cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Falsafa
Yunon-Rim falsafasi
Qadimgi Yunon falsafasi Suqrotgacha, Suqrot davri va Arastudan soʻnggi davrlarga boʻlinishi mumkin. Suqrotgacha davr metafizik fikrlar, ayniqsa oʻta keng („Barcha narsa olovdir“ yoki „Barcha narsa oʻzgaruvchandir“ kabi) iddaolar bilan xarakterlanadi. Bu davrga oid muhim faylasuflar qatoriga Fisogʻurs, Fales, Anaksimandr, Anaksimen, Demokrit, Parmenid, Geraklit va Empedokl kiradi. Suqrot davri (Gʻarb falsafasining eng muhim faylasuflaridan biri Suqrot sharafiga shunday nomlangan) Aflotun va uning ustozi Suqrot tomonidan taʼrif, tahlil va sintez tushunchalarini oʻrnatgan Suqrot uslubi yaratilishi va bu uslub falsafada inqilobiy oʻzgarishlarga sabab boʻlishi bilan farqlanadi. Suqrotning biror qoʻlyozmasi saqlanib qolmagan, biroq uning fikrlari Aflotun ishlarida oʻz aksini topgan. Aflotun asarlari fundamental falsafaning asosiy matnlaridandir. Aflotun koʻtarib chiqqan masalalar uning maktabdoshi, Arastu bilan tortishuvlarga sabab boʻlgan. Arastudan keyingi davrga Yevklid, Epikur, Krisipp, Gipparx, Pirr va boshqa faylasuflar ishlari kiritilishi mumkin.
Bu davrlarga oid faylasuflarning baʼzi fikrlari hozirgi zamon ilmiy qarashlariga mos kelmasa-da (masalan, harakatning mavhum ekanligi, iddaosi), ular ishlatgan fundamental falsafiy va mantiqiy uslublar hozir ham qoʻllaniladi.
Oʻrta Asrlar falsafasi
Oʻrta Asrlar falsafasi Gʻarbiy Yevropa va Yaqin Sharqdagi hozir Oʻrta Asrlar, deb ataluvchi va Rim imperiyasi tugatilishidan to Renessansgacha boʻlgan davrga oid falsafadir. Oʻrta Asrlar falsafasi qisman antik Yunon-Rim madaniyatini qayta kashf qilish va teologik muammolar bilan shugʻullangan.
Ushbu davrga oid baʼzi muammolar eʼtiqod va ong munosabatlari, xudoning mavjudligi va birligi kabi masalalardan iboratdir.
Erta zamonaviy falsafa (1600 — 1800-yillar atrofi)
Zamonaviy falsafa skeptitsizm paydo boʻlishi va zamonaviy fizika tugʻilishi bilan boshlangan, deb hisoblanadi. Ushbu davrga oid muhim kishilar Montaigne, Descartes, Locke, Spinoza, Leibniz, Berkeley, Hume va Kant'dir. Bu davr 17-18-asrlarga toʻgʻri kelib, Kantʼning metafizik mavzularni Newton mexanikasi bilan bogʻlashga davomli urinishlari bilan yakun topgan, deb hisoblanadi.
Keyingi zamonaviy falsafa (1800 — 1960-yillar atrofi)
Idealizmni rad etgan boshqa faylasuflar keyinchalik, 20-asr akademik falsafasini egallagan qarashlar tizimiga asos solishdi, jumladan:
Hozirgi zamon falsafasi (1960 — bugun)
Soʻnggi yuz yil ichida falsafa zamonaviy tadqiqotlar orasida faollashib, tabiiy fanlardan koʻproq farqlana boshladi. Ushbu davrga oid aksar falsafiy fikrlar tabiiy fanlar nazariyalari va insoniyat gʻoyalari, sogʻlom fikrlash orasidagi munosabatlarni izohlaydi.
Keyingi zamonaviy falsafa hozirgi zamon falsafa koʻtarilishi bilan tugadi, degan gap bahslidir. Zero, bugungi kunda ham 19-asr falsafasi shugʻullangan baʼzi muammolar hozirgi zamon falsafasida dolzarbligini yoʻqotmagan.
Realizm va nominalizm
Realizm atamasi bilan baʼzan 18-asr idealizmiga zid boʻlgan qarashga aytiladi. Realizmga koʻra, narsalar ongdan tashqarida ham mavjuddir. Bu iddaoga nominalizm eʼtiroz bildiradi va mavhum yoki universal atamalar tayinli ruhiy holatni, fikr, ishonchni bildiradi, xolos, deydi. Nominalistik qarashlarga ega mashhur faylasuflarga William Ockham misol boʻla oladi.
Ratsionalizm va empiritsizm
Ratsionalizm odam ongining muhim ekanligini yoki ahamiyatini urgʻulovchi har qanday qarashdir. Ekstremal ratsionalizm butun bilimni yolgʻiz ongga asoslashga intiladi. Ratsionalizm daʼvolari odatda rad etilmaydigan taʼkidlardan boshlanib, har qanday bilim obyektining faqatgina ong orqali tanilishi iddaosiga mantiqiy olib borishga urinadi.
Ilk ratsionalist oʻlaroq Parmenidni (mil. avv. 480) koʻrish mumkin; u fikrlash haqiqatdan ham roʻy berishiga shubha qilish mumkin emasligini aytadi. Lekin fikrlash obyektsiz boʻla olmaydi, demak fikrlashdan tashqarida darhaqiqat biror narsa mavjud. Parmenid mavjud boʻlgan narsa muayyan sifatlarga ega boʻlishi kerak, degan xulosaga keladi; hali paydo boʻlmagan yoki yoʻqolib bitgan narsa ham vaqtdan tashqarida mavjud boʻla oladi, deydi. Zeno Elea (mil. avv. 489 tugʻ.) Parmenid shogirdi edi va u harakat ilojsiz ekanligi haqidagi tezisga uning mavjudligi haqidagi fikrning oʻzi mavjud ekanligi, demak harakat ilojlidir, degan qarshi taʼkid keltirgan.
Aflotun (mil. avv. 427-347) ham Parmenid ishlaridan taʼsirlangan, biroq u ratsionalizmni realizm bilan bogʻlagan. Aflotun mavjud narsalarning sifati universal (olamshumul) dir, deydi. Masalan, bir odam, bir uchburchak, bir daraxt sifatlari barcha odamlar, barcha uchburchaklar, barcha daraxtlar uchun ham oʻrinlidir. Aflotun sifatlar ongdan tashqari shakllar emas, deb fikrlaydi, oʻylash jarayonida yolgʻiz ongga ishonib, hissiyotlarga chalgʻish kerak emasligini uqtiradi.
Empiritsizm, ratsionalizmdan farqli oʻlaroq, olamni tanishda ongning ahamiyatini kamligini, bilimni asosan hissiyotlardan olish mumkinligini taʼkidlashadi. John Locke oʻzining An Essay Concerning Human Understanding (Odam Tushunishi Haqida Esse, 1689) asarida klassik empiritsistik qarashlarini yoritadi hamda naturalizm va empiritsizmni qatʼiy ilmiy (oʻsha paytda Newtonʼiy) prinsiplar asosida qurish kerakligini uqtiradi.
Bu davrda diniy gʻoyalar dunyoviy falsafaga kirishga intildi. Yepiskop Berkeley'ning Isaac Newton gʻoyalarining asosiy prinsiplarini rad etuvchi idealizmi bunga misol boʻlishi mumkin. Diniy mutafakkirlar qatoriga shuningdek Blaise Pascal, Joseph Butler va Jonathan Edwards kabi faylasuflarni misol qilib keltirish mumkin. Qolgan faylasuflar, masalan Jean-Jacques Rousseau va Edmund Burke, boshqacha yoʻldan borishni afzal bilishdi. Ushbu davrning farqli falsafiy qarashlari 20-asr falsafasining turli sohalarga boʻlinishi va akademik fanlar kabi qatʼiylashishiga turtki boʻldi.
Skeptitsizm
Skeptitsizm har qanday bilim ilojli ekanligini savol ostiga qoʻyuvchi falsafiy qarashdir. U ilk bor Pirron tomonidan oʻrtaga qoʻyilgan; Pirron shamoyildan boshqa hamma narsa shubha ostidadir, deb fikrlagan. Sextus Empiricus (I asr) skeptitsizmni „qanday qilib boʻlsa-da, shakl va qarorlarga qarshi chiqib, […] ruhiy xotirjamlikka ega boʻlishdir“, deb taʼriflagan. Yaʼni skeptitsizm quruq shubhalanish emas, balki shubhalanish orqali xotirjamlikkar erishishdir, deb koʻrilgan. Skeptitsizm oʻzini dogmatizmga qarshi, deb biladi.
Sextus biror axborotning ishonchliligi savol tugʻdiradi, chunki bu uni qabul qiluvchiga bogʻliqdir, deydi. Biror narsaning koʻrinishi turli vaziyatlarda turlichadir: masalan, echki shoxining boʻlagi oq boʻlib koʻrinsa, butun shox qora boʻlishi mumkin. Qalam yonidan qaralganda choʻp, deb qabul qilinadi; biroq unga bir uchidan qaralsa, u doira boʻlib koʻrinadi.
Skeptitsizm keyinchalik Michel de Montaigne va Blaise Pascal zamonasida qayta tugʻildi. Ayniqsa David Hume ishlarida skeptiklik yaqqol seziladi. Hume fikrlashning faqat ikki: ehtimoliy va namoyishli turlari borligini taʼkidlaydi (qarang, Hume sanchqisi). Bulardan birontasi ham bizni tashqi olamning haqiqatdan mavjudligini uzil-kesil isbotlay olmaydi. Namoyishli fikrlash namoyishning (yaʼni, aniq tezislardan deduktiv xulosa chiqarishning) yakka oʻzi tabiat uniformalligini (masalan, fan koʻrsatgan tabiat qonunlari uning barcha qismlari uchun taalluqli ekanligini) isbotlay olmasligi tufayli olam ongimizdan tashqarida mavjud ekanligi shubhalidir. Bunday ong yolgʻiz oʻzi kelajak va oʻtmish orasidagi aloqani topa olmaydi. Biz olam haqidagi qandaydir ishonchlarga ega boʻlishimiz mumkin (masalan, ertaga quyosh chiqib, tong otishiga ishonch), lekin bu ishonchlar odat va anʼanalar natijasidir va albatta shunday boʻlishiga qatʼiy mantiqiy isbotga bogʻliq emas. Umumiydan xusuiyga keltiruvchi ehtimoliy (induktiv) fikrlash ham yordam bermaydi: u ham tabiat uniformalligiga bogʻliqdir, bu uniformallik esa isbotsizdir. Ikkala fikrlash turining eng yaxshi natijasi nisbiy haqiqat boʻlishi mumkin: agar tayinli taʼkidlar rost boʻlsa, u holda tayinli xulosalar kelib chiqadi. shuning uchun olam haqida hech qanday bilim uzil-kesil qabul qilina olmaydi. Hume skeptik argumentga uni nazarga ilmaslikdan boshqa yechim yoʻqligini aytadi.
Agar hatto shu muammolar har bir hol uchun hal qilinsa-da, biz bu yechimni isbotlash muammosiga duch kelamiz va shunday qilib cheksiz regressga duch kelamiz (regress skeptitsizm atamasi shunga bogʻliq).
Koʻp faylasuflar shunday skeptik argumentlar ahamiyati ustida bahslar olib borishgan. Tashqi olam haqida bilim olamizmi, yoʻqmi, bu bizning bilimni qanday belgilashimiz, qay darajada aniqlik istashimizga bogʻliqdir. Agar biz mutlaq aniqlik istasak, ruhiy kechinmalardan tashqariga chiqa olmay qolamiz. Bunda biz hatto „Men“ tushunchasining kogerent yoki davomiyligini ham hal qila olmaymiz, tashqi olam haqidagi axborotlarga esa butkul ishonmay qoʻyamiz. Biroq, boshqa tomondan, agar biz oʻrnatgan aniqlik darajasi juda past boʻlsa, u holda turli illuziya va fokuslarga aldanib qolishimiz mumkin. Skeptitsizmga qarshi bunday argument faylasuf solipsizmdan tashqari chiqishi kerakligini, bilimning aniqlik darajasi baland boʻlishi, lekin mutlaq aniq boʻlmasligi mumkinligini bildiradi.
Idealizm
150px|thumb|Immanuel Kant
Idealizm fikrlovchi mavjudot ongidan tashqaridagi voqeʼlikni bilish ilojsiz ekanligini taʼkidlovchi epistemologik doktrinadir. Uning alternativ, qatʼiyroq metafizik shakli ongdan tashqarida hech nima yoʻqdir, deydi. Zamonaviy gʻarbiy falsafada epistemologik doktrina Descartes’ning asosiy gʻoyalaridan boshlangan — u ongimizdagi axborotga hissiyotlardan olingan axborotdan koʻra koʻproq ishonsa boʻladi, deydi. Metafizik idealizm esa George Berkeley ishlarida ilk bor koʻriladi. Berkeley ogʻriq kabi hislar va „tashqi“ narsalar haqidagi fikrlar orasida katta farq yoʻqligini aytadi. Masalan, olovga xos tayinli issiqlik va yorugʻlik sezishimiz bizni tashqarida olov borligiga ishontiradi va bu hislarning oʻzi „olov“dir, deb xulosa chiqarish mumkin. Berkeley buni lotin tilida esse est percipi: mavjudlik hissiyotdir, deb ifodalaydi. Bu nuqtai nazardan uylar, togʻlar va daryolar insondan „ustun, katta“ emas, balki bor-yoʻgʻi bizning ongga bogʻliq nimarsalar boʻlib qoladi.
Idealizm shakllari XVIII asrdan to XX asr boshlarigacha falsafada muhim boʻlib keldi. Immanuel Kant'ning transsendental idealizmiga koʻra tushunish mumkin boʻlgan narsalar doirasi cheklangandir, zero koʻp narsani obyektiv baholab boʻlmaydi. Kant oʻzining Sof Ong Tanqidi (Critique of Pure Reason) (1781-1787) asarida ratsionalizm va empirizmni bogʻlashga urinadi, metafizikani oʻrganishda yangi uslublar kiritadi. Kant shu ishi bilan biz bilgan biror narsani bilganligimiz uchun rost, deb qabul qilishimiz bilish yoʻlidir, deydi. Koʻrsatilgan katta mavzulardan biri tabiatning bizning cheklangan bilimimizga bevosita kira olmaydigan xususiyatlari bor ekanlgiga bagʻilshangan. Kant butkul hissiy maʼlumotni konseptual yoki kategorik tizimda jonlantirish uchun ongimizga obyektiv bilim kerakligini uqtirgan boʻlsa-da, oʻzidagi narsalar bizning hissiyotlarimizdan mustaqil mavjuddir, deb hisoblaydi; shuning uchun uni tom maʼnoda idealist, deb atash mumkin emas. Aslida, Kantʼning oʻzidagi narsa konsepsiyasi juda murakkab va qarama-qarshiliklarga egadir. Uning ishini davom ettirgan Johann Gottlieb Fichte va Friedrich Schelling olamning mustaqil mavjudligi gʻoyasidan voz kechishib, butunlay idealistik falsafaga berilishdi.
Bu Olmon idealizmining eng ahamiyatli ishlaridan biri sifatida G. W. F. Hegel'ning Ruh Fenomenologiyasi (Phenomenology of Spirit) (1807) asarini keltirish mumkin. Hegel falsafaning maqsadi odam ongida paydo boʻladigan qarama-qarshiliklarni (masalan, oʻzini ham subyektiv guvoh, ham olamning nofaol boʻlagi, deb bilish kabi) hisobga olish, ularni hal qilish va saqlab qolib, yuqori darajadagi fikrlashda bunday dissonanslarning oʻrnini koʻrsatishdir, deb bilgana. Qarama-qarshiliklarni bir vaqtning oʻzida bunday qabul qilish va rad etish (yechish) „Hegel dialektikasi“, deb ataladi. Hegel anʼanasiga sodiq faylasuflar qatoriga Ludwig Andreas Feuerbach, Karl Marx, Friedrich Engels va Britan idealistlari, masalan T.H. Green, J.M.E. McTaggart va F.H. Bradley kiradi.
XX asr faylasuflarining aksariyati idealizmni rad etishdi. Biroq, Hegel dialektikasini koʻplar qabul qilishdi. Immanuel Kantʼning „Copernic Yurishi“ ham bugun muhim falsafiy konsepsiya boʻlib qolmoqda.
Pragmatizm
100px|thumb|left|[[William James]]
Pragmatizm ishonch va haqiqatlarning asl qiymati ularning voqeʼlik bilan aloqasida emas, balki foydali va samarali ekanligidadir, deb hisoblaydi XIX asr oxirida amerikalik faylasuflar Charles Peirce va William James pragmatizmga asos solishdi, John Dewey esa keyinchalik uning asosida instrumentalizm gʻoyasini yaratdi. Biror ishonchning foydaliligi tayinli vaziyatga bogʻliq boʻlgani uchun, Peirce va James natijaviy haqiqat faqat kelajakda, barcha nuqtai nazarlar kesishgandagina ayon boʻlishini taʼkidlashdi. Tanqidchilar pragmatizmning sodda mantiqiy xato qurboni boʻlishini aytib oʻtishdi: biror narsa darhaqiqat foydali boʻlib chiqsa, bu foyda oʻsha narsaning haqiqatligini isbotlaydigan boʻlib qolmoqda. Pragmatist mutafakkirlar sirasiga John Dewey, George Santayana va C.I. Lewis kiradi. Yaqinda pragmatizmga Richard Rorty va Hilary Putnam tomonidan boshqacha yondashila boshlandi.
Fenomenologiya
Edmund Husserl asos solgan fenomenologiya tabiiy olam asosan inson ongi tomonidan shaklantirilishi gʻoyasini targʻib etadi. Husserl fenomenologik loyihasining asosiy vazifasi barcha ongli amallar intensionallik deb atalgan obyektiv maqsadga yoʻnaltirilganligini koʻrsatish edi.
Oʻz qarashlarini matematika orqali hamda Venalik ustozi — faylasuf va ruhshunos Franz Brentano taʼsiri ostida qayta koʻrib chiqib, Husserl faqatgina matematik qarorlar chiqarishga masʼul kechinmalar emas, balki umuman ongli kechinmalar strukturasini oʻrgana boshladi. Oʻzining ikki tomlik Mantiqiy Tadqiqotlar (Logical Investigations) (1901) kitobining birinchi qismida Gottlob Frege taʼkidlashicha „psixologizmga hujum boshlaydi“. Ikkinchi tomda esa Husserl tasnifiy fenomenologiya texnikasini ishlab chiqadi va u bilan obyektiv qarorlarning aslida ong kechinmalari asosida yotganini koʻrsatadi — bu yerda alohida olib koʻriladigan odam kechinmalari emas, balki umuman muayyan kechinmalar nazarda tutilmoqda.
U shuningdek har qanday anglash amalining asosiy xossalarini aniqlashga urindi. U keyinchalik Gʻoyalar (Ideas) (1913) kitobida transsendental fenomenologiyani, amaliy kechinmalarga asoslangan bilimni tavsiya etadi. Soʻngra u ushbu transsendental qarashni subyektlar orasidagi munosabatlarga asoslangan intersubyektiv hayot-olam modeliga tadbiq qilishga harakat qildi. Husserl hayotlik vaqtida oz ishlari chop etildi, bu ishlarda fenomenologiyaga faqat abstrakt metodologiya bilan yondashilgan; lekin u nashr etilmagan koʻpgina konkret tahlillarni ham qoldirgan.
Husserl’ning ishlari Olmoniyada zudlik bilan tarqalib ketdi va Myunix va Göttingenda fenomenologik maktablar ochildi. Fenomenologiya keyinchalik Martin Heidegger (Husserl’ning sobiq assistenti), Maurice Merleau-Ponty, Jean-Paul Sartre kabi faylasuflar asarlari orqali butun jahonga yoyildi. Heidegger va Sartre ishlarida Husserl’ning subyektiv kechinmalarga qaratgan eʼtibori ekzistensializmga asos boʻlib xizmat qildi.
Ekzistensializm
thumbnail|125px|[[Søren Kierkegaard]]
Kierkegaard va Nietzscheʼning ishlari ular yoshliklarida qiziqqan Hegel va Schopenhauer falsafasiga asoslangandi. Kierkegaard Hegel tirik odamning ichki subyektiv hayotini hisobga olmagan, deb oʻylagan boʻlsa, Nietzsche Schopenhauer’ning pessimizmi odamlarni asketik hayotga, yoki oʻzidan nafratlanishga olib keladi, deb hisoblagan. Kierkegaard haqiqat subyektivlikdir, deb iddao qilgan va buni ongli individ uchun eng muhim narsa hayot va oʻzining ichki aloqalaridir, deb asoslagan. Nietzsche esa haqiqat shaxsiy istiqbollarga bogʻliq, deb hisoblovchi istiqbolchilik (perspectivism) ni taklif qildi.
Kierkegaard taʼsiri ostida boʻlgan esa-da, olmon faylasufi Martin Heidegger'ning ekzistesialist boʻlganligi bahslar ostidadir. Shunga qaramay, oʻzining Mavjudot va Zamon (Being and Time) asarida u odam mavjudligining (Dasein) falsafiy tahlilini ekzistensial (existentiale) nuqtai nazardan keltirdi; va bu uni ekzistensializm oqimidagi katta figuralardan biri ekanligini taʼkidlashga asos boʻldi. Gumanizm haqida Maktubida (The Letter on Humanism) Heidegger Jean-Paul Sartre ekzistensializmini keskin rad etdi.
Sartre ekzistensializmning yorqin tarafdori sifatida mashhurdir; u bu qarashni nafaqat Mavjudlik va Yoʻqlik (Being and Nothingness) kabi nazariy ishlarida, balki pyesa va romanlarida ham yoritadi. Sartre, Albert Camus va Simone de Beauvoir bilan bir qatorda ekzistensializmning ateistik ostsohasida boʻlishdi, qaysiki hozirda absurdizm bilan tenglashtiriladi. Bu faylasuflar olam oldida oʻzining mavjudligi uchun javobgar odamga markaziy eʼtiborni qaratishdi.
Tahliliy falsafa
Tahliliy falsafa atamasi bilan maʼno aniqligini boshqa kriteriylardan yuqori qoʻyuvchi falsafiy uslublar guruhi nomlanadi. Ushbu konsepsiya Hegel va shogirdlarining falsafasi tanqidi oʻlaroq vujudga kelgan. Tahliliy falsafa maktablari oʻz ichiga tanqidiy realizm, mantiqiy atomizm, mantiqiy pozitivizm va oddiy til falsafasi iqmlarini olishgan. Tahliliy falsafa shaxsiy fikrdan tashqariga chiqishni va matematik isbotlarning inkor etilmasligini qabul etishni taklif etadi.
1921-yili Ludwig Wittgenstein oʻzining Tractatus Logico-Philosophicusini chop ettirdi; ushbu ishda tilshunoslik va falsafa muammolariga qatʼiy „mantiq“ bilan yondashish kerakligi koʻrsatiladi. U oʻsha paytlarda falsafa muammolarining aksariyati aniq fikrlash natijasida hal qilinishi mumkin boʻlgan oddiy semantik boshqotirmalardan oʻzga narsa emas, deb hisoblardi. Yillar oʻtib, u Tractatusda yozilgan iddaolarining baʼzilaridan voz kechadi (bu, masalan, uning ikkinchi katta asari, Falsafiy Tadqiqotlar (Philosophical Investigations) (1953) da ayon boʻladi). Tadqiqotlar Gilbert Ryle, J.L. Austin va boshqalar tavsiya etgan „oddiy til falsafasi“ rivojiga hissa qoʻshdi. „Oddiy til falsafasi“ mutafakkirlari eski faylasuflar (Jeremy Bentham, Ralph Waldo Emerson va John Stuart Mill) nuqtai nazarlariga suyanishdi va bu uslub XX asr ikkinchi yarmida gʻarb falsafasi uchun xarakterli boʻlib qoldi.
Shuningdek: Transsendentalizm.
Odam tabiati va siyosiy qonunlar
right|thumbnail|100px|[[Thomas Hobbes]] Qadimgi tarixdan beri siyosiy hukumat oʻrnatish ildizlari doimo odam tabiatiga bogʻliq boʻlib kelgan. Aflotun oʻzining Respublika (The Republic) sida ideal jamiyat faylasuf-qirol tomonidan boshqarilishi mumkinligini yozadi, chunki u falsafani yaxshi tushungan odam ezgulik tushunchasini ham yaxshi anglashini taʼkidlaydi. Biroq Hatto Aflotun ham faylasuflar oʻz ustida, oʻzining fikrlashi va olam-odam, odam-jamiyat aloqalarini qunt bilan oʻrganishni va biror jamiyatni boshqarishni keksalik (taxminan ellik yoshlardan soʻng) paytida, vazmin, ogʻir-bosiq fikrlay oladigan darajaga yetgandan soʻnggina oʻz qoʻliga olishi mumkinligini aytadi. Arastu uchun esa odamlar siyosiy (ijtimoiy) hayvondirlar va hukumatlar jamiyatga eng koʻp samara keltirish uchun oʻrnatiladi. Arastu davlat (polis) jamiyatning eng yuqori shakli boʻlganligi uchun uning maqsadi eng koʻp ezgulik (samara) keltirishdir, deb oʻylagan. Arastu siyosiy kuchni mohirlik va aqlning individlarda notekis tarqalgani, tabiiy notenglik natijasidir, deb koʻrgan. Bu notenglik bor ekan, demak siyosiy kuch eng mohir va aqllilar — aristokratiya qoʻlida yigʻilishini afzal bilgan. Arastuga koʻra, shaxs jamiyatda yashar ekan, komillika erisha olmaydi. Uning The Nicomachean Ethics va The Politics ishlarida shu masala koʻriladi. Birinchi kitobda ezguliklar (yoki „komilliklar“) fuqaro-shaxsda olib koʻrilsa, ikkinchi kitobda fuqarolarni komillikka olib borishi mumkin boʻlgan hukumat shakli borasida bahs ketadi. Ikkala kitobda ham adolatning jamiyatdagi muhim roli uqtiriladi.
Nicolaus Cusanus XV asr boshida Aflotun fikrlarini qayta koʻtardi. Oʻzining ishlarida va Florensiya Kengashida u Oʻrta Asrlar Yevropasida demokratiya qurish masalasini koʻradi. Biroq u Arastu va Hobbes anʼanalaridan farqli oʻlaroq barcha odamlarni teng koʻrgan (yaʼni hamma xudoning bandasidir, deb) va shining uchun demokratiya eng toʻgʻri hukumat shaklidir, deb oʻylagan. Cusanus’ning qarashlarini italyan Uygʻonish davri uchqunlari sifatida koʻrishadi; bu qarashlar „milliy davlat“ tushunchasiga asos soldi.
Keyinchalik Niccolò Machiavelli Arastu va Thomas Aquinas gʻoyalarini noreal deya rad etdi. Ideal mustaqillik doim ham ezgulikka olib kelmaydi; mustaqil shaxs foydali va muhim amallarni bajarishga intiladi, bu amallar esa ezgu boʻlmasligi mumkin. Arastu qarashlarini Thomas Hobbes ham shubha ostiga oldi. Hobbes’ga koʻra, odam tabiati aslida aksilijtimoiydir: odamlar tabiatan egoistdirlar va bu egoizm tabiiy holiga qoʻyib qoʻyilgan hayotni mushkullashtiradi. Bundan tashqari, Hobbes odamlar tabiatan noteng boʻlishsa-da, bu farqlar ahamiyatsizdir va boshqalardan kelishi mumkin zararlardan saqlamaydi. Shularga asoslanib, Hobbes davlat jamiyatni tabiiy ahvoldan koʻtarish uchun oʻrnatiladi, deydi. Bu ishni esa faqatgina jamiyatni qoʻrquv va kuch orqali ushlab turuvchi, suveren va qudratli davlat bajara oladi.
Oydinlanish davridagi faylasuflarning koʻpchiligi demokratik davlat qurishga yoʻl qoʻymaydigan mavjud siyosiy falsafa doktrinalaridan norozi edilar. Jean-Jacques Rousseau shu doktrinalarni yiqishga uringanlardan biri edi: u Hobbes’ga odam tabiatan „olijanob yovvoyi“ ekanligini, jamiyat va ijtimoiy aloqalar esa bu tabiatni buzishini aytib, eʼtiroz bildirgan. John Locke ham bu tanqidga qoʻshilgan. Oʻzining Second Treatise on Government asarida u Hobbes’ning millat-davlat usuli insoniyatni qutqara olishi haqidagi gapiga qoʻshilsa-da, erkinlikka erishgan shaxs vahshiylashib ketishi iddaosini tanqid ostiga olgan.
Fakt-qiymat farqi doktrinasi hamda David Hume va uning shogirdi Adam Smith ishlaridan soʻng siyosatni odam tabiatiga bogʻlashga urinishlar susaydi. Biroq hamon koʻpchilik siyosiy faylasuflar, ayniqsa realistlar, oʻz argumentlarini odam tabiatiga asoslashadi.
Konsikvensializm, deontologiya va aretaik burilish
left|thumbnail|100px|Jeremy Bentham
Zamonaviy etikada konsikvensializm (amallar ularning oqibatlariga koʻra baholanishi kerak) va deontologiya (amallar ularni bajaruvchilarning burch yoki huquqlariga kirishi-kirmasligiga qarab baholanishi kerak) orasida bahs kechmoqda.
Jeremy Bentham va John Stuart Mill utilitarianizmni — amallar „imkon qadar koʻp shaxslarga imkon qadar katta baxt“ yetkazishiga qarab baholanishi kerakligi gʻoyasini targʻib etishdi. Bu gʻoya konsikvensializmni kengaytirdi.
Immanuel Kant konsikvensializmga qarshi chiqib, maʼnaviy prinsiplar shunchaki ong mahsuli ekanligini taʼkidladi. Kant amallar oqibatini etikaga kiritish xatodir, deydi. Kantʼga koʻra, ong mutlaq burch boʻlmish kategorik imperativga boʻysunadi. Bunga qoʻshimcha qilib, XX asr deontologi W.D. Ross prima facie deb ataluvchi imperativlar ham borligini aytadi.
Keyingi ishlar etikada shaxs roli alohida urgʻulandi; bunday qarash aretaik burilish (yaʼni, fazilatlar tomon burilish) oqimiga taalluqlidir. Bu oqimga xos fikrlash Bernard Williams ishlarida ayniqsa namoyon boʻladi. Williams konsikvensializm ham, deontologiya ham odamlarni sovuqqon harakat qilishga undaydi, deydi. Bu esa, Williams’ga koʻra, odamlarni oʻz ichki dunyosidan, oʻz ishlaridan voz kechishga olib keladi.
G.E.M. Anscombe „Zamonaviy Maʼnaviy Falsafa“ („Modern Moral Philosophy“) (1958) asarida fazilatlar etikasini Kantianizm va konsikvensializmga alternativ oʻlaroq koʻradi. Fazilatlarning qadimgi konsepsiyalarini oʻrganish aretaik burilishni ilhomlantirdi. Masalan, Arastu etikasi odamlardan Arastu meʼyorini — ikki ayb orasidagi muvozanatni saqlashini talab qilsa, Konfutsiy etikasi fazilat odamlar orasidagi garmoniyadadir, deydi. Fazilatlar etikasi faylasuflar Philippa Foot, Alasdair MacIntyre va Rosalind Hursthouse tomonidan targʻib qilinadi.
Sharq falsafasi
Koʻpgina jamiyatlar falsafiy muammolarni koʻrib chiqishdi va boshqa jamiyatlar ishlari asosida oʻz falsafiy anʼanalarini qurishdi. Masalan, Yaqin Sharq falsafasi Gʻarb falsafasi taʼsiri ostida boʻldi. Rus (baʼzilar buni Gʻarb falsafasiga taalluqli, deb koʻrishadi), Yahudiy, Islomiy, Afrika va baʼzi Lotin Amerikasi falsafiy anʼanalari Gʻarb falsafasidan taʼsirlanishdi; biroq, oʻzlarining aslliklarini ham yoʻqotishmadi.
Bu anʼanalar orasidagi farqlar xush koʻrilgan tarixiy faylasuflar, gʻoyalar, uslublar yoki tillar bilan aniqlanadi. Ularni bir-biriga tegishli metodlar bilan oʻrgansa boʻladi va ular orasida sezilarli umumiyliklar bor.
Sharq falsafasi atamasi bilan Hindiston, Eron, Xitoy, Koreya, Yaponiya falsafiy anʼanalari nomlanadi. Gohida bu roʻyxatga Yaqin Sharq ham qoʻshiladi, biroq Yaqin Sharq falsafasi Ibrohimiy dinlar yoyilishi va Yevropa bilan savdo-sotiq faolligi tufayli Gʻarb falsafasining koʻpgina alomatlariga ega.
Xitoy falsafasi
thumb|right|150px|[[Confutsiy|Konfutsiy. Xitoy Afsonalari va Asotirlari kitobidan, 1922, E. T. C. Werner.]]
Falsafa Xitoy tamadduniga, umuman Sharqiy Osiyoga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Koʻpgina buyuk falsafiy maktablar Bahor va Kuz Davri hamda Davlatlar Urushi Davrida paydo boʻlib, Fikrning Yuz Maktabi nomi ostida tanildi. Ulardan eng ahamiyatlilari orasida Konfutsianizm, Taoizm, Mohizm va Legalizmlarni koʻrsatsa boʻladi. Keyinchalik, Tang Sulolasi davrida, bu safga Buddizm ham qoʻshildi (shuni aytib oʻtish joizki, Sharq falsafasida din va falsafa orasida qatʼiy farqlar yoʻq). Gʻarb falsafasi kabi, Xitoy falsafasi ham keng qamrovlidir va falsafaning har bir sohasiga taalluqli maktablarga ega.
Hind falsafasi
thumb|left|200px|Adi Shankara (markazda), [[788-820, hind falsafasining yirik maktabi — Advaita Vedanta asoschisi.]]
Hind ostqitʼasi tarixida Oriy-Vedik madaniyat oʻrnatilganidan soʻng ikki ming yillik davr ichida falsafiy va diniy mutafakkirlik oltita Nastika maktablari paydo boʻlishiga olib keldi. Bu maktablar hinduizm bilan chambarchas bogʻlangan edilar.
Hind falsafasi Janubiy Osiyo madaniyatining katta qismini qurgan va Uzoq Sharqqa ham dharmik dinlar orqali yetib borgan. Undagi fikrlar pluralizmi hind falsafasini liberal universalizm shakliga keltirgan.
Afrika falsafasi
Boshqa falsafiy anʼanalar, masalan, Afrika falsafasi, xorijiy olimlar tomonidan nisbatan kam oʻrganiladi. Koʻpgina izlanishlar Gʻarb falsafasiga qaratilgani uchun boshqa falsafiy maktablar gʻoyalari tarqalishi qiyin kechishi mumkin. Buning ustiga, vaziyatni irqchilik muammosi murakkablashtiradi. Afrikalik muhim faylasuflar qatoriga Usmon Dan Fodio (Shimoliy Nigeriyadagi Sokoto Xalifaligi asoschisi) va Umar Tall (Senegal) kiradi; ikkovi ham islom ulamolari boʻlishgan. Mustamlakadan soʻnggi paytlar faylasuflariga misol qilib Cheik Anta Diop, Francis Ohanyido, CL Momoh va Chinweizu'larni koʻrsatish mumkin.
Zamonaviy Afrika falsafasi nafaqat Afrika qitʼasidagi, balki boshqa mamlakatlardagi kelib chiqishi afrikalik faylasuflar ishlaridan iboratdir. Bu faylasuflar safiga Frantz Fanon, Kwesi Wiredu, Paget Henry, Lewis Gordon, Mabogo Percy More va boshqalar kiradi.
Amaliy falsafa
Jamiyatdagi fikrlar uning amallariga chuqur taʼsir koʻrsatadi. Falsafani amaliy oʻrganish yangi sohalar, masalan, amaliy etika va siyosiy falsafa kabilarning paydo boʻlishiga olib keldi. Konfutsiy, Sun Tzi, Ibn Xoldun, Ibn Rushd, Ibn Taimiyyah, Niccolò Machiavelli, Gottfried Leibniz, John Locke, Jean-Jacques Rousseau, Karl Marx, John Stuart Mill, Mahatma Gandhi va boshqalarning siyosiy va iqtisodiy qarashlari maʼlum hukumatlar tuzilishiga va amaliyotiga sezilarli taʼsir qildi.
Taʼlim falsafasi sohasida John Dewey taklif qilgan ilgʻor taʼlim XX asrda Amerikada qoʻllandi. Bu oqim avlodlari hozirda bolalar uchun falsafa ishlariga hissa qoʻshmoqdalar. Carl von Clausewitz'ning siyosiy urush falsafasi davlat, xalqaro siyosat va harbiy strategiyada samara berdi (ayniqsa, Ikkinchi Jahon Urushi soʻngida). Mantiq matematika, tilshunoslik, ruhshunoslik, informatikada juda muhim unsur boʻlib qoldi.
Falsafaning boshqa amaliy qoʻllanishlari epistemologiyaga ham oiddir, u orqali bilim, ishonch, dalil tushunchalari aniqlashtiriladi (bular huquqshunoslik, iqtisodiyot, qarorlar nazariyasi va boshqa ilmiy dissiplinalarda kerak). Fan falsafasi ilmiy metod asoslarini belgiladi hamda ilmiy tadqiqotlar va argumentlashlar xarakterini shakllantirdi. Bu juda katta natijalarga olib keldi. Masalan, Skinner’ning qatʼiy empirik bixeviorizmi oʻn yillar davomida oʻrnashib qolgan Amerika ruhshunosligini oʻzgartirib yubordi. Chuqur ekologiya va hayvon huquqlari dunyoni faqat odamlargina emas, balki odam emaslar ham egallashini eslatib, maʼnaviy qadriyatlarni qayta koʻrib chiqishga olib keldi. Estetika musiqa, adabiyot va umuman hayotning butun sanʼat qiyofasiga oid bahslarni hal qilishga yordam bermoqda.
Umuman aytganda, falsafa tegishli sohalardagi izlanishlarning nazariy asoslarini belgilashga harakat qiladi. Zero, fikrsiz harakat maʼnosizdir.
Gohida falsafa yaxshi oʻrganilmagan yoki tushunilmagan sohaning tadqiqoti, deb koʻriladi. Lekin bu sohalar keyinchalik muayyanlashib, tayinli ilmiy boʻlimga aylanadi, masalan, bir paytlar faqatgina falsafiy deb qaralgan ruhshunoslik, jamiyatshunoslik, tilshunoslik va iqtisodiyot hozirda matematika va mantiqqa tayanib, katta, mustaqil sohalarga aylandi. Lekin fan ilgʻorlagani sari, yangidan-yangi muammolar tugʻilaveradi, bu muammolarni hal qilishda esa avvalo falsafa yordam beradi.
Manbalar
Choriev N. K. Buyuk ilmiy inqiloblar tarixi. Oʻquv qoʻllanma. 2012 -yil.
Qaraagʻash (Gʻabit Musirepov tumani)
Qaraagʻash — Qozogʻistonning Shimoliy Qozogʻiston viloyati Gʻabit Musirepov tumanidagi qishloq. Kato kodi — 596669300.
Joe Biden
Joseph Robinette „Joe“ Biden, Jr. (1942-yil 20-noyabrda tugʻilgan) amerikalik siyosatchi, 20-yanvar 2021-yildan AQShning 46- hamda amaldagi AQSh prezidenti. Demokratlar partiyasi aʼzosi boʻlgan Biden bungacha 1973-yildan 2009-yilga qadar Delaver shtatidan senator hamda 2009-yildan 2017-yilga qadar 47-vitse-prezident vazifalarini bajargan.
Biden Pennsylvania shtatining Scranton shahrida tugʻilib oʻsgan. 1953-yili Biden oʻn yoshligida oilasi bilan Delaver shtatidagi New Castle Countyga koʻchib oʻtadi. U 1968-yilda Syracuse universitetini tamomlab, huquq boʻyicha bakalavr darajasini oldi va Delaware universitetiga oʻqishga kirdi. 1970-yilda u New Castle County Kengashiga senator etib saylandi va buning ortidan AQSh tarixida oltinchi eng yosh senator boʻldi. Keyinchalik, 1972-yilga kelib, Biden Delawaredan AQSh senatori etib saylandi, bu paytda u 29 yoshda boʻlgan.
2008-yilgi prezidentlik saylovlarida Biden Barack Obamaning yordamchisi (vitse-prezident) sifatida qatnashib, John McCain va uning yordamchisi Sarah Palin ustidan gʻalaba qozonishdi. Obama va Biden 2012-yilgi prezidentlik saylovlarida Mitt Romney va uning yordamchisi Paul Ryan ustidan gʻalaba qozonib, ikkinchi muddatga qayta saylanishdi.
Biden 2020-yilgi saylovlarda Demokratik partiyadan prezidentlikka nomzod boʻlib, AQSh prezident Donald Trump bilan raqobatlashdi va gʻalaba qozondi.
Dastlabki hayoti
Joseph Robinette Biden Jr. 20-noyabr 1942-yili Pennsylvania shtatining Scranton shahridagi St. Mary shifoxonasida dunyoga keldi. Onasi — Catherine Eugenia „Jean“ Biden (qizlik familiyasi Finnegan), otasi — Joseph Robinette Biden Sr. Katolik oilada toʻngʻich farzand boʻlgan Bidenning bir singli — Valerie hamda ikki ukasi — Francis va James mavjuddir. Jean irland kelib chiqishga, Joseph Sr. Esa ingliz, fransuz va irland kelib chiqishga ega boʻlgan.
Nashrlar
Kitoblar
Book contributions
Broshyuralar
Maqolalar
Quldu (Qadamjoy tumani)
Quldu (Кулду) — Qirgʻiziston Respublikasining Botken viloyati Qadamjoy tumaniga qarasli qishloq. Oʻrozbekov ovul okrugi tarkibiga kiradi.
NGC 3378
NGC 3378 Antlia yulduz turkumidagi SBbc tipli galaktikadir.
Quldu (Qadamjoy tumani)
Aholisi
Aholisi - 5 447 kishi.
NGC 3378
Ushbu obyektni John Herschel 1835-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Sammelband
right|thumb| Samuel Emmel tomonidan chop etilgan simyoviy risolalarning Sammelbandi, taxminan 1568 Sammelband (, koʻplikdagi Sammelbände   yoki Sammelbands ),  keyinchalik esa bir-biriga bog'liq bir nechta alohida toshbosma yohud qo'lyozma asarlarni o'z tarkibiga kiritgan kitob hisoblanadi.
Nemis tilida tabiiy va gumanitar fanlarda qoʼllaniladiganSammelband tahrirlangan jildiga ishora qiladi.
Sammelbände va Uilyam Kakston
Uilyam Kakston keyingi paytda homiy yoki xaridor uchun birga sotib olinadigan alohida asarlar yoki asarlar toʼplamining bukletlari yoki fassikullarini ishlab chiqarishning saqlanib qolgan qo'lyozma an'analariga amal qilgandek tuyuldi.
Bu traktatlarning qirqqa yaqin jildlari hozirgi kunda alohida bog'langan qismlarning dalillari asosida qayta tiklangan. Ular Kakston ishining erta o'quvchilari tabiatini ko'rsatadi va ular tarixchilarga Kakstonning o'z loyihalari haqida qandaydir xulosa chiqarishga imkon beradi.
Tudor davridagi Sammelbände
Dastlabki Tudor adabiyotining zamonaviy talabalari kamdan-kam uchraydigan Sammelbände bilan tanishishadi, ularning koʼp qismi XIX asrda ajralgan.
Shunga qaramasdan, Jefri Choser, Jon Lidgeyt, Richard Rol, Margeri Kempe, Stiven Xous, Jon Skelton va Jon Uiklifdan Uilyam Tindalgacha bo'lgan Tudor diniy bahslashuvlarida oʼrin egallagan yozuvchilar asarlarining bosma nashrlari ham xuddi shunday kompozit jildlar tarkibida kuzatilishi mumkin.
Adabiyotga ta'siri
Ayniqsa, Kakston ijodida, u Lydgatenized Chaucerni taqdim etadi, hattoki parrandalar parlamentiga noyob yangi nom berish nuqtasiga, Brass ibodatxonasi, Lidgeytning Glas ibodatxonasiga ergashish uchun ham toʼxtalib oʼtadi. Bu Kakstonning xalq she’riyatini tushunganligi haqida ham, shuningdek, uning mijozlari didi haqida ham dalolat beradi. Bu ma'lum bir nashriyot hodisasiga bag'ishlangan jild bo'lib, unda nafaqat kanonik mualliflarning asosiy matnlari, balki ularni tushunish uchun muhim ko'rsatmalar mavjud: Kurtesye kitobi.
Tratalias
Tratalias Italiyaning Sardiniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Carbonia-Iglesias provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 31 km2. 1121 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Cupello
Cupello Italiyaning Abruzzo mintaqasida joylashgan kommunadir. Chieti provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 48 km2. 4413 nafar aholi istiqomat qiladi.
Xitoy ta'lim televideniesi
thumb| Pekindagi Xitoy ta'lim televideniesining bosh qarorgohi. Xitoy Ta'lim Televiziyasi (CETV) Xitoy ta'lim telekanali. Uning birinchi eshittirishi 1986-yil 1-oktyabrda bo'lgan. Uning vazifasi xitoyliklarga Qo'shma Shtatlardagi PBS yoki Yaponiyadagi NHK Educational TV kabi ta'lim dasturlarini taqdim etishdan iborat.
Bepul kanallar
China ETV-1 (Xitoy bo'ylab efirga uzatiladi)CETV Channel1 1986-yildan beri rasmiy ravishda efirga uzatiladi va Xitoy ta'limi va inson resurslarini rivojlantirishga qaratilgan keng qamrovli ta'lim kanali sifatida yo'naltirilgan. Bu CCTV-1 bilan bir xil siyosatni qo'llab-quvvatlaydigan yagona sun'iy yo'ldosh kanali, shuningdek, ChinaSat 9, ChinaSat 6B va Apstar 6 uzatish orqali 2000 dan ortiq kollej va universitetlarni, shuningdek, 400,000 boshlang'ich va o'rta maktablarni qamrab oladigan yagona sun'iy yo'ldosh kanalidir.92% dan ortiq foydalanuvchi kabel televideniesiga qo'shilgan va taxminan 971 million kishi qamrab olingan. CETV asosan kommunistik partiya va milliy ta'lim siyosatini ta'lim madaniyati dasturlari, davlat xizmatlari dasturlari va kampus moda dasturlari shaklida e'lon qilinadi
China ETV-2 (Xitoy bo'ylab efirga uzatiladi) CETV Channel 2 butun mamlakat, shuningdek, Janubi-Sharqiy Osiyo mintaqasidagi sun'iy yo'ldosh telekanallarini qamrab oladi va asosan Xitoy Markaziy radio va televidenie universiteti talabalari uchun o'quv platformasini ta'minlash va Xitoyga xizmat ko'rsatish uchun Xitoy markaziy radio va televidenie universitetining uzluksiz ta'lim kurslarini efirga uzatadi. Adabiyot, huquq, moliya, iqtisod, fan, muhandislik, qishloq xo‘jaligi, tibbiyot va boshqalarni qamrab olgan keng doiradagi fanlardan iborat.
China ETV-3 (faqat Pekinda efirga uzatiladi qilinadi) CETV Channel 3, Pekinda efirga uzatiladigan qilinadigan gumanistik ta'lim kanali va Xitoydagi hujjatli kanal hisoblanadi. Uning tomoshabinlar reytingi 70 dan ortiq Pekin qo'nish kanallari orasida 20-o'rinni egallaydi. “3-kanal” koʻplab “Insoniyat”, “Fan va texnologiya” va “Taʼlim” koʻrsatuvlarini efirga uzatgan holda hujjatli filmlar koʻrinishida odamlarning haqiqiy hayotini kuzatadi.
Çallıdere, Lalapaşa
Challidere — Turkiyaning Edirne viloyati Lalapasha tumaniga qarashli qishloq.
Xitoy ta'lim televideniesi
Bepul kanallar
China ETV-4 (Xitoy bo'ylab efirga uzatiladi) CETV Channel 4, ilgari Air-classroom Channel, butun xalqni qamrab olgan farovonlik sun'iy yo'ldosh kanali, boshlang'ich va o'rta maktablar, o'qituvchilar va ota-onalarga qaratilgan va hujjatli filmlar taqdim etadi. 2003 yildan beri Air Class Channel SARS epidemiyasi, Sichuan zilzilasi va Yushu zilzilasi kabi hodisalarda maktab darslarini qayta tiklashda muhim rol o'ynadi. Air Class kanali 2012-yil 1-yanvarda hujjatli filmlar va darsliklarni birlashtirish orqali qayta ko'rib chiqildi.
Internet-televideniye
China ETV - Xitoy ta'lim tarmog'i televideniesi Xitoy ta'lim tarmog'i televideniesi, Davlat matbuot va radio nashriyot boshqarmasi (sobiq SARFT) tomonidan keng polosali Internet, mobil aloqa tarmoqlari va boshqa rivojlanayotgan texnologiyalardan madaniy va ma'rifiy xabarlarni etkazib berishni rag'batlantirish, onlayn jamoatchilik fikrini boshqarish uchun vosita sifatida foydalanish uchun tasdiqlangan va fuqarolarga, ayniqsa, yosh ommaga boy madaniy hayotni yetkazish uchun mo'ljallangan. Bu yagona professional milliy ta'lim onlayn kanali bo'lib, foydalanuvchilarga kontentni birlashtirish, jonli, talab bo'yicha, yuklash, almashish, o'rganish, savdo qilish va chet elliklar uchun xitoy tili va madaniyatini o'rganish uchun ko'maklashuvchi telekanaldir
Tarix
Tarmoq 1986-yil 1-oktyabrda tashkil etilgan
2015-yil 24-iyun kuni stansiya oʻzining barcha kanallarida logotipini oʻzgartirdi.
Adhuna
Adhuna - janubiy-markaziy Bangladeshning Barisal bo'limidagi Barisal tumanidagi qishloq.
Ayoz karvonsaroyi
Ayoz karvonsaroyi — Oʻzbekistonning Buxoro shahri tarixiy markazida joylashgan madaniy meros yodgorligi. Oʻzbekiston moddiy va madaniy merosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan. Ayoz chinnifurush karvonsaroyi, Ahmad Ayozbiy karvonsaroyi nomlari bilan ham atalgan.
Villasarracino
Villasarracino Ispaniyaning Castilla y León mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Palencia provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — km2. Aholisi — 168 kishi (2010).
Muhammad at-Tabriziy (shoir)
Muhammad at-Tabriziy (hijriy 1276-yil (milodiy 1860-yil)da tavalld topib, Hillada hijriy 1320-yil (milodiy 1903-yil)da vafot etgan va Najafga olib kelinib, shu yerda dafn etilgan) — shoir boʻlgan. Tabrizda tavallud topib, keyinchalik tijorat maqsadida Iroqqa koʻchib ketgan. 800 sahifadan iborat „Devon“i bor.
Çatma, Lalapaşa
Chatma — Turkiyaning Edirne viloyati Lalapasha tumaniga qarashli qishloq.
Owasco (New York)
Owasco AQShning New York shtatida joylashgan shahardir. Cayuga okrugi tarkibiga kiradi.
Qadimgi turkiy
Qadimgi turkiy (shuningdek, sharqiy eski turkiy, oʻrxun turkiy tili, eski uygʻur tili ) umumiy turkiy tillarning eng qadimgi tasdiqlangan shakli boʻlib, taxminan VIII asrdan XIII asrgacha boʻlgan Goʻkturk va Uygʻur xoqonligi yozuvlarida uchraydi. Bu zamonaviy G'arbiy Yugur tilida saqlanib qolgan turkchaning Sibir turkchasi bo'limining eng qadimgi tasdiqlangan shakli.Bu til uyg'ur tilining ajdodi emas, uyg'ur turkchasining zamondosh ajdodi o'rta turkiy, keyinchalik chag'atoy yoki turkiy deb atalgan
Qadimgi turkcha bir qancha yozuvlarda, jumladan, eski turkiy yozuvda, eski uyg‘ur alifbosida, braxmi yozuvida va manixey yozuvida yozilgani ishlatilgan.
Qadimgi turk tilida koʻpincha bir tilga emas, balki birinchi ming yillikning oxirlarida soʻzlashgan turli umumiy turkiy tillarning bir-biriga yaqin va oʻzaro tushunarli boʻlgan bosqichlari umumiy maʼnoda ifodalanadi.
Manbalar
Qadimgi turkiy manbalar ikki bo'limga bo'linadi:
Yozish tizimlari
Qadimgi turk yozuvi (shuningdek, turlicha atalgan: goʻkturk yozuvi, oʻrxun yozuvi, oʻrxon-enasoy yozuvi) 8—10-asrlarda Koʻkturklar va boshqa ilk turkiy xoqonliklar tomonidan eski turkiy tilni yozib olishda foydalanilgan alifbo.
Yozuv Mo'g'ulistondagi O'rxun vodiysi sharafiga nomlangan, u yerda 8-asr boshlariga oid yozuvlar 1889-yilda Nikolay Yadrintsev ekspeditsiyasida topilgan.
Bu yozuv tizimi keyinchalik Uyg'ur xoqonligida ham qo'llanilgan. Bundan tashqari, Yenisey varianti IX asrdagi Yenisey qirg'iz yozuvlaridan ma'lum bo'lib, Turkistonning Talas vodiysida va 10-asr eski venger alifbosida qarindoshlari bo'lishi mumkin. So'zlar odatda o'ngdan chapga yoziladi. Yozuvning variantlari sharqda Mo'g'uliston va Shinjondan g'arbda Bolqongacha bo'lgan hududlarda topilgan. Saqlangan yozuvlar 8—10-asrlarga oid boʻlgan.
Fonologiya
Qadimgi turkiy undosh soʻzlar bilan boshlanishi mumkin boʻlgan juda kam soʻzlar /b/, /t/, /tʃ/, /k/, /q/, /s/, /ɫ/ va /j/ bilan boshlanishi mumkin, lekin ular odatda /p/, /d/, /g/, /ɢ/, /l/, /ɾ/, /n/, /ɲ/, /ŋ/, /m/, /ʃ/, bilan boshlanmaydi. Istisnolar faqat 𐰤𐰀 ( ne, “nima, qaysi”) va uning hosilalari hamda 𐰢𐰤 ( erkaklar, “men”) kabi soʻzdagi burundan oldingi /b/ dan /m/gacha boʻlgan boshlangʻich soʻzning dastlabki assimilyatsiyalaridir.
Nominal qo‘shimchalar
Bu qadimgi turkiy va maʼlum qoʻllanishlarda tasdiqlangan nominal qoʻshimchalarning qisman roʻyxati.
Denominal
Quyidagilar Jerar Klauson tomonidan nominal ot qo'shimchalari sifatida tasniflangan.
Deverbal
Quyidagilar Jerar Klauson tomonidan deverbal qo'shimchalar sifatida tasniflangan.
Alt Bukow
Alt Bukow Germaniyaning Mecklenburg — Vorpommern yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Bad Doberan tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 15,13 km2. 547 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Alt Bukowning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Shënkoll
Shënkoll — Albaniyaning Tirana okrugidagi Baldushk munisipalitetidagi qishloq. 2015-yilda mahalliy hukumat islohotida u Tirana munitsipaliteti tarkibiga kirdi.
Mercan, Tercan
Mercan — Turkiyaning Erzincan viloyati Tercan tumanida joylashgan kommunadir. 2021 yilda uning aholisi 2077 kishi edi.
Mahallalar: Akşemsettin, Otaturk va Fotih.
Sainte-Geneviève-des-Bois (Loiret)
Sainte-Geneviève-des-Bois Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Loiret departamenti Montargis tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1103 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 26,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 41,4 km2.
Tercan
Furotning irmogʻi boʻlgan Tuzla-Suning shimoliy qirgʻogʻida joylashgan.
Mahallalar
Shahar Ahmet Yesevi, Otaturk, Fotih, Kazimkarabekir, Mamahatun va Yavuz Selim mahallalariga boʻlingan.
Karvonsaroy
left|thumb| Karvonsaroyning sharqiy jabhasi, monumental kirish portali koʻrsatilgan. Shahar markazidan sharqda joylashgan karvonsaroy, markaziy hovli atrofida joylashgan, taxminan kvadrat shaklida qurilgan. Hovlining shimoliy va janubiy tomonida beshta alohida xonadan iborat ikki qator boʻlib, ulardan badavlat sayohatchilar foydalanishgan. Bular binoning butun shimoliy va janubiy tomonlarini egallagan ikkita uzun xona bilan chegaralangan. Bular koʻpchilik mehmonlar uchun otxona va yotoqxona boʻlib xizmat qilgan. Monumental kirish eshigi binoning sharqiy tomonida joylashgan. Kirish joyining har bir tomoni baland qavatli tonozli chuqurchalar bilan oʻralgan. Bu yerda soqchilar qoʻyilgan edi. Portal ichida hovliga olib boradigan kirish zali mavjud. Zalning ikki tomonida tovarlarni saqlash uchun ishlatiladigan bir nechta xonalar mavjud. Oʻng tomonda tomga chiqadigan zinapoya bor.
Binoning gʻarbiy uchida uchta baland eyvon joylashgan boʻlib, ular binoning dizaynida noqulay — quruvchilar ularni boshqa binodan, masalan, madrasadan ulgurji koʻchirib olishgan boʻlishi mumkin. Ayvonlar yozda uxlash uchun joy, balki otxona sifatida ham foydalanilgan. Ikki katta xona eyvonlar bilan chegaradosh, biri shimolda, biri janubda; Kirish zali yonidagi xonalar kabi, ular tovarlarni saqlash uchun ishlatilgan.
Afalkati
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Afalkati - janubiy-markaziy Bangladeshning Barisal bo'limidagi Barisal tumanidagi qishloq.
Tercan
Karvonsaroy
Karvonsaroy ilk Usmonlilar davrida sezilarli darajada oʻzgartirilgan. Dastlabki dizayn hovlining shimoliy va janubiy tomonida, birinchi darajali xonalarning oldida ikkita portikoni oʻz ichiga olgan edi; bular endi mavjud emas. Bundan tashqari, dastlab har ikki tomonda oltita birinchi sinf xonalari boʻlgan; gʻarbiy uchidagi ikkitasi keyinchalik eyvonga aylantirilgan.
Türbe
Türbe qalin devor bilan oʻralgan dumaloq hovlining oʻrtasida joylashgan. Kichkina parapet orqasida, tashqi devorning tepasida piyoda yoʻlak oʻtadi. Janubi-gʻarbiy tomonda joylashgan kirish portali ajoyib bezatilgan va muqarnas bilan oʻralgan. Portal atrofida devor koʻtarilgan va yuqori yoʻlak dastlab tunneldan oʻtgan boʻlar edi. Devorning ichki tomonida, oʻtish yoʻlagi ostida bir qator keng kemerli boʻshliqlar mavjud. Ular dastlab oila aʼzolari uchun qabrlarni joylashtirish uchun moʻljallangan. Ularning ustidagi devor biroz osilgan va gumbazli ayvon qoldiqlarini ifodalaydi. Oʻshandan beri bu boʻshliqlardan biri favvora bilan almashtirildi. Türbening bosh minorasi nisbatan oddiy, derazasiz inshootdir. Ichkarida zinapoya qisman yer ostida joylashgan dafn xonasiga olib boradi.
The Iron Mask
The Iron Mask 1929-yilda Allan Dwan tomonidan suratga olingan sarguzasht filmdir.
NGC 3380
NGC 3380 Kichik Arslon yulduz turkumidagi SBa tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni William Herschel 1785-yilda kashf etgan.
Parcoul
Aholisi
363 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 25,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 14,0 km2.
NGC 3380
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Tosh-Qiya (Qadamjoy tumani)
Tosh-Qiya (Таш-Кыя) — Qirgʻiziston Respublikasining Botken viloyati Qadamjoy tumaniga qarasli qishloq. Oʻrozbekov ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 1 146 kishi.
Rolla (Missouri)
Rolla AQShning Missouri shtatida joylashgan shahardir. Phelps County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
17985 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 29,3 km2. Shundan 29,3 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 352 m balandlikda joylashgan.
Belfort (shahar)
Belfort Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Territoire de Belfort departamenti Belfort tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
50.417 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 2965,7 nafar kishi.