Rossiya_bosqini_ilmiy_tadqiqotlarda
Rossiya bosqini ilmiy tadqiqotlarda. Vaqtli matbuotda Rossiya bosqinchiligi davriga xolis baho berish yuzasidan B.Ahmedov, H.Ziyoev, D.Alimova, N.Abdurahimova, R.Ahmadjonov, H.Sodiqov kabi ko'plab olimlar va tarixchilar ushbu masalaning turli qirralarini yangicha tahlil etib, shu paytgacha zulmat qo'ynida qolib kelayotgan tarixiy faktlarga oydinlik kiritdilar. Keyinchalik ana shu ayrim Kichik maqolalar yuzasidan chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borildi, monografiyalar yaratildi. Bular jumlasidan "Российская империя в Средней Азии (История и историография колониальной политики в Туркестане)" 1995 г.;H.Ziyoevning «Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash (XVII-XX asr) 1998; N.Abdurahimova va G.Rustamovaning»,   «Колониальная система правления в Туркестане и второй половине XIX и четвертой половине XX веков». 1999 г.; D.Alimovaning "Историческое мировидение джадидов и ix проэкция будущего Туркестана", «Turkiston mustaqilligi va birligi uchun kurash sahifalaridan` 1996, asarlarini ko'rsatish mumkin. «Turkiston chor Ressiyasi mustamlakachiligi davrida» keyin kitobidan yana bir guvohlikni keltiraylik: «Pokrovskiy rus imperializmining Kavkaz va O'rta Osiyoda amalga oshirgan tajovuzni «Jinoyatkorona mustamlakachilik urushlari», deb ataganda juda haq edi. Darvoqe, uning fikricha, «osiyolikarning rus nomini eshitganda qaltirashga tushushi osonlikcha bo'lmagan va arzonga tushmagan. Butun-butun qishloqlar unga yaqin bir joydan topilgan rusning murdasn uchun tag-tugi bilan yondirib yuborilardi».Bu dalillarni aslo unutib bo'lmaydi. Xuddi shu sababdan Pokrovskiy rus bo'lmagan xalqlarning Rossiya tarkibiga kiritilishini markscha-lenincha qoida asosida «Ijobiy» baholanishini o'ziga singdira olmas edi. Inqilobiy g'oyalarga maftun bo'lib, o'tmishga salbiy munosabat bildirish kayfiyati Pokrovskiyni burjua-dvoryan tarixnavisligining rus bo'lmagan xalqlarining Rossiya tomonidan mute qilib olinishiga oid voqealarga baho berishida salbiy rol o'ynagan, degan xulosaga kelishiga sabab bo'lgan. Mazkur olim xulosalarining bir tomonlama ekanligi go'yo ana shu xato tufayli kelib chiqar emish. Pokrovskiyning tarixiy hodisalarga dadil yondashuvi, keyinchalik sovet tarixnavisligida qattiq qoralangan. Emishki, Pokrovskiy chorizmning mustamlakachilik mohiyatini to'g'ri talqin etgani holda, ijtimoiy-iqtisodiy omillarni, ijtimoiy sinflarning, siyosiy guruhlarnig munosabatlarini hisobga olmagani sababli adashib ketibdi.Ana shu aqidadan kelib chiqib, B.Sulaymonov va B.YA. Basin kabi qozoq tadqiqotchilari «Qozog'iston Rossiya tarkibida»? nomli a== sarlarida 20-yillarda, hatto urush oldi yillarida ham ko'pgina mualliflar Qozog'iston va O'rta Osiyoning Rossiya tarkibiga kiritilishi muammosini faqat chorizmning mustamlakalarni bosib olishi tomonidan yoritib, mazkur jarayonning oqibatlarini hisobga olmagan, degan mulohazani o'rtaga tashlashadi. YE.N.Kuievaning «O'rta Osiyo masalasi va XIX asrning 40-yillarida rus burjuaziyasi»?, Z.D.Kastel`skayaning «O'rta Osiyoda ingliz-rus raqobati tarixiga doir (XIX asrning birinchi yarmidan 1907 yilgacha)» nomli maxsus maqolalarida Rossiya siyosati va O'rta Osiyoga oid ingliz-rus munosabatlari masalalari ko'rib chiqilgan edi, ammo, ular mulohazalarning shartliligi, materialni yuzaki bayon qilinishi bilan ajralib turadi.Ayrim tadqiqotchi olimlar tarixiy jarayonni xartiya tizimlari ularning ongiga singdirib yuborgan e'tiqod asosida o'rganar va ko'p millatli Rossiya tarixi faqat Lenin asarlaridagina chuqur ilmiy tahlil etilgan, markazda va chekka o'lkalarda «sotsialistik inqilob» g'alaba qilganligining qonuniyatlari ochib berilgan, ilgari «qoloq» bo'lgan xalqlarning to'g'ridan-to'g'ri sotsializmga o'tish yo'llari belgilab berilgan, ko'p millatli sovet davlati tuzilishining tarixiy zarurligi va buning tarixiy ahamiyati asoslab berilgan, tarixda birinchi bo'lib milliy masalani hal etish yo'l-yo'riqlari ko'rsatib berilgan, deb ishonar edilar.