cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qozoq og‘zaki adabiyoti bilan arab adabiyotining bog‘liqligi
1. Madeli asarlarning arab adabiyoti bilan aloqasi
Haqiqatdan ham, Qur’on nafaqat diniy emas, shu bilan qator ilmiy va adabiy kitob hisoblanadi.
"Qur’on — arab adabiyoti tarixining eng birinchi yozma yodgorligi sifatida katta oʻrin oladi. Chunki u arab tilining saqlanib qolishi bilan boshqa mamlakatlarga tarqalishi, arab tilining grammatikasining shakllanishiga eng katta taʼsir qiladi. Keyingi asrlarda yashagan Sharqning shoir, yozuvchilari (bizning xalqimizdan chiqqan shoirlari ham), genealoglar, tarixchi, geograflar Qur’oni Karimdan ko‘p iqtiboslar olib, o‘z asarlarida foydalanganlar.
Madelixoʻja 19-asrda yashagan boʻlsa, Muqaddas Qur’oni Karim VII asrda, Yaratuvchi Xudo tomonidan oxirgi paygʻambar Muhammad alayhissalomga s.a.v ga nozil qilingan. Madelixo‘janing yuqoridagi „Avvalida sovuq suvdan tug‘ildik“ sheʼri naziriy uslubda yozilgan. Yaʼni Madeli kitob shoirlariga mansub emasmi, shuning uchun ham o‘sha davrlarda ham, undan oldin ham insonning paydo bo‘lishini kuylaganlar ko‘p bo‘lgan. Biz shoirning bu sheʼrini boshqa sharq shoirlarining sheʼrlariga murojaat qilmay, bevosita Qur’on oyatlari bilan qiyosladik. Keling, nafaqat turkiy mamlakatlarda, balki islom davlatlarida ham mashhur boʻlgan Ahmet Yugneki haqida gapiraylik. Yugneki XII asr. U yashagan eng buyuk shoir va mashhur olim edi. Bu kishining " Hibatul-haqoiq " (Haqiqat tuhfasi) nomli asari bor. Bu asar 14 bob va 254 misradan iborat. Yugneki islom davri adabiyotining badiiy anʼanalariga asoslanib, dostonning birinchi bobini (1-10-bandlar) Rahmonga, ikkinchi bobini (11-19-bandlar) oxirgi paygʻambar Muhammad (s.a.v.) haqida yozgan., keyingi (20-33). misralarida esa kitobning yozilishiga sababchi bo‘lgan Ispahsar begim madh etilgan. Dostonning asosiy gʻoyasi beshinchi bobdan boshlanadi. „Haqiqat tuhfasi“ dostonida ifodalangan saxovat va baxillik, hayo va sabr haqidagi g‘oyalar qozoq shoirlari sheʼriyatida o‘zining badiiy anʼanasini davom ettirdi. Yugneki dostonida hayot karvonsaroyga qiyoslanadi: Bu ajun rabot u yomg'ir yog'moqda Rabotga kech tushish To'g'ri yo'l - bu to'g'ri yo'l O'ng tomonda nechta gul bor? Endi B.Sagʻindiqovninh tomonidan ilmiy asosda qilingan satr-satr tarjimasini keltiramiz: Bu dunyo karvon tushadigan saroy o'xshash Karvon saroyga tushgan ko'chundan nari sayohat oxiri uchun tushadi Odatiy vaqtdan qo'zg'alib, yo'lga chiqib ketadi Yana ham yo'l tortib ko'chadigan karvon qanchadan-qancha
Va bu borada Madalixo‘ja sheʼrlaridan birida shunday deydi: Dunyo bu bir karvonsaroy ekan Nima yetsin ahvoling kelsa sovg'aga. Navbat bilan keltiribti kun ko'rsin deb, O'xshatib insoniyotning shaxsiga. Shunday qilib Madelixo‘ja oʻzining sheʼrlarida arabc so‘zlarin qo‘llagan. Qozoq tiliga arab tilidan ko‘plab arabcha so‘zlar kirib kelgani hammamizga maʼlum. Masalan, bunday so‘zlar arab tilida „kitob“ bo‘lsa, „kitob“ so‘zini, „daftar“ va „majlis“ so‘zlarini daftar va majlis sifatida ishlatamiz.
Madelixo‘ja sheʼrlarida shu kabi so‘zlarni qo‘llagan. Masalan: Halol yurgan yigitka Alloh rozi bo'lsin Haromda yurgan yigitning ruhi torayadi. Madeli bu yerda halol, Alloh, harom degan arab so‘zlarini qoʻllangan. Bu soʻzlarni qozoqlar halolni-halol, Alloh-Xudo, Xudo (baʼzi joylarda Alloh deb ham ishlatadi), haromni-harom deb aytadi. Madalixo‘ja bu so‘zlarni qozoqcha talaffuz bilan emas arabcha mahrajlar bilan (harfning kelib chiqqan joyi) ishlatgan. Bu yerdan ham Madalixo‘janing arab tiliga bir qadam bo‘lsa ham yaqin boʻlganligini kuzatishga boʻladi. Ha, Madalixo‘janing Qur’on tiliga, arab adabiyotiga, Islom diniga yaqin bo‘lganiga haqida shubha yo‘q. Hali u kishi har bir ishlagan ishlarida Xudodan quvvat soʻrab tilab oʻtirgan. Uning bunday xatti-harakatlarini „Ey Xudo, oʻzing oʻng qil bu ishimni“ sheʼrining misralarida ham ko‘rish mumkin. Madelixo‘ja hamma narsada Allohga ishonar va madad faqat Undan kelishiga shubha qilmas edi. Madalixo‘ja o‘z davrida mulla asos solgan paytlari bor. Ammo din yo‘liga o‘ta ixlosmand bo‘lgan baʼzi eshon-moldalar pora olish yo‘liga tushmadilar. Yana bunday eʼtiqodlarga qarshi gapirdi. Yomon mullalarga qarshi turolmasa, xudo oppoqlar tomonida, „Xudo bizni ko‘taradi“, deydi. Xoinlardan g‘azablanib, „Bugun musulmonning aqli yo‘qoldi“, deydi va bundaylarni Allohning o‘zi jazolaydi, deydi. Modelikojaning „Hamma Xudoning yo‘lidan bo‘lsin“ misralarida bunday maʼnoli so‘zlarni ko‘rishimiz mumkin. Biroq shoirimiz unchalik buzuq emas, dinini qiladi, narigi dunyo haqida gapirmaydi. Aslida musulmon inson faqat diniy ilm bilan cheklanib qolmasdan, ilmli bo‘lishi kerak.
2. Sharq (arab) adabiyotining Mayliqo‘ja ijodiga taʼsiri
Maylixo‘ja Sultonxo‘jauli (1835-yil) hozirgi Turkiston viloyati, Qizilqum shahrida tug‘ilgan. Otasi Sultonxo‘ja musulmoncha savodli, boyligi oz, ko‘zi ochiq, dindor odam bo‘lgan.
Maylixo‘ja avvaliga uyda otasining yordami bilan savodli boʻlib, keyin oʻz bilgan holda koʻp mustaqil ravishda oʻrganib, davriga loyiq bilimli odam darajasiga yergan. Shoir Mayliqo‘ja ota-onasidan14 yoshida ayrildi. Ota-onasi vafotidan keyin yetim qoldi. Maylixo‘ja yoʻqchlik muhtojlikda koʻp koʻradi. Biroq isteʼdodli yosh yigit, sheʼr yozish bilan erta shug‘ullana boshlaydi. Maylixo‘ja ilk qozoq shoirlari anʼanalariga qatʼiy amal qilgan shoirdir. U Sharq adabiyoti namunalari bilan tanish bo‘lganligi uchun o‘z asarlari sohasini shu modelda rivojlantirdi. Aniqrog‘i, u sharq shoirlari ijodiga, arab adabiyotiga taqlid qilgan va ulardan katta taʼsirlangan. Avvalo, Mayliqo‘ja sheʼrlariga to‘xtalib o‘tsak, u arabcha so‘z yoki arab tilidan olingan so‘zlarni ko‘p ishlatgan. Birgina misol keltirsak, shoir Mayliqo‘ja arabcha am (qozoqcha „yoki“ degan maʼnoni anglatadi) va baqil (qozoqcha „ziqna“ maʼnosi) so‘zlarini ishlatgan, garchi qozoq tilida „yo“ va „sarang“ so‘zlari mavjud. Demak, u arab tilini ozgina bo‘lsa ham biladi. Mashhur faylasuf „Aflotun“ni ham biz Aflotun deymiz. Arablar uni „Aflaton“ deb atashadi. Mayliqo‘ja esa tilga olingan yunon faylasufi nomini o‘z asarlarida Platon emas, balki „Platon“ tarzida ishlatgan. Bulardan tashqari Mayliqo‘ja asarlarida qo‘llangan arabcha so‘zlarga to‘xtalib o‘tsak: „Mehnat“ qozoq tilida „ish, ish, tasvir“ degan maʼnoni anglatadi. Qozoqcha so‘z o‘rniga arabcha so‘z ishlatgan.
„Muhammad“ — u ardoqli, eng soʻngi Muhammad (s.a.v), payg‘ambarimiz. Abdilda (Abdulloh), Amina paygʻambarimizning ota-onasi. U Qurayish qabilasidan chiqqan. Paygʻambar Muhammad s.a.v. fil yili rabiul-auual oyining 12- yulduzining tunida, dushanbada tugʻilgan. Otasi Abdulloh u tug‘ilmas turib vafot etgan. Muhammad s.a.v. otasi Abdulloh, bobosi Abdulmuttalib, otasi Hoshim, otasi Abdumanaf, otasi Qusay, otasi Kilab, shu tariqa G‘adnonning zodagon oilasi, Ismoil a. s. payg‘ambarning oldiga borib, dam oladi. Qozoq tilida payg‘ambar so‘zi mavjud bo‘lsa-da, shoir Mayliqo‘ja arabcha „nabi“ (qozoqchada payg‘ambar maʼnosi) so‘zini ishlatgan. „Iymon tappak asl boylik“, „Allohning omonati o‘zi olsa“ sheʼrlarida „Misibat“ so‘zini ham qo‘llagan. Musibat muammoni anglatadi. Muammo soʻzini muammo oʻrniga ishlatish mumkin. Biroq, u bunday qilmadi. „Bilsang, tong otadi“ sheʼrida „Muborak“ (qozoqcha maʼnosi yaxshi). muborak so‘zini ishlatgan). Ayrim sheʼrlarida arab va qozoq so‘zlarini birga qo‘llagan. Masalan: Qasam ichib, ont urib Tiliga olar guruhidan. Bu yerda „qasam“ so‘zi qozoqcha ont maʼnosini bildiradi. „Besh asr kuylaydi“ nomli kitobida Maylixoʻjaning sheʼrlarikeltirilgan. Shoir shu sheʼrlaridan birida arabning „uzr“ so‘zini ishlatgan. Uzr qozoqcha sabab yoki bahona degan maʼno beradi. Biroq, bunday qilmadi.
„Besh yil kuyla“ kitobida arabcha uzr so‘zi rakat deb izohlangan. Ammo bu notoʻgʻri talqin. Maylixo‘ja arab tilini bilgan va hurmat qilganga o‘xshaydi. Chunki u „O‘n sakkiz ming olam“ sheʼrida „arab tilini Xudo yaratgan“, degan edi. Shoir bu sheʼrida Qur’on oyatlari so‘zlarini ishlatgan. Masalan: Ikki harf "kap" bilan "nun" bo'ldi, "Kap" bilan "nun" qo'shilsa O'qiganda kun bo'ldi, deydi. Birinchidan „Kaf“ Qur’onda „Kahf“ degan sura bor. Kaf shu haqida boʻlishi mumkin. „Nun“ degan soʻzda Qur’onniki. Qur’ondagi „Qalam“ (68 sura) „Nuun“ boʻlib boshlanadi.
Ikkinchidan, „kap“ „k“ va „nun“ „n“ arab harflari. Agar ikkalasi qo‘shilsa, „k+n“ ning „k+n“ ustida vergul qo‘yiladi, yaʼni „damma“ so‘zi „kun“kun bo‘ladi. Bu esa qozoq tilida „boʻl“ degan maʼnoni anglatadi. Binobarin, shoir arablarning asosiy yozma adabiyotini, musulmonlarning muqaddas kitobi Qur’onni bilgan.
Maylixo‘janing arab so‘zlarin nima uchun ishlatdi degan fikr boʻladi? Albatta, ha. Men oʻylayman buning bir qancha sabablari bor. Ular:
1. Xuddi shu talaffuzda baʼzi arabcha iboralarni ishlatganmiz,
2. Arab soʻzlarining tarjimalari boʻlsa ham ishlatgan, u adabiyotiga yaqin bo‘lgani uchun arabcha so‘zlarning tarjimalaridan foydalangan. Bundan tashqari, nafaqat Maylixo‘ja, balki uning zamondoshlari ham arab tilini o‘rganganligi uchun shu uslubda sheʼr, doston, sheʼrlar yozgan. Men bu uslubni nazarda tutyapman, ular diniy yozuvchilar edi.
3. Shoir Qulinshaq Kemelulining arab adabiyoti bilan aloqasi
Oʻz zamonida, koʻzining tirishida nomi olis-olislardagi yerlarga tarqalgan kungaylik shoir-Qulinshaq Kemeluli (1840-1911-yillar) Bu kishi kungaylik shoirlik maktabining atoqli shorlaridan biri. Tugʻilgan joyi — Janubiy mintaqa. Tugʻilgan yiliga kelsak, bu 1840-yil. Ammo A.Ospanuli shunday deydi: "1983-yilda nashr etilgan „Qoratov atrofining shoirlari“ nomli kitobimizda, u kishi haqida tarqoqgina maʼlumot berib keltirishimizning asosiy sababi ham mana shu boʻlgan. Aytishlaricha, manbalarda bizga xabar berishicha Qulekenning eng kenja o‘g‘li, o‘sha paytda 63-64 yoshlarda Isoxon oqsoqolni. Isoxonning aytishicha, shoir 1831-yilda tug‘ilgan, umrining oxirigi paytlarida Makkaga sayohatga ketgan va qaytib ketayotib, 1901-yilda ogʻir kasallikdan soʻng vafot etgan. Vaholanki, Qozog‘iston SSR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi, professor Rahmanqul Berdiboyev o‘zining „Qozoq adabiyotining shakllanish davrlari“ (1967) kitobida va bizning maʼlumotlarimizga amal qilgan professor Xongali Suyinshaliev yozgan va nashr etgan so‘nggi tadqiqotlarida, Kulekenning tugʻilgan va vafot etgan vaqti 1840—1911 yillar oraligʻida koʻrsatilgan. Qozoq-Sovet ensiklopediyasida nashr etilgan va yuborilgan (7-jild, 31-bet, 1975-yil). „Besh asr kuylaydi“ kitobida (2-jild, 228-bet, 1984, 75-bet, 1989) shoir Kulinchak 1840-yilda Chimkent viloyati, So‘zoq tumani, Jardito‘be viloyatida tug‘ilgan va shu yerda vafot etgani aytiladi. 1911 yil. Shoir Qulinchak diniy savodxon, arab dunyosidan ozgina maʼlumotga ega. Yuqorida tilga olingan kitoblar ichida Qulinchakni haddan tashqari dindor yozuvchi sifatida ko‘rishdan qochdi. Biroq, haqiqatdan chetga chiqishimiz toʻgʻri boʻlmaydi. Uning diniy savodli, taqvodor yozuvchi bo‘lgani ko‘rinib turmaydimi? Uning taqvodorligining asosiy belgilaridan biri kenja o‘g‘li Isoxonning aytishicha, islomning besh farzlaridan biri bo‘lgan hajni ado etishdir. Umrining oxirida bu inson muqaddas Makka shahriga haj ziyoratiga boradi. Qulinchak Kemelulining tarjimai holi shoir Sultonbek Oqxo‘jaev tomonidan yozilgan. Sheʼrning so‘nggi baytlarida Qulinchoqning Makkaga tashrifi shunday tasvirlangan:
Bu oʻz vaqtida edi,
Mamlakat bergan dunyoga rahmat
Men Makka va Madinani ko‘rdim.
Taqvodorligiga ikkinchi bir dalilni unung Maylixo‘ja bilan aytishuvida ko‘rish mumkin. Qisqacha toʻqtalsak, islomning besh farzidan birinchisi tilni kalimaga ko‘chirish, yaʼni: „La ilaha illalloh“ deyishdir. Bu so‘zni aytgan kishi musulmon hisoblanadi. Endi shoirning bu so‘z (kalima) aytgan satrlarini keltirsam:
Xonim, siz aqldan ozgan odamsiz.
Boshida sizning aybingiz mingdan ortiq.
Kelmegeyning o‘g‘lini kofir deysan
Shoir oʻzining dindor va musulmon boʻlganliginmaqtab tutgan odam ekanligini shu yuqoridagi sheʼr yoʻllardan bilishga boʻladi. Bularning barchasi Qulinshoq shoir ijodining arab adabiyoti va islom dinining asosi bo‘lgan Qur’on bilan bog‘liqligidan dalolat beradi.
O‘sha zamonda faqat Qulinshaq shoirgina dindor yozuvchi boʻlmagan. oʻzi bilan tengdosh, zamondosh shoirlar ham diniy savodli boʻlgan. So‘zlarimizning bir dalili shundan iboratki, o‘sha odamlar o‘z nutqlarida, sheʼrlarida Allohning ismini, diniy tamoyillarni unutmaganlar. Arab adabiyotiga ham yaqin edi. Chunki ular sheʼrlarida arabcha so‘zlarni qo‘llashgan (garchi bu so‘zlarning muqobili qozoq tilida bo‘lsa ham). Chunonchi, shoir Qulinchakning „Qiyshiq shoir bilan muloqot“ sheʼrida quyidagi misralar bor:
Maksuni Alloh taolo berganidan keyin.
Bu siz oltin taxtga oʻtirganingizda.
Alloh rahmat qilgan bogʻi.
Endi shu sheʼrdagi arab soʻzlari bilan diniy tushunchalarga nazar tashlaymiz.
Ustoz omonmisiz, salomlashdik.
Endigina muborak yuzingizni ko‘rdik.
Baʼzi hollarda Qulinshaq shoir arab soʻzlarini, qozoq sheʼrlari misralarida qo‘llagan. Masalan: Qulinshaq va Maylixo‘ja hikoyasini ko‘rib chiqamiz. Qulinshaqning quyidagi so‘zlari bor:
Qanday usta boʻlarding, ogʻzing zolim
Tashqarida kim boʻlsang, ichingdan bilasan.
Bu yerdagi „zolim“ (maʼnosi nopok, yomonlik qiluvchi odam), „malim“ (maʼnosi belgili) u arab soʻzlari. Qozoq zolim so‘zini ko‘p ishlatadi. Men esa so‘zni ko‘p ishlatamiz, o‘zimizning „belgili“ so‘zimiz bor emasmi?, Agar biror narsa boʻlsa, bu odam arabcha soʻzni ishlatgan. Uning qo‘llanishiga sabab so‘zlarning bir-biriga mos kelishi va talaffuzi oson. Xulosa qilib aytganda, Qulinchak Kemeluli davrining yetuk shoiri edi. Afsuski, Qulinchak haqida deyarli maʼlumot yoʻq, garchi u deyarli yoʻq. Xususan, bugungi kunda asarlar va sheʼrlar bilan nashr etilgan kitoblar kam. Masalan, „Besh asr kuylaydi“ kitobida bor-yo‘g‘i o‘nta sheʼr qisman berilgan. Shunday ekan, Qulinchoq shoirning bizgacha yetib kelgan sheʼrlarini qadrlashni bilsak yaxshi bo‘lardi.
4. Molda Muso ijodiga arab adabiyotining taʼsiri
O‘z asarlarini, qozoq sheʼriyatining anʼanaviy namunasida yozib, sharqning (unung ichida arab) klassiklik adabiyotdan ilhom olgan, bor umrini Qarotov atrofida oʻtkazgan hunar egalarining biri-shoir Molda Muso Bayzaquli. Xalq orasida Molda Muso nomi bilan mashhur shoir Musabek 1849-yilda Turkiston viloyati Turkiston tumaniga qarashli Sho‘ktosh qishlog‘ida tug‘ilgan. Bu shaxs ham diniy savodli, taqvodor shoir edi. Ona tilidan tashqari arab va fors tillarini ham bilgan. Yoshligida otasi qo‘lidagi mullaning arabcha xatini tanidi. U ulg‘ayib, Qarnoq qishlog‘idagi Qo‘zi Molda madrasasida tahsil oldi. Shoirning bu sheʼriga nazar tashlar ekanmiz, u yoshligidanoq (arab, fors) adabiyotidan oziqlanganini ko‘ramiz.
Ilm va sanʼat insonlar uchun qamchidir.
Men forschadan arabchagacha yuguruvchiman,
Menda hali ham ozgina smola bor
To‘xtab qoldim, qancha shoirlar uchrashdi.
Shoir oʻzoning arab va yana boshqa turkiy tillarni bilishini boshqa sheʼrlarida ham aytib ketgan.
Masalan, mashhur shoir Maylixo‘ja „Sho‘ra botir“ degan qissa yozgan. Sho‘ra botir qissasin Maylixoʻjadan yozib olgan Abubakir Divayevning varianti va Mayliqo‘janing boshqa qissalarini taniqli olim A. Ospanulining kitobidan o‘qiganman. Hikoya ertak kabi yozilgan. Keyinroq Molda Muso haqida tadqiqot olib borganimda shoir Musabekning „Sho‘ra botir“ haqida yozganlariga duch keldim. Lekin shoir Musabek qahramon Sho‘ra haqidagi qissani sheʼr qilib yozgan. Muso ham adabiy shoirlar sirasiga kiradi. Sharqda keng tarqalgan bir voqeani kitobxon shoirlar o‘ziga xos tarzda kuylagan. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, Sho‘ra botirni Mayliqo‘ja qora so‘z bilan yozgan. Muso esa hikoya, yaʼni qo‘shiq yozdi. Bu badiiy anʼananing davomiyligidan dalolatdir. Bunga qarab, shoir Muso Nazira anʼanasini o‘zlashtirganini ko‘ramiz. Chunki shoir sheʼrni qozoq jamiyati uchun oson va tushunarli qilib kuylagan. Shoir Muso bu sheʼrda arabcha so‘zlarni ko‘proq ishlatgan. Shoirning bu sheʼrida inson chegarasidan tashqaridagi mo‘jizalar bordek tuyuladi. Shu bilan birga, u oʻzini diniy xususiyatlarda koʻrsatdi.
Hozirgi paytda janubiy shoirlari haqida keng qamrovli tadqiqotlar olib borgan A.Ospanuli Musabek shoirning „Sho‘ra botir“ sheʼri haqida soʻz yurgizgan. U kishi bu g‘azal haqidagi yakuniy fikrida — bu qissa xalq xazinasi qatorida sanashga loyiq.
„Demak, unda odamning kuch mumkinligini tashqari ajoyibot keltirilgan, yakkabotirlarning yakkama-yakka kurashida dinga kirib, tilni kalimaga keltirishni talab qilish kabi keyingi payt qoldiqlari b’sa, ular haqida yakuniy fikrimiz shuki, bu asar xalq boyliklari qatoridan o‘rin olishga loyiqdir. Unda inson kuchi yetmaydigan mo‘jizalar, jangovar kurashlarida alohida qahramonlarning dinga yuz tutishi, tilni kalimaga aylantirishni talab qilish kabi keyingi qo‘shimchalar bo‘lsa, ular haqida aytishimiz mumkin — qozoq tilida bunday belgilardan xoli asar yo‘q. ogʻzaki adabiyot. Ularsiz esa asarlar yaratilgan davrlarning o‘ziga xos xususiyatlari yo‘qolib, qadim zamonlarimiz yodgorligi sifatidagi ahamiyatini yo‘qotardi“. A. Ospanuli ham o‘sha davr asarlari diniy matnlardan xoli bo‘lmaganini aytdi. Bu odamning ayrim gaplariga qo‘shila olmaymiz. Bu zikr etilgan shoirlar diniy mavzularda koʻplab sheʼr va qoʻshiqlar yozganlar. Diniy soʻzlarni keltirib, odamlarni yaxshilikka chaqirdi. Diniy so‘zlarni keltirib yomon ishlarni boshlagan shoir yo‘qdir. Chunki din erkinlik va poklikka chaqiradi. Shu sababdan A. Ospanulining „Bunday belgilardan (yaʼni diniy, arabcha so‘zlardan) xoli asar yo‘q“, degan fikriga qo‘shila olmaymiz. Shu bilan birga, shoir Musabekning sheʼrlari toza emas, deya olmaymiz.
Qozoq aytishuvga moyil xalq. Shuningdek, aytishuv jarayoni qadimgi arablarda ham bo‘lgan. Arablar islom kelmay turib xotirada saqlashni, yodlashni yaxshi rivojlantirgan, boshqacha aytganda yozib oʻtirgan odamga: „Shuni yodlash qoʻlingdan kelmaydimi?“ deb yozayotgan odamning ustidan kulishardi. Islom kelgandan keyin bu sharoitlar oʻzgardi. Yozma nutq sifatida nutqning yangi shakli shakllandi. Bu turdagi nutq Sharqning arab, fors, turkiy mamlakatlarida keng tarqalgan. Sharq mamlakatlarida qadimdan mavjud boʻlgan bu yozma soʻz anʼanasi qozoqlar orasida ham keng tarqalgan. Ushbu bahsning eng ommabop qismi Qozogʻistonning janubiy mintaqasi edi. Masalan, Molda Muso va Sirim, Manat qizlar bilan xat orqali tortishib qoladi. Molda Muso 1875-yili 26 yoshdan biroz oshganida Sirim qizga shunday xat yozgan:
Qorongʻu uyning taʼmi.
Tashqaridan mening sirim sizniki edi.
Keksa bobom va Qulandam kabi.
Shoir o‘zini burgutga, qizni oqqushga, qimmatbaho toshga qiyoslagan. Orada bu maktubga Sir bo‘yining shoiri Budabay aralashib, Musabekka javob qaytaradi. Shunday qilib, yozmacha bahs boshlanib ketadi. O‘ttizdan oshgan Musabek To‘rtko‘l qishlog‘idagi do‘sti Zilqiboyning uyiga boradi. Manat esa bu qishloqning yigirma yoshlardagi aqlli qizi.
Musabek:
Qo‘limga qalam olib, Manatjonga xat yozdim.
Oppoq yuzimni koʻrsatadigan kun boʻlarmikan, deb oʻylayman.
Tashqaridan ibodat qilgan kishi Rabbiyga boʻlib, quyidagi soʻzlardan boshlanadi:
Biz ham yana Lajzizni tark etdik
Ketsak ham hammasi senga.
Qishloq boʻlmasa-da, qalbga yaqin,
Agar siz hali ham bizdan eshitsangiz, kutishdan toʻxtamang.
Katta yoshiga qaramay, yoshlik davrini boshida turganday ortiq gapirgan shoirning kuyub-yongan olovli yondi, so‘zlarga to‘la maktub olgan Manat yoshi ulug‘ bo‘lishiga qaramay, ochiqchasiga shunday deydi:
Sen yoshingda lochin eding,
Siz har kuni Dariadek yigitga toʻlasiz.
Yoshlikda supurib ossang,
Siz marra chizigʻini kesib, shohsupaga chiqdingiz.
Shunday qilib, Musabek bilan Manat ikki marta xat yozishdi. Musabekning uchinchi xatiga Manattan javob kelmadi. Aytishuvning davomi qishloqdagi to‘yda yuzma-yuz uchrashganda davom etib, keyin tugaydi. Molda Musoning hayoti bilan ijodini ikki davrga bo‘lsak boʻladi. Musoning ijodi Abayning ijodiga mos keladi. Mos kelish sababi shoir yoshligidan arab harflarini o‘rganib, sovet hokimiyati o‘rnatilgunga qadar diniy matnlarga sheʼr va qo‘shiqlar yozib, iymon keltirgan. Bu vaqtni uning ijodining birinchi davri bilan bogʻlash mumkin.
5. Shodi Jangiruli sheʼrlarining arab adabiyoti bilan aloqasi
Bu shaxsning arab adabiyotiga juda yaqin deb aytishimiz sababi, shoir muhtaram yana eng soʻngi Muhammad (s.a.v.) payg‘ambarning hayotini sheʼr tarzda yozgan. Arab adabiyotining yangi sahifasi Islom dinining kelishi bilan boshlandi. Islom dini kelib arab adabiyotining ko‘plab namunalari eskirgan. Islomni keltiruvchi paygʻambar Muhammad (s.a.v.)dir. Shodi Xore Muhammad (s.a.v.) payg‘ambarning oq yo‘li haqida „Nozim Siyar Sharip“ nomli doston yozgan. Payg‘ambarimiz haqida yozganlar kam emas. Qadim zamonlardan buyon payg‘ambar hayoti haqida ko‘plab hikoyat va dostonlar yozilgan.
Shoir Shodiy bu dostonida arab so‘zlarin ko‘p foydalangan. Voqea arab yerida yuz bergan. Bizga bu dostondan keragi shoirning arab so‘zin yozishda qanday qo‘llaganligi. Shoir baʼzi arabcha soʻzlarni oʻz holicha ishlatgan, qozoq tiliga tarjima qilingan boʻlsa-da, baʼzilarini ishlatgan. Masalan, dostonda:
Osmon, Yer, Koinot-Yer olam,
Barhayot jannat, jahannam hammang tamom, — degan satrlar bor.
Bu yerdagi „tamam“ arab so‘zi, qozoqcha „tugatish“ degan maʼnoni bildiradi. Mening fikrimcha bu yerda tamom soʻzin qulay toʻgʻri kelish uchun qoʻllangan.
Bundan oldingi „Koinot-Murakkab“ „Lauhi“ soʻzlarga toʻxtalar boʻlsak. Bular arab soʻzlari, toʻgʻrirogʻi aytsak diniy soʻzlar. Har biri keng, katta maʼnolari bor.
Avvalo, „Koinot“ so‘ziga to‘xtalaylik. „Koinot“ lug‘atga shohlarning taxti degan maʼnoni bildiradi. Arsh yaʼni koinot fikrga sigʻmaydigan ulkan yaratilish, Allohdan boshqa hech kim uni to‘liq qamrab olmaydi, yaʼni, Allohdan boshqa hech kim uni toʻliq bilmaydi. Bir necha farishtalar uni koʻtarib turadi. Baʼzi faylasuflar Arshini dunyoning hamma tomondan o‘rab turgan osmon deb aytishadi. Bu soʻz toʻgʻri emas. Demak Arsh u - Xudoning taxti.
„Murakkab“ bu ham arab so‘zi. U ikkita zinapoya oʻrni. Alloh taolo „Baqara“ surasining 255-oyatida: „Uning oʻrni osmonlaru yerdan kengroqdir“, dedi. (Arshi va Kursiy islom shariati boʻyicha gʻayb taʼlimotiga kiritilgan. Ularning qandayligini faqat Alloh biladi). „Laukhi“ ham arabcha so‘z bo‘lib, lug‘atda taxta maʼnosini bildiradi. Lauch soʻzi ham diniy atamadir. Islom dinida barcha maxluqotlarning taqdiri yozilgan lavha (lavhi) „Lauhul-Mahfuz“ deb ataladi. Shodi to‘ru yuqorida tilga olingan baytda faqat arabcha so‘zlardan foydalanmagan. U islomning asosiy diniy atamalaridan foydalangan. Bu shunchaki shartlar emas. Oʻnni har kim tushunishi qiyin. Chunki bu so‘zlarning taʼlimoti „g‘ayb taʼlimoti“ga tegishlidir. Yaʼni, ularning tushunchasi va mohiyatini Allohdan boshqa hech kim bilmaydi. Faqat Muhammad s.ning baʼzi xususiyatlari va belgilari. a. s. paygʻambarning hadislarida kelgan. Shodi saroyda so‘zlagan bo‘lsa, demak, diniy savodxon bo‘lgan. Va u avvalgi shoirlardan ko‘ra iqtidorliroq, desak ortiqcha bo‘lmaydi. Shodiy baʼzi oʻrinlarda bir xil arabcha va qozoqcha soʻzlarni ishlatib: „Qadimgi paygʻambarlar bilan paygʻambardek“, degan. Bu yerda arabcha „nabi“ so‘zi qozoq tilida payg‘ambar degan maʼnoni bildiradi. Bu yerda sheʼr yaxshi ovoz berish uchun bir xil ikki so‘zni ishlatgan. Shodiy bu dostonda arabcha so‘zlar bilan bir qatorda iboralarda arab tilini ham qo‘llagan.
Masalan:
Paygʻambar boʻlish, inshoolloh.
Shodi Jangiruli kitobiy shoirlar qatoridan boʻladi. Shodiy Sharq shoirlariga oʻxshab anʼanalar boʻyicha Naziragʻoy uslubida „Nozim chahar daruish“, „Hikoyat orka-kulshe“ va boshqa dostonlarni yozgan. Sharq xalqlari orasida To‘rt Daruish va O‘rka-Kulshe qissalari keng tarqalgan. Bu dostonlar arab, fors, tojik, o‘zbek, tatar tillarida nashr etilgan. Shodiy davrida Sharq va arab klassiklari tomonidan kuylangan mavzu va syujetlarni o‘ziga xos tarzda o‘ylab, qayta hazm qilgan, qozoq tuprog‘iga mos, o‘quvchilariga yaqin qilib kuylagan.
Albatta, arab adabiyotining taʼsiri qozoq adabiyotiga darrov kirib kelgan deb ayta olmaymiz. Arab adabiyoti dastlab fors, turk mamlakatlariga, undan keyin bizning adabiyotimizga taʼsir ko‘rsatdi.
Arab xalifaligini bilmaydigan odam boʻlmasa kerak. Xuddi shunday kuylaydiganlar kam emas. Xalifalar haqida kuylagan shoirlar ko‘p bo‘lgan. Masalan, Horun Rashid Xalifa. Shodi bu shaxsni sheʼrlariga kiritgan.
Musulmon podshosi bor edi,
Shodi tora sharq xalqlariga xos yozmacha bahs bilan ham yuritgan. Uning Turmagʻambet Iztileuov bilan bahslashgan yozmacha bahsi bor. Shu bahsning turi arablarda ham boʻlgan. Avval og‘zaki bahslashishgan bo‘lsa, Islom kelgandan keyin yozma ravishda bahslashardi. Rivojlanib, gullab-yashnagan nutq turi bizning zaminimizga yetib keldi.
Shu bilan xulosa qilib aytganda, oʻsha paytda turli diniy maktab-madrasalarda tahsil olgan, arab, fors, chag‘atoy tillarini puxta egallagan, arab sheʼriyatini mukammal bilgan, islom tarixi va arab adabiyotini chuqur bilgan qozoq olimi Shodi To‘re Jangiruli qozoq adabiyotini boyitdi. mazmun va meʼyor jihatidan sanʼat.tuzilishiga hissa qo‘shdi. Sharq mumtoz sheʼriyatiga xos nazira anʼanasini mukammal egallagan, qozoq kitobxonlari talabiga javob beradigan asarlar yaratgan. M ning o‘zi qozoq adabiyotini mazmun, mavzu, g‘oya jihatidan go‘zallashtiruvchi vosita emasmi?
6. Sharq syujetiga asoslangan Jirau Nurali Nisanbayulining „Amir Amze“ qissasi
Qozoqning buyuk shoirlaridan biri — Nurali Nisanbayev. U qozoq qissalarining asosini arab, fors tillarida diniy syujetni qissalar bilan tarixiy rivoyatlar asosida turli sheʼr, doston, hikoyatlar yaratgan. „Amir Amze“ning hajmli va serqirra sheʼrini ilk bor kuylagan, „Amir Amze“ qissasini butun mamlakat bo‘ylab tarqatgan shoir Nuraliy ekani sheʼrning ertak syujet chizig‘ida aniq taʼkidlangan.
Sharq syujeti asosida hikoyalar, dostonlar kuylagan mashhur shoir Nurali Nisanboyulining saksonga yaqin hikoyalari xalq kitobiga aylangan. Sovet hukumatining chapaqay dinga qarshi siyosatiga bogʻliq Nuraliy jirauni koʻp taʼqib qilib, qoʻlyozmalarin kitob qilib nashr qilmay, baʼzi asarlari qoʻlda yurib, boshqa birovning nomiga yozilib ketganlari koʻp. Biz shu o‘rinda taniqli shoir Nurali Nisanbayulining „Amir Amze“ qissasini to‘xtalishga qaror qildik.
Sharqda bir shoirning kuylagan mavzusin yana bir shoirning kuylashi, takrorlash azaldan shakllangan anʼanadir. Shu munosabat bilan M.O.Avezov shunday deydi: "Ular birovning mavzusini olishning qonuniy yoʻlini yaratdilar. Oldingi sheʼrni asos qilib olib, ko‘pincha o‘z xohishiga ko‘ra o‘zgartirsa ham, uni boshidan kuylaydi. . . . "Biz M.Avezovning bu fikrini ko‘p maqolalarimizda yozamiz va takrorlaymiz. Shu sabablarga ko‘ra Sharqning syujet chizig‘ida yaratilgan sheʼr, doston va qissalarni birinchi bo‘lib kim keltirgani, kim kuylaganligi, qachon va kimdan yozilganligini aniqlab bo‘lmaydi. Shu bilan birga, qozoq folklorshunoslarining fikricha, Sharq adabiyotining O‘rta Osiyo xalqlari orqali qozoq adabiyotiga taʼsiri asrlar davomida uzilmagan. Nuraliy Jirau „Amir Amze“ qissasini kuylaganda o‘zining kuylash uslubiga ko‘ra hikoyani „Bismilla“ deb boshlaydi va shunday deydi: Avval so'zning boshi bismilloh, Bismilloh demas ish qilma. Xudoning ismini zikr qilmasdan, Hech kimni topma. „Amir Amze“ qissasining bir qancha qoʻshiq versiyalari bo‘lgan ko‘rinadi. Chunki yuqorida keltirilgan sheʼrning baytlari 2007-yili Jazuchi nashriyotida chop etilgan kitobdan olindi. Tuzuvchi, so‘zboshi bilan sharhlari yozgan Q.Sattarov. 2011-yili O‘ner nashriyotidan chiqqan „Amir Amze“ qissasida „Bismillah“ aytmastan to‘g‘ridan-to‘g‘ri boshlanib ketgan ekan.
Amzening o‘sha paytdagi arablar „Sahroning sherlari“ deb atagan. Amze payg‘ambarning otasi Abdullohning jigari yaʼni akasi.
Bu yerda Amzening o‘zi haqida gapiradigan boʻlsak. Shunday boʻlsa avvalo Payg‘ambar alayhissalomning do‘stlari haqida gapirib o‘tamiz. Umuman, Payg‘ambarimiz bilan birga bo‘lgan va zamondosh bo‘lganlar sahoba deyiladi. Sahoba soʻziga kelsak, sahoba arabcha shhb ildizidan olingan. Shaxsiy turi — sahobiy. Sahoba soʻzi hamroh, doʻst, hamroh, zamondosh, birga yurish, suhbatlashish maʼnolarini bildiradi. Diniy atamaning maʼnosi: Paygʻambar s. a. s. Uni ko‘rgan, suhbatlashgan, diniga ishongan va musulmon bo‘lib vafot etgan kishiga sahoba deyiladi. Yaʼni, agar u payg‘ambar zamonida yashagan bo‘lsa-yu, lekin musulmon bo‘lmasa, sahoba hisoblanmaydi. Paygʻambar Amze s.a.v. koʻrgan dinga ishonganlardan biri. Amzenni arablar Hamza deb atashgan. Qozoq yurtiga kelib, Amze bo‘lishidan oldin biroz ozib ketgan bo‘lsa kerak. Hamzaning laqabi Ibn Yaglo yoki Abu Ammara edi. Hazrati Hamza o‘rta bo‘yli, baquvvat, odobli, sharafli sahoba edilar. Ovchi, oʻq otgan, qurayish xalqining hurmatli qahramoni. U kambagʻallarga yordam berdi, adolatsizlikka qarshi chiqdi. U ov qilishni yaxshi koʻrardi. Bir Amze ovga borib qaytib kelgach, qishloq tashqarisidagi bir ayoldan qishloqning farovonligini so‘radi: Eshiting, xonim, Qishlog'imiz xavfsizmi? Muhammad kabi petarda Salom bolalik? Bu vaqtda, qishloqda Amze yoʻqligʻida kofir podshoh Muhammad s.a.v. paygʻambarni markazga olib ketiladi va tayoq bilan uriladi. Kelinchak Amzega qarab: Kelinchak ichidan xo‘rsinib Tog‘angni eshit, polvon, Abu Jahl buyuk inson, Jahytga ketayotganda, Yetimni kaltaklashdi. Kimligi noma'lum Hamma bo'ron ko'tardi. Dostondagi Abu Jahlda paygʻambarning qarindoshlaridan boʻlib keladi. Hamzaga ham qarindoshlik yaqinligi bor. Lekin imon keltirmagan kofir boʻladgan. Dostonda kelgan kelinchakni „Sahobalar umr tarixi“ nomli kitobning muallifi Rafat al-Basha Abdulloh ibn Yahudaning kuni bo‘ladigan deydi.
Ov qilib tavob qilishga odatlangan Hamza keyingi kulbasidan qaytganda, oldidan Abdulloh ibn Yahudaning cho‘risi oldiga chiqa keladi. U akasi Muhammad bilan Abu Jahilning do‘stlariga bordi. Uni og‘ir so‘zlar bilan haqorat qilib, o‘z joniga qasd qilishganini aytdi. Muhammad s.a.v. U umidsiz ahvolda yolgʻiz qolganini, unga koʻrsatilgan haqoratlarga chidab boʻlmasligini bildirdi. Abu Jahlning payg‘ambarni izlashi Amzening musulmon bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Yuqorida aytganimizdek, Amze nohaqlikni yomon ko‘rar, har doim kambag‘al va zaiflarga yordam berar edi. Voqeadan xabar topgan Amze darhol Muhammadning oldiga keldi. Abu Jahl o‘z hiylalari bilan payg‘ambarga kuch ko‘rsatmoqda. Payg'ambar yonin kelib: Amze shunda gapiradi: Nima sababdan yig'lading Hatto o'zingiz ham so'zinga ham Jonimni fido qilaylin. Muhammad shunda gapirdi: Buni sen qilgansan, dedi. Sizsiz ko'p odamlar Atadan biz yagonamiz dedi. Men xafa bo'lmagan bo'lardim Siz aka-uka, biz birodarmiz Yagona Xudo panohdir Bu men bilan sodir bo'lgan kun Kirmaysizmi? birinchi navbatda din. Buni Amze eshitdi U bo'sh qo'l yugurdi. Ko'zlari yoshga to'ldi, Qo'lga tushganga o'xshaydi Ko'rganingizni qabul qiling - deydi Kalima. Shunday Payg‘ambarning akasi, Hazrat Amze musulmon bo‘ladi. Aytiladigan hikoyani Rafat al-Basha shunday tasvirlab beradi.
Qarindoshlik tuyg‘usi bilan to‘lib-toshgan Hamza g‘azablanib, Kaʼbaga bordi. Do‘stlari bilan Kaʼbaning atrofida suhbatlashib o‘tirgan Abu Johilning ustiga tushib, kamon bilan bir urib Abu Johilning boshini yorad. Bet ogʻzini qon yuvib ketgan Abu Johilni yoqasidan ushlab: — Mening jigarimni nega haqorat qilyapsanlar? Men ham oʻshaning dindaman, aks holda. Agar kuchli bo‘lsang, menga qarshi chiq". Amze musulmon bo‘lgandan keyin ko‘p jasorat ko‘rsatdi va ukasi Muhammadning vorisi bo‘ldi. rahmdil va himoyachi boʻladi. „Amir Amze“ qissasida Abu Jahl nomi tez-tez tilga olinadi. Professor Q.Sattarov 2007-yilda „Jazuchi“ nashriyotida chop etilgan „Islomni targ‘ib qiluvchi qozoq hikoyalari“ to‘plamida „Abu qamoq“ qissasi Ya.Lyutschning „Qirg‘izskaya xrestomatiya“ to‘plamining 206-225-betlarida berilganini yozadi. Abu Jahl har bir qissada yovuz egasi sifatida tasvirlanadi. Asarimizning „Qur’oni Karimdagi xalq ogʻzaki ijodi muammolari“ deb nomlangan III bobida Badr va Uhud qissalariga toʻxtaldik. „Amir Amze“ qissasida Badr va Uhud janglari ham tilga olinadi. Amze Badr va Uhud tog‘idagi ikkita jangda qatnashgan.
Madinaga yaqin hududlardan biri Badr deb ataladi. Suriyaga olib boradiga yoʻl shu yerdan oʻtadigan. Badr hikoyasi juma kuni hijratning ikkinchi yilida, ramazon 17-kuni bo‘lgan. Paygʻambar s.a.v. sahobalari bilan Shom mamlakatidan kelayotgan, Abu Sufyonning boshqaruvidagi Qurayshlarning karvonining oldidan qarshi chiqadi. Musulmonlar karvonning oldini to‘sgani chiqdi degan xabar Makkaga yetib borgach, Makka mushriklari musulmonlar bilan jang qilish uchun Madinaga yo‘l oldilar. Badr jangi musulmonlar va kofirlar o‘rtasidagi birinchi jangdir. Uhud jangi esa Islom tarixida musulmonlar va mushriklar o‘rtasidagi ikkinchi urushdir. Uhud deb atalishining sababi shundaki, jang Madina yaqinidagi Uhud tog‘i yonida bo‘lgan. Jang ikki bosqichda boʻladi. Birinchi musulmonlar yutadi. Musulmonlar o‘ljani bo‘lishmoqchi bo‘lganlarida, mushriklar orqadan hujum qilishdi. Tog‘ etagida turgan kamonchilar o‘ljaga qiziqqanlari uchun dushman qo‘shini kelib, ularni orqadan uribdi. Bu ikkinchi jangda musulmonlar mag‘lub bo‘lishadi. Endi „Amir Amze“ qissasida ana shu ikki jang haqida to‘xtalib o‘tamiz. Birinchidan, Badr jangi: Senga berib tong otti, Musulmon jamoati yig‘ilib, O'qidi namoz bamdodni O'sha paytda payg'ambar Dang‘ira signal chaladi. Uch yuz murabbo armiyasi U shahardan chiqdi. Odatda arab jangchilari ommaviy jangga kirishdan oldin bilagi quroliga oyiq bahodirlarni yakkam-yakka chiqaradilar. Musulmonlar tomonidan Hamza, Ali va Ubayd ot o‘ynab jang maydoniga chiqadilar. Amir Amze, Ubayda, Alisher bilan uchalasi, Qo'shilib duo oladi. Dostonning ikkinchi versiyasi kurashni quyidagicha tasvirlaydi: Amir Amze Ubayda, Ilisher bilan uchalasi, Oldin chiqaqan musulmon, O'ziga qaytib keladi. Kurashshalar palvonlar, Ikkala tomon ham ko'rib tur Bittasi bilan Er Amze Jang qilib qoladi. Ubayda bilan birovi Jang qilib qoladi. Aslida jang Badr degan yerda boʻladi. Badr Madinaga sakkiz mil uzoqlikdagi qishloq edi. Suriyaga boradigan karvon yoʻlida. Biroq dostonda bu jang Uhud tog‘i sifatida tasvirlangan. Jangga yaroqli odamning Hammasini yig'ib oladi. Uch yuz ellik soni bor Yetti tuya, yetti ot, Avtomobilga ega bo'lish. Sakkizta kema bor edi. Mayli, O‘rtaga Payg‘ambar qo‘yildi Uhit toqqa boradi. Uhid tog'ining tepasiga Payg'ambar bayroq tikadi. Dostonning professor Q.Sattarovning „Islomni eʼlon qilgan qozoq hikoyalari“ to‘plami variantida urush Uhud tog‘ida bo‘lganligi aytiladi.
Bu jang haqida Kashfuddin ibn Shoh Mardon ibn Ibodulloh al-Manzaviy as-Sulukiy kuylagan. Kashfuddining 1897-yili Qozondan „Badr qissasi“ degan kitobi nashr etildi. Bu kitobning arab harflari yozilgan nusxasi Milliy Fanlar akademiyasida saqlanmoqda. Mana oʻsha kitobdan parchalar transkripsiyasi bilan: Yozayin bu kitobni abadiy Payg'ambar Mustafoga salavot mandan Payg'ambar Rasululloh ko'chib ketkan. Makkadan Madinaga hijrat qilgan Hijratning ikkinchi yili edi Badr ismli chol shamollab qoldi. Qurayshning kirvoniylari Shomdan Makkaga qaytganini Abu Sufyon bu kiruonning boshidir. Kiruan yo'lida Ramazonning o‘n uchinchi kuni muxolifat keldi. Rasululloh Xodir u yerda edi Askari uch yuz o'n uch. Qur'on oyatlarida jang haqida nima yozilganiga qarasak: „(Badr jangidagi) Ikki guruhning toʻqnashuvda sizlarga bir ibrat bor. Bir guruh Alloh yoʻlida urushadi. Ikkinchi taraf qarshi edi. Ular musulmonlarni, koʻzlari bilan, oʻzlariga oʻxshab ikki marta koʻrgan edi. (Aslida musulmonlar, uch yuz oʻn uch, kofirlar mingta edi.) Alloh kimni xohlasa, oʻz yordami bilan qoʻllab-quvvatlaydi. Albatta, bunda hushyor boʻlganlar uchun ibrat bordir“. Bu urush Badr emas, Uhud urushi desak, Uhud urushida Hamza, Ali va Ubayd qatnashmagan. Jang faqat Badr jangida boʻlgan. Ubayda esa bu jangda yaralanib, qaytishda halok bo‘ldi. Ali bilan Amze qaytib kelib. Ubaydani ko'tarib Payg'ambarga boradi. Biroz yotib oz vaqtdan keyin, Kalima tilida gapiradi, U shahid bo'lib vafot etadi. Dostonning ikkinchi versiyasida: Yakuniy baho Ubayda, U orqasiga yiqildi. Ubaydani ko'tarib, Amir Amze, Alisher, U armiyaga keladi. Payg'ambarni ko'rganlaridan keyin Amanat jonini beradi. Jangda musulmonlar tarafidan Hariyaning o‘g‘li Ubayda vafot etsa, mushriklar tomonidan Abu Jahl bilan, Umayya ibn Xalaf jon berdi. Lekin bu urushda Abu Jahl halok bo‘ladi, deb dostonda yozilmagan. Aytishlaricha, urushdan keyin Abu Jahl tirik qolgan va Uhut tog‘ida yashiringan. Abu Jahl podshosi, Uhit tog'i boshida, Yashirin qoladi. Muslimna Ubayda Shahid bo'lgan avvola, Yana bir narsa bor edi. Besh yuzta kofir o'ldi. Ikki yuz ellik kofir U tirikligida dinni qabul qilgan. Badr jangida mag‘lub bo‘lgan kofirlar orqaga chekinib qaytadi. Endi paytda qasos olish uchun bundan keyingi urushga tayyorlanadi.
Berezan, Kiyev viloyati
Berezan (Березань, Berezań, Березань) — Ukrainaning Kiyev viloyati Brovari tumanidagi shahar. Unda Ukrainaning aholi punktidan biri boʻlgan Berezan urban aholi punkti maʼmuriyati joylashgan. Aholisi: 16,202 kishi.
Qozoq og‘zaki adabiyoti bilan arab adabiyotining bog‘liqligi
6. Sharq syujetiga asoslangan Jirau Nurali Nisanbayulining „Amir Amze“ qissasi
Qurayshlarning Abu Jahil kabi yetakchilari vafot etib, endigi umidlari Abu Sufyondan boʻladi. Abu Sufyon u paytda Makkaning amiri edi. Abu Sufyon haqida qissasi ko‘plab joylar uchraydi. Abu Sufyon ikkinchi urushga qattiq tayyorlanib, askar yig‘adi.
Qurayshlar Badr jangida uchragan og‘ir zarbaning qasos olishni bir zum ham fikridan chiqarmadi. Abu Sufyon cho‘ldagi qabilalardan ikki ming askar to‘pladi. Bunga Makkadagilar ham qoʻshildi. Shunday qilib, uch ming kishilik qoʻshin boʻldi. 700 zirhli askar, 200 ot, 3000 tuya bor edi.
Bu jang haqida dostonda quyidagi maʼlumotlar kelgan.
„Uhud tog‘ining Burayi degan joyida Qobis togʻining yonbagʻrida jang bo‘ladi deb“,-deb payg‘ambar yetti yuz elli musulmonni o‘zi bilan olib ketdi. Abu Jahlning askari uch ming bo‘ladi. Ular Burayga boradi.
Berezan, Kiyev viloyati
Shaharda muhim temir yoʻl kesishmasi mavjud. Temir yoʻl orqali Kiyevgacha boʻlgan masofa 65 km.