cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ozarbayjon madaniyati
Milliy musiqa asboblari
Ozarbayjon torli asboblariga gopuz, chogur, barbat, chang, rud, sentur, tor, kamancha, kanon, soz va Shirvon tanburi kiradi. Gopuz oʻrniga ozarbayjon ashuglari oʻz ijrolarida sozni qoʻllay boshladi va Ozarbayjon sozining soʻnggi shakli Shoh Ismoil Xatoi (XVI asr) davrida olingan.
Boshqa torli musiqa asbobi, Ozarbayjon musiqa nishoni tor Ozarbayjon mugʻomini chalishda ishlatilgan. Ozarbayjonda tor XVIII asrda mashhur boʻldi. Iranik ensiklopediyasiga koʻra, Ozarbayjon Kavkazning boshqa hududlarida, ayniqsa mugam tizimi, tor va kamancha musiqa asboblarini oʻzlashtirib olgan armanilar orasida musiqa sanʼati ijro etilgan. XIX asrda Mirza Sadig tomonidan oʻzgartirilgan Ozarbayjon tori Eron Ozarbayjoni, Armaniston, Gruziya, Dogʻiston, Turkmaniston va Turkiyada ommalashdi.
Ozarbayjon zarbli musiqa asboblariga nogʻora, gaval, daf, laggutular kiradi. Oʻlchamiga koʻra farqlanadigan nogʻora turlari mavjud: goshanagara, katta nogʻora, goltug nogʻora, djura nogʻora. Gaval tor va kamoncha bilan birga mugam triosida ishlatilgan. Ozarbayjonda laggutu asosan Lerik, Astara, Masalli, Lenkeran, Djalilabadda ishlatilgan, bu ikkita toʻrt burchakli yogʻoch qutilardan yasalgan zarbli asbob.
Ozarbayjon puflab chalinadigan asboblariga tulum, ney, zurna, balaban, tyutek kiradi. Ozarbayjon xalqining milliy musiqa asbobi hisoblangan balaban Eronning Sharqiy Ozarbayjonida va Ozarbayjon Respublikasida duduk deb atalgan.
Anʼanaviy musiqa
Ashug repertuari faqatgina dostonlar bilan cheklanib qolmagan. Janrlari turli boʻlsa-da, tematik tarzda ular konkret va ijtimoiy mavzularda yoziladi. Ashuglar sevgi mavzusida ertaklar, lirik qoʻshiqlar, gyozyallama, ustadnoma, satirik qoʻshiqlarni bilishgan. Ashuglar poetik shakldagi muxammas va dubeyt, shuningdek, sheʼriy shakldagi asar dodagdaymaz yaratishgan. Gyoychali Ashug Alesker kabi koʻpgina ashuglar xotirasida 50-60 dostonlar, oʻnlab hikoya va ertaklarni saqlagan. Zamonaviy ozarbayjonda professional ashuglar ikki kategoriyaga boʻlingan: ashug — ijrochilar va shoir — ashuglar.
Ijrochi — ashuglar faqatgina ertak etish bilan mashhur boʻlmagan. Ular oʻz isteʼdodi va folklorni tushunishi boʻyicha, doston va hikoyalarning nashr qilingan qismiga oʻzgartirishlar kiritishgan. Badiiy ijod bilan shugʻullangan Shoir — ashuglar Ozarbayjonda ustod deb atalgan va oʻz shogirdlarini ashug sanʼatining asoslariga oʻrgatishgan. Bular ashug ustalari Gurbani, Ashug Abbas Tufarganli, Xasta Gasim, Ashug Alesker, Ashug Guseyn Bozalganli. Ular nafaqat ozarbayjon ashug sanʼatiga, balki Ozarbayjonning yozma adabiyotiga katta taʼsir koʻrsatishgan. Ashug musiqasi Ozarbayjon hududi — Gyandj, Qorabogʻ, Naxichevan va Salyanaxda tarqalgan, Janubiy Ozarbayjon hududida u Tebriz, Karadag, Maraga, Xoy va Urmiyeda tarqalgan. Tariel Mamedov 11 ashug maktabini ajratdi: Gyoycha, Tovuz, Borchali, Gyandja — Shamkir, Qorabogʻ, Karadag, Tebriz, Urmiya, Childir va Darbend.
Mugam Ozarbayjon Musiqa sanʼatining asosiy janrlaridan biri. Erta davrda mugam arab maqomi, turkiy maqom va forsiy dastgoh kirgan Oʻrta Sharq anʼanalari qismi sifatida oʻrganilgan. Lekin hozirda tinglovchilar zamonaviy ozarbayjonliklar hayotining bir qismi hisoblangan mugʻom bilan tanishish imkoniyatiga egadir. Ozarbayjonda mugʻom triosi — tor, kamancha va gaval bilan ijro etiladi. Gavalda koʻpincha qoʻshiqchining oʻzi ijro etgan. Ozarbayjon mugamiga 7 asosiy mugam kiradi (Rast, Shur, Segyax, Djaxargyax, Bayati-Shiraz, Shyushter, Xumayun, Kyurd — Ovshari), zarbli mugam (Xeyrati, Arazbari, Semai — Shams, Mansuriyya, Mani, Ovshari, Xeydari, Qorabogʻ shikestesi, Kyasma shikesta), rast mugamlari (Maxur — Xindi, Orta Maxur, Baati — Gadjar, Dyugax) kiradi. Mugamning mashhur ijrochilari Sattar, Djabbar Garyagdiogli, Medjid Bexbudov, Xan Shushinskiy, Byulbyuldjan, Seid Shushinskiy, Kechachiogli Mahammad, Zyulfyu Adigyozalov, Shovket Alekperova, Alim Gasimon, Sadikdjan, Gurban Pirimov va boshqalar. Mugom qoʻshiqchilari asosan Qorabogʻdan boʻlgan.
Meyxana — bu xalq musiqa — sheʼriy ijod namunasi, oʻziga hos rechitativ improvizatsiya va ritmik poeziya. Meyxanada ikki yoki bir nechta ijrochi kuzatish shaklida ekspromt qilib gapirishadi. Meyxana janri tarixi shoir, mashshoq va darishlar ritmik musiqaga kuylashgan vaqtida oʻrta asrlarga taqaladi. SSSR davrida Aliaga Vaxid meyxanaga yozma adabiyotni kiritadi.
Zamonaviy musiqa
1907-yilda Uzeir Gadjibekov „Layli va Majnunni“ yozib, Ozarbayjon opera sanʼatiga asos soladi. Bu opera nafaqat Ozarbayjonda, balki islom olamida ham birinchi boʻlgan. Uning eng mashhur „Arshin mal alan“ operettasi 1913-yilda yozilgan — u musiqali komediya boʻlgan. 40 yillarda „Xosrov va Shirin“ (Niyazi), „Vatan“ (Djovdet Gadjiyev va Kara Karayev), „Nizami“ (Afrasiab Badalbeyli) va boshqalar yozilgan. 1972-yilda Shafiga Axundova „Gyalin gayasi“ operasini yozadi, — u Ozarbayjondagi birinchi ayol bastakor boʻlgan. Hozirgi vaqtda Ozarbayjon operalari — Suleyman Aleskerovning („Bahadur va Sona“, „Solgun Chichekler“), Djahangir Djahangirovning („Xanendanin taleyi“, „Azad“), Vasif Adigyozalovning („Olyular“, „Natavan“), Ramiz Mustafayevning („Vagif“), Zakir Bagirovning („Aydin“), Nazim Aliverdibekovning („Djirtdan“) va boshqa operalar sahnalashtirilgan.
1930-yillarda Tofik Kuliyev dirijer Niyazi bilan Bokuda birinchi jaz orkestrini tashkil qilishganida, Ozarbayjon jazi paydo boʻlgan. Bunga qaramay, Ozarbayjonda jaz asoschisi Vagif Mustafazade hisoblanadi. U Ozarbayjon milliy musiqasini jaz elementlari bilan sintez qilib, yangi musqa janri — jaz - mugamni yaratdi. Bu janr ommalashganiga asosiy sababchi Rafik Babayev va uning vokal kvarteti „Gaya“ hisoblanadi. Hozirgi kunda mashhur jaz ijrochilari Aziz Mustafazade, Amina Figarova, Isfar Sarabski, Shahin Novreslini keltirish mumkin.
1931-yilda yozilgan Asaf Zeynallining „Fragmentlar“ syuitasi Ozarbayjon simfonik musiqasining birinchi namunasi hisoblanadi. Kara Karayev 1943-yilda dramatik va lirik tasvirlarning oʻtkir qarama-qarshiligi bilan tavsiflangan „1 simfoniyani“ yozgan. 1946-yilda fashizm ustidan gʻalabaga bagʻishlangan „2 simfoniya“ ni yozdi, unda Ozarbayjon musiqa anʼanalari va klassik uslub uygʻunlashgan. 1948-yilda Fikret Amirov simfonik mugam janrini yaratdi. U 3 simfonik mugam muallifi hisoblanadi: „Shur“, „Kyurd-Ovshari“ hamda „Gyulstani Bayati-Shiraz“. Bu janrda mugamga hos koʻpgina hususiyatlardan foydalanildi. Fikret Amirovdan tashqari simfonik mugam janriga Niyazi, Suleyman Aleskerov, Asef Zeynalli, Eldar Mansurov, Arif Melikov, Akshin Alizade, Faradj Karayev, Vasif Adigyozalov, Tofik Bakixanovlar murojat qilishgan. Kara Karayevning „Layli va Majnun“ simfonik poemasi Ozarbayjonda lirik-dramatik simfoniyaning boshlanishi hisoblanadi.
Ozarbayjon pop musiqasining paydo boʻlishi XX asrnin oʻrtalariga toʻgʻri keladi. 1956-yilda Ozarayjon Davlat Estrada Orkestri, 1957-yilda Tofik Ahmedov boshchiligidagi „Biz Bokudanmiz“ Estrada ansambli Ozarbayjon Estrada sanʼatining rivojlanishida muhim rol oʻynadi. Keyinchalik Natavan Sheyxova, Ilhama Kuliyeva, Rauf Adigyozalov, Mobil Ahmedov, Yalchin Rzazade, Mubariz Tagiyev, Akif Islamzade, Flora Kerimova, Elmira Ragimovalar Tofik Ahmedov rahbarligi ostida Estrada orkestrida chiqa boshlashdi. 1961-yilda „Gaya“ kvartetti Ozarbayjon va SSSRda katta muvafaqiyat bilan ijod qildi. Bu davrda mumtoz pop musiqa, shu jumladan Rashid Bexbutov, Muslim Magomayev, Polada Byulbyulogli, Anatollu Ganiyev va Shaxlara Guliyevalar ijodi Estrada sanʼatini boyitdi. 1970-yillarda mumtoz pop-musiqa ustalari Mirza Babayev, Flora Kerimova, Shovket Alekperova, Ogtay Agayev katta muvafaqiyatlarga erishishdi. 1980-yilda „Baki payizi“ xalqaro festivali Ozarbayjon jaz musiqasida yangi musiqa toʻlqini yaralishida katta rol oʻynadi. Festival shuningdek sanʼat ustlari — Almaz Aleskerova, Faika Agayeva, Aygyun Kazimova, Sarxan Sarxan, Samira Bagirova, Zyulfin Xanbabayeva hamda Ilgara Xayalalarning erta rivojlanishida katta rol oʻynadi. Eldar Gasimov va Nigyar Djamalalarning dueti 2011-yilda Yevrovideniye tanlovida 1 oʻrinni egalladi.
Raqslar
Ozarbayjon hududida milliy raqs sanʼatining aniqlanishi va shakllanishi uzoq yillar davom etdi. „Godu-godu“, „Kosa-kosa“, „Xadir Ilyas“ ommaviy marosim raqslarining tarixi qadim davrdan boshlangan. Oʻrta asrlar davrida ushbu ommaviy raqslardan turli shakllardagi milliy raqslar shakllandi. Ozarbayjon hududida mavjud davlat saroylarida mohir raqs ansambllari boʻlgan. Afsonaga koʻra, Qorabogʻ xoni raqqosasi, „Turadji“ raqsi bilan bogʻliq boʻlgan Nadjafgulu, oʻgʻlining toʻyida oʻz malohati va chiroyi bilan raqs sanʼati moʻjizalarini koʻrsatdi va bu bilan maftun boʻlgan xon „Sen huddi turadj kabi oʻynaysan“ deb aytadi. Shundan beri bu raqs „Turadj“ deb atala boshladi. XIX asr rus etnografi Ivan Shopen oʻz asarida „mirzei“ va magʻrur ayol raqslarini aks ettirdi. XIX asr oxirigacha Shemaxadagi guruhlarda ishlagan raqqosalar Shemaxin raqqosalari boʻlishdi. Bu guruhlar Buyuk Moʻgʻul Imperiyasi davrida hind aristokratlariga xizmat qilishgan va Hindistonda ishlashgan.
1920-yilda respublikada Sovet hokimiyati tiklanganidan soʻng, milliy raqslar yangi insonning maʼnaviy dunyo, mafkurasi va mehnat faoliyatini aks ettirgan yangi mavzularga ega boʻldi. „Paxtakorlar“, „Xosil raqsi“, „Baliqchilar raqsi“, „Samo raqsi“ kabi yangi raqslar paydo boʻldi. „Mirzei“, „Uzundara“ kabi saqlanib qolgan qadimgi raqslar bilan bir qatorda yangi raqslar ham paydo boʻldi. Ayrim Ozarbayjon raqs nomlari Ozarbayjonda mavjud boʻlgan qabilalar bilan bogʻliq boʻlgan. Misol uchun: „Terekeme“ raqsi ozarbayjon terekeme etnografik guruhi bilan bogʻliq, „Xanchobani“ raqsi esa — Shamaxin xonligida hukmronlik qilgan Xanchobani qabilalari bilan bogʻliq boʻlgan.
Tematik ozarbayjon raqslari turli hil; mehnat („chobanlar“), udum (diniy-udum, sana, toʻy bilan bogʻliq), xoʻjalik („Mirzei“, „Turadji“), qahramonlik — harbiy („Djangi“), xorovodli — („Yalli“, „Xalay“) va boshqalar bilan bogʻliq raqslar mavjud. Eng mashhur raqslar „Terekeme“, „Gitgilida“, toʻyda va faqat ayollar tomonidan ijro etilgan „Innabi“, „Djeyran balasi“. Ozarbayjon xalq raqslari uch qismdan tashkil topgan. Birinchi qismi shiddatli va aylana boʻylab harakatlanishni aks ettiradi. Ikkinchisi — lirik, yaʼni raqqos bir joyda qotib qolganidek, raqqos korpusi bunda tekis va magʻrur. Uchinchi yana aylana boʻylab yurishni aks ettiradi — u shiddatli va tantanali, katta emotsionallik bilan. Raqslar odatda xalq cholgʻu asboblari joʻrligida ijro etiladi: zunachilar triosi (ikkita zurna va bir nogʻora), sazandari triosi (tor, kemancha, def). Ayol va erkaklar raqslari bir-biridan keskin farqlanadi.
Raqs musiqasi ayollar raqsi — sekin lirik („Turadji“, „Uzundara“) yoki xursandchilik — jonlanish („Terekeme“), erkaklar raqsi — tantanali — buyuk („Mirzei-aql raqsi“), jozibador — aylanishli („Gaytagi“, „Askerani“) bilan aks ettirilgan. Jamoaviy raqslar — Yalli (ochiq havoda ijro etiladigan bayram aylana raqsi), Djangi — (mardonavor erkaklar raqsi) keng tarqalgan.
Ozarbayjon raqslarining musiqaviy oʻlchami - 6/8 va 3/4. Xarakter va ritmiga koʻra, Ozarbayjon xalq raqslari toʻliq ravon, ravon va jonli boʻladi. Ular ritmik tuzilishi bilan shartlangan oʻziga xos rasmi bor. Koʻpgina raqslar, ayniqsa qadimgi raqslar sevimli hayvon yoki oʻsimlik nomlariga ega: „Djeyrani“ — jayron, „Lale“ — lola, „Benevshe“ — binavsha, „Innabi“ — meva daraxti mevasi.
Balet
Ozarbayjonda zamonaviy professional balet sanʼatining paydo boʻlishi opera va operettani rivojlanishi bilan bogʻliq. 1908-yildan boshlab Boku teatrlarida xoreografik nomerlar ijro etilgan milliy opera va musiqali komediyalar qoʻyilgan. Shuningdek, klassik baletlar — Chaykovskiyning „Lebedinoye ozero“, Adanning „Jizel“ sahna koʻrinishlari ijro etilgan.
Birinchi Ozarbayjon baleti bu Afrasiyab Badalbeylining „Giz galasi“ baleti 1940-yil sahnalashtirilgan. 1952-yilda Kara Karayeving „Yeddi gyozal“ baleti bilan Ozarbayjon balet sanʼatida yangi musiqa dramaturgiyasiga asos solgan. Bu bilan bir qatorda Kara Karayevning „Ildirimli yollarla“ („Chaqmoq yoʻlidan“) baleti Ozarbayjon teatr sanʼatiga jahon mashhurligini keltridi. Shu yiliyoq Soltan Gadjibekov zamonaviy odamlar hayotiga bagʻishlangan „Gyulshen“ baletini yozgan. 1961-yilda Arif Melikov tomonidan yozilgan „Maxabbat afsanasi“ („Muhabbat afsonasi“) baleti nafaqat Ozarbayjon, balki koʻpgina davlatlar opera teatrlari repertuarida muhim joy egallagan. 1968-yilda „Garadja giz“ („Qoracha qiz“) baleti Suleyman Sani Axundovning shu nomli hikoyasi asosida yozilib, Ozarbayjon Davlat Opera va Balet Akademik Teatri sahnasida qoʻyilgan. Bu balet bolalar uchun yozilgan birinchi yirik sahna asari boʻlgan. 2000-yilda balet janri yangi asarlar bilan boyidi — Xayyam Mirzazade „Aglar va Garalar“ („Oq va qoralar“), Agshin Alizade „Kavkaza syayaxet“ („Kavkazga sayohat“) va Polad Byulbyulogli „Eshg va Olyum“ („Sevgi va Olim“).
Teatr
Ozarbayjon xalqining teatr sanʼati manbalari qadimgi xalq bayramlari va raqslari bilan bogʻliq. Teatr harakati elementlari ozarbayjon xalq ijodining koʻpgina turlarida mavjud — oʻyin („gizlyanpach“ — berkinmachoq, „kesaldigach“ — polo oʻyini), qoʻshiqdagi oʻyinlar („kepenek“ — parvona, „benovshe“ — binavsha), toʻy marosimlarida („nishan“ — unashish, „duaxgapma“ — kelin yuzidan roʻmolini yechish, „toʻy“ — toʻy), sana bayrammlari („novuz“ — bahor kelishi, „kevsedj“ — qishga tayyorgarlik). Teatr namoyishlarining birinchi shakllariga erkaklarning jamoaviy raqsi „Yalli“, qiziqchilarning namoyishi, kyandirbazlar (dorbozlar), darvishlar, ilon oʻrgatuvchilarning namoyishlari kiradi. Ozarbayjon xalq teatri paydo boʻlishiga „Kosa-kosa“, „Garavelli“, „Shah Selim“, „Kechal pexlevan“, „Djeyran xanum“, „Moral oyunu“, „Kaftarkos“ („Sirtlon“), „Xan-xan“, „Tapdig choban“, „Tenbel gardash“ kabi xalq orasida mashhur boʻlgan teatrlashtirilgan muhim rol oʻynashdi.
Xalq teatridan farqli ravishda asr oʻrtalarida oʻzining sahnalarida feodal jamiyat mafkurasini aks ettirgan diniy — mistrial teatr Ozarbayjonda rivojlangan. Bunday namoyishlarga „Shabix“ teatrlashtirilgan marosim kiradi. Ozarbayjondagi qadimgi qoʻgʻirchoqlar teatri „Kilim arasi“ namoyishlari asr oʻrtalarida boʻlib oʻtgan, ularda xoʻjalikning nomuqobil holatlari, ijtimoiy tengsizlik, nohaqliklar koʻrsatilgan.
200px|right|thumb|Abbos Mirza Sharifzodaning „Shayx Sanon“i oʻynashi Ozarbayjonda professional drama teatrini paydo boʻlishi XIX asrda Shimoliy Ozarbayjon hududini Rossiyaga qoʻshilishi bilan kuchaygan rus xalqi madaniyati va sanʼati taʼsiri bilan bogʻliq. Birinchi spektakllar XIX asr oʻrtalarida Shushada (1848), Lenkoranda (1850), Shemaxida (1857-58) hamda zamonaviy Ozarbayjonning boshqa shaharlarida tashkil etilgan. Ozarbayjon milliy teatrining rivojlanishida Mirza Fatali Axundov komediyalarini sahnalashtirish muhim rol oʻynagan. Ozarbayjon tilidagi birinchi teatral spektakl 1873-yilning 10 (23) martida namoyish etilgan. Spektakl tashabbuskori real bilim yurti oʻqituvchisi Gasanbek Melikov — Zardabi va bilim yurti oʻquvchisi Nadjafkulibek Vezirov boʻlgan. Boku ommaviy majlisi sahnasida real bilim yurti oʻquvchilari M.F.Axundovning „Lenkaran xonligi vaziri“ pyesasi boʻyicha spektakl qoʻyishgan.
1858-yilda Shemaxeda hozirgi Ozarbayjon hududida birinchi teatr binosini qurishdi. 1899-yilda Gadji Zeynalabdin Tagiyev hisobiga bugungi kunda Musiqali komediyasi joylashgan Tagiyev teatri qurilgan. 1919-yilda drama teatriga asos solindi, u SSSR xalq artistlari Mirza Aga Aliyev, Sidgi Ruxulla, Adil Iskanderov, Fatma Kadri, Nasiba Zeynalova, hizmat koʻrsatgan artist Ulvi Radjab, Konstantin Adamov, Aleksandr Allegrovlarni xalqqa mashhur qildi. Shuningdek, teatr — dekoratsiya sanʼati ham rivojlandi. Bokuda Rus dramatik teatri faoliyat koʻrsatishini taʼkidlash kerak.
Kinematografiya
Ozarbayjon kinematografiyasiga 1898-yil 2-avgustida asos solindi.
Rus kinematografi Aleksandr Mixaylovich Mishon 1898-yil 4-avgustida ilk bor Bokuda mahalliy mavzularga bir nechta dokumental syujetlar olgan, bular „Bibi — Eybatdagi neft fontani yongʻini“, „Balaxanlarda neft fontani“, „shahar bogʻida xalq sayillari“, „Kavkaz raqsi“. 1916-yilda Ibraxim bek Musabekovning „Neft va milyonlarlar saltanatinda“ („Neft va millionlar saltanati“) romani asosida Ozarbayjonda birinchi shu nomli badiiy film suratga olindi, 1917-yilda Uzeir Gadjibekov operettasi asosida birinchi Ozarbayjon kinokomediyasi „Arshin mal alan“ suratga olingan. 192 yilda taʼsis etilgan Ozarbayjon Davlat Foto — Kino Boshqarmasi 1961-yilda Djabbar Djabbarli nomidagi „Azerbayjanfilm“ nomi bilan ataldi. 20 yillarda Ozarbayjon kinolarining mavzulari asosan savodsizlikga qarshi kurash, inqilob hamda ozarbayjon ayollarini ozodligi haqida boʻlgan. 1929-yilda Ozarbayjon ayoli real ravishda tasvirlangan rejisyor Amo bek Nazarovning „Sevil“ filmi olingan. Bu davrda Boku hayoti, neft sanoati koʻrsatilgan filmlar olingan. 30 yillar boshida xoʻjalik va tarixiy inqilob mavzularidagi filmlar olingan.
1936-yilda rejisyor Boris Barner birinchi boʻlib Ozarbayjonda ovozlashtirilgan „Mavi denizen saxilinde“ nomli filmini oldi. Ulugʻ Vatan Urushi davrida (1941—1945) urush qahramonlari haqidagi „Vatan oʻgʻli“, kinonovella „Bahtiyar“, badiiy film „Sualti gayig T-9“ filmlari olingan. 1945-yila „Arshin mal alan“ operettasi ekranizatsiyasi 136 davlatlarda namoyish etilgan va 86 tilga dublyaj qilingan. SSSRning oʻzidayoq bu film 16 milliondan ortiq tomoshabinlarni yegʻa oldi va bu filmning ijodiy jamoasi Stalin mukofoti bilan taqdirlangan. 40 yillar oxirida va 50 yillar boshlarida „Fatali xan“ va „Bakinin ishiglari“ („Boku olovlari“) badiiy — hujjatli va publitistik filmlari olingan.
50 yillar oxiri — 60 yillar boshlarida „Gizmir gyunash altinda“ („Jazirama osmon ostida“), „Onun boyuk ureyi“ („Uning katta yuragi“), „Onu bagishlamag olarmi?“ („Uni kechirish mumkinmi?“), „Ogey ana“ (Oʻgay ona), „Byoyuk dayag“ („Buyuk ustun“), „Telefonchu giz“ („Telefonchi qiz“) filmlari olingan — bu filmlarning barchasi turli sohadagi insonlar mehnatini aks ettirgan. 60 yillar boshlarida Kyorogli dostoni asosida „Kyorogli“ hamda Muhammad Fizulining „Leyli va Majnun“ asari asosida „Maxabbat dastani“ (Muhabbat dostoni) nomli rangli filmlar suratga olingan.
„Arshin mal alan“ dan soʻng musiqali komediya janridagi „Gyuryush“ („Uchrashuv“), „O olmasin, bu olsun“ („Bu boʻlmasa boshqasi“), „Romeo myanim gonshumdur“ („Mening qoʻshnim Romeo“), „Axmed xaradadir?“ ("Ahmed qayerda?), „Ulduz“, „Gaynana“ filmlar suratga olingan va bu yillarda musiqali komediya janrli filmlari Ozarbayjon kinematografiyasida ustunlik qilgan. 70 yillar oxiri va 80 yillarda Ikkinchi jahon Urushi bilan bogʻliq „Bizim Djabish muallim“, „Sharikli chorek“ filmlari suratga olingan. 80 yillarda Ozarbayjon kinematografiyasida ahloq va ahloqiy mavzulari oldingi planda boʻlgan. Bu davrda „Park“, „Ozge omyur“, „Olsam, bagishla“, „Gyumyushyu furgon“, „Babamizin babasinin babasi“, „Bag mavsyumyu“, „Gyumyush gyol afsonasi“, „Burulgan“, „Taxribat“ filmalri ekran yuzini koʻrgan.
Ozarbayjon mustaqillikka erishganidan soʻng, 90 yillarda Ozarbayjon filmlari soni avvalgi yillarga nisbatan kamaygan. Lekin bu yillarda ahamiyatli mavzularga bagʻishlangan „Yarasa“ va „Ozgya vaxt“ filmlari suratga olingan. Mustaqillik yillarida Haydar Aliyev hayoti haqidagi hujjatli filmlar suratga olingan. Ulardan biri Vagif Mustafayevning „G.Aliyev“ nomli koʻp sonli filmidir. Bu davrda vatanparvarlik mavzularidagi filmlar aksariyatni tashkil qilgan. „Ag atli“, „Umid“, „Farayd“, „Arxada galmish gyalyadjak“, „Yalan“ filmlari bunga misol boʻla oladi. 2007-yildan boshlab „Kavkaz“, „Gala“, „Saxya“, „Buta“, „Nabat“ filmlari Ozarbayjon tomonidan „Xorij tilidagi eng yaxshi film“ kategoriyasida „Oskar“ unvoniga taqdim qilingan, lekin ularning birontasi ham nomzodlikka oʻta olmadi. 2012-yilda „Buta“ filmi ushbu hurmatga sazovor boʻldi.
Animatsiya
1933-yilda „Azerbaydjanfilm“ studiyasi „Lyokbatan“ va „Neft simfoniyasi“ filmlarida texnik animatsiyasni qoʻllab, Ozarbayjonda animatsiyaga asos solgan. 1935-yilda Ozarbayjonda „Abbasin badbaxtliyi“ nomli birinchi multiplikatsion filmi olingan. 1969-yilning 28-fevralida Ozarbayjon xalq ertagi asosida „Djardtan“ nomli Ozarbayjon multiplikatsion filmi olingan. 1970-yilda 20 dan ortiq animatsion filmlar olingan: „Ayi va sichan“, „Tyulkyu Xadja gedir“, „Bulud niya aglayir“, „Gyoychek Fatma“, „Pis-pasa xanim va Sichan bey“, „Kirpi balasi va alma“.
1980-yilda „Yaz oyunlari“, „Djyudjalarim“, „San belay djimbilisan“, „Xrizantema yarpagi“, „Chatin masala“ kabi animatsion filmlar ekran yuzini koʻrdi. Lekin multiplikatsion filmlar sifati avvalgiday emas edi. Bunga asosiy sabab past professionalizm, texnik jihoz va mahsus boʻyoqlarning yetishmasligi edi. 90 yillarda „Azanfilm“ „Bir dafa“, „Itxaf“, „Oda“, „Kitabi Dada Gorgud. Sakrain dastani“, „Karvan“, „Deniz sayaxati“ kabi multiplikatsion filmlarni suratga olgan. 2008-yilda Ozarbayjon animatsiyasining 75 yilligi nishonlandi.
Oila
250px|left|thumb|Ozarbayjon oilasi. XX asrning boshlarida Deyarlli XX asr boshigacha ozarbayjonliklar orasida patriarxal oila yashash tarzi oʻlgan. Oila boshligʻi, ayoli sarposidan tashqari oiladagi barcha koʻchar va koʻchmas mulkning toʻlaqonli egasi hisoblangan. Oila boshligʻi vasiyatnomasi boʻlmaganida, mulk shariatga koʻra boʻlingan. Masalan oʻgʻil qizga qaraganda ikki barobar koʻproq mulk olgan. Oʻlgan oila boshligʻining bevasi mulkning sakkizdan bir qismini, shuningdek, nikoh shartnomasiga koʻra shaxsan unga tegishli boʻlgan mulkni olgan.
Inqilobdan oldin Ozarbayjon qishloqlarida qishloq hayoti yoki alohida oilaga taluqli ishlarda maslahatchi va vositachi sifatida ish tutgan chollar (Oqsoqollar) muhim roʻl oʻynashgan. Yoshlar va bolalar, shuningdek, ayollar biron bir masalani muhokama qilishda ishtirok etishga huquqi boʻlmagan. Ayrim hollardagina alohida hurmatga sazovor boʻlgan yoshi ulugʻ ayollar biron bir masalani muhokama qilish uchun chaqirilgan. Oila aloqalarida yoshlar kattalarga toʻla boʻysungan; oʻgʻil otasiga qarshi chiqishga yoki boʻysunmaslikka haqqi boʻlmagan. Kattalarga hurmat bugungi kunda ham ozarbayjonliklarning oila va jamiyat hayotida ahamiyatli element boʻlib qolmoqda.
Inqilobdan oldingi yillarda erkaklar ayollarga nisbatan oilada imtiyozliroq holatda boʻlishgan. Qiz ota-ona uyida ona va buvisiga toʻliq boʻysungan. Turmushga chiqqan ayollar barcha narsada uyning eng keksa egasi — qaynionasi yoki katta qaynagʻasining xotiniga boʻysungan. Agar yoshlar erining ota-onasi bilan yashasa, kelin oiladagi barcha erkaklardan uzoq yurishi, yuzi va sochini barcha erkaklardan yopishi kerak edi. Baland gapirish yoki kulish odobsizlik hisoblangan.
Nikoh
Ozarbayjonda nikoh qurish jarayoni uch boshqichdan tahskil topgan, ular bizning kunlarda ham koʻp kuzatiladi: 1. Oldindan kelishib olish — belge, ota-ona roziligidan soʻng, sovchilar uzuk, ipak roʻmol va shirinliklar beradi; 2. Unashtirish — nishan, bunda kuyov oilasi kelinga taqinchoqlar, mato va koʻylaklar taqdim qiladi, uning oilasi esa shirinliklar sovgʻa qiladi; 3. Toʻy — toʻy xonchasi — yaʼni toʻy sovgʻalari beriladi. Unashish kunida kuyov kelinga qizil yopinchiq bilan yopilgan qimmatbaho ipak matolar, padnisda sovgʻalar beradi.
Toʻy arafasida nikoh shartnomasi — kebin tuzilgan. Nikoh mulla ishtirokida oʻqilib imzo va ayrim hollarda muxr bilan tasdiqlanadi. Toʻyning birinchi kuni kuyov uyida toʻy bazmi uyushtirilgan, u yerda mehmonlar imkon qadar mezbonlarga pul (nemer, dushelge) sovgʻa qilishgan. Ularni alohida xonaga oʻtkazib palov bilan mehmon qilishgan. Toʻyning ikkinchi kuni mehmonlarni bozbash va palov bilan mehmon qilishgan, musiqa va hursandchilik butun kun mobaynida davom etgan. Uchinchi kun umumiy hursandchilikda qishloqning barcha aholisi ishtirok etgan. Shu kuni ota uyiga kuyovni gulxan, musiqa va oʻq otib olib kelishgan. Ozarbayjonning bir qator joylarida bu marosim uchun ikkita daraxt shoxiga pishiriqlar osib olib kelingan.
Kelinni kuyov uyiga ketishidan bir necha soat oldin uni sovchi uyidan ota uyiga olib kelishgan va oʻsha yerda kelin koʻynagini kiydirishgan. Kelinning ona tomoni qarindoshlari kelin sarposi (djexiz) yegʻishda ishtirok etishgan. Hursandchilik va raqslardan soʻng kelinni kuyov uyiga olib ketishgan. Nikoh xona kelin sarpolari bilan bezatilgan. Toʻydan bir necha kundan soʻng, kuyov oilasi mehmondorchilik uyushtirgan va shundan soʻng, kelin oʻz xonasidan erkin chiqa olgan.
Toʻy marosimlarining koʻpgina anʼanaviy — tantanali tomonlari bizning kungacha yetib kelgan: unashish, kelinga boʻlgan xushmuomalik, kelinga kelin koʻylagini kiydirish. Koʻpgina toʻy toʻlovlari berish odatdan chiqdi, toʻyga tayyorgarlik koʻrish muddatlari qisqardi, toʻy marosimida yangi elementlar paydo boʻldi.
Milliy kiyim
300px|left|thumb|Ozarbayjon qizlari milliy liboslarda Ozarbayjon hududi kiyimidagi anʼanalari tabiiy geografik sharoitlarning xilma-xilligi sababli hamda ijtimoiy — iqtisodiy hayot va madaniyat rivojlanishi tarixan bir meyorda emasligi sababli oʻz asliyatini saqlab keladi. Kiyim mamlakatning muayyan bir zonasini xoʻjalik — madaniy rivojlanishini oʻzida aks ettirgan.
Ozarbayjon erkaklar kiyimi: ichki — tanaga kiyiladigan koʻynak (kyoynek) va kalson (dizlik). Ustki — shalvar va arxaligdan tashkil topgan. Arxalig belbogʻ yoki kushak (gurshag) bilan bogʻlangan. Arxalig tepasidan chuxa, sovuq togʻli hududlarda — qoʻy terisi (kyurk) yoki burka (yapindji) kiyilgan. Sharvarlar asosan uyda toʻqilgan shers matodan (shal) tikilgan. Arxalig ustidan yoshlar kumush yoki bezaklar bilan bezalgan charm belbogʻ kiyilgan. Chuxani uch xil bichimi mavjud — yigʻmali, burmali va yigʻma va burmali. Chuxa old qismi ochiq boʻlgan; ayrim holda old qismi qirqilgan joyidan yon tomonida gaziri (vezen) — oʻqdonlar joylashtirilgan. Qishloq joylarida odatda pastki qismi torayib ketgan yolgʻon qoʻlli, juda uzun poʻstin kiyishgan. Shaharliklar uchi tepaga qayrilgan charm boshmoqlar kiyishgan — charix, uzun va past qoʻnjli etiklar — mast keng tarqalgan. Deyarli barcha erkaklar moʻylov va soqol taqishgan. Bosh kiyimi (papax) tagidan matosiz tikilgan shapka (araxchin) taqilgan.
XIX asr oxiri — XX asr boshida Ozarbayjon ayollar kiyimi ichki va ustki kiyim, shuningdek, yopinchiq — chadridan tashkil topgan. Kiyimdagi mahalliy farqlar milliy kiyim umumiy koʻrinishini oʻzgartirmay, faqatgina alohida detallarga taʼluqli. Ayollar ichki koʻylagi tunikasimon koʻylak (kyoynek), turli bichimdagi yubka (shelte, djyut-tuman) va ishton — tor (darbalak) va keng (djyutbalag) tashkil topgan. Ustki koʻylak (ust kyoynek), asosan Ozarbayjonning janubi — gʻarbiy zonasida keng tarqalgan kalta kiyim — arxaligdan iborat, gʻarbiy tumanda kyuldja nomi bilan mashhur, Apsheronda esa — don nomini olgan. Gyandji va Sheki tumanlarida yengli va qoʻltigʻi ochiq kiyim — lebbade kiyilgan. Arxalig ustidan charm yoki duxobali kamar taqilgan. Boy oiladan ayollar tilla va kumush kamarlar taqishgan. Oyogʻiga turli xildagi yorqin naskilar (djarob) kiyishgan, uning bezak ornamenti mahalliy gilam ornamentiga oʻxshaydi. Uydan chiqishda naski ustidan oʻtkir, tepaga qayrilgan uchli oyoq kiyim (bashmag) kiyishgan. Boy ayollar boʻyniga arpa koʻrinishidagi uzun marjon marvaridlar taqishgan. Sochini oʻrib, parchali tor bosh kiyimi — chutgu tagiga berkitishgan. Bosh kiyimi asosan baland boʻlmagan, dumaloq, yassi tubli boʻlgan. Bosh kiyimi ustidan katta boʻlmagan roʻmol kyalagai taqishgan. Soch, kaft va tirnoqlarni xnaga boʻyashgan. Kalgaining anʼanaviy sanʼati va belgisi, uni tayyorlanishi va taqilishi Ozarbayjon tomonidan YUNESKOning nomoddiy madaniy meros roʻyxatiga kiritildi.
Pazandachilik
Ozarbayjon milliy ovqati turli xima-xilligi bilan ajralib turadi, unga oʻnlab taomlar kiradi: sutli, goʻshtli, xamirli, sabzavotli va h.k. Taom pishirish va isteʼmol qilish uslubi turli xildir. Avval taom geografik sharoit va odamlarning ijtimoiy holati boʻyicha farqlangan. Ozarbajonliklarning ovqat ratsionida non katta oʻrin egallaydi. Uni turli usullarda tayyorlashadi. Qishloq joylarida uni asosan temir, bir oz yassi sadjda yopishgan. Hozirgi kunda tuman va respublikaning shahar markazlarida keng tarqalgan tandirlarda non yopish ham ommalashgan. Tandirda asosan churek, lavash yopishgan, bahor va kuzda gutab — koʻkat va goʻsht solingan somsa turlari pishirilgan. Ozarbayjonda lavash lyule — kabob bilan tortiladi. Shuningdek, Ozarbayjon noni pishirilganda lavashdan foydalaniladi. Boshqa xamir taomlarni ham misol qilib keltirish mumkin: xashil, xingyal, syulfyulli, arishta ashi, byorek, umadj, govut, gindi, dyushbere, gyurza.
Ozarbayjonda guruchli taomlar keng tarqalgan, asosan palov tayyorlash uchun ishlatiladi, palovning 50 gacha turi mavjud. Parranda goʻshtidan enga koʻp tarqalgan taom bu chigirtma. Uzum sharbati, tut mevasi, tarvuzdan boshab tayyorlanadi. Kizil, olcha, olxoʻridan nordon massa — turshlavash tayyorlanadi. Qovurilgan goʻsht, baliqga ziravor sifatida anor sharbati — narsharab ishlatiladi. Oʻziga hos konfet koʻrinishidagi — nogul, nabat, kyata, paxlava va shekerbura shirinliklar — keng tarqalgan. Turli xil shirinliklar — Shekin xalvasi, Shemaxi mutekkesi, Zagatal va Boku kurabye, Qorabogʻ kyata, Lenkyaram kyulchya, kuba — Xachmaz gozchyoreyi, Kuba timasi — bularning barchasi Ozarbayjonning turli hududlariga hosdir.
Sport
300px|right|thumb|Sur-papaq oʻyini Ozarbayjon sport anʼanalariga boy. Bu yerda kurash (gyulesh), shaxmat, narda, chovgan (ot polosi) va boshqa turlari keng tarqalgan. Ayniqsa ot sport turlarini taʼkidlash kerak. Ot xalq oʻyinlaridan eng ommalashgani nizaki netum, papax oyunu, kiz kuumay, syur papax va chovgan. Kiz kuumay (qizni tut) oʻyini quyidagicha koʻrinadi: jigit va qiz 400 metrga otda chopadi. Agar chavandoz qizni tuta olsa, u otda boʻla turib qizni oʻpish yoki quchoqlab olish haqiga ega boʻladi, orqaga qaytishda qiz jigitni qulashi kerak, agar tutib olsa, qiz uni qamchi bilan urishi mumkin boʻladi. Syur-papax oʻyini bir oz basketbolni eslatadi: ikkita jamoa moʻynali telpak bilan oʻynashadi, maydon chetlarida aylanali ikkita yogʻoch oʻrnatiladi; oʻyin maqsadi — raqib aylanasiga iloji boricha koʻproq marotaba telpakni kiritishdir. Ozarbayjonda qadmgi oʻyinlardan biri chovgan keng tarqalgan, bu yerda shuningdek ikkita jamoa mahsus klyushkalar yordamida raqib darvozasiga toʻp kiritishadi. Ozarbayjon otli oʻyinlarida mahalliy zotli otlar ayniqsa muvafaqiyatli ishlatilmoqda: qorabogʻ va deliboz. Ozarbayjonda chovgan milliy sport turi hisoblanadi. 2013-yilda Qorabogʻ otlaridagi anʼanaviy Ozarbayjon oʻyini chovgan Ozarbayjon tomonidan zudlik bilan himoya talab etadigan YUNESKOning nomoddiy madaniy meros roʻyxatiga kiritilgan. Narda oʻyini ham Ozarbayjon madaniyatida muhim rol oʻynaydi. U mamlakatimizda juda ommalashgan boʻlib, halq bu oʻyinni sevib oʻynaydi. Ozarbayjon ekspertlari narda oʻyinini xar hil turlarini yaratishgan.
Gyulesh kurashi qadimdan Ozarbayjonda keng tarqalgan anʼanaviy sport oʻyini boʻlgan. Ozarbayjon Milliy Olimpiya Qoʻmitasi aʼzosi boʻlganidan soʻng, Olimpiya oʻyinlarida kurash boʻyicha 14 medalni qoʻlga kiritgan. Ozarbayjonning eng muvafaqiyatli kurashchilari — Namik Abdullayev, Togrul Askerov, Rovshen Bayramov, Sharif Sharifov, Mariya Stadnik, Djabrail Gasanov, Rasul Chinayev hamda Farid Mansurov. Bu Ozarbayjonda eng sevimli sport turidir. Mamlakatdagi enga katta sport uyushmasi bu — Ozarbayjon Futbol Federatsiyasi Uyushmasidir. Ozarbayjonning eng muvafaqiyatli futbol jamoalari bu — Neftchi boku, Gabala va Qorabogʻ. 2012-yilda Neftchi yevrokuboklar guruh bosqichiga yoʻllanma kiritgan Ozarbayjon tarixidagi birinchi futbol jamoasi boʻlgan. 2014-yilda "Qorabogʻ " musobaqaning asosiy bosqichida gʻalaba qozongan birinchi Ozarbayjon jamoasi sifatida tarixga kirdi. 230px|left|thumb|Ozarbayjonning birinchi olimpiya chempioni Nazim Huseynov Ozarbayjonda voleybol eng koʻp muhlislarni jalb etgan sport turlaridan biri boʻlgan vaVoleybol boʻyicha Ozarbayjon Superligasi dunyodagi eng kuchli ayollar ligasi hisoblanadi. Soʻnggi yillarda „Rabita“ Boku, „Azerreyl“ Boku, „Igtisadchi“ Boku hamda „Lokomotiv“ Boku Yevropa kuboklarida katta muvafaqiyatlarga erishishgan. Ozarbayjonning eng muvafaqiyatli valleybolchilaridan — Valeriya Korotenko, Oksana Parxomenko, Inessa Gorxmaz, Nataliya Mamedova, Alla Gasanova va Polina Rahimovalarni keltirish mumkin.
Ozarbayjon jahon shaxmatida eng kuchli mamlakatlardan biridir. Mamlakatda koʻp sonli xalqaro shaxmat turnir va musobaqalari oʻtkaziladi. 2009 va 2013-yillarda shaxmat boʻyicha Ozarbayjon erkaklar jamoasi Yevropa chempionlari boʻlishdi. Mamlakatning mashhur shahmatchilari Vyugar Xashimov, Vladimir Makrgonov, Garri Kasparov hamda Teymur Radjabovlar jahon shaxmatiga katta taʼsir koʻrsatishdi va yirik muvafaqiyatlarga erishishdi.
Ozarbayjonning boshqa mashhur sortchilari — bu dyudochilar Elnur Mamedli, Elmar Gasimov, Rustam Orudjayev, Myovlud Miraliyev, Elxan Mamedov, karatechilar Rafael Agayev, shtanga boʻyicha ogʻir vaznli Nizami Pashayev, bokschilar Teymur Mamedov, Mahamadrasul Medjidov, Shain Imranov, Agasi Mamedov, paraolimpiyachi Ilham Zakiyev, kikbokschilar Eduard Mamedov, Zabit Samedov, qoidasiz kurash kurashchi Azad Askerov.
Mamlakatda oʻtkaziladigan yilning eng ahamiyatli musobaqasi bu Baku Cup va xalqaro velotur Tur de Azərbaycan.
Bayramlar va xotirali kunlar
Ozarbayjonda nishonlanadigan bayramlardan Yangi Yil bayrami (1 va 2-yanvar), xalqaro ayollar kuni (8-mart), Fashizm ustidan gʻalaba kuni (9-may), Respublika kuni (28-may), Ozarbayjon xalqining xalqaro Qutqarish kuni (15-iyun), Ozarbayjon Respublikasining Qurolli kuchlar kuni (26-iyun), Davlat Mustaqilligi kuni (18-oktyabr), Ozarbayjon Respublikasining Davlat Bayrogʻi kuni (9-noyabr), Konstitutsiya kuni (12 niyabr), Milliy tiklanish kuni (17-noyabr), Butun dunyo ozarbayjonlarning birdamlik kuni (31-dekabr), Navruz — 5 kun, Qurbon bayram — ikki kun, Ramazon — bayram — ikki kun. Bu bayram kunlari (Mustaqillik kuni, Milliy tiklanish kuni hamda Konstitutsiya kunlarida tashqari) dam olish kunlari hisoblanadi. Bundan tashqari 2006-yildan boshlab agar bayram kuni dam olish kuniga toʻgʻri kelib qolsa, undan keying kun ham dam olish kuni etib belgilanadi.
Ozarbayjonda eng sevimli bayramlardan biri bu Navroʻzdir. Mamlakatda bu bayram deyarli bir xafta davom etadi. Odamlar tabiat yangilanishini bildiradigan bahorgi tengqurlik nishonlashadi. Bayram kunlari xalq sayillari va tantanalari oʻtkaziladi, dorbozlar, polvonlar oʻz mahoratlarini namoyish etishadi, maydonlarda spektakllar koʻrsatiladi. Kech tushishi bilan koʻchalarda olovlar yoqiladi, xalq fikriga koʻra uning alangalari yomonlik va kasalliklarni yoʻqotar ekan. Odamlar bir-birini qoʻlidan tutib gulxan atrofida oʻynaydi, keyin esa uning ustidan sakrab „Biz barcha tashvishlarimizni shu gulxanga tashlaymiz“ deb aytishadi. Bayramning soʻnggi seshanbasida bolalar qoʻshni uylarning eshigini taqillatib, ostonaga bosh kiyimini qoʻyib berkinishadi; uy egalari esa bu bosh kiyimlarga turli shirinliklar solishlari kerak boʻladi. Bayram kunlari uylarda turli noz-nematlar tayyorlanadi, ular orasida palov, shekerbura, paxlava, gogal va boshqalarini taʼkidlash mumkin. Navroʻzda shuningdek, tuxumlarni boʻyab bir-biriga urushtirish odati bor. Samani ekilib bugʻdoy oʻstiriladi. Stolga dasturxon yozib turli noz-nematlar bilan toʻldiriladi, shagʻam yoqib padnis oʻrtasiga qizil tasma bilan oʻralgan somon qoʻyiladi. 2009-yilda Navroʻz bir qator mamlakatlar nomidan, shu jumladan Ozarbayjondan ham, YUNESKOning insoniyatning nomoddiy madaniy meros roʻyxatiga qoʻyilgan.
Davlat darajasida mamlakatda nishonlanadigan diniy bayramlar orasida Qurbon bayram — qurbonlik keltirishkuni hamda Ramazon bayrami, 30 kunlik roʻza oyi yakunlanishi taʼkidlash mumkin. Davlat darajasida Ramazon 1993-yildan boshlab nishonlanib kelmoqda.
20-yanvarda mamlakatda „Umumxalq motam kuni“ deb eʼlon qilingan. Bu kun, Qora Yanvar qurboni boʻlgan, yaʼni 1990-yilning 19 dan 20-yanvarigacha Bokuda Sovet Armiyasi boʻlinmalari tomonidan siyosiy muxolifatni bostirish vaqtida yuzlab tinch aholi xaloq boʻlgan kun yodga olinadi. Bu voqealar xotirasiga minglab odamlar 20-yanvar kuni shohidlar xiyoboni ziyorat qilishadi, bu yerda fojea qurbonlari dafn etilgan va ularning qabriga gullar qoʻyishadi. Ozarbayjonga rasmiy ravishda kelgan shaxslar ham shohidlar xiyoboniga ziyorat qilishadi.
Xodjali qirgʻini qurbonlari 26-fevral kuni yodga olinadilar. Ozarbayjon Milliy Majlisi bu kunni „Xodjali genotsidi kuni“ deb eʼlon qildi. Har yili 26-fevral kuni soat 17:00 Ozarbayjonda bir daqiqa sukut saqlab Xodjali qurbonlarini xotirasini yod etishadi. 1998-yildan boshlab 31-mart kunini „Ozarbayjonliklarning genotsidi kuni“ sifatida davlat darajasida nishonlanadi. Bu kun Boku va Boku guberniyasida 1918-yil mart oyida sodir boʻlgan qonli voqealar qurbonlari yod etiladi.
Norasmiy ravishda, mamlakat musulonlarining katta qismini tashkil etgan musulmon — shealarni, Kerbalada 680 yilda qiynoqqa solinib oʻldirilganini yodga olish kuni Ashur kuni nishonlanadi.
Ilm-fan
Oʻrtan asrlar oʻrtalarida yashab ijod qilgan Mahammad Bargyushad, „Tibba Nabivi“ nomli tibbiyot haqidagi birinchi kitobni yozgan. 1712 ylida Mahammad Yusif Shirvani oʻz „Tibbname“ asarini ozarbayjon tilida yozadi. XVII — XVIII asrlarda Ozarbayjon olimlari Murtaza Gulu Shamlu, Abyulgasan Maragayi, Gasan ibn Rza Shirvani, Gadji Suleyman Erevani tibbiyot va farmakologiya bilan bogʻliq asarlar yozishgan. XIX asrda Shushada yashab oʻtgan Mirza Mammadgulu Tabib Ozarbayjon jarrohlik ilmiga asos soladi.
Abbasguku aga Bakixanov 1841-yilda Gyulistani — Irem asarini yozadi va Ozarbayjonda tarixshunoslik faniga asos soladi. Tarix haqidago boshqa asarlarni ham misol keltirish mumkin: „Qarabaxnameler“, Iskandar bek Gadjinskiy „kubalik Fatali xon hayoti“, Gadji Seid Abdulxamid, Kerim aga Fatex va Mustafa aga Shuxinlarning Shekin xonligi tarixi haqidagi asarlari. 1880-1890 yillarda Movsyum bek Xanlarov Germaniyaning Strasburg Universitetida oʻqigan va Yevropada tahsil olgan birinchi ozarbayjonlik kimyogar boʻlgan.
Aleksey Chernyaevskiy va Safarali bek Velibekovlar tayyorlagan „Vatan dili“ kitobi 1882—1920-yillarda ozarbayjon bolalarining asosiy oʻquv qoʻllanmasi boʻlgan. Bu kitobga Gasanali xon Karadagi tarjima qilgan Ivan Krilov sheʼrlari kirgan. 1901-yilda Gadji Zeynalabdin Tagiyev tashabbusi bilan Bokuda qizlar uchun rus — musulmonlar maktabi tashkil etilgan, bu maktab nafaqat Boku Ozarbayjonda, balki Kavkaz, Rossiya imperiyasi hamda Musulmon Sharqida ham birinchi boʻlgan.
1920-yil boshlarida ANF hukumati yuzga yaqin talabalarni Gʻarbiy Yevropa, Turkiya va Rossiyada taʼlim olish uchun yubordi. ANFning yana bir muhim faoliyati — bu 1919-yilda zamonaviy turdagi birinchi universitat Boku Davlat Universitetini qurilishi boʻldi. 300px|right|thumb|Shamaxi Astrofizik Observatoriyasi SSSR Xalq Komissariatlari Kengashi farmoniga koʻra, 1945-yil 23-yanvarda SSSR Fanlar Akademiyasining Ozarbayjon filiali qoshida Ozarbayjon Milliy Ilm-fan Akademiyasi tashkil etildi. Bu davrda akademiya 4 boʻlim, 16 ilmiy — tadqiqot instituti, ilmiy — tadqiqot boʻlimi, 3 muzey, markaziy ilmiy kutubxona, Naxichevan, Gyandji, Xankendi va Kuba ilmiy asoslariga ega edi. Oʻsha yil Ozarbayjon Faniga 15 faoliyat yurituvchi aʼzolar saylandi. Ularning birlamchi tarkibiga Uzeyir Gadjibekov, Samed Vurgun, Mirza Ibragimov, Yusif Mamedliyev, Mirali Gashgay, Aleksandr Grossxeym, Sadig Dadashev, Iosif Esman, Mirasadulla Mirgasimov, Shamil Azizbekov, Aliashraf Alizade, Mustafa Topchubashev, Mikail Guseynov, Geydar Guseynov, Ivan Shirokogorovlar kirgan.
1945-yilning 31-martidagi akademiyaning amaldagi aʼzolarining birinchi umumiy majlisida Mir Asadulla Mirgasimov prezident etib saylandi. Keyingi yillarda Yusif Mamedaliyev (1947-1950, 1958-1961), Musa Aliyev (1950—1958), Zaxid Xalilov (1961—1967), Rustam Ismayilov (1967—1970), Gasan Abdullayev (1970—1983), Eldar Salayev (1983—1997), Faramaz Magsudov (1997—2000), Mahmud Kerimovlar (2001—2013) prezident boʻlishgan. 1960-yilda Shemaxin Astrofizika Observatoriyasi tashkil etilgan. Observatoriya hodimlari uchun observatoriya qurilmasiga muhim ahamiyat kasb etadigan, Yusif Mamedaliyev nomidagi yashash joyi qurilgan.
Matbuot
1828-yilda Tbilisida rus tilidagi „Tbilisskiye vedomosti“ gazetasi nashr etila boshladi, 1832-yilda esa „Tiflis xabari“ gazetasi nashr etila boshladi. "Kavkazskiy vestnik gazetasi 1841-yilda nashr etila boshladi, ozarbayjon tilida uning nomi „Kavkazin bu tarafinin xabari“ boʻlgan. Abasgulu aga Bekixanov hamda Mirza Fatali Axundovlarni bu gazetaga aloqasi boʻlgan, lekin ularni matbuot asoschilar deb hisoblab boʻlmaydi. Ozarbayjon tilida nashr etilgan birinchi gazeta va Rossiya Imperiyasida turkiy tilidagi gazeta „Akinchi“ hisoblangan. U 1875-yil 22-iyulda dunyo yuzini koʻrgan, uning bosh muharriri Gasan bek Zardabi boʻlgan. „Akinchi“ gazetasi yopilganidan ikki yildan soʻng, Djalal Unsizade muharrirligi ostida „Ziya“ gazetasi chiqa boshladi. 1906-yilda yozgan maqolasida Firudin bek Kyocharli bu gazetada diniy mavzular mavjudligini taʼkidlagan. 1883-yilda Djalil Unsizade taʼsis etgan „Kyoshkyul“ gazetasida Islomdagi fanatizmni tanqid qilgan. „Ziya“ va „Kyoshkyul“ gazetalari Azeri aksentini istambul turkiy shevaga yaqinlashtirmoqchi boʻlishgan, lekin buning uchun ularni chor hukumati taqib qilgan.
„Kyoshkyul“ gazetasi yopildi, 14 yil davomida ozarbayjon tilida gazetalar nashr qilish taqiqlangan. Bu davrda Ozarbayjon ziyolilari ozarbayjon tilida qazeta chiqarishga harakat qilgan, lekin bunga erisha olmagan. Nariman Narimanov va Mahammad Amin Rasulzade „Xummat“ nashriyotini tashkil etishga harakat qilgan, 1904-yil oktabrida ozarbayjon tilida „Xummat“ gazetasi yashirin nashr qilindi. Bu ozarbayjon matbuotida birinchi ijtimoiy — demoktarik gazeta boʻlgan. 1906-yil noyabridan Ali bek Guseynzadening bosh muharrirligi ostida „Fyuyuzat“ gazetasi chiqa boshladi.
1906-yilning 7-aprelida bosh muharriri Djalil Mamedguluzade boʻlgan „Molla Nasreddin“ jurnali chiqa boshladi. Bu jurnal savodsizlik va fanatizmga qarshi kurashgan, oʻz fikrlarini oʻquvchilarga oddiy soʻzlashuv shaklida yetkazgan. Turli davrlarda jurnal Tbilisi, Tebrizi va Bokuda nashr etilgan, unda Omar Faig Nemamzade, Mirza Alekper Sabir, Abdurraxim bek Xagverdiyev, Ali Nazmi, Aligulu Gamkyusar, Mamed Said Ordubadi va boshqa shoir, yozuvchi, jurnalistlar hamda Oskar Shmerling, I. Potter, Azim Azimzadelar ijod qilgan.
ANF hukmronligi davrida „Kommunist“ gazetasi yashirin tarzda chiqarilgan, sovet hukumati oʻrnatilganidan soʻng, gazeta faoliyati rasmiy shaklda davom etdi. 1923-yildan boshlab Ayna Sultanova muharrirligi ostida „Sharg gadinin“ jurnali chiqa boshladi, bu jurnal maqsadi Ozarbayjon ayollarini ommaviy — siyosiy hayotga jalb qilish edi. Keyinchalik bu jurnal nomi „Azerbaydjan gadinin“ nomiga oʻzgargan va „Literaturniy Azerbayjan“ va „Azerbayjanskaya neftyanaya promishlennost“ jurnallari bilan birga Ozarbayjonda katta nusxalarda chop etilgan.
Ozarbayjonda ozarbayjon tilidagi birinchi radio 1926-yilning 6-noyabrida tashkil etilgan — bu Ozarbayjon Davlat Radiosi boʻlgan. Ozarbayjon tilidagi birinchi hududiy radio 1930-yilda tashkil etilgan, bu — Naxichevan radiosi edi. Ozarbayjon tilidagi birinchi televizion kanal 1956-yilning 14-fevralida Ozarbayjon SSSRning Boku shahrida tashkil etilgan, bu Ozarbayjon televideniyesi edi.
1963-yilda ozarbayjon tilidagi birinchi hududiy telekanal — Naxichevan TV tashkil etilgan. 1991-yilning 9-martida Vaxid Mustafayev, Seyfulla Mustafayev va Mir Shaxin tomonidan ozarbayjon tilidagi birinchi tijorat televizion kanal — ANS TV tashkil etilgan. 1994-yilning 26-mayida ANS SM radiostansiyasi oʻz faoliyatini boshladi va Ozarbayjon hududida bu birinchi tijorat radiosi boʻlgan. 2002-yilning 5-oktabrida Ozarbayjon Respublikasining Milliy Televideniye va Radio Kengashi tashkil etilgan.
Islom
Ozarbayjon aholisining katta qismi Islom dinida. „Rew Research Center“ tashkiloti maʼlumotlariga koʻra Ozarbayjoning 99,2 % aholisini musulmonlar tashkil etadi. Aholining katta qismi shialarning djafar mazhabiga, kichik qismi esa — sunniylarning xanafiy mazhabiga mansub. Ozarbayjonning taxminan 85 % shialar, 15 % esa — sunniylardir.
VII — VIII asrlarda Ozarbayjonda Islomni keng tarqalishi bilan Islom madaniyati rivojlana boshladi, masjid, madrasa, maqbaralar qurila boshladi. Ulardan biri — Bibixeyat masjidi. Masjid yettinchi shea imomi Musa al-Kozimning qizi Xakima xanumning qabri ustida qurilgan. XIX asr boshida Kavkazorti hududining Rossiya imperiyasiga qoʻshilishi sababli, islom muassasasi tuzilmasida sezilarli oʻzgarishlar sodir boʻldi. 1823-yilda Kavkazorti shealarini boshqarish uchun sheyxulislom mansabi taʼsis etilgan. Bunday shaklda shakllangan Kavkaz Musulmonlar Boshqarmasi markazi avval Tbilisi boʻlgan, keyin esa Boku shahri boʻldi. Boshqarma vakolatlari Ozarbayjon, Gruziya va Rossiya Federatsiyasi Dogʻistoni, Chechnya, Ingushetiya, Karachayevo — Cherkesiya, Kabardino- Balkariya, Adigey va Shimoliy Osetiya — Alaniyani qamrab olgan.
Boshqa dinlar
Ozarbayjon hududida zoroastrizm eramizning birinchi mingyilligida rivojlangan, mingyillikda ustunlik qilgan. Hozirgi davrda Ozarbayjonda zoroastriy dini, madaniyati va anʼanasiga hurmat bilan qarashadi. Ozarbayjon nomi, Ozarbayjonda Navroʻz bayramini oʻtkazish va Ateshgyax yodgorligida zoroastrizm izlarini koʻrish mumkin.
Ozarbayjonda xristianlikning pravoslav, katolik va protestant oqimlari rivojlangan. 280000 — 450000 (3.1 %-4.8 %) sonli xristianlar asosan rus pravoslavlari, gruzin pravoslavlari va arman grigoryanlaridan tashkil topgan. Kelib chiqishidan avval musulmon, keyin esa protestantlikni qabul qilgan kichik guruh Ozarbayjonda mavjud.
Ozarbayjon yahudiylariga togʻ yahudiylari, ashkinaz yahudiylari hamda gruzin yahudiylari kiradi. 2002-yilda Ozarbayjonda 8900 yahudiy qayd etilgan, ulardan 5500 togʻli yahudiylar boʻlgan. Tarixan yahudiylar Ozarbayjonning Shemaxe shahrida yashagan, hozirgi vaqtda ularning aksariyati Boku, Gyandje, Sumgait, Kuba, Oguz va Gyokchada yashaydi.
Babizm tarafdorlari 1850-yildan boshlab Naxichevanda shakllangan. XX asr boshida Ozarbayjonning Boku shahridagi babizm sektasiga 2000 shaxs va Babizmning mahalliy Diniy Kengashi kirgan. Diniy maʼlumotlarning Arxiv Uyushmasining maʼlumotlariga koʻra, 2005-yilda Ozarbayjonda babizm diniga sigʻinadiganlar soni 1638 kishini tashkil etdi.
Turizm
Ozarbayjonga kelayotgan turistlar uchun, Gyandj, Shemaxe, Ismailli, oku, Sheki, Gax a Gubada joylashgan tarixiy joylarga ekskursiyalar taklif etiladi, Boku, Nabran, Xudat, Xachmaz, Lenkoran va Astarga plyaj turlari, Masalla va Naftalanda joylashgan termal suvlarga sog’lomlashtirish turlar taklif etiladi. O’z ma’danli suvlari bilan Gyandja ham dam olish uchun ommalashgan joy hisoblanadi.Tog’ turizmini rivojlantirish uchun Gabalada besh yulduzli mehmonxonalar tarmog’i tashkil etilgan. Gusardagi Shaxdaga etagida Shaxdag turistik markazi tashkil etilgan.