Afgʻon_Pandora_qutisi
Voqealar xronikasi
Maʼlumki, Dyurand chizigʻi 1893-yil 12-noyabrda afgʻon amiri Amir Abdurahmon va Britaniya Hindistonining tashqi ishlar boʻyicha kotibi Mortimer Dyurand tomonidan imzolangan „Dyurand chizigʻi bitimi“ natijasida vujudga kelgan. Mazkur bitim va undagi muzokaralar jarayoni xususida Amir Abdurahmonning oʻzi quyidagicha xotirlaydi: "Dastlabki rasmiy majlisdan soʻng darhol muzokaralarga kirishdik, chunki janob Mortimer Dyurandning fors tilini yaxshi bilishi barcha muzokaralarni tezlik bilan amalga oshirishga zamin yaratdi. Shu tariqa ikki davlat oʻrtasida xavfsizlik kelishuvi oʻrnatildi". Tabiiyki, Britaniya Hindistoni va Afgʻoniston oʻrtasidagi chegara masalalari Dyurand chizigʻi bitimi bilan butkul oʻz yechimini topmadi. Aksincha, inglizlarning „Dyurand chizigʻi“ga tutash Britaniya Hindistoni hududlari ustidan nazoratni oʻrnatishga boʻlgan harakatlari mazkur hududda yashovchi mustaqil pushtun qabilalari tomonidan qurolli qarshilik bilan javob qaytarilishiga olib keldi. Afgʻon tadqiqotchisi Zalmay Ahmad Gulzod oʻz dissertatsiyasida haqida shunday bayon qiladi: "1897- yildagi pushtunlar qòzgʻoloni mintaqada Britaniya qudratiga qarshi ulkan chaqiriqlarni keltirib chiqardi. Dyurand chizigʻining oʻrnatilishi bilan pushtun qabilalari egallagan hududlar Britaniya Hindistonining taʼsir doirasiga tushib qolgan edi. Shu boisdan ham pushtun qabilalarining qoʻzgʻolonlari ularning Dyurand chizigʻiga nisbatan toqatsizligining yakuniy ifodasi boʻldi." Britaniya imperiyasining mintaqada harbiy-siyosiy bosimi kuchayishi, qolaversa, chegara xududlarida qurolli toʻqnashuvlarning tez-tez sodir boʻlib turishi Dyurand chizigʻi masalasini 1905-yil 21-martda, shuningdek, 1921-yil 22-noyabrda qayta muhokama qilinishiga sabab boʻldi, ammo boʻlib oʻtgan muzokaralarning hech biri chegara hududlarida tinchlik oʻrnatish jarayonlariga amaliy koʻmak bermadi. Natijada aynan Dyurand chizigʻi Afgʻoniston va mintaqaning Federal maʼmuriy qabilalar hududi (FATA Federally Administered Tribal Areas) va Shimoli-gʻarbiy chegara viloyati (NWFP — North-West Frontier Province) joylashgan hududlarining murakkab nizolar makoniga aylanishiga yoʻl ochib berdi. 1947-yili jahon xaritasida yangi davlat Pokiston — Islom Respublikasi tashkil topishi bilanoq Dyurand chizigʻi ikki mamlakat oʻrtasida eng bahsli va oʻta murakkab muammolarning yuzaga chiqishida asosiy omilga aylandi. 1949 yil 26 iyulda oʻtkazilgan Luya Jirgʻada (Afgʻoniston Oqsoqollari Kengashi) FATAni Pokistondan ajralgan mustaqil hudud boʻlishini yoqlab ovoz berildi. Luya Jirga Dyurand chizigʻini Afgʻoniston va Pokiston oʻrtasidagi qonuniy chegara sifatida tan olmasligini maʼlum qilib, sobiq afgʻon hukumati va Britaniya Hindistoni oʻrtasida imzolangan barcha kelishuvlarni bir tomonlama bekor qilishini eʼlon qildi. Afgʻoniston hukumatining mazkur denonsatsiyasi hozirgi kungacha oʻzgarmasdan kelmoqda. „Savr inqilobi“ va sovetlar qoʻshini Afgʻonistonga kirib kelgan davrda bu holat yanada keskinlashdi. Afgʻonistondagi etnik guruxlarning oʻzaro raqobati natijasida mavjud vaziyatning yanada chigallashuvi Islomobodning mujohidlar guruhlarini moddiy va amaliy qoʻllab-quvvatlashga undadi. Biroq Burhoniddin Rabboniy va Ahmadshoh Masʼudning Dyurand chizigʻini xalqaro chegara sifatida tan olishdan bosh tortishi natijasida Islomobod Afgʻoniston Islom partiyasi (Hezbi Islomi-ye Afgoniston) rahbari Gulbiddin Hikmatyor bilan mustahkam aloqa oʻrnatdi. Gulbiddin Hikmatyor kuchlari Afgʻonistonda Pokiston siyosiy maqsadlari va manfaatlarini amalga oshira olmasligi maʼlum boʻlgach, IShID „Tolibon“ harbiy-siyosiy guruhiga eʼtiborni kuchaytirib, uni Afgʻonistondagi siyosiy vaziyatni nazorat qilishga qodir kuch sifatida maydonga olib chiqdi. Hozirgi kunda Dyurand chizigʻining qonuniyligi borasida Afgʻoniston va Pokiston tomonlari oʻzaro bahsli dalillarni misol sifatida keltirishadi. Jumladan, Afgʻoniston tomonining dalillari quyidagilardan iborat: birinchidan, Dyurand chizigʻi bitimi va pushtunlar yashaydigan Pokiston hududi mustaqil Pokiston bilan emas, balki Britaniya Hindistoni bilan kelishilgan boʻlib, oldingi barcha kelishuvlarni bekor qilishga asos boʻladi. Pokiston mustaqillikni qoʻlga kiritib, BMTning toʻlaqonli aʼzosiga aylangach, afgʻon vakili Husayn Aziz BMT Bosh Assambleyasida mavjud vaziyatga nisbatan rasmiy Kobul yondashuvini quyidagicha izohlagan edi: „Biz Shimoli-gʻarbiy chegara viloyati xalqlariga har qanday taʼsirdan ozod boʻlish imkoniyati berilmagunicha, Shimoli-gʻarbiy chegara viloyatini Pokistonning hududi sifatida tan olmaymiz“ ikkinchidan, 1949-yilda Pokiston harbiy havo kuchlari tomonidan Afgʻoniston qishloqlaridan biriga bomba tashlangach, afgʻon hukumati zudlik bilan Loʻya Jirgʻani chaqirdi va Dyurand chizigʻi hamda ilgari imzolangan har qanday kelishuvlarni tan olmasligini qatʼiy bildirdi; uchinchidan, taniqli afgʻon olimi, doktor Hasan Kokarning maʼlum qilishicha, 1893 yilda imzolangan Dyurand chizigʻi bitimi 100 yil oʻtib, yaʼni 1993-yilda oʻz kuchini yoʻqotgan. Pokiston tomonining yondashuvlari esa quyidagicha: birinchidan, Pokiston oʻzini Britaniya Hindistonining huquqiy vorisi deb biladi; ikkinchidan, Islomobodning yondashuviga koʻra Afgʻoniston rahbarlari Dyurand chizigʻini 1905, 1919, 1921 va 1930-yillarda tan olgan, shu nuqtai nazardan mazkur chiziq tan olingan xalqaro chegara ekanligini taʼkidlashmoqda. Shuni alohida qayd etish kerakki, Pokiston va Afgʻoniston oʻrtasidagi munosabatlar keskinlashuvining asosiy sabablaridan yana biri, Dyurand chizigʻi pushtun qabilalarini ikki qismga boʻlib yuborganligidir. Har ikki mamlakat hududidagi pushtun qabilalari oʻzini bir etnik guruhning vakillari sifatida koʻrishadi. Barcha pushtun qabilalarini birlashtirishga boʻlgan har qanday harbiy-siyosiy harakat Pokistonga bir qator hududlardan ajralib qolish xavfini paydo qiladi.