Qadimgi_turklarda_«xalq»_va_«yurt»_tushunchalari
Qadimgi turkiy tilda ijtimoiy uyushmani bodun atalgan, bu so‘z hozirgi tushunchamizda «xalq, ulus» degani. Keyinchalik bu so‘z tovush o‘zgarishiga uchrab (d>δ>y) boδun, boyun ham deyilgan. Jumladan, Mahmud Koshg‘ariy bu so‘zni boδun shaklida berib, «xalq, omma» deya izohlaydi va u chigilcha ekanligini [ya'ni chigillar uni ana shunday talaffuz qilganligini] ta'kidlaydi (DLT, 160). Bodun so‘zi xalqning otiga qo‘shib ishlatilganda muayyan xalq anglashiladi: türk bodun («turk xalqi»), oγuz bodun («o‘g‘uz xalqi»), qarluq bodun («qarluq xalqi»), tatabï bodun («tatabi xalqi»), soγdaq bodun («sug‘d xalqi»), tabγač bodun («tabg‘ach xalqi») singari. Matnda ishlatilishiga e'tibor bering: Bu türk bodunqa yaraqlïγ yaγïγ kälürmädim. – «Bu turk xalqiga qurol-yaroqli yovni yaqinlashtirmadim» (Ton. 54). Yoki boshqa misol: Körüg sabï antaγ: Toquz oγuz bodun üzä qaγan olurtï, tir. – «Ko‘ruvchining xabari shunday: «To‘quz o‘g‘uz xalqi ustidan (bir) xoqon taxtga o‘tirdi», – der» (Ton. 9). Bitiglarda bodun so‘zi o‘rni bilan «el, mamlakat» ma'nosida ham ishlatilgan. Masalan, ishlatilish o‘rniga qarab türk bodun deganda «turk bo‘dun mamlakati / turk xalqining mamlakati»; tabγač bodun deganda «tabg‘ach bo‘dun mamlakati / tabg‘ach xalqining mamlakati» ham anglashiladi. Kultigin bitigidan misol: Tabγač bodunqa bäglik urï oγlïn qul boltï, silik qïz oγlïn küŋ boltï. – «Tabg‘ach mamlakatiga bek bo‘ladigan o‘g‘li bilan qul bo‘ldi, suluv qiz o‘g‘li bilan joriya bo‘ldi» (K.7). Turkiy til tarixida «ijtimoiy uyushma, xalq» anglamida bodun~boδun ga sinonim sifatida ulus so‘zi ham ishlatilgan. Qadimgi turkiy tilda «urug‘; qabila» anglamida bod so‘zi ishlatilgan. Bu so‘z keyinchalik tovush o‘zgarishiga uchrab "boy"ga aylangan: bod>boδ>boy. Mahmud Koshg‘ariy ning yozishicha: boy – (yo‘g‘on unli [ya'ni o] bilan)«xalq; qabila; zurriyot, nasl» (o‘g‘uzcha). Bir-birini tanimagan ikki kishi uchrashib qolsa, dastlab bir-biriga salom beradi, so‘ng boy kim? deb so‘rashadi, «elating, qabilang qanaqa, qaysi elatdansan?» demakdir. So‘ralgan kishi bunga javoban elatim salγur (elatim salg‘ur qabilasi) deydi yoki kitob boshida zikr qilingan qabilalardan birortasining otini aytib javob beradi. So‘ng ular o‘zaro so‘zlashadilar yoki o‘z yo‘llariga ketadilar. Shunday qilib, ular bir-birlarining urug‘-aymog‘ini bilib olishadi (DLT, 371) To‘nyuquq bitigidan misol: Bän yoq ärtim ärsär, Qapaγan qaγan, türk sir bodun yärintä bod yämä, bodun yämä, kiši yämä idi yoq ärtäči ärti. – «Men bo‘lmaganimda, Qapag‘an xoqon, turk sir xalqi yerida urug‘ ham, xalq ham, kishi ham egalik qilolmas edi» (Ton. 59 – 60). Islom davridan turkiy tilda «ulus» ma'nosida arab tilidan o‘zlashgan xalq so‘zi ham ishlatila boshladi. Qadimgi turklarning ijtimoiy-siyosiy, davlat uyushmasi il~äl~el deyilgan. To‘nyuquq bitigida uning ishlatilishiga shunday o‘rnak bor: Türk Bilgä qaγan äliŋä bititdim bän bilgä Toñuquq. – «(Ushbu bitigni) turk Bilga xoqon elida yozdirdim men bilga To‘nyuquq» (Ton. 58). Eski turkiytilda «yurt» ma'nosida yurt so‘zi ishlatilgan (qarang: KTT. 5). O‘tmishda «mamlakat, yurt» ma'nosida yär~yer so‘zi ham ishlatilgan. Bu so‘z biror ulus yoki hukmdor nomiga qo‘shilib, bu «er, tuproq», ya'ni «yurt»ning o‘sha ulusga yoki hukmdorga qarashli ekanligini anglatadi. Masalan, To‘nyuquq bitigida: Türk sir bodun yärintä bod qalmadï. – «Turk sir xalqi yerida (biror) urug‘ qolmadi» (Ton. 3 – 4).