Qashqadaryo_viloyati_geografiyasi
Gidrografiyasi va ichki suvlari
Qashqadaryo havzasining barcha daryolari uning togʻli qismida jilgʻalar koʻrinishida boshlanadi va bu jilgʻalar hamda soylar qoʻshilib, katta-kichik daryolarni, ular esa oʻz navbatida yaxshi shakllangan Qashqadaryo gidrografik toʻrini yuzaga keltiradi. Havzaning eng uzun daryosi Qashqadaryo (332 km.) boʻlib, u Zarafshon tizmasi gʻarbiy tarmogʻining janubiy yon bagʻrida 3000 m balandlikda, Dovtosh dovoni yaqinida boshlanadi. Qashqadaryo yaqin oʻtmishga qadar Muborak shahridan 10 km shimoli-gʻarbda qumlar orasida tugagan. Qashqadaryo oʻzining yuqori oqimida V — simon chuqur va tor vodiyda oqadi. Tor osma vodiy Kichikmadon, Navidaroz va Kosatarosh daryolari qoʻshilgach ham saqlanib qoladi va faqat Yargak irmogʻi qoʻshilgandan keyin biroz kengayadi, uning eni 100—200 m ga yetadi. Shu yerdan boshlanib daryoda qayr paydo boʻladi. Dugʻoba qishlogʻidan oʻtgach, daryo nisbatan keng vodiyda oqadi. Qashqadaryo Varganza qishlogʻi yaqinida togʻlardan chiqib, Kitob-Shaxrisabz botigʻiga kiradi va to Qarshi shahriga qadar qutisimon vodiy boʻylab oqadi. Varganza qishlogʻidan Oqsuv daryosining quyilishigacha vodiyning kengligi 150—300 m, undan quyida esa 800—1500 m gacha kengayadi. Vodiyning eng tor joyi Chimqoʻrgʻon qishlogʻi yaqinida 160 m boʻlgan va shu sababli bu yerda Chimqoʻrgʻon suv omborining toʻgʻoni qurilgan. Qashqadaryo oqimining togʻli qismi qayirga ega emas va faqat Dugʻoba qishlogʻidan quyiroqda qayir xosil boʻladi va quyi tomonga kengayib boradi. Togʻlardan chiqqandan soʻng Qashqadaryo chap tomonidan Hisor tizmasining shimoli-gʻarbiy tarmoqlaridan boshlanadigan Jinnidaryo, Oqsuv, Tanxozdaryo, Yakkabogʻdaryo, Gʻuzordaryo kabi irmoqlar qoʻshiladi. Ammo daryoning oʻrta va quyi oqimlarida oʻng sohildan qoʻshiladigan yirikroq irmoqlar yoʻq. Jinnidaryo Qashqadaryoning birinchi nisbatan yirikroq irmogʻi boʻlib, uning uzunligi 61 km, suv yigʻiladigan havzasining maydoni 367 kv.km. Jinnidaryo Akota (2 919 m) va Shertogʻ (2696 m) oraligʻida hosil boʻladigan bir qancha jilgʻalarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Jinnidaryoning vodiysi Jaus qishlogʻidan yuqoriroqda ancha katta kenglikka ega, uning vodiysida sugʻoriladigan yerlarning maydoni 400 ga. dan koʻproq. Daryo qayirining kengligi oʻzgaruvchan: Jaus qishlogʻining yaqinida 8-10 m, Rovot qishlogʻi yaqinida 140 m va Qashqadaryoga quyilishida 30-35 m. Oqsuv daryosi Qashqadaryoning eng sersuv irmogʻi boʻlib, Seversov va Botirboy muzliklaridan boshlanaligan Xinaka va Botirboy daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 115 km, suv yigʻiladigan havzasining maydoni 1050 kv.km. Daryo oqimining katta qismida togʻlar orasida oqadi. Uning yuqori oqimida suvayirgʻichlarning balandligi 4000-4300 m ga yetadi. Qoʻrgʻoncha qishlogʻi yaqinida Oqsuv tekislikka chiqadi. Oqsuv daryosining asosiy irmoqlarini uzunligi 12 km dan 25 km gacha boʻlgan Botirboy, Gʻilon, Qizilimchak, Tamshush, Suvtushar daryolari chap tomondan qoʻshiladi. Oʻng tomondan esa Oqsuv daryosiga faqat Qorasuv daryosi (uzunligi 37 km, suv yigʻiladigan havzasining maydoni 132 kv.km) qoʻshiladi. Oqsuv daryosining mansabidan 13 km quyiroqda, Tanxoz qoʻrgʻonchasi yaqinida Qashqadaryoga Tanxozdaryo kelib qoʻshiladi. Uning uzunligi 104 km, suv yigʻiladigan havzasining maydoni 459 kv.km boʻlib, u Hisor tizmasining janubi- gʻarbiy qismida 3500 m balandlikda joylashgan Gʻozikoʻldan boshlanadi. Tanxozdaryoning asosiy irmoqlarini Shoʻrsoy va Qizilsuv hosil qiladi. Qizilsuv orqali Yakkabogʻdaryo suvining bir qismi oqim oʻtadi. Yakkabogʻdaryo suvining koʻpligi jihatidan Qashqadaryoning ikkinchi yirik daryosi boʻlib, Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoqlarida 3800 m balandlikda Qizilsuv nomi bilan boshlanadi. Daryoning uzunligi 108 km, suv yigʻiladigan havzasining maydoni 1060 kv. km. Yakkabogʻdaryo Qashqadaryoga bevosita kelib qoʻshilmaydi, u Tanxozdaryoga qoʻshiladi. Yakkabogʻdaryo Tatar qishlogʻiga qadar V — simon vodiyda, qayir hosil qilmagan holda oqadi. Qashqadaryoning oxirgi chap irmogʻi Gʻuzordaryodir (uzunligi 86 km, suv yigʻiladigan havzasining maydoni 3220 kv.km). Qushtepa qishlogʻidan to mansabigacha boʻlgan masofada Qorasuv nomi bilan ataladi. Gʻuzordaryoni Katta Uradaryo va Kichik Uradaryo hosil qiladi. Katta Uradaryo (uzunligi 113 km, suv yigʻadigan havzasining maydoni 1400 kv.km) Chaqchar va Yakkabogʻ togʻlari tutashadigan Xarqush dovoni (3448 m) yaqinida boshlanadi va yuqori oqimida Egrisuv nomi bilan ataladi. Katta Uradaryo deyarli butunlay togʻlar orasida oqib oʻtadi va V — simon vodiyga ega. Kichik Uradaryoning uzunligi 177 km, suv yigʻiladigan havzasining maydoni 1660 kv.km boʻlib, Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoqlarida — Oʻlmas togʻlarida 2000 m balandlikda jilgʻa koʻrinishida boshlanadi. Kichik Uradaryo ham deyarli butunlay togʻlar orasida oqadi. Bu togʻlarning balandligi daryoning yuqori oqimida 2500 — 2700 m boʻlib, uning mansabi yaqinida 700 — 900 m gacha pasayadi. Daryoning vodiysi trogsimon, V — simon va qutisimon koʻrinishlarga ega. Qashqadaryoning oʻng sohilidagi irmoqlar (soylar) Qoratepa togʻlarining janubiy yonbagʻirlaridan boshlanadi, ularning suv yigʻiladigan maydonlari uncha katta emas. Bu yerda 18 ta yirik soy va koʻplab mayda soylar oqali. Bu soylar birlashib 4 ta havzasi — Shoʻrobsoy, Makridsoy, Oyoqchisoy va Qalqamasoy havzalarini hosil qiladi. Shurobsoy (suv yigʻiladigan havzasining maydoni 49,4 kv.km.) Rovotsoy, Chinorsoy va Sassiqbuloqsoy hamda Qaynarbuloq deb umumiy nom olgan bir nechta buloqlardan hosil boladi. Makridsoy (suv yigʻiladigan havzasining maydoni 47,5 kv.km.) Sayyoh, Hasantepa, Chinor, Quton va Kulmozor buloqlaridan boshlanadigan soylarning qoʻshilishi natijasida vujudga keladi. Oyoqchisoy (suv yigʻadigan havzasining maydoni 125 kv.km) Yelsoy (uzunligi 10,5 km) va Madrustoshsoy (uzunligi 8,8 km) qoʻshilishidan hosil boʻladi. Bu soylarning qoʻshilishidan quyiroqda yana bir necha soylar qoʻshiladi. Ular orasida nisbatan yirikrogʻi Echkioqar soyidir (uzunligi 6,0 km). Qalqamasoy (suv yigʻilidigan havzasining maydoni 350 kv.km) Qashqadaryo havzasidagi eng yirik soylar tizimi boʻlib, Qalqamasoy Anzirat, Chunqaymish, Quruqsoy, Gorovli, Talaykoʻl, Langar, Taragʻay, Quruqsoy, Govxona va xizalak soylarining qoʻshilishi natijasida hosil boʻladi. Qalqama soyining qishki — bahorgi suvlari Qalqama suv omborida toʻplanadi va yoz oylarida sugʻorishda foydalaniladi. Qashqadaryo Qarshi shahridan 17 km gʻarbroqda Maymanoq va Qamashi deb ataladigan tarmoqlarga boʻlinib ketgan va Qarshi Qashqadaryo gidrografik turiga mansub boʻlgan daryolarning toʻyinish sajiyasi va oqim rejimi ularning suv yigʻiladigan havzalarining balandligiga hamda yogʻin-sochin miqdorining yillik va mavsumiy taqsimlanishiga bevosita bogʻliq. V. L. Shuls va L. I. Shalatova Qashqadaryo havzasi daryolarini toʻyini xususiyatlariga koʻra quyidagi uchta guruhga ajratadilar : Qor-muzlik suvi bilan toʻyinadigan daryolarga Yakkabogʻdaryo, Tanxozdaryo va Oqsuv daryosi mansub boʻlib, ular asosiy suvini havzasini toʻplanadigan qor suvidan oladi, muzlik suvi esa ikkinchi oʻrinda turadi. Bu daryolarning suv yigʻiladigan havzasi maydonining atigi 2 foizi 4000 m dan yuqorida, 20 foizdan koʻprogʻi 3000-4000 m balandlikda, yaʼni muzliklar va qorlar mintaqasida joylashgan. Lekin ularning suv yigʻilish havzasi maydonining oʻrtacha balandligi 3000 m dan pastda. Yakkabogʻdaryosining suv yigʻilish havzasi maydonining oʻrtacha balandligi 2702 m, Oqsuv daryosiniki — 2444 m, Tanxozdaryoniki esa 2170 m. Toʻyinish xususiyatlariga koʻra qor-muzlik suvi bilan toʻyinadigan yuqorida nomlari koʻrsatilgan daryolarda toʻliq suv davri Qashqadaryo havzasining boshqa daryolaridagiga nisbatan kengroq kuzatilsada, bu daryolar havzaning eng sersuv daryolaridir. Har uchala daryoda ham eng koʻp oʻrtacha oylik suv sarflari asosan iyun oyiga, eng kam suv sarflari esa dekabr-yanvar oylariga toʻgʻri keladi. Bu daryolarda oqimning yil davomida taqsimlanishi juda notekis boʻladi. Masalan, mart-iyun oylarida Oqsuv daryosida yillik oqimning 49,2 foizi, Yakkabogʻdaryoda 61,6 foizi va Tanxozdaryoda 63,6 foizi oqib oʻtadi; iyul-setyabr davridagi oqim esa Oqsuv daryosida 35,5 Yakkabogʻdaryoda 28,1 va Tanxozdaryoda 25,0 foizini tashkil etadi. Yakkabogʻdaryo, Oqsuvdaryosi va Tanxozdaryo Qashqadaryo vodiysi yuqori qismining asosiy toʻyinish manbalari (80 foizga yaqin) hisoblanadi va oʻrta qismidagi suv rejimining vujudga kelishida muhim rol oʻynaydi. Qor suvi bilan toʻyinadigan daryolarga suv yigʻilish maydonining oʻrtacha balandligi 1823 m boʻlgan Qashqadaryo mansub. Bu daryoda eng koʻp oʻrtacha oylik suv sarflari esa yozning oxiri va kuzning boshida kuzatiladi. Qashqadaryoning oʻrtacha suv sarfi eng koʻp va yozning oxiri va kuzning boshida eng koʻp boʻladi. Qashqadaryoning oʻrtacha yillik suv sarfi Varganza qishlogʻi yaqinida 5,46 kub. m/s ni tashkil etadi. Qor-yomgʻir suvi bilan toʻyinidigan daryolar guruhiga Jinnidaryo, Qorasuv, Turnabuloq, Langar va Gʻuzor daryolari mansub. Bu daryolarning suv yigʻilish maydoni yuqorida taʼriflangan daryolarnikiga nisbatan ancha past. Masalan, Jinnidaryoni suv yigʻilish havzasi maydonining oʻrtacha balandligi 1573 m ga, Gʻuzordaryosiniki esa 1532 m ga teng. Suv yigʻilish havzalari past sathlarda joylashganligi erigan qor suvlari bilan toʻyinganligi sababli bu daryolarda eng koʻp suv sarflari asosan aprel oyida kuzatiladi. Lekin ularda oqim miqdori ayniqsa eng koʻp suv sarflari yil davomida va yillar boʻyicha oʻzgarib turadi, chunki ularda toʻlin suv davri koʻproq jala yomgʻirlar hisobiga boʻladi. Bahor qurgʻoqchil boʻlgan yillarda esa yogʻingarchilik boʻladigan kunlar bilan bogʻliq holda oylar ichida ham oʻzgaradi. Qor-yomgʻir suvi bilan toʻyinadigan Jinnidaryo, Gʻuzordaryo, Qorasuv va boshqa daryolarda oktyabr-fevral oylarida ancha koʻp suv (yillik oqimning 24-28 foizi) oqadi, chunki bu daryolarning oʻzanlariga yer osti suvlarining koʻproq chiqishi va shu oylarda daryolarning oʻzanlariga yer osti suvlarining koʻproq chiqishi va shu oylarda daryolarning suv yigʻlish maydonida yomgʻirlarning yogʻishi va yoqqan qorlarning erib turishi sabab boʻladi. Bu daryolarda yillik oqimning 4,4 — 14,0 foizi iyun-sentyabr va 56 — 69 foizi mart-iyun oylariga toʻgʻri keladi. Jinnidaryo mart-iyun oylarida qorlarning erishi va yomgʻirlarning koʻp yogʻishi tufayli yillik oqimning 68,3 foizi oʻtadi. Iyun-setyabr oylarida esa asosan yer osti suvlaridan toʻyinganligi sababli bu davrga yillik oqimning atigi 4,4 foizi toʻgʻri keladi.