Tuluniylar
815-yilda uning otasi Tulun oʻsha qabiladan boʻlgan boshqa qullar bilan birga Buxoro hukmdori Somoniylar tomonidan xalifa Al-Maʼmunga sovgʻa qilingan[7]. 818 yilda Tulun saroyda xizmat qila boshladi va tez orada yuqori lavozimlarga erishdi, xalifaning qoʻriqchilariga qoʻmondonlik qila boshladi. Ahmad 835-yilda Ramazon oyida Bag‘dodda tug‘ilgan. Koʻp oʻtmay, 850 yilda u ota-onasi bilan Samarraga koʻchib oʻtdi va u erda oʻsdi.[3] Tulun saroyda iltifot qozonishga muvaffaq boʻldi va oʻg'liga gʻayrioddiy ilmiy taʼlim berdi: Ahmad harbiy tayyorgarlikdan o'tgan, shuningdek, ilohiyotni ham o'rgangan.[2]. Tulun 854 [3] yilda vafot etdi va uning xotini saroy qorovulining yuqori martabali turk qoʻmondoni Baybaklaga (Baik-Beg) turmushga chiqdi. Ibn Tulun saroy qorovullarining yana bir nufuzli turk sarkardasining qizi Xotunga turmushga chiqdi va undan ikki farzand: Abbos va Fotima tug‘di. 855 yilda Ahmad xalifa Al-Mutavakkil qo'l ostidagi maxsus harbiy qismga qo'mondon etib tayinlanadi. Keyin u Tarsusga amir etib tayinlanadi[3], u yerda Vizantiyaga qarshi yurishlarda qatnashadi. 863-yilda Ahmad Bag‘dodga qaytib kelgach, xalifa al-Mustain ibn Tulunning o‘g‘li Humaraveyxni tug‘gan kanizak Meyozni o‘zining bo‘lajak merosxo‘ri sifatida taqdim qilib, uni mukofotlaydi. Ahmad xalifa al-Mustainning katta ishonchini qozondi va 866 yilda taxtdan voz kechganidan keyin unga hamrohlik qilib, Vositga surgunga jo‘nadi. Tahtdan voz kechgan xalifaning xizmatida bo'lishni davom ettirgan Ahmad unga sodiq qoldi, har holda 867 yilda uning o'limida hech qanday ishtirok etmadi.[2] 868-yilda uning oʻgay otasi Bayikbakl (Baik-Beg) (vaf. 870) xalifa al-Muʼtazzdan Misrni iqta qilib oladi. U Ahmadni o‘zining advokati deb e’lon qildi va o‘sha yili katta qo‘shin boshchiligida uni Misrga jo‘natdi[3]. 868 yil 15 sentabrda Ahmad ibn Tulun Fustatga keldi. Oʻsha davrda Iskandariya va boshqa baʼzi joylarda gubernatorga bevosita boʻysunmaydigan maxsus amirlar boʻlgan. Soliq ma'muriyatining nufuzli rahbari Ibn al Mudabbir yangi hukmdorni yashirin norozilik bilan kutib oldi va Ahmad kelishidan ko'p o'tmay, Misrning yuqori qismida Alilar qo'zg'oloni boshlandi. Ammo Ibn Tulun 869 yilda keyingisi kabi uni bostirdi. Keyin u o'zining fuqarolik hamkasbi hukmdori ta'sirini mahorat bilan olib tashladi.[2] Ibn al Mudabbir oʻzining ochkoʻzligi va yuqori soliq stavkalari (xususan, Misr aholisining yarmidan koʻpini tashkil etuvchi musulmon boʻlmagan fuqarolar uchun) tufayli mahalliy aholiga yoqmasdi. Ibn al Mudabbir Misr hukmdoriga emas, to'g'ridan-to'g'ri xalifaga hisobot berdi, shuning uchun Ahmadni umuman mensimadi. Ibn Tulun oʻzining barcha taʼsirini norozi amaldorni olib tashlash uchun ishlatib, toʻrt yil ichida muvaffaqiyatga erishdi. Shunday qilib, Ahmad mamlakat boshqaruvini o‘z qo‘liga oladi va 870 yilda o‘gay otasi vafotidan so‘ng Misr amiri deb e’lon qilinadi[3]. Bayk-bek o'ldirilganidan keyin uning huquqlari Ahmad Xotunning xotinining otasi Yarjuk at-Turkiyga o'tgan bo'lsa-da, u Misr hukmdorining ibn Tulunga bo'lgan huquqlarini saqlab qoldi, hatto Iskandariya va boshqa hududlarda o'z vakolatlarini kengaytirdi. mintaqa. Ahmad Suriyaning isyonkor hukmdori Iso ibn-Shayx ash-Shayboniyga qarshi yurish qildi, bu unga 100 000 kishilik qo'shin to'plash imkonini berdi. 872 yilda xalifa Al-Mu'tamid Al-Muvaffaqning ukasi (bo'lajak xalifa al-Mu'tadidning otasi) G'arbiy viloyat hokimi va Damashq hukmdori etib tayinlanganidan so'ng, Ahmad sovg'alar yordamida buni ta'minlashga muvaffaq bo'ldi. Misrni boshqarish unga qoldi. Markaziy Abbosiy hokimiyati bilan yaxshi aloqada bo'lish uchun Ahmad vaqti-vaqti bilan Bag'dodga soliq yubordi, ammo u buni juda g'ayratsiz qildi. Biroq saroy qo‘riqchisining nojoiz boshqaruvi tufayli xalifalik mavqei murakkablashib, Iroq janubidagi Basra va shtatning sharqiy qismidagi Safforni qo‘lga olgan zinjlar qo‘zg‘olonlariga sabab bo‘lgach, ibn ibn. 874 yilda Tulun Bag'dodga har qanday to'lovlarni to'xtatishga qaror qildi.[2]877-yilda xalifalik qoʻshinlari oʻlpon toʻlamaslik bahonasida Ahmadga qarshi yuboriladi[3]. Biroq, hukumat allaqachon Mesopotamiyada bo'lgan armiyaning ish haqini to'lash uchun mablag' yo'qligi sababli Misrga bostirib kirish rejasidan voz kechishga majbur bo'ldi.[2] Muso ibn Bug al Kabir boshchiligidagi qurolli kuchlarning Misr ustidan nazoratni tiklashga urinishi muvaffaqiyatsiz tugadi va uning qoʻshini ibn Tulunning katta qoʻshinlari tomonidan tarqab ketdi. Shunday qilib, Ahmad o'z hokimiyatini saqlab qoldi va keyingi 878 yilda Falastin, Iordaniya va Suriya gubernatori Amanjurning[2] o'limidan foydalanib, qo'shinini shu viloyatlarga olib kirdi, Quddus, Damashq, Xoms, Xama va boshqa shaharlarni egalladi. Halab.[3] Bundan tashqari, deyarli butun mamlakat, Antioxiyadan tashqari, kuch bilan olingan, jangsiz unga taslim bo'ldi. Ayrim tumanlar boshliqlari hech qanday qarshilik koʻrsatmadilar, chunki ular hukumatga sodiqlik tuygʻusi bilan yoʻl-yoʻriq koʻrsatilmagan, Bagʻdoddan yordam va madad olish umididan ilhomlanmaganlar.[2] Keyin Ahmad Kichik Osiyoga bostirib kirib, Vizantiya bilan urush boshlaydi Ammo tez orada Ibn Tulun shoshib Misrga qaytishga majbur bo‘ldi, u yerda o‘g‘li Abbos hokimiyatni egallashga urinib, otasiga qarshi isyon ko‘tardi. Qo'shinning bir qismi uning tomoniga o'tgan va million dinor miqdori bilan u g'azablangan otasidan uzoqda, Barkaga nafaqaga chiqdi. Ahmad zudlik bilan Fustatga qaytib keldi va yana nafaqaga chiqishga qaror qilgan o'jar o'g'ilni bo'ysundirish uchun juda katta tayyorgarlik ko'rdi. Otasi bilan uchrashib qolmaslik uchun u toʻgʻridan-toʻgʻri Aglobid Ibrohim II mulkiga oʻtib ketdi va oʻzining intizomsiz qoʻshini bilan sharqiy Tripolis tumanini talon-toroj qila boshladi. Qo‘shni berberlar Ibrohimga yordam berishdi. 880-yilda Abbos mag‘lubiyatga uchradi va yana Barkaga tashlandi. Bu yerda u yana bir muddat chidadi, 882 yilda Ahmad yuborgan qoʻshin uning otryadini yoʻq qilib, uni asirga oldi[2]. Ahmad o'g'lining qo'zg'olonini bostirishga sarflagan vaqt ichida barcha bosib olingan viloyatlar undan uzoqlashdi. 881/882 yillarda u tomonidan Mesopotamiyaga hokim etib tayinlangan Lulu Al-Muvaffaq tomoniga o'tdi. 882 yilda Misrdagi ishlarni tugatgan Ahmad Suriyaga yangi yurish qildi va uni yana o'z hokimiyatiga bo'ysundirdi.[3] Ammo Ahmadning o‘ylab topilgan, himoya va’da qilgan rejasi, akasining vasiyligidan qoniqmagan xalifa Al-Mu’tamidni Suriyaga jalb qilish, uni nazorat qilish, qonuniy boshni himoyachi rolini o‘ynash. g'ayriinsoniy qarindoshining fitnalari xalifaning o'zi to'liq tayyor bo'lishiga qaramay muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Al-Mu'tamid Suriyaga ketayotganida to'xtatildi. 883 yilda Makkani egallashga urinish u yerga to'plangan juda ko'p ziyoratchilarning kutilmagan qarshiliklari tufayli muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Keyin Ahmad al-Muvaffaqni payg'ambarning noibiga qarshi isyonchi deb e'lon qildi. Bunga javoban al-Muvaffaq xalifani Ahmadni Misr gubernatori lavozimidan rasman olib tashlashga majbur qildi. Ikkala yetakchi ham juma namozida bir-birini so‘kishdi. Bu orada amir Tarsusning muvaffaqiyatsiz qamalida ancha alamli mag‘lubiyatga uchradi, bu yerda uning qo‘mondonlaridan biri Yazmon al-Xadim yaqinda Vizantiyaliklar ustidan qozongan g‘alabasidan g‘ururlanib o‘tirdi.[2] Shunga qaramay, Ahmad yana deyarli butun Suriyani o'ziga bo'ysundirdi[3]. Ammo Tarsusda u yaqinlashib kelayotgan kasallikning birinchi alomatlarini his qildi. Ratsionga rioya qilmaslik tufayli og'riq kuchaydi. Fustatga qaytib, oʻgʻli Humaraveyxni merosxoʻr qilib[8] tayinlagan Ahmad ibn Tulun 884-yil 10-mayda 50 yoshida ichak tutilishidan vafot etadi[2][3]. Boshqa bir versiyaga ko'ra, u Antioxiyada vafot etgan.[9] Ahmad ibn Tulunning istilolari natijasida ulkan kuch vujudga keldi, u qullardan tashkil topgan yirik professional armiyaga tayanib, u boshqargan, ular orasida turklar, berberlar, yunonlar va qora tanli nubiyaliklar ustunlik qilgan.[3][10] Uning 10 yildan ortiq davom etgan hukmronligi Ahmadga ortda yaxshi tayyorlangan harbiy, barqaror iqtisodiyot va davlat ishlarini nazorat qilish uchun tajribali amaldorlarni qoldirish imkonini berdi. Boy viloyatdan katta miqdorda soliqlar yig‘ib, mablag‘larning bir qismini qishloq xo‘jaligi va savdoni rivojlantirishga yo‘naltirdi; tangalar zarb qila boshladi, unga xalifaning nomi yoniga oʻz ismini qoʻyadi[10]. Toʻliq muxtoriyat tufayli Bagʻdodga soliqlar yuborilmadi, irrigatsiyani rivojlantirish va kuchli flot qurish mumkin boʻldi, bu esa mahalliy xoʻjalik va savdoning rivojlanishiga katta turtki berdi[11]. Ahmad oʻz poytaxti Fustatni mustahkamlash va bezashga katta eʼtibor bergan. 877-879 yillarda u tomonidan barpo etilgan va hozirgi Qohira shahri tarkibiga kiritilgan Katay kvartalining o'rtasida joylashgan ibn Tulun masjidi amirning umumiy foydali faoliyatidan dalolat beradi. Cathayning o'zi Fors va Vizantiyaning buyuk shaharlari uslubida qurilgan. Unda katta shahar maydoni, ippodrom, hukmdor saroyi qurilgan. Ahmad davrida butun Misrda jadal qurilish boshlandi, kanallar qazildi va nilometrlar ta'mirlandi[3] Otasi vafotidan so‘ng, Xumaravayh Bag‘dod xalifalari qaytarib olishga uringan Suriyani qayta egallashga majbur bo‘ldi[3]. Al-Muvaffaq o'z kuchini o'lchab, o'ta kuchli vassalga yolg'iz hujum qilmaslikka qaror qildi. Damashqqa qarshi o‘z qo‘shinlarini jo‘natib, u bir vaqtning o‘zida Mosul suveren shahzodasi Ishoq ibn Kundajik va Ambar va o‘rta Furot bo‘yidagi hokim Muhammad ibn Abu-s-Sajga o‘zi bilan birga Suriyaga kirishga va’da berib, ruxsat berdi. kelajakda o'z mulklarini ko'paytirish uchun. Shu tufayli Suriya birinchi hujumdanoq Misrdan ajralgan edi.[2] Bundan tashqari, otasining eski va asosiy ittifoqchisi Ahmad ibn Muhammad al-Vasitiy Xumaravayhdan dushman qarorgohiga qochib ketdi[5]. Ammo g'oliblar o'ljani taqsimlash uchun janjallashdilar. Shunday qilib, 885 yilda Bag'dod qo'shinlari qo'mondoni Al-Mutadid ibn al-Muvaffak Sojidlar va Ishoqlar tomonidan taqdirning rahm-shafqatiga berilib, Xumaravayh qo'shinlari Ramlaga (Falastinda) yaqinlashganda, chekinishga majbur bo'ldi. Tulunidlar yana Suriyani egallab olishdi va hatto u yerda 886-yilda boshlangan qoʻzgʻolonni ham bostirishdi.[2] Ikki yil davom etgan o‘jar urush Humaraveyxning g‘alabasi bilan yakunlandi. 886 yil oxirida u Iroqqa bostirib kiradi va xalifalik poytaxtiga tahdid sola boshlaydi. Bu abbosiylarni uning barcha zabtlarini rasman tan olishga majbur qildi[3]. Xuddi shu 886-yilda Al-Muvaffaq Tulunidlarning Misr va Suriya ustidan keyingi 30 yildagi hokimiyatini tan olish to‘g‘risidagi shartnomani imzolashga majbur bo‘ldi[5]. Al-Muvaffaq, eng yaxshisi, Mesopotamiya hukmdorlarini Suriyaga qarshi qo'yishga harakat qilish va ikkala tomon to'liq holdan toyishini kutishdir, deb qaror qildi. Juma namozida xalifaning nomini tilga olish majburiyati evaziga Suriya va Misr hokimligida Xumaroviyning rasman ma’qullanishidan mamnun bo‘lgan al-Muvaffoq davlat hukmdorini rozi qilish uchun Muhammad va Ishoq bilan qattiq kurash boshlaydi. Ularning asosiy maqsadi esa bir-biridan ko‘proq yer tortib olish edi, shuning uchun u yoki boshqasi gohida Humaroviy tarafini oldi. Butun Mesopotamiya butunlay parokanda edi[2]. Qanday bo'lmasin, 887 yilda Mesopotamiyaning katta qismi Humaraveyx tasarrufiga o'tdi.[3] Humaraveyx dabdabali rasmiyatchilikka alohida ahamiyat bergan. Oʻzining mustahkamlangan Tarsusida Bagʻdod va Misrga unchalik ahamiyat bermagan Yazmon al-Kadimni bundan buyon juma marosimida Xumaravayh nomini tilga olishga koʻndirish 890-yilda amirga katta mablagʻ sarfladi. Amir shu tariqa u “himoya chiziqlari”ning haqiqiy ustasiga aylanadi, deb qaror qildi. Shuningdek, u xalifa al-Mu'tadid o'z qo'lida ekanligiga ishongan, 892 yilda hukmdor katta miqdordagi pul evaziga uni hokim qilib tasdiqlashga rozi bo'lgan va 886 yilgi shartnoma shartlarini tasdiqlagan va 894 yilda hatto qizi Qatr an-Nadaga uylanish sharafi. Xumaravayh to‘y va mahrga 1,5 million tilla dinor sarflab, yuksak e’tiborni qo‘ldan boy bermaslik uchun bir yil ham qoldirmay, qunt bilan o‘lpon to‘lashga kirishdi. Shunday qilib, al-Mu'tadidda endi pul bor edi va Ahmad ibn Tulun qoldirgan to'lib-toshgan yerto'lalar tezda bo'shab keta boshladi. 896 yil yanvarda amir Humaraveyx Damashq yaqinidagi qalʼada boʻlganida gʻazablangan ayollar tomonidan haramda, boshqa versiyaga koʻra esa amaldorlar tomonidan oʻldirilgan.[2][3] Hokimiyat uning toʻngʻich oʻgʻli Jaishga oʻtdi[3]. 890 yilga kelib Tulunidlar davlati oʻzining maksimal hajmiga yetdi: uning chegaralari janubda Sudandan shimolda Adanagacha, gʻarbda Tripolidan sharqda Dajla qirgʻoqlarigacha choʻzilgan. Ammo bu kuch qisqa umr ko'rdi[3]. Humaraveyh hokimiyat tepasiga kelgach, Ahmad vafotidan keyin davlat xazinasida qolgan 10 million dinor yana umumiy muomalaga kiritildi[2]. Xumaravayh zavq-shavq bilan to'la bekorchi hayot kechirdi. Muhtasham saroylar qurish, injiqliklarini qondirish bilan hisoblanmasdan pul sarfladi. Shunday qilib, 894-yilda Humaraveyx qizini xalifa al-Mu’tadidga berayotganda qizining to‘yi va mahriga 1,5 million tilla dinordan ortiq mablag‘ sarflagan. Hatto uning bog'idagi daraxt tanasi ham oltin va kumush qoplamalar bilan qoplangan, deb yozadilar. Uning aqldan ozgan isrofgarligi tezda davlatni inqirozga olib keldi. Agar Ahmad vafotidan keyin xazinada 10 milliondan ortiq tilla dinor bo‘lsa, Humaraveyxning 12 yillik hukmronligidan keyin hech narsa qolmagan. Uning siyosati natijasi ma’muriy tartibsizlik va armiyaga bo‘ysunmaslik edi[3]. U xushmuomala, har qanday o'yin-kulgiga juda ishtiyoqli yigit sifatida tavsiflangan. Amir har xil harbiy korxonalarni yomon ko‘rar, ko‘pincha qiyinchiliklarga duch kelganda tuyaqushning oqilona siyosatiga amal qilishni afzal ko‘rardi. U tirikligida hammasi o‘zgarmagan, ammo uning to‘satdan vafotidan so‘ng Tulunidlar oilasi mustahkam to‘rga o‘ralashib qolgani ma’lum bo‘lib, keyinchalik bu butun knyazlik oilasini to‘liq qamrab olish uchun biroz harakat qilish arziydi[2. ] Tulunidlar imperiyasining qulashi896-yilda Humaraveyx oʻldirilgach, hokimiyat uning oʻn toʻrt yoshli toʻngʻich oʻgʻli Abu-l-Asakir Jayshga oʻtadi. Ammo Misr, Halab, Damashq, Abasim va Tarsusda uni tan olishmadi[3]. Jaish amakisi Mudar ibn Ahmad ibn Tulunni qatl qilishni buyurdi, uni o‘z hokimiyatiga tahdid deb bildi. Jaish bir necha oy tuzatganidan so‘ng, uning qilgan ahmoqligini [2] ko‘rib, faqihlar va qozilar yosh amirning taxtdan ag‘darilishini e’lon qildilar. Oʻsha yilning iyun oyida bir qancha turkiy qoʻriqchi otryadlari Jaish tarafdorlariga hujum qilib, ularni magʻlub etadi. Amir qo‘lga olinib, taxtdan tushirildi[3]. Jaysh 896 yil noyabrda qamoqda vafot etdi. Uning o'rnini ukasi Horun egalladi. Yangi hukmdorga og'ir meros qoldi - xazina bo'sh edi, hukmron urug'ning turli vakillari o'rtasidagi doimiy nizolar to'xtamadi. Markaziy hokimiyat zaiflashdi va uni mustahkamlashning imkoni bo‘lmadi.[3] U davlat ishlariga rahbarlikni vazir Abu Jafar ibn Aliga ishonib topshirdi, bu esa buzuq hashamatda yashashni afzal ko'rdi, bu esa mamlakatni inqirozning yanada kuchayishiga olib keldi. Har bir qo'mondon o'zi xohlaganini qildi. Mudofaa chizig'i qo'mondoni Rag'ib 896 yilda xalifa al-Mu'tadid tomoniga o'tdi. Suriyadan tashqaridagi shaharlar birin-ketin al-Mu'tadidga topshirildi, Misr garnizonlari hali ham ularda joylashgan edi[2]. Tulunidlar davlatiga halokatli zarbani 902 yilda Furot ortidan Suriyaga bostirib kirgan karmatiyaliklar qoʻzgʻoloni urdi. 903-yil mart oyida Tulunidlar qoʻshini magʻlubiyatga uchradi va Damashqdan chekindi. Qarmatiylar qisqa vaqt ichida Suriyaning koʻplab shimoliy viloyatlarini, jumladan, Xoms, Xama, Baalbek, Salamiyani egallab oldilar. Biroq g‘oliblar o‘z muvaffaqiyatlaridan unumli foydalana olmadilar. Oʻsha yili ular Abbosiylar tomonidan magʻlubiyatga uchrab, Suriyaning barcha viloyatlarini qoʻlga kiritdilar[3]. 904-yil may oyida, qarmatiylarning birinchi qoʻzgʻoloni bostirilgandan soʻng, xalifa al-Muqtafiy Muhammad ibn Sulaymon al-Kotib[en] qoʻmondonligi ostida Misrga qoʻshin olib kirdi, Suriya amirlari qarshilik koʻrsatmasdan taslim boʻldilar[2]. [3] Uning harakatlari katta flot tomonidan qo'llab-quvvatlandi. Quruqlikdan va dengizdan hujumga uchragan Horun birin-ketin mag'lubiyatga uchray boshladi.[3] Yil oxiriga kelib al-Katib Fustat oldida turishga muvaffaq bo'ldi va shu bilan birga Dimyatda (Damietta) flot paydo bo'ldi. 904-yil 30-dekabrda Horun oʻz qoʻriqchilari tomonidan oʻrtalarida boʻlgan janjalda oʻldirilgan.[2][3] Hokimiyat amakisi Shaybon ibn Ahmadga o‘tdi. Shaybon, ehtimol, Ahmadning o'g'illari ichida eng munosibi edi. U qarshilik ko‘rsatishga urindi, lekin tez orada ustun kuchlar hujumiga dosh bera oldi.[2] Xorunning sobiq tarafdorlarining ko'pchiligi yangi amirni qo'llab-quvvatlamay, xalifaning tarafiga o'tishdi. U qoʻshin bilan Fustatga chekinishga majbur boʻldi. Shaybon qoʻshinining qoldiqlari 905-yil 11-yanvarda taslim boʻldi. Tuluniylar davlati oʻz faoliyatini toʻxtatdi.[12]