cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dostoyevskiy jamiyati
Jamiyatning mintaqaviy filiallari
Dostoyevskiy xalqaro jamiyatining 18 dan ortiq mamlakatlarda mintaqaviy ofislar tarmog‘i mavjud. Jumladan, Avstraliya, Braziliya, Buyuk Britaniya, Vengriya, Germaniya, Ispaniya, Italiya, Kanada, Yangi Zelandiya, Polsha, Rossiya, Skandinaviya, AQSh, Fransiya, Chexiya, Shveytsariya, Estoniya va Yaponiya davlatlarida. Mintaqaviy filiallar yashash mamlakati nomi bilan ataladi, masalan: Germaniya Dostoyevskiy jamiyati (Deutsche Dostojewskij-Gesellschaft (DDG)), Shimoliy Amerika Dostoyevskiy jamiyati (North American Dostoevsky Society)  -  Kanada, Meksikada va AQSh. Shuningdek, mintaqaviy bo‘limlar o‘z prezidentini saylash huquqiga egadir.
Le Puy (Gironde)
Le Puy Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Gironde departamenti Langon tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
290 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 34,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 8,3 km2.
Kratzeburg
Kratzeburg Germaniyaning Mecklenburg — Vorpommern yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Mecklenburg-Strelitz tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 54,66 km2. 562 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Kratzeburgning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Haukipudas
Haukipudas Finlandiyadagi shahar va sobiq munisipalitetdir. U Oulu viloyatida va Shimoliy Ostrobotniya viloyatining bir qismida joylashgan. Uning qirgʻogʻi Botniya koʻrfazi boʻylab oʻtadi, Kiiminkijoki daryosi provinsiyadan oqib oʻtadi. Kiiminki, Oulunsalo va Yli-Ii munitsipalitetlari bilan bir qatorda 2013-yil 1-yanvarda Oulu shahri bilan birlashtirildi.
Munitsipalitetda 19,053 kishi (2012-yil 31-dekabr) aholi istiqomat qilgan va 1,023.62 km2 kishilik hududni egallagan. shundan 224.95 km2 suvdir. Aholi zichligi 23,8559/km.
Munitsipalitet bir tilda fin edi.
Haukipudasda 16 qishloq bor edi: Kirkonkyla, Santaholma, Ukonkayvos, Martinniemi, Asemakyla, Onkamo, Halosenniemi, Holstinmäki, Xayrysenniemi, Jokikyla, Kalimeenkyla, Kello, Kiviniemi, Parkumäki, Takkuranta va Virp.
Oʻquv boʻlimi Finlandiyada 2007-2013 yillarda „Umrbod taʼlim“ dasturida ishtirok etgan.
Botniya koʻrfazi yaqinida joylashgan orollar
Quyida Botniya koʻrfazi qirgʻogʻida joylashgan Haukipudas orollarining baʼzilari toʻplami keltirilgan:
Xanxikari, Xietakari, Xoykka-Xiue, Iso-Hiue, Iso-Miehikka, Isonkivenletto, Kaasamatala (Hiuvet), Kattilankalla, Kellon Kraaseli, Kintasletto, Kotakari, Kriisinkivi, Kropsu, Laitakari, Lemmonletto, Länsiyemi, Laitakari, Mustakaritin, Lemmonletto, Länsi, Nimetön, Pallonen, Pensaskari, Pikku-Miehikkä, Pulkkisenmatala, Puukkoletto, Rapakari, Rivinletto (Kaasamatala), Santapankki, Satakarinletto, Ulko-Pallonen, Valikari, Ykskivi, Valiletto, Äleijän
Ancienville
Ancienville Fransiyaning Pikardiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Aisne departamenti Soissons tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
78 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 20,5 nafar kishi.
Dausse
Dausse Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Lot-et-Garonne departamenti Villeneuve-sur-Lot tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
475 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 67,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 7,0 km2.
Laverrière
Laverrière Fransiyaning Pikardiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Oise departamenti Beauvais tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
30 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 7,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,8 km2. Dengiz sathidan 130 – 182 m balandlikda joylashgan.
San Pedro de Ceque
San Pedro de Ceque Ispaniyaning Castilla y León mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Zamora provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 49,13 km2. Aholisi — 589 kishi (2010).
Marv jangi
Marv jangi — Muhammad Shayboniyxon boshchiligidagi shayboniylar qoʻshini bilan Ozarbayjon shohi Ismoil I Safaviy qoʻshini oʻrtasida Marv yaqinidagi Mahmudobod qishlogʻi yonida sodir boʻlgan jang (1510 yil 4 dekabr). 1509 yil Shayboniyxon shim.ga qozoklar xoni Qosimxonga, 1510-yil kuzvda Feruzkoʻhdagi hazoralar ustiga muvaffaqiyatsiz yurish qilgan. Shayboniyxon 1510-yil Hirot atrofida qoʻshiniga dam berib, koʻpgina amir va shayboniy sultonlarga oʻz mulklariga ketishga ruxsat etgan. Biroq bu orada safaviylar shohi Ismoil Xurosonga yurish qilgani haqida xabar olingan. Shayboniyxon shayboniy sultonlarni yordamga chaqirib, ularga tavochilar (choparlar) joʻnatgan, oʻzi esa qoʻshini oz boʻlgani tufayli Marvga chekingan. Biroq choparlar quruq qaytishgan. Sultonlar oʻtgan yili (1509-yil) Shayboniyxon ularga inʼom etgan mulklarni tortib olgani tufayli undan arazlab Marvga kelmaganlar, faqatgina Muhammad Temur sulton Samarqand qoʻshini, Ubaydullaxon esa Buxoro qoʻshini bilan jang oxirida yetib kelgan, xolos. Ismoil Shayboniyxon huzuriga qoʻrchi boshn boshchiligida elchilar yuborib, uni taslim boʻlishga undagan, biroq rad javobini olgach, Ismoil Marvni qamal qilgan va jan-gda, odatda, turkiy xalqlar uchun xos boʻlgan harbiy qiyla ishlatgan: safa-vyylar qoʻshini qamalni boʻshatib Marv devorlari ostidan goʻyo orqaga chekinganday boʻlib, oʻzbeklarni shahardan chiqishga majbur qilishgan. Shayboniyxon bu gal tajribali sarkarda uchun kechirib boʻlmas xatoga yoʻl qoʻygan; u oʻz raqibi kuchiga yetarli baho bermagan. Yordam kelishini kutib oʻtirmasdan u "chekinayotgan" Ismoil ortidan tashlangan. Biroq uning orqa tomoniga oʻtib olgan safaviylar qoʻshinining bir qismi Murgʻob koʻprigini buzib tashlaydilar, natijada Ismoilning 17 minglik qoʻshini Shayboniyxonni qur-shovga olgan. Mirza Muhammad Haydarning yozishicha, Shoh Ismoil qoʻshinida taxminan 40 ming, Shohibekxon (Shayboniyxon) qoʻshinida esa 20 ming jangchi boʻlgan. Oʻta shiddatli, qonli jangda barcha oʻzbek sultonlari (amirlari) va Shayboniyxon halok boʻlishgan.
Ad:Mirza Muhammad Xaydar,Tarix-i Rashidi, T., 1996; Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., Pismennie pamyatniki, T., 1985; Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.
Faxriddin Hasanov.
Aspantay
Aspantay  — Qoraqalpogʻiston Respublikasiga qarashli qishloq. Bo‘zatov tumani tarkibiga kiradi.
Samangan universiteti
Samangan universiteti Afgʻoniston shimolidagi Samangan viloyatida joylashgan.
1384-yilda nodavlat notijorat, nodavlat Samangan oliy taʼlim muassasasi zarur litsenziyani olgandan soʻng fan, tadqiqot va texnologiya vazirligi (va boshqa tegishli tashkilotlar) hamkorligi va koʻmagida tizimli rejalashtirish va taʼlim muassasasiga kirish bilan oʻz faoliyatini boshlagan. mas'ul muassasa, ta'lim, o'quv qo'llab-quvvatlash ob'ektlari, darsliklar va o'quv qo'llanmalar, kitoblar uchun foydalaniladigan aholi jon boshiga o'rganish maydoni oshirish Institut kelgusi yillarda yuqori maqsadlarga erishish kutilmoqda.
Korinflik Laisa
Korinflik Laisa (Λαΐς and Λαΐδα) — miloddan avvalgi V asrda Korinfda yashagan qadimgi yunon (pul) oluvchi. Peloponnes urushi davrida yashab oʻtgan.
Biografiya
Bir qator manbalarda Laisa Elder nomi bilan tilga olingan Korinflik Laisa Korinf shahridan bo‘lib, Peloponnes urushi davrida yashagan va Aspasiya bilan birga o‘z davrining eng mashhur go‘zalligi edi.
Conters im Prättigau
Conters im Prättigau Shveysariyaning Graubünden kantonida joylashgan kommunadir. Bu kommuna Prättigau/Davos (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni – 18.40 km2. 229 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Hududi
Conters im Prättigauning hududi km2ni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Friend (Nebraska)
Friend AQShning Nebraska shtatida joylashgan shahardir. Saline County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1197 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 2,1 km2. Shundan 2,1 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 475 m balandlikda joylashgan.
Korinflik Laisa
Biografiya
Asli Sitsiliya shimolidagi Gikkara shahridan boʻlgan boshqa bir Laisaning ismi ham Korinfda yashagan (qiz boʻlib qullikka sotilgandan keyin), shuning uchun ular koʻpincha chalkashib ketishadi va koʻpincha bir-birlari bilan tanishadilar. ; ikkala ayol ham koʻpincha epigramma va latifalarda uchraydi, ammo ularda ham har doim ham aniq ajratilmaydi.
Oqsoqol Laisa erkaklarda katta tushunarli va shu bilan birga ochkoʻzlik bilan hisoblangan.
Uning muxlislari orasida faylasuflar Diogen va Aristipp (uning ikkita asari Lais haqida edi) hamda Olimpiya chempioni Kireniyalik Evbotas bor edi.
Depressiya
Depressiya  ruhiy kasallik boʻlib, u odamda hayotga boʻlgan umidsizlik, odamlarga boʻlgan ishonchsizlik, tushkunlik, yolgʻizlik, stress, toʻxtovsiz xavotirlanish va shu kabi yomon [negative] hissiyotlarni uygʻotishi mumkin. Oʻta jiddiy holatlarda, baʼzilar sigaret chekish, spirtli ichimliklar ichish, meyoridan ortiqcha uxlash kabi yomon illatlar bilan oʻzlarini chalgʻitishga urinishadi. O'spirin yoshidagi bolalarning juda ko'p musiqa tinglashi depressiyadan qiynalishlariga sabab bo'lishi mumkin. Depressiya vaqtida inson ortiqcha miqdorda taom iste'mol qilishi ham mumkin.
Asosiy depressiya (klinik depressiya) ikki haftadan ortiq davom etadigan kuchli yoki jiddiy alomatlarga ega. Bu alomatlar kundalik hayotga aralashadi.
Depressiya turlari: Bipolyar depressiya — bipolyar buzilishi bilan odamlar past kayfiyat va juda yuqori energiya muqobil muddatlari bor davrlar. Past davr mobaynida ular g'amgin yoki umidsiz yoki energiya etishmasligi kabi depressiya belgilariga ega bo'lishi mumkin. Perinatal va tug'ruqdan keyingi depressiya:" Perinatal " tug'ilgan atrofida anglatadi. Ko'p odamlar bu turga postpartum depressiya deb murojaat qilishadi. Perinatal depressiya bir chaqaloqni keyin homiladorlik davrida va bir yilgacha sodir bo'lishi mumkin. Belgilari orqasida borish qaysi kichik achinish sabab, tashvish yoki stress. Doimiy depressiv buzuqlik: PDD ham dysthymia sifatida tanilgan. PDD belgilari asosiy depressiyadan kamroq. Lekin odamlar ikki yil yoki undan ko'proq vaqt davomida PDD alomatlarini boshdan o'tkazadilar. Premenstrual disforik buzilish: Premenstrual disforik buzilish premenstrual buzilish (PMS) ning og'ir shakli hisoblanadi. Bu ularning hayz qadar etakchi kun yoki hafta ichida ayollarni ta'sir qiladi. Psikotik depressiya: psikotik depressiya bilan odamlar og'ir depresif alomatlar va delusions yoki gallyutsinatsiyalar bor. Delusions aslida asoslangan emas narsalar e'tiqod bor, gallyutsinatsiyalar ko'rib jalb esa, eshitish, yoki narsalar bilan tegdi his aslida yo'q, deb. Mavsumiy hissiy buzuqlik (SAD): mavsumiy depressiya, yoki mavsumiy hissiy buzuqlik, odatda kech kuzda va erta qishda boshlanadi. Ko'pincha bahor va yoz oylarida ketadi.(Manbahttps://ezolifedream.uz/)
Depressiya (lot. depressio — bosilish, susayish) (iqtisodiyotda) — iqtisodiy tanglik natijasida va undan keyin boshlanadigan turgʻunlik davri. Bu davrda i.ch. oʻsmaydi, iqtisodiy jonlanish yuz bermaydi, isheizlar soni koʻpayadi, narxlar bir meʼyorga kelgan boʻlsa ham tovar va xizmatlarga talab past boʻladi. Tovar zaxiralari koʻpaymaydi, uning maʼlum qismi arzon bahoda sotiladi. Arzon sotilgan mahsulotlar oʻrnini qoplash uchun i.ch. harajatlarini kamaytirishga, ish haqini pasaytirishga, mehnat unumdorligini oshirishga qaratilgan choratadbirlar koʻriladi. Tanglikdan keyingi D. iqtisodiy tanglik yakuniy bosqichga oʻtganligini va iqtisodiyotda jonlanishni, soʻngra yuksalishni kutish mumkinligidan darak beradi.
Hague (Shimoliy Dakota)
Hague AQShning Shimoliy Dakota shtatida joylashgan shahardir. Emmons okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
71 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 101,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 0,70 km2. Shundan 0,70 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 579 m balandlikda joylashgan.
Aishwarya Lekshmi
Aishwarya Lekshmi (1990-yil 6-sentyabrda tugʻilgan) hind aktrisasi va modeli boʻlib, asosan Malayalam va Tamil filmlarida ishlaydi. U 2014-yilda modellik faoliyatini boshlagan va 2017-yilda „Njandukalude Nattil Oridavela“ filmi bilan aktyorlik debyutini qilgan.
U „Mayaanadhi“ (2017), „Varathan“ (2018), „Vijay Superum Pournamiyum“ (2019), „Argentina Fans Kaattoorkadavu“ (2019) kabi filmlarda suratga tushdi. Lekshmi oʻzining Tamil tilidagi debyutini „Action“ (2019) filmida qilgan va keyinchalik „Jagame Tandhiram“ (2021) filmida rol oʻynagan. U bir nechta mukofotlarni qoʻlga kiritdi, shu jumladan „Eng yaxshi ayol debyuti — Janub“ uchun Filmfare mukofoti.
Yoshligi
Aishwarya Lekshmi 1990-yil 7-sentabrda Hindistonning Kerala shtati Trivandrum shahrida tugʻilgan.
Lekshmi oʻqishni Holy Angel’s Convent Trivandrum monastirida boshladi va 2017-yilda Ernakulam shahridagi Sree Narayana tibbiyot fanlari institutida (SNIMS) MBBS darajasini tugatdi. U yerda amaliyot o‘tashini ham tamomlagan. U Trivandrum va Kochinda yashaydi.
Kino karyerasi
Lekshmi 2014-yildan beri modellik bilan shug‘ullanadi. U Flower World, Salt Studio, Vanitha va FWD Life kabi jurnallarning muqovalarida paydo boʻldi. U Chemmanur Jewelers, Karikkineth Silks, La Brenda, Ezva Boutique, Akshaya Jewels, Shri Lakshmi Jewellery va boshqa shu kabi brendlar uchun modellik qilgan.
Uning aytishicha, u „hech qachon aktyorlik qilishni rejalashtirmagan“, ammo oʻqishini tugatgandan soʻng, u Nivin Pauli rolini oʻynagan „Njandukalude Nattil Oridavela“ oilaviy dramasi uchun Althaf Salim tomonidan kasting chaqiruvi bilan tasodifan bosh rolda aktyorlikni sinab koʻrishga qaror qildi. Keyin u Aashiq Abuning „Mayaanadhi“ romantik trillerida ayol bosh rolini ijro etdi. Film katta muvaffaqiyatga erishdi va uning izlanuvchan aktrisa sifatidagi roli yuqori baholandi. 2018-yilda u Fahad Faasil bilan „Varathan“da paydo boʻldi. 2019-yilda Aishwarya uchta Malayalam filmida suratga tushdi: Vijay Superum Pournamiyum, Argentina Fans Kaattoorkadavu va Brother’s Day. U, shuningdek, Vishalga qarshi „Action“ (2019) bilan Tamil tilida debyut qildi. Keyin u Atilla rolini oʻynagan „Dhanush“ bilan birga Tamil Gangster filmi „Jagame Tanxiram“ (2021)da rol oʻynadi. Film Netflixda chiqarilgan.
Lekshmi oʻzining prodyuser sifatida debyutini Tamil filmi „Gargi“ bilan qilgan.
2013-yil may oyida vafot etganlar
Quyida 2013-yil may oyida vafot etganlar roʻyxati keltirilgan.
Le Taillan-Médoc
Aholisi
8392 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 555,8 nafar kishi.
280
Vafot etgan
🇷🇺
Le Taillan-Médoc
Geografiyasi
Maydoni — 15,1 km2.
Accadia
Accadia Italiyaning Apuliya mintaqasida joylashgan shahardir. Foggia (provinsiya) provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 30 km2. 2678 nafar aholi istiqomat qiladi.
Efirlar
thumb|130x130px| Karboksilat eferi. R' har qanday [[Alkillar|alkil yoki aril guruhini bildiradi.]] Kimyoda efir oksokislotadan olingan birikma boʻlib, unda kamida bitta gidroksil guruhi (\sOH) yoki alkoksi guruhi bilan almashtiriladi (\sO\s), karbosiklik kislota va spirtni almashtirish reaksiyasida boʻlgani kabi, Glitseridlar - glitserinning yog' kislota eferlari bo'lib, ular biologiyada muhim ahamiyatga ega. Lipidlarning asosiy sinfiga hayvonlarning yogʻlari va o'simlik moylarining asosiy qismi hisoblanadi.
Eferlar odatda yoqimli hidga ega, past molekulyar ogʻirlikdagilari odatda xushboʻy moddalar sifatida ishlatiladi va efir moylari feromonlarda mavjud. Ular keng koʻlamli plastmassalar, plastifikatorlar, qatronlar va laklar uchun yuqori sifatli erituvchilar sifatida ishlaydi. Tijorat bozorida sintetik moylash materiallarining eng katta sinflaridan biri hisoblanadi. Polyeferlar muhim plastik boʻlib, monomerlarni efer qismlari bilan bogʻlangan. Fosfoeferlar DNK molekulalarining asosini tashkil qiladi. Nitrogliserin kabi nitrat eferlari portlovchi xususiyatlari bilan mashhur.
Etimologiya
Efer soʻzini 1848-yilda nemis kimyogari Leopold Gmelin tomonidan kiritilgan, nemischa-Essigather soʻzini qisqarishi sifatida „sirka efirini“ ishlab chiqqan.
IUPAC nomenklaturasi
Eferlarning nomlari spirt va asosiy kislotadan olingan boʻlib, ikkinchisi organik yoki noorganik boʻlishi mumkin. Eng oddiy karboksilik kislotalardan olingan efirlar odatda anʼanaviy „ arzimas nomlar“ boʻyicha nomlanadi. Masalan format, atsetat, propionat va butirat, IUPAC nomenklaturasi metanoat, etanoat, propanoat va butanoatdan farqli oʻlaroq. Boshqa tomondan, murakkabroq karboksilik kislotalardan olingan eferlar, aksincha, kislota nomidan keyin qoʻshilgan IUPAC nomidan foydalangan holda koʻproq nomlanadi. Masalan, geksil kaprilat nomi bilan ham tanilgan efer oktanoat formulasi quyidagicha CH3 (CH2)6CO2 (CH2)5CH3. thumb| Alkogoldan olingan (koʻk) [[Karbon kislotalar|karboksilik kislotada. Asil guruhidan (sariq) olingan etil asetat.]] Organik eferlarning kimyoviy formulasi odatda RCO2R’ shaklni oladi, bu yerda R va R' mos ravishda karbosilik kislota va spirtning uglevodorod qismlari. Masalan, butanol va sirka kislotasidan (sistematik ravishda etanoik kislota) olingan butil asetat (tizimli butil etanoat) CH3CO2C4H9. Muqobil taqdimotlarda keng tarqalgani CH3COOC4H9.
Siklik efirlar organik yoki noorganik kislotadan olinganligidan qatʼi nazar, laktonlar deb ataladi. Organik laktonga misollardan biri γ-valerolaktondir.
Ortoeferlari
Organik efirlarning kam uchraydigan sinfi ortoeferlardir, ular quyidagicha RC (OR′)3 formulaga ega. Trietilortoformat (HC (OC2H5)3), ortoform kislota (HC (OH)3) va etanol moddalari kiradi.
Noorganik efirlar
thumb|130x130px| Fosfor kislota efiri Eferlarni noorganik kislotalardan ham olish mumkin.
Noorganik kislotalar barqaror boʻlmagan yoki qiyin efirlarni hosil qiladi.
Asosan yuzlab maʼlum boʻlgan barcha metall va metalloid alkoksidlarni, gipotetik kislotalarning efirlari deb tasniflash mumkin.
Tuzilishi va bogʻlanishi
Eferlar karbonil markazini oʻz ichiga oladi, C-C-O va O-C-O tuzilishi 120°da burchaklarni hosil qiladi. Amidlardan farqli oʻlaroq, efirlar strukturaviy moslashuvchan funktsional guruhlardir, chunki C-O-C atrofida aylanishi past. Ularning moslashuvchanligi va past polaritesi ularning jismoniy xususiyatlarida namoyon boʻladi. Ular mos keladigan amidlarga qaraganda kamroq (pastki erish nuqtasi) va koʻproq uchuvchan (pastki qaynash nuqtasi) boʻlishga moyil. Efirlardagi alfa-vodorodlarning pKa 25 ga teng.
Koʻpgina efirlar konformatsion izomeriya uchun potentsialga ega, ammo ular giperkontugatsiya va dipolni minimallashtirish effektlari kombinatsiyasi tufayli s-trans (yoki E) muqobilidan koʻra s-cis (yoki Z) konformatsiyasini qabul qilishga moyildirlar. Z konformatsiyasini afzal koʻrishda boʻlsa, oʻrinbosar va erituvchining tabiati taʼsir qiladi. Kichik halqali laktonlar s-trans siklik tuzilishi tufayli konformatsiyalanadi. center|300x300px left|thumb| [[Metil benzoat uchun metrik detal, pikometrlardagi masofalar .]]
Fizik xususiyatlari va xarakteristikasi
Eferlar qutbli, ammo spirtlarga qaraganda kamroq qutblanadi. Ular vodorod bogʻlanishlarida vodorod bogʻlarini qabul qiluvchi sifatida ishtirok etadilar, lekin spirtlardan farqli oʻlaroq, vodorod bogʻlarining donorlari sifatida harakat qila olmaydilar. Vodorod bogʻlanishida ishtirok etish qobiliyati suvda bir oz eruvchanlikni beradi. Vodorod bogʻlarini berish qobiliyati yoʻqligi sababli, efirlar oʻz-oʻzidan birlashmaydi. Shunday qilib, eferlarga oʻxshash molekulyar ogʻirlikdagi karboksilik kislotalarga qaraganda ancha uchuvchan.
Xarakterlash va tahlil qilish
Eferlarni gaz xromatografiyasidan foydalanib uchuvchanlik hususiyati aniqlanadi. Eferlar uchun IQ spektrlari 1730-1750sm−1 oraligʻida kuchli oʻtkir chiziqqa va vundefined ga teng boʻladi. Bu karbonilga biriktirilgan funksional guruhlarga qarab oʻzgaradi. Misol uchun, benzol halqasining karbonil gurihidagi qoʻsh bogʻlarini sonini taxminan 30sm−1 gacha boʻladi.
Ilovalar va hodisalari
Eferlar tabiatda koʻp tarqalgan va sanoatda keng miqyosda ishlab chiqariladi. Tabiatda keng tarqalgan yog'lar, glitserin va yog' kislotalaridan olingan eferlar trieferlar deb nomlanadi. Eferlar olma, nok, banan, ananas va qulupnay kabi mevalarning xushboʻy hidlariga ega. Har yili sanoatda bir necha milliard kilogramm poliefer ishlab chiqariladi, muhim mahsulotlari sifatida polietilen tereftalat, akrilat efir va sellyuloza asetatlar kiradi.
Tayyorgarlik
Eferifikatsiya kimyoviy reaksiyaning umumiy nomi boʻlib, unda ikkita reaktiv reaksiyaga kirishib (odatda spirt va kislota) reaksiya mahsuloti sifatida efir hosil qiladi. Eferlar organik kimyo va biologik materiallarda keng tarqalgan boʻlib, koʻpincha yoqimli meva hidiga ega. Xushboʻy hidga ega ekanligi sababli, sanoatda keng qoʻllaniladi. Eferlar polimer moddalar tarkibida ham mavjud.
Karboksilik kislotalarning spirtlar bilan eferlanishi
Klassik sintez Fisher eferifikatsiyasi boʻlib, u karboksilik kislotani alkogol bilan suvsizlantiruvchi vosita ishtirokida davolashni oʻz ichiga oladi.
Bunday reaksiyalar uchun muvozanat konstantasi, masalan, etil asetat uchun taxminan 5 ga teng. Katalizator boʻlmaganda reaksiya sekin boradi. Sulfat kislota bu reaksiyaning tipik katalizatoridir. Sulfonik kislotalar kabi koʻplab boshqa kislotalar ham qoʻllaniladi. Eferifikatsiyaning qaytarilishi yuqori boʻlganligi sababli, eferning rentabelligini Le Chatelier prinsipi yordamida yaxshilash mumkin.
Spirtli ichimliklar va karboksilik kislotalar aralashmalarining suvsizlanishiga olib keladigan reaktivlar maʼlum. Steglich eferifikatsiyasi, bu yumshoq sharoitda eferlarni hosil qilish usulidir. Bu usul peptid sintezida mashhur boʻlib, substratlar yuqori issiqlik kabi ogʻir sharoitlarga ega. DCC (disikloheksilkarbodiimid) karboksilik kislotani keyingi reaksiyaga faollashtirish uchun ishlatiladi. 4-Dimetilaminopiridin (DMAP) asil-transfer katalizatori sifatida ishlatiladi.
Spirtli ichimliklar va karboksilik kislotalar aralashmalarini suvsizlantirishning yana bir usuli Mitsunobu reaksiyasi.
Karboksilik kislotalarni diazometan yordamida eferlash mumkin.
Ushbu diazometandan foydalanib, karboksilik kislotalarning aralashmalarini gaz xromatografiyasi orqali tahlil qilish uchun, miqdoriy rentabelliklarda ularning metil efirlariga aylantirilish mumkin bu ixtisoslashtirilgan organik sintetik operatsiyalarda foydalidir, ammo keng koʻlamli ilovalar uchun juda xavfli va qimmat hisoblanadi.
Karboksilik kislotalarning epoksidlar bilan eferifikatsiyasi
Karboksilik kislotalar epoksidlar bilan ishlov berish orqali eferlanadi va β-gidroksiefirlarni beradi.
Ushbu reaksiyada akril kislotadan, vinil efer ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.
Asilxloridlar va kislotali angidridlarning alkogollizi
Spirtli ichimliklar asilxloridlar va kislota angidridlari bilan reaksiyaga kirishib, efirlarni hosil qiladi.
Reaksiyani qaytarib boʻlmaydi va ishni qiyinlashtiradi. Asilxloridlar va kislota angidridlari ham suv bilan reaksiyaga kirishganligi sababli, suvsiz sharoitlarga afzallik beradi. Amidlarni hosil qilish uchun aminlarning oʻxshash asilatsiyasi kamroq sezgirdir, chunki aminlar kuchli nukleofillardir va suvga qaraganda tezroq reaksiyaga kirishadi.Faqat laboratoriya miqyosidagi protseduralar uchun qoʻllaniladi, chunki u qimmat.
Karboksilat tuzlarining alkillanishi
Eferifikatsiya qilish uchun keng qoʻllanilmasa ham, karboksilat anionlarining tuzlari eferlarni berish uchun alkilgalogenidlar bilan alkillashtiruvchi vosita boʻlishi mumkin. Agar alkilxlorid ishlatilgan boʻlsa, yodid tuzi reaksiyani katalizlashi mumkin (Finkelshteyn reaksiyasi). Karboksilat tuzi koʻpincha joyida hosil boʻladi. Qiyin holatlarda kumush karboksilatdan foydalanish mumkin, chunki kumush ioni galogenid bilan koordinatalanadi, bu uning ketishiga yordam beradi va reaksiya tezligini oshiradi. Ushbu reaksiya anion mavjudligi bilan bogʻliq muammolardan aziyat chekishi mumkin va shuning uchun fazalarni uzatish katalizatorlari yoki DMF kabi yuqori qutbli aprotik erituvchilar qoʻshilishi mumkin.
Transeferifikatsiyasi
Bir eferni boshqasiga almashtirishni oʻz ichiga olgan transeferifikatsiya keng qoʻllaniladi.
Transeferifikatsiya gidrolizlanish kabi kislotalar va asoslar tomonidan katalizlanadi. Reaksiya triglitseridlarni parchalash uchun keng qoʻllaniladi, masalan, yogʻ kislotasi efirlari va spirtli ichimliklarni ishlab chiqarishda. Poli (etilen tereftalat) dimetiltereftalat va etilen glikolning transeferifikatsiyasi natijasida hosil boʻladi.
Alkenlar metall karbonil katalizatorlari ishtirokida „gidroeferifikatsiya“ ga uchraydi. Propan kislotasining eferlarini, ushbu usul orqali savdo-sotiq uchun ishlab chiqariladi.
Metil propionat preparati yorqin misoldir.
Metanolning karbonillanishi formik kislotaning asosiy tijorat manbai boʻlgan metil formatini hosil qiladi. Reaksiya natriy metoksid bilan katalizlanadi.
Karbon kislotalarning alken va alkinlarga qoʻshilishi
Gidroeferifikatsiyada alkenlar va alkinlar karboksilik kislotalarning H-O bogʻiga qoʻshiladi. Vinil asetat sanoatda rux asetat katalizatorlari ishtirokida asetilenga sirka kislota qoʻshilishi yoʻli bilan ishlab chiqariladi. Hozirda katalizator sifatida rux asetat qoʻllaniladi.
Vinil asetat, etilen, sirka kislotasi va kislorodning, palladiy bilan katalizlangan reaksiyasi orqali ham ishlab chiqarish mumkin.
Silikotungstik kislotasi, etilen bilan sirka kislotasini, alkillash orqali etil asetat ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.
Aldegidlarda
Tishchenko reaksiyasi suvsiz asos ishtirokida aldegidni disproporsiyalash orqali efir hosil qiladi. Katalizatorlar sifatida alyuminiy alkoksidlari yoki natriy alkoksidlari ishlatiladi. Benzaldegid natriy benziloksid (natriy va benzil spirtidan hosil boʻlgan) bilan reaksiyaga kirishib, benzil benzoat hosil qiladi.Bu usul orqali asetaldegiddan, etil asetat ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.
Reaksiyalari
Eferlar, uglerod karbonili orqali nukleofillar bilan reaksiyaga kirishadi. Karbonil zaif elektrofil, ammo kuchli nukleofillar (aminlar, alkoksidlar, gidrid manbalari, organolitiy birikmalari va boshqalar) bilan reaksiyaga kirishadi. Karbonilga tutashgan C-H aloqalari zaif kislotali, ammo kuchli asoslar bilan deprotonatsiyaga uchraydi. Bu jarayon odatda kondensatsiya reaksiyalarini boshlaydi. Efirlardagi karbonil kislorod, amidlardagi azotdan elektron juftining rezonansli donatsiyasi tufayli, amidlardagi karbonil kisloroddan kamroq qo'shimchalar hosil qiladi.
Gidroliz va sovunlanishi
Eferifikatsiya teskari reaksiyadir. Eferlar kislotali va asosli sharoitlarda gidrolizga uchraydi. Kislotali sharoitda reaksiya Fisher eferifikatsiyasining teskari reaksiyasi hisoblanadi. Asosiy sharoitlarda gidroksid nukleofil rolini oʻynaydi, alkoksid esa tark etuvchi guruhdir. Bu reaksiya sovunlanish, yaʼni sovun ishlab chiqarishning mahzuli hisoblanadi.
Alkoksid guruhi kuchliroq nukleofillar, masalan, ammiak birlamchi yoki ikkilamchi aminlar bilan almashtirilib, amidlarni hosil qilishi mumkin.
Bu reaksiya odatda qaytmaydi. Aminlar oʻrniga gidrazinlar va gidroksilaminlar qoʻllanilishi mumkin. Eferlar Lossen qayta tashkil etishda oraliq gidroksamik kislotalar orqali izosiyanatlara aylantirilishi mumkin.
Uglerod nukleofillarining manbalari, Grignard reagentlari, organolitiy birikmalari karbonilga osongina qoʻshiladi.
Kamaytirilishi
Ketonlar va aldegidlar bilan solishtirganda, efirlar qaytarilishga nisbatan chidamli. XX asrning boshlarida katalitik gidrogenatsiyaning kiritilishi yutuq boʻldi. Yogʻ kislotalarining eferlari yog'li spirtlarga vodorodlanadi.
Odatda katalizator sifatida mis xromitdan foydalanilgan. Katalitik gidrogenatsiyani ishlab chiqishdan oldin efirlar Bouveauult-Blanc reduksiyasi yordamida keng miqyosda kamaytirilgan. Koʻp jihatdan eskirgan bu usul proton manbalari mavjudligida natriydan foydalanilgan.
Tegishli efirni berish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri qaytarilish qiyin, chunki oraliq yarimatsetal parchalanishga moyil boʻlib, spirt va aldegidni beradi. Reaksiyani turli Lyuis kislotalari bilan trietilsilan yordamida amalga oshirish mumkin.
Boshqa reaksiyalari
Eferlar karboksilik kislotalar uchun himoya guruhlari boʻlib xizmat qiladi. Karboksilik kislotani himoya qilish bifunksional aminokislotalarning reaksiyasini oldini olish uchun peptid sintezida foydalidir. Koʻpgina aminokislotalar uchun metil va etil eferlar odatda mavjud. t-butil efer qimmat boʻladi. Shu bilan birga, t-butil efirlari foydali, chunki kuchli kislotali sharoitda t -butil efirlari eliminatsiyadan oʻtib, karboksilik kislota va izobutilen hosil qiladi, bu esa ishni soddalashtiradi.
Efer hidli moddalar roʻyxati
Koʻpgina eferlar mevaga oʻxshash oʻziga xos hidlarga ega va ularning koʻplari tabiiy ravishda oʻsimliklarning efir moylarida uchraydi. Shuningdek, ularni sunʼiy xushboʻy hidlarni taqlid qilishda keng qoʻllaniladi.
Echmiadzin
Echmiadzin (1945-yilgacha Vagarshapat) — Armanistondagi shahar, Ararat tekisligida, Echmiadzin temir yoʻl stansiyasidan 15 km, Yerevandan 20 km. Aholisi 60,5 ming kishi (1998). Shahar miloddan avvalgi 2-asrdan Vardkesavan nomi bilan maʼlum. 2-asrning 2-yarmi — 4-asrlarda Armanistonning poytaxti. Mashinasozlik, kimyo (plastmassa zavodi), oziq-ovqat (vino kti, konserva zavodi) sanoatlari mavjud. Oʻlkashunoslik muzeyi, Armaniston davlat kartinalar galereyasining filiali, arman shoiri I.M.Ioannisyan uymuzeyi va boshqalar muzeylar bor. Meʼmoriy va tarixiy yodgorliklardan Sobor (303 yil, 5 va 7-asrlarda qayta qurilgan) va uning qoʻngʻiroqxonasi (17-asr), cherkovlar saklangan. Echmiadzin yonida armangrigorian cherkovi markazi hamda katolikos rezidensiyasi joylashgan. Monastir majmuasida mehmonxona (18-asr), katolikos uyi (18-asrning 1-yarmi), maktab (1813), tosh hovuz (1846) va boshqalar bor. Echmiadzin yonida Zvartnots ibodatxonasi xarobalari (641—661) mavjud. Sobor ichida oʻrta asr dekorativ sanʼatining noyob kolleksiyasi asarlari namoyish etilgan muzey bor. Turizm rivojlangan.
Giarratana
Giarratana Italiyaning Sitsiliya mintaqasida joylashgan kommunadir. Ragusa provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 43,47 km2. 3343 nafar aholi istiqomat qiladi.
Turgʻunlik davri
Turgʻunlik davri (Пери́од засто́я yoki Эпо́ха засто́я Époxa zastóya) — bu Leonid Brejnev (1964-1982) davrida boshlangan Sovet Ittifoqining iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy siyosatiga salbiy nuqtai nazarni tavsiflash uchun Mixail Gorbachev amalga kiritgan atama. Turgʻunlik davri Yuriy Andropov (1982–1984) va Konstantin Chernenko (1984–1985) davrida ham davom etgan. Baʼzi hollarda Brejnev turgʻunligi tarzida ham ishlatiladi.
Atamashunoslik
Brejnev hukmronlik qilgan davrda „Turgʻunlik davri“ atamasi isteʼmolda boʻlmagan. Buning oʻrniga, Brejnev 1971-yilda boshlangan davr uchun „rivojlangan sotsializm davri“ (ruscha: period razvitógo socialismimizma) atamasini ishlatgan. Bu atama Xrushchyovning 1961-yildagi 20 yilda kommunizmga erishish haqida bergan vaʼdasidan kelib chiqqan. 1980-yillarda Sovet rahbari Mixail Gorbachyov Leonid Brejnev 1964-yildan 1982-yilgacha Sovet Ittifoqini boshqargan davrda yuzaga kelgan iqtisodiy qiyinchiliklarni tavsiflash uchun „turg'unlik davri“ atamasini isteʼmolga kiritdi. Soʻngra olimlar turgʻunlikning davrining sanalari, ahamiyati va sabablari borasida izlanishlar olib bora boshladilar. Gorbachyov tarafdorlari Brejnevni va umuman Brejnev maʼmuriyatini haddan tashqari konservativ va zamon bilan hamnafas oʻzgarmaganlikda tanqid qilishdi.
Tarixi
1953-yilda Sovet rahbari Iosif Stalin vafotidan keyin siyosatni oʻzgartirish dasturi boshlandi, keyinchalik mazkur dastur destalinizatsiya deb nomlandi. Sovet rahbari sifatida Stalinning qisqa muddatli davomchisi boʻlgan Georgiy Malenkovdan keyin hokimiyatga kelgan Nikita Xrushchyov „Xrushchevning erishi“ deb nomlanuvchi nisbatan liberal islohotlarni amalga oshirdi. Bu davrda iqtisodiy oʻsish ham kuzatilib, koʻlami 6% dan oshdi. Biroq, 1962-yildagi Manej ishi, Xrushchyovning sovet sanʼati koʻrgazmasini ayovsiz tanqid qilgani, Kommunistik partiyaning sanʼat ustidan nazoratini qayta tiklashga olib keldi va madaniy erish davri tugashining boshlanishini belgiladi.
1964-yilda Xrushchyov oʻrniga Brejnev Sovet davlati rahbari boʻldi. Brejnev erasi (1964-1982) yuqori iqtisodiy oʻsish va farovonlik bilan boshlandi. Lekin asta-sekin ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy sohalarda jiddiy muammolar toʻplanib bordi. Ijtimoiy turgʻunlik Brejnev hokimiyat tepasiga kelganidan soʻng Xrushchevning bir qancha islohotlarini bekor qilib, stalinistik siyosatni qisman tiklaganidan keyin boshlandi. Baʼzi sharhlovchilar ijtimoiy turgʻunlikning boshlanishini 1966-yilgi Sinyavskiy-Daniel sud jarayoni bilan belgilashadi. Chunki unda ikki yozuvchi antisovet tashviqotda ayblanishi Xrushchyov erishi tugashini koʻrsatib berdi. Boshqalar buni Varshava shartnomasi tashkiloti aʼzolarining 1968-yilda Praga bahorini bostirish uchun Chexoslovakiyaga bostirib kirishi vaqti bilan belgilashadi. Davrdagi siyosiy turgʻunlik barqarorlik siyosatining bir qismi sifatida vujudga kelgan gerontokratiyaning oʻrnatilishi bilan bogʻliq edi.
Aksariyat olimlar iqtisodiy turgʻunlik boshlangan yilni 1975-yil deb koʻrsatishadi. Boshqalar esa bu davrni 1960-yillarda boshlangan deb daʼvo qilishadi. 1970-yillarda sanoatning oʻsish surʼatlari pasayib ketdi. Chunki ogʻir sanoat va qurol sanoati ustuvor boʻlib, Sovet xalq isteʼmol tovarlari eʼtiborsiz qoldirildi. 1972-yilda ishlab chiqarilgan barcha isteʼmol tovarlarining qiymati chakana narxlarda taxminan 118 milliard rublni tashkil etdi. Tarixchilar, olimlar va mutaxassislar turgʻunlikka nima sabab boʻlganini aniq bilishmaydi, baʼzilari esa buyruqbozlikka asoslangan iqtisodiyot oʻsishni toʻxtatuvchi tizimli kamchiliklardan aziyat chekkanini taʼkidlaydilar. Boshqalar esa islohotning yoʻqligi yoki harbiy sohaga koʻp mablagʻ sarflangani turgʻunlikka olib kelganini taʼkidlaydilar.
Brejnev iqtisodiy vaziyatni yaxshilash uchun juda kam ish qilgani sababli vafotidan keyin tanqid qilindi. Uning hukmronligi davrida hech qanday yirik islohotlar boshlanmadi. Taklif qilingan bir nechta islohotlar juda kamtarona edi yoki Sovet rahbariyatining koʻpchiligi qarshi chiqqan edi. Vazirlar Kengashining (Hukumat) islohotchi Raisi Aleksey Kosiginning 1965-yilgi tubdan islohoti muvaffaqiyatsizlikka uchragach, 1970-yillarda ikkita oddiy islohotni amalga oshirdi va oʻsish tendensiyasi pasayishini qaytarishga harakat qildi. 1970-yillarga kelib Brejnev Kosiginning „radikal“ islohotga qaratilgan har qanday urinishlarini toʻxtatish uchun yetarli kuchga ega boʻldi.
1982-yil noyabrda Brejnevning vafotidan keyin hokimiyat Yuriy Andropov qoʻliga oʻtdi. Brejnevdan meros sifatida qolgan Sovet Ittifoqi 1964-yilda hokimiyatni egallagan paytdagiga qaraganda ancha dinamikligini yoʻqotgan edi. Andropov qisqa hukmronligi davrida kichik miqyosda kamtarona islohotlarni amalga oshirdi. U bir yildan biroz koʻproq hukmronlik qilib, 1984-yil fevralda vafot etdi. Andropov siyosatning katta qismini undan keyin hokimiyatni egallagan Konstantin Chernenko davom ettirdi. Brejnev davrida boshlangan iqtisodiy muammolar ushbu qisqa maʼmuriyatlarda ham davom etdi. Olimlar amalga oshirilgan islohotlar siyosati mamlakatdagi iqtisodiy vaziyatni yaxshilaganmi yoki yoʻqmi, degan savol ustida bahslashadilar.
Turgʻunlik davri Gorbachyov hokimiyat tepasiga kelishi bilan yakunlandi. Bu davrda iqtisodiyot hamon turgʻun boʻlsa-da, siyosiy va ijtimoiy hayot demokratlashtirildi. Gorbachyov boshchiligida Kommunistik partiya 1985-yilda ogʻir sanoatga katta miqdorda kapital kiritish orqali (Uskoreniye) iqtisodiy rivojlanishni tezlashtirishga harakat qila boshladi. Bu harakatlar muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Kommunistik partiya sovet iqtisodiyoti va hukumatini kvazi kapitalistik (Xozraschyot) va demokratik (demokratizatsiya) islohotlarni amalga oshirish orqali qayta qurishni amalga oshirdi. Islohotlar Sovet Ittifoqini qayta tiklash uchun moʻljallangan boʻlsa-da, 1991-yilda tasodifan davlatning parchalanishiga olib keldi.
Tahlillar
History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-first Century (tarjimasi: Zamonaviy Rossiya tarixi: Tsarizmdan 21-asrgacha) kitobi muallifi Robert Servicening taʼkidlashicha, iqtisodiy muammolar kuchayishi bilan ishchilar intizomi pasayib ketgan. Hukumat toʻliq bandlik siyosati tufayli bu holatga samarali qarshi tura olmagan. Servicega koʻra, bu siyosat zavodlar, konlar va idoralar kabi hukumat tarmoqlarining intizomsiz va samarasiz xodimlar bilan toʻldirilishiga olib keldi. Natijada sovet ishchilari va maʼmurlari orasida „ishdan tortinadigan ishchi kuchi“ shakllandi. Brejnev davridagi Sovet Ittifoqi Qoʻshma Shtatlardan keyin „ikkinchi yirik sanoat salohiyatiga“ ega boʻlgan va dunyodagi boshqa mamlakatlarga qaraganda koʻproq „poʻlat, neft, choʻyan, sement va ... traktor“ ishlab chiqargan boʻlsa-da, Service Brejnev davridagi qishloq xoʻjaligi muammolariga dekollektivizatsiya zarurligining isboti sifatida qaraydi. Xulosa qilib aytganda, Service bu davrda Sovet iqtisodiyotini „statik“ deb hisoblab, Brejnevning barqarorlik siyosati „siyosiy falokat uchun retsept“ degan fikrni bildirgan.
The Rise and Fall of the Soviet Union: 1917–1991 (tarjimasi: Sovet Ittifoqining yuksalishi va qulashi: 1917–1991) kitobi muallifi Richard Sakva Brejnev davriga nisbatan intensiv nuqtai nazardan qarab, oʻsish surʼatlari 1950-yillardan to 1980-yillarda toʻliq toʻxtamaguncha „muqarrar ravishda“ pasayib borganini daʼvo qiladi. Uning fikricha, bunday turgʻunlik sababi malakasiz ishchilarga boʻlgan talabning ortib borishi natijasida hosildorlik va mehnat intizomi pasayishi yuzaga keldi. Sakva barqarorlikning oʻzi turgʻunlikka olib kelgan deb hisoblaydi. Kuchli yetakchiliksiz „sovet sotsializmi turgʻunlikka qaytish tendensiyasiga ega edi“ deb daʼvo qiladi.
Brezhnev Reconsidered (tarjimasi: Brejnev qayta koʻrib chiqildi) kitobi mualliflari Edvin Bekon va Mark Sandlning fikricha, Brejnev davridagi iqtisodiyot Nikita Xrushchyov raislik qilgan iqtisod kabi dinamik boʻlib, bu dinamika Yuriy Andropov, keyinroq Konstantin Chernenko Bosh kotib boʻlgan paytda toʻxtab qolgan edi. Mark Xarrisonning taʼkidlashicha, Brejnev davridagi iqtisodiy koʻrsatkichlar obʼektiv koʻrib chiqilmagan. Chunki davr tahlilida baʼzida pastroq taxminlardan foydalanilgan. Harrisonning taʼkidlashicha, 1928-yildan 1973-yilgacha boʻlgan davrda Sovet iqtisodiyoti Amerika Qo'shma Shtatlarini „bir kun“ ortda qoldiradigan darajada oʻsgan. Xalqaro neft inqirozi davrida Sovet Ittifoqi va Sharqiy blokdagi oʻsish keskin toʻxtab, Gʻarbga qaraganda uzoqroq muddatga toʻxtab qoldi. Bu esa iqtisodiyotning turgʻunlashuviga olib keldi. Harrisonning soʻzlariga koʻra, Sovet iqtisodiyoti oʻzining keng koʻlamli oʻsish modellarini ushlab tura olmadi. Boshqa taxminlar quyidagilardan iborat: Sovet va kommunistik blokning yetarli darajada taʼminlanmaganligi, globallashuvga toʻsqinlik qiladigan boshqa davlatlar bilan aloqalardagi shaffoflikning yetishmasligi, Ikkinchi jahon urushidan keyingi „doimiy“ iqtisodiy yuksalishning notoʻgʻri talqin qilinishi oqibatida notoʻgʻri iqtisodiy qarorlar qabul qilinishi kabilar. Uning taʼkidlashicha, Andropov va Chernenkoga meros boʻlib qolgan iqtisodiyot bilan solishtirganda, Andropov va Chernenkoning iqtisodiy siyosati natijasida mamlakatdagi iqtisodiy vaziyat yaxshilanib, Mixail Gorbachyov „inqirozgacha boʻlgan vaziyatda“gi kam miqdorda ichki va tashqi qarzlar hisobidan oʻsib borayotgan yanada dinamik va jonli iqtisodiyotni meros qilib oldi.
The Rise and Fall of Communism (tarjimasi: Kommunizmning yuksalishi va qulashi) kitobi muallifi Archie Brown oʻz kitobida turgʻunlik davri atamasi „koʻp jihatdan oʻrinli ta’rif boʻlgan, chunki bu davr oʻsishning pasayish davri boʻlgan“, deb ta’kidlagan, biroq uning ta’kidlashicha, iqtisodiy boʻlmagan sohalardagi koʻrsatkichlar chalgʻituvchi boʻlishi mumkin. Brown fikrlari 1960-yillarning oʻrtalaridan oxirigacha (Sakkizinchi besh yillik reja davomida) yuqori oʻsish surʼatlariga asoslangan boʻlib, „Sovet iqtisodiyoti 1960-yillarning ikkinchi yarmida har qachongidan ham kuchliroq oʻsishga erishdi“ deb taʼkidlagan. Ushbu oʻsish surʼatlari va Kosigin islohoti oʻrtasidagi bogʻliqlik, Brownning soʻzlariga koʻra, „oz“, ammo „kommunistik hukmdorlar nuqtai nazaridan, Brejnev davri koʻp jihatdan muvaffaqiyatli boʻlgan“ deydi. Sovet Ittifoqining tabiiy resurslari 1973-yilgi neft inqirozi davrida oʻz samarasini berib, „energetik gullab-yashnash“ni taʼminlagan kuchli iqtisodiy poydevor yarata olgan. Boshqa tomondan, Brownning taʼkidlashicha, Sovet Ittifoqi 1970-yillarda boʻlgani kabi tabiiy resurslarga oʻta qaram boʻlib qolishi zaiflik belgisidir.
The Rise and Fall of the Soviet economy: an Economic History of the USSR from 1945 (tarjimasi: Sovet iqtisodiyotining yuksalishi va qulashi: 1945-yildan SSSRning iqtisodiy tarixi) kitobi muallifi Filipp Xanson turgʻunlik „butunlay adolatsiz“ emasligini taʼkidlaydi. Hansonning soʻzlariga koʻra, Brejnev iqtisodiy oʻsishning sekinlashuvi davrida hokimiyatni boshqargan, ammo bu davr Xrushchyov hukmronligining yakuniy davriga qaraganda yuqori surʼatlarda yaxshi oʻsish bilan boshlanganini daʼvo qiladi. Iqtisodiy pasayish 1973-yilda, „rasmiy hisob-kitoblarga koʻra, Sovet Ittifoqining aholi jon boshiga ishlab chiqarishda AQSh bilan farqni yoʻqotmasligini koʻrsata boshlaganida“ boshlandi. 1973-yilgacha Aleksey Kosigin boshlagan islohotlar davri boʻlib, koʻpchilik islohotlar Chexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi va Vengriyadagi avvalgi islohotga urinishlar kabi radikal boʻladi deb hisoblardi. Hansonning soʻzlariga koʻra, koʻpchilik Brejnev davrida oʻsish toʻxtamagan, balki turgʻunlasha boshlagan, deb taxmin qilgan. 1970-yillarda aholi jon boshiga isteʼmol 1,9% ga oʻsganligi hamma narsa turgʻunlashmaganini koʻrsatadi. Oʻsishning bu koʻrsatkichi „juda obroʻli surʼati“ hisoblanadi. Hansonning yana bir fikri shundaki, Iosif Stalinning repressiv siyosati va Xrushchyovning beqaror siyosatidan farqli oʻlaroq, Brejnev davri barqaror va „(nisbatan) moʻl-koʻllik davri“ edi.
Robert Vincent Daniels oʻzining Russia's Transformation: Snapshots of a Crumbling System (tarjimasi: Rossiyaning oʻzgarishi: parchalanib borayotgan tizim lavhalari) kitobida Brejnev davrining oʻziga xos belgisi status-kvo ekanligini taʼkidlagan. Bu esa oʻz navbatida katta paradoks rivojlanishiga olib kelgan. „Qarama-qarshiliklar mavjud edi va bu nimaga olib kelishi ham aniq edi“. Sof oʻsish 50%dan ortiq va uchdan ikki qismidan yuqori koʻrsatkichda birinchi navbatda shahar sektorida boʻlib, aholining yuqori oʻsishi va shaharlarning oʻsishi Qoʻshma Shtatlardan yuqori boʻldi. Sanoat rivojlanishi tez surʼatlar bilan oʻsishda davom etib, ayrim tarmoqlar boʻyicha Qoʻshma Shtatlardan oʻzib ham ketdi. Masalan, Sovet Ittifoqida koʻmir qazib olish 1964-yildagi 85 million metr tonnadan 1981-yilda 149 million metr tonnagacha, AQShda esa xuddi shu davrda 100 million metr tonnadan 130 million tonnagacha oʻsdi. Sovet Ittifoqi dunyodagi eng yirik neft eksportchisiga aylandi. Oʻninchi besh yillik reja (1976-1981) oxiriga kelib Sovet YaIMi „Amerika darajasining qariyb 60%iga yetdi. Sof joriy investitsiyalar aslida mutlaq maʼnoda yirikroq edi“. Danielsning soʻzlariga koʻra, muvaffaqiyatsizlik Sovet iqtisodiyotining maʼlum sohalarni taʼminlay olmaganligi edi. Qishloq xoʻjaligi ana shunday muvaffaqiyatsizlikka uchragan soha edi. Sovet Ittifoqining butun tarixi davomida qishloq xoʻjaligi va xalq isteʼmoli tovarlari sohalarida kamchiliklar doimo mavjud boʻlgan. Brejnev davrida Sovet Ittifoqi bugʻdoy yetishtirish boʻyicha dunyoda birinchi oʻringa chiqdi, ammo yetarli miqdorda goʻsht yetishtira olmadi. Danielsning soʻzlariga koʻra, iqtisodiyot 1973-yilda emas, balki 1975-yilda turgʻunlasha boshlagan va keyingi davr avvalgisiga qaraganda „deyarli har tomonlama“ zid boʻlgan edi.
Sovet Ittifoqining ikkinchi iqtisodiyoti boʻyicha Gregory Grossman olib borgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, 1970—1980-yillar davomida yashirin iqtisodiyotning tez surʼatlarda oʻsib borishi markaziy rejalashtirishning taʼsiri asta-sekin buzilishiga sabab boʻlgan. Gosplan hisob-kitob ishlarini toʻgʻri olib bormasligi turgʻunlikka va pirovardida sovet iqtisodiyotining qulashiga olib keldi, deb taxmin qilinadi.
Sabablar
Turgʻunlikning ehtimoliy sabablaridan biri isteʼmol tovarlari va boshqa iqtisodiy sohalar bilan birga harbiy xarajatlarning ham koʻpayishi edi. Faxriy dissident Andrey Saxarov 1980-yilda Brejnevga yoʻllagan maktubida qurolli kuchlarga harajatlarning koʻpayishi iqtisodiy oʻsishni toʻxtatib qoʻyganini aytgan. Revolution from Above: The Demise of the Soviet System (tarjimasi: Yuqoridan kelgan inqilob: Sovet tizimining halokati) kitobining mualliflari Devid Maykl Kots va Fred Veyr harbiylashtirish iqtisodiy turgʻunlikning asosiy sababi boʻla olmaydi, chunki harbiy xarajatlar tarixan yuqori boʻlgan (1950-yilda YaMMning 17 foizi) va ilgari iqtisodiyotni beqarorlashtirmasdan, iqtisodiy oʻsish darajasida oʻsgan, degan fikrda.
Nikson shoki va 1973-yilgi neft inqirozi davrida dunyoning boshqa mamlakatlarida iqtisodiy oʻsish keskin pasayib ketdi, ammo Sovet valyutasining qadri neft eksporti tufayli oʻsib bordi. Inqirozdan keyin Sovet Ittifoqi, Gʻarbiy blok va Yaponiyada umumiy iqtisodiy faollik sezilarli darajada pasaydi, ammo Sovet Ittifoqida bu jarayon yuqoriroq koʻrsatkichda edi. Kotz va Weir, oxir-oqibat, Sovet Ittifoqidagi iqtisodiy turgʻunlik tashqi emas, balki ichki muammolar tufayli yuzaga kelgan boʻlishi mumkinligini taʼkidladilar.
Baʼzi marksistik-leninchi yozuvchilar iqtisodiy turgʻunlik Xrushchyov davrida amalda boʻlgan Sovet iqtisodiy siyosatidagi revizionizm natijasi ekanligini taʼkidlaydilar. Harpal Brar kabi mualliflarning fikriga koʻra, Xrushchyovning destalinizatsiya dasturi SSSRni markaziy rejalashtirishdan uzoqlashtirib, bozor sotsializmiga olib keladigan iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish maqsadida ham ishlatilgan.
281
Vafot etgan
🇷🇺
Turgʻunlik davri
Xulosa
Xrushchyov hokimiyatdan chetlatilishining asosiy sabablaridan biri 1960-yillarning boshlarida iqtisodiy oʻsishning nisbatan past boʻlgani edi. Umumiy iqtisodiy oʻsish 1951-yildan 1955-yilgacha 6 foizni tashkil etgan boʻlsa, keyingi 5 yil ichida 5,8 foizga va 1961-yildan 1965-yilgacha esa 5 foizga tushdi. 1950-yillardan 1962-yilgacha 4,7 foizga oʻsgan mehnat unumdorligi 1960-yillarning boshlariga kelib 4 foizgacha pasaydi. Oʻsish, kapital chiqarish va investitsiyalar barqaror pasayish belgilarini koʻrsatdi. Yana bir muammo Xrushchevning 20 yil ichida kommunizmga erishish vaʼdalari oʻsha vaqtdagi iqtisodiy koʻrsatkichlar bilan deyarli imkonsiz boʻlgan vaʼdalar edi. Oxir-oqibat, oʻz vaʼdalarini bajara olmagani va yuzaga kelgan muammolar tufayli Xrushchyov 1964-yil oktyabr oyida Leonid Brejnev va Aleksey Kosigin boshchiligidagi kollektiv rahbariyat tomonidan ishdan olindi. Xrushchyovning kommunizmga erishish haqidagi vaʼdasiga qarshi turish uchun Sovet rahbariyati rivojlangan sotsializm atamasini oʻylab topdi. Yaʼni Sovet Ittifoqi yetarlicha rivojlangan bosqichga koʻtarilib, mamlakat „tabiiy ravishda“ kommunizmga oʻtishi haqida eʼlon qilindi (nomaʼlum muddat ichida).