cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Turkiya
Tarixi
Sultan Salim III (1789—1807-yillarda imperiyani boshqargan) davlat tashkilotlarini zamonaviylashtirish, eng avvalo, harbiy islohotlar oʻtkazish harakatini boshladi. Yangi Nizom („Nizomi jadid“) deb nomlangan bu islohotlar natijasida boshqaruv, moliya, savdo, qishloq xoʻjaligi., ilmfan va boshqa sohalarda yangiliklar joriy etishga kirishildi. Biroq islohotlarga jaholatparast ulamolar, armiyadagi nufuzini yoʻqotishdan qoʻrqqan yanicharlar va boshqa qarshilik koʻrsatib, 1807-yil 15-mayda koʻtarilgan isyon natijasida Sulton Salim III ni taxtdan agʻdarib tashladilar. Taxtga chiqqan Mustafo IVning faoliyati „Nizomi jadid“ tufayli qoʻlga kiritilgan yutuqlarni yoʻq qilishga qaratildi. Biroq islohotchilar oʻz tarafdorini koʻpaytirishga muvaffaq boʻldilar va 1808-yil 28-iyulda Sulton Mahmud II ni taxtga oʻtqazdilar. Mahmud II yanicharlarni yoʻq qildi va armiyani qayta tashkil etdi, boshqaruv, moliya, huquq va boshqa sohalarda ijobiy oʻzgarishlarni amalga oshirdi. Biroq uning islohotlari Usmoniylar imperiyasi inqirozini toʻxtata olmadi. Yunoniston va Serbiyada qoʻzgʻolonlar koʻtarildi. Bu orada Rossiya Turkiya oʻrtasida 1806— 12 yillarda boʻlib oʻtgan urush oqibatida Rossiya sarhadlari Prut daryosigacha kengaydi. 1828—1829-yilgi urushda ham Rossiya gʻolib chikdi va Turkiya Yunonistonga muxtoriyat maqomini berishga majbur boʻddi. Turkiyaning Yevropa kapitaliga iktisodiy karamligi ortdi. Qaramlikdan qutulish uchun Turkiya hukmron sinfi 1839-yil yangidan islohot (tanzimat) oʻtkazib, turk ziyolilarining shakllanishiga imkon yaratdi. 1853—1856-yillarda Rossiyaga qarshi olib borilgan Kroʻm urushida Turkiya galaba qozondi. Rossiya 1856-yil 30-martda Parij sulh shartnomasini imzolashga majbur boʻldi. Ushbu shartnomaga koʻra, Dunay daryosida kemalar erkin qatnaydigan, Qora dengiz barcha mamlakatlar savdo kemalari uchun ochiq, betaraf deb eʼlon qilindi, „Usmoniylar imperiyasining butunligi va daxlsizligi“ tan olindi.
Bu davrda Turkiyada Yevropa madaniyati, iqtisodiyotiga qiziqish kuchaydi, banklar ochildi, sanoat rivojlana boshladi. Taraqqiyparvar ziyoli, jurnalist, yozuvchi, maʼmur va boshqa yetishib chikdi. Sulton Abdulaziz saltanati davri (1861—1876)da Tanzimat harakati qiyinchilik bilan boʻlsada, davom ettirildi. Bu davrda Usmoniylar davlati bironbir xalqaro urushda katnashmadi. Biroq imperiyaning Bolqon yarim oroldagi qududlarida isyonlar yuz berdi. Mamlakatning ijtimoiyiqtisodiy ahvolini yaxshilash, konstitutsiyaviy tuzum oʻrnatish gʻoyasi tarafdori boʻlgan Yosh usmoniylar harakati kengaydi. Bu davrga kelib kitob, jurnali va gazetalar chop etila boshlandi. Sulton Abdulhamid II (1876—1908-yillarda boshkargan) taxtga chiqqan yili ilk Asosiy Qonun eʼlon qilindi (1876-yil 23-dekabr). Sulton hukumatni tanqid ostiga olgan parlamentni 1879-yil fevral.da tarqatib yubordi, yosh usmoniylarning koʻpchiligini taʼqib ostiga oldi. 1877—1878-yillardagi Rossiya-Turkiya urushida Turkiyaning yengilishi bilan Bolqon yarim orolda Turkiya hukmronligi tugatildi. 1881-yil Fransiya Tunisni, 1882-yilda Buyuk Britaniya Misrni bosib oldi. Mamlakatda yosh turklar harakati tobora kuchaydi, ular tomonidan tuzilgan yashirin „Ittihod va taraqqiy“ tashkilotining kuchli taʼsiri ostida Sulton 1908-yil 23-iyulda yana konstitutsiyaviy tuzum oʻrnatishini eʼlon qilishga majbur boʻldi. 1914-yildan butun hokimiyat yosh turklarning yoʻlboshchilari boʻlgan Mehmet Talʼat posho (1874— 1921), Ahmad Jamol posho (1872— 1922) va harbiy nozir Anvar posho (1881 — 1922) qoʻliga oʻtdi. Birinchi jahon urushida Usmoniylar davlati Olmoniya tomonida turib urushdi. 1918-yil 30-oktabrda Turkiya Antanta davlatlariga taslim boʻldi. Antanta davlatlari Turkiyani ishgʻol qildilar. Turk xalqi orasida milliy ozodlik harakati boshlandi. Turkiyada Ozodlik urushi (Kurtulish savashi) deb atalgan bu umummilliy harakatga Mustafo Kamol posho (Otaturk) boshchilik qildi. Ozodlik urushi avj oldi. 1921-yilgi Inoʻnoʻ va Saqariya janglari natijasida Yunoniston qoʻshinlari ustidan gʻalaba qozonildi. 1922-yil 9-sentabrda Izmir ozod qilindi. 1922-yil 1-noyabrda Turkiya Buyuk Millat Majlisi (TBMM) sultonlikni bekor qilish va xalifalikni saltanatdan ajratish toʻgʻrisida qonun qabul qildi. Lozanna sulh shartnomasi (1923-yil 24-iyul) ga muvofiq, Turkiyaning chegaralari belgilandi, Turkiyaning siyosiy, iqtisodiy mustaqilligi eʼtirof etildi. 1923-yil 29-oktabrda Turkiya respublika deb eʼlon etildi. 1924-yil 3-martda esa xalifalik bekor qilindi. 1924—1934-yillarda davlat qurilishi, huquqiy munosabatlar, madaniyat va turmushga oid qator islohotlar oʻtkazildi, jumladan, Konstitutsiya qabul qilindi, arab alifbosidan lotin alifbosiga oʻtildi. Eng avvalo, davlat va din birbiridan ajratildi, maktab va taʼlimtarbiya ishlari davlat ixtiyoriga olindi, shariat sudlari bekor qilinib, yangi sud tizimi shakllantirildi, qonunlar yangidan ishlab chiqildi, ayollarga saylov huquqi berildi. Iqtisodiyot sohasida ham oʻzgartirishlar amalga oshirildi.
Ikkinchi jahon urushi (1939—1945) davrida Turkiya Fransiya va Angliya bilan shartnoma tuzib, iqtisodiy yordam olishga muvaffaq boʻldi. U Sovet Ittifoqining Turkiyaga qarshi hujum qilish xavfini oldini olib, 1941-yil 25-martda SSSR bilan shartnoma imzoladi. Olmoniya bilan ham u Sovet Ittifoqiga hujum qilishidan bir necha kun oldin xuddi shunday shartnoma tuzildi. 1945-yil fevralda Turkiya AQSH, Angliya va SSSRga qoʻshilib, Olmoniya va Yaponiyaga qarshi urush eʼlon qildi. 1945-yil 5-martda Turkiya San-Fransisko konferensiyasiga taklif etildi va BMT ni barpo etgan aʼzolar qatoridan joy oldi.
Turkiya 1952-yil NATO ga aʼzo boʻldi. Bu davrda Turkiya Koreya urushida ishtirok etdi. 1954-yildan keyin iqtisodiy ahvol ogʻirlashib, inflyatsiya kuchaydi, talabalar namoyishlari boʻlib oʻtdi, tanglik ortdi. Vaziyatdan xavfsiragan harbiylar 1960-yil 27-mayda davlat toʻntarishi qildi. 1961-yil 9-iyulda demokratik erkinliklarni koʻzda tutgan yangi konstitutsiya qabul qilindi. 1965-yilgi saylov natijasida Sulaymon Demirel hokimiyat tepasiga keldi. 1971-yildan koalitsion hukumatlar davri boshlandi, hukumatlar ketma-ket almashinib turdi. Mamlakatda iqtisodiy tanglik, oziq-ovqat, yonilgʻi tanqisligi roʻy berdi, terror avj oldi. Bu vaziyatda general Kenan Evren boshchiligidagi harbiylar 1980-yil 12-sentabrda hokimiyatni egallab, TBMM va hukumatni tarqatib yubordi, qamal holati eʼlon qildi, partiya rahbarlarini nazorat ostiga oldi. 1982-yil 7-noyabrdagi referendum natijasida yangi Konstitutsiya qabul qilindi, Kenan Evren prezident boʻldi. 1983-yil 24-apreldan siyosiy partiyalar faoliyatiga ruxsat berildi. Oʻsha davrdan siyosiy faoliyatini boshlagan Turgʻut Oʻzal Ona vatan partiyasini tuzdi. Bu partiya 1983-yil 24-noyabrdagi saylovda muvaffaqiyat qozonib, hokimiyat tepasiga keldi. Turgʻut Oʻzal qatʼiy islohotlar oʻtkazib, iqtisodiyotni taraqqiyot yoʻliga olib chiqdi. Eksport va import erkinlashtirildi, eksportni ragʻbatlantiruvchi ochiq iqtisodiy siyosat olib borildi. Natijada ishlab chiqarish. eksportga yoʻnaltirildi, xususiylashtirish boshlandi, erkin tijorat mintaqalari barpo qilindi va Turkiya iqtisodiyoti jadal rivojlana boshladi. Turizm misli koʻrilmagan darajada taraqqiy topdi. Turgʻut Oʻzal 1989-yil 9-noyabrda prezident etib saylandi. 1991-yil Sovet Ittifoqi tugatilgandan soʻng Kavkaz va Oʻrta Osiyoda tashkil topgan mustaqil davlatlar bilan yaqin va doʻstona munosabatlar oʻrnatildi. Turgʻut Oʻzal vafoti (1993)dan soʻng Sulaymon Demirel prezident etib saylandi. Turkiya Oʻzbekiston Respublikasi suverenitetini 1991-yil 16-dekabrda tan olgan va 1992-yil 4-martda diplomatiya munosabatlari oʻrnatgan. Milliy bayrami —29-oktabr — Respublika kuni (1923).
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari
Adolat va rivojlanish partiyasi, 2001-yil tuzilgan; Ona vatan partiyasi, 1983-yil tashkil etilgan; Jumhuriyat xalq partiyasi, 1923-yil asos solingan; Toʻgʻri yoʻl partiyasi, 1983-yil tuzilgan; Milliyotchi harakat partiyasi, 1983-yil kayta tashkil etilgan; Demokratik soʻl partiya, 1985-yil asos solingan; Demokratik partiya, 1994-yil tuzilgan; Buyuk Birlik partiyasi, 1993-yil asos solingan; Demokratik Turkiya partiyasi, 1997-yil tashkil etilgan. Turkiya Ishchi kasaba uyushmalari konfederatsiyasi („TurkIsh“), 1952-yil tashkil etilgan; Turkiya Inqilobiy ishchilar kasaba uyushmalari konfederatsiyasi, 1967-yil „Tur.kIsh“dan baʼzi uyushmalarning ajralishi natijasida tuzilgan; Turkiya Haq ishchi kasaba uyushmalari konfederatsiyasi („HaqIsh“), 1976-yil barpo etilgan.
Xoʻjaligi
Turkiya — industrialagrar mamlakat. 1980-yil iqtisodiyotda tub burilishni koʻzda tutgan keng qamrovli dastur joriy etila boshlandi. Eksportga moʻljallangan mahsulotlar ishlab chiqaruvchi sanoat korxonalari paydo boʻla boshladi. Amalga oshirilgan islohotlar natijasida markazdan boshqaruv oʻrniga bozor mexanizmiga oʻtildi. Soliq masalasida bir qancha qulayliklar yaratildi, sarmoya jamgʻarmalari tez surʼatlar bilan koʻpaydi, chet el sarmoyasi erkin kelishiga qulay imkoniyat yaratiddi. Chet el sarmoyasi va texnologiyasini jalb etishni tezlashtirish uchun 1985-yilda „Erkin mintaqalar qonuni“ kuchga kirdi. Bunday mintaqalar 1987-yilda atigi 2 ta (Mersin va Antaliya) boʻlgan boʻlsa, 2002-yilga kelib ularning soni 21 taga yetdi. Ana shular natijasida yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi 28,7 %, qishloq xoʻjaligi. niki 14,4 %, xizmat koʻrsatish sohasiniki 56,9 % boʻldi.
Qishloq xoʻjaligi
Turkiya hududining 16 % ni oʻtloq, 26 % ni oʻrmonlar tashkil etadi, 35 % da, yaʼni jami hududning 1/3 qismida dehqonchilik qilinadi. Turkiyada gʻalla, paxta, tamaki, qand lavlagi, zigʻir, kanop va boshqalarlar yetishtiriladi. Turkiya yongʻoq (funduk), anjir va oʻrik yetishtirishda dunyoda 1, sabzavot, uzum va tamaki yetishtirishda 4, bugʻdoy va paxta yetishtirishda esa 7oʻrinda turadi. Beda, kungaboqar, meva ham yetishtiriladi. Soʻnggi yillarda sugʻorma dehqonchilikka eʼtibor kuchaydi. 2000-yil chorvachilikda 11 mln. qoramol, 28,4 mln. qoʻy-echki, 250 mln. tovuq yetishtirilgan.
Transporti
Avtomobil yoʻllari uz. 63167 km, temir yoʻl uzunligi 10940 km. Mamlakat ichkarisida yoʻlovchilarning 95 % avtomobil transportida, mamlakat tashqarisiga yoʻlovchilar, asosan, havo yoʻllari, yuklar esa, asosan, dengiz yoʻli orqali tashiladi. Turkiya dengiz savdo floti 3157 kemadan iborat boʻlib, u eksport yuklarning 72 %, import yuklarning 95 % ni tashiydi. Asosiy portlari: Istanbul, Mersin, Izmir, Trabzon, Iskandarun, Samsun. Ankara, Istanbul, Izmir shahrilarida xalqaro aeroportlar bor. Bosfor boʻgʻozi ustiga osma koʻprik qurilgan. Turkiyaning eng muhim neft quvuri tarmogʻi yiliga 70,9 mln. tonna Iroq neftini Jeyxan dengiz terminaliga yetkazib beradi.
Tibbiy xizmati
Turkiyada oʻrtacha umr 69 yoshni tashkil etadi. 1989—2002-yillarda kasalxonalardagi oʻrinlar soni 133 mingdan 178315 ga, kasalxonalar soni 1156 taga yetdi. Vrach, hamshira va farmatsevtlar soni yildanyilga koʻpaymoqda. 1995-yildan beri oʻtkazilayotgan islohotlar natijasida oila vrachi modeliga oʻtish, Turkiya sogʻliqni saqlash xizmatini Yevropa darajasiga olib chiqish moʻljallangan.
Maorifi, ilmiy va madaniymaʼrifiy muassasalari
Boshlangʻich taʼlim (6—14 yoshdagi bolalar uchun) 8 yil Oʻrta taʼlim kamida 3 yillik boʻlib, oʻquvchilarga umumiy oʻrta taʼlim, kasbhunar va texnika taʼlimi berishga moʻljallangan. Jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar xususiy tarbiya tizimida oʻqiydilar. 2002-2003 oʻquv yili bu tizimdagi 325 maktabda 19,4 ming oʻquvchi taʼlim oldi. 2002-2003 oʻquv yili Turkiya oliy taʼlim tizimidagi 76 universitet, yuzlab int, konservatoriya, kasb oliy oʻquv yurtlarida 1 mln. 894 mingdan ziyod talaba oʻqidi. Oliy oʻquv yurtlarida oʻqish pulli. Yirik untlari: Istanbul universiteti (1453), Anqara universiteti (1946), Oʻrta Sharq texnika universiteti (1956), Egey universiteti, Otaturk universiteti, Qora dengiz texnika universiteti, Bosfor universiteti, tibbiy mutaxassislar tayyorlanadigan Hojitepa universiteti.
Madaniyat vazirligi tizimida 1440 kutubxona va 92 muzey bor. Yirik kutubxonalar: Anqaradagi milliy kutubxona, Ankara va Istanbul untlari kutubxonalari, Anqaradagi TBMM kutubxonasi. Yirik muzeylar: Turk osori atiqa (arxeologiya va etn.) muzeyi (1923), Istanbuddagi Toʻpqopi saroyi (1927), Etn. muzeyi (1930), Ayo Sofiya ibodatxonasi muzeyi (1934).
Turkiyada ilmiy tadqiqot ishlarini muvofiklashtirish uchun Ilm va Texnologiya oliy jamiyati tuzilgan. 1993-yil Fanlar akademiyasi va Turk Patent instituti barpo etildi. Standartlar (1960), Marmar dengizini ilmiy va texnologik tadqiq etish (1972) ilmiy tadqiqot institutlari, kimyo, biol., elektroradiografiya, mikrobiol., veterinariya, geol., tarix, tilshunoslik, iqtisodiyot, falsafa jamiyatlari bor.
Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi
2003-yil Turkiyada 3450 gazeta, jurnali va boshqa matbuot nashrlari chop etildi. Eng yirik kundalik gaz.lari: „Hurriyat“ (1948-yildan), „Milliyot“ (1950-yildan), „Saboh“ (1985-yildan), „Jumhuriyat“ (1923-yildan), „Yangi nayel“ (1970-yildan). Eng yirik jurnalilari: haftanomalar — „Ekonomist“, „Aktual“, „Oto xabar“, „Tempo“, „Nuqta“; oynomalar — „Soʻfra“, „Kosmopoliten“: „Turkiya“, „Kapital“, „PC Magazin“ va boshqa Anadolu agentligi (AA) Turkiyaning yetakchi axborot agentligi; 1920-yil tashkil topgan. Bir necha xususiy agentlik ham bor. Turkiya Radio va telekoʻrsatuv jamiyati 1964-yil 1-mayda tashkil etilgan. Radioeshittirishlar 1927-yildan, telekoʻrsatuvlar 1968-yildan boshlangan. Mamlakatda 36 milliy, 103 mintaqaviy va 951 mahalliy radiostya, 16 xalqaro, 15 mintaqaviy va 227 mahalliy telemarkaz faoliyat koʻrsatadi.
Adabiyoti
Birinchi jahon urushidan soʻng Yoqub Qadri Qorausmonoʻgʻli, Xolida Edip, Rashod Nuri Guntekin va Rafiq Xolid Qaray, Turkiya madhiyasi muallifi Mehmet Akif Ersoʻy, Najib Fozil Qisakurak singari yozuvchilar shuxrat qozondi. Nozim Hikmat Ran sarbast usulda sheʼrlar bitib, yangi oqimga asos soldi. 1940-yillarda Sabohiddin Ali, Said Foyiq Abasiyonik asarlarida jamiyat muammolarining shaxs ichki dunyosiga taʼsirini yoritishga harakat qilinganini koʻrish mumkin. Sabohiddin Alining „Ichimizdagi shayton“ (1940) va „Moʻyna poʻstinli Madonna“ romanlarida madaniy oʻzgarishlarning jamiyat turli toifalariga koʻrsatgan taʼsiri psixologik taxlil qilingan. Tariq Bugʻro, Oʻqtoy Aqbal, Javod Shokir Qabaogʻochli, Xaldun Taner, Javdat Qudrat va Samim Xoʻjakoʻz kabi yozuvchilar ham realistik yoʻldan bordilar.
Ikkinchi jahon urushidan keyin paydo boʻlgan asarlarning koʻpida qishloq hayoti muammolari tilga olindi. Bu adabiyotga qishloqdan chiqqan bir guruh yozuvchilarning kirib kelishi bilan izoxlanadi. Yashar Kamolning „Inja Mamad“ romanida qishloq axli tortayotgan mashaqqatlar tasvirlangan boʻlsa, Aziz Nesin asarlarida kundalik turmushda uchraydigan illat va nuqsonlar hajv qilindi. 1960-yillarda Yavuz Byulent Bakilar, Usmon Atilla, Ayxan I nal va boshqa shoirlar adabiyotga kirib keldi. Ular ijodida insonning oʻz vijdoni, jamiyat oldidagi masʼuliyati kabi mavzular yoritildi. Bu davrda ijod qilgan Suot Darvishning „Fosforli Javriya“ romani mashhur boʻldi. Bu asar asosida kinofilm ham yaratildi. 1970-yillarda adabiyotga kirib kelgan Chetik Altan, Pinar Kur, Tomris Uyar, Aila Qutli va boshqa ijodida psixologik taxlil chuqurlashganligi koʻrinadi.
1980-yillardagi jamiyatda siyosatdan begonasirash kayfiyatlari kuchayishi adabiyotga ham taʼsir oʻtkazdi. Bu davrda Oʻrxon Pamuq asarlari etibor qozondi. Soʻnggi yillarda Nadim Gursel, Murodxon Mungan, Parixon Mayden va Elif Shafaq oldingi safda turib ijod qilmoqdalar. Turkyozuvchilaridan Rashod Nuri Guntekinning „Choliqushi“, Yashar Kamolning „Inja Mamad“, Suot Darvishning „Fosforli Javriya“ romanlari, Aziz Nesin hikoyalari, Nozim Hikmat sheʼrlari, Yavuz Bahodiroʻgʻlining „Xorazm oʻt ichida“ va „Alvido, Xorazm“ tarixiy romanlari, Najib Fozil Qisakurak sheʼrlari va boshqa koʻplab asarlar oʻzbek tiliga tarjima qilinib, nashr etilgan.
Meʼmorligi
Turkiya hududida mil. av. va milodning ilk davrlariga taallukli meʼmoriy yodgorliklar koʻp (qarang Sofiya ibodatxonasi). Yunoniston, Vizantiya, Arab mamlakatlari, Oʻrta Osiyo davlatlarining meʼmoriy tajribalarini ijodiy oʻzlashtirgan saljuqiylar va usmoniylar imperiyalari meʼmorlari muhtasham, goʻzal binolar kurdilar. XII—XIX asrlarda imperiyaning turli shaharlarida hashamatli saroy, masjid, Madrasa, maqbara, gumbazli hammom, goʻzal favvoralar (mas., Istanbuldagi Sulton Ahmad favvorasi) bunyod etilgan. XV—XVI asrlarda meʼmor Xoja Sinon (1490 — 1588) yangi kompozitsiyalar yaratib, hayratga sazovor 400 dan ziyod bino barpo etdi. Istanbuldagi Sulaymoniya mayejidi, Ahmadiya mayejidi, Salimiya mayejidi ular orasida eng mashhurlaridandir. Usmoniylar imperiyasining inqirozi davri meʼmorligi mahobatliligi bilan ajralib turadi. XX asrning 20-yillari oxiridan shahar qurilishini rejali tarzda olib borishga kirishildi, ayrim shaharlar (Ankara va boshqa shaharlar)ning bosh rejasi tasdiqlandi. 30-yillardan zamonaviy binolar qurish uchun xorijdan meʼmorlar jalb qilindi. Keyinchalik xalqaro tajribani milliy anʼanalar bilan uygʻunlashtirishga erishgan milliy kadrlar yetishdi. Mahalliy qurilish mahsulotlari industriyasi rivojlandi. Bu davrda tanikli meʼmorlardan Sedat Haqqi Eldan yaratgan imoratlarning loyihalari oʻziga xos meʼmoriy yechimi bilan ajralib turadi. Keyingi davrda butun jahonda ommalashayotgan meʼmoriy uslublar Turkiyaga ham kirib keldi. Ammo bu yerda uyjoylarni namunaviy loyihalari ommalashmadi. Katta shaharlarda mahobatli osmonoʻpar binolar qurishga, meʼmorlikda turlituman uslub va yoʻnalishlarni joriy etishga kirishildi. Jumladan, Anqaradagi Kamol Otaturk makbarasi (maʼmorlari E. Onat, O. Arda), Turkiya tarix jamiyati binosi (meʼmori T. Jonsevar), „Stad“ mehmonxonasi (meʼmori M. Xepgyuler), „Odeon“ konsert zali, Xalk, banki, Istanbuldagi „Xilton“ meqmonxonasi (meʼmori Sedat Haqqi Eldan), Izmirdagi osmonoʻpar binolar barpo etildi. Bahruz Chiniji, Chingiz Bektosh, Doʻgʻon Pekali, Affon Yatman va Shavki Vanli kabi meʼmorlar mashhurdir.
Tasviriy sanʼati
Turkiya hududida Qad. Sharq, Ellin, Rim, Vizantiya sanʼati yodgorliklari saklanib qolgan. Tasviriy sanʼat oʻrta asrlarda miniatyura janrida rivoj topdi. 16-asrda bu sanʼat gullab yashnadi. Badiiy toʻqish, gilamdoʻzlik, kandakorlik, yogʻoch oʻymakorligi rivojlandi. 17—18-asrlarda dastgoh rangtasviri yuzaga keldi. Zamonaviy tasviriy sanʼat 19-asrdan boshlab shakllandi. 1910-yillarda bir guruh rassomlar — Ibrohim Challi, Hikmat Oʻnat, Nomiq Ismoil, Avni Lifij, Fayxaman Duran Yevropada taʼlim oldilar hamda impressionizm va simvolizm yoʻnalishida asarlar yaratdilar. 1929-yil rassomlarning „Mustaqillar“ nomli jamiyati, 1933-yil „D guruhi“ tuzildi. Rangtasvirchilar Zaki Faiq, Izer, Nurullan Berk, Elif Nasi, Kemal Tollu, Abidin Dino va haykaltarosh Zuxtu Muridogʻli impressionizm yoʻnalishini tark etgan holda, yangi yoʻnalishni yaratdilar. Yangi usul anʼanaviy madaniyatning muhim elementlarini 20-asr Yevropa sanʼatining gʻoyalari bilan uygunlashtirishdan iborat edi. 1936-yil Istanbuldagi „Sanoyi nafisa maktabi“ „Nafis sanʼatlar akademiyasi“ga aylantirildi. Turkiya rassomlik sanʼatida turli oqim va yoʻnalishlar rivojlangan. 1949—1950-yillarda „Yangi guruh“ deb nomlangan ijodiy guruh tashkil qilindi. Bu guruh „D guruhi“dan keyin eng mahoratli guruhga aylandi. Bu guruh rassomlari yangi usul va yangi texnik vositalar bilan eksperimentlar oʻtkazdi. Guruh aʼzolari 1955-yilgacha ijtimoiy hayot mavzularida ijod qildilar.
1950-yillarda Turkiya sanʼatida dastlabki abstrakt rassomlar ijod kila boshladi. Ular qatorida Adnan Koker, Lutfu Gunay, Semey Arel, Sabri Berkel kabi rassomlar boʻlgan. Murod Morova, Zohid Buyukishlayen, Ismat Doʻgʻon kabilar hozirgi davrning tanikli rassomlari hisoblanadi. Yangi asarlar 1977-yildan buyen har yili Istanbulda boʻlib oʻtadigan „Yangi tendensiyalar“ deb nomlangan Sanʼat festivalida namoyish etiladi. Monumental haykaltaroshlik, grafika ham rivojlangan. Abstraksionizm yoʻnalishida Quzgun Ajar xalqaro tanlovlarda sovrinlar olishga sazovor boʻldi. Dastlabki haykaltaroshlik sohasidagi taʼlim chet el rassomlari tomonidan va chet el badiiy taʼlim institutlarida amalga oshirilgan. 1937-yilda olmon haykaltaroshi Rudolf Belling Turkiya Davlat Badiiy akademiyasining haykaltaroshlik boʻlimini boshqargan, koʻp shogird tayyorlagan. U Istanbuldagi aksariyat mahobatli monumentlar muallifi. Haykaltaroshlik koʻrgazmalarining eng kattasi R. Belling boshchiligida Istanbul Texnika universitetida oʻtkazilgan.
Musiqasi
Anadoluda saljuqiylar davridan boshlab hozirgi davrga qadar turk musiqasi turli yoʻnalishlarda rivojlangan. Turk anʼanaviy musiqasi 2 qatlamga — xalq va professional musiqa turlariga ajratiladi. Xalq musiqasida turkular (barmoq vaznidagi sheʼrlarga asoslangan xalq qoʻshiqlari), shuningdek, turli mavzudagi laparlar keng oʻrin tutadi. Ularning kuylariga asosiy pogʻonalardan yuqori va pastga siljishlar, ritmikaga — sinkopalar xosdir. Xalq qoʻshiq kuylari „uzun kuy“ va „qisqa kuy“ shaklida boʻladi. Keng diapazonli va erkin ritmga asoslangan uzun kuyli qoʻshiklar asosan sevgi (bozlaq) va motam (agʻit) mavzularida boʻladi. Aniq oʻlchovli va qisqa hajmli ohang tuzilmalariga rioya qilingan qoʻshiqlar asosan oʻyin, raqs va aytishuv (mone)larda namoyon boʻladi. Turli (marosim, mehnat, raqs) cholgʻu kuylar bogʻlama, kval (nay turlari), surnay, zambir (koʻshnayga oʻxshagan), torli kamoncha va soz, urma dovul, daf, darbuka kabi cholgʻularda ijro etiladi. Turk mumtoz musiqasi 15-asrdan Anadoluda ijod eta boshlagan oshiqlar faoliyati bilan bogliq. Ular turk baxshi (oʻzon) anʼanalarini davom ettirib, turli terma va qoʻshiklarini soz, bogʻlama, qoʻbiz joʻrligida badiha shaklida ijro etgan. Ogʻzaki anʼanadagi professional musiqasida maqamlar asosiy oʻrin tutadi. Shuningdek, turkum shakliga ega fasl (vokalcholgʻu asar) janri keng tarqalgan. Sozlardan nay, tambur, ud, qonun keng qoʻllaniladi. Diniy musiqa janrlaridan ilohiya, sharqiya, mavlaviya kabi aytim shakllari mavjud. Bastakorlardan Marokiy, Ismoildada afandi, Hofiz Poʻst, Sulton Salim III (Usmoniylar hukmdori), Kvntemir oʻgʻli va boshqa mashhur.
Koʻp ovozli kompozitorlik musiqa Turkiyada respublika barpo etilgandan keyin qaror topdi. Koʻp ovozli musiqaning xalq musiqasiga, milliy ohanglarga asoslanishi borasida koʻp izlanishlar olib borgan Ahmad Adnan Saygun musiqani jahon miqyosida tanitishda katta xizmat qildi. Kompozitorlik musiqaning keng yoyilishida „Prezident simfonik orkestri“ning roli katta. Bu orkestr AQSH, Yevropa va Janubiy Koreyada konsertlar bergan. Istanbul, Izmir, Antaliya va Chukurova davlat simfonik orkestrlari ham faoliyat yuritadi. Ulardan tashqari Bilkent simfonik orkestri, Borusan Istanbul filarmoniyasi orkestri, Oqbank orkestri singari xususiy jamoalar bor. Xalq musiqasi yoʻlida ijod qilayotgan Narimon Oltintogʻ Tufakchi, Ahmad Gʻozi Oyxon, Musa Eroʻgʻli, Belqis Oqqala xalq oʻrtasida mashhur. 1960-yillardan rok musiqa yoʻnalishlariga qiziqish paydo boʻldi. Hozirgi paytda popmusiqasida Ibrohim Tatlisas, Sezan Aqsu, Nilufar, Teoman, jazda Karam Goʻrsev, Ilxan Ershaxin, Nukhet Ruajan kabi sanʼatkorlar mashhur. Bastakor, musiqachilar Istanbul (1923), Anqara (1936), Izmir (1951) konservatoriyalarida tayyorlanadi. Ankara operetta teatri (1928), Opera teatri (1950) va Istanbul opera teatri (1960)ning ochilishi musiqa sanʼati rivojida muhim ahamiyat kasb etdi. 1948-yilda Istanbulda ochilgan akademik balet maktabi (1950-yildan Anqarada) milliy kadrlar tayyorlaydi. Davlat opera va balet bosh direksiyasi tomonidan 1998-yildan buyen har yili xalqaro festivallar, Istanbulda xalkaro musika festivallari oʻtkazib kelinadi.
Teatri
Turkiyada teatr sanʼati uzoqtarixga ega. Xalq ijodining anʼanaviy shakllari — qoʻgʻirchoq va chodirxayol teatri (qoragoʻz), maydonchalarda namoyish etiladigan oʻrta oʻyin tomoshalari professional turk teatrining tamali boʻldi. Tanzimat davrida garb modelidagi teatr faoliyat boshladi. Bu davrda turk yozuvchilari ham pyesalar yozishga kirishdilar. Ibrohim Shinosiyning „Shoirning uylanishi“ nomli komediyasi turk teatri uchun burilish nuqtasi boʻldi. 1908-yildan soʻng professional va havaskorlik teatrlari tashkil qilina boshladi. Istanbul, Izmir, Bursa, Adana va Ankara shlarida teatr binolari kurildi. 1914-yil Istanbulda „Dorulbadiyai usmoniya“ nomli teatr ochildi. U turk teatr sanʼatining rivojiga katta turtki berdi. 1927-yildan bu teatrga rahbar boʻlgan Muhsin Ertugʻrul birinchi bolalar teatrini ham tuzdi. 1949-yil barpo etilgan Davlat teatrining Anqara, Istanbul, Izmir va Bursa sh.larida 18 ta doimiy sahnasi mavjud boʻlib, yiliga 100 ga yaqin asarni sahnalashtiradi. „Kichik sahna“ nomli ilk xususiy teatr 1951-yilda ochilgan. Undan keyin Chiyir sahna, Choʻntak teatri, Muammar Qoracha teatri, Istanbul operettasi singari xususiy teatrlar ish boshladi. 1982-yildan Istanbulda Hodi Chaman Yeditepa oʻyinchilari, Enis Fosforoʻgʻli teatri, Xoʻdri Maydon madaniyat markazi, Anqarada Anqara Sanʼat teatri faoliyat koʻrsatadi.
Kinosi
1914-yil operator Fuad Uzqinay „Ayastefonosdagi rus obidasinig yiqilishi“ nomli ilk hujjatli filmni suratga olgan. 1917-yil Sedad Simavi suratga olgan „Panja“ filmi birinchi badiiy film hisoblanadi. 1919-yil Kamol va Shokir Sedanlar „Kamolfilm“ kino studiyasini tashkil etdilar, 1922-yildan shu kinostudiyada rejissyorlik qila boshlagan Muhsin Ertugʻrul „Olovli koʻylak“ (1923), „Anqara pochtasi“ (1929), „Istanbul koʻchalarida“ (1931), „Bir millat uygʻonmoqda“ (1932), „Fojiali yoʻl“ (1933), „Tosh parchasi“ (1939) filmlarini suratga oldi. 1950-yildan kino sanʼati rivojlana boshladi. 1956-yil „Gilamchi“ nomi bilan 1turk rangli filmi yaratildi. 1960-yil 60 kinofilm suratga olindi. Undan keyingi davrda turk kinosi yanada jonlandi. Metin Erksan, Xolid Rafigʻ, Ertem Goʻrech, Lutfi Umar Akad, Atif Yilmaz, Usmon Sedan, Duygu Sayiroʻgʻli, Nevzat Pesen va Mamduh Un kabi rejissyorlar ijtimoiy muammolarni, insonning oʻz qadrqimmati, shaʼni uchun kurashi mavzuini yoritdilar. Metin Erksanning qishloq hayoti muammolarini yoritgan „Suvsiz yoz“ (1964) filmi Berlin xalqaro kinofestivalida bosh sovringa sazovor boʻldi. 1970—1975-yillarda 1383 badiiy film suratga olindi. 1970-yillarda yetishgan Yilmaz Gyuney, Surayyo Duru, Zaki Oʻktan, Sharif Gyoren va boshqa rejissyorlar davrning siyosiy, ijtimoiy va madaniy muammolarini aks ettirgan kinofilmlar yaratdilar. Y. Gyuneyning „Ota“ (1972), „Betoqatlik“ (1975) filmlari eʼtibor qozondi. Turkon Shoʻray kabi taniqli artistlar xalkaro mukofotlar sohibi boʻldilar. Rejissyor Y. Gyuneyning „Poda“ filmi (1978) Lokarnodagi, rejissyor O. Kovurning „Yusuf va Kenan“ filmi (1980) Milandagi, rejissyorlar Sh. Gyoren va Y. Gyuneyning „Yoʻl“ filmi (1981) Kanndagi kinofestivallarda bosh sovringa ega boʻldi. 20-asrning 90-yillari turk kinosining sifat jihatidan eng muvaffaqiyatli davri hisoblanadi. Bu davrda kino sanʼatidan taʼlim beruvchi oliy oʻquv yurtlarining koʻpayishi, mohir rejissyor va kinoartistlarining yetishib chiqishi, kinotelekoʻrsatuv raqobatining jadallashuvi va xalkaro maydonda erishilgan muvaffaqiyatlar Turkiya kinosini rivojlantirgan omillar boʻldi. Turkiyada 650 kinoteatr mavjud (2003). Anqara, Istanbul, Izmirda xalqaro kinofestivallar, xalqaro Uzoq Sharq filmlari, Yevropa filmlari, Adanada Oltin koʻsak madaniyat va sanʼat festivallari, shuningdek, 1998-yildan buyen har yili Anqarada „Uchar supurgi“ ayollar filmlari festivali ham oʻtkazib kelinadi. „Uchar supurgi“ festivalida ayol rejissyor, artist, kinochilar ijodiy uchrashuvlar oʻtkazishadi.
Oʻzbekiston — Turkiya munosabatlari
Turkiya Oʻzbekiston Respublikasining mustaqilligini tan olib, ikki davlat oʻrtasida diplomatiya munosabatlari oʻrnatilgach, 1992 y aprelda Turkiyaning Toshkentdagi elchixonasi, 1993-yil yanvarda esa Oʻzbekiston Respublikasining Anqaradagi elchixonasi oʻz faoliyatini boshladi. Istanbulda Oʻzbekiston Respublikasining Bosh konsulxonasi ochildi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov 1991-yil dekabr, 1994-yil iyun va 1997-yil noyabrda rasmiy tashrif bilan Turkiyada boʻldi. 1998-yil oktabrda Turkiya Respublikasining 75 yilligiga bagʻishlangan tantanalarda ishtirok etdi. Oʻz navbatida, Turkiya Prezidentlari Turkiya Oʻzal, S. Demirel va boshqa davlat arboblari bir necha bor rasmiy tashrif bilan Oʻzbekistonda boʻddilar. Ana shu tashrif va mulokrtlar natijasida ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlarning shartnomaviyhuqukiy asoslari yaratildi. Jumladan, Oʻzbekiston bilan Turkiya oʻrtasida „Abadiy doʻstlik va hamkorlik toʻgʻrisida“gi shartnoma hamda siyosiy, savdoiktisodiy, ilmiy-texnikaviy, harbiy va harbiytexnikaviy aloqalar, terrorizm va narkotik moddalar savdosiga qarshi kurash, huquqiy yordam, sogʻliqni saklash, transport, sayyoxlik, madaniyat va boshqa sohalarda 78 hujjat imzolandi.
Qishloq va suv xoʻjaligi sohasidagi hamkorlik ham samaralidir. Chunonchi, xorijlik hamkorlar bilan birgalikda Orol dengizining qurigan Femida oʻrmonchilikni tashkil etish va kengaytirish boʻyicha amalga oshirilayotgan loyihada turk tomoni ham oʻzining ishtirok etishini bildirdi. Mazkur loyihani amalga oshirishga hissa qoʻshish uchun Turkiya 2 dona MB Trac 1100 Mersedes traktori va boshqa texnik jihozlar ajratdi. Madaniygumanitar sohadagi hamkorlik Oʻzbekiston va Turkiya oʻrtasida madaniyat, taʼlim, sogʻliqni saklash, sport va turizm sohalaridagi hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim (1991-yil 19 dekabr), madaniy aloqalar toʻgʻrisida hamkorlik bitimi (1993-yil 22-iyul), ilmiy-texnikaviy hamkorlik toʻgʻrisida bitim (1995-yil 9-iyul) asosida rivojlanib bormoqda.
1993-yil Turkiyada Oʻzbekiston madaniyat kunlari oʻtkaziddi va unda respublikamizning 60 nafar madaniyat va sanʼat vakillari ishtirok etdi. 1994-yil oktabrda 48 kishidan iborat turkiyalik sanʼatkorlar guruxi „Turk dunyosi madaniyati va shodligi kunlari“ doirasida Oʻzbekistonga tashrif buyurib, Toshkent va Samarqand shahrilarida konsertlar berdi. Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi bilan Anqaradagi Bilkent universiteti oʻrtasida malaka oshirish, tajriba va mutaxassislar almashish, qoʻshma konsertlar tashkil etish borasida oʻzaro hamkorlik oʻrnatilgan. Samarqandda oʻtkazilayottan „Sharq taronalari“ xalqaro musiqa festivalida turkiyalik sanʼat ustalari ham muntazam qatnashib kelmoqdalar. Oʻzbekistonda „Uzbekistan— Turkiya“ doʻstlik jamiyati bu sohadagi ishlarga samarali hissa qoʻshmoqda.
Fan va texnika sohasida Oʻzbekiston Fan va texnologiyalar markazi bilan Turkiyaning fan va texnik tadqiqotlar kengashi oʻrtasidagi ikki tomonlama aloqalar muvaffaqiyatli rivojlanmoqda. Keyingi yillarda oʻzbekistonlik olimlar yadro fizikasi, biol., ekologiya, qishloq xoʻjaligi. kabi sohalarda Turkiya ilmiy markazlari tomonidan oʻtkaziladigan konferensiya va simpoziumlarda muntazam ishtirok etib kelishmoqda.
Boboxon Muhammad Sharif.
Loughman
Loughman AQShning Florida shtatida joylashgan shahardir. Polk County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1385 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 9,700001 km2. Shundan 9,6 km2 quruqlik, 0,1 km2 esa suv maydonidir.
Magnat-l'Étrange
Magnat-l'Étrange Fransiyaning Limuzen mintaqasida joylashgan kommunadir. Creuse departamenti Aubusson tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
212 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 7,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 27,2 km2.
Hiller ko'li
Hiller ko'li - O'rta orolning qirg'og'ida joylashgan sho'r ko'l bo'lib, G'arbiy Avstraliyaning Goldfilds Esperans mintaqasidagi Recherche orollar guruhini tashkil etuvchi orollarning eng kattasi hisoblanadi. Orol ayniqsa, pushti rangi bilan ajralib turadi. Uzoq va ingichka qirg'oq Janubiy okeanni (ba'zi manbalarda Hind okeani) ko'ldan ajratib turadi. thumb| Pushti ko'l [Hiller ko'li] G'arbiy Avstraliyaning Esperance qirg'og'idagi O'rta orolda
Tavsif
Hiller ko'lining uzunligi taxminan 600 m va kengligi 250 mdir. Ko'l evkalipt daraxtlarining zich o'rmoni bilan o'ralgan bo'lib, uning shimoliy chekkasini O'rta orolning shimoliy qirg'og'idan ajratib turadigan tor o'simlik qumtepalari bilan qoplangan. Ko'lning eng diqqatga sazovor xususiyati uning pushti rangidir. Bu rang doimiy bo'lib, suv idishga olinganda ham o'zgarmaydi. Pushti rang Dunaliella salina organizmining mavjudligi bilan bog'liq deb ishoniladi.
Yevropa kashfiyoti
Hiller ko'liga 1802 yil 15 yanvarda Metyu Flinders ekspeditsiyasi tashrif buyurdi. Flindersning yozuvlari ko'l haqida birinchi yozma eslatma hisoblanadi. Flinders orolning eng baland cho'qqisiga (hozirgi Flinders cho'qqisi deb ataladi) ko'tarilganidan keyin pushti ko'lni kuzatdi va ko'lni quyidagicha tasvirlab berdi: "Shimoli-sharqiy qismida kichik pushti ko'l bor edi, uning suvi, menga tashrif buyurgan janob Thistle aytganidek, tuzga shunchalik to'yinganki, qirg'oqdan kemani yuklash uchun etarli miqdorda tuz kristallangan edi. U bortda olib kelgan namuna yaxshi sifatga ega bo'lib, foydalanishga yaroqli bo'lishi uchun quritishdan boshqa jarayonni talab qilmaydi."
1889-yilda Edvard Endryu Hiller koʻlidan tuz qazib olishning tijorat imkoniyatlarini oʻrganib chiqdi va qisqa vaqtda ikkala oʻgʻli bilan orolga koʻchib oʻtdi. Taxminan bir yil davomida tuz konlarini ishlab chiqqandan keyin ular bu orolni tark etishdi.
Xavfsizlik
Tuz miqdori yuqori bo'lishiga qaramay (O'lik dengiz bilan solishtirish mumkin), Hiller ko'li suzish uchun xavfsizdir. Biroq, bu G'arbiy Avstraliya atrof-muhit departamentining oldindan roziligisiz tavsiya etilmaydi yoki ruxsat etilmaydi.
Hiller ko'liga borishning yo'llari ozdir. Samolyotda diqqatga sazovor joylarga sayohat qilish eng keng tarqalgan usul bo'lib, kuniga oltita reys Esperans aeroportidan jo'naydi va yaqin atrofdagi Cape le Grande milliy bog'i orqali Hiller ko'li ustidan uchadi. Kruizlar izolyatsiya qilingan ko'lga va uning atrofidagi o'rmonlarga tashrif buyurishni istagan yo'lovchilar uchun ham mos keladi.
2012 yilda Hiller ko'li Recherche arxipelagi qo'riqxonasi chegaralarida joylashgan edi. 2002- yildan beri ko'l "submintaqaviy ahamiyatga ega" botqoq er hisoblanadi.
Yaylabaşı, Osmancık
Yaylaboshi — Chorum viloyati Osmanjik tumaniga qarashli qishloq.
Tarixi
Qishloq nomi 1928-yildagi yozuvlarda Zambal deb qayd etilgan.
Geografiyasi
Qishloq Chorum shahar markazidan 77km uzoqlikda joylashgan. Osmanjik shahar markaziga 28km uzoqlikda.
NGC 684
NGC 684 Uchburchak yulduz turkumidagi Sb tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni William Herschel 1786-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Diyarlar, Refahiye
Diyarlar — Turkiyaning Erzinjon viloyatining Refahiye tumaniga qarasli qishloq. Qishloqda Kochgiri qabilasining kurdlari istiqomat qiladi va 2022-yilda 31 kishidan iborat edi.
IC 2610
IC 2610 Kichik Arslon yulduz turkumidagi NF (hali noaniq) tipli obyektdir.
Sandl
Sandl Avstriyaning Yuqori Avstriya yerida joylashgan kommunadir. Freistadt (okrug) provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 58.4 km2. 1496 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Norvegiya milliy futbol terma jamoasi
Norvegiya milliy futbol terma jamoasi (norveg tilida: Norges herrelandslagi fotball, yoki norasmiy ravishda Landslaget) Norvegiya sharafini erkaklar xalqaro futbolida himoya qiladi. Jamoa Norvegiyaning futbol boʻyicha kengashi boʻlgan Norvegiya futbol federatsiyasi tomonidan boshqariladi. Norvegiyaning uy maydoni Oslodagi Ullevaal Stadioni hisoblanadi va jamoa bosh murabbiyi Ståle Solbakkendir. Norvegiya 3 marta FIFA Jahon chempionatida (1938, 1994, 1998), bir marta UEFA Yevropa chempionatida (2000) ishtirok etgan.
Norvegiya Braziliyaga qarshi barcha bahslarda magʻlubiyatsiz natija bilan qolayotgan yagona milliy terma jamoa hisoblanadi. Toʻrtta bahsda Norvegiya Braziliyaga qarshi 2 ta gʻalaba va 2 ta durang natijani qayd etgan. Ushbu natijalar uchta oʻrtoqlik bahsida (1988, 1997 va 2006-yillarda) va 1998-yilgi jahon chempionati guruh bosqichi bahslarida qayd etilgan.
Tarixi
Norvegiyaning xalqaro futboldagi natijalari odatda Skandinaviya yarimorolidagi qoʻshnilari Shvedsiya va Daniyaga qaraganda pastroq boʻlgan. Ammo ular 1930-yillarning oxirida oltin davrni boshdan oʻtkazishgan. Olimpiya terma jamoasi mezbon Germaniyani magʻlubiyatga uchratib 1936-yilgi Olimpiya oʻyinlarida uchinchi oʻringa erishdi. Norvegiya, shuningdek, 1938-yilgi FIFA jahon chempionatiga yoʻllanma oldi. Chempionatda Italiyaga qarshi qoʻshimcha vaqtlarda 2-1 hisobida yutqazib qoʻydi. Bu Norvegiyaning 56 yil ichidagi soʻnggi jahon chempionatida oʻtkazgan uchrashuvi boʻldi.
Urushdan keyingi yillarda, yaʼni 1980-yillargacha Norvegiya Yevropadagi kuchsiz jamoalardan biri hisoblangan. Ular bu davrda hech qachon jahon chempionati yoki Yevropa chempionatiga yoʻllanma ololmagan va odatda kvalifikatsiyani guruhining quyi pogʻonasiga yaqin oʻrinda yakunlashgan. Shunga qaramay, Norvegiya vaqti-vaqti bilan shov-shuvli natijalarni qayd etishi bilan shuhrat qozongan, masalan, 1965-yilda Yugoslaviyaga qarshi uchrashuvda 3-0 hisobida gʻalaba, 1968-yilda Fransiyaga qarshi 1-0 hisobida gʻalaba, 1981-yilda Angliyaga qarshi 2-1 hisobidagi gʻalabalar qayd etilgan.
Richard Stallman
Richard Stallman (Richard Matthew Stallman, 1953 yilning 16 martida tugʻilgan) Erkin dastur taʼminoti harakatining va GNU loyihasining asoschilaridan biridir.
Chorikor shahri
thumb| Shaharning tepadan ko'rinishi Chorikor (  , talaffuzi Chorikar ) — Koh Daman vodiysining asosiy shahri va Afgʻoniston shimolidagi Parvon viloyatining markazi. 171 200 ga yaqin aholi istiqomat qiladi, asosan tojiklar.
Tarix
19-asr boshlarida Chorikor bir necha ming aholiga ega gullab, yashnagan savdo shaharchasiga aylandi. Charikar Birinchi Angliya-Afg'on urushi paytida katta jang bo'lgan joy edi. 1841 yilda ingliz garnizoni qirg'in qilindi.
Sovet-Afg'on urushi paytida Chorikor atrofidagi mintaqa eng shiddatli janglardan bo'lgan. Chorikor atrofidagi baʼzi hududlar Afgʻoniston xalqi ozodlik tashkilotining (SAMA) tayanchi boʻlib xizmat qilgan. Chorikor Ahmadshoh Masudning Shimoliy ittifoqi va 1996-yilda Kobulni egallab olgan Tolibon o‘rtasidagi frontda edi. 1997 yil yanvar oyida Tolibon Chorikorni nazoratga oldi, biroq Masud qarshilik ko'rsatdi va iyulgacha uni qaytarib oldi. 1999 yil avgust oyida Tolibon hujum boshladi va Massud qarshi hujumga o'tib, ularni yana haydab chiqargunga qadar Chorikorni qisqa muddatga qo'lga oldi.
Iqlim
Chorikor nam kontinental iqlimga ega. Yozi issiq va qishi sovuqdir. Chorikorda qish oylari yoz oylariga qaraganda ancha yomg'irli. Yilning eng issiq oyi iyul, oʻrtacha harorat 25.0 C. Yanvar eng sovuq oy bo'lib, o'rtacha harorat -2.9 C.
La Zaida
La Zaida Ispaniyaning Aragón mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Zaragoza provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 17.36 km2. Aholisi — 509 kishi (2010).
Lower Grand Lagoon
Lower Grand Lagoon AQShning Florida shtatida joylashgan shahardir. Bay County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
4082 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 6,9 km2. Shundan 5,6 km2 quruqlik, 1,3 km2 esa suv maydonidir.
Maiolati Spontini
Maiolati Spontini Italiyaning Marche mintaqasida joylashgan kommunadir. Ancona provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 21 km2. 5995 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Qizamiq
An'anaviy tibbiyot kitoblarida Amlaj nomi bilan tilga olingan amole, hind krijovnik yoki myrobalan hind tilida Anuleh va Anula, Panjobi va urdu tillarida Amle deb nomlanadi.U yeyiladigan mevalar beradi va o'sishi mumkin. balandligi taxminan 18 metrga va ba'zi hollarda, kamdan-kam 30 metrga etadi.
Amla xususiyatlari
Bu o'simlik sovuq va quruq tabiatga ega. Bu daraxtning mevasi bu o'simlikning dorivor organlaridan biri bo'lib, efir moyi, qattiq yog' va S vitamini bu o'simlikning kimyoviy birikmalariga kiradi. U ovqat hazm qilish buzilishi, zaiflik va iktidarsizlikni davolashda qo'llaniladi. Bu meva yurak va aqlni mustahkamlaydi.
Ushbu mevaning eng muhim ta'siri
Dehxoda lug'atida
Bu oʻsimlik haqida Dehxoda lugʻatida shunday deyilgan: Amla yoki Amlaj. Mevasi Amla deb ham ataladigan hind daraxtining nomi. Uning ta'mi nordon va chiriyotgan va olxo'ri kattaligidagi kabi nozik va uning daraxti olxo'ri daraxtidan kichikroq. Uning barglari shoxning ikki tomonida mayda va qalin, uzun, goh shoxli, goh bir necha shoxli, yog‘ochlari chinordan qattiqroq bo'ladi:
NGC 685
NGC 685 Eridan yulduz turkumidagi SBc tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni John Herschel 1834-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Keklikdere (Genç)
Keklikdere — Turkiyaning Bingol viloyati Gench tumaniga qarashli qishloq .Qishloqda kurdlar istiqomat qiladi va 2022-yilda aholi soni 133 kishi edi.
Teresa Weatherspoon
Teresa Gaye Weatherspoon 1965-yil 8-dekabrda tugʻilgan - amerikalik professional basketbol murabbiyi va Milliy Basketbol Assotsiatsiyasining (NBA) Nyu-Orlean Pelikanlarida yordamchi murabbiy boʻlib ishlagan sobiq futbolchi. Teresa Ayollar Milliy Basketbol Assotsiatsiyasining (WNBA) Nyu-York Liberti va Los-Anjeles Sparks klublarida oʻynagan va Louisiana Tech Lady Techsters jamoasining basketbol boʻyicha bosh murabbiyi boʻlib ishlagan. Weatherspoon 2010-yilda Ayollar basketboli shon-sharaf zaliga va 2019-yilda Neysmit memorial basketbol shon-shuhrat zaliga kiritilgan. 2011-yilda u muxlislar tomonidan WNBA tarixidagi eng yaxshi 15 oʻyinchidan biri sifatida qabul qilindi. 2016-yilda Weatherspoon WNBA ning yigirma yilligini nishonlashda WNBA Top 20 - 20 liganing eng yaxshi 20 oʻyinchisi roʻyxatiga tanlandi.
Oʻyin va murabbiylik faoliyati
Texasning Pineland shahrida tugʻilgan Weatherspoon sogʻliqni saqlash va jismoniy tarbiya boʻyicha mutaxassis va Luiziana Tech kompaniyasining yulduz basketbolchisi edi. 1988-yilda, oʻzining katta mavsumida u Lady Techstersni NCAA milliy unvoniga olib keldi. Kollejdan soʻng, Weatherspoon 8 yil davomida Italiya, Fransiya va Rossiyada chet elda oʻynadi.
Weatherspoon 1997-yilda WNBA ning ilk mavsumida Nyu-York Ozodligiga qoʻshilganida WNBAning asl oʻyinchilaridan biri. Iste'dodli toʻpni boshqaruvchi va xarizmatik etakchi, uning baquvvat oʻyini uni tezda Nyu-Yorkdagi muxlislar va ommaviy axborot vositalariga yoqdi. 1997-yilda u liganing "Yilning eng yaxshi himoyachisi" mukofotining birinchi gʻolibi boʻldi. 1998-yilda u yana chempionlikni qoʻlga kiritdi. 1999-yilgi WNBA finalida Weatherspoon WNBA tarixidagi eng esda qolarli featlardan biriga ega ed, 2-oʻyinda Ozodlik Xyuston kometalariga qarshi 67-65 hisobida gʻalaba qozondi va Tina Tompson tomonidan zarbadan soʻng oʻyin soatiga 2,4 soniya qoldi. Kiruvchi uzatmani qabul qilgandan soʻng, Weatherspoon toʻpni yarim maydongacha olib chiqdi va savatdan 50 fut uzoqlikda 3-oʻyinni oʻtkazish uchun gʻalaba qozongan zarbani amalga oshirdi Bu lahza keyinchalik "The Shot" deb nomlanadi. 2003-yilgi mavsumgacha u oʻzining har bir oʻyinini boshlagan yagona WNBA oʻyinchisi boʻlish sharafiga ega edi. 2003-yilgi mavsumdan keyin u Liberty tomonidan qayta imzolanmadi va Los-Anjeles Sparks bilan shartnoma imzoladi. Sparks bilan 2004-yilgi mavsumdan soʻng, Weatherspoon nafaqaga chiqdi.
2007-yilda Weatherspoon Amerika Basketbol Assotsiatsiyasining Westchester Phantoms bosh murabbiyi edi. 2008-yil aprel oyida u Luiziana Tech Lady Techsters murabbiylar shtabiga qoʻshildi. 2009-yil 9-fevralda u sobiq bosh murabbiy Kris Long o‘rniga vaqtinchalik bosh murabbiy etib tayinlandi. 2009-yil 2-aprelda Luiziana Tech vaqtinchalik yorliqdan voz kechdi va Tereza ayollar basketbol murabbiyi nomini oldi. 2011-yilda u muxlislar tomonidan WNBA ning oʻn besh yillik tarixidagi eng yaxshi 15 oʻyinchidan biri sifatida ovoz berishdi. 2016-yilda Weatherspoon WNBA Top 20@20 roʻyxatiga kiritilgan. 2019-yil 26-sentyabrda Weatherspoon Nyu-Orlean Pelikans uchun ikki tomonlama oʻyinchilarni rivojlantirish murabbiyi etib tayinlandi. Keyinroq Weatherspoon 2020-yil 16-noyabrda “Pelikans”ning to‘liq vaqtli yordamchi murabbiyi lavozimiga ko‘tarildi.
Terma jamoadagi faoliyati
Weatherspoon 1986-yil iyul oyida Moskvada boʻlib oʻtgan ilk xayrixohlik oʻyinlarida AQShni vakillik qilish uchun tanlangan. Shimoliy Karolina shtatidan Kay You bosh murabbiy boʻlib ishlagan. Jamoa Yugoslaviyani 72-53 hisobida ochdi va Braziliya ustidan 21 ochko bilan 91-70 hisobida gʻalaba qozondi. Uchinchi oʻyin Chexoslovakiyaga qarshi boʻlib, 78-70 hisobidagi gʻalaba bilan tugaydi. AQSh yarim finalda Bolgariya bilan toʻqnash keldi va bu safar 67-58 hisobida yana gʻalaba qozondi. Bu 7 fut-2 Ivilana Semenova boshchiligidagi Sovet Ittifoqiga qarshi finalni oʻrnatdi, u dunyodagi eng dominant oʻyinchi hisoblanadi. Sovet jamoasi soʻnggi oʻttiz yil ichida yirik xalqaro musobaqalarda 152-2 rekord oʻrnatgan, shu jumladan 1983 yilgi jahon chempionatida AQSh ustidan 84-82 hisobida gʻalaba qozongan. Sovetlar bir vaqtning oʻzida 21-19 hisobida oldinda boʻlgan birinchi ustunlikni saqlab qolishdi, AQSh esa katta ustunlikni qoʻlga kiritish uchun toʻp surishidan oldin ular hech qachon taslim boʻlishmaydi. Yakuniy hisob 83–60 AQSH foydasiga boʻlib, AQSh terma jamoasiga oltin medalni taqdim etdi. Butun tadbir davomida Tereza Gaye Weatherspoon har bir oʻyinda oʻrtacha 1,6 ball toʻpladi.
Weatherspoon 1986-yilda Moskvada boʻlib oʻtgan Jahon chempionatida, Moskvadagi xayrixohlik oʻyinlaridan bir oy oʻtgach, jarohat olgan va oʻynay olmagan boʻlsa ham, terma jamoa bilan davom etdi. AQSh terma jamoasi bu safar yanada ustunlik qila olishdi. Dastlabki oʻyinlar osonlik bilan gʻalaba qozondi va Kanadaga qarshi yarim final, AQSh uchun hozirgacha eng yaqin oʻyin 82-59 gʻalabasi bilan yakunlandi. Shu bilan birga, Sovet jamoasi ham osonlik bilan gʻalaba qozondi va final oʻyinida har biri 6:0 hisobida ikkita jamoa o'zaro to'qnash keldi. O'z uyida bor-yo'g'i bir marta mag'lub bo'lgan sovet jamoasi xayrixohlik o'yinlaridagi muvaffaqiyatsizlik tasodif ekanligini ko'rsatmoqchi edi. AQSh jamoasi dastlabki sakkiz ochkoni to'plash bilan boshladi va 45-23 hisobida oldinda borishga muvaffaq bo'ldi, garchi Sovetlar qarshilik ko'rsatib, tanaffus oralig'ini 13 taga qisqartirishdi. AQSh ikkinchi bo'limda 15:1 hisobida g'alaba qozondi va 108-88 hisobida oltin medalni qo'lga kiritdi.
Pec (Domažlice District)
Pec — Chexiya respublikasida joylashgan aholi punkti. Uning 221 ga yaqin aholisi bor. Maydoni 8,00 km².
Teresa Weatherspoon
Hayoti
Weatherspoon Texasning Pineland shahrida Charlz va Rowena Weatherspoon oilasida tugʻilgan. Uning otasi Charlz Sr. Minnesota Twins fermasi tizimida kichik ligada beysbol oʻynagan va kichik liga oʻyinida eng koʻp grand dubulgʻada 3 marotaba rekord qila olgan. Weatherspoonning ikkita ukasi va uchta singlisi bor. Teresa oilasini, ayniqsa onasi Rowena Weatherspoonni basketbol karyerasiga eng katta ta'sir koʻrsatgan deb hisoblaydi. Muxlislari uni “T-Spoon” yoki “Spoon” laqablari bilan chaqirishadi. Teresa va Atlanta Falconsning sobiq himoyachisi Shon Weatherspoon ikki amakivachchalar hisoblanishadi.
1999-yilda u Teresa Weatherspoonning qizlar uchun basketboli deb nomlangan kitobni nashr etdi, latifalar va yosh qizlarning basketbol mahoratini oshirish boʻyicha maslahatlar bilan toʻldirilgan.
Mukofot va unvonlar
Luiziana Tech Lady Techsters bosh murabbiyi sifatida:
Wain
Wain Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Maydoni — 20,14 km2. Aholisi — 1539 kishi (2010).
Hududi
Wainning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Cassandra Peterson
Cassandra Gay Peterson (talaffuzi: „Kassandra Gey Peterson“, 1951-yil 17-sentyabrda tugʻilgan) — amerikalik aktrisa, yozuvchi va qoʻshiqchi. U „Elvira, Mistress of the Dark“ filmidagi qoʻrqinchli styuardessa obrazi bilan mashhur. Peterson Los-Anjelesdagi KHJ-TV telekanalida haftalik B filmi taqdimotida „Macabre" filmiga mezbonlik qilgan Elvira roli bilan shuhrat qozondi. Los-Anjelesda joylashgan The Groundlings improvizatsiya va eskiz komediya guruhining aʼzosi boʻlgan Peterson oʻzining Elvira personasini qisman guruh aʼzosi sifatida yaratgan „Valley girl“ tipidagi personajga asoslagan.
Yağsüzen, Osmancık
Yagʻsiyan — Choʻrum viloyatining Osmanjik tumaniga qarashli qishloq.