cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zalkod
Zalkod — Vengriyaning Borsod-Abaúj-Zemplén tumanidagi qishloq. 19-asrda qishloqda kichik bir yahudiy jamoasi yashagan, koʻp aʼzolari Xolokostda oʻldirilgan. Qishloqda yahudiy qabristoni boʻlgan.
Kobela, Estoniya
Kobela kichik tumani 1977-yilda Boose va Mäarastu qishloqlari hamda Lusti va Madise qishloqlarining bir qismidan tashkil topgan. Ilgari Kobela nomini olgan aholi punkti Vana-Antsla deb o'zgartirilgan.
Kobela birinchi marta 1405-yilda Kowol nomi bilan tilga olingan. Keyinchalik bu hudud bir necha qishloqlarga bo'linib, bir nechta chorva mollari ( Anne, Boose, Näsimetsa) tashkil etildi.
Hozirgi aholi punkti 1970-yillarda "Linda" kolxoz markazi qurilgandan keyin rivojlangan. Eng ko'zga ko'ringan bino Linda shahar markazi bo'lib, ilgari kolxozning ma'muriy va klub binosi sifatida foydalanilgan; arxitektor Toomas Reyn (1973) <cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">"Kobela alevik" (in Estonian). eestigiid.ee. Retrieved 18 April 2013. .
Priklyucheniya Sherloka Xolmsa i doktora Vatsona
Artur Konan Doylning Sherlok Xolms hikoyalari asosidagi telefilmlarning seriyasining ikkinchi qismi. Film Artur Konan Doylning " Charlz Avgust Milvertonning oxiri ", " Xolmsning so'nggi ishi " va " Bo'sh " qissalari asosidagi uchta epizoddan ("Shantaj qiroli", "O'lik jang" va "Yo'lbars ovi") iborat. Uy ", shuningdek, " Tarjimonning ishi ", " Kumush " va " Pensiyadagi Moskal "  hikoyalaridan qisqa epizodlardan iboraat. 1980-yil sentabrda Markaziy televideniyeda premyerasi bo‘lib o‘tgan.
"Shantaj qiroli"
Xolms va Uotson Manor Xausdan Londonga poezdda qaytib kelishadi va yaqinda ochilgan jinoyatni lord Xakslining o'limini muhokama qilishadi.
Uyda Xolmsd tashqi ishlar vazirligi xodimi va "Diogen" sklubining a'zosi bo'lgan katta akasi Maykroftdan xat oladi; maktubda u uchrashuvni so'raydi. Xolmsning ta'kidlashicha, Maykroft deduksiyada undan ko'ra ko'proq qobiliyatli edi.
Akasi bilan uchrashuv "Diogen" klubida bo'lib o'tadi, u erda suhbatlar taqiqlanadi, lekin siz suhbatlashishingiz mumkin bo'lgan mehmonlar uchun maxsus xona mavjud edi. Maykroft ma'lum bir xonim Eva Brekvellga xat beradi, Ushbu xatda ayol uni Charlz Milvertonning fitnalaridan xalos qilishni so'raydi. Charlz Milvertonn Londondagi eng yomon jinoyatchi, shantajchi va tovlamachi edi. Uning faoliyati u turmush qurgan ayollarning sevishganlari bilan yozishmalarini o'zlashtirib olish va keyin ularni yaxshi miqdorga sotib olishni taklif qiladishundan iborat edi. Yillar davomida shantaj qiroli o'zini qo'riqlash uchun xizmatchilari bo'lgan saroyga va jamiyatda hurmatga sazovor bo'ldi. Endi u Ledi Brekvellni o‘ldirishni rejalashtirmoqda edi. Suhbat davom etar ekan Mr Prays Xolms va Uotsonni ko'chadan kuzatib turgan edi.
Ertasi kuni ertalab Xolms tahdidli xat va shifrlashdagiga o'xshash monogramma oladi va marker ularni kuzatib turganini payqadi. Politsiya Milvertonning o'ldirilishi haqida xabar topadi.
Uotson zo'rg'a ikkinchi tuflini yoqib yuboradi. Inspektor Xolmsdan qotillik ishi bo'yicha yordam berishni so'raydi, ammo tergovchi bir qabih va yaramasning o'ldirilishini tergov qilishdan bosh tortadi.
Video versiyasi
1980-yillarda SSSRda film SSSR Davlat kinematografiya qoʻmitasining Video dasturi tomonidan litsenziyalangan videokassetalarda chiqarilgan. 1990-yillarda Rossiyada u Krupny Plan kino assotsiatsiyasi tomonidan VHS-da, 2000-yildan Hi-Fi-Stereo ovozli Lenfilm Video tomonidan va PAL tizimida chiqarildi.
Niévroz
Niévroz Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Ain departamenti Bourg-en-Bresse tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1360 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 129,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 10,5 km2. Dengiz sathidan oʻrtacha 175 – 197 m balandlikda joylashgan.
Çakırlar
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Çakırlar — Turkiyaning Adana viloyati Tufanbeyli tumanidagi qishloq.
NGC 3741
NGC 3741 Katta Ayiq yulduz turkumidagi Im tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni John Herschel 1828-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Tadamasa Sato
Tadamasa Sato 1941-yil 20-mayda tugʻilgan, Satō Tadamasa, 1960-yillarning oʻrtalaridan 1970-yillarning boshigacha musobaqalarda qatnashgan yaponiyalik sprint kanoechisi. U 1964- yilda Tokioda bo'lib o'tgan Yozgi Olimpiada o'yinlarida K-4 1000 m musobaqasining takroriy baxslarida mag'lub bo'ldi. Sakkiz yil o'tgach, Myunxenda Sato K-1 1000 m musobaqasining takroriy bahslarida ham mag'lub bo'ldi.
Benzil spirt
Benzil spirt — (fenilkarbinol), C6H5CH2OH — oddiy aromatik spirt. Xushboʻy, rangsiz suyuklik. Mol. m. 108,14, zichligi 1045,5 kg/mgʻ kaynash temperaturasi 205,8°. Spirt, xloroform va boshqa organik erituvchilarda yaxshi, 100 g suvda 4 g eriydi. Benzil spirt tabiatda keng tarqalgan. Efir moylari tarkibida benzilatsetat, benzilbenzoat kabi murakkab birikma holida uchraydi. Benzil spirt benzil xloridga suv va ishqor taʼsir ettirib olinadi:Benzil spirt atirupa, sovun ishlab chiqarishda va loklarni erituvchi modda sifatida qoʻllaniladi.
Saku universiteti
.Yaponiyaning Nagano shahridagi xususiy Universitet. U 2008-yilda qurib bitkazilgan.
Makruh
Makruh (arab tilida — rad etilgan, qoralangan, nomaqbul) — shariat hukmlaridan biri (farz, mandub, muboh, harom bilan birga). Qattiyan taqiq qilinmagan, lekin nomaqbul hisoblangan va rad etilgan amallar makruh hisoblangan. Makruh — Payg'ambar qaytargan ish demakdir. Har bir musulmon makruh ishlarni qilishdan saqlanishi lozim. Makruh ishni gunohdan qo'rqib qilmagan kishi savobli, qilavergan kishi gunohli bo'ladi, deb sanaladi. M. ishlarning makruhligini inkor qilgan kishi iymondan chiqmasada, gunohkor bo'ladi. Makruh ishlar uchun qattiq jazo belgilanmagan. Makruh amallarga diniy burchni bajarish paytdagi baʼzi xislatlar, xasislik, berahmlik, dabdabalik va isrofgarchilikka moyillik, oilaviy va ijtimoiy burchga mensimaslik bilan qarash, birovni yo'q yaxshi sifatlar bilan maqtash va boshqa kiradi. Mazhabga ko'ra, makruhga aslida man etilgan baʼzi taom va ichimlik turlari ham kiradi. M. tushunchasi halol bilan haromni ajratib berishi bilan islomiy axloqning shakllanishida muhim o'rin tutadi.
Bordeaux
Bordeaux Fransiyaning Yangi Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Gironde departamenti Bordeaux tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
Fransiyaning jan.gʻarbidagi shahar, Jironda departamentining maʼmuriy markazi, Giyen va Gaskon tarixiy viloyatining bosh shahri. Garonna daryosi boʻyida, Atlantika okeanining Biskay qoʻltigʻi yaqinida. Aholisi 208 ming kishi (1990). Mamlakatning sanoat markazlaridan, transport yoʻllari tuguni. Dengiz kemalari kira oladigan yirik port (yuk ortib tushirish yiliga 10 mln. t). B. orqali chetdan neft, kumir, fosfat, oziq-ovqat va boshqa mollar keltiriladi; chetga vinoaraq, neft mahsulotlari, yogʻochtaxta, gazmol chiqariladi. Neftni qayta ishlash, kemasozlik, aviasozlik, mashinasozlik, kimyo zavodlari, toʻqimachilik, oziq-ovqat korxonalari bor. B. da koʻplab vino tayyorlanadi va sotiladi. Shaharda universitet (1441-yildan), bir qancha muzey va teatrlar bor. Fransiyaning eng qad. shaharlaridan. Markaziy maydonlari 18-asr da qurilgan. Tarixiy binolardan sobor (12— 14-asr lar) va Katta teatr (1773—80) saqlangan.
229.900 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 4363 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 49,36 km2. Dengiz sathidan 1-42 (gem: 6) m balandlikda joylashgan.
O‘rta qal’a (Amudaryo tumani)
O‘rta qal’a  — Qoraqalpogʻiston Respublikasiga qarashli qishloq. Amudaryo tumani tarkibiga kiradi.
Bossugan
Aholisi
55 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 22,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 2,4 km2.
Belgrad
Belgrad Yevropadagi va dunyodagi eng qadimiy shaharlardan biridir. Yevropaning tarixiy madaniyat markazlaridan boʻlgan Vincha madaniyati Belgrad hududida miloddan avvalgi VI ming yillikda paydo boʻlgan. Antik davrda bu hududda frakiyaliklar — daklar yashagan. Miloddan avvalgi 279-yildan boshlab keltlar shaharga koʻchib kelib joylashadi va bu yerga Singidun deb nom qoʻyishadi. Imperator Avgust hukmronligi davrida Singidun rimliklar tomonidan bosib olingan va II asr oʻrtalariga qadar Rim imperiyasi shahri maqomiga ega boʻlgan. Milodiy 520-yillarda hududga slavyanlar koʻchib kela boshlaydi. Shahar Vizantiya imperiyasi, Franklar imperiyasi, Bolgariya imperiyasi va Vengriya qirolliklari oʻrtasida qoʻldan-qoʻlga oʻtgan. 1284-yilda Serbiya qiroli Stefan Dragutin shaharni oʻz qarorgohiga aylantiradi. Stefan Lazarevich hukmronligi va vorisi Đurađ Brankovich davrida hudud Vengriya qirolligi tarkibiga kiradi. Chunki Vengriya qiroli Belgrad hududi evaziga Stefan Lazarevichni Serbiyaning yangi hukmdori sifatida tan olishi kerak edi. Natijada Janob George boshchiligidagi Serbiya Davlat Assambleyasi va Serbiya patriarxi Nikanon Belgradni vengerlarga hadya qilishga qaror qiladi. 1456-yilda Usmonli imperiyasi Vengriya qirolliga hujum qiladi va shahar qamal qilinadi. 1521-yilda Belgrad Usmonlilar tomonidan bosib olinib, Smederevo sanjoqbeyi qarorgohiga aylantiriladi. Tez-tez sodir boʻlgan Usmonli — Gabsburg urushlari natijasida shaharning katta qismi vayron boʻlgan va oxir-oqibat hukmronlik Gabsburglar qoʻl ostiga oʻtgan.
Çatalçam (Tufanbeyli)
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Çatalçam — Turkiyaning Adana viloyati Tufanbeyli tumanidagi qishloq.
Belgrad
Serbiyaning bosh shahri boʻlgan Belgrad mamlakatda maxsus maʼmuriy maqomga ega. Shahar markaziy hukumat, maʼmuriy organlar va hukumat vazirliklarining qarorgohi, shuningdek, deyarli barcha yirik Serbiya kompaniyalari, ommaviy axborot vositalari va ilmiy muassasalarning uyidir. Belgrad muhim strategik shahar sifatida qoʻshni davlatlarga siyosiy, iqtisodiy yoki madaniy taʼsir koʻrsatadi. Shaharda dunyodagi eng katta sigʻimga ega shifoxona majmualaridan biri boʻlgan Serbiya klinik markazi, eng katta pravoslav cherkovi — Avliyo Sava cherkovi va Yevropadagi eng katta sigʻimli yopiq arenalardan biri Shtark Arena joylashgan.
Blankensee (Vorpommern)
Blankensee  Germaniyaning Mecklenburg — Vorpommern yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Uecker-Randow tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 34,21 km2. 543 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Belgrad
Belgradda 1948-yildagi Belgrad konferensiyasi, Qoʻshilmaslik harakatining birinchi sammiti (1961), YXHTning birinchi yirik yigʻilishi (1977—1978), Eurovision qoʻshiq tanlovi (2008) oʻtkazilgan. Shuningdek, sport sohasidagi yirik xalqaro tadbir FINA suv sporti boʻyicha birinchi jahon chempionati (1973), UEFA Yevro (1976), Yozgi Universiada (2009) va uch marta (1961, 1975, 2005) EuroBasket kabi tadbirlar uchun Belgrad shahri tanlangan. Belgrad shahri 2023-yilning 21-iyun kuni Expo 2027 ixtisoslashtirilgan koʻrgazmasi mezbonligiga tasdiqlandi.
Qadimgi davrlarda
Zemun shahridan topilgan yoʻnuvchi tosh qurollar Belgrad atrofida paleolit ​​va mezolit davrlarida koʻchmanchi chorvadorlar yashaganligini koʻrsatadi. Ushbu qurollardan baʼzilari Mustye davriga oid, ular hozirgi koʻrinishdagi odam — kromanyonlarga emas, balki neandertallarga tegishlidir. Hudud yaqinida Orinyak va Gravet madaniyati ashyolari ham ham topilgan, bu 50 000 — 20 000 yil oldin hududda aholi punktlari boʻlganligini koʻrsatadi.
Mintaqada dehqonchilik bilan shugʻullangan odamlarning birinchi aholi punkti Starčevo madaniyatidir. Starčevo madaniyati neolit ​​davrida, aniqrogʻi miloddan avvalgi 6200- va 5200-yillar orasida gullab-yashnagan. Belgrad va uning atrofida bir nechta Starčevoga oid nomlar uchraydi. Starčevo madaniyati oʻrnini keyinchalik Vincha madaniyati (miloddan avvalgi 5500—4500-yillar) egallaydi. Vincha madaniyati yirik aholi yashaydigan punktlari bilan mashhur, bu yashash punktlari Yevropada eng qadimgi aholi punktlaridan biri sifatida tan olingan. Shuningdek, Vincha madaniyati bilan bogʻliq boʻlgan ashyolarda Yevropadagi eng qadimgi metallurgiya namunasi boʻlgan mis uchraydi. Qadimgi Yevropa yozuvi sifatida tanilgan Belgrad proto-yozuv shakli shumerlar yozuvi va Minoy sivilizatsiyalaridan ham avvalroq kashf etilgan. Shahardagi Chetinjska koʻchasidan 1890-yilda paleolit ​​davri odamining bosh suyagi topilgan, suyak qoldiqlari miloddan avvalgi 5000-yilga oid.
Antik davr
Belgradning geografik joylashuvi haqidagi dastlabki maʼlumotlar turli xil qadimiy afsona va rivoyatlarda ham uchraydi. Masalan, Sava daryosining Dunayga quyilish joyida joylashgan togʻ tizmasi Yason va Argonavtlar hikoyasidagi Yason toʻxtagan joylardan biri sifatida keltiriladi. Antik davrda ham bu hududda bir qancha qabilalar, jumladan, Belgrad atrofidagi katta hududlarni boshqargan frakiyaliklar va daklar yashagan. Aniqrogʻi, Belgradda bir paytlar frakiya-daklar avlodi hisoblangan Singi qabilasi yashagan. Miloddan avvalgi 279-yilda keltlar bosqini natijasida Skordiski qabilalari shaharni frakiya va daklarning avlodlaridan tortib oladi va uni Singidun (d|ūn — „qal’a“) deb nomlaydi. Miloddan avvalgi 34—33-yillarda Rim imperiyasi qoʻshinlari Belgradga bostirib kiradi. Hudud eramizning I asrida Rim imperiyasiga boʻysunuvchi shaharga aylanadi va II asr oʻrtalariga kelib, shahar Rim hukumati tomonidan munitsipalitet deb eʼlon qilinadi. II sr oxiriga kelib koloniyaga aylanadi. Rimning birinchi xristian imperatori — Konstantin I (Buyuk Konstantin nomi bilan ham tanilgan)  — Belgrad janubidagi Neysus shahrida tugʻilgan. Rim xristian dunyosi vakili imperator Flaviy Iovianus (Jovian) Singidunumda tugʻilgan. Jovian xristianlikni Rim imperiyasining rasmiy dini sifatida qayta tikladi va oʻzidan oldingi murtad imperator Julian davrida yuz bergan (u xristianlikni rad etib, oʻrniga neoplatonik ellinizmni targʻib qilgan va xristian dunyosida murtad Julian laqabini olgan) anʼanaviy rimcha eʼtiqodlarining qisqa muddat tiklanish jarayoniga yakun yasadi. Milodiy 395-yilda bu joy Sharqiy Rim imperiyasi (Vizantiya imperiyasi)ga oʻtgan.
Oʻrta asrlar
442-yilda Belgrad hududi Attila boshliq xun qabilalari tomonidan vayron qilingan. Shahar 471-yilda ostgotlar qiroli Buyuk Teodorixning Italiyaga yurishi vaqtida bosib olingan. Ostgotlar ketishi bilan yana bir german qabilasi gepidlar shaharga bostirib kirib, uni egallab olgan. 539-yilda shahar vizantiyaliklar tomonidan qaytarib olinadi. 577-yilda 100 000 ga yaqin slavyanlar Frakiya va Illirikumga yurish qilib, shaharlarni talon-taroj qilishadi, keyinchalik shu hududda yashab qolishadi. 582-yilga kelib Bayan I boshchiligidagi avarlar butun mintaqani va shaharning yangi aholisi — slavyanlarni butunlay boʻysundirdilar. Vizantiya yilnomasi De Administrando Imperio aytilishicha oq serblar qabilasi gʻarbda Adriatika atrofidagi viloyatlarga oʻrnashgan va Vizantiya imperatori Gerakliyga (610—641) tobe boʻlib hayot kechirgan. 829-yilda Xon Omurtag Singidunum va uning atrofini Birinchi Bolgariya qirolligiga qoʻshib olishga muvaffaq boʻladi. Belgrad nomi birinchi marta 878-yil 16-aprelda Rim papasining Bolgariya hukmdori Boris I ga yuborgan nomasida tilga olingan. Taxminan toʻrt asr davomida shahar Vizantiya imperiyasi, Vengriya Qirolligi va Bolgariya imperiyasi oʻrtasidagi jang maydoniga aylandi. Basil II (976—1025) Belgradda qal’a qurdirgan. Shahar birinchi va ikkinchi salib yurishlari davrida urush tashkilotchilariga yordam bergan, ammo, uchinchi Salib yurishi paytida, Fridrix Barbarossa va uning 190 000 salibchilar qoʻshini Belgradni vayronaga aylantirgan. Vengriya qiroli Stephen V kuyovi Stefan Dragutinga (hukmronlik yillari 1276—1282) 1284-yilda Belgrad yerlarini hadya qiladi va shahar Sirmiya qirolligining poytaxtiga aylanadi. Dragutin (vengercha: Dragutin István) Belgradni boshqargan birinchi serb qiroli hisoblanadi.
Maritsa (1371) va Kosovo maydonidagi (1389) janglardan soʻng, Belgrad janubi Usmonli imperiyasi qoʻl ostiga oʻtadi. Hozirgi Serbiyaning shimoliy hududlari Serbiya despotati sifatida saqlanib qolinadi, uning poytaxti Belgrad boʻlgan. Shahar serb knyazi Lazar Hrebelyanovichning oʻgʻli Stefan Lazarevich davrida gullab-yashnagan. Lazarevich devor va minoralari boʻlgan qal’a qurdiradi, ulardan hozirgacha faqat Despot minorasi va uning gʻarbiy devori saqlanib qolgan. Lazarevich, shuningdek, shaharning qadimiy devorlarini qayta tiklaydi, natijada Serbiya despotati Usmonlilar hujumiga qariyb 70 yil qarshilik koʻrsatadi. Bu vaqt ichida Belgrad Usmonlilar hukmronligidan qochgan koʻplab Bolqon xalqlari uchun boshpana boʻlgan va oʻsha paytlarda shahar aholisi 40 000 dan 50 000 gacha boʻlgan deb taxmin qilinadi.
Usmonlilar hukmronligi va Avstriya bosqinlari
Dastlabki qamaldan 70 yil oʻtib, 1521-yil 28-avgustda qal’a 250 000 turk askari va 100 dan ortiq kema yordamida Sulaymon Sulton tomonidan bosib olingan. Bosib olingach shaharning koʻp qismi vayron qilingan va uning butun pravoslav xristian aholisi Istanbulga deportatsiya qilingan, oʻshandan beri haydab kelingan aholi joylashgan yerlar Belgrad oʻrmoni deb nomlanadi. Belgrad shahri Smederevo poshosining qarorgohiga aylantirildi (shuningdek, Smederevo sanjoqbeyligi sifatida ham tilga olinadi) va tez orada 100 000 dan ortiq aholiga ega boʻlgan Yevropadagi ikkinchi eng yirik Usmonli shahriga aylandi, Yevropadagi eng yirik Usmonli shahri Konstantinopol boʻlgan. Usmonli hukmronligi davrida musulmon meʼmorchiligi uslubida koʻplab masjidlar qurilib, shahar qayta tiklanadi. 1594-yilda serblarning yirik qoʻzgʻoloni Usmonlilar tomonidan bostirilgan. Qasos olish uchun amir Sinan posho avliyo Sava ibodatxonasini yoqib yuborishni buyurgan. XX asrda ushbu voqeani xotirlash uchun Avliyo Sava cherkovi serblar tomonidan qayta qurilgan.
Belgrad Gabsburglar tomonidan uch marta (1688—1690, 1717—1739, 1789—1791) bosib olingan. Ammo Usmonlilar tomonidan tezda qaytarib olingan va har safar urushlar natijasida shahar vayron qilingan.
Serbiya knyazligi va Serbiya qirolligi
XIX asr boshlarida Belgradda asosan musulmonlar istiqomat qilgan. XIX asrgacha masjidlar va bozorlar koʻrinishida Usmonli arxitekturasining izlari saqlanib qolgan. Musulmon meʼmorchiligi Belgrad shahri manzarasiga oʻz taʼsirini oʻtkazgan. Serbiyaga Usmonlilar imperiyasidan alohida viloyat sifatida muxtoriyat berilganidan keyin ham bir necha oʻn yillar bu arxitektura yoʻnalishi saqlanib qoldi.
Birinchi Serb qoʻzgʻoloni paytida serb inqilobchilari shaharni 1807-yil 8-yanvardan 1813-yilgacha ushlab turishdi. 1815-yildagi Ikkinchi Serb qoʻzgʻolonidan soʻng Serbiya suverenitetga erishdi va bu suverenitet 1830-yilda Usmonli davlati tomonidan rasman tan olingan.
1815-yildan keyin Belgrad arxitekturasining rivojlanishini toʻrt davrga boʻlish mumkin. 1815-yildan 1835-yilgacha davom etgan birinchi bosqichda Usmonli taʼsiri katta boʻlgan. Shu bilan birga, Yevropa arxitektura uslublari kirib kelgan. Markaziy va Gʻarbiy Yevropa meʼmorchiligining gullab-yashnash davri boshlangan. 1835—1850-yillar oraligʻida Avstriya chegarasidan janubda neoklassik va barokko uslubida barpo etilgan binolar soni sezilarli darajada oshdi, bunga 1840-yilda qurilgan Avliyo Michail sobori (serbcha: Saborna crkva) misol boʻla oladi. XIX asrning soʻnggi choragida Markaziy Yevropa shaharlariga xos boʻlgan toʻrtinchi bosqich eklektistik uslub bilan ajralib turadi.
1841-yilda shahzoda Mihailo Obrenović Serbiya knyazligi poytaxtini Kragujevacdan Belgradga koʻchirdi. Birinchi hukmronligi davrida (1815—1839) shahzoda Mihailo Obrenović yangi aholi punktlarini qurish orqali shahar aholisini koʻpaytirishga intilib, Belgradni knyazlikning maʼmuriy, harbiy va madaniy muassasalari markaziga aylantirishni maqsad qilgan. Oxir-oqibat bu istagiga erishgan. Uning yangi bozor maydonini yaratish loyihasi (Abadžijska čaršija) unchalik muvaffaqiyatli boʻlmadi. Chunki bir necha asrlardan beri Donja čarshija va Gornja čarshijada savdo-sotiq olib borilgan. Yangi qurilish loyihalarida xristianlik anʼanalari ustunlik qilgan, eski musulmon mahallalari qisqara borgan. 1863-yilda Usmonlilar tomonidan tuzilgan shahar xaritasida 9 musulmon mahallasi aks etgan. Bugungi kunda faqat beshta shunday mahallaning nomi maʼlum: Ali-pašina, Reis-efendijina, Jahja-pašina, Bajram-begova, va Laz Hadži-Mahmudova. Chukur favvorasi voqeasidan keyin Belgrad Usmonlilar tomonidan bombardimon qilingan.
1867-yil 18-aprelda Usmonli hukumati Usmonli garnizonini Kalemegdandan olib chiqishga buyruq berdi. Harbiy garnizon 1826-yildan buyon Serbiyadagi Usmonli hukmronligining soʻnggi qoldiqlari boʻlgan. Serbiyaning suverinitetini tan olishga Usmonlilar bir shart bilan rozi boʻladi. Unga koʻra, Serbiya mustaqillikka erishgandan keyin ham Usmonli bayrogʻi qal’a ustida Serb bayrogʻi bilan birga hilpirab turishi kerak edi. Serbiyaning mustaqilligi shu voqeadan boshlangan. Keyingi yillarda shaharsozlik boʻyicha mutaxassis Emilijan Josimović Belgradga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. U 1867-yilda shaharni tartibga solish rejasini ishlab chiqdi. Rejada Josimović shaharning qiyshiq koʻchalarini yangi loyiha bilan almashtirishni taklif qildi. Mustaqil Serbiyaning siyosiy va madaniy institutlari, shuningdek, shaharda koʻplab parklar qurilishi ham katta ahamiyatga ega edi. Serb olimlari Josimović loyihalarini shaharni Usmonli meʼmorchilik anʼanalarini gʻarb meʼmorchilik uslublariga almashtirish sifatida qayd etdilar. Belgrad va Serbiyani qoʻl ostida ushlagan davlatning poytaxti Istanbul ham xuddi shunday oʻzgarishlarga duch keldi.
1868-yil may oyida knyaz Mihailo amakivachchasi Anka Konstantinovich bilan oʻz qarorgohidan aravada chiqayotganda oʻldirildi.
1878-yilda knyazlikning toʻliq mustaqilligi va 1882-yilda uni Serbiya qirolligiga aylantirilishi bilan Belgrad yana Bolqon yarim orolining muhim shahriga aylandi va tezlik bilan rivojlana boshladi. Serbiyaning ikkinchi yirik shahri boʻlgan Nishga temir yoʻl ochilishi va boshqa yaratilgan shart-sharoitlarga qaramay Serbiya agrar mamlakatligicha qoldi. 1900-yilda poytaxtda 70 ming aholi boʻlgan (oʻsha paytda Serbiyaning oʻzida 2,5 million kishi yashagan). Shunga qaramay, 1905-yilga kelib aholi soni 80 000 dan oshdi va 1914-yilda birinchi jahon urushi boshlanishi arafasida Avstriya-Vengriyaga tegishli boʻlgan Zemun shahrini hisobga olmaganda, Belgrad aholisi 100 000 dan oshib ketadi.
Bolqon va Markaziy Yevropada kinofilmlarning birinchi namoyishi 1896-yil iyun oyida Belgradda boʻlib oʻtgan. Filmlar namoyishi aka-uka Lyumerlar vakili Andre Kar tomonidan oʻtkazilgan. Andre Kar keyingi yili Belgrad haqidagi birinchi kinofilmlarini suratga oldi; ammo ular saqlanib qolmagan. Belgradda birinchi doimiy kinoteatr 1909-yilda ochilgan.
Birinchi jahon urushi: Germaniya-Avstriya istilosi
Birinchi jahon urushi 1914-yil 28-iyulda Avstriya-Vengriya Serbiyaga urush eʼlon qilishidan keyin boshlandi. Keyingi Bolqon hujumlarining aksariyati Belgrad yaqinida sodir boʻlgan. 1914-yil 29-iyulda Avstriya-Vengriya armiyasi Belgradni oʻqqa tutdi va u 30-noyabrda general Oskar Potiorek boshchiligidagi qoʻshinlar hujumi natijasida bosib olindi. 15-dekabrda Belgrad marshal Radomir Putnik boshchiligidagi serb qoʻshinlari tomonidan qaytarib olingan. 1915-yil 9-oktyabrda Belgrad feldmarshali Avgust fon Makkensen qoʻmondonligidagi nemis va Avstriya-Vengriya qoʻshinlari qoʻliga oʻtadi. Shahar 1918-yil 1-noyabrda fransuz marshali Lui Franchet d’Esperi boshchiligidagi fransuz qoʻshinlari va Serbiya valiahd shahzodasi Aleksandr qoʻmondonligi ostida serblar tomonidan ozod qilingan. Urush natijasida oldingi koʻrinishini yoʻqotgan Belgrad bir muncha vaqt qirollikning eng yirik shahri unvonini boy berdi.
Mascali
Mascali Italiyaning Sitsiliya mintaqasida joylashgan kommunadir. Catania provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 37 km2. 12 066 nafar aholi istiqomat qiladi (2004).
Belgrad
Yugoslaviya qirolligi
Belgrad urushdan keyin serb, xorvat va slovenlar davlatining poytaxti boʻldi. 1929-yilda hududlar nomi Yugoslaviya qirolligi deb nomlandi. Qirollik banovinalarga boʻlingan. Belgrad Zemun va Pančevo shaharlari bilan birgalikda alohida maʼmuriy birlikni tashkil qilgan.
XX asrning 30-yillarida shahar aholisi tezlik bilan oʻsdi, modernizatsiyani boshdan kechirdi. Belgrad aholisi 1931-yilga kelib 239 000 kishiga (Zemun bilan birga) va 1940-yilga kelib 320 000 ga yetdi. 1921-yildan 1948-yilgacha aholining oʻsish sur’ati yiliga oʻrtacha 4,08% ni tashkil etgan.
Belgradning birinchi aeroporti 1927-yilda ochilgan. 1929-yilda uning birinchi radiostansiyasi eshittirishlarini boshlaydi. Dunay daryosini kesib oʻtuvchi Panchevo koʻprigi 1935-yilda, Sava ustidagi qirol Aleksandr koʻprigi 1934-yilda ochilgan. Ikkinchi jahon urushi Belgrad qal’asi atrofida boʻlib oʻtdi va urushning borishi 80 000 aholi hayotiga bevosita taʼsir koʻrsatdi.
Ikkinchi jahon urushi: Germaniya tomonidan bosib olinishi
1941-yil 25-martda valiahd shahzoda Paul hukumati ikkinchi jahon urushida chetda turish va mojaro paytida Yugoslaviyani betaraf saqlash maqsadida Germaniya boshliq kuchlar bilan Uch tomonlama pakt imzoladi. Buning ortidan darhol Belgraddagi ommaviy norozilik namoyishlari boshlanib ketdi. Natijada havo kuchlari qoʻmondoni general Dušan Simović boshchiligida harbiy toʻntarish uyushtirildi, u qirol Peter II ni davlatni boshqarish yoshiga yetgan deb eʼlon qildi. 1941-yil 6-aprelda shahar Luftwaffe tomonidan bombardimon qilindi. Hujum natijasida 2274 kishi halok boʻldi. Yugoslaviya hududlari Germaniya, Italiya, Vengriya va Bolgariya kuchlari tomonidan bosib olindi. Belgrad shahri hiyla-nayrang ishlatgan nemis ofitseri Fritz Klingenberg boshchiligidagi olti nemis askari tahdidi ostida taslim boʻldi. Belgrad oʻsha oyda nemis armiyasi tomonidan toʻgʻridan-toʻgʻri ishgʻol qilindi va qoʻgʻirchoq hukumat — Nedić rejimi oʻrnatildi. Belgradning baʼzi hududlari Xorvatiya mustaqil davlati tarkibiga qoʻshildi, u yer Ustashe rejimi ostida boshqarilgan. Ustashe rejimi ostida mamlakatda serblarni ommaviy qatl qilish, zoʻrlash, etnik tozalash, deportatsiya ishlari amalga oshirildi. Bu voqealar tarixga Serblar genotsidi nomi bilan kirgan.
1941-yilning yozi va kuzida partizan hujumlariga javoban nemislar Belgrad fuqarolarini bir necha marta qirgʻin qilishgan. Xususan, yahudiy jamiyati aʼzolari Germaniya taʼsirida boʻlgan Serbiya harbiy gubernatori general Franz Böhme buyrugʻi bilan ommaviy otishmalarga uchragan. Böhme har bir oʻldirilgan nemis uchun 100 serb yoki yahudiyni otib oʻldirish haqidagi buyruq bergan. Belgrad Yevropada fashistik davlatlar tomonidan Judenfrei (Xolokost davrida yahudiylardan „tozalangan“ hudud) deb eʼlon qilingan birinchi shahar boʻlgan. Belgraddagi qarshilik harakatiga mayor Žarko Todorović 1941—1943-yillarda yaʼni hibsga olinmaguncha boshchilik qilgan.
Germaniya va fashist ittifoqchilarning bombardimonidan ikki marta vayron boʻlgan Rotterdam singari, Belgrad ikkinchi Jahon urushi davrida 1944-yil 16-aprelda ittifoqchilar tomonidan bombardimon qilingan va kamida 1100 kishi halok boʻlgan. Ushbu mash’um voqealar provaslavlarning Pasxa bayramiga toʻgʻri keladi. Shaharning katta qismi 1944-yil 20-oktabrgacha, Qizil Armiya va Yugoslaviya kommunistik partizanlari tomonidan ozod qilinguncha nemislar qoʻl ostidagi hudud hisoblangan.
1945-yil 29-noyabrda marshal Josip Broz Tito Belgradda Yugoslaviya Federativ Xalq Respublikasi tuzilganligini (keyinchalik 1963-yil 7-aprelda Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi deb oʻzgartirildi) eʼlon qildi.
Yugoslaviya Sotsialistik respublikasi
Urush tugagach olib borilgan hisob-kitoblarga koʻra shaharda 11 500 ta uy-joy vayron qilingan edi. Urushdan keyingi davrda Belgrad Yugoslaviyaning poytaxti sifatida tez rivojlanib, yirik sanoat markaziga aylandi.
1948-yilda Yangi Belgrad shahrining qurilishi boshlandi. 1958-yilda Belgradning birinchi televizion stansiyasi kanallarni efirga uzata boshlaydi. 1961-yilda Belgradda Tito raisligida Qoʻshilmaslik harakatining birinchi taʼsis konferensiyasi boʻlib oʻtgan. 1962-yilda Belgradda Nikola Tesla aeroporti qurilgan. 1968-yilda talabalarning shahardagi yirik namoyishlari talabalar va politsiya oʻrtasida bir necha koʻcha toʻqnashuvlariga olib keldi.
1972-yilda Belgrad chechak epidemiyasiga duch keldi, bu ikkinchi jahon urushidan keyin Yevropada yuz bergan chechakning oxirgi yirik epidemiyasi boʻlgan. 1977-yilning oktyabridan 1978-yilning martigacha shahar Helsinki kelishuvlarini amalga oshirish maqsadida Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkilotining birinchi yirik yigʻilishiga mezbonlik qilgan boʻlsa, 1980-yilda Belgradda YUNESKO Bosh Konferensiyasi oʻtkazilgan. Josip Broz Tito 1980-yil may oyida vafot etdi va uning Belgraddagi dafn marosimida Birlashgan Millatlar Tashkilotining 154 aʼzosidan 128 tasidan vakillar, yuqori amaldorlar va davlat delegatsiyalari ishtirok etdi. U tarixdagi eng katta dafn marosimlaridan biriga aylangan.
Elmacık (Kütahya)
Elmajik — Kütahya viloyatining Merkez tumaniga qarashli qishloq.
San Ferdinando di Puglia
San Ferdinando di Puglia Italiyaning Apuliya mintaqasida joylashgan shahardir. Barletta-Andria-Trani provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 41,8 km2. 14 500 nafar aholi istiqomat qiladi (31-03-2007).
Belgrad
Yugoslaviyaning parchalanishi
Belgradda 1991-yil 9-mart kuni Vuk Drašković boshchiligida Slobodan Miloshevichga qarshi ommaviy namoyishlar boʻlib oʻtdi. Turli ommaviy axborot vositalari xabarlariga koʻra, koʻchalarda 100 000 dan 150 000 gacha odam toʻplangan. Namoyishlar chogʻida ikki kishi halok boʻlgan, 203 kishi yaralangan va 108 kishi hibsga olingan. Oʻsha kuni tartib oʻrnatish uchun tanklar koʻchalarga chiqarilgan. Belgradda urushga qarshi koʻplab norozilik namoyishlari boʻlib oʻtgan, eng yirik namoyishlar Sarayevo qamali qurbonlariga uyushtirilgan birdamlik kuni boʻlib oʻtgan. Hukumatga qarshi keyingi namoyishlar 1996-yilning noyabridan 1997-yilning fevraligacha Belgradda mahalliy saylovlarni soxtalashtirilganlik uchun kelib chiqqan. Bu noroziliklar Yugoslaviya Kommunistlar Ligasiga yoki undan keyingi oʻrinda turuvchi Serbiya Sotsialistik partiyasiga aʼzo boʻlmagan Belgradning birinchi meri Zoran Đinđićni hokimiyatga olib keldi.
1999-yilda, Kosovo urushi paytida, NATOning bombardimonlari shaharga jiddiy zarar yetkazdi. Portlatilgan joylar orasida bir qancha vazirlik binolari, Radio televideniya binosi, shifoxonalar, Yugoslaviya mehmonxonasi, Markaziy Qoʻmita binosi, Avala minorasi va Xitoy elchixonasi boʻlgan. NATO bombardimonlari natijasida 2000 ga yaqin tinch aholi halok boʻlgan. Yugoslaviya urushlaridan soʻng Serbiya Yevropadagi eng koʻp qochqinlar va ichki koʻchirilganlar vataniga aylandi, bu qochqinlarning uchdan biridan koʻprogʻi Belgradga joylashgan.
Elmacık (Kütahya)
Joylashuvi
Köy, Kütahya shahar markazidan 36 km uzoqlikda joylashgan.
Belgrad
Yugoslaviyaning parchalanishi
2000-yilgi prezidentlik saylovlaridan soʻng Belgrad yirik ommaviy norozilik namoyishlari hududiga aylandi, unda yarim milliondan ortiq odam qatnashdi. Bu namoyishlar Otpor (1998—2004-yillarda mavjud boʻlgan Serbiyadagi siyosiy tashkilot) harakatining bir qismi sifatida prezident Miloševićning hokimiyatdan chetlatilishiga olib keldi.
Rivojlanishi
Soʻnggi yillarda Belgrad shahri jadal rivojlanmoqda va rekonstruksiya qilinmoqda, ayniqsa Yangi Belgrad hududida (2020-yil holatiga koʻra) Serbiyaning eng yirik iqtisodiy sohalaridan biri boʻlgan Belgrad IT sektorini qoʻllab-quvvatlash uchun turar-joy va ofis binolari qurilmoqda. 2020-yil sentabr oyida Belgradda 2000 ga yaqin faol qurilish maydonchalari roʻyxatga olingan.
Entomofiliya
Entomofiliya (yun. — hasharot va...filiya) — oʻsimliklarning hasharotlar yordamida chetdan changlanishi. Entomofil oʻsimliklar gullari yirik va rangli boʻlishi, hid tarqatishi, nektar ajratishi bilan hasharotlarni jalb qiladi. Gul changlari yirik, gʻadirbudur va yopishgan boʻlganidan hasharot tanasidagi tuklarga ilashib, boshqa gullarning urugʻchisi tumshuqchasiga kelib tushadi. Bir qancha oʻsimliklar guli faqat muayyan tur hasharot orqali changlanishga moslashgan (yana qarang Changlanish).
Durabeyli (Dicle)
Durabeyli — Turkiyaga qarashli Diyarbakir viloyati Dicle tumanidagi qishloq.
Lavina
Lavina AQShning Montana shtatida joylashgan shahardir. Golden Valley County okrugi tarkibiga kiradi.
Beach (Shimoliy Dakota)
Beach AQShning Shimoliy Dakota shtatida joylashgan shahardir. Golden Valley okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1019 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 203,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,00 km2. Shundan 5,00 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 846 m balandlikda joylashgan.
Lavina
Aholisi
234 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 2,6 km2. Shundan 2,6 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 1051 m balandlikda joylashgan.
Belgrad
Topografiyasi
Belgrad dengiz sathidan 116,75 m (383,0 fut) balandlikda, Dunay va Sava daryolarining quyilishida joylashgan. Belgradning tarixiy markazi boʻlgan Kalemegdan ikkala daryoning oʻng qirgʻogʻida joylashgan. XIX asrdan boshlab shahar janub va sharqqa qarab kengayib boradi. Ikkinchi jahon urushidan keyin Sava daryosining chap qirgʻogʻida Belgradni Zemun bilan bogʻlaydigan Yangi Belgrad shahri qurilgan. Dunay boʻylab kichikroq, asosan, Krnjača, Kotez va Borcha kabi turar joy hududlari ham shahar bilan birlashadi. Ogʻir sanoatga ixtisoslashgan Panchevo shahri alohidaligicha qolmoqda.
Iqlimi
Köppen iqlim tasnifiga koʻra, Belgrad ham nam subtropik, ham nam kontinental iqlimga ega. Yilning toʻrt faslida bir xil miqdorda yogʻin yogʻadi. Oylik oʻrtacha harorat yanvarda 1,4 °C (34,5 °F) dan iyulda 23,0 °C (73,4 °F) gacha, yillik oʻrtacha 12,5 °C (54,5 °F). Yiliga harorat 30 °C (86 °F) dan yuqori boʻlgan oʻrtacha 31 kun va harorat 25 °C (77 °F) dan yuqori boʻlgan 95 kun bor. Belgradda yiliga taxminan 691 mm (27 dyum) yogʻingarchilik yogʻadi, bahorning oxirida esa namgarchilik yuqori boʻladi. Quyoshli kunlarning yillik oʻrtacha miqdori2 112 soatni tashkil qiladi.
Maksvell
Maksvell — magnit oqimi oʻlchov birligi. Mks bilan ifodalanadi. J. K. Maksvell nomiga qoʻyilgan. M. — magnit induksiyasi 1 Gs boʻlgan maydon kuch chiziqlariga tik joylashgan kon-turning 1 sm2 yuzasidan 1 s da oʻtgan magnit okimi. SGS birliklar tizimida magnit oqimi birligi: 1 Mks=10~8Vb (veber).
Belgrad
Maʼmuriyati
Belgrad Serbiyadagi alohida hududiy birlik boʻlib, oʻzining avtonom shahar hokimiyatiga ega. Belgrad shahar assambleyasi toʻrt yillik muddatga saylanadigan 110 aʼzodan iborat. Assambleya tomonidan saylanadigan 13 aʼzodan iborat shahar Kengashi mavjud. U kundalik maʼmuriy ishlarni boshqaradigan shahar maʼmuriyati ustidan nazoratga ega. Maʼmuriy hokimiyat 14 ta kotibiyatga boʻlingan boʻlib, ularning har biri transport yoki sogʻliqni saqlash kabi oʻziga xos portfelga va bir nechta professional xizmatlar, agentliklar va institutlarga ega.
Rietheim (Aargau)
Rietheim  Shveysariyaning Aargau kantonida joylashgan kommunadir. Bu kommuna Zurzach (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni – 3.92 km2. 709 nafar aholi istiqomat qiladi (2007).
Belgrad
Maʼmuriyati
2022-yilgi Belgrad shahar assambleyasi saylovlarida Serbiya Sotsialistik partiyasi bilan Serbiya progressiv partiyasi koalitsiya tuzgan. 2004—2013-yillarda Demokratik partiya hokimiyatni boshqargan. Belgradning Serbiyaning siyosiy va iqtisodiy hayotidagi ahamiyati tufayli shahar merining idorasi koʻpincha hukumat raisi va respublika prezidentidan keyin mamlakatdagi uchinchi muhim idora sifatida taʼriflanadi.
Rietheim (Aargau)
Hududi
Rietheimning hududi km2ni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Belgrad
Munitsipalitetlar
Shahar 17 ta munitsipalitetga boʻlingan. Ilgari ular 10 ta shahar (toʻliq yoki qisman shahar chegaralarida joylashgan) va markazlari kichikroq shaharlar boʻlgan 7 ta shahar atrofidagi munitsipalitetlarga boʻlingan. Yangi 2010-yilgi shahar nizomi asosida ularning barchasiga teng maqom berilgan.
Munitsipalitetlarning aksariyati Dunay va Sava daryolarining janubiy tomonida, Shumadija viloyatida joylashgan. Uchta munitsipalitet (Zemun, Yangi Belgrad va Surchin) Sirmiya viloyatidagi Savaning shimoliy qirgʻogʻida, Dunay daryosini qamrab olgan Palilula munitsipaliteti ham Shumadiya va Banat viloyatlarida joylashgan.
Demografiyasi
2022-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shaharda 1,383,875 aholi istiqomat qiladi, Belgradning shahar hududi (Borcha, Ovcha va Surchin qoʻshni shahar aholi punktlari bilan birga) 1,681,405 nafar aholiga ega.
Belgrad sobiq Yugoslaviya va Bolqon mintaqasidagi koʻplab etnik guruhlarning vatani hisoblanadi. Asosiy etnik guruhlar: serblar (1505448), siganlar (27325), chernogorlar (9902), yugoslavlar (8061), xorvatlar (7752), makedonlar (6970) va musulmonlar (3996). Koʻplab odamlar shaharga kichikroq shaharlar va qishloqlardan iqtisodiy muhojir sifatida kelgan boʻlsa, oʻn minglab odamlar 1990-yillardagi Yugoslaviya urushlari natijasida Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina va Kosovodan qochqin sifatida kelgan.
Taxminlarga koʻra, Belgradda 10 000 dan 20 000 gacha xitoyliklar yashaydi. Xitoyliklar 1990-yillarning oʻrtalarida kelgan. Oʻshandan beri Yangi Belgraddagi 70-blok xalq tilida Xitoy mahallasi sifatida tanilgan. Koʻpgina Yaqin Sharq fuqarolari (asosan, Suriya, Eron, Iordaniya va Iroqdan kelganlar) 1970—1980-yillarda oʻqishni davom ettirish uchun kelgan va shaharda yashab qolgan. Belgradda XIX asrda va XX asr boshlarida aromunlar, chexlar, yunonlardan iborat kichik jamoalar; nemislar, vengerlar, yahudiylar, turklar, armanlar va rus muhojirlari ham mavjud boʻlgan. Bugungi kunda shahar atrofida ozchilikka ega ikkita aholi punkti mavjud: Ovcha va Boljevci qishlogʻi. Ularning ikkalasida ham aholisining toʻrtdan bir qismi ruminlar va slovaklardir.
Belgradda bir nechta tarixiy diniy jamoalar mavjud boʻlsa-da, shaharning diniy tuzilishi nisbatan bir xil. Serb pravoslav jamiyati 1 475 168 tarafdori bilan eng katta hisoblanadi. Shuningdek, 31 914 musulmon, 13 720 rim katolik va 3 128 protestant bor.
Bir paytlar Belgradda yahudiylar jamoasi boʻlgan, ammo ikkinchi jahon urushi natijasida fashistlar tomonidan shaharni bosib olishi va undan keyingi yahudiylarning emigratsiyasidan soʻng ularning soni 10 000 dan 295 taga kamayib ketgan. Belgrad eng koʻp buddistlar yashaydigan joylardan biri boʻlgan. Rossiya fuqarolar urushi ortidan 400 ga yaqin asosan buddist qalmiqlar Belgrad shahri atrofiga joylashganlar. Yevropadagi birinchi buddistlar ibodatxonasi 1929-yilda Belgradda qurilgan. Ularning aksariyati ikkinchi jahon urushidan keyin koʻchib ketgan va Belgrad pagodasi esa tashlab ketilgan. Buddistlarning Belgrad pagodasi kommunistik rejim buyrugʻi ostida oxir-oqibat buzib tashlangan.
Iqtisodiyoti
Belgrad Serbiya va Janubi-Sharqiy Yevropaning moliyaviy markazi boʻlib, jami 17 e6m2 ofis maydoniga ega. Shaharda mamlakatning Markaziy banki ham joylashgan. Belgradda 750 550 nafar xodim ishlaydi (2020-yil iyul) 120 286 tasi korxonalarda, 76 307 muassasalarda va 50 000 ta ishchi doʻkonlarda faoliyat yuritadi. Belgrad shahrining oʻzi 267147 m² ijaraga olinadigan ofis maydoniga ega. 2019-yil holatiga koʻra, Belgradda Serbiyaning ish bilan band aholisining 31,4 foizi yashaydi va yalpi ichki mahsulotning 40,4 foizdan ortigʻini ishlab chiqaradi. 2014-yilda shaharning nominal YaIM 16,97 milliard AQSh dollariga baholangan, bu aholi jon boshiga 859,329 dinor (10,086 dollar) ni tashkil qiladi. 2019-yilda shahar yalpi ichki mahsuloti xarid qobiliyati pariteti boʻyicha 52,1 milliard dollarga baholandi, xarid qobiliyati pariteti boʻyicha aholi jon boshiga 32.572 dollarni tashkil etgan.
Yangi Belgrad — mamlakatning markaziy biznes tumani va Janubi-Sharqiy Yevropaning moliyaviy markazlaridan biri. U mehmonxonalar, kongress zallari (masalan, Sava Centar), A va B toifali ofis binolari va biznes parklari (masalan, Belgrad aeroporti) kabi bir qator imkoniyatlarni taklif etadi. Yangi Belgradda 1.2 e6m2 dan ortiq ofis maydonlari qurilmoqda, kelgusi uch yil ichida rejalashtirilgan qurilish qiymati 1,5 milliard yevrodan oshadi. Belgrad fond birjasi ham Yangi Belgradda joylashgan va €6,5 mlrd (7,1 mlrd. AQSH dollari) bozor kapitaliga ega.
IT sohasida 6 924 kompaniyaga ega (2013-yil maʼlumotlariga koʻra) Belgrad Janubi-Sharqiy Yevropadagi eng yirik axborot texnologiyalari markazlaridan biri hisoblanadi. Koʻpgina global IT kompaniyalari Asus, Intel , Dell , Huawei, Nutanix , NCR kabi Yevropa yoki mintaqaviy faoliyat markazi sifatida Belgradni tanlaydilar. Eng mashhur Belgrad IT startaplari, jumladan, Nordeus, ComTrade Group, MicroE, FishingBooker va Endava. Shahardagi IT inshootlari orasida Mihajlo Pupin instituti va ILR hamda yangi Zvezdara IT-parki mavjud. Koʻpgina taniqli IT innovatorlari oʻz faoliyatlarini Belgradda boshlaganlar, jumladan: Voya Antonich va Veselin Jevrosimovich.
2021-yil dekabr oyida Belgradning oʻrtacha oylik maoshi soliqlarsiz 94,463 dinor ($946) ni tashkil etdi, yalpi ekvivalenti 128,509 dinor ($1288), Yangi Belgradda esa 1,059 yevro. Shahar uy xoʻjaliklarining 88 foizida kompyuter bor, 89 foizi internetga ulangan va 93 foizida pullik televidenie xizmatlari mavjud.
Cushman & Wakefield maʼlumotlariga koʻra, Knyaz Mihailova koʻchasi savdo maydonchasini ijaraga olish boʻyicha dunyodagi eng qimmat chakana savdo koʻchalari roʻyxatida 36-oʻrinda turadi.
Byudjeti
Belgrad shahrining byudjeti Belgrad hokimligi moliya kotibiyati tomonidan tuziladi. Kotibiyatning har kalendar yil uchun loyihasi Belgrad Assambleyasi tomonidan koʻrib chiqiladi va tasdiqlanadi. Shahar byudjeti doimiy ravishda oʻsib bormoqda: 1994-yilda u 360 million dinorni, 2000-yilda — 5,3 milliard dinordan koʻproqni, 2013-yilda — 88 milliard dinor, 2020-yilda — 143 milliard dinordan ortiqni tashkil etdi. Bu 2019-yilga nisbatan 9,6 foizga koʻp. Shundan 53,5 milliard dinor transport va infratuzilmani rivojlantirishga, jumladan, yangi avtobus va trolleybuslar sotib olishga; 18 mlrd dinor — maktabgacha taʼlim va tarbiya sohasiga, shu jumladan, 17 ta yangi bolalar bogʻchasi qurishga; 7,6 milliard dinor — boshlangʻich va oʻrta taʼlim uchun; 5,7 milliard dinor — sport va madaniyat uchun; 4,9 milliard dinor — ijtimoiy himoyaga; 1,5 milliard dinor — nodavlat notijorat tashkilotlari uchun ajratilishi rejalashtirilgan. Shuningdek, oilada ikkinchi farzand tugʻilgani uchun buydjet bir martalik nafaqa toʻlash tartibi boʻyicha mablagʻ ajratiladi, bu 20 ming dinorni tashkil qiladi.
Sanoati
Belgraddagi birinchi sanoat korxonasi XIX asr boshlarida birinchi serb qoʻzgʻoloni paytida tashkil etilgan artilleriya ustaxonalari boʻlgan. 1831-yilda shaharda birinchi bosmaxona, 1838-yilda charm ishlab chiqarish, 1839-yilda pivo zavodi, 1842-yilda birinchi metallga ishlov berish korxonasi ochilgan. 1913-yilga kelib, Belgrad va Zemunda Avstriya-Vengriyaga tegishli boʻlgan 55 ta zavod va fabrika mavjud edi. Birinchi va ikkinchi jahon urushlari shahar sanoatiga jiddiy zarar yetkazdi. 1941—1945-yillarda Belgraddagi korxonalarning yarmi vayron boʻlgan. Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi davrida Belgrad sanoat korxonalarini rekonstruksiya qilish boshlandi. 1960-yildan keyin yangi fabrikalarni jadal qurish ishlari olib borildi. Yugoslaviya parchalanganidan keyin sanoat ishlab chiqarish hajmi kamaydi, bir qator korxonalar xususiylashtirildi.
Hozirgi vaqtda Belgrad Serbiyaning asosiy sanoat markazi hisoblanadi. Shaharda stanoklar va sanoat uskunalari, gʻalla oʻrish kombaynlari, traktorlar va boshqa qishloq xoʻjaligi mashinalari, avtobuslar, telekommunikatsiya uskunalari, elektronika, maishiy texnika buyumlari ishlab chiqariladi. Plastmassa, kauchuk, lak, boʻyoq, polimer qoplamalar va boshqa mahsulotlarni ishlab chiqaradigan bir qancha kimyo sanoat korxonalari bor. Belgradda yengil sanoat va yogʻochga ishlov berish texnologiyasi ham rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlash, oziq-ovqat va ichimliklar ishlab chiqarish bilan shugʻullanadi.
Qishloq xoʻjaligi
Belgrad okrugida 260 ming gektardan ortiq qishloq xoʻjaligi yerlari mavjud, shundan 150 ming gektarida dehqonchilik qilinadi. Bu hududda 34 ming fermer xoʻjaligi roʻyxatga olingan. 2018-yilgi maʼlumotlarga koʻra, qishloq xoʻjaligidagi yerlarning 32769 ga makkajoʻxori va 31063 ga bugʻdoy ekilgan. Belgrad okrugida yetishtirilgan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari Serbiya poytaxtining oziq-ovqatga boʻlgan ehtiyojini deyarli toʻliq qondiradi.
Madaniyati
BBC maʼlumotlariga koʻra, Belgrad dunyodagi eng kreativ shaharlar beshligiga kirgan. Belgradda kinofestival, teatr festivali, yozgi festival, BEMUS, Belgrad musiqa festivali, kitob koʻrgazmasi, Belgrad xor festivali, Eurovision 2008 qoʻshiq tanlovi va pivo festivali kabi koʻplab xalqaro madaniy tadbirlar oʻtkaziladi. Prezident Aleksandar Vučić bekor qilishga uringan boʻlsa ham, 2022-yilda Belgradda ham Europride tadbiri boʻlib oʻtgan. Nobel mukofoti sovrindori yozuvchi Ivo Andrić oʻzining eng mashhur asari „The Bridge on the Drina“ni Belgradda yozgan. Boshqa taniqli Belgrad mualliflari orasida Branislav Nušić, Milosh Crnjanski, Borislav Pekich, Milorad Pavić va Mesha Selimovichlar bor. Belgraddan Charlz Simich, Marina Abramovich va Milovan Destil Markovich kabi taniqli rassomlar yetishib chiqqan.
Serbiya kino sanoatining asosiy qismi Belgradda joylashgan. FEST 1971-yildan beri har yili oʻtkazib kelinadigan kinofestival boʻlib, 2013-yilgacha unga toʻrt million kishi tashrif buyurgan va 4000 ga yaqin filmlar taqdim etilgan.
Belgrad hududida 1650 dan ortiq koʻrgazmali haykaltaroshlik namunalari mavjud.
Muzeylar
Belgrad Zamonaviy sanʼat muzeyi Yugoslaviyadagi va dunyodagi ilk muzeylardan biridir. Muzey ​​1965-yilda tashkil etilganidan soʻng, sobiq Yugoslaviya hududlarida yaratilgan 8000 dan ortiq sanʼat asarlari toʻplamini oʻz ichiga olgan. Muzey 2007-yilda yopilgan, ammo 2017-yilda Yugoslaviya sanʼatiga eʼtiborni kuchaytirish maqsadida qayta ochilgan. Belgradda tugʻilgan rassom Marina Abramovich Zamonaviy sanʼat muzeyida koʻrgazma oʻtkazgan, The New York Times koʻrgazmani 2019-yilda dunyoda roʻy bergan eng muhim madaniy hodisalardan biri deb taʼrifladi. Koʻrgazmani 100 000 ga yaqin tashrif buyuruvchi kuzatgan. Marina Abramovich 20 000 kishi oldida chiqish qilgan. Belgrad markazida Amaliy sanʼat muzeyi ham joylashgan. Bu muzey Xalqaro muzeylar kengashi tomonidan 2016-yilning eng yaxshi instituti sifatida mukofotlangan.
1878-yilda Kalemegdanda tashkil etilgan Harbiy muzeyda miloddan avvalgi asrlardan oʻrta asrlargacha boʻlgan davrlarga oid 25 000 dan ortiq harbiy ashyolar mavjud. Diqqatga sazovor narsalar qatoriga turk va sharq qurollari, milliy bayroqlar va Yugoslaviya partizan liboslari kiradi.
Nikola Tesla aeroporti yaqinida joylashgan Belgraddagi Aviatsiya muzeyida 200 dan ortiq samolyotlar mavjud boʻlib, ulardan 50 ga yaqini koʻrgazmaga qoʻyilgan va bir nechtasi Fiat G.50 kabi oʻz turidagi yagona omon qolgan namunalardir. Ushbu muzey F-117 va F-16 kabi AQSh va NATO samolyotlarining urib tushirilgan qismlarini ham namoyish etadi.
1952-yilda tashkil etilgan Nikola Tesla muzeyi ixtirochi Nikola Teslaning shaxsiy buyumlarini namoyish etadi. Unda 160 000 ga yaqin asl hujjatlar va 5 700 ga yaqin shaxsiy buyumlari saqlanadi. Belgraddagi eng yirik muzeylarning biri Vuk va Dositey muzeyi boʻlib, u Vuk Stefanovich Karadjich va XIX asr serb adabiy tilini islohotchisi, birinchi Serbiya taʼlim vaziri Dositey Obradovichning hayoti, faoliyati va merosini namoyish etadi. Belgradda Afrika sanʼati muzeyi ham mavjud. Afrika sanʼati muzeyi 1977-yilda tashkil etilgan boʻlib, Gʻarbiy Afrikadan keltirilgan katta sanʼat toʻplamiga ega.