Sa’duddin_Taftazoniy
Hayoti
Allomaning toʻliq ismi — Saʼduddin Masʼud ibn Umar ibn Muhammad ibn Abu Bakr ibn Muhammad ibn Abu Saʼid Gʻoziy Taftazoniy boʻlib, Taftazoniy nisbasi bilan mashhurdir. Alloma mantiq ilmining yirik vakillaridan biri hisoblanib, 722/1322-yil (hozirgi Turkma­nistonning) Naso viloyatiga qarashli Taftazon qishlogʻida, ilmda ildiz otgan oilada tavallud topgan. Otasi olim va qozi boʻlgan, shuningdek, bobolari ham ulamolardan boʻlishgan. Avvalgi taʼlimini Nasoda arab tilini oʻrga­nish­dan boshlagan, Qurʼonni yod olgan va diniy ishlarni oʻrgangan. Keyingi taʼlimni Hirot, Sheroz kabi shaharlarda olgan. Samarqandga koʻchib oʻtgandan keyin, davrining yirik olimlaridan biri shofiʼiy faqihi va ashʼariy mutakallimi boʻlgan. Azduddin Abdurrahmon ibn Ahmad ibn Abdulgʻaffor Iyjiy (vaf. 756/1355 y.)dan kalom, mantiq, usul va bayon ilmlaridan taʼlim olgan. Shuningdek, ustozlaridan biri, Qutbuddin Muhammad ibn Muhammad Nizomuddin Roziy (Qutbiddin Tahtoniy nomi bilan taniqli (vaf. 1365 y.), koʻp kitoblar u kishiga ishora qilardi, goʻyoki u kishi kitob rastalari va qogʻoz doʻkonlaridek boʻlgan. U kishidan darslarni Damashqda olgan. Yana Ziyouddin Abdulloh ibn Saʼdulloh ibn Muhammad Usmon Qazviniy (vaf. 1378 y.), Nasimuddin Abu Abdulloh, Ahmad ibn Abdulvahhob Qusiy va Bahouddin Samarqandiy Hanafiylarga shogird tushgan va ilmda yetuk olim darajasiga erishgan. Alloma islom olamida koʻplab mashhur shogirdlarni tarbiyalab, voyaga yetkazgan. Jumladan, Hisomiddin ibn Hasan ibn Ali ibn Hasan Abivardiy Xatibiy (1360—1413), Haydar ibn Ahmad ibn Ibrohim Rumiy Hanafiy (Shohu toj nomi bilan tanilgan) (1379—1450), Muhammad ibn Ahmad Xazariy Koshiy (vaf. 1522 y.), Alouddin Ali ibn Muso ibn Ibrohim Rumiy Hanafiy (1355—1438), qozi Muhammad ibn Atoulloh ibn Muhammad Roziy (1366—1426), Shamsuddin Muhammad ibn Fazlulloh ibn Mujduddin Karimiy (1372—1457), Alouddin Muhammad ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Muhammad Buxoriy Hanafiy (1369—1438), Mullo Jaloliddin Yusuf ibn Ruknuddin Avbahiy Xuro-soniy Samarqandiy, Lutfulloh Kamol Samarqandiy, Hasan ibn Ali ibn Muhammad'' ham uning shogirdlari sirasiga kiradi. Taftazoniy 742/1342-yilda Jurjoniyaga koʻchib borib, u yerda yanada mashhur boʻlgan. Kitob yozishga astoydil kirishgan va bir qancha asarlar­ni taʼlif qilgan. Asarlarini ulamolar ijobiy baholashgan va ilm oʻrganishda uning kitoblaridan foydalanishga ijozat berishgan. 748/1347-yilda Hirotga koʻchib oʻtgan. Chunki, u yerda ulamo va fazl ahllari koʻpchilikni tashkil qilar edi. Taftazoniy ilmiy xalqalardagi majlislarda ishtirok etib, turli xil fikrlarni oʻrtaga tashlab majlislarini qizitgan. U yerda oʻzning „Sharhu-l-mutavval ala talxisi-l-miftoh“ („Kalitlar mohiyatiga mufassal sharh“) asarini yozib, Hirot podshohiga hadya qilgan. Hirotda toʻrt yil istiqomat qilib, keyin Hom shahriga boradi. U yerdan Buxoroning Gʻijduvon, keyin Kuliston, soʻng esa 759/1358-yilda yana Hirotga qaytgan. U yerda toʻliq oʻn yil turib, asarlar taʼlif qilgan. Amir Temur 791/1389-yilda uning Samarqandda xizmat qilishini soʻraydi. Avvaliga Taftazoniy eʼtiroz bildiradi, keyinchalik, rozi boʻlib, Samarqandga kelgan va vafotigacha shu yerda yashagan. Taftazoniy qariyb 30 yil (1340—1372) davo­mi­da Hirot va Movarounnahrning turli shahar­laridagi madrasalarda falsafa va mantiqdan dars bergan. Umrining koʻp qismi Samarqand, Xorazm, Buxoro, Gʻijduvon kabi shaharlarda oʻtgan. 792/1390 yili Muharram oyining yigirma ikkinchi, dushanba kuni Samarqandda vafot etgan va Saraxsga olib borilib, oʻsha yerda dafn etilgan.