cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yetti iqlim
E. i. tushunchasi dastlab yunon fanida vujudga kelgan, oʻrta asrlarda musulmon Sharqi ilm-fanida keng tarqalgan. Umuman, "iqlim" istilohi yunoncha "klima"dan olingan va yer yuzining quyosh nurlariga nisbatan qiyaligi degan maʼnoni anglatgan. Beruniy "Geodeziya" asarida "Ular (yunonlar) odam yashaydigan yerni aniqroq boʻlgan (kecha va kunduz orasidagi) tafovutga muvofiq bir-biriga (parallel) boʻlgan chiziqlar bilan 7 iqlimga boʻlganlar. U chiziqlar Mashriqda maʼmur yerlarning eng uzogʻidan tortib Magʻribning oxiriga boradi. Ular birinchi iqlimning oʻrtasidan boshlab eng uzuni 13 soat boʻladigan yoz kuni, ikkinchi iklimning oʻrtasini eng uzuni 13 yarim soat boʻladigan yozning kuniga ilashtirdilar. Shunday qilib, iqlimning oʻrtasini yarim soatdan oshirib borib, eng uzuni 16 soat boʻladigan yoz kuniga ilashtirdilar", deb yozadi. Maʼlum boʻladiki, yunonlar Yerni astronomik uslubda, yaʼni Quyosh nurining Yerga qiya tushishi asosida ekvatordan shim. tomonga Ye. i.ga boʻlganlar va ularning chegaralari eng uzun yoz kuni yarim soatdan farq qiladigan joydan oʻtgan. Sharq geogr.sida yunon fanidagi "etti iklim" tushunchasi qabul qilingan. Chunonchi, yunonlar Ye. i. ga yerning ular tushunchasidagi aholi yashaydigan obod qismini (Sharqiy yarim sharning shim. pallasini) kiritganlar va uni "eykumena" yoki "oykumena" (yun. "oykeo" — obod qilmoq) deb ataganlar. Sharq geogr.sida mazkur tushuncha arabcha "maʼmura" (obod joylar) yoki "rubʼi maskun" (Yerning odamlar yashaydigan choragi) degan soʻzlar bilan ifoda etildi. Dunyoning obod qismi, asosan, Ye. i. doirasida joylashgan, deb tushunilgan boʻlsada, uning chegaralariga birmuncha anikliklar kiritildi, mazmunan boyitildi. Mas, yunon olimlari Marin Tir va Klavdiy Ptolemey oykumenaning chegaralarini jan.da ekvatordan, shim.da 63° sh.k.gacha deb bilganlar. Muhammad ibn Muso Xorazmiy ham Ye. i.ning jan. chegarasini jan.da ekvatordan hisoblagan, lekin shim. ni-hoyasini 48° sh.k.da ifodalagan.
E. i. tushunchasi mohiyatidan Yer yuzasini tabiiy-geografik zonalarga boʻlishning dastlabki eng oddiy koʻrinishi boʻlsada, biroq undan ancha farq qiladi. Zero hozirgi tabiat zonalarini aniqlashda relyef, iqlim, tuproq, oʻsimlik va hayvonot olami ham eʼtiborga olinadi. Shunga qaramasdan Ye. i. tushunchasi Sharq geogr.sida 19-asrgacha saqlanib keldi.
E. i.ga boʻlishning oʻz davri uchun bevosita ilmiy amaliy ahamiyati bor edi. Qoʻlyozmalarda iqlimlar vositasida mamlakatlar, shaharlar va b. turli joylarning geografik oʻrni ifodalangan. Shahar va qishloqlar roʻyxati tuzilgan, koʻpincha ular ikdimlar tartibida joylashtirilgan. Bunday jadvallar Muhammad ibn Muso Xorazmiyning "Kitob surat alarz" ("Yer surati"), Abu Rayhon Beruniyning "Al-Qonun ul Masʼudiy" ("Maʼsud qonuni"), Ulugʻbekning "Ziji jadidi Koʻragoniy" ("Koʻragoniy yangi astronomik jadvali") asarlarida mavjud. Iqlim chiziqlari yoki koʻrsatkichlari haritalarda ham belgilangan.
Omonullo Boʻriyev.
Orani, Ukraina
Orani (Орани) — Ukraina gʻarbidagi Lvov viloyati, Zolochiv tumanidagi qishloq (selo). Bu Ukrainaning hromadalaridan biri bo'lgan Brody urban hromada ga tegishli.
NGC 3216
NGC 3216 Arslon yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.
Orani, Ukraina
1918-yildan 1939-yilgacha qishloq Polshaning Tarnopol voevodeligida bo'lgan.
2020-yil 18-iyulgacha Orani Brodi tumaniga tegishli edi. 2020-yil iyul oyida Ukrainaning ma'muriy islohoti doirasida bu tuman tugatildi, bu esa Lvov viloyatining 7 ta raumga qisqardi. Brodi tumani hududi Zolochiv tumaniga birlashtirildi.
NGC 3216
Ushbu obyektni William Herschel 1785-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Rodgau
Rodgau Germaniyaning Hessen yerida joylashgan shahardir. Ushbu shahar Offenbach tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 65,04 km2. 43 283 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Rodgauning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Montmin
Aholisi
189 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 11,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 16,0 km2. Dengiz sathidan 635 – 2338 m balandlikda joylashgan.
La Jemaye
La Jemaye Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Dordogne departamenti Périgueux tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
100 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 3,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 26,0 km2.
Shohindara (Rasht tumani)
Shohindara (Rasht tumani) (Шоҳиндара (деҳа, н. Рашт))  — Tojikiston Respublikasining Rasht tumani,Rahimzoda jamoatiga qarashli daha. Dahadan jamoat markazigacha 3 km ,tuman markazigacha 24 km.
Aholisi
Aholisi —   330 kishi.
Jagerberg
Jagerberg Avstriyaning Shtiriya yerida joylashgan shaharchadir. Feldbach (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 28.94 km2. 1765 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Paderborn (tuman)
Paderborn  Olmoniya tumanlaridan biridir. Shimoliy Reyn-Vestfaliya yeri tarkibiga kiradi. Poytaxti – Paderborn. Maydoni – 1,245.27 km2. 298 945 nafar aholi istiqomat qiladi.
Settimo Vittone
Settimo Vittone Italiyaning Piemont mintaqasida joylashgan kommunadir. Turin provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 23 km2. 1581 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Ústí (Vsetín tumani)
Ústí — Chexiya respublikasida joylashgan aholi punkti. Uning 620 ga yaqin aholisi bor. Maydoni 5,44 km².
Lapeer (New York)
Lapeer AQShning New York shtatida joylashgan shahardir. Cortland okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
767 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Geografiyasi
Maydoni — 65,2 km2. Shundan 64,9 km2 quruqlik, 0,3 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 430 m balandlikda joylashgan.
Lion-en-Sullias
Lion-en-Sullias Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Loiret departamenti Orléans tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
394 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 16,7 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 23,6 km2.
Macun, Polatlı
Macun, Poʻlatli — Turkiyaning Anqara viloyati Poʻlatli tumanidagi qishloq.
Ayri-Tom (Ola-Buqa tumani)
Ayri-Tom (Айры-Там) — Qirgʻiziston Respublikasining Jalolobod viloyati Ola-Buqa tumaniga qarasli qishloq. Pervomayskiy ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 4 377 kishi.
Yettiurugʻ
Yettiurugʻ — oʻzbek qipchoqlar tarkibidagi yirik urugʻlar guruhi. Asosan, Zarafshon daryosining oʻrta oqimida, qisman Toshkent vohasida yashagan. Ye. qozoq va qirgʻizlar tarkibida ham bor. Ye. oytamgʻali, qoʻshtamgʻali, sirgʻali, qamchili, juvonli, samanotli, choʻmichli urugʻlaridan iborat boʻlgan. Ye. tarkibidagi bu urugʻ nomlari oʻzbeklarning boshqa yirik qabilalari tarkibida ham uchraydi. Masalan, oytamgʻali qoʻngʻirot, doʻrmon, quramada; qoʻshtamgʻali-nayman, yuz, Surxondaryo viloyatida yashovchi chagʻatoy va b. qabilalarda. Ye. oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan.
Montriond
Montriond Fransiyaning Auvergne-Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Savoie departamenti Thonon-les-Bains tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
769 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 30,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 25,1 km2. Dengiz sathidan 877 – 2340 m balandlikda joylashgan.
Nevada (Missouri)
Nevada AQShning Missouri shtatida joylashgan shahardir. Vernon County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
8479 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 23,3 km2. Shundan 23,1 km2 quruqlik, 0,2 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 268 m balandlikda joylashgan.
2022-yilgi Yozgi Osiyo oʻyinlari
2022-yilgi Osiyo oʻyinlari, rasman XIX Asiad nomi bilan tanilgan, 2023-yilda Xitoyning Xanchjou shahrida boʻlib oʻtadigan koʻp sport turi boʻyicha musobaqadir.
2015-yil 16-sentyabrda Osiyo Olimpiya Kengashi 2022-yilgi Yozgi Osiyo oʻyinlari Xanchjouda oʻtkazilishini eʼlon qildi.
Oʻyinlar dastlab 2022-yil 10-sentyabrdan 25-sentyabrgacha boʻlib oʻtishi rejalashtirilgan edi, ammo COVID-19 pandemiyasi sababli yangi sanalar 2022-yil 19-iyulda 2023-yil 23-sentyabrdan 8-oktyabrgacha eʼlon qilindi.
Ishtirokchi davlatlar
Oʻyinlarda Osiyo Olimpiya Kengashiga aʼzo boʻlgan 45 ta davlatning barchasidan sportchilar ishtirok etadi (sportchilar soni qavs ichida koʻrsatilgan).
Pleasant Hill (California)
Pleasant Hill AQShning California shtatida joylashgan shahardir. Contra Costa okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
33152 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga auto nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 18,315 km2. Shundan 18,315 km2 quruqlik, 0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 16 m balandlikda joylashgan. thumb|left|250px| Pleasant Hill manzarasi.
Shule (Rasht tumani)
Shule (Rasht tumani) (Шуле (деҳа, н. Рашт))  — Tojikiston Respublikasining Rasht tumani,Rahimzoda jamoatiga qarashli daha. Dahadan jamoat markazigacha 5 km ,tuman markazigacha 26 km.
Aholisi
Aholisi —   1338 kishi.
Dreieich
Dreieich Germaniyaning Hessen yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Offenbach tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 53,328 km2. 40 484 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Dreieichning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Zikri arra
Zikri arra (zikri minshoriy, zikri aloniy yoki zikri jahriy) - Yassaviya tariqatidagi jahriy zikr marosimining turi.
Zikri arra deb nomlanishining sababi - zikr davomida qaytariladigan kalimalarning tezlashishi natijasida oʻziga xos halqum tovushi vujudga kelishi va bu huddi «arraning ish jarayonidagi tovushi»ga oʻxshab ketishidir. Zikr jarayonini quyidagicha tasvirlash mumkin. Agar zikr tushuvchi yolgʻiz boʻlsa, zikr kalimalari, «ha-hu» tovushlarini takrorlash tarzida asta-sekin boshlanib, tezlasha borgan sari zikr etuvchining holati oʻzgara boshlashi kuzatiladi. Ayni damda «jazba» yaqinlashish arafasida «ha-hu» talaffuzi ancha tezlashib, yuqorida aytilgan «halqum tovushi» yuzaga keladi.
Mazkur kalimalarning ma’nosi turlicha talqin qilinib, koʻpincha Allohning ismlaridan biri «al-Hayy» (yoki «al-Haqq» ham qoʻllanilishi mumkin) va tasavvufda Allohni nazarda tutib, istifoda etilib kelingan «Huva» olmoshi birikmasidan, ya’ni «Hayy-Huva» - «Abadiy Tirik zot Udir» degan ma’noni aks ettiradi, deyiladi. Ba’zi fikrlarga koʻra, bu tovush koʻpgina tariqatlarda zikrning ajralmas qismi boʻlgan «La ilaha illalloh» kalimasining yarim oshkora yarim pinhona tarzida tez-tez takrorlanishi natijasida yuzaga kelgan. Ya’ni kalimaning oxirgi boʻgʻinlarinigina oshkora talaffuz qilish orqali «ha-hu» tovushlari vujudga kelgan deyiladi.
La Roche-Chalais
La Roche-Chalais Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Dordogne departamenti Périgueux tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
2782 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 31,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 89,4 km2.
Settimo Rottaro
Settimo Rottaro Italiyaning Piemont mintaqasida joylashgan kommunadir. Turin provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 6 km2. 515 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Mets Ayrum
Mets Ayrum — Armanistonning Lori viloyati Akhtala tumanidagi qishloq.
Rhein-Kreis Neuss (tuman)
Rhein-Kreis Neuss  Olmoniya tumanlaridan biridir. Shimoliy Reyn-Vestfaliya yeri tarkibiga kiradi. Poytaxti – Neuss. Maydoni – 576.46 km2. 443 112 nafar aholi istiqomat qiladi.
NGC 3217
NGC 3217 Arslon yulduz turkumidagi Sc tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni David Todd 1878-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Lombreuil
Lombreuil Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Loiret departamenti Montargis tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
240 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 31,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 7,7 km2.
Le Ray (New York)
Le Ray AQShning New York shtatida joylashgan shahardir. Jefferson okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
21,782 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Geografiyasi
Maydoni — 191,7 km2. Shundan 190,9 km2 quruqlik, 0,8 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 140 m balandlikda joylashgan.
Fortaleza
Fortaleza — bu Braziliyadagi shahar, Seara shtatining maʼmuriy markazi.
Shimoliy dengiz
Shimoliy dengiz (North Sea, Mer du Nord, Nordsee, Noordzee, Nordsjøen, Nordsøen или Vesterhavet) — Atlantika okeanining chekka dengizi, Yevropa (Buyuk Britaniya, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya, Germaniya, Daniya, Norvegiya va Shvetsiya) qirgʻoqlariga tutash, sharqda Skandinaviya va Yutlandiya yarim orollari, gʻarbda Buyuk Britaniya, Orkni va Shetlend o.lari bilan oʻralgan. Boltiq dengizi bilan Daniya boʻgʻozlari, Atlantika okeani bilan PadeKale va LaMansh boʻgʻozlari orqali bogʻlangan. Maydoni 565 ming km². Qirgʻoqlari shim.sharqida fordli, qolgan qismi past, baʼzan qumli. Aksari qismining chuq. 100 m dan ortiq, jan. qismida sayozliklar bor. Eng chuqur joyi 725 m. Eng yirik oroli — Gelgoland o. Shimoliy dengizga Elba, Vezer, Reyn, Temza daryolari quyiladi. Suvining temperaturasi fevralda 2 — 7°, avgustda 12—19°. Shoʻrligi 31—35%0. Dekabrdan mart oylarigacha qirgʻoklarga yaqin qismida muzlar suzib yuradi. Teztez tuman boʻladi. Suv koʻtarilishi (7,6 m gacha) har yarim sutkada takrorlanadi. Shamollar taʼsirida dengiz suv sathi 3 m va undan ortiq koʻtariladi va natijada Buyuk Britaniya, Daniya, Niderlandiya, Belgiya sohillarining ancha qismini suv bosadi. Organik dunyosi Shimoliy Atlantika zoogeografik oblastiga mansub. Shimoliy dengizda oʻsimliklarning 300 dan ortiq turi uchraydi, hayvonlarning 1500 dan ziyod turi yashaydi. Baliq (kambala, treska, piksha, sayra, skumbriya, seld va boshqalar) ovlanadi. Dengiz tubidan neft va tabiiy gaz olinadi. Shimoliy dengiz orqali Atlantika okeaniga muhim dengiz yoʻllari oʻtgan. Asosiy portlari: Rotterdam, Amsterdam (Niderlandiya), Antverpen (Belgiya), London, Immingem, Xall (Buyuk Britaniya), Gamburg, Bremen, Vilgelmsxafen (GFR), Gyoteborg (Shvetsiya), Oslo, Bergen (Norvegiya).
Santa-Katarina (shtat)
Santa-Katarina — Braziliyaning jandagi shtat. Maydoni 95,4 ming km2. Aholisi 5,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Florianopolis sh. Braziliya yassitogʻligining jan.sharqiy kismida (bal. 200–1000 m), Urugvay daryosining boshlanish yerida joylashgan. Sharqda Atlantika okeani sohili kambar pastgekislik. Ikdimi tropik sernam, yillikyogʻin 1200 mm dan 2200 mm gacha. Xoʻjaligida yetakchi tarmoq — qishloq xoʻjaligi Asosan, donli ekinlar: makkajoʻxori, sholi, bugʻdoy, tariq, suli va boshqa ekiladi. Soya, dukkaklilar, maniok, batat, piyoz, tamaki, uzum, sabzavot, mevalar yetishtiriladi. Chorvachilikda kramol, choʻchqa bokiladi. Asalarichilik rivojlangan. Choy plantatsiyalari bor. Foydali qazilmalardan toshkoʻmir, ohaqtosh, kaolin, marmar kazib olinadi. Oziqovqat, yogʻochsozlik, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Yirik portlari: Imbituba, Laguna va boshqa
New Bloomfield
New Bloomfield AQShning Missouri shtatida joylashgan shahardir. Callaway County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
734 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 1,2 km2. Shundan 1,2 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 255 m balandlikda joylashgan.
Hisor (Jamoat)
Hisor yoki Hisor jamoati (Ҷамоати деҳоти Ҳисор) — maʼmuriy birlik, Tojikiston Respublikasining Hisor tumanidagi qishloq fuqarolar yigʻini (jamoat). Hisor qishloq fuqarolar yigʻini Hisor viloyati markazidan 6 km uzoqlikda qadimiy Hisor Shodmon shahri markazida joylashgan.
Jamiyat hududida Hisor qal’asi joylashgan.
Geografik joylashuvi va tarixi
Hisor qal’asi archasi darvozalari poyida Tojikiston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil etilganligi haqidagi Deklaratsiya o‘qib eshittirildi.
Hisor jamiyati hududida 25 qishloq bor: Hisor (Hisor, Yuqori Hisor, Qalʻai-Xisor, Qalʻa), Chashmai-Mohiyon (sobiq Pervomayskiy), Hayotinav, Navbunyod, Navbahor, Navroʻz, Gulmaydon, Nasaf, Oʻzbekiston, Sarchashma (sobiq Yuqori Okuli), Sayyod (sobiq Quyi Okuli), Bo '' ston, Husnobod, Sumbula, Bogʻ, Koʻhnaboy, Ravshan, Sherxoni, Ittifoq, Gulxani, Konchi, Xushmanzar (sobiq Sharq tongi), Joʻrubsoy, Bulbulochashma (K. Mavloshayl).
Jamiyat gʻarbdan Dehqonobod, shimoldan Sharora, janubdan Rudakiy mahallasi bilan chegaradosh.
Qishloq xo'jaligi
Tomorqa yerlarining umumiy maydoni 1165 ga, fermer va yordamchi xoʻjaliklar uchun umumiy yer maydoni 450 ga, shaxsiy yordamchi erlarning umumiy maydoni 91 ga, OOO yerlarining umumiy maydoni. im. Abdurauf Yusufov 2150 gektar, shundan: haydaladigan yer – 969 gektar; yaylovlar - 50 gektar; koʻp yillik daraxtlar yerlari – 51 ga; suv - 139 ga; yo'llar - 4 gektar; boshqa yerlar – 936 ga, “Sumbula” fermer xoʻjaligining umumiy yer maydoni – 920 ga, shundan: haydaladigan yerlar – 238 ga; yaylovlar - 50 gektar; koʻp yillik daraxtlar yerlari – 53 ga; suv - 67 ga; yo'llar - 14 gektar; boshqa yerlar – 498 gektar, “Oktyabrning 50-yilligi” MChJning umumiy yer maydoni 336 gektar, shundan: ekin maydonlari – 243 gektar; ko'p yillik daraxtlar erlari - 2 ga; suv - 33 ga; yo'llar - 25 ga; boshqa yerlar - 33 gektar.
Infratuzilma
Jamiyat hududida 6 ta umumta’lim maktabi, 5 ta boshlang‘ich maktab, Sobir Shohoniy nomidagi tuman litseyi, gimnaziya, o‘rta madrasa, maktabgacha ta’lim muassasasi, 3 ta yirik fermer xo‘jaligi va 100 ta kichik dehqon xo‘jaligi, 3 ta g‘isht ishlab chiqarish korxonasi, 4 ta qum va toshni qayta ishlash korxonasi, koʻpikli plastmassa ishlab chiqarish korxonalari, eshik, deraza va elektromontaj zavodlari, 5 ta sogʻlomlashtirish punkti, 5 ta tibbiyot punkti, tugʻruqxona, Hisor madaniyat qoʻriqxonasi, 2 ta sobor masjidi, 41 ta beshta masjid mavjud. masjidlar, savdo nuqtalari, kutubxonalar, madaniyat markazi.
Xonaqohi Koʻhiy
Xonaqohi koʻhiy jamoati Tojikiston Respublikasi Hisor tumanidagi jamiyat boʻlib, markazga boʻysunadi.
Xonaqohi kuhi qishloq fuqarolar yigʻini 1926-yil fevralda tashkil etilgan boʻlib, markazi Changob qishlogʻi, Hisor tumani markazidan shimoli-sharqda 12 km uzoqlikda joylashgan, 3412 dehqon xoʻjaligi va 26874 nafar aholi istiqomat qiladi, Xonaqoh Kuhi, Shoʻl qishloqlari., Changob, Guldara (sobiq Jindara), Mehrgon (sobiq Qipchoq), Labisoi (sobiq Helisoy), Alibegi, Arbobi, Lattaxorak, Shahon, Kafshdoʻzon, Chashmai Bozor, Nilu, Taxt, Qoʻshkak, Iskich, Ragobaush, Jobir qalʼasi, Arjinak, Vargandoʻk unga boʻysunib, 13 ta umumiy oʻrta taʼlim muassasasi, 2 ta asosiy taʼlim muassasasi, 5 ta boshlangʻich maktab, 1 ta kasalxona, 4 ta sogʻlomlashtirish punkti, 5 ta tibbiyot punkti, 11 ta qishloq xoʻjaligi, 90 ta yakka tartibdagi fermer xoʻjaligi, 4 ta kutubxona, 1 ta madaniy muassasaga ega. va koʻngilochar markaz., 2 ta aloqa punkti, viloyat IIB, 3 ta jamoat masjidi, 16 ta besh kunlik masjid, 67 ta kichik doʻkon, 16 ta tegirmon, 9 ta kichik moy doʻkonlari, 1 ta yoqilgʻi quyish shoxobchasi, tikuvchilik sexi, meva saqlash ombori va umumiy oshxona.
Sharora (shaharcha)
Sharora (Sharora shaharchasi, Шаҳраки Шарора) Hisor tumanida joylashgan.
1993-yil 2-mayda Tojikiston Respublikasi Oliy Kengashi qarori bilan Hisor tumani Durbat jamiyati tarkibidan ajratilgan. Aholisi 13116 nafar. Hisor tumani markazidan 12 km uzoqlikda joylashgan. Shahar jamoasi gʻarbdan Hisor mahallasi bilan, shimoldan Durbat mahallasi bilan, sharqdan Rudakiy tumani bilan chegaradosh. Hozir Sharora shaharchasi joylashgan mahalla o‘tmishda “Miri ko‘li” deb atalgan. 1938-yilda shaharchaning hozirgi binolari joylashgan joyda xachir yetishtirish zavodi qurildi. Oʻsha yillardan bu yer “Mulzavod” deb atalgan. 20-asrning 60-80-yillarida bu sohada bir qancha ilmiy-tadqiqot institutlari faoliyat yuritgan. 1926-yilda “Mir ko‘li” yonidagi joyga Rossiya, Ukraina, Tatariston, Belorussiya, O‘zbekistonning paxtachilik rayonlari, Qozog‘iston, Turkmanistondan ko‘chmanchilar olib kelindi va ko‘plab imtiyozlar berildi. Xoyt zilzilasidan keyin (1949) qirgʻizlar shaharga koʻchirildi. Ular shaharga sobiq Ittifoqning Rasht vodiysi, Xatlon, Badaxshon, Yag‘nob, Fozimalik, Obigarm va boshqa hududlaridan kelgan. Shahar jamoatchiligi tasarrufida 272 gektar suv, 85 gektar lalmi, 349 gektar chorva yaylovlari mavjud. Hududda “Ziroatkari” oʻquv-ishlab chiqarish xoʻjaligi, Tojikiston Qishloq xoʻjaligi fanlari akademiyasi “Ziroatkari” ilmiy-tadqiqot instituti, Tojikiston Fanlar akademiyasi Astrofizika instituti va 6 ta fermer xoʻjaligi faoliyat yuritadi. Zilzila markazi (1989 yil 23-yanvar) Sharora shahri hududida bo'lib, 226 kishi halok bo'lgan. Aholi punkti hududida 2420 ta xonadon, 12521 nafar aholi istiqomat qiladi, bitta qishloq — Safobaxsh (Jarak), 18 ta mahalla, 62 ta koʻcha bor. Shaharda oʻrta maktab, 3 ta asosiy maktab, maktabgacha taʼlim muassasasi, 16 ta masjid, viloyat kasalxonasi, sogʻlomlashtirish punkti, 3 ta kutubxona, tarix-geografiya muzeyi, 3 ta bozor, bank, yoʻlovchi terminali, 14 ta tashkilot va boshqa muassasalar mavjud. muassasalar, 2 telefon aloqa shoxobchalari, 4 texnik xizmat ko'rsatish shoxobchalari, 21 savdo shoxobchalari, 3 ta restoran mavjud.
Kulash Bayseitova
thumb Kulash Bayseitova (Gulbahrom) (1912.19.4 (2.5) - Olmaota - 1957.6.6) — qozoq opera xonandasi (lirik-koloraturali soprano). Toshkent davlat konservatoriyasida taʼlim olgan. Qozoq drama teatri (1930 — 34), Musiqali teatr (1934 — 37), Qozoq opera va balet teatri (1937-yildan)da ishlagan. Kizjibek ("Qizjibek"), Xadicha ("Jalbir"), Akjunus ("Er Targin"), Ajar ("Abay"), Sora ("Birjon va Sora") va boshqa partiyalarning birinchi ijrochisi. Birinchi boʻlib qozoq opera sahnasida mumtoz opera qahramonlarini (Tatyana, "Yevgeniy Onegin", Chiochiosan, "Madam Baterflyay") yaratgan.
Shimoliy Mariana orollari
Shimoliy mariana orollari, Shimoliy Mariana Orollari Hamdoʻstligi — Tinch okeanning gʻarbiy qismi, Mikroneziyadagi Mariana orollari guruhida joylashgan davlat. Maydoni 477 km². Aholisi 77,3 ming kishi (2002). Poytaxti — Susupe shahri (Saypan o.da). Aholisining asosiy qismi — tub joy aholisi boʻlgan chamorrolar. Rasmiy til — ingliz tili. Dindorlarning aksariyati katoliklar.
Davlat tuzumi. Sh.M.O. — "AQShga erkin qoʻshilgan qudud". Davlat va ijrochi hokimiyat boshligʻi — gubernator. Qonun chiqaruvchi hokimiyat organi — 2 palatali parlament (senat va vakillar palatasi).
Tabiati. Mamlakat 14 yirik va bir qancha mayda orol hamda riflarda joylashgan. Orollar shim. va jan. orollar tizimini tashkil etadi. Shimoliy orollar tizimi vulkan orollar (soʻnmagan vulkanlar bor, eng baland joyi 965 m). Janubiy orollar tizimi marjon va vulkan orollardan iborat. Fosforit, oltingugurt, temir va marganets rudasi konlari bor. Iklimi tropik, passatli iqlim. Yiliga 1800–2000 mm yogʻin yogʻadi. Oʻrtacha oylik temperatura 26—28°. Tayfunlar boʻlib turadi. Togʻ yon bagʻirlari nam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan; savanna maydonlari bor. Mayda kemiruvchilar, qush va hasharotlar yashaydi. Tarixi. Sh.M.O. davlati 1976-yil BMTning Tinch okean orollaridagi vasiylik hududlarini boʻlish jarayonida tashkil topgan. 1986-yil 3 noyabr
Xoʻjaligi. Iqtisodiyotining asosi — xorijiy sayyohlik (yiliga 200 mingga yaqin sayyoh kelibketadi; asosan, Yaponiyadan) va qishloq xoʻjaligi (mamlakat hududining ʻD qismiga yaqini band). Kokos palmasi, banan, sitrus mevalar, shakarqamish, non daraxti, kofe oʻstiriladi, pomidor va qovun ekiladi. Baliq (asosan tunets) ovlanadi va qayta ishlanadi. Qoramol, choʻchqa, echki boqiladi.
Sanoati qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Toʻqimachilik va tikuvchilik mahsulotlari, ichimliklar ishlab chiqariladi. Avtomobil yoʻllari uz. 494 km (27% qattiq qoplamali). Chetga qishloq xoʻjaligi mahsulotlari chiqaradi. Tashqi savdoda Yaponiya, AQSH bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — AQSH dollari.
SH.M.O.da ingliz va mahalliy (chamorro) tillarda "Marianas verayeti nyus end vyus" ("Mariana yangiliklari", 1972-yildan), "Marianas revyu" ("Mariana sharhi", 1979-yildan) va ingliz tilida "Marianas observer" ("Mariana kuzatuvchisi") haftanomalari, ingliz tilida "Saypan tribyun" ("Saypan minbari", haftada 2 marta) gaz. chiqadi. "Inter aylend komyunikeyshn inkorporeyted" tijorat radioeshittirish xizmati 1984-yil tashkil etilgan. 33 kanalli "Tropik aylendz keybl TV korporeyshn" tijorat televideniye korporatsiyasi 1988-yildan faoliyat koʻrsatadi.
Goyaniya
Goyaniya — bu Braziliyadagi shahar, Goyas shtatining maʼmuriy markazi.
Fransiyada korrupsiya
Fransiyada korrupsiya iborasi Fransiyada korrupsiyaning oldini olish va yuzaga kelishini tasvirlaydi.
Fransiya korrupsiyaga qarshi kurash boʻyicha bir qancha muhim xalqaro konventsiyalarni, jumladan, OECDning Xalqaro biznes operatsiyalarida xorijiy davlat amaldorlarining poraxoʻrligiga qarshi kurash toʻgʻrisidagi konventsiyasi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining korrupsiyaga qarshi konventsiyasini ratifikatsiya qilgan. Umuman olganda, investorlar korrupsiyani Fransiyada biznes yuritish uchun muammo deb hisoblamaydilar va Fransiyada faoliyat yurituvchi kompaniyalar odatda korporativ ijtimoiy mas’uliyat boʻyicha yaxshi obroʻga ega.
Fransiya Milliy Assambleyasi soliq toʻlashdan boʻyin tovlashga qarshi kurash boʻyicha ikkita qonun loyihasini imzolagan. Biroq, soʻnggi yillarda yuqori lavozimli amaldorlar bilan bogʻliq bir nechta korrupsiya mojarolari mavjud. Jamoat ishlari va mudofaa sanoati korrupsiyadan eng koʻp zarar koʻrgan sohalar hisoblanadi.
Transparency Internationalning 2021-yilgi korrupsiyani idrok etish indeksi Fransiyaga 0 („juda korrupsiyalashgan“) dan 100 („juda toza“) gacha boʻlgan shkala boʻyicha 71 ball berdi. Ballar boʻyicha tartiblanganda, Fransiya indeksdagi 180 mamlakat orasida 22-oʻrinni egalladi, bu yerda birinchi oʻrinni egallagan davlat eng halol davlat sektoriga ega deb hisoblanadi. Taqqoslash uchun, eng yaxshi ball 88 ball (1-o‘rin Daniya), eng yomon ball esa 11 ball (180-o‘rin Janubiy Sudan) bo‘ldi.
Morillon
Morillon Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Savoie departamenti Bonneville tumani tarkibiga kiradi.
Fransiyada korrupsiya
Qamrov va hislar
2011-yilda Transparency International 2011-yil uchun yillik hisobotida Fransiya korrupsiyani to‘xtatish uchun yetarlicha harakat qilmayapti, degan xulosaga keldi. 2011-yil oktyabr oyida TNS Sofres soʻrovi shuni koʻrsatdiki, Fransiya jamoatchiligining 72 foizi siyosatchilar korrupsiyaga uchragan degan fikrga ega.
Morillon
Aholisi
498 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 33,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 14,8 km2. Dengiz sathidan 657 – 2046 m balandlikda joylashgan.
Fransiyada korrupsiya
Qamrov va hislar
2009 yilda Fransiyada barcha yirik xorijiy investorlar va eksportchilar hamda soʻrovda qatnashgan rahbarlarning 80 foizdan ortigʻi global biznesdagi eng muhim qonunchilik asoslaridan biri bilan „umuman tanish emasliklarini“ tan olishgan. Kartel qamoq yoki jarima bilan jazolanadigan jinoyat hisoblanadi.
Saylovlar
Siyosiy korrupsiya boʻyicha tadqiqotlar orasida 2007 yilgi prezidentlik kampaniyasi moliyaviy tekshiruvi Liliane Bettencourtdan Nikolya Sarkozigacha boʻlgan 150 000 yevro sarflangani aniqlandi. Jak Shirak 1990-yillarda Parijdagi saylovoldi kampaniyasi uchun davlat mablag‘laridan foydalanganlikda ayblangan edi. 2011-yil 15-dekabrda Shirak aybdor deb topilib, ikki yillik shartli qamoq jazosiga hukm qilingan. Shirak davlat mablagʻlarini oʻzlashtirish, ishonchni suiisteʼmol qilish va noqonuniy manfaatlar toʻqnashuvida ayblangan.
Shartli hukm uning qamoqqa borishi shart emasligini va uning yoshi, sogʻligʻi va sobiq davlat rahbari sifatidagi mavqeini hisobga olganini bildirgan. Shifokorlar uning nevrologik muammolari xotirasiga putur yetkazgan, deb hisoblagani uchun u sudda qatnashmagan.
Poraxoʻrlik
Afrikadan Fransiyaga pora berish boʻyicha tergovlar davom etmoqda, jumladan Jak Shirak, Dominik de Vilpen va Jan-Mari Le Pennga qarshi Gabonning sobiq prezidenti Omar Bongo poraxoʻrlik ayblarini da‘vo qilgan. 2011-yil sentyabr oyida Bernard Grani Provence Recyclage kompaniyasidan 300 000 pora olganlikda ayblangan.
Energetika sektori
Alstom Fransiya va Shveytsariyada Braziliyaning Ita gidroelektrostansiyasi, San-Paulu metrosini kengaytirish va Venesuela, Singapur va Indoneziyadagi boshqa yirik ishlar uchun shartnomalarda 200 million AQSh dollarini noto‘g‘ri to‘laganlikda ayblanib tergov qilinmoqda. Meksika hukumati Alstomni jazoladi va 2007 yilda Yevropa Komissiyasining monopoliyaga qarshi organi Alstomni raqobatchilar bilan narxlarni belgilagani uchun 65 million yevro jarimaga tortdi.
Acar, Dicle
Acar — Turkiyaga qarashli Diyarbakir viloyati Dicle tumanidagi qishloq.
Gennadiy Nedelkin
Gennadiy Mixaylovich Nedelkin (1934-yil 15-mart tugʻilgan) — sovet futbolchisi, hujumchi va yarim himoyachi, futbol murabbiyisifatida faoliyat olib borgan. Tojikiston SSRda xizmat koʻrsatgan murabbiy (1966).
Faoliyati
1950-yillarning oʻrtalarida u Moskvaning "Dinamo" klubi jamoasida jismoniy tarbiya musobaqalarida oʻynadi. 1958-yilda u "Dinamo" jamoasining juftliklar chempionatida oʻrinbosarlar jamoasi uchun ikkita oʻyin oʻtkazdi. Oʻsha yili u "Shaxtyor" ga koʻchib oʻtdi va u yerda yarim mavsumni oʻtkazdi. Keyin uch yil davomida Toshkentning “Paxtakor”, “Mexnat”, “Start” klublarida toʻp surgan, soʻnggi yillarda oʻyinchi murabbiy boʻlgan.
1958-yilda Moskva jismoniy tarbiya institutini tamomlagan.
1962-yilda futbolchilik faoliyatini yakunlab, mustaqil murabbiylik faoliyatini boshladi. Yetti mavsum davomida (1962—1968) Leninobodning “Pomir” jamoasini boshqargan, 1966-yilda ushbu klub bilan “B” toifali zona turnirida gʻolib chiqqan va buning uchun Tojikiston SSRda xizmat koʻrsatgan murabbiy unvoniga sazovor boʻlgan.
Mustaqil murabbiylik faoliyatini 1993-yilda Torpedo Miassda yakunlagan. 1997—1999-yillarda Chitaning "Lokomotiv" klubida, 2000-yilda esa Krasnoyarskning "Metallurg" klubida maslahatchi murabbiy boʻlib ishlagan.
Pleasanton (California)
Aholisi
70285 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga auto nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 62,847 km2. Shundan 62,452 km2 quruqlik, 0,395 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 106 m balandlikda joylashgan. thumb|left|250px| Pleasanton manzarasi.
Neu-Isenburg
Hududi
Neu-Isenburgning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Shimoliy orol
Shimoliy orol — Tinch okeandagi orol, Yangi Zelandiyaning shimoliy qismi. Janubiy oroldan Kuk boʻgʻozi orqali ajralgan. Maydoni 115 ming km². Gʻarbiy va sharqiy sohillari togʻlardan, markaziy qismi vulkanik platodan iborat. Issiq buloqlar, geyzer va issiq suvli koʻllar bor. Iqdimi subtropik, dengiz iqlimi. Yangi Zelandiyaning eng uzun daryosi (Uaykato, 354 km) va eng katta koʻli (Taupo, 612 km²) Shimoliy orolda. Hududining katta qismi ekin maydonlari va yaylovlardan iborat. Oʻrmonlar bor. Mamlakat aholisining 70% dan koʻprogʻi Shimoliy orolda yashaydi. Shimoliy orol — Yangi Zelandiyaning asosiy chorvachilik rayoni. Goʻsht sut chorvachiligi rivojlangan. Muhim shaharlari: Vellington, Oklend, NyuPlimut. Orolga dastlab yevropaliklardan 1642-yilda A. Tasman borgan.
Ion
Ion bu zaryadlangan atom yoki molekula boʻlib, unda elektronlar soni protonlar soniga teng emas va shuning hisobiga ion zaryadlangan zarracha hisoblanadi.
Ionlar (yunoncha: ion — borayotgan, harakatlanayotgan) — zaryadlangan zarralar; atom yoki atomlar guruhi (molekulalar, radikallar va b.) elektron (yoki zaryatlangan zarracha) qabul qilganda yo yoʻqotganda hosil boʻladi. "I." tushunchasi va terminini 1834-yilda ingliz olimi M.Faradey birinchi boʻlib tatbiq etgan. U ishqorlar, kislotalar, tuzlarning suvdagi eritmalari elektr oʻtkazuvchanligi I. harakatiga bogʻliq deb hisobladi. Eritmalarning manfiy qutb (katod)ga harakatlanadigan musbat zaryadli I. kationlar, musbat qutb (anod)ga harakatlanadigan zaryadli I. anionlar deyiladi. I. zaryadining kattaligi elektron zaryadiga karrali nisbatdadir: mas, atom 1, 2, 3, ... elektron yoʻqotganda yoki qabul qilganda shunga mos ravishda 1, 2, 3 va h. k. zaryadli I. hosil boʻladi. Elektrolit eritmasida I. erituvchi bilan oʻzaro taʼsir etishi tufayli barqaror boʻladi. I. mavjudligi sababli eritmalar elektr tokini oʻtkazadi (qarang Elektrolitik dissotsiatsiya). Atomdan elektron ajralib, kation hosil boʻlayotganda maʼlum miqdorda energiya sarflanadi va uni atomning ionlash potensiali deyiladi. I. ning xossalari ularning kattaligi va elektron qobigʻining tuzilishiga, zaryadning ishorasi hamda miqdoriga bogʻliq.
I. organizmda moddalar almashinuvi jarayonida faol qatnashadi. I. atmosferada boʻladigan oʻzgarishlarda muhim rol oʻynaydi (qarang Atmosfera elektri, Ionosfera).
Ad:Smirnov B. M., Kompleksnie ioni, M., 1983; Krestov G.A., Termodinamika ionnix protsessov v rastvorax, 2 izd., L., 1984.
Yettisuv
thumb|Yettisuv Yettisuv (qozoqcha Jetisu) — Qozogʻistonning janubi-sharqiy qismi. Shimoliy da Balxash koʻli, Shimoli-sharqda Sassiqkoʻl va Olakoʻl, janubi-sharqda Jungʻariya Olatovi tizmasi, janubida Shimoliy Tyanshan tizma togʻlari hamda gʻarbda Chu-Ili togʻlari bilan chegaralangan. Ye. atamasi Balxash koʻliga quyiladigan 7 daryo (Ili, Qoratol, Biyon, Oqsuv, Lepsa, Baskon, Sarqand)dan olingan. Ye.ning shimoli-gʻarbiy va shimoliy tekislik qismi Tovqum, Sarieshik-oʻtrov, Luqqum, Yomonqum kabi qumli va qisman shoʻrxok choʻllardan iborat. Shuvoq-shoʻra, saksovul zor va butazorlar, daryo boʻylarida toʻqaylar, janubi-sharqida 2000 m gacha balandlikda bargli oʻrmonlar, yuqorirokda qaragʻay zor va alp hamda subalp oʻtloqlari bor.
Tarixiy manbalarda Ye.deganda ancha katta hudud (Chu daryosi vodiysi bilan birga) tushunilgan. Ye. — Markaziy Osiyo madaniyatining qad. markazlaridan biri. Ye.da saklar, keyinchalik usunlar yashagan. Mil. 6-asr oxirlarida Ye.da Gʻarbiy Turk xoqonligi, keyinchalik turkashlar (8-asrning oʻrtalarigacha) va qarluqlar (766 — 940) hukmronlik qilishgan. Ye.ni 10-asrning oʻrtalaridan Qoraxoniylar, 12-asrning 30-y.laridan Qoraxitoylar boshqargan. Moʻgʻullar bosqinchiligi davri (1219—21)da Ye.ning dehqonchilik vohalari va shaharlari qattiqzarar koʻrgan. 16-asrda Ye.da qozoqlarning Katta juzi tashkil topgan. 19-asrning oʻrtalarida Rossiya tomonidan bosib olingan.
Yettixoʻja qoʻzgʻoloni
Yettixoʻja qoʻzgʻoloni - Qashqarda Ofoqxoʻja avlodlaridan yettita xoʻja (Kattaxontoʻra, Kichikxontoʻra, Valixontoʻra, Tavakkalxontoʻra va b.) rahbarligida manjur hokimlarining zulmiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon (1846—47). Bu qoʻzgʻolonga Tangritogʻ qirgʻizlari ham qatnashgan. Gʻalayonchilar 30 kunlik jangdan soʻng 1846 y.ning kuzida Qashqar sh.ni egallab, mustaqil hokimiyat oʻrnatdilar. Kattaxontoʻra Qashqar hokimi deb eʼlon qilindi. Xoʻjalar Qashqarda Qoʻqon xonligining idora tartibini qoʻlladilar, katta lavozimlarga Qoʻqondan kelgan shaxslarni tayinladilar. Ayrim beklarning mol-mulki musodara qilingan. Bu hol qoʻzgʻolonning rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Yangi hokimiyatni Yorkent, Xoʻtan viloyatlari qoʻllabquvvatlamadi. Bundan foydalangan manjur qoʻshinlari xoʻjalar ustidan osonlik bilan gʻalaba qozondi (1847). Xoʻjalar bilan Qoʻqonga qochgan 20 ming kishining koʻpchiligi Tirak dovoni (Qashqar — Oʻsh yoʻli) dan oʻtishda sovuqdan halok boʻldi.
Psixologiya haqida Psixologiyadagi ilmiy yondashuvlar
Psixologiya -ong va xulq-atvorni oʻrganadigan fan hisoblanadi Psixologiya juda keng qamrovli ilmiy sohadir. U ongli va ongiz hodisalarni, fikrlarni va his-tuygʻularni oʻrganishni oʻz ichiga qamrab oladi. Psixologlar-ushbu sohaning mutaxassisidir va bu sohada ilmiy tadqiqotlar olib boradilar. Psixologlar miyaning paydo boʻladigan xususiyatlarini va paydo boʻladigan xususiyatlar bilan bogʻliq boʻlgan barcha hodisalarni tushunishga intiladilar va shu bilan nevrologik tadqiqotchilarning katta guruhiga qoʻshilishadi Psixologiya ijtimoiy fan hisoblansada, uni tabiiy fanlar sifatida ham oʻrganish mumkin. U koʻproq miya biologiyasiga oid bilimlaridan foydalanadi va rivojlantiradi.
Organizmlarning bevosita kuzatiladigan xatti-harakatlari ham, fikrlash, aqliy animatsiya, eslash va tasavvur qilish kabi bevosita kuzatib boʻlmaydigan murakkab aqliy jarayonlar ham psixologiya sohasiga kiradi. Bir tomondan, idrok, eʼtibor, hissiyot, motivatsiya, aql, ichki jarayonlar kabi shaxsiyat; bir tomondan, odamlar oʻrtasidagi munosabatlar, jarayonlar (masalan, sevgi, uygʻunlikdagi nikoh va ziddiyat, masalan, ona va bola oʻrtasidagi bogʻlanish), guruh ichidagi (masalan, guruh muvofiqligi va itoatkorlik) va jarayonlar guruhlari oʻrtasidagi munosabatlar (masalan, guruhlararo xurofot va kamsitish, jamoaviy harakatlar va boshqalar.) psixologiya fani oʻrganadigan fanlardir. Psixologiya fani doirasida odamlarning ham, hayvonlarning ham xatti-harakatlarini oʻrganish mumkin. Ushbu xususiyatlarning barchasi bilan psixologiya ham tabiiy, ham tibbiyot fanlari, ham ijtimoiy fanlar bilan chambarchas bogʻliqdir.
Psixologiyaning maqsadi aqliy jarayonlar va xatti-harakatlarni aniqlash, nima uchun va qanday shakllanishini tushuntirish, kelajakda qanday oʻzgarishi va rivojlanishini bashorat qilish va ushbu jarayonlarni boshqarishdir. Ushbu maqsadlarga muvofiq tadqiqot empirik usullar yordamida amalga oshiriladi. Masalan, eksperimental yoki korrelyatsion usullar. Psixologiya fani tomonidan ishlab chiqarilgan maʼlumotlar inson faoliyatini baholash va tartibga solish bilan bogʻliq koʻplab sohalarda qoʻllaniladi.
Etimologiya
“Psixologiya” atamasi birinchi marta 16-asrda Marko Marulich tomonidan yunoncha “psychk psiyçē” ruh va “ligogia –logia” ruhni tadqiq qilish atamalarining birlashuvi sifatida kiritilgan. U turk tiliga fransuz psixologiyasi atamasining tarjimasi bilan kirdi. thumb| Vilgelm Vundt, birinchi psixologiya laboratoriyasining asoschisi Qadimgi Misr,Eron, Yunon,Xitoy va Hindistonning svilizatsiyalarida psixologiyani oʻrganadigan aql va xulq-atvor tushunchalarioʻrganadigan aql va xulq-atvor tushunchalari falsafaning predmeti hisoblangan.Lekin, XIX asrda boshqa koʻplab fanlar qatori psixologiya sohasi ham falsafadan mustaqilligini eʼlon qildi .Vilgelm Vundt 1876-yilda Germaniyaning Leyptsig universitetida tashkil etgan psixologiya laboratoriyasi bilan psixologiyaning fan sohasi sifatida paydo boʻlishiga kashshof boʻldi Vundt birinchi boʻlib oʻzini psixolog deb taʼriflagan. Psixologiyaning ijobiy fan sifatida paydo boʻlishiga birinchi muhim hissa qoʻshgan boshqa nomlar: Hermann Ebbinghaus (xotira boʻyicha eksperimental tadqiqotlar olib borgan), Ivan Pavlov (birinchi marta psixologiya va fiziologiya oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrnatgan, u kontseptsiyani keltirgan. oʻquv jarayonlarini eksperimental tekshirish orqali klassik konditsionerlik), Jon B. Uotson (AQShda xulq-atvor yondashuvining vakili boʻldi).
Germaniya va AQSHda eksperimental psixologiya rivojlangandan soʻng psixologiyaning amaliy sohalari vujudga keldi. 19-asrning soʻnggi yillarida G.Stenli kuniXoll va Jon Dyui AQSHda taʼlim sohasida psixologiyani qoʻllashda peshqadam boʻlishdi. Hugo Myunsterberg psixologiyani sanoat, huquq va boshqa sohalarda qoʻllash boʻyicha yozishni boshladi .1890-yillarda Lightner Witmer birinchi psixologiya klinikasini yaratdi Xuddi shu yillarda Jeyms MakKin Kettell Frensis Galtonning antropometriya usulini birinchi razvedka testini qoʻllashni boshlash uchun moslashtirdi Venada esa Zigmund Freyd vaqt oʻtishi bilan juda mashhur boʻlgan psixoanaliz nazariyasi va usullarini ishlab chiqadi.
XX asrda psixologiyaning mavhum va noaniq tushuncha boʻlgan ongni oʻrganishiga munosabat bildirildi. Edvard B. Titchener tomonidan olib borilgan tanqidlar Jon B. Uotsonning bixeviorizmga boʻlgan yondashuvini rivojlantirishga yordam berdi. Ushbu yondashuv BF Skinner tomonidan ommalashgan. Ushbu yondashuvda ongni emas, balki oʻlchanadigan va kuzatiladigan xatti-harakatlarni oʻrganish boʻyicha fikrlar ilgari surildi.
XX asrning oxiriga kelib, inson ongini oʻrganish uchun fanlararo soha boʻlgan kognitiv fanlar rivojlandi. Aql yana fanda ommabop oʻrganish predmetiga aylandi.
yondashuvlar
Bu yondashuvga koʻra psixologiyaning vazifasi ongni va ongni tashkil etuvchi psixik hodisalar - sezgilar, obrazlar, his-tuygʻularni oʻrganishdan iborat. Ushbu maqsadlar uchun maʼlumotlar introspeksiya usuli bilan toʻplanadi. Introspeksiya - bu sub'ektlarga ragʻbatlantirishni berishga va ulardan nimani his qilayotganlarini batafsil tasvirlashni soʻrashga asoslangan usul. Strukturalistlarning fikricha, suv molekulasi uning atom tarkibiy qismlariga (vodorod va kislorod) parchalangani kabi ong ham asosiy komponentlarga ajralishi mumkin. Achchiq-shirinlik, sovuqlik-iliqlik, xiralik-jonlilik kabi sof tuygʻularni ongning asosiy tarkibiy qismlari deb hisoblash mumkin. Strukturalizmning ikkita muhim vakili: Vundt va Titchener. Vundt Germaniyada psixologiya laboratoriyasini tashkil etdi va uning shogirdi Tixener Vundtning psixologiyaga yondashuvini AQShga olib bordi va Kornel universitetida psixologiya laboratoriyasini tashkil qildi. Garchi bu yondashuv Titchenerdan keyin koʻp yashamagan boʻlsa-da, bu yondashuv psixologiya tarixida ijobiy fan sifatida psixologiya asoslarini yaratishga qoʻshgan hissasi jihatidan muhim ahamiyatga ega.
20-asr boshlarida AQSHda strukturalizm yondashuvi oʻz taʼsirini yoʻqotgan boʻlsa, funksionallik yondashuvi rivojlana boshladi. Strukturalizmga reaksiya sifatida paydo boʻlgan bu yondashuvga koʻra, psixologiyaning vazifasi faqat ongning qurilish bloklarini aniqlashdan iborat boʻlishi mumkin emas; Uning asosiy vazifasi ongning funksiyalarini - u qanday ishlashini va nima qilishini tekshirish va inson ongining oʻzgaruvchan atrof-muhit sharoitlariga qanday moslashishi bilan shugʻullanishdir. Funktsionalizm nuqtai nazaridan xulq-atvor organizmning atrof-muhitga moslashishga intilishidir. Charlz Darvinning Evolyutsiya nazariyasi taʼsirida boʻlgan funksionalistlar ongni tanadan ajralmas deb bilishgan va ular oʻrtasidagi munosabatlarni tushunishga eʼtibor berishgan. Nazariyaning asosiy vakili Uilyam Jeymsdir. Jeymsning fikriga koʻra, ong strukturalistlar taʼkidlaganidek, uning tarkibiy qismlariga ajraladigan turgʻun tuzilma emas; Bu doimiy oqim. Bu yondashuvning psixologiyaga qoʻshgan asosiy hissasi shundaki, u nafaqat psixik jarayonlarni, balki psixologiya sohasidagi xatti-harakatlarni ham oʻz ichiga oladi. Shuningdek, strukturalistlar insight usulini qoʻllashga oʻrgatilmaganligi sababli, ular hayvonlar, bolalar va aqli zaif odamlarni oʻrganmagan, funksionallar esa bu guruhlarni ham oʻrgangan Bugungi kunda na strukturalizm, na funksionalizm harakati mavjud emas. Ammo 20-asr boshlarida funksionalistlar va strukturalistlar oʻrtasidagi munozaralar tufayli zamonaviy psixologiya harakatlarining paydo boʻlishi mumkin edi.
19-asr oxirida paydo boʻlgan bu yondashuvda psixologiyaning predmeti oʻlchanadigan va kuzatilishi mumkin boʻlgan xatti-harakatlar boʻlishi kerakligi taʼkidlanadi. Xulq-atvor - bu organizmlarning ichki yoki tashqi qoʻzgʻatuvchilarga reaksiyasi boʻlib, xatti-harakatlar toʻgʻrisida maʼlumot toʻplash uchun tabiiy fanlarda qoʻllaniladigan ob'ektiv usullarga - tajriba va kuzatishga murojaat qilish kerak. Bixevioristlar organizmlarning turli xulq-atvorlari atrof-muhitdan olingan mukofot va jazolarga, yangi xatti-harakatlar qanday oʻrganilganiga yoki ularning hozirgi xatti-harakatlarining yangi vaziyatlarga qanday moslashishiga qarab qanday oʻzgarishini oʻrganadilar. Bixeviorizmga koʻra, maʼlum stimullarga duchor boʻlgan har bir organizm bir xil javob beradi, shuning uchun individual farqlar muhim emas. Xulq-atvorning sabablarini organizmning ichki xususiyatlaridan emas, balki atrof-muhitdagi stimullardan izlash kerak. Bundan tashqari, bu yondashuv inson va hayvonlarning xatti-harakatlari bir xil oʻrganish qonunlariga asoslanganligini daʼvo qiladi. Shuning uchun hayvonlarning xatti-harakatlarini kuzatish orqali odamlarga ham tegishli boʻlgan oʻrganish qonunlarini tushunish mumkin. Bu maktabning asosiy vakillari: Uotson, Skinner, Pavlov.
1890-yillarda Germaniyada tugʻilgan bu yondashuv psixologik tajribani tahlil qilishga urinuvchi strukturalizmdan farqli oʻlaroq, psixologik tajriba yaxlit va uni alohida tahlil qilib boʻlmaydi, degan qarashni yoqlaydi. Gestalt yondashuvini qoʻllagan psixologlarning fikriga koʻra, hatto eng ibtidoiy va oddiy psixologik tajribalar ham murakkabdir. Bunday murakkablikka qaramay, idrokning amalga oshirilishi baʼzi bir asosiy tamoyillarga bogʻliq boʻlib, psixologiyaning maqsadi ana shu asosiy tamoyillarni ochishdir. Buning yoʻli - tabiiy kuzatish va tajriba. Bixevioristlardan farqli oʻlaroq, gestaltistlar psixologiyada taʼsir-javob munosabatlariga eʼtibor qaratishga qarshi chiqdilar va taʼsir reaksiyaga aylanayotganda sodir boʻlgan kognitiv jarayonlarni oʻrganishga gʻamxoʻrlik qildilar. Gestalt psixologiyasining asosiy vakillari: Volfgang Köhler, Maks Vermeyr, Kurt Koffka. 1930-yillarda Germaniyada natsistlar hukmronligi davrida gestaltistlarning asosiy vakillari AQShga koʻchib kelgan, shuning uchun bu yondashuv AQShda ham tan olingan. Bugungi kunda ushbu yondashuvning asosiy gʻoyasi - ong tashqi ogohlantirishlarga bevosita javob bermaydi, lekin birinchi navbatda uni sharhlaydi va tushunadi - kognitiv psixologlarning oʻrganish, xotira, muammolarni hal qilish va hatto psixoterapiya haqidagi gʻoyalarida namoyon boʻladi. .
1890-yillarda tugʻilgan bu yondashuvga koʻra, psixologiya odamlarning ongsiz qoʻrquvlari, istaklari va motivlarini ochib berishga qaratilgan boʻlishi kerak. Zigmund Freydning klinik kuzatishlari asosida ishlab chiqilgan bu yondashuv insonning oddiy xatti-harakatlarini tushunishga emas, balki gʻayritabiiy xatti-harakatlarni tushunishga qaratilgan. Ushbu yondashuv ruhiy kasalliklar, shaxsiyat va rivojlanish psixologiyasini davolashda samarali boʻldi. Ushbu yondashuvda tadqiqot usullari sifatida taklif, terapiya, gipnoz, tush talqini va tarjimai holga ustunlik beriladi. Ushbu yondashuvda ongsiz tushunchasi juda muhimdir. Alfred Adler va Karl Gustav Yung va Karen Xorni Freyd asos solgan ushbu yondashuvni davom ettiruvchi va yangilaydigan bir nechta muhim nomlar boʻldi. Bu uch nom Freydning asl nazariyasiga koʻplab tanqidlar olib keldi va oʻzlarining shaxsiy nazariyalarini yaratdi. Freyd bugungi kunda muhim mashhur madaniyat arbobidir. Freyd nazariyasidagi koʻplab tushunchalar - ongsizlik, repressiya, ratsionalizatsiya... kabilar kundalik tilga kiritilgan. Boshqa tomondan, psixoanalitik yondashuv bilan ilmiy tadqiqotlar cheklangan. thumb| [[Maslouning ehtiyojlar piramidasi|Maslouning ehtiyojlar ierarxiyasi]] XX asrning oʻrtalarida vujudga kelgan bu yondashuvda har bir shaxs oʻz kelajagini mustaqil holatda yoʻnaltira olishi, shaxsiy rivojlanish imkoniyatlarining keng doirada ekanligi, katta hajmdagi ichki qadriyat va salohiyatga ega ekanligiga eʼtibor beriladi. Oʻz-oʻzini anglash- bu bixeviorizm va psixoanalizdagi deterministik munosabatga reaksiya sifatida paydo boʻlgan. Gumanistlarning fikricha, odamlar atrof-muhit va ichki omillarning quli emas, chunki ularda iroda erkinligi, tanlash erkinligi va oʻz xatti-harakatlarini nazorat qilish kuchi mavjud. Abraham Maslow uning asosiy vakili hisoblanadi.