cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nelson Mandela xalqaro kuni
Mandela kuni — bu har bir inson dunyoni o'zgartirishga qodir, ta'sir ko'rsatish qobiliyatiga ega degan g'oyani ilgari suradigan global harakatga chaqiruvdir.
Mandela kuniga kampaniyaning murojaati: Nelson Mandela 67 yil mobaynida ijtimoiy adolat uchun kurashdi. Siz buni 67 daqiqadan boshlab amalga oshirishingiz mumkinAgar shunday kunda butun dunyodagi insonlarni qashshoqlikka qarshi kurashish va tinchlik, xotirjamlik, kelishuv va madaniy turfa xillikni targ‘ib qilish uchun birlashtira olsak, g‘oyat mamnun bo‘lar edik”, deyiladi Mandela nomidan chop etilgan bayonotda. 2009-yil 18-iyulda Mandela kunining birinchi jahon miqyosida nishonlanishi, Mandela tavalludining 91 yilligi, 46664 va Nelson Mandela jamg‘armasi Radio City Music Hallda bir qator ta’lim, badiiy ko‘rgazmalar, xayriya va ko‘ngillilar tadbirlari hamda konsert takillashtiradi. 2009-yil noyabr oyida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi 18-iyulni “Nelson Mandela Xalqaro kuni” deb rasman e’lon qiladi.
BMT Bosh Assambleyasi 2014-yilda Nelson Mandela mukofotini ta’sis etadi, bu besh yillik mukofot — o‘z hayotini beminnat insoniyat xizmatiga bag‘ishlaganlarga taqdim etiladi.
NGC 5738
NGC 5738 Sunbula yulduz turkumidagi S0 tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni Albert Marth 1864-yilda kashf etgan.
IC 587
IC 587 Sekstant yulduz turkumidagi Sbc (ixcham choʻziq spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Neru Motilal
Neru Motilal (1861.6.5, Agra -1931.6.2, Lakhnau) — Hindiston milliy ozodlik harakati arboblaridan. Nagpur, Ollohobod kollejlarida taʼlim olgan, advokat. Javoharlal Neruning otasi. Birlashgan viloyatlar qonun chiqarish kengashi aʼzosi (1909, 1915), shahar Kengashi aʼzosi, Hindiston Milliy Kongressi (HMK) partiyasining raisi (1919 va 1928). 1922-yil Kongressdan chiqqan, svaraji-stlar (mustaqilchilar) partiyasining asoschilaridan biri (1923) va uning rahbari. Bu partiya ingliz mustamlakachilarining hokimiyati bilan hamkorlik qilishni va ular hukmdorligida Hindistonga avtonomiya huquqini berilishini talab qilgan. 1925-yil yana HMK partiyasiga qaytib, rahbarlik lavozimlarida ishlagan. 1928-yil Hin-distonga dominion-ichki ishlarni oʻzi idora qilish ququqini berishni talab qilgan Konstitutsiya loyihasining muallifi (keyinchalik bu Konstitutsiya "Neru konstitutsiyasi" nomi bilan mashhur boʻldi).
Beauvallon
Beauvallon Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Drôme departamenti Valence tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1685 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 543,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,1 km2. Dengiz sathidan 120 – 200 m balandlikda joylashgan.
Amir
thumb|[[Said Olimxon (amir)]] Amir (امير‎ — amr qiluvchi, boshliq, hokim) — lashkarboshi, hokim, bek. Arab xalifaligining dastlabki xalifalari va umaviylar davrida alohida qoʻshin qoʻmondonlari A. deb atalib, ular odatda zabt etilgan viloyatlarga noib etib tayinlanganlar. Xalifalarga Umar ibn al-Xattobdan boshlab „A. al-moʻminin“ („Moʻminlar A.i“) unvoni berilgan. Abbosiylar davrida A. odatda xalifalarning oliy hukmdor ekanligini tan olgan hokimlar, shuningdek xalifalikka nomigagina qaram boʻlgan sobiq noiblar (agʻlabiylar, tu-luniylar, tohiriylar) yoxud qurol kuchi bilan oʻzlari davlat barpo etgan mustaqil hokimlar (safforiylar, taznaviylar, buvayhiylar); ularni 10-asrda sultonlar deb ham atay boshlashgan. 10-asr oxiri — 11-asr boshida A. deb turli tabaqaga mansub hokimlar va lashkarboshilar (ay-yubiylar, mamluklar davlatlari va boshqalarda) atalgan. Oʻrta asrlarda Movarounnahr xonliklarida Amir ul-umaro, Amiri shikor mansablari mavjud boʻlgan. Oltin Oʻrda, soʻngra Movarounnahr va Eronda moʻgʻullar istilosidan soʻng A. deb uluslar boshliqlari atalgan (bek yoki noʻyon maʼnosida). Bu unvonni Amir Temur ham olgan; temuriylar sulolasiga man-sub shahzodalar Amirzoda (amir oʻgʻli) deb atalib, mirzo uning qisqartirilgan shaklidir. 18-asr oxiridan eʼtiboran Buxoro xonligi hukmdorlari oʻzlarini A. deb atay boshlaganlar. Safaviylar Eronida A.- viloyat hokimlari (odatda qabila boshliqlari, xonlar va sultonlar), Afgʻonistonda A. unvonini barakzoylar sulolasi hukmdorlari Doʻstmuhammadxondan boshlab olganlar. 20-asrda monarxik arab davlatlarida (mas, Saudiya Arabistonida) A.- hukmron su-lolaning valiahd shahzodalari.
Jigarrang olma
Jigarrang olma daraxti yoki daryo boʻyidagi olma daraxti (Malus fusca,Oregon crabapple, Pacific crabapple) — raʼnodoshlar oilasi, olma turkumiga mansub Shimoliy Amerikaning Tinch okeani sohilida oʻsuvchi gulli oʻsimlik turi.
Bruceville-Eddy (Texas)
Bruceville-Eddy AQShning Texas shtatida joylashgan shahardir. McLennan, Falls County, Texas|Falls okrugi tarkibiga kiradi.
Jigarrang olma
Botanika tavsifi
Barglari zich joylashgan, uzunligi 10 sm, shakli tuxumsimon yoki lansetsimon, uchi xanjar shaklida. Bargning ustki tomoni yalangʻoch, quyuq yashil, pastki tomoni bir oz tuk bilan qoplangan. Barg plastinkasining qirrasi oʻtkir.
Bruceville-Eddy (Texas)
Aholisi
1490 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 177,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 8,4 km2. Shundan 8,4 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 211 m balandlikda joylashgan.
Jigarrang olma
Botanika tavsifi
Toʻpgullari soyabon, diametri 2,5 sm, 6-12 oq yoki pushti pushti gullardan iborat. Gullash vaqti — may.
Orrtanna
Geografiyasi
Maydoni — 0,5 km2. Shundan 0,5 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Jigarrang olma
Botanika tavsifi
Mevalari sariq yoki qizil, ellipsoid shaklida, uzunligi taxminan 1,5 sm. Sentabr oyida pishib yetiladi.
Ilova
Bu tur alohida iqtisodiy ahamiyatga ega emas. Sanoatda olma bogʻlarini changlatish ishlatiladi. Baʼzan bogʻlarda va xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.
Marion (Mississippi)
Marion AQShning Mississippi shtatida joylashgan shahardir. Lauderdale okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1305 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 173,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 7,6 km2. Shundan 7,5 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 112 m balandlikda joylashgan.
Ersfeld
Ersfeld Germaniyaning Rheinland-Pfalz yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Altenkirchen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 1,40 km2. 74 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Ersfeldning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Moudeyres
Moudeyres Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Loire departamenti Le Puy-en-Velay tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
104 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 11,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 9,3 km2.
Ara Malikyan
Ara Malikyan (1968-yilda tugʻilgan) — kelib chiqishi arman, Livanda tugʻilgan skripkachi. Olmoniyada tahsil olgan, hozir esa Ispaniyada yashaydi.
Biografiya
1968-yil 14-sentabrda Livanning Bayrut shahrida arman oilasida tug‘ilgan Malikyan yoshligida livanlik taniqli qo‘shiqchi Fayruz bilan duet boʻlgan skripkachi otasining qoʻllovi bilan skripka chalishni boshlagan. 12 yoshida birinchi konsertini berdi va 14 yoshida Olmoniyaning Hannover shahrida joylashgan Hochschule für Musik und Theatre Hannoverga oʻqishga taklif qilindi. 15 yoshida ushbu maktabga qabul qilingan. Keyinchalik Londondagi Guildhall musiqa maktabida oʻqishni davom ettirdi va bir vaqtning oʻzida professorlar, Ruggiero Ricci, Ivri Gitlis, Herman Krebbers va Alban Berg kvarteti aʼzolaridan saboq oldi.
Yaqin Sharq (arab va yahudiy), Markaziy Yevropa (loʻli va yahudiy), Argentina (tango) va Ispaniya (flamenko) kabi madaniyatlarning musiqasini oʻzlashtirgan.
Skripka uchun yozilgan barcha muhim asarlarning aksariyatini (orkestr bilan konsertlar, sonatalar va pianino va kamera musiqasidagi parchalar) oʻz ichiga olgan keng koʻlamli repertuar bilan, Franko Danatoni, Malcolm Lipkin Luciano Chailly, Ladislav Kupkovich, Loris Tjeknavorian, Lourens Roman va Yervand Yernakian kabi zamonaviy bastakorlarning asarlarini namoyish qilgan. Malikyan, shuningdek, Paganinining „24 Caprices“, Eugene Ysayening „Six Sonatas“ va Bachning „Sonatas and Partitas“ning toʻliq sikllarini oʻz ichiga olgan dasturlari bilan yakkaxon skripka konsertlarini ijro etadi.
U koʻplab tanlovlarda eʼtirof etilgan, jumladan, „Felix Mendelson“ (1987, Berlin, Germaniya) va „Pablo Sarasate“ (1995, Pamplona, Ispaniya) xalqaro tanlovlarida qoʻlga kiritilgan birinchi mukofotlar bilan bir qatorda musobaqalardagi boshqa sovrinlari ham bor. „Niccolo Paganini“ (Jenoa, Italiya), „Zino Francescatti“ (Marsel, Fransiya), „Rodolfo Lipizer“ (Gorizia, Italiya), „Jeunesses Musicales“ (Belgrad, Yugoslaviya), „Rameau“ (Le Mans, Fransiya), „Xalqaro rassomlar gildiyasi“ (Nyu-York, AQSh) va „Yaponiya xalqaro musiqa tanlovi“ shular jumlasidan. 1993-yilda Germaniya Madaniyat vazirligining „Badiiy fidoyilik va muvaffaqiyat uchun mukofoti“ni olgan.
Yakkaxon ijrochi sifatida quyidagi orkestrlar tomonidan taklif qilingan: Tokio simfonik orkestri, Bamberg simfonik orkestri, Syurix kameral orkestri, London kameral orkestri, Jeneva kameral orkestri, Orquesta Sinfónica de Madrid, Sinfónica de Portugal (Orchestra, Tyubin) Moscu Virtuosi, Belgrad filarmoniyasi, Tuluza kameral orkestri, Armaniston filarmoniyasi va Madrid orkestri hamjamiyatida Mariss Yansons, Peter Maag, Jesus Lopez-Kobos, Vladimir Spivakov, Miguel Anjel Gomes-Maris, Vasiliy Sinaiskiy, Edmond de Stouts, Gudni Emilson, Juan Jose Mena va JoAnn Falletta kabi dirijyorlar rahbarligidagi orkestrlarda konsert bergan.
Hozir Madridda yashaydi. Madrid qirollik operasining rezident orkestri kontsertmeysteri boʻlgan
NGC 5739
NGC 5739 Choʻpon yulduz turkumidagi SB0-a tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni William Herschel 1787-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Méautis
Méautis Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Manche departamenti Saint-Lô tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
656 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 38,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 17,2 km2.
Ceritmüminli
Ceritmüminli — Kirikkale viloyatining Keskin tumaniga qarashli qishloq.
Aleksandr Nesmeyanov
Aleksandr Nikolayevich Nesmeyanov [1899.28.8(9.9) — Moskva — 1980.17.1] — rus organik kimyogari, SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1943), prezidenti (1951—61). Asosiy tadqiqotlari metallorganik birikmalar kimyosiga bagʻishlangan. 1929-yilda simoborganik birikmalarni diazousul yordamida sintezlashni taklif etdi. Bu usul keyinchalik Sn, Pb, Ti, Sb, Bi kabi metallorganik birikmalarga ham qoʻllanildi (Nesmeyanov reaksiyasi). Mg, Zn, Cf, Al, Te, Sn, Pb, Sb, Bi kabi metallorganik birikmalarni simoborganik birikmalardan sintezlab olishning oson va qulay usulini ishlab chikdi. Xloron, bromon va ta-riarilokson birikmalarini birinchi boʻlib sintez qildi; metallotro-piya hodisasini kashf etdi.
Ceritmüminli
Tarixi
Qishloq 1928-yildan beri shu nomda atalib kelinmoqda .1998-yil 29-dekabrda munitsipalitetga aylangan va uning maqomi 2008-yilda aholi soni 2000 kishidan kamaygani tufayli tugatiladi.
Joylashuvi
Bu qishloq Keskin tumani markazidan 18 km uzoqlikda joylashgan.
Dune (film)
Dune 2021-yilda katta ekranlarga chiqqan, Warner Bros. Pictures tomonidan tarqatilgan hamda AQSh, Birlashgan Qirollik, Kanada va Vengriya mamlakatlari bilan hamkorlikda ishlangan epik va ilmiy fantastika janridagi filmdir. Film rejissori Denis Villeneuve boʻlib, kartina Warner Bros. Pictures tomonidan tarqatilgandir. Filmda Timothée Chalamet, Rebecca Ferguson, Oscar Isaac, Josh Brolin, Stellan Skarsgård, Dave Bautista, Stephen McKinley Henderson, Zendaya, David Dastmalchian, Chang Chen, Sharon Duncan-Brewster, Charlotte Rampling, Jason Momoa va Javier Bardem kabi aktyorlar suratga tushishgan.
Dune filmi premyerasi 78-Venetsiya xalqaro film festivalida 3-sentabr 2021-yilda boʻlib oʻtdi, AQShda esa 22-oktabr 2021-yildan boshlab kinoteatrlarda namoyish qilindi. Film budjeti $165 millionni tashkil etib, kartina umumjahon boʻylab $400 milliondan ortiq daromad koʻrishga muvaffaq boʻldi. Filmning davomi boʻlmish Dune: Part Two 2023-yilning oktabrida chiqarilishi kutilmoqda.
Rotten Tomatoes kinotanqid saytida Dune haqida 383 maqola yigʻilib, ulardan 83 foizi filmni ijobiy baholaydi.
Orwigsburg
Orwigsburg AQShning Pennsylvania shtatida joylashgan shahardir. Schuylkill County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
2985 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Dune (film)
Musiqasi
thumb|upright|[[Hans Zimmer filmdagi musiqalarni bastalagan.]]
Relizi
Manba: IMDb.com
Neruda Pablo
NERUDA (Neruda) Pablo (taxallusi; asl ism-sharifi Neftali Rikardo Reyes Basualto) (1904.12.7, Parral shahri - 1973.23.9, Santyago) — Chili shoiri, diplomat. Santyago universitetida taʼlim olgan. Chili Senatining aʼzosi va diplomat sifatida koʻp mamlakatlarda boʻlgan. "Oʻlmaydigan odamning xatarli qadami" (1926) toʻplamida sheʼrning anʼanaviy oʻlchamlari va krfiyalaridan voz kechib, ichki kechinmalarni syurrealizmga yaqin til va obrazlar bilan ifodalagan. "Yashash joyi — Yer" (1933, 2 jild), "Yurakdagi Ispaniya" toʻplamlariga kirgan asarlarida insoniyat ozodligi uchun kurash goyalari aks etgan. N. 1941—44 yillar marksizm bilan qiziqa-di, Chili kommunistik partiyasiga aʼzo boʻladi. Shu yillarda Chili pre-zidentini "AQSH qoʻgʻirchogʻi" deb haqorat qilganliqda ayblanib, hukumat tomonidan taʼqib ostiga olinadi. N. Meksikaga ketadi va u yerda 340 sheʼrdan iborat monumental asari "Umumjahon qoʻshigʻi" (1950)ni yozadi. Asarda Lotin Amerikasining oʻtmishi va buguni marksistik nuqtai na-zardan talqin etilgan. Kitob Chilida taqiqlangan, kommunistlar uni yashirin tarqatishga uringanlar. Illo-irning 1950—60 yillar ijodi N. fikr doirasining kengayganidan, poetik mahoratining yanada takomillashganidan dalolat beradi: "Sevgi haqida 100 sonet", "Chili toshlari" (1960), "Di-niy marosim qoʻshiqlari" (1961), "Qiyomat" (1963) sheʼriy toʻplamlari, "Qora orol memoriali" avtobiografik dostoni (1—5-j.lar, 1964) va boshqa Toshkentda boʻlgan. Nobel mukofoti laureati (1971).
Jawaharlal Neru
Javohirlaʼl Neru (1889.14.11, Ollohobod — 1964.27.5, Dehli) — Hindiston davlat, siyosiy va jamoat arbobi. Milliy ozodlik kurashida Mahatma Gandining safdoshi, Hindiston Milliy Kongressi (HMK) rahbarlaridan biri. Mustamlaka davrida (1947 yilgacha) taʼqib qilingan. 10 yildan ortiq umri qamoqda oʻtgan. Tarixda "Yangi Hindiston bunyodkori" nomi bilan mashhur. N. 1947 yil 15 avgda Dehlidagi mashhur Nal Qalʼada Hindiston milliy mustaqillikni qoʻlga kiritganligini eʼlon qilgan. Hindiston Res-publikasi bosh vaziri va tashki ishlar vaziri (1947 yildan). N. rahbarligida Hindiston xalq xoʻjaligi, fan va madaniyatning rivojida katta muvaffaqiyatlarga erishgan. N. Hindistonning tashqi siyosati asoslarini yaratdi, xalqaro chigal masalalarni hal etishda jonbozlik koʻrsatdi. Uning mustamlakachilik, irkchillikka karshi izchil kurashi, yoppasiga qurollanishga chek qoʻyish, xalqlar oʻrtasida tenglik, doʻstlik, hamkorlik siyosati xalqaro maydonda Hindiston nufuzini oshirdi. Neru 1961-yilda qoʻshilmaslik siyosatini yaratdi. 1947 yilda harbiy bloklarga qoʻshilmagan mamlakat birgina Hindiston hisoblangan boʻlsa, hozirgi qoʻshilmaslik harakatida 120 dan ortiq Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi va Yevropa mamlakatlari ishtirok etmoqda.
IC 588
IC 588 Sekstant yulduz turkumidagi SBa (ixcham choʻziq galaktika) tipli galaktikadir.
San Giuseppe Vesuviano
San Giuseppe Vesuviano Italiyaning Campania mintaqasida joylashgan shahardir. Neapol provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 14 km2. 23 152 nafar aholi istiqomat qiladi.
Pleoxroizm
Fon
Anizotrop kristallar yorug'lik yo'nalishiga qarab o'zgaruvchan optik xususiyatlarga ega bo'ladi. Elektr maydonining yo'nalishi yorug'likning qutblanishini aniqlaydi va bu burchak o'zgarishi bilan kristallar turli ranglarda ko'rinish beradi. Ushbu turdagi kristallar bir yoki ikkita optik o'qga ega. Agar yorug'likning yutilishi kristalning optik o'qiga nisbatan burchakka qarab o'zgarsa pleoxroizm paydo bo'ladi.
Anizotrop kristallar yorug'likni ikkilantirib sindirish xususiyatiga ega, natijada turli xil qutblanishdagi yorug'lik kristall da har xil miqdorda sinadi va shuning uchun kristall orqali turli yo'llar bilan o'tadi. Bo'lingan yorug'lik nurining tarkibiy qismlari mineral ichida turli yo'llarni bosib o'tadi va turli tezlikda harakatlanadi. Yorug'lik yo'llar va qutblanishlar kombinatsiyasi sifatida tarqalgani sababli mineral qaysidir burchak ostida kuzatilganda, ularning har birida turli rangdagi yorug'lik yutiladi. Boshqa burchakda kristall orqali o'tadigan yorug'lik har biri o'z rangiga ega bo'lgan yorug'lik yo'llari va qutblanishlarning boshqa kombinatsiyasidan iborat bo'ladi. Shuning uchun mineraldan o'tadigan yorug'lik turli burchaklardan ko'rilganda turli xil ranglarga ega bo'ladi, bu mineralni turli xil ranglarda ko'rsatadi.
Tetragonal, trigonal va olti burchakli minerallar faqat ikkita rangni ko'rsatishi mumkin va ular dixroik deb ataladi. Ortorombik, monoklinik va triklinik kristallar uchta rangda ko'rinishi mumkin va trixroikdir. Misol uchun, ikkita optik o'qga ega bo'lgan gipersten uch o'lchovli fazoda uch xil yo'nalishda yo'naltirilganda qizil, sariq yoki ko'k ko'rinishga ega bo'lishi mumkin. Izometrik minerallar pleoxroizmni namoyon qila olmaydi. Turmalin kuchli pleoxroizmni namoyon etishi bilan ajralib turadi. Qimmatbaho toshlar ba'zan ularning rangiga va jozibadorligiga qarab pleoxroizmni ko'rsatish yoki uni yashirish maqsadida kesiladi va o'rnatiladi.
Pleoxroik ranglar yorug'lik bosh optik o'qqa parallel ravishda qutblanganda maksimal darajada bo'ladi. O'qlar yo'nalish bo'yicha X, Y va Z, sindirish ko'rsatkichining qiymati bo'yicha alfa, beta va gamma bilan belgilanadi. Ushbu o'qlar konoskopik inerferension manzaradagi kristalning ko'rinishidan aniqlanishi mumkin. Ikkita optik o'q mavjud bo'lganda, o'qlarning o'tkir bisektrisasi musbat minerallar uchun Z ni va manfiy minerallar uchun X ni, o'tmas bisektrisa esa muqobil o'qni (X yoki Z) beradi. Ularga perpendikulyar o'q - Y o'qidir. Rang har bir yo'nalishga parallel qutblanish bilan o'lchanadi. Yutish formulasi har bir o'qqa parallel bo'lgan yutilish miqdorini X < Y < Z ko'rinishida qayd etadi(chap tomonda eng kam yutilish va o'ngda eng ko'p yutilish).
Minerologiya va gemologiyada
Pleoxroizm mineralogiya va gemologiyada mineral va qimmatbaho toshlarni aniqlash uchun juda foydali vositadir, chunki turli burchaklardan ko'rinadigan ranglar soni qimmatbaho tosh yoki mineralning mumkin bo'lgan kristall tuzilishini aniqlash va tasniflash imkonini beradi. Boshqa tarafdan juda o'xshash minerallar ko'pincha juda farqli pleoxroik rang tuzilishiga ega. Bunday hollarda mineralning yupqa qismidan foydalaniladi va petrografik mikroskop yordamida qutblangan yorug'lik ostida tekshiriladi. Minerallarni aniqlash uchun ushbu xususiyatdan foydalanadigan yana bir qurilma dixroskopdir.
Havolalar
<references group="" responsive="1">
Antigua (Fuerteventura)
Antigua (Fuerteventura) Ispaniyaning Kanar orollari mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Las Palmas provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 250,56 km2. Aholisi — 10458 kishi (2010).
Ab Barik-e Olya (Aligudarz)
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Ab Barik-e Olya (, shuningdek, Ab Bārīk-e 'Olyā hamda Ab Bārik 'Olyā sifatida rimlashtirilgan; Ab Bārīk Bālā hamda Ab Bārik-e Bālā nomi bilan ham tanilgan) Eron, Loriston viloyati, Aligudarz okrugi markaziy tumanidagi Borborud-e Sharqi qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, aholi 320 nafar kishi 57 ta oiladan tashkil qilgan.
Beauvoisin (Drôme)
Beauvoisin Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Drôme departamenti Nyons tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
93 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 8,9 km2. Dengiz sathidan 409 – 1034 m balandlikda joylashgan.
Nesterov sirtmogʻi
Nesterov sirtmogʻi ("ulik sirtmoq") — samolyotni boshkarishda bajariladigan oliy uchish (pilotaj) shakli — vertikal tekislikdagi berk egri chiziq. Uni birinchi marta rus si-novchi uchuvchisi P. N. Nesterov 1913-yil 27 avgustda amalga oshirgan. Nesterov sirtmogʻi ni V. P. Chkalov 1933-yil takrorlagan va oʻzi ham bir necha uchish shakllarini ishlab chiqqan.
O‘rta asrlarda hind jamiyatining rivojlanishi
O‘rta asrlarda hind jamiyatining sekin rivojlanishi tarixni davr­lashtirishni murakkablashtirgan. Qadimgi Hindistonda feodal tuzumni eslatuvchi ba’zi ijtimoiy institutlarni topish mumkin: yirik xususiy yerga egalik, dehqonlarni ekspluatatsiya qilish, Hindistonga xos bo‘l­gan kastalarga bo‘linish, quldorlik munosabatlari nafaqat o‘rta asrlarda, balki keyinchalik ham mavjud bo‘lgan.
O‘rta asrlar Hindiston tarixining shartli chegarasi 5-7-asrlar bo‘lgan. Mamlakat siyosiy tizimidagi tub o‘zgarishlar yirik impe­riyalarning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq edi.
O‘rta asr Hindistoni siyosiy jihatdan tarqoq edi. Bu tarqoqlik to‘xtovsiz urushlar, yirik davlatlarning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Guptlar imperiyasi o‘rniga barpo bo‘lgan Xarsh imperiyasi bor-yo‘g‘i 40 yil mavjud bo‘lgan.
5-6 asrlarda Hindistonning shimoliy g‘arbiy qismiga oq xun va gurjarlar qabilalari ko‘chib kelgan. Ular Sind, Rojasxon, Gujarotda joylashadilar. Madaniy rivojlanishning yuqoriroq bosqichida turgan mahalliy aholi bilan bosqinchilarning aralashib ketganligi natijasida bu yerda yangi kasta, ya’ni harbiy-er ega−rajput kastalari paydo bo‘ladi. Ular dastlab Gujarotda knyazlik, keyinchalik, 8-asr boshida Pratixarlar davlatini barpo etadilar.
Hindistonning janubida ko‘p sonli qabilalar yashagan. Bu mintaqa shimoldan ortda qolgan, biroq bu yerda ham mustaqil davlatlar – knyazliklar paydo bo‘lgan. Masalan, 3−4-asrdayoq, Palavlar davlati shakllanadi. 7-asrda Maxarashtraning janubiy qismida Chalukya knyazligi, 9 asrda esa ma’lum davr butun janubiy Hindistonni nazorat qilgan Cholov knyazligi shakllanadi. Bu knyazlik ma’lum payt butun janubiy Hindistonni nazorat qilgan. 12−10-asrlar qat’iyatli kechgan o‘zaro kurash Hindistonning shimoliy qismiga musulmon bosqin­chilarining kirib kelishini ahamiyatli darajada yengillashtirdi. O‘sha davrdagi Hindistonning bosh jangari kuchi bo‘lgan Rajputlar ustidan g‘alaba qozonib, ularni bo‘ysundirib musulmon bosqinchilari egallab olgan hududlarida Dehli saltanatini (1206–1526) tashkil qilganlar, keyinchalik esa uning o‘rniga buyuk Mo‘g‘ullar imperiyasi kelgan (1526–1707).
Siyosiy tarqoqlikka qaramasdan, 5–7-asrlarda Hindistonda muhim jarayonlar bo‘lgan. Ular mamlakat tarixida bu davrni alohida ajratib ko‘rsatishga asos bo‘la oladi. Bu jarayonlar, avvalambor, barcha siyosiy o‘zgarishlarda saqlanib qolgan va ichki qayta qurishlarga qaramasdan, doimo mavjud bo‘lgan varna tizimi bilan bog‘liq edi. Hindiston hududining katta qismida shimol ta’siri hisobiga keng hind – buddaviy sivilizasion hududning tashkil qilinishi, hindlarning diniy, madaniy ongini o‘sishi bilan bog‘liq edi. Barcha omillar asrlar davomida, etnik tarqoqlik va davlatda yaxlitlik bo‘lishiga qaramasdan muhim omil bo‘ldi.
1-asrlardan boshlab dehqon jamoalarini soliqqa tortish jarayoni kuchadi. Xususiy yer egaligining o‘sishi bilan bog‘liq bo‘lgan feodal ekspluatatsiyaning shakllari ko‘paydi. Hind jamiyatining tabaqa­lashuvini tezlashtiruvchi omillar dehqonlar o‘rtasida mulkiy farqning chuqurlashuvi, hukmdorlar tomonidan oliy kasta vakillariga xususiy yoki guruh tarzida egalik qilish uchun yerlarni hadya etish hamda dehqonlarni ekspluatatsiya qilishga huquq va imtiyozlar kuchaydi. O‘sha davrda hinduizm ehromlari va buddaviy monastirlarning yer-mulki, asosan, hadyalar hisobiga ko‘paydi. Ehrom va monastirlarga dehqon, yollanma ishchi, qullar jalb etilib, ekspluatatsiya qilindi.
Davomli urushlar oqibatida yerlar qayta taqsimlandi. Bu esa varna kasta tizimiga bevosita ta’sir o‘tkazdi. Varnalarning eski tizimi saqlanib qoldi, ammo ular ham o‘zgarmay qolmadi. Etnik va kasbiy guruhlar, jangchi bosqinchilar sulolasi, diniy sektalar kastaga aylandi. Kastaning birlamchi kelib chiqishidan qat’iy nazar mehnat taqsimoti chuqurlashib, kastalar varna jamiyati ierarxiyasida a’zolarning ijti­moiy–iqtisodiy holati, ularning yerga bo‘lgan munosabatiga muvofiq tuzilardi. Rajputlarni ustuvor kshatriy kastasiga aylanishi ularning zabt etilgan bosib olingan aholidan soliq olish huquqi, yerdan amalda foydalanish huquqi bilan bevosita bog‘liq edi.
Yer egaligi huquqlari bilan bog‘liq bo‘lgan kasta ierarxiyasining umumiy sxemasi quyidagicha tuzilgan edi: yer egalari bo‘lgan brax­manlar, hind knyazliklarining hukumron sulolari, ma’muriy soliq apparati vakillari, jangchi bo‘lgan yer egalari va nihoyat, to‘laqonli rajput va jaynlar shimoliy va shimoliy g‘arbiy Hindiston hudud­larining aksariyatida oliy braxman va kshatriy kastalariga kirar edilar, ular go‘yoki o‘z sulolasini qadimgi Hindistonning braxman va kshastriylaridan kelib chiqqan. Vayshya varnalari, asosan, savdogar va hunarmandlarning qatlamini tashkil etar edi. Shudra kastasi esa qashshoqlashgan yer egalari, jamoa nomidan yerga egalik qiluvchilar hamda hunarmandlardan iborat edi. Oxirgi, eng quyi bo‘lgan «daxl­sizlar» kastasi huquqsiz ijarachi va har qanday egalik huquqlaridan mahrum bo‘lgan boshqa ozod kishilardan yarim qul, yarim krepostnoy tobelikda bo‘lgan jamoa xizmatchilarini o‘z ichiga olgan.
Hindistonda sinfiy qatlamlashish jarayoni o‘ziga xos tarzda kechgan, u ham hukmron, ham ekspluatatsiya qilinayotgan ijtimoiy qatlamlarning haddan ziyod xilma-xilligini uzoq muddat davomida saqlanib qolishi bilan tavsiflangan. Soliq rentani to‘layotgan dehqon yollanma ishchilarga nisbatan ekspluatatorga aylanishi mumkin edi. Jamoaning to‘la huquqli bo‘lmagan a’zolarini yoki “daxlsiz” kastasiga mansub jamoadan tashqari dehqonlarni ekspluatatsiya qilish ham yirik yer egalari ham odiy jamoa a’zolari xo‘jaliklarida qo‘llanilgan.
Musulmon hukumdorlari hokimiyatining mustahkamlanishi Hindistonning oliy hukmron qismining o‘zgarishga olib keldi. Yirik hind knyazlarining aksariyat qismi yo‘q qilindi, ularning yerlari saltanatning hududiy tarkibiga kiritildi. Ba’zi mayda knyazlari, ya’ni rojalar podsho hokimiyatini tan olib, vassal sifatida tobe bo‘lib qoldilar. Ular podshoga ma’lum miqdorda pul to‘lashga majbur edilar.
Saltanatning butun yeri davlat mulki deb e’lon qilindi. Aslida yer bosqinchilarga soliq to‘lashga majbur bo‘lgan jamoatchi dehqonlar qo‘lida qolayotgan edi. Bu soliqlar avvalgidan ko‘ra kattaroq hajmda va boshqa sxemada hisoblangan. Barcha yer egalariga soliqlar solingan. Bu renta solig‘i bo‘lib, musulmon bo‘lmaganlar jizya to‘lashlari lozim edi. Ikkala soliq aksariyat holda hosilning yarmiga teng edi. Davlatning taqsimlanmagan yer fondining qismi bevosita g‘aznaga tegishli, bu yerlar xolis yerlar deb nomlanib, ulardan olingan daromad podshoning o‘zi va uning saroyi, davlat apparati, mansabdor shaxslar, harbiylar uchun sarflanar edi. Qolgan qismi “ikta” xizmat dalalariga taqsimlangan bo‘lib, harbiy hamda mansabdor shaxslar uchun shartli ravishda qo‘ldan-qo‘lga o‘tar edi. Mansabdorning shartli yer egaligi qisqa muddatli yoki abadiy bo‘lishi mumkin edi. Ammo aksariyat hollarda “ikta” yer egasining o‘g‘li yoki kuyoviga xizmati uchun berilgan. Ikta egalari, hadya etilgan qishloq hududlaridan xizmatkorlari vositasida yoki bevosita yig‘ilgan, bunda soliqning faqatgina bir qismi o‘zlashtirilgan. Soliqlarning aksariyat qismi davlat fondiga o‘tkazilgan. Soliqning shakli, miqdori va qanday qilib olinishi davlat tomonidan belgilagan. Davlat mulki bilan bir qatorda saltanatda xususiy mulk ham bo‘lgan. Xususiy mulkning o‘ziga xos shakli bu musulmon diniy muassasalarning vaqflari va musulmon ruhoniy shaxslar, ya’ni imomlarning meros yerlari edi. Mulk egalari faqat desyatina to‘laganlar. Bu esa ular uchun bir imtiyoz edi.
Dehlida yer egaligi taraqqiyotiga xos 3 ta tendensiyani ajratish mumkin. Bular:
1.  “Ikta” yerlarini mulk yerlariga aylanishi;
2.  Xolis yerlarining qolgan ikki turdagi yerlar kengayishi hisobiga qisqarishi;
3.  Davlat yerlaridan olinadigan renta solig‘ining umumiy qiymatida xizmat qatlamining bevosita ulushining ko‘payishi.
Boburiy Hindistonida ham yerga nisbatan davlat mulki huquqi saqlanib qolgan. Bundan tashqari, u yuqori darajada tartibga solingan, jumladan, yer kadastri yaratilishi hisobiga, bu kadastrni tuzish Sherxon davrida (1540–1545) boshlangan bo‘lsa, tarixda buyuk hukmdor sifatida iz qoldirgan mahalliy aholidan jizya olish bekor qilingan. Har bir hududdan yig‘iladigan soliq miqdori aniq belgi­langan. Bu hukmdor Akbar (1556–1605) davrida yakunlangan.
Boburiy Hindistonida yerning aksariyat qismi shartli hadya, ya’ni jagir sifatida yirik musulmon harbiy qo‘mondonlari bo‘lgan jagirdar­larga berilgan. Jagirdor o‘z jagirining kattaligi hamda lavozimiga muvofiq bo‘lgan qo‘shin (100 tadan boshlab 5 mingta askargacha) ta’minlashi lozim edi. Aynan shu qo‘shinlardan hukmdor armiyasi tashkil topgan. Jagirdorning yoki podshohga tobe bo‘lgan mahalliy knyaz rojaning egalik huquqlari jamoa dehqonlaridan soliqlarni olish va bu soliqlarning ma’lum qismini o‘z hisobiga olib qolishdan iborat bo‘lgan. Jagirlardan tashqari podshohga to‘lov to‘lagan vassal hind knyazlarning yerlari ham bo‘lgan.
Boburiy Hindistonining butun hududi yer egasining eks­pluatatsiya shakliga ko‘ra ikkiga bo‘lingan. Bu: rayatiy va zamindari. Rayatiy hududida jamoa dehqonlaridan soliqlar bevosita davlat apparati orqali olingan. Podshoh jagirdarlar o‘z yerlarida na ma’­muriy, na mustaqil soliq hokimiyatiga ega bo‘lmasliklari ustidan nazorat qilar edi. Zamindorlar hududida soliqlarni zamindorlarning o‘zlari to‘plaganlar. Zamindorning o‘zi urf-odatga ko‘ra, dehqon­lardan olinadigan to‘lovlar miqdori va olinish shaklini o‘zi o‘rnatgan. SHunday qilib, bu to‘lovlar feodal renta xarakteriga ega edi. «Yer egalari» bo‘lgan zamindorlar qatoriga birlamchi zamindorlar, ya’ni o‘z yer egalarining xo‘jayini bo‘lgan to‘laqonli jamoadoshlar ham kirar edi. Odatda bu yer maydonlari ijaraga berilar edi yoki ularga tobe insonlar ishlov berar edilar. Jamoa yerining katta qismi muddati yo‘q ijarada bo‘lgan, bu ijaraning huquqiy himoyasi ham bo‘lmagan. Aslida ijarachilar, to‘la huquqli bo‘lmagan dehqonlar o‘z yerlaridan haydalishlari mumkin emas edi. Ijarachilar to‘la huquqli jamoat­doshlar qatlamidan shaxsiy va yer tobeligida bo‘lganlar, ularga xilma-xil xizmatlar ko‘rsatganlar. Qishloq aholisining eng ko‘p eks­pluatatsiya qilinadigan qatlami yerga ega bo‘lmagan dehqonlardan iborat edi.
Boburiylar Hindistonining barbod bo‘lishi, boburiy hukum­dorlarning istehkomi sustlashgani sari mahalliy zamindorlar ham hinduist, ham musulmonlarning hokimiyati kuchayadi, natijada munosabatlarning vassal – lent tizimi shakllanadi. Davlat soliq apparati orqali qo‘shimcha dehqon mahsulotidan o‘z ulushini oladigan dastlabki harbiy va fuqaro lavozimlarining ierarxiyasi o‘rniga feodal yer egalarining ierarxiyasi keladi.
VI va XII asrlarda Hindiston iqtisodiy jihatdan o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan ko‘p sonli davlat knyazliklaridan iborat edi. Ilk sinfiy, qabila davlat deb nomlanuvchi birlashmalarda urug‘-qabilaviy munosabatlarning qoldiqlari saqlanib qolgan edi. Bunday davlatlar qatoriga Rajput sulolalari zabt etilishi natijasida paydo bo‘lgan ko‘p sonli hudud birlashmalari kiradi. Ularda knyaz hokimiyati qabila­doshlarning Rajput–askarlarning harbiy kuchiga tayangan.
Urushlar natijasida vaqti-vaqti bilan paydo bo‘ladigan yirik siyo­siy jamoalar, xususan, Xarshi (VII asr), CHalukya (VII asr), Gurjara-pratixar (VIII asr) va boshqalar primitiv davlat birlashmalari bo‘lib, haddan ziyod o‘zgaruvchan chegara, shakllanmagan ma’muriy appa­ratga ega xuddi o‘sha qabila knyazliklarining birlashmasi edi. Bunday davlatlarga maxaroja bosh knyazlar rahbarlik qilar edi. Knyaz taxti o‘g‘liga meros bo‘lgan yoki hukmdorning iroda va xohishiga ko‘ra boshqa birovga berilgan. Maxarojaga Matriparishad kengash organiga kirgan maslahatchilar yordam bergan. Davlat apparatida askar va soliq yig‘uvchilarga katta o‘rin berilgan. Asrlar davomida Hindistonning davlat yaxlitligining yo‘qligi ma’lum darajada ko‘p tilli etnik jihatdan xilma-xil, aholining diniy, madaniy yaxlitligi erta shakllanishi hisobiga ma’lum darajada to‘ldirilgan. Hindiston tarixining guvohlik berishicha, diniy, madaniy yaxlitlik bilan bog‘langan jamiyatning maydalanib ketishi, xalqlarning ommaviy ko‘chishlar davrida barqa­rorlikning yuqori darajasi namoyon bo‘lgan.
Mamlakat tarixining bunday o‘ziga xos tarafi ming yillar davo­mida hind xalqi yaratgan madaniy qadriyatlar (afsona, epos, diniy, huquqiy, ilmiy adabiyot)ning ulkan fondi bilan bog‘liq bo‘lgan diniy, falsafiy, ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy tizimni o‘z ichiga olgan hinduizmning o‘ziga xosliklari bilan asoslanadi.
Biron-bir din hinduizm kabi xalqning ma’naviy va moddiy madaniyatining barcha sohalari bilan bu darajada uzviy bog‘liq bo‘lmagan. Bu mamlakatning urf-odatlari, an’analari haqidagi eng qadimgi tarixiy ma’lumotlarning zaxirasidir. An’anaviy siyosiy tar­qoqlik, markaziy davlat apparatining sustligi o‘rta asr Hindistonning o‘ziga xos belgisi sifatida hind jamiyatining tashkiliy mustahkamligi bilan to‘ldirilgan. Jamoaning barqarorligi va rivojlanishi hokimiyatga intilayotgan u yoki bu hukmdorning g‘alaba va mag‘lubiyatiga deyarli bog‘liq bo‘lmagan.
Hindistonning musulmonlar tomonidan bosib olinishiga dav­latning ma’lum darajada yaxlit bo‘lishi natijasida erishildi. Hindistonda musulmonlarning bosqinchilik urushlari XII asrda boshlandi. Zabt etilgan hind yerlari dastlab guriylar davlat yerlari tarkibiga kiritildi, keyinchalik esa ular XIII asrdan Dehli saltanati nomini olgan mustaqil davlatga ajraldi. 1229 yilda Dehli saltanati Bog‘dod xalifasi tomonidan mustaqil davlat sifatida tan olindi. Biroq Dehli hukmdorlarining boshqa musulmon dunyosi bilan aloqalari uzilib qolmadi. Dehli sultonlari u yoki bu, ya’ni o‘rta asr turklari, tojikdar va forslarning vakillari edi.
XVI asr boshida Hindistonga turkiy va afg‘on bosqinchilari mo‘g‘ullar kirib kela boshladi. Buyuk Mo‘g‘ullar imperiyasi XVI asrning oxiri XVII asrda o‘z yuksalish va gullab-yashnash davriga keldi. Shu bilan birga musulmon hukmdorlari, jumladan, buyuk Mo‘g‘ullar ham islomning qudratli siyosiy salohiyatiga qaramasdan, Hindistonda na kuchli davlatchilik, na samarali amalda bo‘lgan mar­kaziy apparatni yarata olmadilar.
Davlat rahbari (sulton podshoh)ning hokimiyati meros hokimiyat bo‘lgan, bundan tashqari, u o‘zi taxt vorisini belgilashi mumkin edi. Qur’onda hukmdor majburiyatining ro‘yxati keltirilgan, bu ro‘yxatda birinchi o‘rinda islomni muhofaza qilish turgan. Diniy marosim va urf-odatlarni qo‘llab-quvvatlash hamda dinga qarshi bo‘lgan va soxta ustozlarni yo‘q qilish shular jumlasidandir. Zabt etilgan, bosib olingan Hindistonda musulmon hukumdorlari bu talablarga doimo ham rioya qila olmasdilar. Chunki bu yerda hayotning o‘zi aksariyat hollarda ularni ortga chekinish, diniy bag‘rikenglik siyosatini amalga oshirishga majbur qilgan.
Oliy qonun chiqarish va sud hokimiyati musulmon hukum­dorlariga tegishli edi. Ular musulmon huquqi me’yorlariga talqin berganlarida umum tan olingan talqini, ya’ni ijmo’ni hisobga olishlari lozim edi.
Musulmon davlatidagi oliy chinovnik, davlatpanohdan keyingi ikkinchi shaxs hisoblangan rahbar vazir, ya’ni harbiy va moliyaviy muassasasining rahbari bo‘lgan. Uning asosiy majburiyati sulton buyruqlarini hayotga tatbiq etishdan iborat edi. Ko‘pincha vazirlar butun hokimiyatni o‘z qo‘llariga olganlar.
Dehli saltanati va boburiylar Hindistonida markaziy boshqaruvni maxsus hukumat muassasalari – devonlar amalga oshirgan, xususan, turli ma’lumotlarga ega kitoblar tuzish, umumdavlat ahamiyatiga ega bo‘lgan statistik ma’lumotlar qayd etish ularning faoliyat doirasiga kirgan.
Harbiy kuch, yollanma qo‘shinlar, hukmdor yoki podshohning shaxsiy qo‘riqchilari soni, yer va pul hadyalari, garnizonlarning joylashuvi hisob-kitobini olib borgan harbiy muassasa musulmon davlat mexanizmida alohida o‘rin egallagan. Bu muassasaning bosh intendanti va g‘aznachisi Boburiy Hindistonga jagirlarni berish usti­dan nazoratni amalga oshirgan, ko‘riklarda qo‘shin va uning asbob-uskunalarining holatini tekshirgan. Moliyaviy muassasa davlat g‘az­nasiga soliq, boj, harbiy asirlar uchun sotib olinadigan mablag‘lar, zabt etilgan aholidan to‘lovlarning davlat g‘aznasiga yig‘ilishi hamda kirib kelishining hisob-kitobini nazorat qilgan.
Alohida muassasa barcha mansabdorlarni tayinlash, ular davlat g‘aznasidan oladigan mablag‘lar, yer hadyalari haqida ma’lumotlarga ega edi. XVI asrda bu muassasaga Mirsamana boshchilik qilgan. U podshohning ustaxona va omborxonalariga ham boshchilik qilgan. Sadr-us sadura muassasasining o‘ziga xos bosh ma’naviy va sud boshqarmasi bo‘lgan. Uni podshohning o‘zi yoki uning ishongan shaxsi boshqargan. Bu muassasaning vazifalaridan biri sudyalarni tayinlash edi.
Na Dehli saltanatida, na Boburiy Hindistonida saroy mansab­dorlari va davlat chinovniklari o‘rtasida vazifalarning aniq chegarasi bo‘lmagan. Dehli saltanatining saroyi imperiya siyosiy hayoti va boshqaruvining markazi edi. Saroyda vakilidor alohida o‘ringa ega bo‘lgan. U saroy boshqaruvchisi bo‘lib, oila va sultonning yaqin xizmatkorlariga xizmat qilish, podsho oshxonasi va dasturxonini nazorat qilgan. Boburiy Hindistonida saroydagi barcha xizmatkorlar harbiy unvon va ranglarga ega bo‘lgan, ular davlat chinovniklari faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirgan. Markaziy boshqaruvda podshohning shaxsiy kotibi va podshoh farmonlarini ko‘rib chiqa­digan alohida chinovnik katta rol o‘ynagan.
Dehli saltanati va Boburiylar Hindistonining davlat mexanizmi­ning umumiy belgilari ular o‘rtasidagi farqlarni istisno qilmas edi. Bu farqlar nafaqat davlat organi va lavozimlarining nomi, balki siyosiy rejim xarakterida ham ifodalangan. Dehli hukumdorlari zabt etilgan mamlakatda o‘z hukumati va hokimiyatini xalqning qarama-qarshiligi hamda isyonkor hindiy hukumdorlarni qat’iy yo‘q qilish uslublari bilan o‘rnatganlar. Harbiy kuchga tayangan sultonlar mulkni muso­dara qilib bo‘ysunmaganlarni o‘ldirganlar. Sunniy talqindagi islom davlat diniga aylandi, fors tili esa sud ishlab chiqarish tiliga aylandi. Hindistonda mo‘g‘ullarning hokimiyati boshqa ichki siyosiy holatda boshlandi, bunda hukumron yuqori qatlamning islomlashuv jarayoni yakunlandi, hind knyazlari musulmon hukmdorlariga u yoki bu darajada tobe ekanliklarini tan oldilar. Podshohlar siyosatiga hind shaharlari ham ma’lum ta’sir o‘tkazgan.
O‘rta asrdagi hind davlati haqida Boburiy hukmdorlardan faqatgina Akbar (XVI asr) eng katta iz qoldirdi. Bu paytda siyosiy rejimning ma’lum darajadagi «liberallashuvi» kuzatildi. Uning dalili sifatida soliqning ma’lum darajada pasayishi hamda Akbar davrida jizyaning bekor qilinishi, bundan tashqari, amalga oshirilayotgan diniy bag‘rikenglik siyosatidir. Bu davrda yerlarning katta qismi nafaqat musulmon ruhoniylari, balki hind exromlariga mulk sifatida berildi. SHaharlarga nisbatan olib borilayotgan siyosatda ham ba’zi o‘zgarishlar yuz berdi.
Qadimgi Hindistonda ma’muriy bo‘linishning kiritilishi soliq to‘lovchi jamoatchi dehqonni ekspluatatsiya qilishning shaklla­nayotgan tizimining bevosita oqibati edi. Masalan, Gupta va Xarsha imperiyalari chegaradosh hudud boshliqlari yoki podshoh vakillari tomonidan boshqariladigan provinsiyalarga bo‘lingan edi. Provin­siyalar okruglarga bo‘linar edi. Eng kichik ma’muriy birlik – qishloq jamoasi edi.
Keyingi ma’muriy birlik “pargana”, ya’ni tuman edi. Tuman bir necha qishloqni o‘z ichiga olar edi. Eng kichik birlik patta – bu bitta, ikkita qishloqdan iborat bo‘lgan ma’muriy birlik edi. Mo‘g‘ul imperiyasi 15 ta viloyatga bo‘lingan, ularga hokimlar rahbarlik qilar edi. Bundan tashqari, har bir viloyatga vojarlar – harbiy boshliqlar, gomashta – soliy yig‘uvchilar va kotvallar – shahar boshliqlari tayinlangan edi.
Ham Dehli, ham Boburiy Hindistonida braxman, kshatriy bosh­chiligidagi jamoa o‘z-o‘zining boshqarishning yarim avtonom mexa­nizmining mavjudligi o‘ziga xos belgi bo‘lib qoldi. Musulmon hu­kumdorlari hind jamoalarini na barbod qila oldilar, na o‘zlariga kerakli darajada bo‘ysundira oldilar. Masalan, mo‘g‘ullar mahalliy hukmdor urug‘larning hududlarini tan olmaganlar, ammo amaliyotda pargana va patta kabi ma’muriy soliq birliklari urug‘ egalik qiladigan hududlar bilan mos edi.
Hind jamoalariga muqaddamlar boshchilik qilar edi, asosiy kastalarga esa chaudxriylar, qishloqlarga esa xutalar rahbarlik qilar edilar. Bular markaziy apparatning mansabdor shaxslari emas edi. Ular soliq to‘lovchilar jamoasining markaziy hokimiyat bilan munosabatlaridagi vakillari edi. Bu munosabatlar mag‘lub bo‘l­ganlarning g‘olib bo‘lgan davlatga to‘lov majburiyatlari kabi edi. Jamoa lavozimlar meros yo‘li bilan berilar edi. Bundan tashqari, panchayata – jamoa majlislari mavjud bo‘lib, bular okrug, qishloqda boshchilik qilgan kasta vakillaridan iborat edi.
Musulmon hukmron rejimining mustahkamligi armiyaning jan­gavor layoqati bilan belgilangan. Musulmonlardan iborat bo‘lgan otliq qo‘shin armiyaning asosiy kuchi bo‘lgan. Alohida o‘rin saroy qo‘riq­chilari va boshqa turdagi qo‘shinlarga ajratilgan. Dehli saltanatidagi armiya o‘nlik tizimida tashkillashtirilgan. harbiy va fuqaro lavozimi ma’lum shaxs qo‘mondonligi ostida bo‘lgan askarlar soniga bog‘liq edi: amir yuzta otliq, malik mingta otliq, xon esa o‘n mingta otliqqa boshchilik qilar edi. Boburiy Hindistonida bevosita g‘aznadan maosh oladigan yollanma askarlar hisobiga qo‘shinlar soni ahamiyatli darajada ko‘paytirilgan edi. Bevosita podshohga bo‘ysungan yollanma askarlar alohida imtiyozli holatga ega edi. Kuchli yer egasi bo‘lgan kastalarning boshliqlari o‘zlariga tobe bo‘lgan insonlardan iborat o‘z harbiy qo‘shinlariga ega ekanligi o‘ziga xos holatdir. Yirik hind jamoalari o‘z hudud va huquqlarini qo‘llariga qurol olib birgalikda jamoa bo‘lib himoya qilar edilar.
Barcha musulmon davlatlarida odil hukm Qur’on qoidalariga ko‘ra amalga oshirilgan. Qur’on qoidalariga muvofiq sud ma’mu­riyatdan ajratilgan va davlat rahbari tomonidan maxsus tayinlangan qozilar tomonidan amalga oishrilgan. Sud tizimida sud lavozim­larining ierarxiyasi bo‘lmagan. bundan tashqari, fuqaro va jinoiy sud ishlab chiqarishda farqlar ham yo‘q edi. Mahalliy jamoa (qishloq, kasta)larning barqarorligi o‘ziga xos panchayata sudlarining mav­judligini belgilab bergan. Bular katta vakolatga ega bo‘lganlar: jamoa yerini taqsimlaganlar, qoidalarga rioya qilinishini nazorat qilganlar, kastalararo nazoratni tartibga solganlar, kasta va oila qoidalariga rioya qilish, huquq tartibni saqlash ustidan nazorat qilgan.
= Адабиёт =
1.  Бойназаров Ф. Қадимги дунё тарихи. Дарслик. 2004.
2.  Лафасов М. Жаҳон тарихи (1918-2008). –Т., 2010.
3.  Ғофуров А. Ҳиндистон. ФарДУ. 2009.
Rus tilida:
2. Вигасин А., Дандомаев М. История Древнего Востока. -М., 2001.
3.  Новейшая история стран Азии и Африки. ХХ век. -М., 2000.
Hind tilida:
1.     शैलेन्द्र सेंगर “प्राचीन भारत का इतिहास”, प्रकाशक:अटलांटिक पब्लिशेर्स ओर डिस्ट,२००५
2.    रोमिला थापर “भारत का इतिहास” प्रकाशक:राजकमल प्रकाशन,२००८
3.    विपिन चन्द्र “आधुनिक भारत का इतिहास” प्रकाशक:ओरिएंट ब्लेकस्वान,२००९
4.    द्दिजेन्द्र्नारायण झा ओर श्रीमाली “प्राचीन भारत का इतिहास”, प्रकाशक: हिंदी माध्यम कार्यन्वय निदेशालय दिल्ली विश्वविधालय,२०१५
5.    मानिक लाल गुप्त “मध्यकालीन भारत का इतिहास”, प्रकाशक: अटलांटिक पब्लिशेर्स ओर दिस्त्रिबुतोर्स पवत ल्टड ,२००२
Urdu tilida:
.6ڈاکٹر مبارک علی "جدید تاریخ"،  فکشن ہاؤس ،لاہور ، ٢٠٠١
.7محمد علی چراغ  "تاریخ ِ پاکستان "  سنگ ِ میل ، ٢٠١٢
.8  رماشنکرترپاٹھی  "قدیم ہندوستان کی تاریخ " ، قومی کونسل براۓ  فروغ  اردو زبان ، نئی دہلی ، ١٩٩٨  مترجم :سید سخی حسن نقوی
.9 شیخ محمد رفیق  مسعود حیدر بخاری ڈاکٹر  عصمت نانر "تاریخ ِپاکستان و ہند "، مسلم دو حکومت ، عہد سلاطین ، نئی دہلی ٢٠٠٠
پاتھی "تاریخ ِ قدیم ہندوستان " نگارشت پبلش.10
11.ڈاکٹر مبارک علی  "تاریخ اور آج کی دنیا "، فکشن ہاؤس ،لاہور ٢٠٠٥
.12 ڈاکٹر مبارک علی  "بر صغیر میں تاریخ نویسی کے رجحانات "، پاکستان  اسٹڈی سینٹر جامعہ کراچی ٢٠٠٧
.13   محمد علی چراغ "پاکستان : تاریخ ، جمہوریت ، سیاست "، مکتبہ جدید ٢٠١٠
.14مولانا ابو ا لکلام آزاد  "آزادی ہند " ، مکتبہ جمال ،لاہور ٢٠٠٣
Ingliz tilida:
1.        Avari Burjor. Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent, Routledge, 2013.
2.        Faruqui Munis D. The Princes of the Mughal Empire (1504-1719), Cambridge University Press, 2012.
3.        Gandhi M.K. Hind Swaraj or Indian Home Rule, Ahmedabad: Navajivan Publishing House, 2014.
4.        Nazir Ahmad Chaudhry. “Harappa”. Sang-e-meel Publications, Lahore, 2002.
5.        Noren Hameed. “Political Role of Religious Communities in Pakistan”. Policy Research Institute. Islamabad, Pakistan, 2008.
8.        Burton Stein. A history of India, -Wiley-blackwell, 2010
9.        Hermann Kulke, Dietmar Rothermund. A history of India, -London and New York, 2002
10.    Mahmood T. The Durand line: South Asia’s next trouble spot. –Monterey.: Naval Postgraduate School, 2005.
11.    Peter Lyon. Conflict between India and Pakistan, -Oxford, 2008
1.    Bajpai Sh. K. Untangling India and Pakistan // Foreign Affairs. 2003. - Vol. 82. -№ 3. - P. 112-128.