Bosh_miya_jarohati
Instrumental tekshiruv
Jiddiy jarohatni tekshirish va davolash bir vaqtning o'zida amalga oshirilishi kerak. Shikastlangan miyaning davolashini 2 bosqichga bo'lish mumkin. Birinchi yordam ko'rsatish bosqichi va shifoxonada malakali tibbiy yordam ko'rsatish bosqichi. Dastlabki tekshiruv havo yo'li, nafas olish, servikal o'murtqa immobilizatsiyaga alohida e'tibor bilan amalga oshiriladi. Ongni yo'qotish epizodi bo'lsa, bemorni hozirgi holatidan qat'iy nazar, kasalxonaga yotqizish kerak. Bu hayot uchun xavfli bo'lgan og'ir asoratlarni rivojlanishining yuqori potentsial xavfi bilan bog'liq. Kasalxonaga yotqizilgandan so'ng, bemor klinik tekshiruvlardan o'tadi va iloji bo'lsa, anamnezni to'playdi, u bilan birga kelganlarni jaroxat xarakterini,sababini aniqlaydi. Keyinchalik, bosh suyagining va suyak skeletining yaxlitligini va intrakranial gematomalarning mavjudligini va miya to'qimalarining boshqa shikastlanishlarini tekshirishga qaratilgan diagnostika tadbirlari majmuasi amalga oshiriladi. Tekshiruv davomida miya shikastlanishining turi aniqlangandan so'ng, neyroxirurg va uning klinikada yo'qligida travmatolog jarrohlik aralashuvi, intrakranial bosimni nazorat qilish zarurati to'g'risida qaror qabul qiladi. Davolashning asosiy bosqichlarining maqsadi kislorod va gaz almashinuvini maksimal darajada oshirish, miya perfuziyasini maksimal darajada oshirish uchun qon aylanishini saqlab turish, ko'tarilgan intrakranial bosimni pasaytirish va miyaning metabolik ehtiyojlarini kamaytirish orqali ikkilamchi miya shikastlanishining oldini olishdir. Muhim intrakranial jarohati bo'lgan bemorlar havo yo'llarini himoya qilish uchun ko'pincha intubatsiyani talab qiladi. Glazgo koma shkalasi bo'yicha 8 yoki undan kam ballga ega bo'lgan bunday bemorlar havo yo'llarini nazorat qilish uchun tezkor ketma-ket intubatsiyadan o'tishlari kerak. Ba'zi hollarda miya to'qimalariga zarar yetkazilishining oldini olish va normal intrakranial bosimni saqlab turish va miya yarim korteksini gipoksiyadan himoya qilish uchun, trepanatsiyalar va intrakranial gematomalarni drenajlash amalga oshiriladi. Boshsuyagi bo'shlig'iga qon ketish bo'lmasa, bemorlar odatda konservativ davo bilan davolanadilar. Premedikatsiya yurak-qon tomir tizimiga neytral bo'lgan va qon bosimiga minimal ta'sir ko'rsatadigan sedativ vositalarini, etomidatni qoʻllashni o'z ichiga olishi mumkin. Ko'pgina boshqa sedativlar gipotenziyaga olib keladi va natijada o'rtacha arterial bosimning pasayishiga va miya perfuzion bosimining pasayishiga olib keladi. Aniq bo'lmagan ta'sirga qaramay, lidokain orotraxeal intubatsiya bilan birga keladigan intrakranial bosimning vaqtincha o'sishini susaytirishi mumkin. Ilgari, giperventiliya intrakranial bosimni pasaytirish uchun zarur deb hisoblangan. Giperventilyatsiya karbonat angidridning arterial qisman bosimini pasaytiradi va tomirlarning torayishi va miya qon oqimining pasayishiga olib keladi, bu esa oxir-oqibat intrakranial bosimning pasayishiga olib keladi. Biroq, bu amaliyot istalmagan oqibatlarga olib keladi - miya metabolizmining buzilishi va ishemiyaning kuchayishi mumkin. Zamonaviy davolash amaliyotida 34 mm Hg dan past bo'lmagan karbonat angidridning arterial qisman bosimi darajasini saqlab turish uchun normal gaz almashinuvi (ventilyatsiya) tavsiya etiladi. Miyaning kam perfuziyasini oldini olish uchun suyuqliklar yordamida agressiv qon aylanishi va arterial bosimni qo'llab-quvvatlash kerak. Gipovolemiya va gipotenziya boshqa jarohatlardan kelib chiqishi mumkin. Shuning uchun boshqa jarohatlar mavjudligi uchun to'liq tekshiruvdan o'tishi kerak. Suvsizlanish darajasini baholash uchun markaziy venoz bosimni kuzatishni talab qiladi. Normovolemik bemorlarda o'rtacha arterial bosimni ushlab turish uchun vazopressorlar kerak bo'lishi mumkin. İntrakranial bosimning oshishi miya qon oqimining obstruktsiyasini keltirib chiqaradi va ishemik zararni kuchaytiradi. Yuqori intrakranial bosimni davolashda gipertonik eritmalardan foydalanish tavsiya etiladi, ayniqsa miya dislokatsiyasi belgilari. Gipertonik sho'r suv (3%) mannitoldan farqli o'laroq, birinchi qator doridir. Bundan tashqari, intrakranial bosimni pasaytirish usuli boshni yotoqdan 30 darajaga ko'tarish bo'lishi mumkin, bu esa venoz oqimga yordam beradi. Arterial chegara bosimi bo'lgan bemorlarda mannitol va boshqa diuretiklarni qo'llash kontrendikedir, chunki ular arterial gipotenziyani keltirib chiqarishi mumkin, bu o'rtacha arterial bosimning pasayishiga olib keladi va miyaga perfuziyani buzadi. Qo'zg'alishning oldini olish uchun mushak tonuqsedativlar va analgetiklar ham kerak bo'lishi mumkin, bu esa intrakranial bosimning oshishiga va metabolik talablarning oshishiga olib kelishi mumkin. Og'riqli protseduralar (masalan, assimilyatsiya qilish) sedativlar va analgeziklar bilan to'g'ri premedikatsiyani olishi kerak. Intraventrikulyar bosim kateteri intrakranial bosimni nazorat qilish uchun muhimdir. Bundan tashqari, intrakranial bosimni pasaytirishga yordam berish uchun miya omurilik suyuqligini to'kish uchun ham foydalanish mumkin. Gipertermiya va talvasa sindromini agressiv davolash kerak, chunki ular metabolik talablarni oshiradi. Gipertermiya bilan antipiretiklar qo'llaniladi va faol sovutish protseduralari ham qo'llaniladi. Birinchi 7 kun davomida bolalarda antikonvulsant profilaktika talab qilinishi mumkin. Shuni esda tutish kerakki, konvulsiv faoliyatni, bolaning falaj holatida aniqlash qiyin. Elektrolitlar bilan davolash muolajalari va bolalardagi diabet insipidusi yoki antidiuretik gormonning noto'g'ri sekretsiyasi sindromi holatini nazorat qilish kerakdir. Katta epidural va subdural gematomalari bo'lgan bemorlar ularni olib tashlash uchun jarrohlik talab qiladi. Bosh suyagi fraksiyalari bo'lgan bemorlar ularni miyadan olib tashlash uchun jarrohlik talab qiladi. Boshning sezilarli penetratsion shikastlanishi bo'lgan bemorlar uchun antibiotiklar va antiepileptik profilaktika qo'llaniladi va qon tomir lezyonlarini baholash uchun angiografiya talab qilinishi mumkindir. Kichkina bosh jarohati (Glazgo koma balli 14-15) ongni yo'qotmagan yoki qisqa muddatli ongni yo'qotgan, nevrologik tekshiruv paytida aniqlangan fokal buzilishlarsiz, bosh suyagi singan holda, doimiy qusishsiz, ijobiy dinamika va normal holatning namoyon bo'lishi bilan bolalarni, 4-6 soatlik kuzatuvdan so'ng ruhiy holat ota-onalarning yetarlicha nazorati ostida uyiga javob berish mumkindir. Hech qanday yaxshilanishi bo'lmagan, doimiy ko'ngil aynishi, hatto kichik jarohatlar ham, oddiy kompyuter tomografiyasi kuzatuv ostida qolishi kerak. O'rtacha bosh jarohati bo'lgan bolalar (Glazgo koma shkalasi bo'yicha dastlabki ball 9-12) uzoqroq kuzatuv davri va neyroxirurgik konsultatsiyani talab qiladi. Og'ir bosh jarohati (GCS ball <8) faol stabilizatsiya choralarini talab qiladigan holatdir. Miya chayqalishi bilan og'rigan bemorlarni kuzatish kerak. Sport mashg'ulotlarini tiklashdan oldin takroriy tekshiruv o'tkazilishi kerak, chunki takroriy chayqalishlar uzoq muddatli buzilishlarga olib kelishi mumkindir.