Geografik_determenizm
Tarixiy omillar
O‘zbekiston tarixi buyuk sivilizatsiyalar va imperiyalar tarixidir. O‘tmishda O‘zbekistonning Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz, Toshkent va boshqa shaharlari qadimiy Markaziy Osiyo hududlarining siyosiy, savdo-iqtisodiy, madaniy-ma’rifiy rivojlanish markazi bo‘lgan. Taniqli siyosatshunos Z.Bjezinskiy ham O‘zbekistonning mazkur tarixiy nufuziga alohida urg‘u beradi: “Amaliy jihatdan O‘zbekiston O‘rta Osiyoda mintaqaviy etakchilik roliga asosiy da’vogar hisoblanadi. O‘zbekiston siyosiy elitasi atayin yangi davlatni din, astronomiya va san’at ilmini o‘rganish uchun mashhur mintaqaviy markazi Samarqand bo‘lgan Temurlanning ulkan O‘rta asrlar imperiyasi vorislari deb atamoqda. Bu jihat zamonaviy O‘zbekistonda qo‘shnilari bilan taqqoslaganda tarixiy vorislik va diniy missiyani chuqur his etishni mustahkamlaydi”. Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti a’zosi O.Zotov esa 2001 yil voqealaridan so‘ng O‘zbekiston amalga oshirgan geosiyosatga tanqidiy yondashuv orqali baho beradi. Zotov o‘z tanqidiy qarashini Amir Temur geosiyosati haqidagi tarixiy o‘xshatish orqali ko‘rsatib berishga harakat qiladi. Uning yozishicha, Temur xaosni bartaraf etib, Aleksandr va Chingizxon imperiyasini qayta tikladi. Bir tomondan, u Oltin O‘rda xoni To‘xtamishxon va salibchilarni tor-mor keltirib, g‘arb gegemonizmiga qarshi turgan bo‘lsa, boshqa tomondan, Rossiya va Xitoy bilan ittifoq tuzishga harakat qildi. Shu tariqa, ushbu ma’rifatli hukmdor jahon hukmronligiga intilmasdan Yevroosiyoda tinchlik va barqarorlikni o‘rnatdi. Zotov nuqtai nazariga ko‘ra, Markaziy Osiyoda ham shunday voqelik vujudga kelmoqda va bunga qarshi turish uchun O‘zbekiston MDH va SHHT singari Yevroosiyo tuzilmalari atrofida birlashishi lozim. Ta’kidlashimiz joizki, Zotovning mulohazalarida Amir Temurning SHarqdan tashqari, G‘arb bilan olib borgan faol geosiyosati nazardan chetda qoladi, davr siyosatini ko‘proq Rossiya bilan o‘rnatish lozim, degan bir tomonlama xulosa va yondashuvga asoslanadi. SHu nuqtai nazardan olib qaraganda tarixiy omilni tadqiq etishda boshqa muhim jihatlarni ham e’tiborga olish zarur. Tadqiqotchi D.Muitov 1999 yil “Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari” jurnalida chop etilgan maqolasida O‘zbekiston geosiyosatini tarixiy tajriba asosida siyosiy tahlil etish va shu orqali uning geosiyosiy xususiyatlarini o‘rganish ma’qul ekanligiga quyidagicha izoh beradi: “...O‘zbekistonning geopolitik xususiyatini siyosiy-tarixiy tahlil qilish orqali davlatlar va ittifoqchilikning, hududiy-geografik siyosatning o‘zaro aloqadorligini anglatuvchi ma’lum bir ilmiy xulosalarga kelish mumkin. Xalqaro maydonda geopolitik g‘oyaning elementlari nafaqat buyuk davlatlar rejalarida, shu bilan birga mintaqadagi davlatlarning siyosatida, o‘z milliy chegaralaridan uzoq bo‘lgan hududlarda strategik va iqtisodiy nazorat o‘rnatishdagi raqobatida ham aks etayotganligini ta’kidlash zarurdir. SHundan kelib chiqib, O‘zbekistonning geopolitik va geostrategik xususiyatlari naqadar murakkabliklarga to‘qnash ekanligini aytish bilan birga uni o‘rganish uchun metodologik manba sifatida siyosatshunoslik, falsafa, tarix va boshqa ijtimoiy fanlarning yutuqlarini mujassam etgan. Siyosiy jarayonlarga xarakteristika beruvchi sistemali-strukturaviy uslubdan foydalanish vaqti kelganligini ta’kidlash joizdir”. Darhaqiqat, O‘zbekistonning shonli tarixi uning mintaqa kelajagi uchun ham muhim mavqeini anglash imkonini beradi.