Amir_Temur_bosqini
Dehli sultonligining qulashi sabablari
Nosiriddin Mahmud vafot etgan paytga kelib saltanatning kattaligi shunday bo‘ldiki,“Dunyo hukmdorining kuchi Dehlidan Palamgacha cho‘zilgan” (shahar Dehlidan 9 mil uzoqlikda).Bu Muhammad Tugʻloq ning ilk hukmronligi davridagi ulkan saltanatning ayanchli qarama-qarshiligi edi.Bu tanazzul jarayoni Muhammad davrida boshlangan va maʼlum darajada uning xarakteri va siyosati bilan bogʻliq edi.Dehli sultonligi tipik sharq despotizmi bo‘lgan,yaʼni davlat boshida kuchli hukmdor turishi kerak edi.Muhammad zaif emas edi,lekin u yetarli darajada malakali hukmdor ham emas edi.Kuch ishlatish shafqatsiz zulmga olib keldi va sarosimaga sabab boʻldi.Agar Firuz kuchli va qobiliyatli hukmdor bo‘lganida saltanatning qudrati qayta tiklanishi mumkin edi,lekin,afsuski,u urushdan qo‘rqqan,saxiylikni bemaʼnilik darajasiga olib chiqqan nopok ikkiyuzlamachi bo‘lib chiqdi.Firuz vorislari keyingi mug‘ollarni eslatadi. Bunday odamlar ulkan saltanatni boshqara olmadilar va unga Temur bosqinidan tushgan zarbadan qutulishga yordam bera olmadilar.Biroq,imperiyaning qulashi uchun javobgarlikni faqat hukmdorlarga yuklamaslik kerak.Firuz vorislari qo‘l ostidagi musulmon lashkarboshilari XIII asrdagi jangovar ajdodlaridek qo‘rqmas jangchilar emas edi.Ular sibarit libertinlarga aylangan.Ular jangchilardan koʻra koʻproq intrigalar edi.XIV asrda ham Qutbuddin,Eltutmish,Balbon, Alouddin,Kafur,G‘iyosiddin Tug‘loq kabi xalqlar yaratilmagani diqqatga sazovordir.Firuz Tug‘loq davridagi qullarning ko‘pligi musulmon davlati va musulmon jamiyatining tanazzulga uchraganidan guvohlik bersa-da,saroyda bo‘lgan 40 ming qul na Iltutmishni,na Balbonni,na Kafurni berdi.Va nihoyat,imperiya oʻsha paytdagi aloqa vositalari bilan bir markazdan boshqarilmaydigan darajada kengayib ketdi.Janubiy Hindiston ning zabt etilishi ajoyib jasorat edi,lekin oxir-oqibat bu xato boʻlib, davlatga qimmatga tushdi. Alouddin davridan to janubning oxirgi bo‘linishigacha qo‘zg‘olonlar deyarli birin-ketin davom etib bordi;bu qoʻzgʻolonlar imperiyaning kuch-qudratini katta darajada tugatdi.Imperiya yaxlit bir butunni tashkil etmadi,u musulmon gubernatorlar yoki hind vassallari boshchiligidagi knyazliklarning konglomerati bo‘lib qoldi;faqat qurol kuchi bilan markaziy hukumat ularni boʻysunishga majbur qilishi mumkin edi,aks holda u o‘z nazoratini amalga oshirishi mumkin edi.Nihoyat,hindlarning isyonkorligi Dehli sultonligi uchun Aurangzeb uchun keyingi davrga qaraganda kamroq halokatli edi.Rajputlar boʻysunmadilar,musulmonlarga Ranthambhor kabi qalʼani ishonchli egallash uchun butun bir asr kerak boʻldi.Janubdagi hindular musulmonlar hukmronligini oʻrnatish bilan hech qachon kelisha olmadilar.Poytaxtga yaqin joyda joylashgan Gang-Jamna daryosining ikki daryosidagi hindular har safar mahalliy nufuzli shaxslar yoki markaziy hukumat ojizlik alomatlarini ko‘rsatsa,boshlarini ko‘tarardilar.Bunga asosan saltanatning hindlarga nisbatan oqilona va izchil siyosat olib bormaganligi sabab bo‘lgan.Ularni o‘z kuchlari bilan yarashtirish va davlat ishlariga jalb qilish uchun hech narsa qilinmadi, bundan tashqari, zulm qilinib, mol-mulkidan mahrum qilinib,eʼtiqodidan qaytishga majbur qilindi.Hukmdorlar harbiy lagerlarda,dushmanlik muhitida yashashni davom ettirdilar,garchi vaqt oʻtishi va normal qoʻshnichilik munosabatlarining rivojlanishi bosqinchilik davrining achchiqligini biroz yumshatgan boʻlishi kerak edi.