cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Białobrzegi
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Białobrzegi [bʲawɔˈbʐɛɡʲi] — Polshadagi shahar, Masoviya voevodeligida, Varshavadan 65 km janubda joylashgan. Bu Bialobrzegi okrugi va Gmina Białobrzegi (kommuna) ning poytaxti. Shahar Białobrzegi vodiysi va Radom tekisligi chegarasida, Radomdan taxminan 30 km shimoli-gʻarbda oʻrnashgan. Shahar boʻylab Pilica daryosi oqib oʻtadi. Białobrzegi Polshaning Mazovia tarixiy hududida, Kichik Polsha bilan chegarasi yaqinida joy olgan. 2021-yil dekabr holatiga koʻra shaharda 6,749 nafar aholi istiqomat qiladi.
Tarixi
Shahar tarixi 1540-yilga borib taqaladi, qirol Sigismund I tomonidan Pilikaning chap qirgʻogʻida, maʼmuriy jihatdan Katta Polsha provinsiyasidagi Masoviya voevodeligida joylashgan Bjegi shahriga shahar huquqi berilgan. Oʻsha paytda Bjegi mahalliy zodagon ayol Anna Falekkaga tegishli edi, keyin u boshqa oilalarning mulkiga aylantirildi. Shahar hech qachon muhim ahamiyat kasb etmagan hamda aholisi savdo va qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadigan kichik markaz boʻlib shakllangan.
1815-yildan u Polshaning Rossiya boʻlimida joylashgan. Polshaning yanvar qoʻzgʻoloni paytida bu hududda bir nechta boʻlinmalar ishlagan va 1870-yilda qoʻzgʻolonni qoʻllab-quvvatlagani uchun Rossiya repressiyasi sifatida Białobrzegi shahar imtiyozlaridan mahrum boʻlgan va aholi punktiga aylangan. 1910-yildagi yongʻin Białobrzegining koʻp qismini vayron qildi. Birinchi jahon urushi paytida yana vayronagarchiliklar yuz berdi, ammo keyinchalik u orqali oʻtgan Varshava-Krakov yoʻli tufayli shahar asta-sekin rivojlanib bordi. 1918-yilda, urushdan soʻng, Polsha mustaqillikka erishdi va Białobrzegi nazoratini oʻrnatdi. Maʼmuriy jihatdan u Kielce vodiysida joylashgan. 1939-yil sentabrda Ikkinchi jahon urushi boshlangan Polshaga nemis-sovet qoʻshma bosqinidan soʻng aholi punkti 1945-yilgacha Germaniya tomonidan qoʻlga olingan.
1958-yilda Białobrzegi oʻzining shahar huquqlarini qaytarib oldi. Maʼmuriy jihatdan u Kielce, keyin 1975-1998-yillarda Radom, 1999-yildan esa Masoviya voevodeligi hududida joylashgan.
Sport
Shaharning asosiy sport klubi Pilica Białobrzegi hisoblanadi. Shaharda futbol, yengil atletika va boks sport turlari rivojlangan.
Qardosh shaharlar — qardosh shaharlar
Białobrzegi bilan birodarlashgan shaharlar :
Manbalar
<references group="" responsive="0">
Yamayka
Yamayka — Vest-Indiyadagi davlat. Yamayka o. va unga yondosh bir necha mayda orollarda joylashgan. Mayd. 11,5 ming km². Aholisi 2,68 mln. kishi (2002). Poytaxti — Kingston shahri Maʼmuriy jihatdan 3 graflikka boʻlingan.
Davlat tuzumi
Ya. — Buyuk Britaniya boshchiligidagi Hamdoʻstlik tarkibiga kiruvchi mustaqil davlat. Amaldagi konstitutsiyasi 1962 yilda qabul qilingan. Davlat boshligʻi — Buyuk Britaniya qirolichasi, uning nomidan davlatni generalgubernator boshqaradi. Qirolicha generalgubernatorni mamlakat bosh vaziri tavsiyasi bilan tayinlaydi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni 2 palatali parlament (senat va vakillar palatasi), ijrochi hokimiyatni bosh vazir boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi.
Planetal
Planetal Germaniyaning Brandenburg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Potsdam-Mittelmark tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 42,52 km2. 987 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Planetalning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Yamayka
Tabiati
Ya.ning katta qismini ohaktoshli plato (bal. 500–1000 m) egallagan; sharqiy qismida BluMuantin togʻlari bor. Janubiy va gʻarbiy sohillari kambar allyuvial pasttekislik. Janubiy sohillarda qulay gavanlar bor. Qaynoq radioaktiv va termal oltingugurtli buloqlar mavjud. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi (1692 va 1907 yillarda fojiali boʻlgan). Boksit, temir va marganets ruda konlari bor. Iqlimi tropik passatli iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24—25°, iyulniki 26—27°. Yillik yogʻin janubida 800 mm, togʻlarda 5000 mm gacha. Kuchli boʻronlar boʻlib turadi. Tuproqlari togʻ jigarrangqizil va qizilqoʻngʻir tuproqlar. Eng yirik daryosi — BlekRiver. Mamlakat markazidagi plato va sharqdagi togʻ yon bagʻirlari doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Orolning gʻarbiy va janubiy qismidagi tekisliklarda savanna oʻsimliklari oʻsadi. Hayvonot dunyosi nisbatan kambagʻal. Mayda kemiruvchi hayvonlar, qushlar, koʻrshapalaklar uchraydi. XeltshirXils rezervati, 2 dengiz parki bor.
Aholisi
Aholisining asosiy qismi (80%) yamaykaliklar (aksariyati negr va mulatlar); hind, xitoy, inglizlar ham yashaydi. Rasmiy til — ingliz tili. Shahar aholisi 50,2%. Dindorlarning aksariyati — protestantlar. Yirik shaharlari: Kingston, SpanishTaun.
Tarixi
Ya.da qadimdan indeyslarning aravak til oilasiga mansub qabilalari yashab kelgan. Orolga yevropaliklardan dastlab 1494 yil X. Kolumb ekspeditsiyasi borib tushgan va uni SantYago deb atagan. Keyinchalik indeyscha "Xaymaka" ("buloqlar oroli", "Yamayka") deb nomlangan. 1508 yildan ispanlar Ya.ni oʻz mustamlakasiga aylantirib mahalliy aholi (aravaklar)ni butunlay qirib tashladi. 1513 yildan shakarqamish plantatsiyalarida ishlatish uchun Afrikadan qullar olib borildi. 1655 yil Ya.ni inglizlar bosib oldi (1670 yil rasmiy ravishda Buyuk Britaniya mustamlakasiga aylantirildi). Inglizlar Ya.ni qul savdosining yirik markazlaridan biriga aylantirdilar. 1823—24 va 1831—32 yillardagi qullarning ommaviy harakati natijasida 1833 yil quldorlik bekor qilindi (1838 yil toʻliq bekor qilindi). 1958 yildan Ya. Buyuk Britaniya tomonidan tashkil etilgan VestIndiya Federatsiyasi tarkibida boʻdsi. 1959 yil Ya. ichki oʻzinioʻzi boshkarish huquqini qoʻlga kiritdi. 1961 yil federatsiya tarkibidan chiqsi. Ya. 1962 yil 6 avgustda mustaqillikka erishdi. 1962 yildan BMT aʼzosi. Oʻzbekiston Respublikasi suverenitetini 1992 yil 6 yanvarda tan olgan. Milliy bayrami — avgustning birinchi dushanbasi — Mustaqillik kuni (1962).
Asosiy siyosiy partiya va kasaba uyushmalari. Ya. leyboristlar partiyasi, 1943 yil tuzilgan; Xalq milliy partiyasi, 1938 yil asos solingan. Ya. kasaba uyushmalari kongressi; Ya. milliy ishchilar ittifoqi, 1972 yil tashkil etilgan; Bustamante sanoat ishchilari kasaba uyushmalari, 1938 yil tuzilgan.
Xoʻjaligi, iqtisodiyot va transporti
Ya. — agrarindustrial mamlakat. Yalpi ichki mahsulotda kon sanoati 7,2%, qayta ishlash sanoati 20.1%, qishloq, oʻrmon xoʻjaligi va baliq ovlash 9,4% ni tashkil etadi. Iqtisodiyotining asosi eksport uchun boksit qazib olish va giltuproq ishlab chiqarish.
Avtomobil yoʻllari uz. 18,6 ming km, temir yoʻllar uzunligi 200 km. Asosiy dengiz porti va xalqaro aeroporti — Kingston.
YA. chetga boksit, giltuproq, banan, qandshakar, rom, tamaki, sitrus mevalar chiqaradi. Chetdan yoqilgʻi, xom ashyo, sanoat jihozlari, transport vositalari, oziq-ovqat va isteʼmol mollari oladi. Tashqi savdoda AQSH, Buyuk Britaniya, Kanada bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — Yamayka dollari.
Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari
Vrachlar Kingston yaqinidagi VestIndiya universitetining tibbiyot fakultetida tayyorlanadi. 6 yoshdan 15 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun majburiy taʼlim joriy qilingan. Boshlangʻich maktablarda oʻqish muddati 6 yil, oʻrta maktablarda 7 yil Xususiy oʻquv yurtlari ham bor. Oʻqish ingliz tilida. Hunartexnika taʼlimi toʻliqsiz oʻrta maktab negizida olib boriladi. Kingston shahri yaqinida VestIndiya universiteti (1948 yil tashkil etilgan), Kingstonda gumanitar va tabiiy fanlar hamda texnologiya kolleji, SpanishTaunda qishloq xoʻjaligi maktabi bor. Ilmiy muassasalari: Ya.ni oʻrganish instituti (1879), ilmiy tekshirishlar kengashi (1960), rejalash boshqarmasi, tibbiyot assotsiatsiyasi, tibbiy tadqiqotlar laboratoriya (hammasi Kingstonda), Karib ovqatlanish instituti (1967, Mona qishlogʻida) va boshqalar Kingstonda Ya. kutubxona xizmati (1948), maktab kutubxonalari xizmati, Mona qishlogʻida universitet kutubxonasi (1948) va kollej kutubxonasi bor. Kingstonda tarix, tibbiyot tarixi, badiiy muzeylar, SpanishTaunda xalq muzeyi mavjud.
Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi
Ya.da bir qancha gaz. va jurnal nashr etiladi. Asosiylari: "Deyli gliner" ("Kundalik xabarchi", kundalik gazeta, 1834 yildan), "Deyli star" ("Kunduzgi yulduz", kundalik kechki gazeta, 1951 yildan), "Karibian chellendj" ("Karib chaqirigʻi", oylik jurnal, 1957 yildan), "Sandi gliner" ("Yakshanba xabarchisi", "Deyli gliner" gaz. ilovasi). "Djampress" hukumat axborot agentligi 1984 yil tashkil etilgan. "Televiji Djamayka limited" radiotelevideniye xizmati, 1959 yil tuzilgan. Ya. radiosi tijorat xizmati boʻlib, 1947 yil asos solingan. Yana bir qancha tijorat radiostya mavjud.
Adabiyoti
Adabiyoti ingliz va kreol tillarida rivojlanmoqda. Luiz Bennetning kreol tilida yaratgan sheʼrlari mashhur. Ingliz tilidagi adabiyot 18-asrda vujudga kelgan. T. Redkam (1870—1933) sheʼr va pyesalari, G.J. De Lisser (1878—1944) romanlarida milliy mavzu oʻz aksini topdi. Bu davrda shoir K.MakKey (1890—1948) mashhur boʻlgan. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) dan keyin adabiyotning yuksalish davri boshlandi. Ijtimoiy mavzuda R.Meysning "Insonaka" (1954), "Qora chaqmoq" (1955) nomidagi dastlabki romanlari, "Yangi kun" (1949) qissasi, V.Ridning "Qoplon" (1958) qissasi yuzaga keldi. Milliy ozodlik kurashi mavzusi J.Xirnning "Deraza yaqinidagi tovush" (1955), "Yashash mumkin boʻlgan mamlakat" romanlaridan oʻrin egalladi. O.Pattersonning "Xarobalar yoʻq" (1967), "Sizif farzandlari" (1968) romanlari zamonaviylikka, "Jon fido qil, uzoq kun" (1972) tarixiy romani 18-asrdagi Ya. hayotiga bagʻishlangan. K.Tompson, E.Solki, P.O.Robinson, D.Xaynde va boshqalar hikoya janrida samarali ijod qildilar. Ya.da birinchi sheʼriy antologiya 1929 yil nashrdan chiqqan. Shoirlardan U.E.Roberts, F.Sherlok mashhur boʻlgan. Ularning sheʼrlaridagi vatan mavzuini shoirlar V.Virtyu, D.Kempbell, X.Karberi, M.Morris, D.Skott, A.Maknis va boshqalar davom ettirdilar. T.Ronning pyesalari mashhur.
Maʼmorligi va tasviriy sanʼati
Ya. sanʼatida Yevropa, ayniqsa ingliz madaniyatining kuchli taʼsiri Afrika xalqlari anʼanalari bilan qoʻshilib ketgan. 17— 19-asrlarda shaharlarda ingliz meʼmorligi uslubida toʻgʻri burchakli 1 qavatli tosh va gʻisht imoratlar qurildi (SpanishTaundagi SentKetrin sobori, 1655; Kingstondagi Rokfort qalʼasi, 17asr oxiri — 19-asr; Kingstondagi shtab binosi, hozirgi hukumat saroyi, 18-asr). Xalq turar joylari 2 qavatli metall bezakli yogʻoch uylar (verandasi bilan) boʻlgan. Boylarning shahar yaqinidagi uylari amerika "mustamlakachilik uslubi"da barpo etilgan. 20-asrning oʻrtalaridan zamonaviy koʻp qavatli binolar qurila boshladi (VestIndiya universiteti binosi, Kingstondagi Nennivill turar joy massivi).
20-asr oʻrtalaridan professional tasviriy sanʼat rivojlandi. Oddiy kishilar hayoti, mamlakatdagi ijtimoiy ziddiyatlar tasviriy sanʼat ustalari asarlarida oʻz ifodasini topmoqda. Rassomlardan A.Xyu, R.Kempbell, D.Pottinger, L.Morris, haykaltaroshlardan E.Menli, N.Roy mashhur. Ya.da yogʻoch oʻymakorligi, kandakorlik kabi anʼanaviy xalq hunarmandchiligi rivojlangan.
NGC 2551
NGC 2551 Camelopardalis yulduz turkumidagi Sa tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni Wilhelm Tempel 1882-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Russell Penn
Russell Anthony Penn(1985-yil 8-noyabrda tugʻilgan) — ingliz sobiq professional futbolchisi, yarim himoyachi sifatida oʻynagan. U 2019-yilda National League North klubi Kidderminster Harriers ga vaqtinchalik va 2020-yilda doimiy menejer etib tayinlangan.
Jamoalardagi faoliyati
G'arbiy Midlend shtatining Dudley shahrida sportchi oilada tug'ilgan (uning otasi Halesowen Town jamoasida futbolchi bo'lgan va uning ukasi Mayk regbi ittifoqi professionaliga aylangan), Penn o'z faoliyatini yoshligida Birmingem Cityda boshlagan. U 2002-yilning mart oyida Kidderminster Harriersda yoshlar tizimiga qo'shilgan va 2002-yilning iyulida Skuntorp Yunaytedning yoshlar tizimiga qo'shilishdan oldin 7-mart kuni Vellingtonga qarshi yoshlar jamoasi o'yinida maydonga tushgan.
Penn 2009-yilning 9-iyulida ikki yillik shartnomaga ko'ra, noma'lum to'lov evaziga klub rekordi deb hisoblangan yangi Liga Ikkinchi klubi Burton Albionga qo'shildi. U Burton uchun birinchi golini 2009-yil 15-avgustda Morecambe ustidan 5:2 hisobida g'alaba qozongan.
Penn 2011-yil 23-mayda Burton bilan yangi shartnomani rad etganidan so'ng, 2-liganing "Cheltenxem Town" klubi bilan ikki yillik shartnoma imzoladi. U "Cheltenxem" uchun birinchi golini 2011-yil dekabr oyida Angliya kubogi 2-bosqichi doirasidagi "Luton Town"da mehmonda, bir hafta o'tgach, ikkinchi ligada "Sautend Yunayted"ga qarshi o'yinda urdi.
2013-yilning 7-yanvarida Penn Angliya kubogi 3-raundida Premer-liga jamoasi “Everton”dan 5:1 hisobida mag‘lubiyatga uchraganida, o‘yinning eng yaxshi odamiga aylandi va mezbonlar darvozasini ishg‘ol qildi. Klub sardori Alan Bennet 2013-yil yanvar transfer oynasida ketganidan so'ng, Penn "Cheltenxem" menejeri Mark Yeyts tomonidan yangi klub sardori etib tayinlandi.
Penn 2014-yilning 6-yanvarida Cheltenxemning 2-ligadagi raqibi York City bilan ikki yarim yillik shartnomaga imzo chekdi.
Penn 2016-yil 27-may kuni bir yillik shartnoma asosida 2-liganing Karlayl Yunayted klubiga qo'shilish uchun yangi shartnomani rad etdi. 2016-yil 22-sentyabrda Penn 25-oktabrgacha bir oylik ijara asosida Milliy liga klubi Geytsxedga qo‘shildi va Karlayl tarkibida bor-yo‘g‘i ikki marta maydonga tushdi. 2016-yil 24-oktyabrda kredit muddati 26-dekabrgacha uzaytirildi.
Milliy liganing Wrexham klubi bilan 2016-17-yil oxirigacha shartnoma imzoladi.
Penn 2017-yilning 11-mayida oilaviy sabablarga ko‘ra Wrexham bilan yangi shartnomani rad etganidan so‘ng bir yillik shartnoma asosida Geytsxedga qaytdi.
Penn 2018-yil 8-may kuni Shimoliy Milliy Liga klubi York City bilan qayta shartnoma imzoladi. Olti oy o'tgach, u Yorkning Shimoliy Milliy ligasi raqibi Kidderminster Xarriers bilan bir yarim yillik shartnoma asosida bepul transferga qayta imzo chekdi.
Lyons (Georgia)
Lyons AQShning Georgia shtatida joylashgan shahardir. Toombs okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
4169 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 213,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 19,5 km2. Shundan 19,4 km2 quruqlik, 0,1 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 73 m balandlikda joylashgan.
Bourseul
Bourseul Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Côtes-d'Armor departamenti Dinan tumani tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 22,0 km2.
Musevo
Musevo ( Мусево ) - Bolgariyaning janubiy-markaziy qismidagi Qırdjali viloyatining Ardino munisipalitetidagi qishloq. U Sofiyadan 188.205 km janubi-sharqda joylashgan. Maydoni 4,309 kvadrat kilometrni tashkil etadi. 2007- yil holatiga ko'ra 56 kishidan iborat edi.
İnköy, Gerede
İnköy Turkiyaning Bolu viloyati Gerede tumaniga qarashli qishloqdir. 2010-yilda 70 nafar aholi istiqomat qiladi.
Manbalar
<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css">
Somerton (Arizona)
Somerton AQShning Arizona shtatida joylashgan shahardir. Yuma okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
14,528 nafar aholi istiqomat qiladi (2011). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 2962,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,4 km2. Shundan 3,4 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 32 m balandlikda joylashgan. thumb|left|200px|Somerton manzarasi.
NGC 2552
NGC 2552 Silovsin yulduz turkumidagi SBm tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni William Herschel 1788-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Saint-Fons
Aholisi
15.671 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 2569,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 6,1 km2. Dengiz sathidan 155 – 220 m balandlikda joylashgan.
Nüziders
Nüziders Avstriyaning Vorarlberg yerida joylashgan kommunadir. Bludenz (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 22.16 km2. 5054 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Bagnasco
Bagnasco Italiyaning Piemont mintaqasida joylashgan kommunadir. Cuneo provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 31 km2. 1033 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Cooleemee (Shimoliy Karolina)
Cooleemee AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahardir. Davie County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
968 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 2 km2. Shundan 2,0 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 225 m balandlikda joylashgan.
Koʻlob
Koʻlob (Кӯлоб; ) — Tojikiston Respublikasining janubidagi shahar (1934-yildan). Yax-suv (Panj havzasi) vodiysida, Dushanbedan 202 km. Hazratishoh tizmasi etagida. Dushanba bilan temir yoʻl va avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Aholisi 98,5 ming kishi (2013-yillar oʻrtalari).
Ijtimoiy soha
Akkumulyatorlar ishlab chiqaradigan zavod, paxta tozalash, moy, sut zavodlari, goʻsht va non kombinatlari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Pedagogika instituti, teatr, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi, Mirsaid Hamadoniy maqbarasi (14— 17-asrlar) mavjud.
Takehiro Tomiyasu
Takehiro Tomiyasu (冨安 健洋; 5-noyabr 1998-yilda tugʻilgan) — yaponiyalik futbolchi.
Terma jamoadagi faoliyati
Milliy terma jamoadagi ilk debyutini 2018-yili 12-oktabr Panama terma jamoasi bilan boʻlgan oʻyinda oʻtkazgan. Shu vaqtga qadar u milliy terma jamoa safida 18 ta oʻyinda ishtirok etib kelgan.
İmamlar, Gerede
Imlar (Turkiya) — Bolu viloyatining Gerede tumaniga qarashli qishloq. 2010-yilda 86 nafar aholi istiqomat qiladi.
Olamudin tumani
Olamuddin tumani (Аламүдүн району) — Qirgʻiziston Respublikasining Chuy viloyatidagi tuman.
Maʼmuriy markazi - Lebedinovka
Arganda del Rey
Arganda del Rey Ispaniyaning Madrid mintaqasida joylashgan shahardir. Madrid provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 79,7 km2. Aholisi — 53135 kishi (2010).
Gignat
Gignat Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Puy-de-Dôme departamenti Issoire tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
227 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 64,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,5 km2.
Eminefendi (Keskin)
Eminefendi — Kırıkkale viloyatining Keskin tumaniga qarashli qishloq.
Tarixi
Qishloq 1925 yildan beri shu nomda ataladi.
Joylashuvi
Bu qishloq Kırıkkale viloyati markazidan 32 km, Keskin tuman markazidan 5 km uzoqlikda joylashgan.
Charnod
Charnod Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Jura departamenti Lons-le-Saunier tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
47 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 9,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,0 km2. Dengiz sathidan 480 – 685 m balandlikda joylashgan.
South Tucson (Arizona)
South Tucson AQShning Arizona shtatida joylashgan shahardir. Pima okrugi tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 2,6 km2. Shundan 2,6 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 739 m balandlikda joylashgan.
Rodenäs
Rodenäs Germaniyaning Schleswig-Holstein yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Nordfriesland tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 19,84 km2. 429 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Rodenäsning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Cornelius (Shimoliy Karolina)
Cornelius AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahardir. Mecklenburg County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
20449 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 22,6 km2. Shundan 21,9 km2 quruqlik, 0,7 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 256 m balandlikda joylashgan.
Madison (Georgia)
Madison AQShning Georgia shtatida joylashgan shahardir. Morgan okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
3636 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 157,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 23,1 km2. Shundan 23 km2 quruqlik, 0,1 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 207 m balandlikda joylashgan.
Koʻltoʻsin
Koʻltoʻsin — Samarqand viloyati xududidagi tekislik. Qorachatogʻning shim. etagida, togʻ oldi botigʻining turli oqiziklar va koʻl choʻkindi jinslari bilan toʻlishidan hosil boʻlgan. Toʻsinsoy Qorachatogʻni kesib, Zarafshon vodiysiga chiqkandan soʻng koʻl suvi oqib chiqib ketgan. Yer yuzasi Tusinsoyga tomon nishab; yosh jarlar kesib oʻtgan. Koʻlning kulrang tusli gil jinslari togʻ yon bagʻrida 120 m gacha balandlikda uchraydi.
K. ekinzor va bogʻlarga aylantirilgan. Quruqsoy, Nukatsoy, Ilonlisoydan sugʻoriladi.
Zilzila
right|250px|thumb|1963-1998-yillar orasida sodir boʻlgan zilzilalar.
Chevrolet Spark
Chevolet Spark - Oʻzbekistonda ham ishlab chiqariladigan yengil avtomobil rusumi. UzDaewoo Avtokorxonasi, Andijon.
Zilzila
Zilzila, yer qimirlash — Yer poʻstida yoki mantiyaning yuqori qismida toʻsatdan siljish, sinish yoki oʻpirilish roʻy berishi oqibatida vujudga keladigan va toʻlqinsimon tebranishlar tarzida uzoqlarga tarqaladigan yer osti silkinishlari va tebranishlari. Sabablariga koʻra, tektonik, vulqoniy va oʻpirilish zilzilalariga boʻlinadi. Yer poʻstining xar xil chuqurligida tabiiy kuchlar taʼsirida sodir boʻladigan silkinishlar tektonik zilzilalar deyiladi. Ular yer qaʼridagi harakat va jarayonlarning mahsuli boʻlib, bu jarayonlarning kinetik quvvat tarzida birdan (1 min.da) sarflanishi oqibatidir. Vulqoniy va oʻpirilish zilzilalari tabiatda juda kam sodir boʻladi; ular kuchi jixatidan tektonik zilzilalarning eng kuchsizi bilan tenglashadi. Yer sharida sodir boʻladigan zilzilalar soni yil davomida bir necha yuz mingga yetishi mumkin. Shulardan aksariyat koʻpchilik qismi seysmograflargina sezadigan kuchsiz zilzilalar boʻlib, odamlar sezadiganlari bir necha mingga yetadi. Xalq xoʻjaligiga zarar yetkazadigan zilzilalar esa bir necha oʻndan bir necha yuztagacha boʻlishi mumkin. Bir yil davomida sodir boʻlgan hamma zilzilalar natijasida taxminan 0,510" J kinetik quvvat ajralib chiqadi. Bu quvvat miqdori juda katta boʻlishiga qaramay, Yer qaʼrida sodir boʻladigan jarayonlardan ajralib chiqadigan umumiy quvvatning 0,5% inigina tashkil etadi.
Zilzila haqida umumiy tushuncha
Zilzilalar yer sharining tektonik jihatdan eng faol boʻlgan togʻ tizmalari joylashgan hududlarda koʻproq boʻladi. Bu joylar geologik iborada yer yuzining belbogʻli (mintaqali) buzilish joylari deb yuritiladi.
right|250px|thumb|Tektonik plitalar
Yer sharining kuchli zilzilalar sodir boʻladigan mintaqalarini seysmik jihatdan faolligiga qarab ikkita asosiy hududga boʻlish mumkin; birinchisi, geografik kenglik yoʻnalishida Alp, Karpat, Kavkaz, Kopetdogʻ, Tyanshan, Pomir, Himolay, ikkinchisi, meridional yoʻnalishda — Tinch okeanining ikki qirgʻogʻi boʻyicha va qisman quruqlik mintaqasida joylashgan. Bunday seysmik faollashgan joylarga Janubiy Amerikadan Antarktidagacha, Yevropa va Osiyo qitʼasining shimoliy qismi, Markaziy va Gʻarbiy Afrika, Avstraliya va b. hududlar kiradi. Demak, Markaziy Osiyo uning seysmik jihatdan faol boʻlgan Kopetdogʻ, Tyanshan, Pomir togʻlari tufayli seysmik faol mintaqaga kiradi.
Yer poʻsti yoki yuqori mantiya qatlamidagi zilzila paydo boʻlgan maʼlum bir hajm zilzila oʻchogʻi, uning markazi deb hisoblangan nuqta esa gipotsentr, gipotsentrning yer yuzasidagi proyeksiyasi zilzila epitsentri deyiladi. Epitsentr va gipotsentr oraligʻidagi masofa zilzilaning yer yuzidan chuqurligini koʻrsatadi. Zilzila oʻchogʻi Oʻrta Osiyo hududida, aksariyat hollarda, Yer sathidan 5-50 km chuqurlikda joylashgan boʻladi. Yer sharining maʼlum hududlarida zilzilalar oʻchogʻi 200— 300, hatto 700 km gacha chuqurlikda boʻlishi ham mumkin.
Zilzila tufayli yer yuzidagi silkinishlar ballarda oʻlchanadi. Silkinishlar epitsentrda eng kuchli boʻlib, undan uzoqlashgan sari kuchi pasaya boradi. Epitsentr atrofidagi eng kuchli silkinishlarni belgilab, ular tutashgan chiziq ichidagi maydon (sath) pleystoseys hudud deyiladi.
Zilzila sodir boʻlganda uning oʻchogʻidan boʻylama va koʻndalang seysmik toʻlqinlar tarqaladi. Boʻylama toʻlqinlar R harfi (birinchi toʻlqin), koʻndalang toʻlqinlar S harfi (ikkinchi toʻlqin) bilan belgilanadi. Bulardan tashqari, yer yuzasida paydo boʻladigan yuza toʻlqinlar (L) mavjud. Mazkur toʻlqinlar asosiy hisoblansada, koʻndalang va boʻylama toʻlqinlar yer yuzasi hamda ichki qatlamalarida sinish va qaytarilish xususiyatiga egaligi sababli murakkab toʻlqinlar hosil boʻladi. Toʻlqinlar har xil tezlik bilan tarqaladi. Eng tez tarqaluvchi toʻlqin boʻylama toʻlqin boʻlib, muhitda taxminan bino ichidagi odamlarning koʻpchiligi sezadi. Uydagi jihozlar harakatga keladi. Bino va mebel tebranadi. Uyqudagilar uygʻonib ketadi. Hamma sezadi.Koʻpchilik tashqariga chiqishga oshiqadi, baʼzi buyumlar turgan yeridan tushib ketadi.
thumb|left|[[Tinch okeanida tsunami toʻqinlarining tarqalishi, Yaponiyadagi zilzila (2011)|234x234px]]
Baʼzi uylarda suvoqlar koʻchib tushadi. Imoratlar shikastlanadi, gʻishtli devorlar yoriladi. Xom gʻisht va paxsadan qurilgan baʼzi uylar buziladi, togʻlarda baʼzan qoyalar koʻchadi. Imoratlar kuchli shikastlanadi, togʻlarda surilmalar yuz beradi. Gʻisht, betondan ishlangan uylar butunlay yoki qisman buziladi, yer osti quvurlari uziladi. Qoyalar qulab, tepaliklar suriladi, yerdagi yoriqlarning eni 10 sm gacha boradi. Yer yuzida katta (eni 1 m gacha) yoriqlar paydo boʻladi. Toʻgʻon va qirgʻoq dambalari ishdan chiqadi, temir yoʻllar bukiladi. Yangi koʻllar paydo boʻladi. Yer yuzida keng va chuqur jarliklar hosil boʻladi, yer vertikal va gorizontal yoʻnalishda silkinadi. Togʻlarda qoyalar agʻdariladi, koʻprik, toʻgʻon, temir yoʻllari butunlay buziladi. Yer qiyofasi, relyefi oʻzgaradi. Yer yuzi burmalanadi, baland qoyalar agʻdariladi, daryolar oʻzanini oʻzgartiradi. Koʻndalang toʻlqin esa oʻrtacha 5 km/s tezlikda, yuza toʻlqinlar esa eng sekin tezlikda tarqaladi. Qayd qilingan toʻlqinlarning yozuviga qarab zilzila epitsentridan stansiyagacha boʻlgan masofani aniqlash imkonini beradi. Shu maqsadda koʻndalang va boʻylama toʻlqinlar orasidagi vaqtning epitsentr uzoqligiga bogʻliqligi har xil hudud uchun oʻrganiladi. Bu bogʻliqlik chizma koʻrinishida boʻlib, u godograf deb yuritiladi va zilzila maʼlumotlarini ishlash va oʻrganishda muhim ahamiyatga ega boʻladi. Zilzila toʻlqinlarining umumiy quvvati magnituda (M) bilan belgilanadi. U shartli son boʻlib, yer sathidagi muhit zarralarining siljish amplitudasiga toʻgʻri keladi. Bu qiymat seysmik stansiyalar qayd qilgan yozuvlar — seysmogrammalardan aniqlanadi. „A“ harfi bilan belgilangan kattalik K = lg£ zilzilaning quvvatlilik sinfi deb ataladi. Masalan, magnitudasi 5 ga teng (M = 5) boʻlgan zilzila oʻchogʻidan 1012 J quvvat ajraladi, yaʼni K = 12. zilzila kuchini ifodalash uchun turli seysmik shkalalar taklif etilgan. Ulardan biri — 1917 yilda Halqaro seysmik assotsiatsiya tomonidan qabul qilingan 12 balli Merkalli — Kankani — Ziberg shkalasi boʻlib, u hozirgacha bir qancha Yevropa mamlakatlarida qoʻllaniladi. Ikkinchisi — AQSH da Vud va Nyumanlar tomonidan 1931 yilda Merkalli shkalasini bir oz mukammallashtirilgan 12 balli MM shkalasi qisoblanadi. Uchinchisi — Rossiyada S. V. Medvedev tomonidan ishlab chiqilgan 12 balli shkaladir. 1964-yil Parijda YUNESKO ning seysmologiya va seysmobardosh qurilish boʻyicha oʻtkazilgan davlatlararo yigʻilishida tavsiya etilgan MSHK=1964 12balli shkala S. V. Medvedev (Moskva), V. Shponxoyer (Iyena, Germaniya) va V. Karniklar (Praga) tomonidan tuzilgan. Zilzila kuchini aniqlashning juda koʻp usullari va belgilari bor. Pekin zilzilaning yer yuzida namoyon boʻlishi ballarda aniqlanganligi bilan zilzilaning aniq, quvvatini ballar ifodalamaydi. Shuning uchun zilzilaning haqiqiy kuchini koʻrsatuvchi oʻlcham — magnituda hisoblanadi. Magnituda 1940y.lar boshlarida amerikalik tadqiqotchilar Ch. Rixter va B. Gutenberglar tomonidan kiritilgan va quyidagicha ifodalanadi:
M = \gA, mkm + 1,32 lgX, km.
Bu yerda: A — seysmik toʻlqin amplitudasi yoki mkm surilishi, X — seysmograf joylashgan yerdan zilzila epitsentrigacha boʻlgan masofa.
right|250px|thumb
Xalqaro maʼlumotlarda zilzila kuchi magnituda orqali Rixter shkalasida beriladi. Eng kuchli zilzilaning magnitudasi 9 gacha yetishi mumkin. Zilzila quvvati (Ye) Joulda oʻlchanadi. Zilzila quvvati bilan magnitudasi oʻrtasida bogʻlanish quyidagicha ifodalanadi: \gE — aM + V. Zilzilaning yer yuzida bir xil kuch bilan namoyon boʻlgan nuqtalarini tutashtiruvchi chiziqqa izoseysta chizigʻi, zilzila kuchining hududda tarqalishini koʻrsatuvchi izoseystalar toʻplamiga izoseystalar xaritasi deyiladi.
left|300px|thumb|San Andreas Lomaning aerotasviri, Los Anjeles
1966-yil 26-aprelda Toshkentda yuz bergan zilziladan soʻng sobiq Ittifoqda birinchi boʻlib Oʻzbekiston FA tarkibida 1966-yil oktabr oyida Seysmologiya instituti tashkil qilindi. Institutning asosiy ilmiy yoʻnalishlaridan biri zilzilalarning tabiatini, u sodir boʻladigan muhit xususiyatlarini, zilzilalarning darakchilarini oʻrganish va uni bashorat (prognoz) qilish usullarining nazariy asoslarini yaratish deb belgilanadi. Zilzilani bashorat qilish borasida Oʻzbekistonda muhim natijalarga erishildi. Jumladan, kuchli zilzilalarni bashorat qilish boʻyicha ishonchli va istiqbolli yangi usullar yaratildi, ularning nazariy va amaliy asoslari ishlab chiqildi. Bu usullar majmuini qoʻllash asosida Oʻzbekiston hududi va yon atrofdagi hududlarda boʻlib oʻtgan bir necha kuchli zilzilalarni oldindan aytishga muvaffaq boʻlindi. Masalan, 1976-yil 17-maydagi Gazli, 1978-yil 1-noyabrdagi Olay, 1984-yil 18-fevraldagi Pop zilzilalari oldindan aytilgan.
Yer yuzida roʻy bergan kuchli zilzilalar jumlasiga Lissabon (1755), Kaliforniya (1906), Ashxobod (1948), Chili (1960), Tokio (1923), Xitoy (1976), Spitak (Armaniston, 1988), Zaysan (Qozogʻiston, 1990), Suusamir (Qirgʻiziston, 1922) lar va Oʻzbekiston qududida esa — 838—839-yillarda Fargʻonada, 942-yilda Buxoroda, 1208—1209-yillarda Urganchda, 1490-yilda Samarqandda, 1494-yilda Namanganda, 1620-yilda Axsikentda, 1902-yilda Andijonda, 1921 — 1922-yillarda Buxoro va Samarqand yaqinida, 1927-yilda Namanganda, 1868, 1924, 1938, 1966-yillarda Toshkentda, 1976, 1984-yillarda Gazlida boʻlgan zilzilalarni kiritish mumkin.
Zilzilaning yuzaga kelish sabablari
thumb|300px|[[Seysmograf]]
Yer silkinishi yuzaga kelish sabablariga koʻra quyidagi guruhlarga boʻlinadi: Yuqorida qayd etilgan yer silkinishi turlari ichida katta maydonga tarqaladigani va eng ko'p talofat keltiradigani tektonik yer silkinishidir. Bunday yer silkinishlar haqida gap ketganda litosfera oʻramlarida boʻladigan harakat (tektonik kuchlar) tushuniladi. Qiya sathlarida togʻ jinslarining katta bo'laklarini agʻdarilishi, yoki tog'larning oʻpirilishi natijasida yuzaga keluvchi yer silkinishlar agʻdarilish zilzilalari deyiladi. Bu yer silkinishining tarqalish maydoni kichik, koʻp hollarda talofatsiz boʻladi.
Vulqon jarayoni, yaʼni yer ostidagi magmani vulqon kanali orqali yer yuzasiga chiqishi bilan bogʻlik boʻlgan yer silkinishiga vulqonli yer silkinishi deyiladi.Bunday yer silkinishi vulqonning faollashishi bilan bogʻlik boʻlganligi sababli aksariyat koʻp hollarda ular aniq bashorat qilinadi.Shuning uchun uning keltiradigan talofati deyarli kuchli boʻlmaydi.
Insonning muxandislik faoliyati bilan bogʻlik boʻlgan yer silkinishlar asosan oxirgi yillarda hisobga olinmoqda.Bunday yer silkinish yirik suv omborlari vujudga kelgan hududlarda, gaz, neft mahsulotlarining yer ostidan surib olinishi jarayoni amalga oshirilgan maydonlarda yuz bermoqda. Inson oʻzining muxandislik faoliyati bilan yer osti komponentlariga muayyan taʼsir etishi, u yoki bu darajada oʻzgartirishi yer silkinishining vujudga kelishiga sabab boʻlmoqda. Daryo vodiylariga toʻgʻonlarning qurilishi natijasida maydoni bir necha ming km2, hajmi bir necha yuz km3 dan katta boʻlgan (masalan, Chorvoq suv omborining umumiy xajmi 2,1 mld. m3, suv sathi maydoni 3640 ga teng) suv omborlari vujudga kelmoqda. Yer qaʼrida 4000-5000 m chuqurlikda yotgan gaz, neft yer sathiga soʻrib chiqarilmoqda, yer ostida uzoq geologik davrlar mobaynida yotgan koʻmir ana shu yer qaʼrida yondirilib gazga aylantirib olinmoqda. Vaqtincha saqlash maqsadida baʼzan yer osti gʻorlariga, xandaklariga va togʻ jinslari gʻovaklariga gaz, neft mahsulotlari yuqori bosim ostida kiritilmoqda, juda katta miqdordagi mineral suvlar yer ostidan chiqarib olinmoqda. Yer qaʼrining odamlar taʼsir etish joylarida yigʻilayotgan energiya miqdorining u yoki bu darajada oshishi yoki kamayishi oqibatida sodir boʻlgan yer silkinishlari Hindiston, AQSH, Oʻzbekistonda kuzatilganligi fandan maʼlum. Jumladan, Chorvoq suv ombori qurilib boʻlingandan keyin bu hududda bir necha marta yer silkinishlar boʻlib oʻtgan. Tekshirishlarning koʻrsatishicha, bu yer silkinishlar oʻzlarining tayyorlanish, sodir boʻlish mexanizmlari bilan Chorvoq suv omboriga yigʻilgan suvning miqdori va yigʻilgan suvni suv omboridan chiqarilish tezligi bilan bogʻliq holda yuz berishi kuzatilgan. Bunga birinchidan, suv omborining 2,1 milliard m3 dan ortiq suv bilan toʻlatilishi jarayonida, ombor tubida yotuvchi togʻ jinslarining siqilishi va taranglashishi oqibatida yuz beradigan mikrosiniqlar, darz ketishlar va ularning nisbiy harakati sabab boʻlsa, ikkinchidan, suvni suv omboridan bir meʼyorida chiqarilmasligi va togʻ jinslariga taʼsir qiluvchi kuchlarning nomutanosib xolatda boʻshatilishi, oʻzgarishi sabab boʻlgan. Respublikamizning harbiy hududida 1976, 1984-yillarda yuz bergan 8-10 balli Gazlidagi yer silkinishlarini baʼzi olimlar ana shu hududdagi mavjud gaz konlari va ulardan gazni surib olish jarayoni bilan bogʻlashadi. 1976-yildagi Gazli yer silkinishining gipotsentri (zilzila oʻchogi, litosferaning maʼlum chuqurlikdagi togʻ jinslari qatlamlarining uzilishi, surilish joyi) yer qobigʻining 5-25 km chuqur oraligʻida, 1984-yilgi yer silkinishida esa 50-200 km oraligʻida joylashgan. Yer silkinish hodisasini vujudga keltiruvchi energiyaning yigʻilishi, sarflanish darajasi silkinish hududlaridan surib olingan gazning miqdori, yer qaʼri togʻ jinsi qatlamlariga tushayotgan tabiiy bosimning mutanosibligini maʼlum darajada buzilganligi oqibati zilzilaning sodir boʻlish vaqtini tezlashtiradi.
Zilzila turlaridan eng xavflisi (talofatlisi) tektonik zilzila hisoblanadi. Maʼlumki, har yili sayyoramizda 100000 dan ortiq yer silkinishlarini seysmik asboblar (seysmograflar) qayd etadi. Bulardan 100 tasi vayron qiluvchi fojia boʻlib, imorat va inshootlarning buzilishiga, yer yuzasida yoriqlarning paydo boʻlishiga, ming-minglab insonlar yostigʻining qurishiga olib keladi.
Yer silkinish oʻchogʻi gipotsentrning joylashgan chuqurligi boʻyicha:
Respublikamizda kuzatiladigan zilzilalarning oʻchogʻi asosan 70 km.gacha chuqurliklarda joylashganligi qayd etilgan. Mantiyadagi katta bosim yoki portlashlar tufayli zilzila oʻchogʻi vujudga keladi, natijada katta kuchlanishlar paydo boʻladi, bular oʻz navbatida yerning ustki qatlamini tebranishiga olib keladi. Gipotsentrdan hamma tarafga, qaytar seysmik toʻlqinlar tarqaladi, ular asosan, boylama va koʻndalang turlariga boʻlinadi.Yer ostidan uzunasiga tarqalayotgan (vertikal tarzda) toʻlqinlar oʻz yoʻnalishi buyicha navbatma-navbat yer poʻstlogʻini siqib, yer yuzasiga chiqqanda tovush chiqaradi. Bu esa yer silkinishi oldidan chiqadigan tovushning oʻzginasidir. Koʻndalang toʻlqinlar (gorizontal) yer yuzasiga chiqib, zilzila toʻlqinlarini vujudga keltiradi va epitsentrdan barcha taraflarga tarqaladi. Kuchli yer silkinishi oqibatida yerning yaxlitligi, butunligi oʻzgaradi, inshootlar, jihozlar buziladi, kommunal-energetik qismlar ishdan chiqishi, insonlar oʻlimi yuz beradi. Yer silkinishi koʻpchilik hollarda maʼlum intensivlikda chiqadigan tovush bilan yuz beradi va uning past-balandligi yer qimirlashning kuchiga bogʻlik.
Yer qimirlashning asosiy koʻrsatkichlari quyidagilardan iborat: yer silkinish oʻchogʻining chuqurligi, silkinish amplitudasi va yer silkinishining intensiv energiyasi.
Zilzila kuchi
Yer silkinish kuchiga qarab shartli ravishda quyidagi holatlar kuzatiladi:
MDH hududining 20% ga yaqin yeri seysmik faol mintaqa hisoblanib, bunday hududlarga asosan togʻli hududlar, Kavkaz orti, Shimoliy Kavkaz, Karpat boʻyi, Janubiy Qrim, Moldaviya, Primor’e, Saxalin, Kamchatka, Kuril orollari, Turkmaniston va Oʻrta Osiyoning torli oʻlkalari kiradi.
Yer silkinishining baʼzi koʻrsatkichlari:
Zilzilar tarixi
thumb|250px|Zilzila oqibatlari, [[San-Fransisko, AQSh, 1906-yil
thumb|250px|Suvosti zilzilasi oqibatlari
thumb|250px|Yaponiyadagi zilzila oqibati, yoʻl yorigʻi]]
Yer silkinishida katta moddiy yoʻqotish hamda minglab odamlar oʻlimi yuz beradi. Masalan, 1990-yilda Erondagi 8 balli yer qimirlashi oqibatida 50 ming odam oʻlib, 1 mln.ga yaqin odamlar esa, qon yoʻqotib, jarohatolganlar. Xuddi shunday holat 1988-yil 7-dekabrda Armanistondagi yer qimirlashida ham kuzatildi. U yerda juda katta kuch bilan (10,5 ball) yer silkinishining oqibatda 25 ming odam oʻlgan. Bunda 8 mln. kv.m uy joy yoʻq boʻlib ketgan, 514 ming kishi boshpanasiz qolgan. Yer ostida qolganlardan 15250 kishi qutqarilgan. Yer silkinish 4 ta katta shaharlarni, Leninakan, Kirovokan, Spitak va Stepanavan hamda 58 ta yashash punktlarini oʻz ichiga olgan. Shulardan 1500 ta qishloq vayron boʻlgan, 12 ta shahar shikastlangan, ulardan 3 tasi batamom yoʻq boʻlib ketgan. Bulardan tashqari, sanoat va qishloq xoʻjaligi korxonalari deyarli izdan chiqqan, avtomobil va temiryoʻllarning koʻp qismi, aloqa, koʻpriklar yaroqsiz holga kelgan. Bu tabiiy ofat munosabati bilan dunyoning turli burchaklaridan, jumladan, Oʻzbekistondan ham yordam kuchlari kelib, u yerdagi jabrlangan xalqqa moddiy va maʼnaviy yordam koʻrsatilgan. Shuningdek, fuqarolar mudofaasi organlari (sobiq ittifoq, mudofaa vazirligiga qarashli) tomonidan 23000 dan koʻp kishilar safarbar etilib, ular xizmatida 3000 dan ortiq turli xildagi texnikalar ishtirok etgan. Juda katta miqyosdagi tabobat xizmati armiyasi ham yordam koʻrsatdi. Hattoki yer ostida, inshootlar tagida qolgan odamlarni chiqarish uchun chet ellar — Angliya, Fransiya, Shveysariya va boshqa davlatlardan mutaxassislar kelib yordam berganlar. Xuddi shunga oʻxshash holat 1966-yildagi Toshkent zilzilasida ham kuzatilgan. Unda 8 balli silkinish sodir bulib, imoratlarga, katta qurilishlarga ziyon yetgan. Silkinishlar bir necha kungacha vaqti-vaqti bilan takrorlanib turgan. Buning oqibatida 78 ming oila boshpanasiz qolgan, 2 mln. kvadrat metr yerdagi turar joylar 7600 oʻrinli maktablar, 2400 oʻrinli maktabgacha tarbiya muassasalari ishdan chiqqan, 690 savdo va 84 turli korxona idoralari ziyon koʻrgan. Oʻsha vaqtda moddiy zarar miqdori xech qayerda yozilmagan edi.
Gyandja zilzilasi Gyandja zilzilasi — hozirgi Ozarbayjon hududining Gyandja shahri yaqinidagi 1139-yili 30-sentabr kuni boʻlgan 11 ballik zilziladir. Oqibatda 230 ming kishi halok boʻldi, 8 ta koʻl hosil boʻldi (Geygel ko'li). Bu zilzila tarixdagi eng falokatli 5 zilzilalar toifasiga kiradi.
Buyuk Xitoy zilzilasi Buyuk Xitoy zilzilasi (xit. 嘉靖大地震) — Shensi provinsiyasida 1556-yil 23-yanvar kuni sodir boʻlgan. Salkam 830 000 kishi halok boʻldi. Epetsentr Vey daryosi vodiysida boʻlib, Xuasyane shahri butkul yoʻq boʻldi. 20 mlik yoriqlar paydo boʻldi, 500 kmlik hududga zilzila taʼsir koʻrsatdi. Zilziladan soʻng ancha vaqt aftershok holati kuzatildi.
Ulugʻ Sitsiliya zilzilasi Sitsiliya tarixidagi eng kuchli zilziladir, 1693-yil Etna vulqoni otilishi ortidan sodir boʻldi. 60-100 ming kishigacha insonlar halok boʻldi. Shundan soʻng arxetikturaning barokko uslubining yangi koʻrinishi „sitsiliya barokko“si yaraldi.
left|350px|thumb|Messina zilzilasi
Messina zilzilasi Messina zilzilasi (ital. Terremoto di Messina) 1908-yil 28-dekabr kuni soat 5:20 da Sitsiliya va Appenin yarimoroli oʻrtasida 7.8 magnitudada sodir boʻldi. 3 m lik tsunami yuzaga keldi. Halok boʻlganlar soni turli maʼlumotlarga koʻra 200 minggacha boʻlgan.
Ashxabod zilzilasi Rixter shkalasi boʻyicha 7.3 ballik zilzila 1948-yil 6-oktabr kuni mahalliy vaqt boʻyicha 02:17 da sodir boʻldi. Zilzila Oʻchogʻi Ashxabod shahrining ostida 18 km chuqurlikda joylashgan edi. Markazda MSK-64 shkalasi boʻyicha tebranishlar 9-10 balgacha yetgan. Shahar toʻliq buzildi, 35 ming kishi vafot etdi.
Toshkent zilzilasi
1966-yil 26-aprel soat 5 dan 22 minut 52 sekund oʻtganda Toshkentda qattiq yer qimirlash roʻy berdi. Zilziladan avval kuchli portlashdagi kabi tovush eshitilib, shahar chekkasida shafaq koʻrindi. Ilmiy tekshirishlarning natijalariga koʻra, shafaqning kelib chiqishiga sabab, yer ostida yigʻilgan tektonik kuchlanishning yer yuzasiga chiqishi vaqtida elektr energiyasiga aylanishidir. Zilzila oʻchogʻi 5-10 km chuqurlikda joylashgan. Zilzila energiyasi 1014 joulga yaqin, epitsentrda uning kuchi 8 ballga yetgan. Zilzila markazi (Qashqar mahallasi va Labzak oʻrnida) vertikal zarblar kuchining magnitudasi (M) 5,3 ga, silkinish 8 balldan ziyod, maksimal vayronalik zonasi 10-12 km2 ga teng boʻlgan. Zilzila oʻchogʻi choʻziqroq shaklda boʻlib, shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa yoʻnalgan. Zilzila natijasida atrofga seysmik toʻlqinlarning soʻnib borishi natijasida 8, 7, 6 balli maydonlar ajratilgan. Yerning 2-3 Gs chastotada tebranishi 10-12 daqiqa davom etdi. 9-maydan 10-mayga oʻtar kechasi, 24-may va 5-iyunda kuchli (6-7 ball) silkinishlar takrorlangan. Zilzila natijasida 2 mln. m2 dan ziyod turar joy, 236 maʼmuriy bino, 700 ga yaqin savdo va umumiy ovqatlanish shoxobchalari, 26 kommunal xoʻjalik korxonasi, 180 ga yaqin oʻquv yurti, 8 ming oʻrinli maktablar, 36 madaniy-maishiy muassasa, 185 tibbiyot va 245 sanoat korxonasi binolari zarar koʻrdi, 78 ming oila yoki 300 ming kishi boshpanasiz qoldi, qurbonlar boʻldi. Asosiy tebranish 1966-68-yillar mobaynida bir qancha aftershoklar bilan davom etdi. Markaziy seysmik stansiya birinchi kuchli zarbadan soʻng silkinishlarning 2500 dan ortiq takrorlanganini qayd qildi.
right|250px|thumb|Zilzila ortidan paydo boʻlgan [[sunami|tsunami]]
Yaponiya zilzilasi (2011) Xonsyu orolining sharqiy qirgʻogʻidagi zilzila, yoki Buyuk sharqiy yapon zilzilasi (yap. 東日本大震災 Higasi Nixon daysinsay) 2011-yilning 11-mart kuni mahalliy vaqt bilan soat 14:46 da (UTS 5:46) 9.0-9.1 magnitudali zilziladir. Giposentr Tinch okeanining 35 km chuqurligida joylashgan edi. Zilzila ortidan tsunami keldi va zilziladan 69 daqiqa oʻtgandan soʻng tsunami Senday suvga gʻarq qildi.
Bu Yaponiya tarixidagi eng kuchli, dunyo tarixidagi eng kuchli zilzilalar qatorida yettinchi, turli baholarga koʻra 6, 5 yoki 4 oʻrinda turadi. Halok boʻlganlar soni boʻyicha esa Yaponiyada 1896, 1923-yilgi zilzilalardan ortda qoladi.
Imoratlarga, inshootlarga yer silkinishining taʼsiri va xususiyatlari
Inshootlar koʻradigan talafotlariga ko'ra quyidagicha tasniflanadi:
Imorat va inshootlarning konstruksiyasi va qurilish materiallariga qarab quyidagicha tasniflanadi:
Yuqoridagilarni hisobga olgan holda davlat standarti tomonidan imoratlar guruhining har bir ballda koʻradigan talofat darajalari qonunlashtirib qoʻyilgan. Jumladan:
Yer silkinishi keltiradigan talofat inshootning turiga, konstruksiyasiga bogʻliq boʻlishi bilan bir qatorda, qurilish maydonlarining muhandis-geologik sharoitiga, yaʼni togʻ jinsliri turlarining mustahkamlik darajasiga, hossa va hususiyatlariga bogʻliq. Masalan, 1966 yili Toshkent shahrida boʻlgan silkinish natijasida shaharning yer osti suvlari satxi yer yuzasiga yaqin boʻlgan pastqam joylarga joylashgan imoratlar kuchli talofat koʻrdi. Shundan keyin 1966-yili shahar xududida qayta muhandis-geologik xaritalash ishlari oʻtkazilib, shahar markazi tuproq sharoiti nuqtai nazaridan 9 ballik mintaqaga oʻtkazildi. Bu degan soʻz, 9 ballik mintaqada quriladigan inshootlar konstruksiyasiga va usuliga maʼlum talablar qoʻyish va ularni bajarishni talab qiladi.
Seysmoaktiv hududlarda qurilish ishlarini olib borishda davlat tomonidan tasdiqlangan qonun-qoidalarga, talablarga rioya qilinmogʻi zarur. Yaʼni shahar qurilishida imoratlarning balandligiga va shakliga katta talablar qoʻyiladi, ular quyidagilardan iborat:
Inshootlar yer silkinishiga bardosh berish xususiyatiga koʻra 3 guruhga boʻlinadi:
Yer silkinish oqibatlarini tugatish
Yer silkinishining oqibatlarini tugatishda ishga yaroqlik har bir kishi ishtirok etishi zarur va quyidagi ishlar birlamchi hisoblanadi:
Yer silkinishi boshqa turdagi tabiiy ofatlarni, falokatlarni: masalan, yer surilishi, suv toshqini, qor koʻchkisi, yongʻin chiqishi hamda avariyalarni: kommunal-energetik tizimlarining izdan chiqishi, kimyo sanoati korxonalarida avariya natijasida KTZMlarning tashqariga toʻkilishi, AESlarda radioaktiv moddalarni atmosferaga chiqishi va boshqa xavfli ofatlarning yuzaga kelishiga sabab boʻlishi mumkin. Ammo, xozirgacha yer silkinishining aniq vaqtini va joyini ayta oladigan uslub yoʻq, lekin yerning tavsifli xususiyatlari, tirik mavjudodlarning xatti-harakatlari oʻzgarishiga qarab olimlar yer silkinishi xaqida muayyan maʼlumotlarni beradilar.
Yer silkinishini belgilaydigan ayrim koʻrsatkichlar quyidagilardan iborat: kuchsiz tebranish chastotasining keskin oʻsishi, yerni deformatsiyalanishi, togʻ jinslarining elektr qarshiligi oʻzgarishi, yer osti suvlari satxining koʻtarilishi, yer osti suvlarida radon miqdorining ortishi va boshqa oʻzgarishlar. Bulardan tashqari, yer silkinishi oldidan uy xayvonlarining xatti-harakatlari ham oʻzgaradi. Masalan, mushuklar tashqariga chiqib ketadilar, qushlar oʻz uyalaridan uchib chiqadilar, chorva mollari juda bezovta boʻlib qoladilar va boshqalar. Fan va texnikaning rivojlanishi soʻzsiz yer silkinishini oldindan bashorat qilish imkoniyatini beradi. Jumladan, yuqorida taʼkidlanganidek yer osti suvlarida yer silkinishidan oldin radon gazi mikdorini oshish qonunini birinchi boʻlib oʻzbek olimi G’.Mavlonov tomonidan aniqlangan va bu qonuniyat Toshkent zilzilasi oqibatlarini oʻrganishda oʻz tasdigʻini topdi. Hozirgi kunda bu usul bilan Respublikamizda va Markaziy Osiyo davlatlarida roʻy bergan bir necha zilzilalar bashorat qilindi va ular tasdiqlandi.