Aruz_vazni
Rukn
Shuni ham alohida taʼkidlab o‘tish lozimki, aruz vazni bahrlari qanchalik ko‘p va rang-barang bo‘lmasin, oʻzbek klassik adabiyotida eng kooʻp qoʻllanadigan bahrlar bu — ramal va hazaj bahrlaridir. Ayniqsa, ramali musammani mahzuf vazni mumtoz adabiyot namoyandalarining eng sevimli vazni hisoblangan. Shu boisdan ham g‘azallarning katta qismi shu vaznda yaratilgan. Adabiyotshunos olim Anvar Hojiahmedovning maʼlumotlariga qaraganda, "Alisher Navoiyning „Xazoyin ul-maoniy“ lirik kulliyotidagi 3132 sheʼrdan 1156 tasi, jumladan, 2600 g‘azaldan 1089 tasi, yaʼni 42 foizi mana shu vaznda bitilgan. Shu vaznda Boburning 113 g‘azalidan 42 tasi, Muqimiyning 226 lirik sheʼridan 117 tasi yozilgan. Boshqa shoirlar ijodida ham bu vaznda yaratilgan lirik sheʼrlarni ko‘plab uchratamiz. Buning sababi mazkur vaznning o‘ynoqiligi, jozibadorligida, insonning rang-barang ichki kechinmalarini ifodalash uchun qulayligidadir ". Aruz tizimidagi asarlar qaysi bahrda yozilganligidan qatʼiy nazar, ularni maxsus tayyorgarliksiz o‘qib oʻrganishning, ayniqsa, ifodali o‘qishning hech ham iloji yo‘q. Maxsus tayyorgarlik deganda, biz shartli ravishda quyidagi qoidalarga amal qilishni nazarda tutdik: 1. Dastlab lirik sheʼr yoki epik asardan olingan matndagi arabiy va forsiy soʻzlarning mazmuni lug‘at yordamida aniqlanadi. Lug‘atda muayyan so‘zning bir necha maʼno qirralari ko‘rsatilgan bo‘ladi. Oʻrganilayotgan baytda (kontekstda) mazkur so‘zning qaysi maʼnosi nazarda tutilganligi belgilanadi. 2. Matndagi notanish soʻzlarning mazmuni oydinlashtirilgandan keyin har bir baytni sinchkovlik bilan o‘rganib, uning nasriy bayonini tuzib chiqish maqsadga muvofiqdir. Chunki nasriy bayon baytdagi tashbehu tamsillar qobig‘iga o‘ralgan purmaʼno soʻzlarning mazmunini maʼlum darajada anglab olishga yordam beradi. 3. Baytlar mazmuni maʼlum darajada o‘rganilgandan keyin sheʼrning umumiy g‘oyasi, shoirning maqsad va muddaosi, nima demoqchi ekanligi aniqlanadi. Bunda asarning tub mohiyatini talqin qiluvchi baytlarga alohida eʼtibor beriladi. 4. Asarning g‘oyaviy xususiyatlarini o‘rganish barobarida, badiiy tasvir vositalariga ham alohida eʼtibor qaratiladi. Bunda tashbehu tamsil, majozu istiora kabi badiiy sanʼatlarning sheʼriy asardagi asosiy g‘oyani yorqin ifodalashda muhim o‘rin tutganligini tushunib olish ham maqsadga muvofiqdir. 5. Muayyan sheʼriy asarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari maʼlum darajada o‘rganilgandan keyin, endi uning shakliy tuzilishiga eʼtibor qaratiladi. Masalan, o‘rganilayotgan g‘azal aruzning qaysi bahrida yaratilganligini aniqlash uchun, dastlab hijolarga va ruknlarga ajratib chiqiladi. Sheʼrning ruknlar tartibi va chizmasini belgilash uni to‘g‘ri o‘qishga yordam beradi. 6. Sheʼrni ifodali oʻqishda qisqa „V“, cho‘ziq „-“ va oʻta cho‘ziq „~“ hijolar talaffuziga alohida eʼtibor qaratish lozim. 7. Sheʼrning shakliy tuzilishini o‘rganish jarayonida vazn talabi bilan biri ikkinchisiga qo‘shilib ketadigan soʻzlarni belgilab chiqish ham sheʼrni to‘g‘ri va ifodali o‘qishni osonlashtiradi. Sharq xalqlari orasida qadim-qadimdan to‘g‘ri so‘zlash va fikrni chiroyli ifodalash masalalariga katta eʼtibor qaratilgan. Til qoidalariga to‘la amal qilgan holda so‘zlash va yozish bilan bog‘liq fan „ilmi balogʻa“ deb, chiroyli, yoqimli so‘zlash va yozishni o‘rgatadigan fan sohasi esa, „ilmi fasohat“ deb atalgan. Lutfiy, Alisher Navoiy, Fuzuliy, Ogahiy kabi buyuk sanʼatkorlarning beqiyos ijod mahsuli sifatida yaratilgan asarlari balog‘a va fasohat ilmining yorqin namunalaridir. Biror fikrni oddiy so‘zlar bilan joʻngina ifoda qilish bilan uni badiiy bo‘yoqlar, go‘zal tashbehlar, rang-barang obrazlar, jozibador vazn va ohangdosh qofiyalar vositasida ifodalash o‘rtasida katta farq bor. So‘z sanʼatkorlarining asarlarida talqin qilingan umumbashariy g‘oyalar yuksak badiiylikda ifodalangani uchun ham mangulikka daxldor bo‘lib qolgan. Mumtoz adabiyot namunalarining tarovatiyu jozibasi, ayniqsa, ifodali oʻqish paytida yanada ko‘proq namoyon boʻladi va eshituvda zavq uyg‘otadi. Zavq bu insonning yetuklik va go‘zallikdan lazzatlana olish qobiliyatidir. Abu Ali ibn Sino „Sheʼr sanʼati“ risolasida „sheʼr uch xil narsa bilan xayolga taʼsir etadi“ deydi. Bulardan birinchisi lahn — garmoniya bo‘lib, bu bilan sheʼr kuylanadi. Kuy va ohang, shubhasiz, inson ruhiga taʼsir etadi. Ikkinchisi obrazli va tashbehli aytilgan so‘zlardir. Uchinchisi esa vazn bilan bo‘ladigan taqliddir. Shuning uchun kimda-kim sheʼr aytib kuylamoqchi bo‘lsa, albatta, uni ohangli lahn bilan bajo keltiradi. Ming yillar oldin aytilgan ushbu fikrlar kishini hayratga soladi. Buyuk qomusiy olimning sheʼr va uning inson ruhiga taʼsiri, sheʼrni qanday aytish haqidagi mulohazalari ayni kunlarda ham nihoyatda muhimdir.