Suyak_toʻqimasi
Suyak toʻqimasining hujayralari
Suyak toʻqimasi hujayralari bajaradigan fiziologik vazifasi va morfologik tuzilishiga koʻra uch guruhga boʻlinadi: osteoblast, ostiotsit va ostioklast hujayralar. 1. Ostioblast hujayralar kam tabaqalangan bitta yadroli suyak hosil qiluvchi hujayra boʻlib, suyak toʻqimasi hujayralararo moddasi bilan asosiy modda uchun kerakli moddalarni sintez qilib beradi. Ostioblast hujayralar tabaqalangan suyak toʻqimasida, uning singan yoki tiklanayotgan joylarida koʻp uchraydi. Barcha skelet suyaklari ustini qoplab turuvchi suyak usti pardasi tarkibida doimo boʻladi. Shakli kubsimon yoki burchaksimon. Sitoplazmaning psrefirek qismida yumaloq yoki ovalsimon yadrosi boʻladi. Har bir hujayra yadrosida bitta yoki bir nechta yadrocha boʻladi. Elektron mikroskopda koʻrilganda tarkibidagi organoidlardan mitoxondriy endoplazmatik toʻr va Golji kompleksi yaxshi koʻrinib turadi. Bundan tashqari sitoplazma qismida koʻplab RNK va yuqori aktivlikka ega boʻlgan ishqoriy fosfataza uchraydi. Bular toʻqimada mineral tuzlar almashinuvida ishtirok etadi. Organizmning embrional rivojlanish davrida osteoblast hujayralar mezenxima hujayralaridan hosil boʻlib, soʻng embrion skeletining rivojlanishida aktiv ishtirok etadi. Shu bilan birga, toʻqimada sodir boʻladigan fiziologik va reforativ regeneratsiya jarayonlarini ham taʼminlaydi. 2. Ostiotsitlar yetilgan, yuqori darajada tabaqalangan, suyak toʻqimasining asosini tashkil etuvchi hujayralar jumlasidandir. Atrofi hujayralararo modda bilan oʻralgan. Har bir hujayra hujayralararo moddada hosil boʻlgan boʻshliqlarda joylashgan. Ostiotsitlar yassilangan yumaloq yoki ovalsimon shaklda boʻlib, atrofidan kanalchasimon bir nechta oʻsimta chiqargan yonma-yon joylashgan hujayra oʻsimtalari bir-biri bilan tutashgan boʻlib, toʻqimaga toʻrsimon shakl beradi.Hujayra oʻsimtalari hujayralararo moddada joylashgan boʻlib, shu yoʻl orqali toʻqimaning ichki qismiga oziq modda kiradi. Ishdan chiqqan yoki qarigan toʻqima kanalchalarida oziq moddalar koʻrinmaydi. Ostiotsitlar joylashgan boʻshliqlarning devoridagi hujayralararo modda tarkibida odatda tuzlar yigʻilmaydi. Eski adabiyotlarda togʻay hujayralarining kapsulasiga oʻxshatib, uni ham suyak hujayrasining kapsulasi deb atashgan va oʻziga xos mustahkam tuzilishga ega boʻlgan deb tushunishgan. Lekin elektron mikroskop yordamida olib borilgan tadqiqot ishlari shuni koʻrsatdiki, haqiqatdan ham kapsulada mineral tuzlar yigʻindisi boʻlmas ekan. Shuning uchun ham kapsula mikroskop ostida yaltirab koʻrinadi. Ostiotsitning ochroq boʻylagan sitoplazmasi markazida, odatda bitta toʻq boʻyalgan yadro boʻladi. Organoidlardan mitoxondriy koʻp uchraydi. Golji kompleksi ham uncha rivojlanmagan. Ostiotsitlar toʻqima faoliyatida deyarli aktiv ishtirok etmaydigan, toʻqimada stabil holatda joylashgan hujayradir. Ayrim yosh Ostiotsitlar koʻpayish hususiyatiga ega. 3. Ostioklast hujayralar togʻay va suyak hujayralarini buzish xususiyatiga ega. Boshqa suyak hujayralaridan ancha yirik (50-90 nm) notoʻgʻri shaklda boʻlib, koʻp yadroli hujayralar qatoriga kiradi. Tarkibida 3-10 tagacha yadrosi boʻlishi mumkin. Hujayralararo moddaga tegib turgan tashqi membranasida sitoplazmatik oʻsimtalarga oʻxshash ingichka ichak epiteliysi mikrovorsinalarini eslatuvchi koʻp miqdordagi oʻsimtalarga ega. Oʻsimtalar ichida koʻp miqtorda lizosomalarga oʻxshash vakuolalar uchraydi. Ular hujayra membranasi orqali tashqariga, yaʼni hujayralararo moddaga chiqib, uni shiddat bilan eritadi. Shu yoʻl bilan ostioklast hujayralar toʻqimaning rivojlanishining oʻsishi va tiklanishini taʼminlaydi. Ostioklast hujayralar sitoplazmasining mrkazi asosan bazofil, yaʼni toʻq boʻyaladi, periferik qismlari oksifil, yaʼni ochroq boʻyaladi. Hujayra oʻsimtalarining ichidagi lizosomalarda gidrolitik fermentlar koʻp. Mitoxondriyalarning soni ham koʻp. Donali endoplazmatik toʻr donasiz endoplazmatik toʻrga nisbatan oz. Lizosoma bilan vakuolalar koʻp miqdorda boʻladi. Ostioklast hujayralarning hujayralararo moddasi bilan tutashgan joylarida mayda boʻshliqlar hosil boʻladi. Ostioklast hujayralar normal fiziologik holatda atrofdagi hujayralararo moddalarga karbonat angidrid chiqaradi, u yerda karbonat angidrid suv bilan birikib, karbonat kislota hosil qiladi: CO2+H2O=H2CO3 Natijada kalsiy tuzlari erib, oraliq moddaning organik strukturasi buziladi. Koʻrinib turibdiki, ostioklast hujayralar suyak toʻqimasining embrional va postembrional rivojlanish davrida va regeneratsiya jarayonlarida oʻziga xos muhim vazifalarni bajaradi.