cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qon kasalliklari
Perkussiya qoidalari. Harakatlar ketma-ketligi:
•   Tekshirish vaqtida bemor gorizontal va chalqancha yotgan holatda bo'lishi kerak;
•   Taloq uzunligi haqida xulosa qilish uchun chap qovurg'a yoyi bo'ylab perkussiya amalga oshiriladi;
•   So'ngra bemorni o'ng yonboshiga o'girib, taloq uzunligi aniqlanadi;
•   Buning uchun plessimetr barmoq chap qovurg'a yoyi bo'ylab, X qovurg'aga perpendikulyar qo'yiladi (7-rasm);
•  Perkussiya sokin X qovurg'a yoyi chegarasi bo'ylab amalga oshiriladi;
•  To'mtoq tovush aniqlangandan so'ng barmoqni timpanik tovush tomoniga belgi qo'yiladi;
•   So'ng plessimetr barmoq orqa qo'ltiq osti chiziqqa qo'yiladi va X qovurg'aga perpendikulyar yo'naltirilgan tarzda birinchi nuqta tomon perkussiya amalga oshiriladi;
Perkutor tovushning to'mtoqligi aniqlangan joyga, barmoqning o'pka perkutor tovushi tomoniga belgi qo'yiladi;
•   Taloq uzunligi aniqlangandan so'ng uning kengligi aniqlanadi (8-rasm)
•  Buning uchun sokin perkussiya chap o'rta qo'ltiq osti chiziq bo'ylab, barmoqni izlanayotgan chegaraga parallel qo'yib, aniq o'pka tovushidan perkutor tovush qisqarishigacha perkussiya qilib boriladi va barmoq plessimetrni ichki yuzasiga belgi qo'yiladi. Odatda, bu nuqta IX qovurg'aning yuqori qirrasiga to'g'ri keladi;
7-rasm.
•   So'ngra perkussiya xuddi shu chiziq bo'ylab pastga tomon davom ettiriladi va to'mtoqlashgan tovush yo'qolgan soha belgilanadi. Bu soha XI qovurg'aning pastki qirrasiga to'g'ri keladi.
8-rasm. Bemor chalqancha yotgan holatida taloqni paypaslash. Bemor oʻng yonboshida yotgan holatida taloqni paypaslash.
Taloqni paypaslash. Harakatlar ketma - ketligi:
Bemor holati
•   Bemor qattiq to'shakda, boshi yostiqdan bir oz ko'tarilgan holda yotgan bo'lishi kerak;
•  Qo'llari tana bo'ylab yoki ko'kragi ustiga qo'yilgan, oyoqlari to'g'ri, mushaklari maksimal bo'shashgan bo'lishi lozim;
•   Shifokor bemorning o'ng tarafidan yondoshadi;
•  Taloqni tekshirishni yengillashtirish uchun bemor o'ng yonboshida, oyoqlarini tizza va son bo'g'imlarida bukkan holda yotadi.
Paypaslash texnikasi:
Bemor chalqanchasiga gorizontal yotgan holatda. Taloqni paypaslashni (8-rasm) amalga oshirish uchun chap qo'lni ko'krak qafasini chap tarafi tagiga joylashtirib, ko'krak qafasi harakati bir oz siqiladi (nafas harakatlari vaqtida taloq harakatchanligini chegaralaydi);
- O'z navbatida o'ng qo'l butun kaft yuzasi bilan o'ng qovurg'a yoyi tagiga qo'yiladi (paypaslashni pastroqdan boshlash maqsadga muvofiq);
- Ogʻriq bor-yoʻqligi;
- Zichligi;
- Yuzasi.
•  Bemor oʻng tarafga yarim yonboshlagan holda yotadi va shifokor unga bosh tomondan yondashadi;
•  Oʻng qoʻlning kafti koʻkrak qafasining ustiga, II-V barmoqlar uchini qoringa yoʻnaltirgan holda joylashtiriladi va qovurgʻa yoyi ostiga qoʻyiladi;
•  Shifokor qoʻl barmoqlarini bukib qoringa bosadi va biroz qovurgʻa yoyi tagiga kiritadi;
•  Chap qoʻlning toʻrt barmogʻi orqaga, bosh barmoq koʻkrak qafasini old tarafiga qoʻyilib коʻkrak qafasi fiksatsiya qilinadi, ya’ni uning inspirator kengayishi chegaralanadi;
•  Bemordan chuqur nafas olish iltimos qilinadi. Bunday harakatda taloq pastki qismi bilan barmoq yostiqchalariga tiraladi, soʻng ularning kaft ust yuzasiga sirgʻanib oʻtadi;
•  Agar taloqni paypaslash imkoni boʻlmasa, qoʻlni qovurgʻa ostiga yanada chuqurroq kiritish kerak. Ayrim hollarda biroz bukilgan barmoqlaming butun uzunligini qovurgʻa yoyi ostiga kiritish mumkin
Bemor o'ng yonboshida yotgan holatida taloq o'z og'irligi bilan oldinga va o'ngga siljiydi.
Bu uning paypaslanishini yengillashtiradi.
9 - rasm. Taloqni bemorning о ʻng yonboshida yotgan holatida paypaslash
Me’yorida taloq paypaslanmaydi
Sogʻlom kishida taloq paypaslanmaydi. Lekin u sezilarli pastga tushganda (kam hollarda enteroptozning yuqori darajalarida) yoki aksariyat hollarda оʻlchami kattalashganda paypaslanadi. Taloqning kattalashishi оʻtkir va surunkali yuqumli kasalliklarda (qaytalama qorin tifi, oʻtkir virusli gepatitlar, sepsis va boshqalar), jigar sirrozida, taloq venasi siqilishida, shuningdek qon tizimi kasalliklarida (gemolitik kamqonlik, trombositopenik purpura, oʻtkir va surunkali leykozlar) kuzatiladi. Uning sezilarli darajada kattalashishi splenomegaliya (yunoncha. splen-taloq, megas - katta) deb ataladi. Yuqori darajada kattalashgan taloq surunkali miyeloleykozning oxirgi davrlarida kuzatilib, qorin boʻshligʻining chap yarmini egallaydi va pastki qutbi bilan kichik tosga kirib boradi.
Oʻtkir yuqumli kasalliklarda taloqning zichligi yuqori boʻlmaydi, xususan sepsisda u yumshoq, xamirsimon konsistensiyaga ega. Surunkali yuqumli kasalliklarda, jigar sirrozi va leykozlarda taloq zich konsistensiyali. Oʻta zichlashgan taloq amiloidozga xos. Aksariyat kasalliklarda taloq paypaslanganda ogʻriqsiz. Unda ogʻriq kuzatilishi infarkt, perisplenit, shuningdek, taloqning keskin kattalashish holatlarida kapsulasining choʻzilishi hisobiga (taloq venasi trombozida vujudga keluvchi qon dimlanishi uning oʻlchamini keskin kattalashishiga olib keladi) paydo bo'ladi. Taloq yuzasi odatda tekis, qirra va yuzasining notekisligi perisplenitda va eski infarktlarda (tortilishlar mavjud), yuza g'adir-budurligi zaxmli gummalar, exinokokkli va boshqa etiologiyali kistalarda va juda kam hollarda uchraydigan taloq o'smalarida kuzatiladi. Taloq odatda juda harakatchan. Perisplenitda uning harakatchanligi pasayadi. Keskin kattalashgan taloq nafas harakatlari paytida harakatsiz, ammo uni paypaslash vaqtida qo'l bilan siljitish mumkin.
Laborator - asbobiy tekshirish usullari
Qonni morfologik tekshirish
Klinik amaliyotda keng qo'llaniladigan qonni morfologik tekshirish umumiy klinik tekshirish nomi bilan ataladi.
Bu tahlil o'z ichiga shaklli elementlaming son va sifat tarkibini aniqlashni oladi:
- Eritrotsitlar soni va ulardagi gemoglobin miqdorini aniqlash;
- Leykotsitlaming umumiy soni va ularning ayrim shakllarini bir-biriga nisbatini (%) aniqlash;
- Trombotsitlar sonini aniqlash.
Ayrim bemorlarda kasallik xususiyatidan kelib chiqib qator qo'shimcha tekshirishlar xususan, retikulositlar soni va trombotsitlar tenglamasi (formula) va boshqalar aniqlanadi.
Zamonaviy tamoyillarga ko'ra qon hosil bo'lishi quyidagi bosqichlarda kechadi
•  Birinchi sinf - polipotent ajdod-hujayralar ya’ni qon hosil qiluvchi o'zak hujayralardan tashkil topadi. Ular o'z-o'zini qo'llash va saqlash, tez proliferatsiya va differensatsiya xususiyatiga ega;
•  Ikkinchi sinf - qisman determinirlangan polipotent hujayralar bo'lib, limfopoez va gemopoezning ajdod hujayralaridan tashkil topgan. Ularni o'zini quvvatlash va saqlash xususiyati kamroq. Bu hujayralar suyak kо'migida joylashgan;
•  Uchinchi sinf - unipotent ajdod-hujayralar hisoblanib, ekmada koloniya hosil qiluvchi (granulosit va monositlarning ajdod hujayralari), eritropoetinga sezuvchan hamda B va T- limfositlarning ajdod hujayralarini o'z ichiga oladi;
•  To ʻrtinchi sinf - morfologik farqlanadigan va proliferatsiyalanuvchi hujayralar;
•  Beshinchi sinf - yetilayotgan hujayralar;
•  Oltinchi sinf - cheklangan hayot davriga ega bo'lgan yetilgan hujayralar.
Qon olish jarayoni. Qonni tekshirish barcha tahlillar uchun bir vaqtning o'zida qon olish jarayonidan boshlanadi va u quyidagi qadamlardan iborat:
•  Barmoq dezinfeksiya qilinadi va buning uchun spirt yoki efir eritmasiga ho'llangan paxtali sharikcha bilan artiladi;
•  Qo'lni teshish bir marotaba ishlatiladigan igna-skarifikator yordamida amalga oshiriladi;
• Skarifikator bilan barmoqni birinchi falangasining yumshoq to'qimasi yon tarafdan 2,5–3 mm chuqurlikda teshiladi;
•  Qon erkin oqishi kerak chunki, barmoqni siqish qonga to'qima suyuqligi aralashishiga olib kelib tahlil aniqligini pasaytiradi;
•   Birinchi tomchi quruq paxta bilan artib tashlanadi.
Gemoglobin miqdorini aniqlash. Gemoglobin miqdorini aniqlashni quyidagi uchta usuli farqlanadi: kolorimetrik (amaliy tibbiyotda eng keng tarqalgan), gazometrik va gemoglobin molekulasidagi temir miqdorini aniqlash yordamidagi. Barchasini asosida sianmetgemoglobin hosil boʻlish uslubi yotadi. U aniq va ob’yektivligi sababli gematologiya standartlashtirish xalqaro qoʻmitasi tomonidan tan olingan va foydalanishga tavsiya etilgan. U gemoglobinni (Hb) qizil qon tuzi ta’sirida metgemoglobinga (MetHb, yangi nomenklatura boʻyicha - gemoglobin Hi) oksidlanishi va bu birikmani CN - ionlari bilan qizil rangli - sianmetgemoglobin (CNMetHb) yoki gemiglobinsianid (HiCN) kompleksini hosil qilijshiga asoslangan. Uning konsentratsiyasi spektrofotometr, fotoelektrokolorimetr (FEK) yoki gemoglobinometr yordamida aniqlanadi.
Gemoglobin konsentratsiyasi xalqaro standartlar boʻyicha me’yorida sogʻlom ayollarda 120 -160 g/l, erkaklarda -130-175 g/l ga teng.
Eritrotsitlarni sanash
•    Yaxshilab aralashtirib, u bilan sanash kamerasi (bir yoki ikki sanoq toʻri oʻrnatilgan shisha nok) toʻldiriladi;
•    Yopqich oyna pastki chiziqqa zich bosilgan boʻlishi kerak. Bu ikki oynani bir-biriga “surtish” harakati yon chiziqlar ustida “Nyuton aylanalari” - kamalaksimon chiziqlar (aylanalar) paydo boʻlgunga qadar davom ettiriladi;
•    Eritilgan qon tomchisi pipetka yordamida kameraning surtilgan yopqich oynasi tagiga tomiziladi. Suyuqlik kapillyarlar boʻylab soʻriladi va toʻr ustidagi boʻshliqni egallaydi;
•   Sanoq toʻrlarining turli xillari mavjud boʻlsa ham ammo ularning barchasi bir xil tamoyil asosida tayyorlangan va katta hamda kichik kvadratlardan iborat. Aksariyat hollarda Goryayev kamerasidan foydalaniladi (10-rasm). U 225 katta kvadratdan tashkil topgan boʻlib, ulaming 25 tasi 16 tadan kichik kvadratlarga boʻlingan.
Eritrotsitlar kichik kvadratlarga boʻlingan, 5 katta kvadratda ma’lum ketma-ketlikka amal qilingan holda sanaladi. Kvadratdan kvadratga gorizontal yoʻnalishda oʻtiladi, bir qator chapdan oʻngga keyingisi oʻngdan chapga xuddi rasmda uzuq chiziqlar bilan koʻrsatilganidek. Kvadrat ichida joylashgan eritrotsitlardan tashqari, chap va yuqori chiziqdagi eritrotsitlar ham sanaladi, oʻng va pastda yotganlari esa tashlab ketiladi. 5 katta kvadratlardagi eritrotsitlar soni, qonning 1 litr hajmiga koʻra qayta hisoblanadi. Ayollarda me’yorida 1 litr qonda eritrotsitlar soni 3,4 - 5,0x1012, erkaklarda 4,0 - 5,6 - 1012.
10-rasm. Goryayev kamerasi
Eritrotsitlarning qondagi sonini va ulardagi gemoglobin miqdorini bilgan holda, har bir eritrotsitning gemoglobinga toʻyinish darajasini aniqlash mumkin. Bu oʻlchamni aniqlashning turli xil usullari mavjud. Birinchisi - rang koʻrsatkichni aniqlash. Bu nisbiy oʻlcham boʻlib, gemoglobinni eritrotsitlar soniga nisbatidan aniqlanadi. Uning uchun, uchga koʻpaytirilgan gemoglobin soni eritrotsitlar sonining birinchi 3 ta raqamiga boʻlinadi. Me’yorida bu oʻlcham 1 ga yaqin bo'ladi. Agar u 1 dan kichik bo'lsa eritrotsitlarni gemoglobinga toʻyinmaganligidan dalolat beradi, 1 dan katta bo'lsa eritrotsitlar hajmi oshib ketganini anglatadi.
Hozirgi vaqtda koʻrsatkichlarni mutloq olchamlarda aniqlash maqsadida rang ko'rsatkich oʻrniga gemoglobinning eritrotsitlardagi vazniy miqdorini aniqlash maqsadga muvofiq hisoblanadi. Gemoglobinni 1 litr hajmdagi miqdorini aniqlab, bu koʻrsatkich shu hajmdagi eritrotsitlar soniga boʻlinadi. Me’yorida 1 eritrotsit oʻz ichida 27 - 33 ng gemoglobin tutadi.
Leykotsitlarni sanash uchun qon qorishtirgichlarda yoki probirkalarda suyultiriladi. Bu maqsadda 3-5 % sirka kislota eritmasi (eritrotsitlarni parchalash maqsadida), anilin boʻyoqlari (leykotsitlar yadrosini boʻyash maqsadida) kerak boʻladi. Sanoq toʻri xuddi eritrotsitlarni sanash uchun toʻldirilganidek to'ldiriladi. Leykotsitlar soni 100 ta katta kvadratda aniqlanadi. Goryayev toʻrida ularni mayda kvadratlarga ajratilmagan kvadratlarda sanash qulayroq (toʻrda ularning soni 100 ta). Qonni suyultirilganligi va kvadratlar ustidagi suyuqlikni hisobga olgan holda doimiy koʻpaytiruvchi aniqlanadi. 20 marotaba suyultirilishda u 50 ga teng. Probirkalar bilan ishlashda ularga 0,38 ml suyuqlik solinadi va uning ustidan 0,02 ml qon quyiladi. Avtomatlashgan sanoq uchun eritrotsitlar probirkalarda saponin bilan gemoliz qilinadi. Leykotsitlarni me’yoridagi tarkibi 4,3 - 109 1 - l,3xl09/l yoki 1 mkl qonda 4300 -11300 ta.
Leykotsitlar tenglamasi (formulasi) boʻyalgan surtmalarda aniqlanadi. Yaxshi surtma quyidagi talablarga javob beradi: u ingichka va shaklli elementlar unda bir qavat bo'lib joylashgan; shu holatdagina surtma sariq va yarim tiniq ko'rinishga ega. Kengligi bo'yicha surtma buyum oynasining chetlariga 2–3 mm ga yetib bormaydi, uzunligi bo'yicha esa oynaning 2/3 qismini egallaydi. Yaxshi surtma bir tekis, hujayralari surtilish jarayonida jarohatlanmagan holda bo'ladi. Qon surtmasi buyum oynasiga tekis bir qavat hosil qilib yotishi uchun, uni spirt va efir aralashmasida ushlab turish yoki gazli gorelka ustida yondirish orqali yog'sizlantirish zarur. Oyna qirrasi yangi chiqarilgan qon tomchisiga tekkiziladi va kechiktirmasdan buyum oynasiga surtma qilinadi. Bo'yashdan oldin surtma 3 daqiqa metanolga yoki etil spirti va efir aralashmasiga 30 daqiqa solib qotiriladi. Qotirilgandan so'ng qurigan surtma bo'yoq bilan to'ldiriladi.
Qon hujayralarini ajratish maqsadida (leykotsitlar formulasini aniqlash) ajratib oluvchi bo'yoqlardan foydalaniladi. Eng keng qo'llaniladigan bo'yoqlardan biri Romanovskiy — Gimza bo'yicha bo'yash hisoblanadi. Bu bo'yoq kuchsiz eozin va kuchsiz ishqor (azur II) aralashmasidan tashkil topgan. Hujayralar va ularning qismlari o'ziga bo'yoqning u yoki bu tarkibiy qismini singdiradi. Kislotali substansiyalar (bazofillar) azur bilan havo rangga, ishqoriy substansiyalar (oksifillar) eozin bilan qizil rangga; neytrallari ikkala bo'yoqni ham singdirgan holda siyohrang tusga kiradi.
1- jadval Leykotsitlar tenglamasi (formulasi)
Hujayralar
%
1 mkl qondagi hujayra
soni (ming)
SI birlikda
Miyelotsitlar
0
Metamiyelotsitlar
Neytrofillar: tayoqcha yadroli
1-6
40 - 300
0,04-0,3 • 109/1
Segment yadroli
47-72
2000 - 5500
2-5,5 • 109/1
Eozinofillar
0,5-5
20 - 300
0,02-0,3 • 1071
Bazofillar
0-1
0-65
Limfotsitlar
19-37
1200-3000
1,2-3 ■ 109/1
Monotsitlar
3-11
90 - 600
0,09-0,6 • 10y/l
Hujayralarni surtmada notekis joylashganini hisobga olgan holda (yiriklari chetga suriladi), surtma boʻylab sanash harakati bir tekisda ham o'rta qismlari ham qirralarni ko'zdan kechirgan holda amalga oshirilishi zarur. Odatda amaliyotda sanash harakatining tavsiya etilgan ikki turidan bittasi qo'llaniladi. Birinchisida surtmani yuqorigi qirrasidan pastga tomon, 2-3 ko'ruv maydoni qirra bo'ylab, so'ngra xuddi shu yo'sinda yuqorigi qirraga qarab orqaga harakat qilinadi. Ikkinchi usulda surtma qirrasidan 5-6 ko'ruv maydoniga teng masofaga o'rtaga qarab, keyin xuddi shuncha yonga, so'ng yana qirraga, bir necha maydon yonga, so'ngra xuddi shu tarzda 50 ta hujayra sanalmaguncha harakat davom ettiriladi. Surtmaning 4 burchagi bo'ylab, shunday sohalaming 4 tasi ko'riladi. Ko'rik vaqtida aniqlangan har bir hujayra qayd qilib boriladi. Sanash paytida maxsus klavishli hisoblash apparatidan foydalanish qulay. U bo'lmagan hollarda hujayralar qog'ozga belgilash orqali hisoblanadi. 200 hujayra sanalgandan so'ng, ushbu son ikkiga bo'linadi va har bir leykotsit shaklining soni aniqlanadi.
Leykotsitlar organizm ichidagi o'zgarishlarga va tashqi omillarga javoban tez ta’sirlanuvchi qonning shaklli elementlari hisoblanadi. Shuning uchun leykotsitlar tenglamasidagi o'zgarishlar katta tashxisiy ahamiyatga ega. Ammo leykotsitlar tarkibining o'ziga xos siljishlari keng ko'lamli, shuning uchun ularni me’yoriy ko'rsatkichlar bilan taqqoslaganda, o'rta ko'rsatkichlarga emas, balki ilovalarda ko'rsatilgan chegaraviy ko'rsatkichlarga taqqoslash maqsadga muvofiq. Leykotsitlar tarkibini baholashda, ularni foizlardagi nisbati o'zgarishi, qondagi o'zgarishlar haqida noto'g'ri ma’lumot berishi mumkinligi haqida ham unutmaslik zarur. Misol uchun, qandaydir bitta hujayraning mutloq sonini qonda oshib ketishi, boshqa hujayralarni foizlardagi sonini past qilib ko'rsatishi mumkin. Xuddi shu holatni teskarisi qaysi bir xil hujayraning mutloq soni kamayib ketganda ham kuzatiladi. To'g'ri xulosa qilishga nisbiy (foizli) ko'rsatkichlar emas, balki mutloq ko'rsatkichlar, ya’ni shu turdagi hujayraning 1 mkl qondagi miqdori, SI tizimi bo'yicha - 1 l dagi miqdori imkon yaratadi. Leykotsitlarning umumiy sonini aniqlash juda katta tashhisiy ahamiyatga ega bo'lib, u qon ishlab chiqaruvchi a’zolar yoki ularning zararli omillarga qarshi ta’siri haqida ma’lumot beradi. Leykotsitlar soni oshishi, ya’ni leykotsitoz leykopoezning faollashish mahsuli hisoblanadi. Leykotsitlar sonini kamayishi уа'ni leykopeniya - qon ishlab chiqaruvchi a'zolarning faoliyati pasayishi, ishdan chiqishi yoki ularni antileykotsitli antitanalar ta'sirida katta miqdorda parchalanishidan dalolat beradi.
Neytrofillar. Leykotsitlarning eng o'zgaruvchan guruhi hisoblanib, ular soni ko'pgina infeksiyalar, intoksikatsiyalar va to'qima parchalanishlarida ortadi. Faol neytropoez uchun nafaqat neytrofillarning qondagi umumiy sonini ortishi, balki yetilmagan hujayralarning paydo bo'lishi ham xosdir. Ba’zan qonda tayoqcha yadroli neytrofillar soni ortadi, yosh neytrofillar, ayrim hollarda esa miyelotsitlar paydo bo'ladi. Neytrofillar tarkibidagi bunday “yosharish”, leykotsitlar formulasini chapga siljishi deb ataladi. Chunki leykotsitlar tenglamasidagi odatiy qayd etiladigan laboratoriya qog'ozida neytrofillar tarkibi chapdan oʻngga yoziladi va shunda ularning chap tomondagi soni koʻpayib ketadi. Neytrofillarning regenerator va degenerator (distrofik) «chapga siljishi» farqlanadi. Birinchisida yuqorida ko'rsatilgan o'zgarishlar vujudga keladi, ikkinchisida leykotsitoz holati mavjud bo'lmagan holda, faqat neytrofillarda (sitoplazma vakuolizatsiyasi, yadro piknozi va boshqalar) tayoqcha yadroli distrofik («degenerativ») o'zgargan hujayralar soni ortadi. Regenerator siljish organizmning faol himoyasi haqida dalolat beradi, degenerator siljish esa faol himoya yo'qligining belgisi hisoblanadi. Neytrofillarning himoya vazifasi ularning fagotsitar va bakteriotsid ta’siri, nekrozlangan to'qimalarni so'rilishiga va yaralarni bitishiga sabab boluvchi proteolitik fermentlar ajratishni o'z ichiga oladi. Ko'p hollarda regenerator siljish yallig'lanish jarayoni yoki nekroz o'chog'i mavjud bo'lgan holda kuzatiladi. Leykoformulani chapga keskin, ya’ni promiyelotsitlar, hatto miyeloblastlargacha siljishi leykemoid reaksiya nomi bilan ataladi. Neytrofillar sonining kamayishi - mutlaq neytropeniya - ba’zi bir mikroorganizmlar (brutselyoz, qorin tifi qo'zg'atuvchisi va boshqalar) va viruslar ajratadigan toksinlar, ionizirlovchi radiatsiya, bir qator dori vositalari ta’sirida, suyak ko'migi faoliyati sustlashishi oqibatida vujudga kelishi mumkin.
Limfotsitlar. Limfotsitlarning mutlaq sonini oshishi - limfotsitoz - kamroq hollarda uchraydi. Bu holat yuqumli kasalliklardan tuzalish paytida, infeksiyali mononukleoz va limfotsitozda, limfoleykozda, qizilchada, brutsellyozda va tireotoksikozda kuzatilishi mumkin. Ko'p hollarda limfotsitoz nisbiy xarakterga ega bo'lib, neytrofillar sonining kamayishi bilan bog'liq. Nisbiy leykopeniya esa neytrofillar soni oshganda kuzatiladi. Mutloq limfopeniya nur kasalligida, limfa tizimining zararlanishlarida (limfogranulematoz, limfosarkoma) kuzatiladi.
Hajji Arab
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Hoji Arab  — Eronning Qazvin viloyati, Buin Zahra tumanidagi Sagezobod qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, uning aholisi 550 nafar va 116 oiladan iborat.
Qon kasalliklari
Eozinofillar. Qonda nisbatan kam miqdorda uchraydi (ko'pincha to'qimalarda), ammo ulaming soni allergik kasalliklarda (zardob kasalligi, bronxial astma), gijjali invaziyalarda, qichimali dermatozlarda keskin oshib ketadi. Allergiya bilan bog'liq kasalliklarda eozinofillar sonining ortishi, ulaming bu jarayonlarda hosil bo'ladigan toksik mahsulotlami yo'q qilishda ishtirok etishi bilan bog'liq. Eozinofillar sonining kamayishi - eozinopeniya yoki ularni qonda to'liq yo'qolishigacha bo'lgan holat sepsisda, silning og'ir shakllarida, tifda va intoksikatsiyalarda kuzatiladi.
Bazofillar. To'qima almashinuvida ishtirok etuvchi muhim mediatorlar tashuvchisi hisoblanadi. Organizm sensibilizatsiyasida ular soni oshadi, allergenning qayta kiritilishida parchalanib ketish hisobiga ular soni keskin kamayadi.
Monotsitlar. Monotsitlar sonini oshishi - monotsitoz immun jarayonlaming ko'rsatkichi bo'lib, to'qima makrofaglarining analogi hisoblanadi. Monotsitoz bir qator surunkali jarayonlarda (xroniosepsis, sil, bezgak, vitseral leyshmanioz, zaxm) va yuqumli mononukleozda kuzatiladi. Monositopeniya og'ir septik holatlarda, qorin tifining gipertoksik shakllarida va boshqa infeksiyalarda qayd etiladi. Leykotsitlar formulasini sanash hujayralarni yaxshi ajrata olish mahoratini talab qiladi.
Granulositlar. Granulositlarning o'ziga xosliklari - segmentlashgan yadrosi (barcha leykotsitlar kabi siyohrang) oksifil (pushti rang) donadorlikka ega bo'lgan sitoplazma hisoblanadi. Neytrofilli leykotsitlar (diametri 10-15 mkm) donalari mayda, turli xil o'lchamli, jigar va siyoh rangga bo'yaladi. Yadrosi dag'al tuzilishga ega, intensiv va och bo'yalgan 2-5 (ko'pincha 3-4) segmentdan tashkil topgan, ipsimon birikma bilan bog'langan. Tayoqcha yadroli neytrofilning yadrosi ham yuqoridagidek kattalikda bo'lib, shu tusga bo'yaladi. Yuqoridagidan farqli o'laroq shakli birmuncha murakkab va egilgan, ipsimon kashak bilan bog'lanmagan tasma ko'rinishiga ega. Eozinofillaming yadrosi ko'p hollarda taxminan bir xil va simmetrik joylashgan (aksariyat uch segmentli). Bo'yalishi va tuzilishi bo'yicha segmentlari neytrofillamikiga o'xshash. Eozinofillar (diametri 15 mkm atrofida) donadorlikka juda boy. Butun siotoplazmasi yirik, dumaloq, bir xil yorqin olov rangga boʻyalgan donalar bilan toʻla. Bazofillar o`lchami (9-14 mkmj boshqa granulositlarga nisbatan birmuncha kichikroq. Uning yadrosi segmentlarga boʻlingan, koʻp hollarda notoʻgʻri parrak shakliga ega to"q siyohrangga boʻyalgan. Donalar metaxromaziyasi sababli koʻk boʻyoq odatda ularga siyohrang tus beradi.
Agranulotsitlar. Segmentlarga boʻlinmagan yadrosi va bazofil (havorang) sitoplazmasi bilan agranulotsitlar granulotsitlardan farq qiladi.
Limfotsitlar eng kichik leykotsit hisoblanadi va aksariyatining oʻlchami 7-12 mkm ga teng. Shu bilan bir qatorda ular orasida 12-15 mkm oʻlchamdagilari ham mavjud. Yadrosi dumaloq, oval yoki loviyasimon shaklga ega, intensiv boʻyaladi va hujayraning katta qismini egallaydi. Koʻp hollarda limfotsitlarning sitoplazmasi yadrosini tor gardish koʻrinishida oʻrab turadi va och koʻk rangga (yadroning markaz tomoni yanada ochroq tusda) boʻyalgan. Bunday “kichik” limfotsitlardan tashqari havorang, sitoplazmasi kattaroq, “oʻrtacha” oʻlchamdagi limfotsitlar ham uchraydi. Ayrim limfotsitlar sitoplazmasida bir nechta yirik, olchasimon, qizil (azurofil) donalar saqlaydi.
Monotsit - qon hujayralarining eng yirigi hisoblanib, diametri 20 mkm ga teng. Uning yirik yadrosi notoʻgʻri shaklga ega boʻlib, nisbatan och rangga boʻyaladi. Sitoplazmasi och kulrang, havorang yoki tutunsimon rangda boʻlib, yadro chegarasiga qadar bir xilda boʻyalgan.
Sanab oʻtilgan hujayralardan tashqari sogʻlom kishi qonida kamdan-kam hollarda plazmatik hujayralar uchrashi mumkin. Ayrim kasalliklarda ularning soni koʻpayadi. Ularning yadrosi zich, ekssentrik joylashgan va koʻp hollarda gʻildiraksimon tuzilishga ega. Ba’zan bazofil vakuolizatsiyali sitoplazmaga ega boʻlganlari ham uchrashi mumkin. Plazmatik hujayralar soni ayrim yuqumli kasalliklarda, jumladan, yarali sepsis, gipernefroma, miyelom kasalligi va boshqalarda sezilarli oshadi.
Leykotsitlar tenglamasini (formulasini) hisoblashda nafaqat miqdoriy siljishlar, balki shaklli elementlarni sifatiy oʻzgarishlariga ham ahamiyat beriladi. Ogʻir intoksikatsiyalarda neytrofillarning donadorligi oshadi, ular yiriklashadi va intensiv boʻyaladi. Bu esa toksik yoki toksogen donadorlik deb ataladi. Ayrim hollarda qon surtmalarida xuddi leykotsitlar yadrosi kabi boʻyalgan noaniq dogʻlar ko'rinadi. Bu Gumprext-Botkin soyalari deb ataluvchi va leykotsitlarning yuqori nozikligidan dalolat beruvchi hamda leykotsitolizga olib keluvchi yadro xromatinining qoldiqlari hisoblanadi.
Eritrotsitlarni morfologik baholash. Xuddi shu surtmalarda eritrotsitlar ham baholanadi. Ularning kattaligi, shakli, boʻyalishi va hujayraviy kiritmalariga ahamiyat beriladi (12-rasm). Normal eritrotsitlar surtmada dumaloq shaklda, diametri 6-8 mikrometr (mkm) ga teng, o'rtacha diametri 7,2 mkm. Turli xarakterdagi kamqonliklarda eritrotsitlar oʻlchami oʻzgaradi va u barcha eritrotsitlarga tegishli. Turli xil o'lchamdagi eritrotsitlarning paydo boʻlishi anizositoz deb ataladi. Kichik eritrotsitlar ustunligi - mikrotsitoz - temir tanqisligi kamqonligiga xos. Jigarning gemopoetik faoliyatini buzilishi makrotsitozga olib keladi. B 12 vitamini yetishmasligida (B12 - yetishmaslik kamqonligi) qonda megalotsitlar - yirik (12 mkm dan katta) megaloblastlar yetilishi paytida kuzatiladigan oval giperxrom eritrotsitlar paydo boʻladi. Patologik sharoitda eritrotsitlar yetilishida anizositoz bilan bir qatorda - poykilositoz ya’ni eritrotsitlar shaklini (dumaloq eritrotsitlardan tashqari, oval va noksimon eritrotsitlar) oʻzgarishi kuzatiladi. Eritrotsitlarni gemoglobinga toʻyinmagan (rang ko'rsatkich <0,85) holatida, ular boʻyoqni kuchsiz qabul qiladilar va gipoxrom tusga kiradilar. B12 yetishmasligida ular - giperxrom (rangli koʻrsatkich >1). Yetilgan eritrotsit oksifil boʻlib, pushti rangga boʻyaladi. Yetilmagan eritrotsitlar polixromatofillardir. Bunday eritrotsitlar supravital boʻyalishda retikulosit sifatida aniqlanadi. Normal qonda polixromatofil eritrotsitlar unchalik koʻp miqdorda boʻlmay 1000 ta eritrotsitga taxminan bir dona uchraydi. Retikulositlarga nisbatan ular kamroq koʻzga tashlanadi, shuning uchun yosh hujayralami sanash uchun retikulositlarni sanash amalga oshiriladi. Bu tekshirishdan maqsad suyak koʻmigining faollik darajasini aniqlashdir. Me’yorida bu son 1000 ta eritrotsitga 2-10 ta. Qon yoʻqotishlarda, gemolizda, normal suyak koʻmigidagi eritropoez faollashadi va undagi hamda periferik qondagi retikulositlar soni ortadi. Bunday koʻpayishning yoʻqligi suyak koʻmigi faoliyatini pasayishidan dalolat beradi va teskarisi, ya’ni kamqonlik aniqlanmagan holdagi retikulositoz - yashirin, ammo yaxshi kompensatsiyalangan qon yo'qotish belgisi hisoblanadi. Katta miqdordagi retikulositoz B12 - yetishmovchiligi kamqonlikni samarali davolashdan keyin ham kuzatiladi.
Retikulositlarni boʻyash eritrotsitlar nobud boʻlishga ulgurmasligi uchun yangi ajratilgan qonning mustahkamlanmagan surtmalarida amalga oshiriladi. Har xil ishqoriy boʻyoqlar yordamida turlicha boʻyash usullari qoʻllaniladi. Eng yaxshi boʻyoq - brilliant krezil koʻki hisoblanadi. Yogʻsizlantirilgan buyum oynasiga spirtli eritma bilan toʻyintirilgan boʻyoq tomiziladi va surtmani tayyorlash qonni odatiy klinik tekshirishda bajarilganidek amalga oshiriladi. Boʻyoq quriganidan soʻng uning ustidan ingichka qon surtmasi yurgʻiziladi va uni kechiktirmasdan nam kameraga (Petri chashkasi unga solingan hoʻl filtrlovchi qogʻoz bilan birgalikda) joylashtiriladi. Besh daqiqadan soʻng surtma olinadi, quritiladi va immersion tizimda koʻriladi. Yetilgan eritrotsitlar yashil rangga boʻyaladi, retikulositlarda koʻk iplar va donalar aniqlanadi. Ular retikulositning yetilganlik darajasiga bogʻliq ravishda gultoj, tugun, toʻrcha, alohida iplar va donalar koʻrinishiga ega boʻladi. Me’yorida oxirgi ikki yetilgan shakl ustunlik qiladi. Retikulositlarni sanashda ularni 1000 eritrotsitga toʻgʻri keluvchi sonini aniqlash zarur. Sanash qulay boʻlishi uchun, okulyarni maxsus qogʻozdan qirqib olingan teshikchaga solish orqali mikroskopning koʻruv maydoni kichiklashtiriladi. Maydondagi eritrotsitlarning va retikulositlarning umumiy soni sanaladi. Sanoq 1000 ta eritrotsit sanalgunga qadar davom ettiriladi. Suyak koʻmigini eritropoetik faoliyati yetishmovchiligida qonni yanada “yetilmagan” yadroli qizil elementlari - normoblastlar, eritroblastlar aniqlanadi. Eritrotsitlarni yetilishi patologik sharoitda kechganda Jolli tanachalari va Kebot uzuklari koʻrinishidagi yadro qoldiqlari saqlanib qolishi mumkin. Ular dumaloq xromatinli hosilalar boʻlib, 1-2 mkm diametrga ega va olchasimon qizil rangga boʻyaladi. Kebot uzuklari uzuk yoki sakkiz raqami shaklida boʻlib, yadro qobigʻining qoldiqlari hisoblanadi. Ular koʻproq B12 -yetishmaslik kamqonligida kuzatiladi.
Eritrotsitlarning bazofil donadorligi - ularning patologik yetilishi natijasi hisoblanadi. U mustahkamlanmagan surtmani odatiy boʻyashda pushtirang yuzada koʻk donalar koʻrinishda boʻladi. Uni faqat supravital boʻyashda aniqlanadigan retikulositlar donadorligi bilan adashtirmaslik lozim. Bazofil donador eritrotsitlar pernitsioz (B12-yetishmaslik) kamqonlikda va ayrim intoksikatsiyalarda, ayniqsa qoʻrgʻoshin bilan zaharlanishda kuzatiladi.
Trombotsitlar.
Trombotsitlar diametri 1,5-2,5 mkm ga teng. Sogʻlom kishida ularning soni 1 mkl qonda 180,0 - 320,0 • 109/1 (180 000 - 3 2 0 000) ga teng. Romanovskiy-Gimza usulida boʻyalganda markaziy qismi boy azurofil donadorlikka ega granulomer va donador bo'lmagan gialomer farqlanadi. Trombotsitlar sonining sezilarli kamayishida - trombositopeniyada qon ketishlarga moyillik kuzatiladi. Gemorragiya kuzatiladigan kritik raqam deb 30,0*109/1 (1 mkl da 30 000 ta) koʻrsatkich qabul qilingan. Trombositopeniya suyak koʻmigi infeksiyalari, ionlovchi radiatsiya, ayrim dori moddalar va autoimmun jarayonlar ta’sirida kuzatiladi. Trombotsitoz - qon yoʻqotishlardan keyin, politsitemiya holatlarida yuzaga kelishi mumkin. Trombotsitlar sonini aniqlash uchun, ularning agglyutinatsiya boʻlishini oldini olish kerak. Bu maqsadda barmoqdagi ukol joyiga 14 % li magniy sulfatni bir tomchi eritmasi tomiziladi. Yaradan oqib chiqayotgan qon shu eritma bilan aralashadi. Bu aralashmadan surtma hosil qilinib, Romanovskiy-Gimza usuli boʻyicha boʻyaladi va qon surtmasiga nisbatan ikki baravar uzoqroq vaqt mustahkamlanadi. Retikulotsitlarni sanashda ishlatilgan teshikchadan foydalangan holda, koʻruv maydonlari boʻylab 1000 ta eritrotsit va uchragan trombotsitlar sanab boriladi. Bundan soʻng 1 mikrolitr (mkl) qondagi eritrotsitlaming sonini bilgan holda, 1 mkl va 1 l qonda trombotsitlar soni hisoblanadi.
Trombotsitlarni bilvosita sanashdan tashqari, bevosita sanoq kamerasida ham sanash mumkin. Buning uchun qonni aralashtirgichda maxsus erituvchi, masalan 1 % ammoniy oksalati yordamida suyultirib olish kerak. Sanoq fazali-kontrast mikroskop yordamida amalga oshiriladi va bu usul bilvosita sanashga nisbatan aniqroq natijalar beradi. Qon ishlab chiqaruvchi a’zolarning ayrim kasalliklarida «trombotsitlar tenglamasi» aniqlanadi. Trombotsitlarning yoshi, yetilganligi, qarisi farqlanadi. Ularning oʻlchami, shakli, boʻyalishi, tuzilishi baholanadi. Ayrim hollarda «degenerativ» shakllar ham paydo boʻlishi mumkin.
Qonning morfologik tarkibidagi oʻzgarishlar kasallik tashhisini qo'yishda alohida emas, balki bemor shikoyatlari, anamnezi, obyektiv koʻrik va boshqa tekshirish natijalari bilan kompleks ravishda koʻrilishi lozim.
Tomirlaridan tashqarida eritrotsitlar antikoagulyant yordamida ivishdan saqlanib vertikal turuvchi idishga yigʻilganda oʻz ogʻirligi tufayli choʻka boshlaydi. Soʻng ularning aglomeratsiyasi, ya’ni guruhlarga birlashishi kuzatiladi. Bu guruhlar ogʻirligi yuqoriroq boʻlganligi tufayli tezroq choʻkadi. Aglomeratsiyani plazmaning ayrim oqsil qismlari (globulinlar, fibrinogen) va mukopolisaxaridlar kuchaytiradi. Shuning uchun ularning qondagi miqdorini oshishiga olib keluvchi jarayonlar eritrotsitlar choʻkish tezligini oshishiga olib keladi. Bu holat ko'pgina yalligʻlanish jarayonlarida, infeksiyalarda, xavfli oʻsmalarda, kollagenozlarda, amiloidozda, toʻqima parchalanishida zararlanish darajasiga mos tarzda kuzatiladi. Ayrim kasalliklar uchun eritrotsitlar cho'kish tezligining oʻzgarishi kasallikning boshlanishida kuzatilmasligi (virusli gepatit, qorin tifi) yoki aksincha sekinlashish tomonga o'zgarishi (yurak yetishmovchiligi) mumkin.
Eritrotsitlarni choʻkish tezligi kam hollarda mustaqil tashhisiy belgi hisoblansa ham jarayon faolligi haqida axborot beradi. Bu ma’noda ECHT ayniqsa silda, revmatizmda, kollagenozlarda aniqlash ahamiyatlidir. Ammo ECHT har doim ham boshqa faollik ko'rsatkichlari bilan parallel ravishda oʻzgarmaydi. Masalan, koʻrichakda yoki miokard infarktida ECHT ning oʻzgarishi leykotsitoz va tana haroratini oshishi bilan solishtirganda kechroq paydo boʻladi va sekinroq me’yoriga qaytadi. Shu oʻrinda ECHT yuqori boʻlishi kerak bo'lgan ayrim patologik jarayonlarda uning koʻrsatkichini me’yorida boʻlishi mazkur kasallikni inkor etmasligini shifokor yodda tutishi lozim.
Mamlakatimizda ECHT ni aniqlashni Panchenko tavsiya etgan usuli keng tarqalgan. Kengligi 1 mm va ularni har biri 100 ta bo'linishga ega bo'lgan Panchenko kapillyariga 5 % li natriy nitrati eritmasi belgigacha toʻldiriladi. So'ngra soat oynasiga yoki probirkaga chiqariladi. Barmoqni teshib shu kapillyarga 2 marotaba 100 ml belgigacha qon to'ldiriladi. Buning uchun kapillyar barmoqdan oqib chiqayotgan qon tomchisiga gorizontal yo'naltiriladi va u o'z kuchi hisobiga pipetkaga oqib tushadi. Qon reaktiv bilan 4:1 nisbatda aralashtirilib, aralashma kapillyar (100 bo'linma) belgisigacha to'ldirilib, Panchenko shtativiga qat’iy vertikal holatda joylashtiriladi. Bir soatdan so'ng plazmani ajralib chiqqan ustuni mm da o'lchanadi. Erkaklar uchun me’yorida ECHT 2–10 mm/soat, ayollar uchun 2–15 mm/soat ga teng.
Bu kalta qalin devorli igna, unda mandren va qalqon qism bo'lib, ular ignani juda chuqur kirishini oldini oladi. Teri, teri osti yog' qavati va suyak usti pardasi anesteziyasidan so'ng, to'sh usti yumshoq to'qimalari uni tana qismi ustida, ya’ni 2-3 qovurg'alar oralig'i sathida teshilib, qalqonni teridan 5 mm masofaga qo'yiladi va to'shning tashqi plastinkasi teshiladi. To'sh teshilganda qo'l ignaning tushib ketganlik hissini sezadi. Mandren chiqarib olinib, ignaga quruq 10-20 grammli shprits ulanadi va uning ichiga 0,5-1,0 ml suyak ko'migi so'rib olinib, soat oynasiga chiqariladi. Agarda surtma qonli massadan tayyorlangan bo'lsa, suyak ko'migi hujayralari noma’lum miqdordagi qon hujayralari bilan aralashgan bo'ladi va bu suyak ko'migi tarkibi haqidagi axborotga noaniqlik kiritishi mumkin. Shuning uchun filtr qog'oz tekkizish yoki soat oynasini yengil egish yo'li bilan qon ajratib olinadi va ularning orasidan suyak ko'migining mayda bo'lakchalari aniqlanib, ezish va buyum oynasiga surtish yordamida surtma tayyorlanadi. U Romanovskiy-Gimza usuli bo'yicha bo'yaladi va mustahkamlanadi, unda 500 tadan kam bo'lmagan yadro saqlovchi elementlar sanaladi va miyelogramma ishlab chiqariladi.
Punksiya qilinganda suyak koʻmigida hujayralar yetilishida quyidagi oʻzgarishlar aniqlanishi mumkin. Yosh shakllar sonining ortib ketishi yoki birlamchi differensirlanmagan elementlarning ustunligi, qizil va oq qon hujayralari soni o'rtasidagi mutanosiblikning buzilishi, hujayralar umumiy sonining o'zgarishi, patologik shakllarning paydo bo'lishi va boshqalar.
Suyak ko'migining holati haqidagi aniq ma’lumotlarni trepanobiopsiya yordamida olish mumkin. Maxsus troakar igna yonbosh suyagi yon qismiga kirgiziladi va o'zida suyak ko'migini saqlovchi ustuncha qirqib olinib, undan gistologik preparat tayyorlanadi. Bu preparatlarda suyak ko'migi tuzilishi to'laqonli saqlangan. Qon aralashmasi yo'qligi esa uning hujayraviy tarkibini baholashga, o'choqli va diffuz o'zgarishlami aniqlashga imkon beradi.
Ko'p hollarda kattalashgan limfa tugunlarini punksiyasi amalga oshiriladi. Bu usul tugunning hujayraviy tarkibi o'zgarganligini baholash, limfa tizimini ayrim tizimli kasalliklari xususan, limfoleykoz, limfogranulematoz, limfosarkomatozda tashxisni va metastazlarini aniqlashga imkon beradi. Yanada aniqroq ma’lumotlarni limfa tugunlarining biopsiyasi yordamida olish mumkin. Punksiya anesteziyasiz, 10-grammli shpritsga kiygizilgan oddiy igna yordamida amalga oshiriladi. Olingan punktatdan surtmalar tayyorlanadi. Taloq punksiyasi ham xuddi shu usulda bajariladi. Uni nafas olishni cho'qqisida to'xtatib amalga oshirish xavfsiz hisoblanadi. Chunki bunda taloqning nafas harakatlari paytida jarohatlanishi oldi olinadi. Suyak ko'migi, taloq va limfa tugunlarini kompleks o'rganish qon ishlab chiqarish a’zolari o'rtasidagi munosabatlarni yaxshiroq aniqlashga imkon beradi.
Gemorragik sindromni tekshirish. Organizmdagi qon ivish va ivishga qarshi ikki tizimning fiziologik va dinamik mutanosibligi hisobiga o'zining suyuq holatini saqlab turadi. Prokoagulyantlardan birining faolligi kamayishi yoki yo'qolishi kuzatilganda yoki antikoagulyantlar faolligi oshganda qon ketishga moyillik yuzaga keladi. Buning teskarisi kuzatilganda qonning ivishiga bo'lgan moyilligi oshishi va tromb hosil bo'lishi kuzatiladi. Gemorragik diatezlarda vujudga keluvchi qon ketishi juda mayda, asosan kapillyar tomirlardan qon ketish ko'rinishida uchraydi. Qon ketishni to'xtashi (gemostaz) esa ketma- ket harakatga keluvchi va tanani katta qon ketishlardan saqlovchi mexanizmlar yordamida amalga oshiriladi. Gemostazga olib keluvchi zanjirdagi birinchi bo'g'im oq trombning hosil bo'lishi hisoblanadi. Oq tromb quyushqoq metamorfozga uchragan trombotsitlardan tashkil topgan. Trombotsitlar o'zgarishining quyidagi ketma-ket keluvchi bosqichlari quyushqoq metamorfoz deb ataladi: tomir butunligi buzilganidan so'ng trombotsitlarni jarohatlangan joyga yopishib qolishi - adgeziya, so'ngra ularning o'zaro birlashishi, ya’ni agregatsiya kuzatiladi. Trombotsitlar o'zaro yopishib, shakllarini yo'qotadilar va kapillyardan yoki yirikroq qon tomirdan, qizil qon trombi hosil bo'lgunga qadar qon ketishini to'xtatuvchi quyqaga aylanadilar. Keyinchalik ular erib, qon ivishiga, qon tomirlarning torayishiga (serotonin) va qon quyqasini zichlashishiga yordam beruvchi bir qator moddalami qonga ajratadilar. Oq tromb hosil bo'lishining keyingi bosqichi plazmadagi, to'qimalardagi va trombotsitlardagi qon ivish omillarining faollashishidir. Buning oqibatida fibrin iplari cho'kmasi hosil bo'lib, qonning ivishi boshlanadi va qizil tromb hosil bo'ladi. U oq trombga nisbatan yirikroq va pishiqroqdir.
Qon ivish jarayoni murakkab fermentativ holat bo'lib, unda plazmaning 13 ta (I-XIII) va trombotsitlarning 12 ta omillari (1-12) ishtirok etadi. Ivishning plazma omillari quyidagilar: I - fibrinogen-fibrin, II - protrombin-trombin, III - tromboplastin, IV - Ca2+ ionlari, V - proakselerin, VI - aktselerin, VII - prokonvertin, VIII - antigemofil globulin, IX -tromboplastinning plazmali komponenti, X - Koller omili, XI - tromboplastinning plazmadagi ajdodi, XII - kontakt omili, XIII - fibrinaza (fibrinni mo'tadillovchi omil).
Ketma-ket faollashish tamoyiliga asosan («kaskad teoriyasi») ivishning plazmadagi omillarining har biri profermentdir va u undan oldingi omil tomonidan faollashtiriladi, o'zi esa keyingi omil uchun faollashtiruvchi vazifani o'taydi. Bu jarayon zanjir reaksiyasi ko'rinishini hosil qiladi.
Qon ivishi uch bosqichdan iborat. Birinchi bosqich qonning notekis yuza (qon tomirning jarohatlangan joyi) bilan to'qnashishidan boshlanadi. Bunda zanjirning birinchi elementi - kontakt omili (XII) faollashadi va tromboplastin (III) hosil bo'lishi yakunlanadi. Tromboplastin (III) plazmaning antigemofil globulinidan (VIII) XII, XI, X, IX, V plazma omillari va 3-trombotsit omili ishtirokida, kalsiy ionlari bo'lgan sharoitda sintezlanadi.
Tromboplastin hosil bo'lish vaqtidan boshlab ivishning ikkinchi bosqichi boshlanadi. Qonda mavjud bo'lgan protrombin jigarda vitamin К ishtirokida hosil bo'ladi va kalsiy ionlari bor sharoitda, tromboplastin, VII, VI plazma omillari va 1-trombotsit omili ta’siri ostida faol trombinga aylanadi. Trombin ta’siri ostida qonda mavjud bo'lgan fibrinogendan fibrin hosil bo'lib, bu qon ivishining uchinchi bosqichini tashkil qiladi va u qizil qon quyqasi, ya’ni qizil tromb hosil bo'lishi bilan yakunlanadi. Keyingi qadam bo'lib, fibringa fibrinni mo'tadillovchi fermentning ta’siri hisoblanadi. 6-trombotsit omili retraktozin ta’siri ostida fibrin iplari kaltalashadi va qon quyqasining qisqarishi va zichlashishi ta’minlanadi. Bu o'z navbatida qon ketishni butunlay to'xtashiga olib keladi.
Qon ivishiga yordam qiluvchi omillardan tashqari qonda uning suyuq holatini ta’minlab beruvchi antikoagulyantlar yoki qon ivishi ingibitorlari ham mavjud. Qon ivish tizimini har bir tarkibiy qismini o'z ingibitori (antitromboplastin, antitrombin, antikonvertin va boshqalar) mavjud. Me’yorida har bir tizimning u yoki bu omili o'zgarishi, unga mos antagonistni ham o'zgarishiga olib keladi. Odatda, shu yo'l bilan organizmdagi ikki tizim mutanosibligi ta’minlanadi. Antikoagulyantlar faolligini nomutanosib oshishi qon ketishlarga olib keladi. Eng kuchli ta’sirga ega bo'lgan antikoagulyant geparin (fraksiparin, kleksan) hisoblanadi. U qon ivishining barcha bosqichlarini sekinlashtiradi va ko'proq protrombinning trombinga aylanishiga to'sqinlik qiladi. Yuqorida keltirilgan jarayonlarda trombotsit omillari muhim o'rin tutadi. Ularning ayrimlari qon ivishiga yordam beradi, boshqalari esa antikoagulyantlarni faollashtirishda qatnashadi.
Qon quyqasi o'z vazifasini bajarganidan so'ng teskari jarayon, ya’ni uning erishi boshlanadi. Quyqa erishi xuddi ivish tizimiga o'xshash tuzilgan murakkab fermentli fibrinolitik tizim yordamida amalga oshiriladi. Qon quyqasidagi fibrin, qondagi faol bo'lmagan profibrinolizin ko'rinishida aylanib yuruvchi proteolitik ferment – fibrinolizin yordamida parchalanadi. Uni faollashtiruvchi moddalar boʻlib, plazma, toʻqimalar va bakteriyalarning fibrinkinaza fermenti hisoblanadi. Fibrinolizin va fibrinkinazalar oʻz ingibitorlariga ega boʻlib, ular antifibrinolizin va antifibrinokinaza deb ataladi.
Klassik koagulyatsion sinamalarga quyidagilar kiradi:
1)  qonning ivish vaqti;
2)  trombotsitlar soni;
3)  qon ketish davomiyligi;
4)  qon quyqasi retraksiyasi;
5)  kapillyarlar o'tkazuvchanligi (turg'unligi).
Qon ketish davomiyligi Dyuk bo'yicha ukol sinamasi orqali aniqlanadi. Barmoq uchi yoki quloq jimildog'i skarifikator yordamida 3 mm chuqurlikda teshiladi. Oʻz-o'zidan ajraluvchi qon qog'oz yordamida har 30 soniyada artib turiladi. Qon ketish davomiyligi me’yorida 2-4 daqiqa. Qon ketishini to'xtashi oq tromb hosil bo'lishi bilan bog'liq bo'lganligi sababli, sinama natijalari trombotsitlar soni, ular tomonidan ajratiluvchi serotonin ta’siri ostida tomirlar devorini qaysi darajada qisqarishga qodirligi kabi ko'rsatkichlarga bog'liq. Trombositopeniyalarda qon ketish davomiyligi uzunlashadi, qog'oz yordamida artib olingan tomchilar soni ko'p marotaba oshadi. Kapillyarlar tonusi pasaygan hollarda tomchilar o'lchami kattalashadi.
Kapillyarlar o'tkazuvchanligi quyidagi sinamalar yordamida aniqlanadi: Jgut yoki Konchalovskiy - Rumpel - Leede sinamasi. Bilak sohasiga jgut boylanganidan 3 daqiqa o'tgandan so'ng undan distal tomonda joylashgan terida petexiyalar paydo bo'ladi. Ularni 3 daqiqadan oldin paydo bo'lishi musbat sinama hisoblanadi. Xuddi shunday manometr manjetasi 100 mm sm. ust.ga teng bosim ostida qo'yilganda 1 sm2 da bittadan ko'p petexiya hosil bo'lishi ham sinama musbatligidan dalolat beradi.
Bankali sinama. Manometr bilan birlashtirilgan soʻrib oluvchi banka yordamida terida 2 daqiqaga 200 mm sm. ustuniga teng manfiy bosim hosil qilinadi. Sinama shu sohada petexiyalar paydo boʻlgan hollarda musbat hisoblanadi. Petexiyalar soniga monand tomir devori oʻzgarish darajasi haqida xulosa qilinadi.
Bolg'achali sinama. Teri perkussiya bolg'achasi bilan urib koʻrilganda koʻkarishlar paydo boiadi.
Qon ivishining birinchi bosqichi faolligini aniqlash. Eng oddiy usul zardobning rekalsifikatsiya vaqtini aniqlash hisoblanadi. Bunda oksalatli zardobni, unga yetarli miqdorda kalsiy xloridi qoʻshilgandan soʻnggi ivish vaqti aniqlanadi. Sinama umumiy qon ivishqoqligini baholaydi. Uning natijalari toza (yaxlit) qonni ivish sinamasi natijalaridan farq qiladi. Chunki toza (yaxlit) qonni ivishida shaklli elementlar ham ishtirok etadi. Rekalsifikatsiyalanish vaqti me’yorida 60-70 s.
Protrombin ishlatilish sinamasi. Bu sinama tromb hosil qilish jarayonida protrombinni ishlatuvchi plazmaning ivish omillari faolligini ifodalaydi. Plazma va zardobning protrombin vaqti tekshiriladi. Plazmaning ivishida qancha koʻp protrombin ishlatilsa, uning zardobdagi miqdori ham shunchalik kamayadi. Bu esa zardobning ivish vaqtini uzaytiradi va teskarisi. Shunday qilib sinama oʻtkazish vaqtining qisqarishi tromboplastin hosil boʻlish jarayoni buzilganligidan dalolat beradi.
Qon ivishining ikkinchi bosqichi faolligini aniqlash. Uning ikkinchi bosqichi faolligi - trombin hosil boʻlishi - protrombin konsentratsiyasiga bogʻliq. Uni aniqlash murakkab boʻlganligi sababli protrombin kompleksini (II, V, VI, VII va X omillar) umumlashtirilgan faolligini aniqlash qoʻllaniladi. Usul oksalatli zardobning tromboplastin va kalsiy xlorid eritmasiga toʻyintirilgandan soʻng ivish tezligini (Kvik vaqti) aniqiashga asoslangan. Zardobni ivish vaqti bir qator sharoitlarga (tromboplastinli preparat, harorat va boshqalar) bogʻliq boʻlganligi sababli odatda, protrombin indeksi aniqlanadi. Bu foizlarda ifodalangan, donor zardobi protrombin vaqtini bemor zardobi protrombin vaqtiga nisbatidir (me’yorida 80­-100 %).
Koagulyantlar faolligi yuqoriligida (tromb hosil boʻlishga moyillik) zardobning geparinga chidamliligi oshadi va uning ivish vaqti qisqaradi. Antikoagulyantlar faolligi ustun boʻlganda esa (qon ketishga moyillik) bu vaqt uzayadi.
Qoʻshimcha tekshirish usullari.
Sanab oʻtilgan nisbatan sodda usullardan tashqari, qonning ivish va ivishga qarshi tizimlarini baholashda qoʻllaniladigan juda koʻp boshqa murakkab sinamalar mavjud. Ulardan nisbatan soddaroq hisoblangan va qon ivish jarayonini umumiy yoʻnalganlik holatini xarakterlovchi (gipo yoki giperkoagulyatsiya tomonga yoʻnalganlik) ikkitasi (trombotest va tromboelastografiya) amaliyotda qoʻllaniladi.
Trombotest. 0,1 ml oksalatli zardob 5 ml 0,5 % kalsiy xlor eritmasiga qonning ivish xususiyatidan kelib chiqqan holda joylashtiriladi va 30 daqiqa 37° С sharoitida saqlangandan soʻng turli xil xususiyatdagi fibrinni choʻkmaga tushishi (juda mayda zarralardan zich sochsimon quyqa koʻrinishigacha) kuzatiladi.