti-harakatlari bilan bogʻliq muammolarning sezilarli darajada yuqori xavfiga duch kelishadi. Masalan, Falastin va Ugandada olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, sobiq askar bolalarning yarmidan koʻpi travmadan keyingi stress buzilishi alomatlarini koʻrsatgan va Ugandadagi har oʻninchi boladan toʻqqiztasida ruhiy tushkunlik holati ijobiy boʻlgan. Falastinlik tadqiqot olib boruvchilar, shuningdek, qurolli toʻqnashuvlarda yuqori darajadagi zoʻravonlikka duchor boʻlgan bolalar boshqa bolalarga qaraganda tajovuzkorlik va agressiyani koʻrsatish ehtimoli koʻproq ekanligini aniqladilar. Ushbu taʼsirlarning umumiy taʼsiri odatda kattalardagi qashshoqlik va doimiy ishsizlikning yuqori xavfini oʻz ichiga oladi
Qoʻlga olish
Human Rights Watch tashkilotiga bergan maʼlumotlarga koʻra, qurolli kuchlar va guruhlar yollangan bolalarni hibsga olganlarida ularga koʻproq zarar yetkaziladi. Bolalar koʻpincha yetarli oziq-ovqatsiz, tibbiy yordamsiz yoki boshqa gʻayriinsoniy sharoitlarda hibsga olinadi va baʼzilari hibs paytida jismoniy va jinsiy qiynoqlarga duchor boʻlishadi. Baʼzilari oilasi bilan qoʻlga olinadi yoki oila aʼzolaridan birining faoliyati tufayli hibsga olinadi. Advokatlar va qarindoshlarning har qanday sud majlisida ishtiroki koʻpincha taqiqlanadi.
Harbiy tayyorgarlik
Boshqa tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bolalarni, shu jumladan katta yoshdagi bolalarni harbiy xizmatga olish, hatto ular balogʻatga yetgunga qadar qurolli toʻqnashuvlarda qoʻllanilmasa ham, zararli taʼsir koʻrsatadi. Qoʻshma Shtatlardagi harbiy akademiklar harbiy tayyorgarlikni (barcha yoshdagi) doimiy stress sharoitida „intensiv singdirish“ sifatida tavsiflaydilar, uning asosiy maqsadi chaqiriluvchilarning soʻzsiz va darhol boʻysunishini oʻrgatishdir. Ilmiy tadqiqotlarlar shuni koʻrsatdiki, oʻsmirlar kattalarga qaraganda yuqori stressli muhitga moyil, masalan, boshlangʻich harbiy tayyorgarlikka, ayniqsa bolalik davridagi qiyinchiliklarga duchor boʻlganlar oʻzlarini koʻproq himoyasiz sezishadi. Harbiy xizmatga chaqirilganlar urushga yuborilishidan oldin ham vafot etishi mumkin. Ayniqsa AQShda oʻz joniga qasd qilishga urinish xavfi yuqori. AQSh va Buyuk Britaniyada ruhiy kasalliklarning yuqori xavfi, spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish xavfi yuqori va zoʻravonlik xulq-atvorining yuqori xavfi   chaqiriluvchilarning harbiy xizmatga kirishdagi holatiga, yoshiga bogʻliq. Harbiy muhit, shuningdek, zoʻravonlik va jinsiy zoʻravonlikning yuqori darajasi bilan tavsiflanadi.
Harbiy xizmatga chaqirish amaliyotlari oʻsmirlik davridagi bolalarning zaif tomonlariga zarba berishi ham aniqlangan. Xususan, Germaniya, Buyuk Britaniya  va AQSh   dalillari shuni koʻrsatdiki, ishga yollovchilar nomutanosib ravishda kambagʻal oilalardan boʻlgan bolalarni xavf va cheklovlarni oʻtkazib yuboradigan marketing yordamida nishonga olishadi. Baʼzi akademiklarning taʼkidlashicha, bunday marketing oʻsmirlik davrida hissiy jihatdan asoslangan qarorlar qabul qilishda psixologik moyillikdan foydalanadi.
Bolalarni ishga olish va ulardan foydalanish
Bolaning taʼrifi
Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya bola deb 18 yoshga toʻlmagan har qanday shaxsni deb belgilab bergan. Parij tamoyillari qurolli kuchlar yoki qurolli guruh bilan bogʻlangan bolani quyidagicha belgilaydi:
"…qurolli kuchlar yoki qurolli guruh tomonidan har qanday lavozimda, shu jumladan, ular bilan cheklanmagan holda, jangchilar, oshpazlar, yuk tashuvchilar, josuslar yoki jinsiy maqsadlar uchun, yoki boʻlmasa xabarchilar sifatida foydalaniladigan 18 yoshga to‘lmagan har qanday shaxsdir." Hujjat Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan tasdiqlangan. Bu nafaqat harbiy harakatlarda qatnashayotgan balki bevosita uning yaqinida ishtirok etayotgan bolalarga tegishli.
15 yoshgacha boʻlgan bolalar
18 yoshgacha boʻlgan bolalar
Qurolli kuchlarga ega boʻlgan aksariyat mamlakatlar shuningdek, bolalarni qurolli mojarolarga jalb qilish toʻgʻrisidagi fakultativ protokol (OPAC) (2000-yil) va Bolalar mehnatining eng yomon shakllari (1999-yilda boʻlib oʻtgan) konvensiyasining yuqori standartlari bilan bogʻliq boʻlib, ular bolalarni 18 yoshga yetguncha majburiy yollashni taqiqlaydi. OPAC protokoli, shuningdek, hali ham bolalarni (16 yoshdan boshlab) yollash bilan shugʻullanadigan hukumatlardan „18 yoshga toʻlmagan shaxslar harbiy harakatlarda bevosita ishtirok etmasligini taʼminlash uchun barcha mumkin boʻlgan choralarni koʻrishni“ talab qiladi. Bundan tashqari, OPAC nodavlat qurolli guruhlarga garchi buning qonuniy kuchi mavhum boʻlsa-da, har qanday sharoitda bolalarni yollashni taqiqlaydi Dunyodagi eng yuqori standart Afrikaning Bola huquqlari va farovonligi toʻgʻrisidagi Xartiyasi tomonidan belgilangan, u mamlakatqurolli kuch qurolli kuchlariga 18 yoshgacha boʻlgan bolalarni har qanday sharoitda ham yollashni taqiqlaydi. Afrikaning aksariyat davlatlari Xartiyani ratifikatsiya qilgan.
Cheklovlar va boʻshliqlar
Yuqoridagi shartnomalarning hech biri bolalarning „jangovar harakatlarda“ bilvosita ishtirok etishini yoki ularda (yaʼni, jangovar harakatlardan uzoqda) harbiy amaliyotga hissa qoʻshishni aniq taqiqlamaydi.
OPAC aʼzosi boʻlmagan mamlakatqurolli kuchlar Jeneva konvensiyalarining I Protokolida belgilangan quyi standartlarga boʻysunadilar, bu esa qurolli kuchlarga oʻn besh yoshdan oshgan bolalarni jangovar harakatlarda qoʻllashga va ixtiyoriy ravishda kuzatuvchi sifatida qatnashgan yosh bolalardan foydalanishga guvoh boʻlsalar bu haqida xabar beradilar:
Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi mojaro tomonlariga „barcha zarur choralarni koʻrish“ni taklif qildi, bu yakuniy matnda „barcha mumkin boʻlgan choralarni koʻrish“ kerak, bu butunlay taqiq emas, chunki amalga oshirish mumkin degan maʼnoni anglatadi „bajarilishi yoki amalga oshirilishi mumkin.“ „Harbiy harakatlarda ishtirok etish“ bandi boʻyicha muzokaralar chogʻida koʻngilli bolalarning harbiy maʼlumotlarni yigʻish va uzatish, tashishda yordam berish kabilar harbiy harakatlarga bilvosita jalb etish deb baholanadi.