Arab_bibliografik_asarlar
Shu asrning oʻzida as-Sam’oniy (vafoti 1167 yil) „Kitob ul-ansob“ nomli nihoyatda keng „Tazkirat ul-mashoyix“ tipidagi bibliografik spravochnik tuzadi va unga 4 mingdan ortiq din arboblari haqida xabar beradi. Bu roʻyxatga fors-tojik mumtoz adabiyotining asoschisi Abu Abdullo Rudakiy nomi tasodifiy ravishda kirib qolgan. Maʼlumki, u diniy ilmlar bilan maxsus shugʻullanmagan. XIII asr oʻrtalarida tarixchi va filolog Ibn Xallikan oʻzining „Vafayat al-a-ayn va anba az-zaman“ — „Oʻz zamonasining buyuk odamlari va ularning vafoti“ deb nomlangan tarixiy-biografik lugʻatini yozadi. Bu bibliografik kitob islom dunyosining mashhur tarixiy shaxslari va ularning tarjimai hollari, qilgan xayrli ishlari, yozgan kitoblarining nomlari haqida maʼlumot beradi.1222-1223 yillarda yozilgan Muhammad Avfining „Lubob ul- albob“ („Magʻzlarning mag zi“) antologiyasi 299 shoir va adabiyotchilar haqida maʼlumot beradi. 1210-yilda Faxriddin ar-Rozi yozgan „Jami al-ulum“ asari 57 taʼilm-fan sohosining manzarini beradi. Muhim bibliografik lugʻatlar qatoriga atoqli turk olimi, arab yozuvidagi kitobat bilimdoni Kotib Chalabi Mustafo (taxallusi Xoja Xalifa)ning XVII asrda yaratilgan „Kashf an-Zunnun“ (boshqacha nomi „Kitob va fan nomlaridagi shubhaning bartaraf etilishi“) asari kiritilmasa, u sakta boʻlib qolishi shubhasizdir. Chunki bu tadqiqotda alifbo tartibida joylashtirilgan 15007 arab, fors va turkiy tillardagi asarning tavsifi keltirilgan. Boblarda oʻtmish shoir, olim va din arboblarining asarlari fan sohalariga koʻra taqsimlangan. Biografik maʼlumot nisbatan qisqa boʻlib, ular odatda muallifning nomi, sharifi, lavozimi, kasbi-kori yoki unvoni, tavallud va vafot yillari, kelib chiqishi kabi maʼlumotlar bilan cheklanadi. Xoja Xalifaning bu asari haqli ravishda sharq madaniyatining oʻziga xos noyob yodgorliklaridan biri hisoblanadi. U hozirga qadar sharqshunoslar uchun oʻtmish yozma yodgorliklari yoki ularning muallifi haqida muhim maʼlumot manbai boʻlib xizmat qilmoqda. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida bibliografik mazmundagi bir qancha qoʻlyozma kitoblar saqlanadi. Ular orasida „Shayxur-rais asarlari roʻyxati“- Ibn Sino kitoblariga bibliografik koʻrsatkich (jami 142 asar nomi koʻrsatilgan) 1664 yilda koʻchirilgan boʻlib, muallifi nomaʼlum."Olimlarning tarjimai holi" deb nomlanuvchi qoʻlyozma musulmon teologiyasi boʻyicha bibliografik adabiyotlar koʻrsatkichi boʻlib, muallifi Muhammad binni Sulaymon. Yana bir asar „Toifalari va asarlarining soni boʻyicha olimlarning tarjimai holi“ boʻlib, Sayid Abdurahmon Ashraf Rumiy qalamiga mansub. Asar 1738 yilda tugatilgan boʻlib, ilmiy adabiyotlarning bibliografik koʻrsatkichidir. Turkistonda kitoblar hisobini olib borish tarixan birinchi bor yirik davlat (sulolaviy), saroy kutubxonalari, madrasa va masjidlar qoshidagi kutubxonalarda boshlandi hamda bu jarayon mazkur joylarda olib borilgan maxsus kutubxonachilik-bibliografiya faoliyatida oʻz aksini topdi. Ibn Sinoning xabar berishicha, u 996 yil Buxorodagi Somoniy amirlarining sulolaviy kutubxonasida boʻlganida, bu yerda oʻz salaflari tomonidan tuzilgan kitoblar roʻyxatidan foydalangan. Mazkur roʻyxat, shubhasiz, sistemalashtirilgan katalog shaklida boʻlib, kutubxonadan foydalanish ishini osonlashtirish maqsadida tuzilgan. Turkiston kataloglarining boshqa bir koʻrinishi fixristlar boʻlib, ular kitoblari vaqfga topshirish paytida tuzilgan. Bunday fixristlar kutubxona kataloglari vazifasini bajarish bilan birga kitoblarning maʼlum vaqf kutubxonasiga tegishli ekanligini asoslovchi huquqiy hujjat sifatida ham xizmat qilgan. Taassuf bilan aytish kerakki, oʻrta asr kutubxonalarining bunday hisob roʻyxatlari (katalog, fixristlar) bu kunga qadar deyarli yetib kelmagan. Adabiy manbalardan kutubxo- nalarda bunday hujjatlar boʻlganligi haqida ayrim maʼlumotlar olish mumkin xolos. Shunday boʻlsa-da, ushbu maʼlumotlar Turkiston kutubxonalarida kitoblarni faqatgina oddiy inventar roʻyxatini tuzish yoʻli bilangina emas, balki ularni maʼlum tartibda jamlangan kataloglar tuzish orqali hisobga olish anʼanasi ming yil ilgari boshlangan deyishga imkon beradi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida turkiy, forsiy va arab tillarida bitilgan 422 qoʻlyozma nomini oʻz ichiga olgan Xiva xoni kutubxonasiga tegishli boʻlgan qoʻlyozmalar katalogi saqlanadi. Kitoblar tavsifiga asarlarning nomi va koʻchirilish sanasidan tashqari muallif, tarjimon, hattotlarning ism-shariflari keltirilgan.