cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Muhammad Kabir Bahodirxonov
Biografiyasi
Muhammad Kabir Bahodirxonov 1941-yil 17-avgustda Gʻulja shahrida tugʻilgan. 1959-yilda Toshkent davlat universiteti fizika fakultetiga oʻqishga kirib, 1965-yilda yarimo‘tkazgichlar va dielektriklar fizikasi mutaxassisligi boʻyicha tamomlaydi. 1971—1985-yillari Toshkent davlat universiteti „Yarimo‘tkazgichlar va dielektriklar fizikasi“ kafedrasi mudiri, 1985—1991-yillari Toshkent politexnika instituti „Fizikaviy elektronika“ kafedrasi mudiri, 1991—1992-yillari Toshkent davlat texnika universiteti ilmiy ishlar bo‘yicha prorektori, 1996—2003-yillarda Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi raisining birinchi oʻrinbosari, 2004—2012-yillari Toshkent davlat texnika universiteti „Elektronika va mikroelektronika“ kafedrasi mudiri, 2012—2021-yillarda Toshkent davlat texnika universitetining „Raqamli elektronika va mikroelektronika“ kafedrasi professori boʻlib faoliyat yuritgan.
Oilasi
Muhammad Kabir Bahodirxonovning uch oʻgʻil va bir qizi bor.
Vafoti
Muhammad Kabir Bahodirxonov 2021-yil 19-avgustda Toshkent shahrida 80 yoshida vafot etgan.
Ilmiy faoliyati
1965-yilda Rossiya Fanlar akademiyasi Abram Fyodorovich Ioffe nomidagi fizika-texnika instituti aspiranturasiga oʻqishga kiradi. Olim Boris Iosifovich Boltaks ilmiy rahbarligida yarimo‘tkazgichlar fizikasi boʻyicha nomzodlik ishini 1971-yilda himoya qilib, fizika-matematika fanlari nomzodi ilmiy darajasini, 1982-yili esa doktorlik dissertatsiyasini yoqlab, fizika-matematika fanlari doktori ilmiy darajasini oladi. 2017-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi. Olim „Yarimo‘tkazgich materiallarda diffuzion jarayonlar“, „Kirishma atomlar bilan kompensatsiyalangan kremniy materialining elektrofizik, fotoelektrik, optik va galvanomagnit xususiyatlarini o‘rganish“ ilmiy maktablariga asos solgan. Muhammad Kabir Bahodirxonov Oʻzbekistonda birinchilardan boʻlib sanoat-texnologik tizimidan iborat ilmiy laboratoriya tashkil etish va ushbu laboratoriyada nanostrukturali kremniy olish texnologiyasini yaratishga muvaffaq bo‘lgan. Olim 10 ta monografiya, 16 ta darslik, 20 ta ixtirolar, 300 dan ortiq ilmiy maqolalar mualllifidir. 100 dan ortiq maqolalari AQSh, Germaniya, Rossiya, Koreya, Xitoy va boshqa davlatlarning nufuzli ilmiy jurnallarida chop etilgan.
Port-Sainte-Foy-et-Ponchapt
Port-Sainte-Foy-et-Ponchapt Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Dordogne departamenti Bergerac tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
2345 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 127,4 nafar kishi.
Julian Nagelsmann
Julian Nagelsmann (1987-yil 23-iyulda tugʻilgan) — nemis professional futbol menejeri va sobiq futbolchi, "Bavariya" klubi bosh murabbiyi. „Bavariya“ni boshqarishdan oldin u "Xoffenxaym " va " RB Leypsig " klublarini boshqargan.
Shakllanishdan koʻp qirraliligi, toʻpni ushlab turishi va gegenpressni amalga oshirishi bilan tanilgan Nagelsmann jahon futbolidagi eng yaxshi yosh menejerlardan biri hisoblanadi.
Yoshlik
Nagelsmann 1987-yil 23-iyulda Bavariyaning Landsberg am Lex shahrida tugʻilgan. U „Augsburg“ va " 1860 Myunxen " klublarida yoshlar darajasida oʻynagan va Myunxenning U17 jamoasi sardori boʻlgan. 2006-07-yilgi mavsumda u ikkinchi jamoaning bir qismi boʻlgan, ammo jarohatlar tufayli birorta ham oʻyinda qatnasha olmagan. Nagelsmann Tomas Tuxel boshchiligidagi 2007-08 mavsumida Augsburgga qaytdi, ammo tizzasini jarohatlab, oʻyinlarda ishtirok etolmadi. Natijada u 20 yoshida futbolchilik faoliyatini yakunlashga qaror qildi. U 2008- yilning birinchi yarmidayoq bosh murabbiyi Tomas Tuxelga skaut sifatida yordam bergan edi. U sport faniga o‘tguniga qadar universitetda biznes boshqaruvi bo‘yicha to‘rt semestr o‘qidi. Keyin u asosiy eʼtiborini murabbiylikka qaratdi va oʻzining sobiq klubi Myunxen1860 ga 2008-yildan 2010- yilgacha Aleksandr Shmidtning Myunxenning U17 jamoasida yordamchisi sifatida qaytdi.
Murabbiylik faoliyati
Nagelsmann Xoffenxaymning yoshlar akademiyasiga 2010-yilda qoʻshildi va keyingi yillarda turli yoshlar jamoalariga murabbiylik qildi. U Xoffenxaymning 2012-13-yilgi mavsumida yordamchi murabbiy boʻlgan va 2016-yilning 11- fevraligacha klubning U19 jamoasini boshqargan. U Xoffenxaymning 19 yoshgacha boʻlgan „oʻsmirlar jamoasi“ni 2013-14-yilgi mavsumda 19 yoshgacha boʻlganlar Bundesliga chempionligini qoʻlga kiritish uchun boshqargan. Murabbiy yordamchisi boʻlgan vaqtida darvozabon Tim Viz Nagelsmanni " Mini-Mourino " deb atagan.
Xoffenxaym
Nagelsmann 2015-yil 27-oktabrda „Xoffenxaym“ga bosh murabbiy etib tayinlangan. U oʻz faoliyatini 2016-17-yilgi mavsum boshida boshladi. Unga uch yillik shartnoma berildi. Tayinlangan vaqtda Nagelsmann 28 yoshda edi va Bundesliga tarixidagi eng yosh murabbiy edi. 2016-yilning 10-fevralida Stivens sog‘lig‘i bilan bog‘liq muammolar tufayli bosh murabbiylikdan isteʼfoga chiqdi va Nagelsmanning bosh murabbiy bo‘lishi bir kundan keyin „Xoffenxaym“ kengashi tomonidan ilgari surildi.
RB Leypsig
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/2019-07-12_Fu%C3%9Fball%3B_Freundschaftsspiel_RB_Leipzig_-_FC_Z%C3%BCrich_1DX_1124_by_Stepro.jpg/170px-2019-07-12_Fu%C3%9Fball%3B_Freundschaftsspiel_RB_Leipzig_-_FC_Z%C3%BCrich_1DX_1124_by_Stepro.jpg|thumb| Nagelsmann 2019-yil " RB Leyptsig " nurabbiy 2019-yil 21-iyun kuni RB Leyptsig Nagelsmann 2019-20-yilgi mavsumdan boshlab ularning murabbiyi bo‘lishini eʼlon qildi va 2023-yilda tugaydigan to‘rt yillik shartnoma imzoladi. Nagelsmann RB Leyptsig bosh murabbiyi sifatida Bundesligadagi birinchi oʻyinini FC Union Berlinga qarshi 4:0 hisobida gʻalaba bilan boshladi, shuningdek, u Bavariyaga qarshi oʻyinda 1:1 hisobida durangga erishdi. 10-o‘yin kuni „Leypsig“ " Maynts "ni 8:0 hisobida mag‘lub etdi. Nagelsmann 14-o‘yin kuni o‘zining sobiq jamoasi „Xoffenxaym“ga qarshi maydonga tushdi va ular ustidan 3:1 hisobida g‘alaba qozondi.
Bavariya
2021-yilning 27-aprelida Myunxenning „Bavariya“ klubi Nagelsmannni 2021-yil 1-iyuldan boshlab besh yillik shartnoma asosida bosh murabbiy etib tayinladi va 25 million yevro miqdoridagi oylik maosh belgiladi.
Shaxsiy hayot
Nagelsmann 2018-yilda bolalikdagi sevgilisi Veranaga uylanadi Nagelsmann vegetarian. Uning soʻzlariga koʻra, ikkita sababga koʻra u vegetarian, u uchun eng muhimi hayvonlarning farovonligi, ikkinchisi — atrof-muhitni muhofaza qilish.
Menejer
RB Leypsig
"Bavariya"
Maryam Yoqubova
Yoshligi
Otasi Qo‘qondagi korchalonlardan Putilaxovlarning paxta zavodida yuk tashuvchi, keyin paxta bo‘yicha mutaxassis bo‘lib ishlagan. Onasi eronlik, ziyoli oilaning farzandi boʻlgan. O‘qish-yozish, hatto qonun-qoidalarni ham yaxshi bilgan. Shu sababli odamlar ko‘pincha o‘zlarining turlicha arzlarini yozdirishgan. Maryamga tug‘ilganda Oyxon deb ism qo‘yishgan. Biroz ulg‘aygach oilasi Karmanaga ko‘chib keladi. Oyxonning xolasi Halirxon amir saroyida raqqosa bo‘lgan. Buxoroga xolasinikiga mehmonga borganda xolasi bilan saroyga bazmga boradi saroydagi yoshi ulug‘ ayollardan Eshon oyim (Amir Olimxonning onasi) nazariga tushadi. Eshon oyim Oyxonni saroyda olib qoladi. U endi saroyda raqqosa va haramdagi yumushlarni bajaruvchi xodimga aylanadi. Bir necha yil davomida saroy haramida tahlikali yillarni o‘tkazgan. Saroyda amirning yosh xotini Oyimshoning maxfiy xizmatlarini bajarib turgan. Bir necha marta Oyimshodan Fayzulla Xo‘jayevga yashirincha maktublar yetkazib turgan.
Eshon oyimning asrandi qizi bo‘lishiga qaramay amir Olimxon Oyxonga uylanish taraddudiga tushib qoladi, shunda Oyxon amirning yana bir xotini Feruza yordamida saroydan qochib, poyezdda Samarqandga ketadi. Keyin qiyinchiliklar bilan Karmanaga uyiga boradi. Shunda uning saroydan qochib kelganini ko‘rgan oilasi Oyxon ismini esidan chiqarishni aytib Maryam deb atay boshlaydilar. Oradan ko‘p o‘tmay 32 yoshli onasi vafot etadi. Onasi Maryam va singlisini vafoti oldidan xolasiga topshiradi, oʻsha vaqtda Buxoro amirligi qulagan, qolgan aka-ukalari esa bolalar internatiga topshirilgan. Maryam Yoqubova xolasining uyidagi ogʻir mehnatdan qochib, internatga akasi yoniga keladi, ammo xolasi uni qaytarib olib, Qoʻqondagi amakisinikiga yuboradi. Amakisi bir necha oydan beri qamoqda ekanligini bilgan Maryam Yoqubuva yana Samarqandga xolasinikiga qochib keladi. Bu safar xolasi uni shahrisabzlik bir oilaga uzatadi. Endigina 14 yoshga kirgan Maryam Yoqubova akasi singari oʻqib, kasb egallash niyatida kelinlik xonadonidan qochib ketadi. Bu safar Turkistondan Moskvada oʻqish uchun bolalarni yigʻish vazifasi bilan oʻsha yerdan qaytgan 17 yoshli akasi Rafiqni topadi, akasi uni Moskvaga oʻzi bilan olib ketish niyatida Fayzulla Xoʻjayev bilan uchrashtiradi. Fayzulla Xoʻjayev bir necha yil avval oʻziga amir saroyidan xat tashuvchilik qilgan Oyxonni poytaxtga oʻqishga yuboradi. Maryam Yoqubova oʻzbek maorif institutida oʻqiydi. 1926-yilda kinotexnikumiga ham oʻqishga kirib, bu oʻqishni kechqurunlari davom ettiradi.
Ijod yoʻli
Oyposhsha obrazini aktrisa shunday mohirona ijro etganki, bu rol go‘yo M.Yoqubova uchun yozilgandek. Oyposhsha ob¬razi yoqimliligi, hazil, piching va kesatiqqa boyligi bilan hamon tomoshabinlarni o‘ziga maftun etmoqda. Keyinchalik M.Yoqubova „Tojikfilm“ kinostudiyasida suratga olingan „Sevadimi, sevmaydimi?“, „Oq royal“ muzikali komediyalarida Zamira va Malohat obrazlarini yaratadi. Shuningdek, u „Maysaraning ishi“, „Olovli yo‘llar“ ko‘p seriyali televizion filmlarida, „Sevgi afsonasi“, „Qalbingda quyosh“ kabi badiiy filmlarda ham ajoyib obrazlar yaratadi. Y Aʼzamov A.Qodiriyning „O‘tgan kunlar“ romanini ekranlashtirar ekan, asardagi bosh rollardan biri — O‘zbekoyim rolini M.Yoqubovaga topshiradi. O‘zbekoyim (M.Yoqubova) — kuchli va tadbirkor, o‘z hukmini o‘tkazishni yaxshi ko‘radigan murakkab xarakterli inson. U ana shu hukmronlikka erishish yo‘lida o‘g‘li Otabekni va jamiyatda katta mavqega ega bo‘lgan eri Yusufbek Hojini ham juda ustalik bilan tobe qilmoqchi bo‘ladi. U Kumush va Zaynablarga o‘z farzandiga bo‘lgandek onalarcha mehribonlik ko‘rsatadi, ular haqida o‘ylaydi, ularga g‘amxo‘rlik qiladi. Lekin bu urinishlari, afsuski sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan fojianing oldini ololmaydi. Chunki, O‘zbekoyimning o‘zi ham u yashaydigan ijtimoiy muhit va davrning mahsuli hamda qurboni edi. Aktrisa isteʼdodining komediyaga, hazil-mutoyiba, piching va hajviy bo‘yoqlarga moyilligi uning „Nashtar“hajviy kinojurnallarida ijro etgan kichik-kichik rollarida ham o‘z tasdig‘ini topadi. Bunday qisqa syujetlarda aniq, yorqin obrazlar yaratish talab etiladi. Aktrisa bu murakkab va mas’uliyatli vazifani ham yaxshi ado eta olgan. M.Yoqubova ijodida radio alohida o‘rin tutadi. U O‘zbekiston radiosi tashkil bo‘lgan birinchi kunlardan boshlab, to umrining oxirigacha turli radiopostanovkalarda, radiojurnallarda va boshqa eshittirishlarda faol qatnashdi. 70 yillardan boshlab M.Yoqubova radioda bolalar uchun ertaklar o‘qib, minglab yosh radiotinglovchilarning sevimli sanʼatkoriga, radioenagasiga aylandi. Bolalarning ichki dunyosini chuqur his etgan M.Yoqubova ertaklarni shu darajada chuqur samimiyat va xushchaqchaqlik bilan yoqimli ohangda o‘qir ediki, radiotinglovchilar uning noyob isteʼdodiga qoyil qolardilar. Maryam Yoqubovaning teatr va kino sanʼati ravnaqi yo‘lidagi xizmatlari munosib taqdirlandi. 1955-yilda unga „O‘zbekiston xalq artisti“ faxriy unvoni berildi.
NGC 3397
NGC 3397 Дракон yulduz turkumidagi Sb tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni William Herschel 1801-yilda kashf etgan.
Csengele
right|thumb|300x300px| [[Vengriya|Vengriyadagi Chongrad okrugining joylashuvi]] Csengele — Vengriya janubidagi Janubiy Buyuk tekislik hududidagi Chongrad okrugidagi qishloq.
Geografiyasi
U 60.66 km2 maydonni egallaydi  va 2006 kishi (2015) aholisi bor.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Pinckney (New York)
Pinckney AQShning New York shtatida joylashgan shahardir. Lewis okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
329 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Geografiyasi
Maydoni — 106,5 km2. Shundan 106,4 km2 quruqlik, 0,1 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 451 m balandlikda joylashgan.
Yogʻ bosish
Yogʻ bosish, semirib ketish — organizm toʻqimalarida, asosan teri ostidagi yogʻ kletchatkasida, shuningdek, qorin boʻshligʻida ortiqcha yogʻ (koʻproq charvi) yigʻilishi. Gavda vaznining ancha ortganligi organizmda suv toʻplanishiga aloqador boʻlmasa, deyarli hamisha Yogʻ bosishdan darak beradi. Yogʻ bosishda koʻpincha organizmga zoʻr keladi: yurak ishi, qon aylanishi qiyinlashadi, kishi halloslaydi, tez charchaydi, ish qobiliyati va infeksion kasalliklarga chidamliligi kamayadi, ateroskleroz va b. baʼzi kasalliklar paydo boʻlishiga imkon tugʻiladi. Bunda kishi organizmi ehtiyoji (sarf qiladigan energiyasi)ga nisbatan ortiq ovqatni oʻzlashtiradi. Ammo koʻp kishilar koʻp ovqat yeyish bilan birga, ularda energiya ham koʻp sarflanadi, moddalar almashinu vi kuchli boʻladi, ularni yogʻ bosmaydi. Moddalar almashinuvi susayganda ham yogʻ bosishi mumkin. Ovqat koʻp yeyilganda Yogʻ bosish ichki sekretsiya bezlari bilan nerv sistemasining holatiga ancha bogʻliq. Yogʻ bosish moddalar almashinuvi buzilishidan kelib chiqadigan turli kasalliklar (podagra, diabet va h. k.) bilan birga, jinsiy bezlar faoliyati susaygan davrda koʻproq kuzatiladi. Har qanday jismoniy ish energiya sarfini oshiradi va moddalar almashinuvini kuchaytiradi. Yogʻ bosishning oldini olish uchun badan tarbiya bilan shugʻullanish, piyoda yurish, jismoniy ish qilish, ayni vaqtda ovqatni kamroq (toʻymasdan) yeyish kerak. Oson hazm boʻladigan uglevodlar (oq non, xamir ovqatlar, kartoshka, qandshakar, asal, murabbo va sh. k.) ayniqsa kam isteʼmol qilinishi lozim. Suvni ham kamroq ichish, spirtli ichimliklarni mutlaqo ichmaslik zarur. Haddan tashqari semirib ketgan kishilarga parhez ovqatlar buyuriladi. Asosan sabzavot, oshkoʻk, shirasi kam mevalar isteʼmol qilinadi. Bemor vrach nazorati ostida davolanadi. 7—9 kunda bir kun nuqul olma (1500 g) yeyiladi yoki faqat sut (5 stakan) ichiladi, yoki bir kun 3 mahal shirguruch va 800—1000 g olma yeyiladi, yoki shirasi kam meva bilan sabzavot (1500 g) 4—5 mahal isteʼmol qilinadi. Yogʻ bosish ga davo qilishda davolash badan tarbiyasi va fizioterapiya tadbirlari (suv, massaj)ning ahamiyati katta.
Grammow
Grammow Germaniyaning Mecklenburg — Vorpommern yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Bad Doberan tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 16,20 km2. 181 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Grammowning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Carpio (Valladolid)
Carpio (Valladolid) Ispaniyaning Castilla y León mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Valladolid provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 56,83 km2. Aholisi — 1101 kishi (2010).
Bardi (oʻsimlik)
Bardi, qiyoq (Carex) — hiloldoshlar (bardidoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Toʻp-toʻp boʻlib oʻsadi. Poyasi uch qirrali, boʻgʻimsiz. Barglari tasmasimon, tilchasiz, yopiq qinli, qatgiq, chetlari gʻadir-budur. Gullari mayda, rangsiz, ikki yoki bir jinsli, ba’zan ikki uyli boʻlib, thumb|250px|Carex halleriana
Sedalia (Missouri)
Sedalia AQShning Missouri shtatida joylashgan shahardir. Pettis County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
20669 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 31 km2. Shundan 31,0 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Shohnavozxon
Shohnavozxon (17-asr 18-asr bosh lari) — hindistonlik tarixchi olim va adib. shahrining fors tilida yozgan "Maosir ulumaro" ("Amirlar tarixi") asari Hindistonning oʻrta asrlardagi tarixi, iqtisodi va, ayniqsa, madaniyatini oʻrganishda muhim manba sanaladi; Sh. mazkur tadqiqotida bizgacha yetib kelmagan koʻpgina asarlardan foydalangan. Asarda 16-asrning yarmidan 18-asr boshigacha Hindistonda yashab, ijod etgan (shuningdek, Oʻrta Osiyodan Hindistonga kelib yashab qolgan) davlat, fan va madaniyat arboblarining hayoti hamda ijodiy faoliyatlari yoritilgan. Asarning oxirgi qismini shahrining oʻgʻli Abdulhay yozgan. Asarni ingliz sharqshunosi N.Beverj xonim forschadan ingliz tiliga tarjima qilib, Kalkuttada nashr ettirgan (1946).
28-yanvar
28-yanvar — Grigoriy taqvimida yilning 28-kuni. Yil yakuniga 337 (kabisa yilida 338) kun qoladi.
Bayramlar
Yana qarang: Turkum:28-yanvar bayramlari
Voqealar
right|175px|Ekipaj „Chellendjera“ Yana qarang: Turkum:28-yanvar voqealari
Tavalludlar
Yana qarang: Turkum:28-yanvarda tugʻilganlar
Vafot etganlar
Yana qarang: Turkum:28-yanvarda vafot etganlar
Imperator Kōrei
Imperator Kōrei-anʼanaviy vorislik tartibiga koʻra Yaponiyaning yettinchi imperatori boʻlgan. Keyinchalik tekshirish va oʻrganish uchun materiallar etishmasligi tufayli bu imperator haqida juda kam narsa maʼlum. Kōrei tarixchilar orasida „afsonaviy imperator“ sifatida tanilgan, chunki uning haqiqiy mavjudligi bahsli. Kojikida uning nomi va nasabnomasidan boshqa hech narsa yoʻq. Taxminlarga koʻra, miloddan avvalgi 290-yilda Kōreining hukmronligi, uning bitta xotini boʻlgan, ulardan 7 nafari farzandli boʻlgan. Miloddan avvalgi 215-yilda vafotidan keyin uning oʻgʻillaridan biri keyingi imperatorga aylangan deb taxmin qilinadi. Kōrei anʼanaviy ravishda Yayoi davrining birinchi imperatori sifatida qabul qilingan, bu vaqt davomida Osiyodan Yaponiya arxipelagiga koʻchib kelgan Yayoy xalqi sharafiga nomlangan.
Shi Pingmey
Shi Pingmey (xitoycha 石评梅, pinyin Shi Pingmei; 20-sentyabr 1902-yil, Pingding, Shansi provinsiyasi — 30-sentyabr 1928-yil, Pekin), xitoylik yozuvchi, jamoat arbobi, Xitoydagi feministik harakat yetakchilaridan biri.
Qisqa umriga qaramay — u bor-yoʻgʻi 26 yil yashagan — u Xitoyda „Respublikaning toʻrt nafar eng iqtidorli ayoli“ (xitoycha 民国四大才女, pinyin Minguo si da cainu) sifatida tanilgan, bundan tashqari, Chjan Aylin, Syao Hong va Lyui Bicheng ham ushbu roʻyxatga kiritilgan.
Tarjimai
Shi Pingmey 1902-yil 20-sentyabrda Tayyuan shahrida tugʻilgan. Syao Hong va Chjan Aylindan farqli oʻlaroq, u bolaligidan otasi bilan yaxshi munosabatda boʻlgan. U Sin yiqilishidan oldin davlat apparatining amaldori boʻlgan va barcha boʻsh vaqtini sevimli qiziga bagʻishlagan. Yozuvchining soʻzlariga koʻra, u unga gapirishni oʻrgatgan, u bilan konfutsiy matnlarini oʻqigan va Shi Tzingdan sheʼrlarni oʻrgangan. Bundan tashqari, u xattotlik va musiqa oʻqituvchilariga tashrif buyurdi. Ammo bu umuman otasi uni faqat uyda taʼlim olish bilan cheklagan degani emas — Shi Pingmey oʻz shahridagi Boshlangʻich va oʻrta maktabni aʼlo baholar bilan tugatgan.
Otasining sevgisi va saʼy-harakatlari besamar ketmadi va 1919-yilda Shi Pingmey Pekindagi Oliy Ayollar Oddiy maktabiga oʻqishga kirdi. Poytaxtda oʻqish yosh qiz uchun haqiqiy sarguzashtga aylandi — To‘rtinchi may harakatlari butun Xitoy boʻylab yurish qildi va Pekinda hayot doimo inqilobiy ehtiroslar bilan kuchayib bordi. Minglab yoshlar shaharga oqib kelishdi: intiluvchan yozuvchi va rassomlar, rejissyorlar va siyosatchilar, lekin, eng ajablanarlisi, ular orasida faol mehnatga intiluvchi ayollar koʻp edi. Qisqa vaqt ichida Shi Pingmey koʻplab yozuvchilar bilan uchrashdi va doʻstlashdi: Feng Yuantzyun, Su Syuelin, Lu Yin, Lu Tzingtsin va boshqalar. Pekinda quvnoqlik, erkinlik va ruxsat berish muhiti hukm suradi va yosh qiz uning taʼsiriga tushadi: u sheʼriyat kechalarida, adabiy uchrashuvlarda, jamoat uchrashuvlarida qatnashadi. Va aynan shu muhitda Shi Pingmei yozishni boshlaydi.
1923-yilda Shi Pingmey kollejni tugatdi, lekin u bilan birga boʻlgan oʻrta maktabda xitoy tili va jismoniy tarbiya oʻqituvchisi sifatida qoldi. Bu vaqtda u oʻzini nafaqat yozuvchi, balki isteʼdodli oʻqituvchi sifatida ham yaxshi koʻrsatdi. U 1928-yilda vafotigacha maktabga oʻtdi.
Shaxsiy hayot
1923-yilda u Gao Tzyunyui bilan uchrashdi. Kuchli va shijoatli, toʻrtinchi may faoli va kommunist, u yosh qizda unutilmas taassurot qoldirdi va qiz uning jozibasiga qarshi tura olmadi. Yigit allaqachon turmushga chiqqan edi va u deyarli ikki yil davomida undan voz kechdi, 1925-yil boshida u kasal boʻlib, toʻshakka mixlanib qoldi. Uning kasalligi paytida ular juda yaqin boʻlishadi, lekin mart oyida u uning qoʻlida vafot etadi. Gao Tzyunyui yozuvchining birinchi va oxirgi sevgisiga aylandi va uning oʻlimi bilan u uzoq davom etgan tushkunlikka tushdi.
ijod
Shi Pingmey 26 yillik umrining atigi olti yilini yozishga bagʻishlagan. Va uning merosi ikkita kichik toʻplamga toʻgʻri kelgan boʻlsa-da, u juda xilma-xildir — u nosir va shoir, dramaturg va publitsist rollarini sinab koʻrishga muvaffaq boʻldi. Bundan tashqari, u 1984-1985 yillarda Pekinda nashr etilgan toʻliq asarlarga kiritilgan koʻplab kundalik va sayohat yozuvlari va xatlarini qoldirdi.
Shi Pingmei uslubi juda xilma-xildir, garchi u ogʻzaki bayhua tilini ommalashtirish va klassik adabiy tilni yakuniy rad etishda faol ishtirokchilardan biri boʻlgan boʻlsa-da, lekin o‘z asarlarida, ayniqsa, sheʼriyatda u qayta-qayta klassik adabiy shakllarga murojaat qilgan. Nasriy asarlar asosan bayhua tilida yozilgan, Pekin shevasi meʼyorlari kuzatilgan.
Maktabda oʻqigan toʻrt yil davomida u oʻzining aksariyat asarlarini yozgan. Avvaliga bu mahalliy jurnallar uchun oddiy maqolalar va insholar edi, ammo oʻqishning oxiriga kelib, u oʻsha paytdagi juda mashhur „Ayollar jurnali“ haftaliklarining muharriri boʻldi („妇女周刊“, „Funyu chjoukan“) va „Atirgul“ („蔷薇周刊“, „Tsianwei chjoukan“).
Shuni taʼkidlash kerakki, Lu Sinning oʻzi uning ushbu jurnallar va umuman Xitoydagi butun feministik harakatni rivojlantirishga qoʻshgan hissasini yuqori baholagan. Vaqt oʻtishi bilan uning nasriy asarlari ham paydo boʻla boshlaydi, ular yozuvchi vafotidan soʻng uning ikkita yagona toʻplamiga birlashtiriladi „Tasodifiy eskizlar“ („偶然草“, „Oujan Tsao“) va „Toʻlqinlar shovqini“ („涛语“, „Taoyu“).
1984-1985-yillarda Pekinda nashr etilgan toʻliq asarlar uch jilddan iborat. Biroq, albatta, yozuvchi o‘zining ijodiy salohiyatining katta qismini o‘z asarlarini yaratishga emas, balki boshqalarning maqolalari va asarlarini o‘qish va tahrirlashga sarflagan.
Burgandi OPX
Burgandi OPX (Бюргендю ОПХ) — Qirgʻiziston Respublikasining Botken viloyati Qadamjoy tumaniga qarasli qishloq. Qirgʻiz-Qishloq ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 421 kishi.
Shi Pingmey
Oʻlim va xotira
Shi Pingmey barcha „Respublikaning toʻrtta eng isteʼdodli ayoli“ ning fojiali taqdirini baham koʻrdi — ularning birortasi ham oila davrasida, qarindoshlari va doʻstlari qurshovida vafot etmadi. 1928-yil 18-sentyabrda Shi Pingmey toʻsatdan bosh ogʻrigʻini his qildi, lekin u bunga unchalik ahamiyat bermadi — ayol yaqinda uzoq vaqt davomida kitoblarda oʻtirgan va tez-tez charchagan. Biroq, ogʻriq kuchayib, doʻstlar yozuvchini kasalxonaga borishga koʻndirishdi. 23-sentyabr kuni u komaga tushib qolgan va shifokorlar unga meningit tashxisini qoʻyishgan. Shi Pingmey etti kundan keyin Pekin Birlashgan kasalxonasida hushiga kelmay vafot etdi.
Shi Pingmey vasiyat qilgan joyda — Gao Tzyunyui yoniga dafn etilgan. Uning vafotidan bir muncha vaqt oʻtgach, qabr ustiga qoʻshma yodgorlik oʻrnatildi, unda yozuvchini quchoqlagan Gao Tzyunyui tasvirlangan tosh barelyef.
Uning o‘limidan so‘ng yozuvchilar Lu Yin, Lu Tzingtsin boshchiligidagi bir qancha do‘stlari yosh yozuvchining asarlarini to‘plab, o‘z mablag‘lari hisobidan nashr ettirdilar. Ammo bu toʻplamlar keng tarqalmagan — dastlab ularni faqat Shenyang kitob doʻkonlarida sotib olish mumkin edi, bir muncha vaqt oʻtgach, ular Pekinga etib kelishdi.
Yogʻ olish usullari
Yogʻ olish usullari — chigit, loviya, soya, zigʻir, kunjut, yongʻoq, kungaboqar, zaytun, maxsar va b. magʻzidan yogʻ olish. Sanoatda, asosan, presslash (ezish) va ekstraksiya (siqish) usulidan foydalaniladi. Ilgari yogʻ faqat juvozda, keyinchalik sanoatda oddiy gidravlik presslarda olingan. Yogʻ zdlari ekstraksiya batareyalari va uzluksiz ishlaydigan avtomat shnekli presslar bilan jihozlangan. Magʻzdan yogʻ ikki bosqichda olinadi. Birinchi bosqich — magʻzni presslash yoki ekstraksiyaga tayyorlash. Bunda magʻz turli aralashmalardan (chigit esa mayda tuklaridan ham), qobigʻidan ajratiladi va maxsus joʻvalash (valsovka) stanogida eziladi. Ikkinchi bosqich — presslash yoki ekstraksiyalash. Presslash usulida ezilgan magʻz bugʻli isitkichdan oʻtkazilib, shnekli presslarda eziladi. Pressdan chiqqan kunjarada 4% dan 5% gacha yogʻ qoladi. Magʻzdan ajralgan yogʻ filtrdan oʻtkaziladi. Ayrim zdlarda yogʻ oldin ezilgan magʻzni maxsus apparat—forchanda qizdirib, shnekli pressda siqib olinadi. Ekstraksiya usulidayogʻ shnekli pressdan chiqqan massadan ekstraktorlarda erituvchi (benzin yoki dixloretan) taʼsir ettirib olinadi. Ekstraksiyalangan yogʻ distillanadi va tozalanadi. Presslab olingan yogʻ oziqovqat sanoatida, ekstraksiyalab olingani texnikada ishlatiladi.
Abdurauf Fitrat
Abdurauf Fitrat (1886, Buxoro shahri, Buxoro amirligi — 4-oktabr, 1938, Toshkent shahri, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbek tarixchisi, filolog, tarjimon, yozuvchi, dramaturg va shoir, zamonaviy oʻzbek tili va adabiyoti asoschilaridan biri, Oʻrta Osiyo jadidchiligining taniqli vakillaridan biri, birinchi oʻzbek professori (1926). Jadidchilik milliy maʼrifatparvarlik harakatining tarafdori. Turkiyada oʻqigan. Inqilobga qadar Oʻrta Osiyoni Rossiyadan ozod qilinishi harakatlarida faol qatnashgan, politsiya nazorati ostida boʻlgan. Turkiyadagi „Yosh turklar“ harakatidan ilhomlanib, Buxoroda „Yosh buxoroliklar“ partiyasini tuzgan, uning maʼnaviy rahnamosiga aylangan. Doʻsti va maslakdoshi Munzim bilan hamkorlikda buxorolik 70 nafar yosh turkistonliklarni Germaniyaning bir qator oliy taʼlim muassasalariga oʻqishga yuborgan (1922).
Hayoti
1886-yilda Buxoro shahrida ziyoli oilasida tugʻilgan, adibning otasi savdogarchilik bilan shugʻullangan boʻlib, 1918-yilgacha Qashqarda turib qoladi. Yosh Abdurauf asosan onasi Mustafo Bibi (Bibijon) tarbiyasida qoladi, undan Navoiy, Uvaysiy, Zebunniso, Bedil, Fuzuliy kabi yirik shoirlarning gʻazallarini tinglaydi. Dastlab eski maktabda, keyinchalik, Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil olgan. 1902-1903-yillarda haj safariga chiqqan, uni ado etgach Arabiston, Anatoliya (zamonaviy Turkiya), Kavkazorti, Eron, Afgʻoniston, Hindiston boʻylab sayohat qilgan. 1906-1908-yillarda Rossiyaning Qozon, Nijniy Novgorod, Yaroslavl, Moskva, Petrograd shaharlarida boʻlgan. XX asr boshlarida bujudga kelgan „Tarbiyai atfol“ jamiyati koʻmagida 1908-1913-yillarda Istanbuldagi Voizon madrasasida tahsil olgan va qizgʻin ijod qilgan. Madrasada unga mudarris Yusuf Akchura taʼlim bergan. thumb|Fitrat (oʻrtada) maslakdoshlari bilan. Buxoro. tm. 1908-yil
1908-1913-yillarda Turkiya dorilfununida oʻqiyotganda uning zukko, bilimdonligi professor-oʻqituvchilarni hayratga soladi. Unga Fitrat — Donishmand taxallusini beradilar. Fitratning dastlabki maqolalari „Hikmat“ jurnalida bosilgan. Oʻzi esa Rossiya imperiyasidan kelgan muhojirlar bilan aloqa bogʻlagan. Fitratning Usmonlilar poytaxtida oʻtkazgan toʻrt yili Bolqon urushi va Yosh turklarning konstitutsiyaviy inqilobiga toʻgʻri keldi.
Fitrat oʻqishni Istanbulda davom ettirib yurgan kezlarida, hamyurtlari bilan birgalikda „Buxoro ta’limi maorif jamiyati“ni tuzgan. Bu jamiyat buxoroliklarning oʻzaro moddiy-maʼnaviy uyushmasi vazifasini bajargan hamda Buxoro va Turkiston maorifining olgʻa siljishiga doir bir qator ishlarni amalga oshirgan. Bu davrda Turkiya „Yosh turklar“ inqilobidan mast davrni oʻz boshidan kechirardi. Turkiyadagi bunday inqilobiy muhit albatta yosh Fitratga ham ijobiy taʼsir koʻrsatdi. U siyosat maydoniga shoʻngʻib ketdi. Bu yerda Fitrat Sharq adabiyoti, sanʼati, tarixini chuqur va atroflicha oʻrganadi. Ilgʻor taraqqiyparvar turk adabiyoti vakillari, turk adabiyoti orqali esa Gʻarb adabiyoti bilan yaqindan tanishadi. Gʻarb va Sharq xalqlari madaniyati, adabiyotlari oʻrtasidagi farqlarni oʻz koʻzi bilan koʻradi, uning sabablarini teranroq anglaydi.
Faoliyati, jadidchilik va hurriyat orzusi
Fitrat vataniga qaytgach, Buxoro jadidlarining tashkilotchilaridan biri sifatida xalqni maʼrifat va madaniyatdan bahramand qilish uchun astoydil kurashdi, xususan u Buxoroning turli tumanlarida oʻqituvchilik qilib, jadidchilik gʻoyalarini keng targʻib etdi. 1915-yildan „Yosh buxoroliklar“ harakatining soʻl qanotiga boshchilik qildi. 1916-yilga qadar buxorolik jadidlar yakdil va yagona jabha boʻlib ish olib borgan boʻlsalar, keyinchalik ular ikkiga boʻlinib ketadilar. Abdulvohid Burhonov boshchiligidagi jadidlarning bir qismi eski tarzda faqat maʼrifat-madaniyat tarqatish yoʻlini tutgan boʻlsa, ularning boshqa boʻlagi Fitrat, Fayzulla Xoʻjayev kabi chet mamlakatlarda oʻqib kelgan yoshlar omma oʻrtasida maʼrifat va madaniyat tarqatish bilan birga amirga qarshi kurashishni ham yoqlab chiqadilar. Bunday boʻlinishning asosiy sabablari:
Fitrat 1917-yilgi fevral voqealaridan soʻng jadidlarning Buxorodagi ahvoli murakkablashgach, Samarqandga koʻchib borib 1917-yil aprelidan 1918-yil martigacha chiqib turgan „Hurriyat“ gazetasiga muharrirlik qiladi (1917-yilgi 27-sonidan 1918-yilgi 87-sonigacha), gazeta ishlarini rivojlantirish maqsadida Fitrat nashriyotga Oʻrta Osiyo jadidchiligining dargʻasi, muftiy Mahmudxoʻja Behbudiyni taklif etadi. Ayrim maʼlumotlarga qaraganda Fitrat shu-yillarda „Ittihodi taraqqiy“ tashkiloti Eski Buxoro boʻlimining raisi ham boʻlgan.
1917-yilning oktabr oyini „Yurt qaygʻusi“ deb baholadi. Ammo nurli kelajakdan umid uzmadi. 1917-yil 27-noyabrda eʼlon qilingan Turkiston Muxtoriyatini soʻngsiz mehr bilan qarshi oldi. Hatto 27-noyabrni „Milliy laylatulqadrimiz“ deb atadi. Ammo uning bu quvonchi uzoqqa choʻzilmadi, 1918-yilning 19-20-fevralida Turkiston muxtoriyati bolsheviklar va armanlarning „Dashnaksutyun“ partiyasi tomonidan qonga botirildi. Bu voqea tarixda „Qoʻqon voqeasi“ nomini olgan.
1918-yil martdagi Kolesov voqeasidan keyin u Toshkentga keldi. Dastlab Xadradagi maktabda, may-iyun oylaridan boshlab Turkiston musulmon dorilfununi qoshida tashkil topgan dorulmualliminda til va adabiyotdan dars berdi. 1919-1920-yillarda Afgʻoniston amirligining Toshkentdagi vakolatxonasida tarjimonlik qildi.
Toshkentda u asosan ilmiy, ijodiy maʼrifiy ishlar bilan koʻproq band boʻldi. Bir qator darsliklar tuzdi, „Chigʻatoy gurungi“ nomli ijtimoiy-adabiy tashkilot tuzib, unda faol ishtirok etdi. 1920-yil 9-aprelda „Tong“ jurnalini tashkil etib, yosh ziyolilar avlodini millatparvarlik va vatanparvarlik ruhiyatida tarbiyalashga kirishdi. „Tong“ jurnalining shiori boʻlgan: „Miya oʻzgarmaguncha boshqa oʻzgarishlar negiz tutmas!“ soʻzlari Fitratning shu-yillarda olib borgan faoliyatining maqsad-mohiyatini toʻla ifodalaydi. Jurnalda „Chigʻatoy gurungi“ aʼzolarining deyarli barchasi ishtirok etdi. Afsuski, jurnal ishi 3-sondan keyin toʻxtab qoldi.
Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topishi bilan Fitrat 1921-yilda Buxoroga taklif qilinadi va shu-yildanoq maorif noziri vazifasida ish boshlaydi. 1922-yilda xorijiya (tashqi ishlar) noziri, Xalq xoʻjaligi Kengashi raisi, Markaziy Ijroya Qoʻmitasi raisi oʻrinbosari, Xalq nozirlari shoʻrosi raisi oʻrinbosari, Hukumat plan va smeta tashkiliy hay’atining raisi, BXSR mehnat kengashining Prezidium aʼzosi va boshqa lavozimlarda xizmat qildi. Ikki yil davomida Buxoro Xalq Respublikasida taʼlim vaziri va iqtisodiy rivojlanish kengashining rahbari sifatida faoliyat yuritgan. U shu davrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi mablagʻlari hisobiga 70 nafar turkistonlik istiqbolli yoshlarning Germaniyaga borib oʻqishi, Buxoroda Sharq musiqasi maktabining tashkil etilishi, fan va madaniyatga doir xalq qoʻlida sochilib yotgan noyob qoʻlyozmalarni toʻplashda tashabbuskor boʻldi. Fitratning saʼy-harakatlari bilan Buxoro Xalq Sovet Respublikasida turk (oʻzbek) tili davlat tili deb eʼlon qilindi. Davlat teatri tashkil qilinib, bu teatrda ishlash uchun Toshkentdan Mannon Uygʻur va Choʻlpon, vaqf ishlarini boshqarish uchun esa Munavvar Qori Abdurashidxonov taklif etildi (1921).
Ammo 1923-yilda Yan Rudzutak boshchiligida Moskvadan kelgan komissiya Fitratni ishdan olib, Rossiyaga „chaqirib olingan“ deb eʼlon qildi va Fitrat 1923—1927-yillarda Moskvadagi Sharqshunoslik instituti (1921-yilgacha Sharq tillari instituti deb nomlangan)da ishladi, ilm bilan shugʻullandi. Leningrad Davlat universitetining Sharq fakultetida Turk, arab, fors tili va adabiyoti, madaniyatidan talabalarga dars berdi. Leningrad Davlat universiteti professorligiga saylandi. „Abulfayzxon“, „Bedil“, „Qiyomat“, „Shaytonnig Tangriga isyoni“ kabi asarlar yozib, chop ettirdi. 1927-yilning boshida Rossiyadan qaytgach, 1937-yilga qadar Samarqanddagi Oliy pedagogika instituti (hozirgi Samarqand Davlat universiteti) hamda Toshkentdagi Til va adabiyot institutida faoliyat koʻrsatdi. Fitrat oʻz hayoti davomida yuzlab ijtimoiy-publitsistik maqolalar, oʻnlab ijtimoiy-siyosiy va ilmiy risolalar yaratdi. U birgina Turkistonda emas, Afgʻoniston, Hindiston, Turkiya, Kavkaz, Volgaboʻyi matbuotida ham faol ishtirok etdi.
Badiiy va ilmiy adabiyot
Fitratning adabiy merosi rang-barang. U adib sifatida badiiy ijodning barcha turlarida qalam tebratibgina qolmay, oʻzbek adabiyotining yangi janr va turlar bilan boyishi, sheʼr tuzilishining isloh etilishi, adabiy realizmning teranlashishi, davr, jamiyat va xalq hayoti bilan bogʻliq boʻlgan muhim ijtimoiy muammolarning oʻzbek adabiyotida badiiy talqin etilishiga ulkan hissa qoʻshdi.
Fitrat ijodini shartli ravishda uch davrga boʻlish mumkin: 1-davr 1909-1916-yillarni oʻz ichiga olib, Turkiya taassurotlaridan ilhomlangan holda jadid maʼrifatparvari sifatida ijod qilgan. 2-davr 1917-1923-yillarni qamrab oladi, bu davrda Fitrat milliy istiqlol gʻoyalari bilan toʻyingan asarlar yozadi. Ijodining 3-davri 1923-1937-yillarga oid boʻlib, Shoʻro maxfiy xizmatining doimiy nazoratida boʻlgan Fitrat asosan ilmiy va pedagogik ishlar bilan shugʻullanadi.
Fitrat zullisonayn adib boʻlib, adabiyotga shoir va adabiyotshunos sifatida kirib kelgan. Istanbuldagi toʻrt yillik taʼlimi davomida faqat forsiy tilda ijod qilgan. Koʻp oʻtmay u oʻzini dramaturgiya va prozada ham sinab koʻrdi. U „Munozara“ (dastlabki nomi „Hindistonda bir farangi ila buxorolik bir mudarrisning bir necha masalalar ham usuli jadid xususida qilgan munozarasi“) asarini Turkiyaga borishdan oldin, 1905-1907-yillarda yaratgan. „Sayha“ („Chorlov“, „Naʼra“) (fors tilida), „Sayyohi hindi“ („Bayonoti sayyohi hindi“), „Rahbari najot“, „Tarixi Islom“ asarlarini esa Turkiyada tahsil paytida yozgan va „Munozara“ 1908-yilda, „Sayha“ 1910-yilda, „Sayyohi hindi“ 1913-yilda Istanbulda bosilib chiqqan. „Rahbari najot“ va „Oila“ 1915-1916-yillarda Bokuda nashr qilingan. Bu asarlar oʻsha davrdayoq xalq orasida keng tarqaldi. Horijiy tillarga ham oʻgirildi. Masalan, „Munozara“ 1909-1914-yillar orasida turk, ozarbayjon tillarida, „Sayyohi hindi“ rus tilida chop etilgan. „Rahbari najot“ni esa doʻsti, shoir va noshir Abdulvohid Burhonov Sankt-Peterburgda nashrdan chiqargan. Bulardan tashqari uning „Mavludi Sharif“, „Abo Muslim“, „Begijon“ asarlari va dastlabki sheʼrlari „Oyna“, „Taraqqiy“, „Sadoi Turkiston“, „Turon“, „Hurriyat“, „Buxoroi Sharif“ kabi gazeta va jurnallar sahifalarida eʼlon qilingan.
Uning „Munozara“ va „Sayyohi hindi“ asarlari XX asr boshlarida Turkistondagi milliy uygʻonish harakatining norasmiy dasturi boʻlib xizmat qilgan va yoshlar dunyoqarashining keskin oʻzgarishi va ularning jadidlar safiga kelib qoʻshilishiga sabab boʻlgan. Keyinchalik bu asarlar orqali Fitratni millatchilikda, turkparastlikda va islomparastlikda ayblashgan.
Fitratning bizgacha yetib kelgan oʻzbek tilidagi sheʼrlari, 1917- va undan keyingi davrlarga oid. Maʼlumki, fevral inqilobidan keyin Turkiston xalqlarining mustaqillikka erishishlari uchun juda qulay fursat tugʻilgan. Fitrat shu davrda xalqni mustamlakachilik kishanlarini parchalab, milliy istiqlol uchun kurashga daʼvat etuvchi sheʼrlar yozishga kirishgan. Ammo anʼanaviy aruz vazni, uning nazarida, bunday zamonaviy gʻoyani ifodalash, xalqni oyoqqa turgʻazish va safarbar etish kuchiga ega emas edi. Shuning uchun ham Fitrat turk va tatar sheʼriyatlarida shakllangan, oʻzbek xalq ogʻzaki sheʼriyatida ayrim unsurlari boʻlgan sochmani milliy adabiyotimizga olib kirdi. Oʻz ona diyorini ozod va hur koʻrishni orzu qilgan shoir „Yurt qaygʻusi“ deb nomlangan bir sheʼr va toʻrtta sochma yozib, ularda hurriyat uchun kurash gʻoyasini baralla kuylaydi. Ijodkor mazkur sochmalarida Turkistonni xoʻrlangan va xorlangan Ona obrazida tasvirlab, bu jabrdiyda Onani zulmkorlardan xalos etish uchun Amir Temur singari insonlarni qoʻmsaydi.
U 1917-yillarda „Mirrix yulduziga“, „Sharq“, „Shoir“ kabi sheʼrlarni yaratib, Turkistonni endi „qizil mustamlaka“ga aylantira boshlagan bolsheviklarga va ular barpo etayotgan tuzumga nafrat tuygʻusini ifodaladi. Bundan tashqari Fitrat barmoq vaznida yozilgan mazkur sheʼrlari bilan xalq ogʻzaki sheʼriyatining mulki boʻlgan barmoqni isloh etib, Choʻlpon bilan birga uni yozma adabiyotga olib kirdi va unga yangi hayot bagʻishladi.
1922-yilda Fitrat tashabbusi bilan „Oʻzbek yosh shoirlari“ sheʼriy toʻplami bosilib chiqdi. Bu toʻplamdan Fitrat asarlari bilan birga oʻsha davrda qizgʻin ijod qilgan Choʻlpon, Botu va Elbekning sheʼrlari ham oʻrin olgan va xalq orasida katta qiziqish bilan oʻqilgan.
Nasr
Fitrat nasrda ham samarali ijod qilgan. XX asrning 10-yillarida sahna asari sifatida namoyish etilgan „Munozara“ Fitratning nasrdagi ilk asaridir. „Munozara“ ham „Sayyohi hindi“ ham Fitrat publitsistikasining yorqin namunalaridandir. Fitrat keyinchalik ham ijtimoiy, huquqiy, maʼnaviy hamda estetik qarashlarini ifodalashda publitsistikadan samarali foydalandi. Faqat 20-yillarning oʻrtalariga kelibgina u „sof“ nasriy asarlarni yarata boshladi („Qiyomat“, „Meʼroj“, „Oq mozor“, „Zayd va Zaynab“, „Zahroning imoni“ va boshqalar). „Munozara“ va „Sayyohi hindi“ asarlarida koʻtarilgan milliy qoloqlik, diniy fanatizm mavzusi 20-yillar uchun ham dolzarb ahamiyatga ega edi. Fitrat bu hikoyalarida diniy syujetlardan din taʼsiriga qarshi kurashda foydalandi. Bu asarlar, ayniqsa, 1930-yilda qayta ishlangan „Qiyomat“ xayoliy hikoyasi oʻzbek adabiyotida fantastikaning tugʻilishi va shakllanishida milliy manba boʻlib xizmat qildi.
Dramaturgiya
Fitrat dramaturgiyasi ham oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. U 1916-yildan boshlab teatr uchun koʻplab asarlar yaratdi. Ammo uning nafaqat 1916—1918-yillarda yozgan „Begijon“, „Qon“, „Abo Muslim“, „Temur sagʻanasi“, „Oʻgʻizxon“ singari pyesalari, hatto 1934-yilda yozgan „Toʻlqin“ opera librettosi ham bizgacha yetib kelmagan. Maʼlumki, Fitratning 5 pardali „Begijon“ pyesasida dehqonlarning xon zulmiga qarshi koʻtargan isyonlari tasvir etilgan. „Temur sagʻanasi“ pyesasida esa muallifning „Yurt qaygʻusi (Temur oldinda)“ sochmasidagi istiqlol uchun kurash gʻoyasi oʻzining badiiy tajassumini topgan. Fitrat oʻsha-yillarda yozgan boshqa sahna asarlarida ham tarixiy oʻtmishga murojaat etganiga qaramay, bolsheviklarning Turkistonda olib borgan gʻayrimilliy siyosatiga faol munosabat bildirib, zulm va zoʻravonlikka asoslangan „yangi tuzum“ni keskin qoralagan. Fitrat ijodining shu davrdagi yetakchi motivi — bolshevizmga qarshi kurash gʻoyasi „Chin sevish“ (1920) va „Hind ixtilolchilari“ (1923) pyesalarida ayniqsa yorqin ifodalangan. Dramaturg Turkistonda Shoʻro hokimiyati-yillarida sodir boʻlayotgan fojeali voqealarni Britaniyaning mustamlakasi boʻlgan Hindistonga koʻchirib, ingliz mustamlakachilariga qarshi kurashayotgan hind istiqlolchilari siymosida, maʼlum maʼnoda, oʻz vatandoshlari obrazini yaratdi. Javoharlal Neruning eʼtirof etishicha, Fitratning bu asarlari hind xalqining mustamlakachilikka qarshi olib borgan kurashiga kuch va madad bergan.
Fitrat Moskvadalik paytida „Abulfayzxon“, „Shaytonning Tangriga isyoni“ (1924), ona yurtiga qaytgach esa „Arslon“, „Shoʻrishi Vose“ („Vose qoʻzgʻoloni“, 1927), „Toʻlqin“ (1934) pyesalarini yozdi. Bu asarlari orasida „Abulfayzxon“ oʻzining shekspirona epik koʻlami bilan ajralib turadi. Unda Fitrat Shekspir pyesalariga xos qabartma tip va xarakterlarni yaratdi. Zulmga asoslangan saltanat tojining otadan bolaga oʻtib kelishi natijasida paydo boʻluvchi qonli oqibatlarni haqqoniy tasvirladi. Mazkur pyesa asosida Ashtarxoniylar sulolasining soʻnggi vakili boʻlmish Abulfayzxon saltanatining tanazzuli ( XVIII asr) natijasida Buxoroda Mangʻit amirlarining saltanat tepasiga kelishlari bilan bogʻliq tarixiy voqealar yotadi. Fitratning olis tarixiy voqeaga nazar solishdan maqsadi: „Podsholik qon bilan sugʻorilgan bir ogʻochdir, qon oqib turmagan yerda bu daraxtning qurib qolishi aniqdir“ degan falsafa bilan yashagan va oʻzi ham shu gʻayriinsoniy falsafaning qurboni boʻlgan Abulfayzxon singari qonxoʻr podsholarni tarix qaʼridan olib chiqib, xalqqa koʻrsatishdir. Fitrat bu asari bilan bolsheviklar tuzumi XX asrning Abulfayzxoni — Stalinni yaratishi va uning bepoyon mamlakatni qonga botirishini bashorat etdi. Shu maʼnoda mazkur tragediya Fitrat zakosi bilan yaratigan xalqni ogohlantiruvchi asardir. Fitrat bu asari bilan oʻzbek adabiyotida tragediya janriga asos solib, mazkur janrning asosiy tamoyillarini belgilab berdi.
Ijtimoiy publitsistika
Ijtimoiy, huquqiy, diniy va maʼrifiy asarlari orqali ham Fitrat ilm-fan, maʼrifatning turli sohalarida teran iz qoldirdi. U 1914-1916-yillardayoq „Rahbari najot“ („Najot yoʻli“), „Oila“, „Mavludi Sharif yoki Mur’oti xayr ul Bashar“, 1917-1920-yillarda „Oʻqu“ („Oʻquv“), „Sharq siyosati“, „Yigʻla, Islom“, 1925-yilda „Muxtasar Islom tarixi“ singari asarlarni eʼlon qildi. Fitrat mazkur asarlarida, bir tomondan, shu-yillarda roʻy bergan siyosiy, ijtimoiy masalalarga munosabatini ifodalagan boʻlsa, ikkinchi tomondan, musulmon olami uchun oʻz ahamiyatini yoʻqotmaydigan yoki muayyan tarixiy davrda saqlanib qoladigan maʼnaviy va maʼrifiy qadriyatlarni tushuntirib berdi. Fitrat bu asarlarida millatning nafaqat siyosiy-ijtimoiy, balki diniy maʼrifiy masalalarda ham yetarli darajada bilimga ega boʻlmaganini eʼtiborga olib, har bir musulmon bilishi lozim boʻlgan bir qator masalalarga yorqinlik bagʻishladi. Fors tilida yozilgan „Rahbari najot“ risolasida tafsir, hadis, fiqh, kalom ilmlari, shuningdek, lisoniy, falsafiy, dunyoviy ilmlar toʻgʻrisida aniq tasavvur berdi, avlod, badan, fikr, axloq tarbitasiga oid falsafiy, etik qarashlarini olgʻa surdi. Fitratning „Oila“ risolasida esa oilaning jamiyat va inson hayotidagi rolini oshirishga, oila aʼzolarining huquqiy meʼyorlarini belgilashga qaratilgan fikr va mulohazalari yanada rivojlantirildi.
Fitrat huquqiy davlat qurish va uning rivojini taʼminlash maqsadida 1918-yilda Yosh buxoroliklar partiyasining 13 bobdan iborat dasturini yozib berdi. Bu dasturda olimning ijtimoiy-siyosiy va huquqiy qarashlari oʻzining chuqur ifodasini topdi.
Pedagogika
Fitratning maktab oʻquvchilariga moʻljallangan „Oʻqu“ („Oʻquv“,, Boku, 1917) qoʻllanmasi Vatan, dunyo, tabiiyot, tibbiyot va gigiyena singari masalalar, shuningdek, oʻtmishda yashagan allomalar haqida tasavvur beradi (nomaʼlum sabablarga koʻra, ushbu qoʻllanmaning 2-qismi yozilmagan).
Oʻzbek tili va adabiyotini oʻrganish
Bulardan tashqari Fitrat oʻzbek tilining grammatikasini oʻrganish ishlarini boshlab bergan va shu soha rivojiga katta hissa qoʻshgan. U 1918-yilda Shokirjon Rahimiy va Qayum Ramazon bilan hamkorlikda „Ona tili“ darsligini yaratdi. 1921-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan Til va imlo qurultoyida Fitrat oʻzbek tilining sofligini taʼminlash va rivojlantirishga qaratilgan bir qancha takliflarni oʻrtaga tashladi. U 20-yillarda oʻzbek tili tabiatini oʻrganishda davom etib, „Oʻzbek tili qoidalari toʻgʻrisida bir tajriba: Sarf“ (1925), „Oʻzbek tili qoidalari toʻgʻrisida bir tajriba: Nahv“ (1926) darsliklarini yaratdi va bu darsliklar 1930-yilga qadar bir necha marta nashr etildi. Olim oʻzbek tili morfologiyasi va sintaksisiga bagʻishlangan bu asarlari bilan oʻzbek tili grammatikasini ilmiy asosda oʻrganish ishiga tamal toshini qoʻydi. Fitratning tilshunoslik sohasidagi katta xizmatlaridan yana biri uning 20-yillarda qadimiy turkiy til, jonli xalq tili va shevalarga tayangan holda, ilmiy-adabiy muomalaga kirib kelayotgan yangi tushuncha hamda hodisalarni ifodalash uchun oʻzbek tilining lugʻat fondiga yangi soʻzlar hamda atamalarni olib kirganligidadir.
Olim „Eng eski turk adabiyoti namunalari“ (matn, tadqiqot, izohlar, 1927), „Oʻzbek adabiyoti namunalari“ (matn, tadqiqot, izohlar, 1-jild, 1928) tazkiralarini tuzib, milliy adabiy merosimizning eng qadimgi davrdan soʻnggi davrlarga qadar yaratilgan namunalarini toʻplab, muayyan tizimga soldi („Oʻzbek adabiyoti namunalari“ning ikkinchi jildi nomaʼlum sabablarga koʻra eʼlon qilinmagan). „Qutadgʻu bilig“ singari oʻzbek yozma adabiyotining xalq orasida sochilib yotgan noyob yodgorliklarini qoʻlga kiritish, oʻrganish va chop etishga intildi. Oʻzbek adabiyotining yirik namoyandalarini ilk bor oʻrganib, „Bedil“ (1923), „Navoiyning forsiy shoirligi va uning forsiy devoni toʻgʻrisida“, „Qutadgʻu bilig“ (1925), „Ahmad Yasaviy“ (1927), „Yassaviy maktabi shoirlari toʻgʻrisida tekshirishlar“, „Hibbat ul-Haqoyiq“, „Oʻzbek shoiri Turdi“ (1928), „ XVI asrdan soʻngra oʻzbek adabiyotiga umumiy bir qarash“, „Muhammad Solih“, „Fors shoiri Umar Xayyom“ (1929), „Mashrab“, „Farxodu Shirin“ dostoni toʻgʻrisida" (1930) kabi katta ilmiy qimmatga ega risola va maqolalar yaratdi. Fitrat bu tadqiqotlari bilan oʻzbek adabiyotshunoslik maktabiga poydevor qoʻydi.
„Sheʼr va shoirliq“ (1919), „Adabyot qoidalari“ (1926), „Sanʼatning manshai“ (1927), „Aruz haqida“ (1936) singari maqola va risolalari bilan adabiyot nazariyasi faniga asos soldi.
Tarixshunoslik
Bundan tashqari Fitrat tarixshunoslik va sharqshunoslik sohalariga oid fors tilida maqola va risolalar ham yozdi, „Amir Olimxonning hukmronlik davri“ (1930) shular jumlasidandir. 1921-yilda B.Soliyev va B. S. Sergeyev bilan birgalikda Buxoro amiriga qarashli nodir qoʻlyozmalar, vaqf hujjatlarini yigʻish, ularga tartib va tavsif berish ishlarida ishtirok etdi. B. S. Sergeyev bilan birgalikda V. L. Vyatkin arxivida saqlangan qozilarga oid hujjatlarni oʻrganib, rus tilida “Казыйские документы XVI века” (1937) nomli kitobni nashr ettirdi.
Musiqa sanʼati
Fitratning sanʼatshunoslikka oid xizmatlari ham tahsinga sazovordir. U 1921-yil Buxoroda Sharq musiqasi maktabini tashkil etib, bu maktabning birinchi direktori lavozimida ishlaydi. Maktabga mumtoz musiqa bilimdonlari (sozanda, xonandalar) bilan birga Viktor Uspenskiy singari musiqashunoslarni ham taklif etdi. U shu vaqtdan boshlab „Shashmaqom“ kuylarini toʻplash va notaga yozib olish ishlariga rahbarlik qildi. Fitratning tashabbusi bilan ota Jalol va ota Gʻiyosdan Buxoro Shashmaqomi V. Uspenskiy tomonidan ilk bora notaga olinib, nashr etildi. Fitrat „Shashmaqom“, „Oʻzbek musiqasi toʻgʻrisida“ maqolalari va „Oʻzbek klassik musiqasi ham uning tarixi“ (1927) risolasi bilan XX asr oʻzbek musiqashunoslik fanini boshlab berdi. thumb|left|SSSR Oliy Sudi tomonidan Fitratga oʻlim jazosini berish toʻgʻrisida chiqarilgan qaror, 1938-yil 5-oktabrda imzolangan