Siroj_Hakim
Mirzo Sirojning ikkinchi safari 1903 yilning mart oyida bo‘lgan. Bu safar u Eronning bir qator shaharlari, jumladan Mashhad, Nishopur, Xuroson, Sabzavorga sayohat qilib, 1905 yil 16 iyunda vataniga qaytib keladi. Bu safar davomida u Eronning Sabzavor shahrida sakkiz oy qoladi. Keyin Hirot, Kobul va Mozori Sharifdan o`tadi. Sabzavor shahri haqida shunday deydi: “Sabzavor Xurosonning qudratli va obod shaharlaridan biridir. Shahar havosi juda yoqimli. Xurosonning boshqa shaharlariga nisbatan toza va ozoda. Sabzavorda bug‘doy, arpa, paxta ko‘p. Paxta va jun savdosi ham yuqori. Ko'plab mahalliy va xorijiy korxonalar mavjud. Sabzavardagi savdogarlarning aksariyati g‘arbliklar, ya’ni ular Eronning boshqa shaharlaridan ochish uchun kelgan. Rossiya hukumati va Tabrizning ham yirik bizneslari bor. Ular g‘alla, yog‘ va shakar, choy va boshqalarni sotadilar, paxta va jun sotib oladilar. Sabzavor paxtasi Xurosonning boshqa shaharlaridan afzaldir”. Eronning boshqa bir shahri Mashhadda u biznes bilan shug‘ullanishini aytadi: “Mahshadda ko'proq sayr qildim, oxiri zerikib ham ketdim va bir ish bilan shug'ullanishim kerakligini angladim. O'zimdagi pul, Qo'qondagi tijorat mollari va Xitoy bankining biletlari va boshqalarini keltirib, bu yerda arzon bo'lgan paxta va terilarni sotib oldim. Olgan narsalarimni Sabzavor, Nishopur va boshqa hududdan kelgan tijoratchilarga berdim, shu bahona Nishopurga ham borib sayr qildim” Mirzo Siroj 1905-yil iyulidan 1909-yil oxirigacha davom etgan uchinchi safari chogʻida Eron, Afgʻoniston va Hindistonning qator shaharlarida boʻladi. Eslatib o‘tamiz, Mirzo Siroj Hakim Eronda 1905-1911 yillardagi inqilobning bevosita guvohi bo‘lgan. 1903 yilda Erondagi mashhur Tehron tibbiyot kolleji (hozirda Tehron tibbiyot universiteti)ga o'qishga kiradi. Uni tamomlab, kollejda o'qituvchilik va Mozandaron shahar kasalxonalarining  birida vrachlik faoliyatini olib boradi. Tez orada, Eronda “doktor Mirxon” nomi bilan mashhur  bo'ladi. Ko'p vaqt o'tmay, uning dovrug'ini eshitgan Afg'oniston amiri Xabibullaxon Mirzo  Sirojiddinni ishga taklif etadi, u yerda doktor Sobir nomi bilan faoliyat yuritib shuhrat qozonadi. Mirzo Siroj 1909 yil dekabr oyida vataniga qaytgach, Buxoroda yevropacha kasalxona ochadi va odamlarni yangicha davolashga kirishadi. Turli mamlakatlarga sayohat qilish, rivojlangan davlatlarning taraqqiyotini ko‘rish, matbuoti bilan tanishish, boshqa xalqlar maorifchilarining asarlarini o‘qigan Mirzo Sirojiddining qalbida o`z yurtini tanazzuldan qutqarish va xalqni ma`rifatli qilish orzusini uyg`otadi. Shuning uchun u “Yosh Buxoroliklar” harakatining faol ishtirokchisi bo`ladi. Mirzo Sirojiddin uzoq yillik safarlari davomida ko'rganlari va xotiralarini  “Tuhfai ahli Buxoro” (“Buxoro ahlining tuhfalari”) nomli asarida yozib qoldigan. 1910 yilda muallif  asarni qo'lyozma nusxasini yozib tugatgan va 1912 yilda esa Kogon bosmaxonasida toshbosma nusxasi nashr etilgan. Asarning qo'lyozma nusxasi fors tilida yevropa qog'ozida yozilgan. Jami bo'lib, 193 sahifani o'z ichiga oladi, uning o'lchami 13x20. yaxshi holatda, kirish va xotimasi bilan to'liq saqlangan. “Tuhfai ahli Buxoro” muallifning Yevropa va Sharq mamlakatlariga qilgan uzoq sayohatlari haqida juda sodda va ravon tilda hikoya qiladi va tarixiy, geografik, iqtisodiy, siyosiy va madaniy ahamiyatga ega. Mirzo Siroj nafaqat ajoyib shoir va yozuvchi, balki mohir publitsist va jurnalist ham edi.[1] U birinchi tojik tilidagi gazeta «Buxoro sharif»ning asoschilaridan biri bo‘lib, ularning sahifalarida ijtimoiy xarakterdagi she’r va maqolalari bilan chiqqan. Bu gazeta 1912 yilda Buxorolik yana bir ma`rifatparvar Mirzo Muhiddin bilan birgalikda Kogon(Yangi Buxoro)da chop etilgan. Mirjalol Yusufzoda muharrirligi ostida 1912 yilning 14 iyuliga qadar haftada bir marta, keyinchalik esa haftada to'rt marta nashr etiladi. 1912 yilning iyulidan “Buxoroi Sharif”ga ilova tarzida eski o'zbek (turkiy) tilida “Turon” gazetasi nashr qilina boshlandi. “Turon” dastlab ilova tarzida haftada ikki marta chop etilgan, o'sha yilning sentyabridan esa mustaqil nashr sifatida faoliyat yurita boshlagan. Har ikki gazeta 2600 (“Buxoroi Sharif” — 800, “Turon” — 1800) nusxada nashr etilgan. “Buxoroi sharif” gazetasi oradan bir yil o'tib, 153-sonidan  so'ng yopib qo'yiladi. Mirzo Sirojiddin “Buxoroi Sharif”ning ilk sonlaridan boshlab “Hakim Buxoriy” taxallusi bilan  maqolalar e'lon qilib boradi. Masalan, “Ro'znomaning ba'zi foydalari” maqolasida gazetalar  xalq dunyoqarashini o'zgartirishi, kitob mutolaasi, qanday yashashni o'rganish, dunyo yangiliklari va xalqlari ahvolidan xabardor bo'lish uchun eng muhim vosita ekanini ochib ¬ beradi. Mirzo Sirojiddinning masnaviy usulida yozgan “Yod bod” (“Yodda bo'lsin”) nomli she'ri 1913 yilda “Oyina” jurnalining 2-sonida chop etiladi. Muallif o'z chiqishlarida tarixiy tafakkurni shakllantirish masalasiga alohida e'tibor qaratadi, allomalar yurti bo'lgan Markaziy Osiyoda ilm nufuzi pasayib ketgani, aholini savodli qilishdagi kamchiliklar va ta'lim tizimidagi muammolarni jiddiy tanqid qiladi. “Biz o'tmishda qanchalik rivojlangan edik, sivilizatsiya bobida o'zimizga yarasha o'rinda edik, taraqqiyparvarlik, ilm-fan kashfiyoti, davlatchilik rivojida ham ilg'or edik. Biz hozir g'aflatdamiz, ilmdan uzoqlashdik. Bizning tanazzulimiz ta'lim va ilmni kuchsizlanganligidandir”, deb achinib yozadi. Buyuk ajdodlarimizga munosib avlod bo'lish uchun tarixdan to'g'ri saboq chiqarishimiz, ilm-fanni rivojlantirish, kitob o'qish lozimligini bayon etgan. Shuningdek, gazetada “Hifz-us-sihat” sarlavhasi ostida tibbiyot va salomatlikka oid 30 dan ortiq qimmatli maqolalar e’lon qilingani buxoroliklar salomatligini muhofaza qilishga katta hissa qo‘shgan. Mirzo Siroj “Buxoro Sharif” nashri orqali bir qancha jadid arboblari, jumladan Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdurrauf Fitrat, Abduqodir Muhiddinov va boshqalar bilan yaqindan tanishdi. Aytish joizki, Mirzo Sirojning she’r va maqolalari Buxoroga qo‘shni davlatlarning Eronning “Navbahor” va “Tus”, Turkistonning “Samarqand”, “Oyna” gazetalarida ham chop etilgan. Mirzo Siroj 1913-yilda to‘rtinchi marta sayohat qiladi, lekin yo‘lda uning kasalligi kuchayib, 1913-yil 21-dekabrda Eronning Rasht shahridan Buxoroga qaytib keladi va 1914-yil yanvar oyi o‘rtalarida sil kasalligi tufayli vafot etadi. Oʻrta Osiyoning yangi rahbari, “Oyina” gazetasi bosh muharriri Mahmudxoʻja Behbudiy Mirzo Siroj vafotidan soʻng oʻzining “Ziyo olim” jurnalining 48-sonida “Safarning oʻn toʻqqizinchi jumasi” deb taʼziya bildirdi. Shuningdek, Mirzo Siroj vafoti munosabati bilan “Oyna” jurnalining 14-sonida Sadriddin Ayniyning qayg`uli marsiyasi chop etiladi. Xulosa qilib aytganda, XX asr boshlarida Buxoro amirligida yashab ijod qilgan Mirzo Sirojiddinning ma'rifatparvarlik qarashlari va uning “Tuhfai ahli Buxoro” asari komil inson  tarbiyasida muhim o'rin egallaydi.