Odam_organizmida_temir_metabolizmi
Temir absorbsiyasi va transporti
Ferrireduktaza va Vitamin-C orqali sodir boʻladi. Hosil boʻlgan Fe2+ hujayra membranasidagi DivalentMetallTransporter (DMT1) orqali simport usulida hujayraga oʻtadi. (shuningdek, bu transporter orqali Mn, Co, Cd, Cu va Zn ham tashilishi mumkin). Gem esa Fe2+ dan farqli ravishda HCP1 transporterlar orqali hujayraga oʻtadi va hujayralardagi gemoksigenaza orqali Fe3+ va bilirubinlarni hosil qiladi. Hosil boʻlgan Fe3+ hujayralarda ferritin tarkibida zahiralanishi mumkin. Temir absorbsiyasining boshqarilishi odatda, safro apotransferrinining (jigardan ajralib, oʻt orqali duodenumga quyiladi) miqdoriga bogʻliq boʻlib, uning konsentratsiyasi qancha yuqori boʻlsa absorbsiya tezligi ham shuncha yuqori boʻladi. Sogʻlom odamlarda ovqat tarkibidagi Fe ning soʻrilishi 3-15%ni tashkil qilishi kerak boʻlsa, Fe defitsiti holatlarida bu koʻrsatkich 25%dan oshishi mumkin. Shu sababli kuniga kamida 10-20mg Fe isteʼmol qilish tavsiya etiladi. (ayollar>bolalar>erkaklar). Shundagina Fe ga boʻlgan kunlik talab qondiriladi (20mg x 0,1 = 2mg absorbsiyalanadi). pH ning pastligi jarayon uchun muhim boʻlib, ovqat oshqozondan duodenumga oʻtayotganda H+ ortishi a) oziq modda tarkibidan Fe ning erkin ajralishini va b) Fe ning DMT1 orqali enterotsitlarga oʻtishini taʼminlaydi. Hujayraga kirgan Fe ning kamroq qismi qayta oksidlanadi va Fe (III) holatiga oʻtib ferritin shaklida zahiralansa, koʻproq qismi enterotsitlar bazal qismidagi ferroportin-1 transporterlari orqali hujayrani tark etadi. Hujayrani tark etgan Fe (II) bazal qismdagi gefestin (seruloplazmin) orqali Fe3+ holatiga oʻtadi va qon apotransferrini (betta globulin)ga birikib transferrin nomi bilan kerakli qismlarga tashiladi. Transferrin (2ta Fe3+ bilan bogʻlangan apotransferrin) eritroblastlar, jigar hujayralari, platsenta va boshqalardagi transferrin retseptorlariga bogʻlanadi va endositoz orqali hujayralarga kiradi. Shuni inobatga olish kerakki enterotsitlarga kirgan Fe ning qancha qismi zahiralanishi yoki qonga oʻtishi akonitaza oqsili tomonidan tartibga solinadi. Qachonki Fe defitsiti yuzaga keladigan boʻlsa, akonitaza Ferritin-mRNK bilan bogʻlanadi va ferritin hosil boʻlishini ingibitsiyalaydi. Natijada absorsiyalangan Fe koʻproq miqdorda qonga oʻtadi.Temirning kichik qismi erimaydigan gemosiderin shaklida zahira havzalarda yigʻiladi. Bu holat tanadagi temir miqdori apoferritin zahiralay oladigan qobilyatidan anchagina koʻp boʻlganda kuzatiladi. Gemosiderinni mikroskopda maʼlum klasterlarda yigʻilgan, katta zarralar holatida bemalol koʻrilsa, ferritin mayda va tarqalib ketgan, faqat elektron mikroskopda koʻrish mumkin . Plazmada temir miqdori kamayganda, zahiradagi ferritindan Fe osonlikcha ajralib plazmaga oʻtadi va transferrin shaklida tananing kerakli qismlariga uzatiladi. Transferrin molekulasining oʻziga xos xususiyati shundaki, ular suyak koʻmigida joylashgan eritroblastlar membranasidagi retseptorlar bilan mustahkam bogʻlanish hosil qiladi. Keyin, biz gistologiyada koʻrgan endositoz orqali hujayraga qaʼbul qilinadi. Bu yerda transferrin Fe ni toʻgʻri mitoxondriyaga yetkazadi, bu yerda gem sintezlanadi. Odamlarning qonida transferrinning yetarli miqdorda boʻlmasligi, transportda muammolarni keltiradi va gipoxromik anemiyaga sabab boʻladi. RBC lar 120 kun yashab, vazifasini bajargandan soʻng ular parchalanib tarkibidagi gemoglobinni ajratadi. (Hujayralar moʻrtlashgandan keyin, tomirlarning zichroq qismidan oʻtayotganda hujayra yorilib ketadi. RBClarning asosiy qismi taloq tomirlarida (qizil pulpasida) parchalanadi. Qizil pulpa trabekulalari orasidagi boʻshliqlar kengligi atigi 3mkm boʻlib, RBC larning 8mkmlik oʻlchamining oʻtishi uchun yetarli emas.) Hb darhol tananing bir qancha qismlaridagi makrofaglar tomonidan fagositozlanadi. (ayniqsa, jigarning Kupfer hujayralari, taloq va suyak koʻmigi makrofaglari tomonidan ). Bir necha soatdan kungacha makrofaglarda Fe ning gemoglobindan ajralishi va plazmaga qaytib transferrin shaklida tashilishi kuzatiladi. Bu temir yangi RBC sintezi sarflanadi yoki jigar va boshqa aʼzolarda ferritin shaklida zahiralanadi. Gemoglobin molekulasining porfirin qismi makrofaglar ichida bir necha bosqichlarda oʻzgarishga uchraydi va bilirubin pigmenti hosil boʻladi. Hosil boʻlgan bilirubin qonga oʻtib albuminlar orqali gepatotsitlarga tashiladi. Gepatotsitlarda bilirubin Glukuron kislata bilan bogʻlanib oʻt qopiga quyiladi.