cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stefan Lindqvist
Stefan Lindkvist (1967-yil 18-mart — 2020-yil 1-mart) — Shvetsiyalik professional futbolchi, yarim himoyachi sifatida oʻynagan. Klubdagi faoliyati davomida Lindkvist Halmstad, Neuchâtel Xamaks, IFK Göteborg, Motherwell va Strømsgodset IF klublarida oʻynagan. U 1989-1990-yillarda Shvetsiya terma jamoasi safida beshta o‘yin o‘tkazib, bitta gol urgan.
Klubdagi faoliyati
Lindkvist IFK Göteborg bilan beshta Allsvenskan chempionligini qo‘lga kiritgan va Geteborgning 1994-95-yilgi UEFA Chempionlar Ligasi musobaqasining har bir daqiqasida maydonda harakat qilgan, bunda Göteborg o‘z guruhida "Barselona", "Manchester United " va " Galatasaroy „ kabi klublar ustidan g‘alaba qozonganidan keyin chorak finalda “Bavariya"ga mag‘lub bo‘lgan va musobaqani tark etgan.
Xalqaro faoliyati
1989-yil 6-mayda Lindkvist Shvetsiya U21 terma jamoasidagi debyutini 1990-yilgi UEFA 21 yoshgacha bo‘lgan yoshlar o‘rtasidagi Yevropa saralash bosqichi doirasida Polshaga qarshi o‘tkazgan va Shvetsiya 4:0 hisobida g‘alaba qozongan.
1989-yil 16-avgustda Lindkvist Shvetsiya terma jamoasi safida Fransiyaga qarshi oʻrtoqlik oʻyinida debyut qilgan va u oʻzining birinchi va yagona xalqaro golini kiritgan. 1989-yil 8-oktabrda u Shvetsiya terma jamoasi safida 1990-yilgi Jahon chempionati saralash bosqichida Albaniyaga qarshi o‘yinda debyut qilgan va Shvetsiya 3:1 hisobida g‘alaba qozongan.
Shaxsiy hayot
U 2020-yil 1-martda Amiotrofik skleroz bilan 10 yildan ortiq davom etgan kurashdan soʻng vafot etgan.
Yutuqlar
Neuchâtel Xamax
IFK Göteborg
Vaumort
Vaumort Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Yonne departamenti Sens tumani tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 15,0 km2.
Finch
Finch 2021-yilda ekranlarga chiqarilgan filmdir. Amblin Entertainment, ImageMovers, Misher Films, Reliance Entertainment va Walden Media studiyalari tomonidan ishlangan hamda Apple TV+ tomonidan tarqatilgan. Film rejissori — Miguel Sapochnik, produserlari — Jacqueline Levine, Kevin Misher, Ivor Powell va Jack Rapke, ssenariy mualliflari esa Craig Luck va Ivor Powelldir. Filmda bosh rollarni Tom Hanks va Caleb Landry Jones ijro etgan.
Filmning ilk relizi 5-noyabr 2021-yilda boʻlib oʻtgan.
Routelle
Routelle Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Doubs departamenti Besançon tumani tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,1 km2. Dengiz sathidan 212 – 358 m balandlikda joylashgan. Alp tog' tizmasinig g'arbiy qismida Shvetsariya bilan chegaradosh.
Vernon (Alabama)
Vernon AQShning Alabama shtatida joylashgan shahardir. Lamar okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
2143 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 140,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 15,3 km2. Shundan 15,3 km2 quruqlik, 0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 90 m balandlikda joylashgan.
Grunow-Dammendorf
Grunow-Dammendorf Germaniyaning Brandenburg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Oder-Spree tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 44,71 km2. 558 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Grunow-Dammendorfning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Sweeney Ranch
Sweeney Ranch AQShning Wyoming shtatida joylashgan shahardir. Sweetwater County okrugi tarkibiga kiradi.
Janis Paige
Erta hayoti va martabasi
Paige Donna May Tjaden (Vashington shtati) Tacoma shahrida 1922-yil 16-sentabrda Hazel Leah va George S. Tjadenning yagona farzandi boʻlib, asosan norveg, nemis, ingliz va kornish millatiga mansub. U besh yoshida mahalliy havaskorlik shoularida omma oldida qoʻshiq aytishni boshladi. Oʻrta maktabni tugatgandan soʻng Los-Anjelesga koʻchib oʻtdi va Ikkinchi Jahon urushi paytida Hollywood oshxonasiga qoʻshiqchi sifatida ishga qabul qilindi. Urush paytida Amerika Qoʻshma Shtatlari Harbiy havo kuchlari uchuvchilari P-61 Black Widow samolyotida uni „Black Widow Girl“ sifatida tanladilar.
Pobla de Mafumet
Pobla de Mafumet Ispaniyaning Kataloniya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Tarragona provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 6,2 km2. Aholisi — 2628 kishi (2010).
Janis Paige
Erta hayoti va martabasi
Hollywood oshxonasi harbiylar uchun studiya homiylik qiladigan klub edi. Warner Bros agenti uning imkoniyatlarini koʻrdi va u bilan shartnoma imzoladi. U koʻpincha Dennis Morgan yoki Jack Carson bilan birgalikda kam byudjetli musiqiy filmlarda rol oʻynay boshladi. U "Romance on the High Seas" (1948) filmida birgalikda rol o‘ynagan, bu filmda Doris Day debyut qilgan. Paige keyinchalik sarguzashtlar va dramalarda birga rol oʻynadi, bunda oʻzini joyida emasdek his qildi. "Two Gals and a Guy" (1951) filmidagi rolidan keyin u Hollywoodni tark etishga qaror qildi.
Sweeney Ranch
Geografiyasi
Maydoni — 21 km2. Shundan 21,0 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Janis Paige
Shaxsiy hayoti
Paige uch marta turmushga chiqqan. U 1947-yilda restoranchi Frank Louis Martinelli bilan turmush qurgan, ular 1951-yilda ajrashishdi. 1956-yilda televizion yozuvchi va "Itʼs Always Jan" filmini yaratuvchisi Arthur Standerga turmushga chiqdi va keyingi yili u bilan ham ajrashdi. Paige 1962-yilda bastakor va musiqa nashriyotchisi Ray Gilbertga turmushga chiqdi. Ular 1976-yil 3-martda vafotigacha turmushda boʻlishdi. Paigening barcha nikohlari farzandsiz kechgan.
Paige 1952-yilgi prezidentlik saylovlarida Duayt Eyzenxauerning kampaniyasini qoʻllab-quvvatlagan respublikachi.
Isoxon eshon
Isoxon Eshon Mansurxonov (Isoxon Eshon, Eshon Isoxon) — (1885—1932) — Buxorodagi yirik din arboblaridan biri. Ibrohimbek qoʻrboshining piri va asosiy oʻrinbosarlaridan biri.
Qoʻrboshilik faoliyati
Isoxon Eshon 1885-yil Samarqand yaqinidagi Dahbed qishlogʻida tavallud topgan. Uning kelib chiqishi oʻzbek laqalari urugʻining bardaqli shaxobchasidan boʻlgan. Dastlab madrasada tahsil olgach, muridlariga huzuruga koʻchib, Hisor yaqinidagi Qorayogʻoch qishlogʻida yashay boshlagan. Uning Sharqiy Buxoroda koʻplab muridlari boʻlgan. Isoxon Eshon Mansurxonov Ibrohimbekning piri sifatida harbiy harakatlarda faol ishtirok etgan. Isoxon Eshon 25 yoshida Buxoro amiri tomonidan mingboshi lavozimiga tayinlangan va armiyada bir yil xizmat qilgan. 1931-yil 15-yil Isoxon Eshon Toshkentda borgan. Isoxon Eshon ajdodlari eshon boʻlib, u maʼlumotli va yozishni bilgan. 1922-yilda u bolsheviklarga qarshi oʻzining guruhini tuzadi va ularga qarshi harbiy harakatlar olib boradi. 1923-yil Ibrohimbekning topshirigʻi bilan Isoxon Eshon Regar, Hisor, Qoratogʻ va Surxon vohasida faoliyat olib boruvchi qoʻrboshilar guruhi Rahmon Dodxoh, Oʻtanbek, Temurbek va Hurrambek guruhlarni kuchaytirish toʻgʻrisidagi farmon bilan bilan joʻnatilganda, chekistlar tomonidan Bobotogʻda qamoqqa olingan. Dushanbe GPUsi tomonidan qamoqqa olingan Isoxon Eshonni chekistlar qamoqqa saqlashda hech asos topa olmay, uni yetti oydan keyin ozod qilishadi. Yirik boylardan biri Hoji Yoqubboy va Togʻayboylarning kafilligi asosida Isoxon Eshon qamoqdan chiqariladi. U ozodlikdan chiqqan 2 yil davomda dehqonchilik bilan shugʻullangan. 1925-yilda u yana qamoqqa olinadi va Dushanbe GPU qamoqxonasida Mirzonazar, Sohib komandir va Mulla Odina bilan birgalida qamoqda qochadi. 1926-yil Afgʻonistonga koʻchib oʻtib, Jillikoʻl tumanida yashay boshlaydi. U Avgʻonistonda yana uylandi va shu yerda qoladi.
Isoxon Eshon Afgʻoniston yashagan paytlarda Ibrohimbek yigitlari va ularni guruhiga yangi kelib qo‘shilgan bir qancha muhojir oilalarni oziq-ovqat bilan ta‘minlash topshirilgan. Ibrohimbek qo‘rboshi Qatag‘on-Badaxshonda mustahkam o‘rnashib olgach, 1930-yilda Chayobni egallashga muvaffaq bo‘ladi. Shundan soʻng Isoxon Eshon Chayobda sakkiz oy davomida hokim sifatida harbiy va fuqarolik hokimiyatini boshqaradi. 1931-yil Osoxon Eshonning rahbarligi ostida Shulyum, Jonbuloq, Qoʻrgʻon, Hurruyat, Jarbuloq, Jineshki, Qayragʻoch qishloqlarida qizil armiyaga qarshi kurashlar olib boradi. Afg‘onlar bilan munosabatlar yomonlashgach, Isoxon eshon Aylaboddagi muhojir oilalarni chegaraga yaqin bo‘lgan joylarga ko‘chirish to‘g‘risida Ibrohimbekdan buyruq oladi. Isoxon eshon qo‘l ostida qolgan oilalar bilan avval Kostak, undan so‘ng Chayobga joylashadi. Vaziyat yumshamagach Isoxon muhojir oilalarni Amudaryoning Chubek mavzesi orqali Sovet davlatiga o‘tkazib yuborib, o‘zi Afgʻonistonda qoladi. Afg‘onlarning hujumlaridan so‘ng o‘zi ham chegarani kesib o‘tadi. Afgʻonistondan qaytgach Choltog‘dagi birinchi qurultoyda Ibrohimbekning eng yaqin maslahatchisi sifatida qatnashgan. Unga Bobotog‘ va Hisorda Sovet armiyasiga qarshi janglarni tashkillashtirish vazifasi beriladi. Shundan keyin Isoxon shu hududlarga jo‘nagan. Ibrohimbek Isoxonni Surxondaryo va Bobotog‘dagi noibi etib tayinlaydi. Isoxon Bobotog‘ga endi yetib borganda sovetlar Afgʻonistondan kelgan barcha muhojir oilalarni Nauga olib ketgani to‘g‘risida xabar keladi. Shundan keyin Ibrohimbek bilan birlashib Boysunga jo‘naydi. 17 kun qizil armiyaga qarshi kurash olib boradi. Shu paytda Isoxon safdoshlari Alimardon dodxoh, Azim Marqa, Mirza Qayum, G‘afur bilan taslim bo‘lish uchun Stalinobod (hozirgi Dushanbe) ga ketadi. 1931-yil 22-iyundada qo‘lga olinadi.
1932-yil 13-aprelda sovet hokimiyati qarori bilan Toshkentda 47 yoshida otib tashlangan. Isoxon eshon avlodlari hozirgi paytda Tojikiston va O‘zbekistonda yashaydi.
Avenas
Avenas Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Rhône departamenti Villefranche-sur-Saône tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
106 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 11,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 9,5 km2. Dengiz sathidan 497 – 887 m balandlikda joylashgan.
Achabal bogʻi
Achabal bogʻi, „shahzodalar maskani“, Hindistonning Anantnag tumani, Achabal shahrida Kashmir vodiysining janubi-sharqiy uchida joylashgan Boburiylarning kichik bogʻi. Bogʻ Himolay togʻlari yaqinida joylashgan.
Tarixi
Bu joy, shuningdek, Brang Parganadagi Vani Divalgam qishlogʻining tepalik ostidagi bulogʻi bilan ham mashhur. Buloq suvi deodar daraxtlari bilan zich qoplangan pastak tog‘ etagiga yaqin va bir necha joylardan otilib chiqadi. Suv baʼzi joyda odam sig‘adigan darajada kattalikdagi qiyshiq yoriqdan otilib chiqadi va balandligi taxminan 18 dyumni, diametri esa bir futni tashkil etadi.
Microsoft Silverlight
Microsoft Silverlight (talafuzzi: "silverlayt") veb-brauzerga qoʻshimcha komponentdir. U dasturlarga animatsiya, vektor grafika, audio-video chalish va boshqa boy internet dasturi imkonlarini beradi.
Mötz
Mötz Avstriyaning Tirol yerida joylashgan kommunadir. Imst (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 5.86 km2. 1226 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Krurova goʻzallari
Krurova goʻzallari - neolit davriga mansub ikki ayol jasadi. Xitoylik arxeologlar Krurova hududidagi Kunchi daryosi yaqinida joylashgan ikki qad. qabrdan topishgan (1979, 1980-yillar). Birinchi qabr tepasiga nur sochib turgan quyoshni eslatuvchi 6 qator doyra shaklida qoziqlar qoqilgan. Unga taxminan 20 yoshlarda vafot etgan, boshiga choʻqqi namat kuloh, oaqlarida etik, bir ayol va goʻdak dafn qilingan boʻlib, ular dagʻal namat ustida yotibdi. Jasadning ikki yonida navdalardan nafis qilib toʻqilgan, ichiga bugʻdoy solingan savatlar bor. Bu ayolning hayotlik chogʻida gʻoyatda goʻzal boʻlganligi uning yelkasiga qadar tushib turgan zarrin sochlari, uzun kipriklari, nozik lablari va qirra burnidan yaqqol koʻrinib turibdi. Ikkinchi qabrdagi ayol jasadi esa qoʻy terisi bilan kafanlanib, tik holda dafn qilingan. taxminan 40 yoshlarda qazo qilgan bu ayol ham avvalgisi kabi kiyintirilgan, yuz tuzilishi chiroyli. Uning atrofiga tosh, suyak va yogʻochdan yasalgan haykalchalar qoʻyilgan. Uning ham boshida choʻqqi namat kuloh, oyoqlarida etik, boʻylari 5 sm dan 50 sm gacha, ensalariga qadar tushib turgan sochlari esa mayda qilib oʻrilgan, koʻzlari qora va lablari qizil boʻyoq bilan pardozlangan. Ikkala ayol jasadi oʻzlari koʻmilgan zaminning qulay tabiiy shartsharoiti tufayli, goʻyo moʻmiyolangandek juda yaxshi saqlangan.
Abduxoliq Aytboyev.
Arad okrugi
Arad okrugi — Ruminiyaning Vengariya bilan chegara hududida joylashgan maʼmuriy boʻlinmasi boʻlib, mamlakatning gʻarbiy qismidagi okrug sanaladi. Okrugning maʼmuriy markazi Arad shahrida joylashgan. Arad okrugi Danube–Criș–Mureș–Tisa Euro hududining bir qismi hisoblanadi.
Xolislar
Xolislar — jinoyat protsessida ishtirok etuvchilardan biri, Oʻzbekiston Respublikasi JPKga koʻra, X. surishtiruvchi, tergovchi, prokuror tomonidan tergov harakati yoki boshqa harakatlar oʻtkazilganligini, uni oʻtkazish jarayoni va natijalarini tasdiqlash uchun chaqiriladi. Ular ishning oqibatidan manfaatdor shaxs boʻlmasligi lozim. Tergov harakatini boshlashdan oldin X.ga ularning huquq va majburiyatlari tushuntiriladi. Bu huquq va majburiyatlar Oʻzbekiston Respublikasi JPKda koʻrsatilgan (74modda). Dastlabki tergovda tintuv oʻtkazish, koʻzdan kechirish, guvohlantirish, tergov eksperimenti oʻtkazish, tanib olish uchun koʻrsatish, koʻrsatuvni hodisa yuz bergan joyda tekshirish, eksperiment tadqiqotini oʻtkazish uchun namunalar olish, murdani eksgumatsiya qilish kabilar kamida 2 nafar xolis ishtirokida amalga oshiriladi. X.ni ishga jalb qilish dalillarni tiklashda katta ahamiyatga ega.
Arad okrugi
Nomi
Vengrchada u „Arad megye“, serbchada „Aradski okrug“, nemischada „Kreis Arad“ nomlari bilan ataladi. Okrugning maʼmuriy markazi ham Arad deb nomlangan.
Glen Burnie
Glen Burnie AQShning Maryland shtatida joylashgan shahardir. Anne Arundel County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
38922 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Vrbno pod Pradědem
Vrbno pod Pradědem Chexiya Respublikasida joylashgan aholi punkti. Uning 4839 ga yaqin aholisi bor.
Lauenburg
Lauenburg  Germaniyaning Schleswig-Holstein yerida joylashgan shahardir. Ushbu shahar Herzogtum Lauenburg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 9,54 km2. 11 220 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Lauenburgning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Krurova
Krurova, Krorayva (Kiroroyva) — qad. tarixiy-madaniy viloyat va davlat (mpl. av. 4—3-ming yillik — milodiy 5-asr). Sharqiy Turkistondagi Loʻbnur (Lobnor) koʻlining jan.da boʻlgan. Miloddan avvalgi 2-asrning 2-yarmida Xitoyning Sharqiy Turkiston va Dananta qarshi tajovoʻzi vaqtida bu yerda Xitoy harbiy manzilgoxlari vujudga kelgan. Mahalliy tub atama — Kiroroyva milodiy 3— 4-asrlarga oid kharoshthi bitiklarida qayd etilgan. Buyuk ipak yoʻlidya joylashganligi tufayli milodning boshlarida ravvaq topgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida K.dan turli tillarda (kharoshthi, xoʻtansak, xitoy, tibet, tohar va boshqalar) bitilgan yozma hujjatlar topilgan. Bu hujjatlarni oʻrganish milodning boshlarida bu yerga koʻplab hindlarning koʻchib kelganligi, ularning K.da roli katta boʻlganligidan dalolat beradi. Xususan, K. dagi hukmron sulola vakillari hind ismlari (Tajaka, Peniyi, Amgoki, Maxiri, Vashmana) va unvoni — mahoroja deb atalgan. Milodiy 3—4-asrda K. kichik davlat boʻlib, tarkibida Loʻbnur koʻli atrofidagi hudud va Taqla-Makon choʻlining jan.-sharqiy tomonidagi vohalar kirgan. K. aholisi negizini hind-yevropa xalqlari tashqil etib, hindlar, eroniylar katta rol oʻyvagan, xitoylar ozchilikni tashqil qilgan. K. shaharsozlik, qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, polizchilik, chorvachilik, xalqaro savdo va tovar-pul munosabatlarida yuksak darajaga erishgan. Buddizm davlat dini boʻlgan. K. hududidan Krurova goʻzallari topilgan.
Adabiyot
Abduxoliq Aytboyev.
Takeshi Okada
Takeshi Okada (岡田 武史; 25-avgust 1956-yilda tugʻilgan) — yaponiyalik futbolchi.
Terma jamoadagi faoliyati
Milliy terma jamoadagi ilk debyutini 1980-yili 9-iyun Hong Kong terma jamoasi bilan boʻlgan oʻyinda oʻtkazgan. Shu vaqtga qadar u milliy terma jamoa safida 24 ta oʻyinda ishtirok etib kelgan.
AQSh iqtisodiyoti
AQSh iqtisodiyoti — oʻta yuqori darajadagi rivojlangan aralash iqtisodiyot. Amerika Qoʻshma Shtatlari dunyodagi eng katta nominal YaIMga hamda juda katta iqtisodiy boyliklarga egalik qilib, hozirda dunyo mamlakatlarining xarid qobiliyati pariteti (XQP) boʻyicha hisoblangan yalpi ichki mahsuloti boʻyicha Xitoydan keyingi ikkinchi oʻrinni egallab turibdi. Mamlakat yaqin vaqtlarga qadar jon boshiga toʻgʻri keladigan YaIM (nominal) boʻyicha dunyoda sakkizinchi oʻrinni egallab turgan, ammo 2022-yil holatiga koʻra, aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan YaIM boʻyicha toʻqqizinchi oʻrinni qayd etdi. AQShning 2022-yildagi nominal YaIM hajmi jahon iqtisodiyotining 25,4 foizini, XQP boʻyicha YaIM hajmi esa taxminan 15,6 foizini tashkil etdi. Qoʻshma Shtatlar dunyodagi eng taraqqiy etgan texnologik va innovatsion iqtisodiyotga ega mamlakatlardan biri sanaladi. AQSh firmalari texnologik yutuqlarda, ayniqsa, sunʼiy intellekt, kompyuter, farmatsevtika, tibbiyot, aerokosmika va harbiy texnika sohalarida yetakchi oʻrinlarni band etib turibdi. AQSH dollari xalqaro savdoda eng keng qoʻllaniladigan yetakchi valyuta boʻlib, u mamlakat iqtisodiyoti, barqaror hukumati, armiyasi hamda neft-dollar tizimiga mos standart valyuta sifatida qoʻllanilishi sabab dunyo boʻylab keng tarqalgan, shuningdek, yevrodollar AQShning ulkan tashqi bozori bilan bogʻliq boʻlgan dunyodagi eng yirik zaxira valyutasi sanaladi. Baʼzi mamlakatlarda dollar rasmiy valyuta sifatida qabul qilingan. Boshqa mamlakatlarda esa asosiy toʻlov valyutasi sifatida foydalanib kelinadi. AQShning eng yirik savdo hamkorlari Xitoy, Yevropa Ittifoqi, Kanada, Meksika, Hindiston, Yaponiya, Janubiy Koreya, Buyuk Britaniya va Tayvandir. Qoʻshma Shtatlar dunyodagi eng yirik import qiluvchi davlat boʻlishi bilan birgalikda eksport borasida ikkinchi oʻrinda turuvchi davlat hamdir. AQSh bir qancha davlatlar, jumladan, USMCA (United States-Mexico-Canada Agreement) mamlakatlari, Avstraliya, Janubiy Koreya, Shveysariya, Isroil kabi davlatlar bilan shartnoma asosida savdo munosabatlarini oʻrnatgan. Mamlakat, shuningdek, muzokaralar olib borilayotgan bir qator boshqa davlatlar bilan ham erkin savdo aloqalariga ega.
AQSh iqtisodiyoti moʻl-koʻl tabiiy resurslar, rivojlangan infratuzilma va yuqori mahsuldorligi bilan ajralib turadi. 2019-yil holatiga koʻra, mamlakat 44,98 trillion AQSh dollarlik tabiiy resurslarning umumiy hisoblangan qiymati boʻyicha dunyoda ikkinchi oʻrinda ekanligi aytilgan, ammo manbalarda bu hisob-kitoblarni ifodalovchi raqamlar farqli keltirilgan. Amerikaliklar Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiga aʼzo davlatlar orasida uy-xoʻjalik buyumlarining moʻlligi va ishchi-xodimlari yuqori daromadga egaligi bilan ajralib turadi. 2013-yilda amerikalik ishchi-xodimlar oʻrtacha daromadi boʻyicha dunyoda oltinchi oʻrinni egallagan. Bu koʻrsatkich amerikalik fuqarolar daromadi boʻyicha 2010-yildagi toʻrtinchi oʻrindan biroz pastga tushib qolganini koʻrsatadi.
Arthur Schopenhauer
Arthur Schopenhauer (22 fevral, 1788 – 21 sentabr, 1860) olmon faylasufi boʻlgan. Falsafiy pessimizm asoschisi hisoblanadi. Gyottingen universitetida tabiatshunoslik va falsafani oʻrgangan. Berlin universitetida privatdotsent (1820—31). Schopenhauer oʻzini Gaitning shogirdi, izdoshi hisoblagan. Ayni paytda falsafiy qarashlari noratsional tafakkur tarziga moyil. Schopenhauer nazdida olam ixtiyor va tasavvur sifatida namoyon boʻladi. Ixtiyor — mutlaq ibtido, butun mavjudlikning asosi, narsa oʻzida; tasavvur — voqelik, his etish, tafakkur, hayolot, nihoyat, butun olamning oʻzi; uni subʼyekt hissiy aʼzolari va ongi bilan koʻz oʻngida gavdalantirishi mumkin. "Olam — mening tasavvurim", deydi u; inson koʻz ochishi bilan duch kelgan hidlaru ranglarga, tovushlaru sukunatga, issigʻu sovuqqa toʻla olam faqat tasavvurdan iborat. Ixtiyor tasavvurga oʻxshamaydi, u sirli, hali kashf etilmagan, ehtimol, umuman kashf etib boʻlmaydigan narsa. U makon va zamonda yashaydigan mavjudotlarning paydo boʻlishini taʼminlaydigan kuch, lekin oʻzi makon va zamonga boʻysunmaydi. Inson eng avvalo, ixtiyor etguvchi, istaguvchi, hirs qoʻyguvchi va shundan keyingina bilguvchi, fikrlovchi mavjudot. Insonning yashashga boʻlgan ixtiyori, istagi gʻoyatda kuchli, u yashash istagida yangidanyangi ixtiyor iskanjasiga tushaveradi. Ixtiyor changalidan qutulish uchun odam barcha xohishistaklardan yuz oʻgirmogʻi kerak. Shunda u haqiqiy xotirjamlikka, istaksiz umrga erishadi. Buni Schopenhauer budda dini bilan bogʻliq holda izohlaydi. Bu dinning baʼzi gʻoyalarini Schopenhauer Gʻarb uchun boʻlajak model sifatida olib qaraydi. Chunonchi nirvanaga yetishish gʻoyasiga ixtiyor va tasavvurlar nuqtai nazaridan yondashadi. Schopenhauer olamni Budda kabi roʻyo deb biladi. Schopenhauer fikricha, insondagi xudbinlikni ijtimoiy tuzilmalarning oʻzi yenga olmaydi, bu illatdan sanʼat yordamida qutulish mumkin. Schopenhauer shafqat hissini axloqning asosi deb biladi. Schopenhauer gʻoyalari 20-asr falsafasidagi turli oqimlar — hayot falsafasi, psixoanaliz, intuitivizm va boshqalarga asos boʻldi. Asosiy asarlari: "Olam — ixtiyor va tasavvur sifatida" (1819—44), "Axloqshunoslikning ikki asosiy muammosi" (1837—39), "Hayot maktabining hikmatlari" (1851).
AQSh iqtisodiyoti
Amerikaning Nyu York fond birjasi va NASDAQ fond birjasi bozor kapitallashuvi hamda savdo hajmi boʻyicha dunyodagi eng yirik fond birjalari hisoblanadi. AQShga kiritilgan xorijiy investitsiyalar deyarli 4,0 trillion dollarni tashkil etadi, mamlakatning xorijiy mamlakatlarga kiritgan sarmoyasi esa 5,6 trillion dollardan koʻproq. AQSh iqtisodiyoti venchur kapitali hamda global tadqiqot va ishlanmalarni moliyalashtirish boʻyicha xalqaro reytingda birinchi oʻrinni egallab turibdi. 2018-yilda isteʼmol xarajatlari AQSh iqtisodiyotining 68% ini tashkil etgan boʻlsa, 2017-yilda bu xarajatlarning mehnat daromadi bilan qondirilgan ulushi 43% ni tashkil etgan. AQSh dunyodagi eng katta isteʼmol bozoriga ega mamlakatdir. Mamlakatning mehnat bozori butun dunyodan immigrantlarni oʻziga jalb qilib keladi va migratsiya darajasi boʻyicha dunyodagi eng yuqori koʻrsatkichlardan birini qayd etib turibdi. AQSh biznes yuritish qulayligi indeksi, global raqobatbardoshlik indeksi va boshqa shu kabi tadqiqotlar boʻyicha eng yaxshi natijalar koʻrsatgan davlatlardan biri sanaladi.
AQSh iqtisodiyoti 2007-yil dekabridan 2009-yil iyuniga qadar davom etgan Jahon moliyaviy inqirozi davrida jiddiy iqtisodiy tanazzulni boshidan kechirgan. Mamlakat YaIM inqirozdan oldingi (2007-yil oxiri) darajaga 2011-yilda, ishchi-xodimlarning sof daromadi 2012-yil 2-choragida , qishloq xoʻjaligidan tashqari ish haqi 2014-yil may oyida , ishsizlik darajasi 2015-yil sentyabr oyida erishgan. Ushbu sohalarda qayd etilgan umumiy oʻsish keyinchalik ham rekord darajada davom etgan. 2017-yilda AQSh 156 ta davlat orasida daromadlar tengsizligi boʻyicha 41-oʻrinni egalladi, bu Gʻarb olamida eng yuqori koʻrsatkich edi.
Mustamlaka davri va XVIII asr
AQShning iqtisodiy tarixi XVII—XVIII asrlarda Sharqiy dengiz sohillari boʻylab joylashgan Britaniya aholi punktlaridan boshlangan. Amerikada 1700-yillardan keyin aholi soni, import va eksport tez surʼatlar bilan oʻsib bordi. Mamlakat Afrika, Osiyo mamlakatlari va asosan Yevropa koloniyalari bilan savdo aloqalarini yoʻlga qoʻygan. Keyinchalik XVIII asr oxirida AQShni tashkil etgan Oʻn uchta koloniya Britaniya imperiyasi hukmronligidan ozod boʻlib, mustaqillikka erishgan. Ozod etilgan koloniyalar iqtisodiyoti tez orada mustamlakachilikka ixtisoslashgan iqtisodiyotdan qishloq xoʻjaligiga yoʻnaltirilgan iqtisodiyotga aylandi.
XIX asr
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/LOSSING%281876%29_p293_WASHBURN%27S_%26_MOEN_MANUFACTURING_CO.%2C_WORCESTER%2C_MA.jpg/220px-LOSSING%281876%29_p293_WASHBURN%27S_%26_MOEN_MANUFACTURING_CO.%2C_WORCESTER%2C_MA.jpg|thumb| Worcesterdagi Washburn va Moen ishlab chiqarish kompaniyasi, Massachusetts, [[1876-yil]]
180 yil ichida AQSh jahon iqtisodiyotining beshdan bir qismini oʻzida jamlagan ulkan, integratsiyalashgan va sanoatlashgan iqtisodiyotga aylandi. Natijada, yalpi ichki mahsulotining aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan katta ulushi mamlakatning Britaniya imperiyasidan, shuningdek, ilgari iqtisodiy jihatdan yetakchi boʻlgan boshqa mamlakatlardan oʻzib ketishini taʼminladi. AQSh iqtisodiyoti yuqori ish haqi toʻlash tizimini saqlab qoldi va butun dunyodan millionlab muhojirlarni oʻz sanoatiga jalb qilib keldi. Ommaviy ishlab chiqarish 1820—1830-yillarda hunarmandlarning oʻz ishini sanoat darajasida yoʻlga qoʻyishiga olib keldi. Yangi hukumat bu jarayonda patentlash ishiga alohida eʼtibor berdi.
1800-yillarning boshlarida Qoʻshma Shtatlar asosan qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullangan va aholisining 80 foizdan ortigʻi dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlgan agrar davlat boʻlgan. Mamlakat ishlab chiqarishining katta qismi birlamchi xom ashyo, yogʻoch ishlab chiqarish, tegirmon hamda toʻqimachilik sohasi, etik va poyabzallar ishlab chiqarishga yoʻnaltirilgan edi. Oʻz navbatida AQShda boy resurs fondlarining mavjudligi XIX asrda jadal iqtisodiy oʻsishga, ekin maydonlarining koʻpligi fermerlar sonining ortishiga imkon berdi. Mamlakatda ishlab chiqarish, xizmat koʻrsatish, transport va boshqa sohalardagi faollik sabab qishloq xoʻjaligiga nisbatan aynan bu sohalarning ancha tez surʼatlar bilan oʻsib borishi kuzatildi. Shu tariqa 1860-yilga kelib AQShda qishloq aholisining ulushi 80 foizdan 50 foizga qisqardi.
Mamlakatda XIX asrda yuz bergan inqirozlar koʻplab moliyaviy pasayishga yoʻl ochdi. 1837-yilda yuz bergan inqiroz banklarning ishdan chiqishi va oʻsha paytdagi rekord darajadagi ishsizlik darajasiga sabab boʻlib, besh yil davom etgan iqtisodiy depressiyaga aylandi. Iqtisodiyotda asrlar davomida sodir boʻlgan katta oʻzgarishlar sababli hozirgi yaqin tarixda roʻy bergan zamonaviy iqtisodiy inqirozlarni dastlabki Jahon iqtisodiy inqirozi bilan solishtirish biroz mushkul. Ikkinchi jahon urushidan keyingi iqtisodiy inqirozlar avvalgi inqirozlarga nisbatan unchalik ham jiddiy oqibatlar bilan kechmagan, ammo buning aniq sabablari hozirga qadar nomaʼlum.
XX asr
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/NIE_1905_Petroleum_-_oil_wells_at_Los_Angeles.jpg/220px-NIE_1905_Petroleum_-_oil_wells_at_Los_Angeles.jpg|thumb| Los Anjelesdagi neft quduqlari, Kaliforniya, 1905-yil Asr boshlarida yangi innovatsiyalar qilish va mavjud innovatsiyalarning takomillashtirilishi amerikalik isteʼmolchilarning turmush darajasini yaxshilash uchun xizmat qildi. Koʻpgina firmalar umummilliy faoliyatlarni amalga oshirish uchun keng miqyosdagi iqtisodiyot va yaxshi aloqa imkoniyatlaridan foydalangan holda yiriklashdi. Ushbu sohalarda narxlarning oshishiga va ishlab chiqarishning pasayishiga olib keladigan monopoliyalar qurish imkoni kuchaydi, ammo bu firmalarning koʻpchiligi xarajatlarni shunchalik tez qisqartirdiki, maqsad ushbu tarmoqlarda narxlarni pasaytirish va koʻproq tovar ishlab chiqarishga qaratildi. Koʻpgina ishchilar dunyodagi eng yuqori ish haqini taklif qiladigan ushbu yirik firmalarda ishlash uchun keng miqyosdagi raqobatga kirishdilar.
Qoʻshma Shtatlar kamida 1920-yillardan beri YaIM boʻyicha dunyodagi eng yirik milliy iqtisodiyot boʻlib kelgan. 1930-yillardagi Buyuk depressiyadan keyingi koʻp yillar davomida, iqtisodiy inqiroz xavfi jiddiy paydo boʻlganida, hukumat isteʼmolchilarning koʻproq pul sarflashini ragʻbatlantirish uchun soliqlarni qisqartirish va pul massasining tez oʻsishiga yordam berish orqali iqtisodiyotni mustahkamladi. Iqtisodiyotni barqarorlashtirishning eng yaxshi vositalari haqidagi gʻoyalar 1930- va 1980-yillar orasida sezilarli darajada oʻzgardi. 1933-yilda boshlangan Yangi shartnoma davridan 1960-yillardagi Buyuk jamiyat tashabbuslarigacha milliy siyosatchilar iqtisodiyotga taʼsir koʻrsatish uchun asosan fiskal siyosatga tayandilar. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/B-24_Liberator_Consolidated-Vultee_Plant%2C_Fort_Worth_Texas.jpg/220px-B-24_Liberator_Consolidated-Vultee_Plant%2C_Fort_Worth_Texas.jpg|thumb| Consolidated-Vultee zavodida yigʻilgan Consolidated B-24 Liberators, [[Fort Worth (Texas), 1943-yil]] Yigirmanchi asrdagi jahon urushlari paytida Qoʻshma Shtatlar qolgan jangchi davlatlarga qaraganda yaxshiroq natijaga erishdi, chunki Birinchi jahon urushi va Ikkinchi jahon urushining aksariyat janglari Amerika hududida (va oʻsha paytdagi 48 shtatda) boʻlmagan. Shunga qaramay, hatto Qoʻshma Shtatlarda ham urushlar qurbonlikni anglatardi. Ikkinchi jahon urushi kechayotgan davrning eng yuqori choʻqqisida AQSh yalpi ichki mahsulotining qariyb 40 foizi urush uchun tovar ishlab chiqarishga ajratilgan. Iqtisodiyotning katta sohalari toʻgʻrisidagi qarorlar asosan harbiy maqsadlarda qabul qilingan va deyarli barcha tegishli mablagʻlar urush harakatlariga ajratilgan. Koʻpgina tovarlar ratsionga olingan, narxlar hamda ish haqi nazorat qilingan va koʻplab uzoq muddatli isteʼmol tovarlari ishlab chiqarilmagan. Ishchi kuchining katta qismi harbiy xizmatga jalb qilingan, qolgan ishchilar yarim oylik maosh uchun ishlagan va ularning ham qariyb yarmi qiyinchilikdan aziyat chekkan.
Britaniyalik iqtisodchi John Maynard Keynes tomonidan ilgari surilgan yondashuv hukumat ishlariga saylangan mansabdor shaxslarga iqtisodiyotni boshqarishda yetakchi rolni berdi, chunki xarajatlar va soliqlar AQSh prezidenti hamda Kongress tomonidan nazorat qilinadi. „ Baby Boom “ davrida, 1942—1957-yillarda tugʻilishning keskin oʻsishi kuzatildi; Bunga tushkunlik yillarida kechikkan nikohlar va farzand koʻrish, farovonlikning oʻsishi, shahar atrofidagi yakka tartibdagi uylarga boʻlgan talab (shahar ichidagi kvartiralardan farqli oʻlaroq) va porloq kelajakka qaratilgan yangi optimistik fikrlar sabab boʻlgan. „Boom“ taxminan 1957-yilda koʻtarildi, keyin asta-sekin pasaydi. 1973-yildan keyingi yuqori inflyatsiya, foiz stavkalarining oʻsishi va ishsizlik davri iqtisodiy faoliyatning umumiy surʼatini tartibga solish vositasi sifatida olib borilayotgan fiskal siyosatga ishonchni zaiflashtirdi.
AQSh iqtisodiyoti 1946-yildan 1973-yilgacha oʻrtacha 3,8% ga oʻsib, xususiy biznes egalarining real daromadi oʻrtacha 74% ga (yoki yiliga 2,1%) oshgan.
Mamlakatda soʻnggi oʻn yilliklardagi ishlab chiqarish hajmining tushib ketishi boʻyicha eng past natija 2007—2008-yillardagi moliyaviy inqiroz davrida kuzatilgan. Oʻshanda YaIM 2008-yil bahoridan 2009-yilning bahoriga qadar 5,0% ga kamaydi. Boshqa yirik inqirozlar 1957—1958-yillarda sodir boʻldi, 1973-yildagi neft inqirozidan keyin YaIM 3,7% ga, 1973-yil oxiridan 1975-yil boshigacha 3,1% ga va 1981—1982-yillarda 2,9% ga kamaydi. Eng soʻnggi moliyaviy inqiroz 1990—1991-yillardagi pasayishni ichiga olgan boʻlib, bunda ishlab chiqarish 1,3% ga va 2001-yildagi retsessiyada YaIM 0,3% ga pasaydi; 2001-yildagi pasayish atigi sakkiz oy davom etgan. Boshqa tomondan, iqtisodiy oʻsishning eng kuchli, barqaror davrlari 1961-yil boshidan 1969-yil oʻrtalarigacha kechgan boʻlib, 53% ga (yiliga 5,1%), 1982-yil oxiridan 1990-yil oʻrtalarigacha esa 37% ga (yiliga 4%), 1991-yil oʻrtalaridan 2000-yil oxirigacha 43% ga (yiliga 3,8%) oʻsib, ijobiy natija qayd etgan. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/New_McDonald%27s_restaurant_in_Mount_Pleasant%2C_Iowa.jpg/220px-New_McDonald%27s_restaurant_in_Mount_Pleasant%2C_Iowa.jpg|thumb| [[Mount Pleasant (Iowa)|Iyova shtatining Mount Pleasant shahridagi McDonald's restorani]] 1970—1980-yillarda „Yaponiya iqtisodiyoti AQShnikidan oshib ketadi“, — degan taxmin AQShda keng tarqalgan, ammo bu jarayon sodir boʻlmadi.
1970-yillardan boshlab bir qancha rivojlangan davlat maqomiga oʻtishga harakat qilayotgan davlatlar AQSh bilan iqtisodiy farqlarini yoʻq qila boshladilar. Koʻpgina hollarda, mamlakatlar buni ilgari AQShda ishlab chiqarilgan tovarlarni yetkazib berish xarajatlarini kamaytirish va yuqori foyda olish uchun kamroq pul evaziga ishlab chiqarishi mumkin boʻlgan boshqa mamlakatlardan import qilish bilan amalga oshirdilar. Boshqa hollarda, baʼzi mamlakatlar asta-sekin ilgari faqat AQSh va bir nechta boshqa mamlakatlarda ishlab chiqarilishi mumkin boʻlgan mahsulot yoki xizmatlarni ishlab chiqarishni oʻrgandilar. Shu sababli AQShda real daromad oʻsishi sekinlashdi.
XXI asr
Amerika Qoʻshma Shtatlari iqtisodiyoti 2001-yilda retsessiyani boshdan kechirdi, ish oʻrinlarining qayta tiklanishi gʻayrioddiy darajada sekinlik bilan kechdi, ish oʻrinlari soni 2005-yil yanvarigacha 2001-yil fevralidagi darajasiga qaytmadi. Ushbu „ishsizlikni tiklash“ uy-joy qarzlari va toʻlanmagan boshqa kattaroq qarzlar muammosi bilan bir vaqtda sodir boʻldi, uy xoʻjaliklari qarzining YaIMga nisbati 2001-yil 1-chorakdagi rekord daraja boʻlgan 70% dan 2008-yilning 1-choragida 99% gacha koʻtarildi. 2006-yilda uy-joy narxlari pasayishni boshlaganida, ipoteka kreditlari uchun berilgan qimmatli qogʻozlarning qiymati keskin pasayib ketdi. Koʻpgina ipoteka kompaniyalari va boshqa depozitar boʻlmagan banklar (masalan, investitsiya banklari) 2007—2008-yillarda ogʻir iqtisodiy inqirozga duch kelishdi. Bank inqirozi 2008-yil sentyabr oyida Lehman Brothersning bankrot boʻlishiga yoʻl ochib berdi. thumb| Prezident Donald Trump [[Amerika Qoʻshma Shtatlari avtomobilsozlik sanoati|avtomobil sanoatining asosiy yetakchilari bilan, 2017-yil]] Bush maʼmuriyati (2001—2009) va Obama maʼmuriyati (2009—2017) banklarni inqirozdan qutqarish dasturlari va yuqori davlat taqchilligi orqali Keynes ragʻbatlantirishini qoʻllagan, Federal zaxira banki esa deyarli nol foizda berilayotgan stavkalarni qoʻllashni davom ettirgan. Bu chora-tadbirlar iqtisodiyotning tiklanishiga yordam berdi, 1947-yildan sodir boʻlayotgan va iqtisodiyotning rivojlanishiga jiddiy toʻsiq boʻlayotgan omillar bartaraf etildi, uy xoʻjaliklari 2009—2012-yillarda qarzlarni toʻladi. Real YaIM 2011-yil, uy xoʻjaliklarining sof boyligi 2012-yil 2-choragi , qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan ish haqi 2014-yil may , ishsizlik darajasi 2015-yil sentyabriga kelib inqirozdan oldingi (2007-yil oxiri) holatiga qaytdi. Ushbu oʻzgarishlarning har biri oʻsha sanalardan soʻng iqtisodiy inqirozni boshdan kechirgan hududlarga kirib bordi va 2018-yil aprel oyida avvalgi darajasiga yetdi, bu AQSh iqtisodiyotining shu davrgacha kechirgan inqirozlaridan tiklanishi boʻyicha ikkinchi eng uzun muddat boʻldi.
AQShda davlat qarzining oʻlchovi boʻlgan xalqning qarzi XXI asr davomida oʻsib bordi. 2000-yildagi 31% dan 2009-yilda 52% ga koʻtarilib, 2017-yilda YaIMning 77% iga yetgan AQSh qarzi boʻyicha 207 ta mamlakat ichida 43-oʻrinni egalladi. Daromadlar tengsizligi 2007-yilda eng yuqori choʻqqisiga chiqdi va Jahon moliyaviy inqirozi davrida pasaydi, AQSh bu koʻrsatkich boʻyicha 2017-yilda 156 ta mamlakat orasida 41-oʻrinni egalladi (yaʼni, boshqa mamlakatlarning 74% i daromadlarini AQShga qaraganda yaxshiroq taqsimlagan).
COVID-19 pandemiyasi davri
2020-yilning birinchi ikki choragida, Donald Trump prezidentligi davrida mart oyida chiqqan koronavirus tufayli AQSh iqtisodiyotining asosiy tarmoqlarini „yopib qoʻyishga“ toʻgʻri keldi va bu katta muvaffaqiyatsizlikka olib keldi. 2020-yil mart oyi holatiga koʻra, butun dunyo boʻylab pandemiya natijasida AQShning avtomobillar va sanoat mashinalari eksporti keskin kamaydi. 2020-yil mart oyida kuchga kirgan va tovar/xizmatlarga boʻlgan talabga salbiy taʼsir koʻrsatgan ijtimoiy masofa saqlash choralari AQSh yalpi ichki mahsulotining birinchi chorakda yillik 4.8% ga pasayishiga olib keldi, bu 2008-yilning toʻrtinchi choragidan beri kuzatilgan ishlab chiqarish qisqarishining eng yuqori koʻrsatkichi boʻldi. AQShning chakana savdosi 2020-yilning mart oyida rekord darajada 8,7% ga kamaydi. AQSh aviakompaniyasi ham daromadlari keskin kamayib ketgach jiddiy zarar koʻrdi. COVID-19 retsessiyasi Buyuk depressiyadan keyingi eng ogʻir va Jahon moliyaviy inqirozidan ham „yomonroq“ global iqtisodiy tanazzul deb taʼriflangan.
thumb|right|250px|[[Midtown Manhattan — dunyodagi eng katta markaziy biznes hududi ]] 2020-yil may oyida CNN ishsizlik maʼlumotlarini tahlil qilib, AQSh iqtisodiyoti 1930-yillardan buyon eng yomon koʻrsatkichga ega boʻlganini aniqladi. 8-mayga kelib, AQShda 14,7 foiz ishsizlik darajasi aniqlanib, rekord darajaga yetgan va aprel oyida 20,5 million ish oʻrinlari yoʻqolgan. AQSh Federal zaxira tizimi raisi Jerome Powell pandemiya tufayli AQSh iqtisodiyoti zaif iqtisodiy oʻsishdan toʻliq tiklanishi uchun „uzoq vaqt“ ketishi mumkinligi va yaqin kelajakda AQShdan „unumdorlikning past darajada oʻsishi va turgʻun daromadlar“ni kutish mumkinligi haqida ogohlantirdi. 2020-yil 31-mayga kelib, qirq milliondan ortiq amerikaliklar ishsizlik nafaqasini olish uchun ariza topshirgan.
2020-yilning iyuniga kelib, koronavirus pandemiyasi tufayli AQShning kontinental parvozlariga talabning pasayishi 15 ta aviakompaniyaning 75 ta mahalliy aeroportga xizmat koʻrsatishini hukumat tomonidan vaqtincha toʻxtatilishiga olib keldi. The New York Times 2020-yil 10-iyun kuni „AQSh byudjeti taqchilligi joriy moliya yilining dastlabki sakkiz oyi davomida rekord darajadagi 1,88 trillion dollargacha oʻsganini“ xabar qildi.
AQSh iqtisodiyoti 2021-yilda COVID-19 pandemiyasidan oldingi darajasiga tiklanib, 5,7 foizga oʻsdi, bu Ronald Reagan prezidentligidan (1981—1989) buyon eng yaxshi koʻrsatkich boʻldi.
2021—2022-yillar Qoʻshma Shtatlarda tarixan juda yuqori inflyatsiya oʻsishi qayd etildi, isteʼmol narxlari indeksi inflyatsiya darajasi 2022-yil iyun oyida 2021-yil iyuniga nisbatan 9,1 foizga yuqori boʻldi, bu mamlakatdagi soʻnggi 41 yil ichidagi eng yuqori inflyatsiya darajasi edi, tanqidchilar inflyatsiya oʻsishida Federal zaxira bankini boshqa omillar qatorida ayblamoqda. Inflyatsiya darajasi 2023-yil aprel oyida 4,9% ga yetdi, bu Federal zaxira banki ajratadigan 2% maqsadli kredit stavkasidan deyarli 3% yuqori edi.
Maʼlumotlar
Quyidagi jadvalda 1980—2021-yillardagi asosiy iqtisodiy koʻrsatkichlar (XVF xodimlarining 2022—2027-yillardagi hisob-kitoblariga koʻra) keltirilgan. 5% dan past inflyatsiya yashil rangda koʻrsatilgan : alt=CPI 1914-2022|center|thumb|400x400px| {{legend|#0076BA|[[Inflyatsiya}} {{legend|#EE220C |Deflyatsiya}} ]]
YaIM
right|thumb|300x300px| Qoʻshma Shtatlar real choraklik YaIM (yillik) hajmi right|thumb|300x300px| AQSh prezidentlari (Reagandan Obamagacha) va AQShning umumiy real (inflyatsiyaga moslashtirilgan) YaIM oʻsishi AQShning nominal yalpi ichki mahsulot hajmi 2017-yilda 19,5 trillion dollarni tashkil etib, yillik nominal YaIM 2018-yilning 1-choragida ilk bor 20 trilliondan oshgan va 20,1 trillion dollarga yetgan. AQSh YaIMning 70% ga yaqinini shaxsiy isteʼmol, 18% ini biznes investitsiyalari, 17% ini hukumat (federal, shtat va mahalliy, lekin isteʼmolda boʻlgan ijtimoiy sugʻurta kabi transfert toʻlovlari bundan mustasno) va 3% ini sof eksportning AQSh hisobiga salbiy savdo taqchilligi tashkil qiladi. Mamlakatda real yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarish va daromadning oʻlchovi boʻlib, 2017-yilda 2,3%, 2016-yilda 1,5% va 2015-yilda 2,9% ga oʻsdi. Real YaIM 2018-yilning 1-choragida 2,2%, 2018-yilning 2-choragida 4,2%, 2018-yilning 3-choragida 3,4% va 2018-yilning 4-choragida 2,2% yillik surʼatlarda oʻsdi; 2-chorak surʼati 2014-yilning 3-choragidan beri eng yaxshi oʻsish surʼati va 2018-yilda yalpi ichki mahsulotning 2,9% ga oʻsishi iqtisodiyotning oʻn yillikdagi eng yaxshi koʻrsatkichi boʻldi. 2020-yilda oʻsish surʼati COVID-19 pandemiyasi natijasida pasayishni boshladi, natijada YaIM 2020-yilning 1-choragida choraklik oʻsish surʼati −5,0% ga va mos ravishda 2020-yilning 2-choragida −32,9% ga qisqardi.
2014-yil holatiga koʻra, Xitoy xarid qobiliyati paritetini konvertatsiya qilish stavkalari boʻyicha oʻlchanadigan yalpi ichki mahsulot boʻyicha AQShdan eng yirik iqtisodiyot sifatida oʻtib ketdi. Amerika Qoʻshma Shtatlari bu muhim bosqichdan oldin bir asrdan koʻproq vaqt davomida eng yirik iqtisodiyot edi; Xitoy soʻnggi 40 yil ichida AQShning oʻsish surʼatlaridan uch baravar koʻproq oʻsdi. 2017-yil holatiga koʻra, Yevropa Ittifoqi yalpi ichki mahsuloti AQShga qaraganda taxminan 5% ga koʻproq edi.
AQShda aholi jon boshiga real YaIM (2009 dollar bilan oʻlchangan) 2017-yilda 52 444 dollarni tashkil etdi va 2010-yildan buyon har yili oʻsib bormoqda, yaʼni 1960-yillarda yiliga oʻrtacha 3.0%, 1970-yillarda 2.1%, 1980-yillarda 2.4%, 1990-yillarda 2.2%, 2000-yillarda 0.7% va 2010—2017-yillarda 0.9% oʻsgan. 2000-yildan beri oʻsishning sekinlashuvi sabablari iqtisodchilar tomonidan muhokama qilinmoqda va ular orasiga qarish demografiyasi, populyatsiya, ishchi kuchining sekinroq oʻsishi, unumdorlikning sekin oʻsishi, korporativ investitsiyalarning kamayishi, talabning pasayishiga olib keladigan daromadlar tengsizligi, asosiy innovatsiyalarning yetishmasligi hamda ishchi kuchining qisqarishi kiradi. AQSh 2017-yilda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot boʻyicha 220 mamlakat ichida 20-oʻrinni egalladi. Zamonaviy AQSh prezidentlari orasida Bill Clinton prezidentlik muddati davomida ikki marta real YaIMning eng yuqori umumiy foiz oʻsishiga erishdi, bu koʻrsatkich boʻyicha Reagan ikkinchi va Obama uchinchi oʻrinda boʻlgan.
Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, mamlakat YaIM rivojlanishi : AQSh real YaIM 2000-yildan 2014-yilning birinchi yarmigacha oʻrtacha 1,7% ga oʻsdi, bu 2000-yilgacha boʻlgan davrdagi oʻsgan YaIMning oʻrtacha koʻrsatkichining yarmini tashkil etdi.
Nominal YaIMning tarmoqlardagi tarkibi
thumb|190x190px| Turlari boʻyicha korxonalar soni (AQSh aholini roʻyxatga olish byurosi, 2019-yil) YaIMning tarmoqlardagi real tarkibi 2005-yilgi oʻzgarmas narxlarda (million dollarlarda) : Nominal YaIMning tarmoqlardagi tarkibi 2016-yil joriy narxlarda (million dollarlarda) :
Bandlik
right|thumb|380x380px| right|thumb|300x300px| AQSh prezidentlari va ish oʻrinlarining oʻsishi (foiz oʻzgarishi sifatida oʻlchangan) right|thumb|300x300px| Panel diagrammasi 2014—2017-yillarda har yili oʻlchanadigan toʻqqizta asosiy iqtisodiy oʻzgaruvchilarni koʻrsatadi. 2014—2016-yillar prezident Obama boshchiligining ikkinchi muddatiga toʻgʻri kelgan boʻlsa, 2017-yil prezident Trump davri boʻlgan. 2017-yili AQShdagi ishchi kuchi bozorida taxminan 160,4 million kishi faoliyat olib borgan boʻlib, bu Xitoy, Hindiston va Yevropa Ittifoqidan keyin dunyoda toʻrtinchi oʻrinda turuvchi eng koʻp sonli ishchi kuchidir. Mamlakatning hukumatga qarashli sohalarida (federal, shtat va mahalliy) 2010-yil hisobi boʻyicha 22 million kishi ishlab kelgan. Kichik biznes sohasi AQShdagi eng yirik ish beruvchi boʻlib, unda ishlovchilar amerikalik ishchilarning 37% ini tashkil qiladi. Ish bilan band boʻlganlarning yana bir katta ulushi AQShdagi ishchi kuchining 36% i ishlab kelayotgan yirik korxonalarga tegishlidir.
Mamlakatdagi xususiy tarmoqda amerikalik ishchilarning 85% i ishlaydi. Davlat tarmogʻida ishlaydiganlar AQShdagi barcha ishchilarning 14% ini tashkil qiladi. Qoʻshma Shtatlardagi barcha xususiy ish beruvchi tashkilotlarning 99% dan ortigʻi kichik biznes ulushiga toʻgʻri keladi. Mamlakatdagi 30 milliondan ortiq kichik biznesdagi ish oʻrinlari yangi tashkil etilgan ish oʻrinlarining 64% ini tashkil qiladi. Kichik biznesdagi ish oʻrinlari soʻnggi oʻn yillikda yaratilgan ish oʻrinlarining 70% ini oʻz ichiga oladi.
Kichik biznesda band boʻlgan amerikaliklarning yirik biznesga nisbatan ulushi yildan-yilga bir xil boʻlib qolmoqda, chunki baʼzi kichik korxonalar yirik korxonalarga aylanib, kichik biznesning yarmidan koʻpi besh yildan koʻproq vaqt davomida omon qolmoqda. Yirik bizneslar orasida dunyodagi bir qancha yirik kompaniyalar va ish beruvchilar Amerika kompaniyalari hisoblanadi. Ular orasida dunyodagi eng yirik kompaniya va xususiy tarmoqning eng yirik ish beruvchisi boʻlgan Walmart ham bor. Walmartda butun dunyo boʻylab 2,1 million kishi va birgina AQShda 1,4 million kishi ishlaydi. thumb|300x300px| AQSh aholini roʻyxatga olish byurosi (har bir korxona uchun xodimlar soni) AQShda 33 milliondan ortiq kichik biznes mavjud. Ispanlar, afro-amerikaliklar, osiyolik-amerikaliklar va tubjoy amerikaliklar (mamlakat aholisining 35% i) kabi guruhlar mamlakatdagi 4,1 million biznesga egalik qiladi. Bu guruhlarga tegishli korxonalar ishlab chiqarishda deyarli 700 milliard dollar daromadga ega va ular AQShda deyarli 5 million ishchini ish bilan taʼminlaydi. Amerikaliklar OECD davlatlari orasida eng yuqori oʻrtacha xodimlar daromadiga ega. 2008-yil holatiga koʻra, AQShda uy xoʻjaliklarining oʻrtacha daromadi 52 029 dollarni tashkil qiladi. AQShda 284 000 ga yaqin ishchilar ikkita toʻliq kunlik ish joyiga ega va 7,6 million kishi toʻliq kunlik ish bilan bir qatorda toʻliq boʻlmagan ish vaqtiga ega. Qoʻshma Shtatlardagi barcha ishlaydigan shaxslarning 12 foizi kasaba uyushmasiga tegishli va kasaba uyushma aʼzolarining aksariyati hukumat uchun ishlaydi. Soʻnggi bir necha oʻn yilliklarda AQShda kasaba uyushmalariga aʼzolikning kamayishi ishchi kuchining iqtisodiyotdagi ulushiga parallel ravishda kechdi. Jahon bankining roʻyxatiga koʻra, AQSh ishchilarni yollash va ishdan boʻshatish qulayligi boʻyicha dunyoda birinchi oʻrinda turadi. Qoʻshma Shtatlar oʻz ishchilariga haq toʻlanadigan taʼtil yoki haq toʻlanadigan kasallik kunlarini qonuniy kafolatlamaydigan yagona ilgʻor iqtisodiyotli mamlakatdir va dunyoda qonuniy huquq sifatida haq toʻlanadigan oilaviy taʼtil bermaydigan bir necha mamlakatlardan biridir, qolgan shu kabi mamlakatlar qatoriga Papua Yangi Gvineya, Surinam va Liberiya kiradi. 2014-yilda va yana 2020-yilda Xalqaro kasaba uyushmalari konfederatsiyasi AQShniKasaba uyushmalariga berilgan vakolatlar va huquqlar boʻyicha 5+ ballik tizimda 4 ball bilan baholadi, bu uchinchi eng past balldir. Baʼzi olimlar, jumladan, biznes nazariyotchisi Jeffrey Pfeffer va siyosatshunos Deniel Kinderman: „Qoʻshma Shtatlardagi zamonaviy bandlik xodimlarga rahbariyat tomonidan ish samaradorligini oshirish uchun qilinadigan bosim va zaharli ish muhiti, xavfli ish vaqti hamda uzoq ish soatlari kabi qiyinchiliklardan iborat“, — deb taʼkidlaydilar, ushbu omillar mamlakatda har yili 120 000 ortiqcha oʻlimga sabab boʻlishi mumkin, bu esa ish joyini Qoʻshma Shtatlardagi eng koʻp oʻlimning beshinchi sababiga aylantiradi.
Ishsizlik
thumb|450x450px| U1-U6 ishsizlik darajasi 2017-yil dekabr holatiga koʻra, AQShda ishsizlik darajasi 4,1% yoki 6,6 million kishini tashkil etdi. Mamlakatning toʻliq boʻlmagan ish bilan band boʻlganlarni oʻz ichiga olgan U-6 ishsizlik darajasi 8,1% yoki 8,2 million kishini tashkil etdi. Bu raqamlar taxminan 327 million kishilik AQSh aholisi tarkibidagi 160,6 million kishilik ishchi kuchi asosida hisoblangan.
2013-yilga kelib, ishsizlik darajasi 8% dan pastga tushgan boʻlsa-da, uzoq muddatli ishsizlarning rekord ulushi va uy xoʻjaliklari daromadlarining doimiy ravishda qisqarishi ishsizlikning tiklanishidan dalolat beradi. Biroq, ish haqi toʻlash boʻyicha ish oʻrinlari soni 2014-yil may oyiga kelib, retsessiyadan oldingi (2007-yil noyabr) darajasiga qaytdi.
AQShda ishsizlik darajasi urushdan keyingi davrda yuqoriroq boʻlganidan soʻng, 1980-yillarning oʻrtalarida yevro hududidagi ishsizlik darajasining oʻsishidan pastga tushdi va shundan beri deyarli doimiy ravishda sezilarli darajada past boʻlib qoldi. 1955-yilda amerikaliklarning 55% qismi xizmat koʻrsatish sohasida, 30% dan 35% gacha qismi sanoatda va 10% dan 15% gacha qismi qishloq xoʻjaligida ishlagan. 1980-yilga kelib 65% dan ortiq qismi xizmat koʻrsatish sohasida, 25% dan 30% gacha qismi sanoatda va 5% dan kamroq qismi qishloq xoʻjaligida band edi. Amerikada erkaklar ishsizligi ayollarnikidan sezilarli darajada yuqori boʻlishda davom etdi (2009-yilda 9,8% ga nisbatan 7,5%). Kavkazliklar orasidagi ishsizlik afro-amerikaliklarga qaraganda ancha past boʻlib qolgan (2009-yilda 8,5% ga nisbatan 15,8%).
Yoshlar orasidagi ishsizlik darajasi 2009-yil iyul oyida 18,5% ni tashkil etdi, bu 1948-yildan beri oʻsha oydagi eng yuqori koʻrsatkich edi. Yosh afro-amerikaliklarning ishsizlik darajasi 2013-yil may oyida 28,2% ni tashkil etdi.