cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mil. av. 910-lar
'''Mil. av. 910-lar'''
Ali al-Kushoniy (Abul Hasan)
Ali ibn Mavjud ibn al-Hasan al-Kushoniy (Abul Hasan) — fozil imom, atoqli bahs-munozara qiluvchi, voiz va faqat haqiqatni so‘zlovchi inson bo‘lgan. U hijriy 480-yil ramazon oyining 27-sanasida tug‘ilgan. Marvdagi „al-Madrasa al-xoqoniya“da o‘quv ishlarini boshqargan. Marvda istiqomat qilgan. U ulamolardan, ulamolar ham undan hadis rivoyat qilganlar. Ali al-Kushoniy milodiy 1162-yil (hijriy 557-yil)da vafot etgan.
Bostandiq (Mamlut tumani)
— Qozogʻistonning Shimoliy Qozogʻiston viloyati Mamlut tumanidagi qishloq. Kato kodi — 595231200.
Chevry (Manche)
Chevry Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Manche departamenti Saint-Lô tumani tarkibiga kiradi.
Rézentières
Rézentières Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Cantal departamenti Saint-Flour tumani tarkibiga kiradi.
Chevry (Manche)
Aholisi
82 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 22,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,6 km2.
Rézentières
Aholisi
115 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 8,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 12,9 km2.
Lanarce
Lanarce Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Ardèche departamenti Largentière tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
172 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 7,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 22,5 km2. Dengiz sathidan 1094 – 1412 m balandlikda joylashgan.
Nankin
Nankin (xitoycha Nanszin — jan. poytaxt) — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Szyansu provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 5,3 mln. kishi (1998). Yanszi daryosi quyi oqimidagi muhim transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Dengiz kemalari kira oladigan port. Mamlakatning yirik iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazlaridan. Stanoksozlik, elektr va radio apparaturalari ishlab chiqarish, avtomobilsozlik va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, metallurgiya, kimyo, sement, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan.
N.da Xitoy Fanlar akademiyasining filiali, tuproqshunoslik va geografiya institutlari, universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlari, kutubxona, muzeylar, botanika va hayvonot bogʻlari, rasadxona bor.
N.ga miloddan avvalgi 472 yilda asos solingan. Turli davrlarda shahar nomi har xil atalgan. 1368—1421-yillarda mamlakat poytaxti. 1421 — 1911-yillarda Szyannan noyibligining markazi. 1853—64 yillarda Taypinlar davlati poytaxti. 1911 — 12 yillarda Sun Yatsen boshliq Xitoy Respublikasi hukumatining qarorgoxi. 1912-yildan Szyansu provinitsiyasining maʼmuriy markazi. Maʼmuriy va tarixiy yodgorliklardan „Imperator shahri“ (14—15-asrlar), shahar devori (uz. 34 km), ibodatxonalar, mak, baralar saqlangan.
Lanas
Lanas Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Ardèche departamenti Largentière tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
325 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 33,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 9,8 km2. Dengiz sathidan 127 – 318 m balandlikda joylashgan.
Iminjon Karimov
Biografiyasi
Iminjon Karimov 1906-yilda Oʻsh tumani Narimon qishlogʻida dehqon oilasida tavallud topgan.1930-yilda birinchilardan bo‘lib kolxozga a’zo bo‘ldi va 20 yildan ortiq O‘sh viloyati, hozirgi Qora-suv viloyatidagi Lenin nomidagi kolxozda uzluksiz paxtachilik uchastkasiga rahbarlik qilgan. Iminjon Karimov rahbarlik qilayotgan zvenoda yildan-yilga yuqori paxta hosili olgan.
1947-yilda Iminjon Karimov zvenosi 3 gektar maydondan o‘rtacha 86 sentnerdan paxta xom ashyosi olgan. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1948-yil 26-martdagi farmoni bilan unga Lenin ordeni va “O‘roq va “Bolg‘a” oltin medali, Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvonilari bilan taqdirlangan.Iminjon Karimov 4-chaqiriq (1955—1959-yillar)da Qirgʻiziston SSR Oliy Kengashi deputati etib saylangan. Bir necha bor O‘sh viloyat va Qora-Suv tuman Sovetlariga deputat etib saylangan, yo‘l va ko‘priklar qurilishiga katta hissa qo‘shgan.
Iminjon Karimov Kasaba uyushma ahamiyatidagi shaxsiy nafaqani olgach, u o'zining tug'ilgan qishlog'ida yashaydi va 1976-yil 9-mayda vafot etadi.
Mil. av. 920-lar
'''Mil. av. 920-lar'''
Muhim Voqealar
Años 920 a. C.
Paritet (fizika)
Fizikada paritet transformatsiyasi (shuningdek , paritet inversiyasi deb ataladi) bir fazoviy koordinata belgisining burilishidir. Uch o'lchovda u barcha uchta fazoviy koordinatalar belgisida bir vaqtning o'zida burilish ( nuqtani aks ettirish )ga ham tegishli bo'lishi mumkin: Buni fizik hodisaning chiralligi uchun sinov sifatida ham ko'rish mumkin, ya'ni paritet inversiya hodisani uning oyna tasviriga aylantiradi. Elementar zarrachalarning barcha fundamental o'zaro ta'sirlari, zaif o'zaro ta'sirdan tashqari, paritet ostida simmetrikdir. Zaif o'zaro ta'sir chiraldir va shuning uchun fizikada chirallikni tekshirish uchun vosita beradi. Paritet ostida simmetrik bo'lgan o'zaro ta'sirlarda, masalan, atom va molekulyar fizikada elektromagnitizmda, parite kvant o'tishlari ostida yotgan kuchli boshqaruv printsipi bo'lib xizmat qiladi.
Kvant mexanikasida paritet oʻzgarishi bilan oʻzgarmagan toʻlqin funksiyalari juft funksiyalar, paritet oʻzgarishida belgisini oʻzgartiradiganlar esa toq funksiyalar deb taʼriflanadi.
Oddiy simmetriya munosabatlari
Aylanishlar ostida klassik geometrik ob'ektlarni skalerlar, vektorlar va yuqori darajadagi tensorlarga ajratish mumkin. Klassik fizikada jismoniy konfiguratsiyalar har bir simmetriya guruhining tasviri ostida o'zgarishi kerak.
Kvant nazariyasi bashorat qiladiki, Hilbert fazosidagi holatlar aylanishlar guruhining tasvirlari ostida emas, balki faqat proyektiv tasvirlar ostida o'zgarishi kerak. Proyektiv so'z shuni anglatadiki, agar har bir holat fazasini loyihalashtirsa, bu erda kvant holatining umumiy fazasi kuzatilmasligini eslaymiz, u holda proyektiv tasvir oddiy tasvirga kamayadi. Barcha tasvirlar ham proyektiv tasvirlardir, lekin buning aksi to'g'ri emas, shuning uchun kvant holatlaridagi proyektiv tasvirlash sharti klassik holatlardagi vakillik shartidan zaifroqdir.
Crystal Springs (Mississippi)
Aholisi
5873 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 421,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 14,1 km2. Shundan 13,9 km2 quruqlik, 0,1 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 143 m balandlikda joylashgan.
Qiyat (Beruniy tumani)
Qiyat (Beruniy tumani) — Qoraqalpogʻiston Respublikasiga qarashli qishloq. Beruniy tumani tarkibiga kiradi.
Paritet (fizika)
O(3) ning vakillari
Skayarlar, psevdoskalarlar, vektorlar va psevdovektorlarning yuqoridagi tasnifini yozishning muqobil usuli har bir ob'ekt o'zgartiradigan tasvir maydoni nuqtai nazaridandir. Buni guruh gomomorfizmi nuqtai nazaridan berish mumkin \rho vakillikni belgilaydi. Matritsa uchun
Vakillik chegaralanganda, skalyarlar va psevdoskalarlar xuddi vektorlar va psevdovektorlar kabi o'zgaradi.
Iqtiboslar
Koʻlchashma (Muʼminobod)
Koʻlchashma — Muʼminobod tumani Balxobiy QFYga qarashli qishloq. Koʻlchashmadan tuman markazigacha 6 km. Aholisi 2060 kishi (2017), aholi tarkibi tojiklar.
Lightstreet
Lightstreet AQShning Pennsylvania shtatida joylashgan shahardir. Columbia County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
881 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Montrose (Janubiy Dakota)
Montrose  — AQShning Janubiy Dakota shtatida joylashgan shahardir. Aholisi 2020-yilgi aholini roʻyxatga olishda 468 kishini tashkil qilgan.
Geografiyasi
Montrose shahri 43.69944°N, -97.18583°W (43,699453, −97,185858) koordinatalarda joylashgan.
Amerika Qoʻshma Shtatlari aholini roʻyxatga olish byurosiga koʻra, shaharning umumiy maydoni 0.41 sqmi tashkil qiladi.
Demografiyasi
2010-yildagi aholini roʻyxatga olish holatiga koʻra, shaharda 472 kishi, 191 ta xonadon va 135 ta oila istiqomat qilgan. Shaharning irqiy tarkibi 97,7% oq tanli, 1,1% boshqa irqlar va 1,3% ikki yoki undan ortiq irqlardan iborat edi. Har qanday irqga mansub ispan yoki lotinlar aholining 2,3 foizini tashkil etadi.
Shaharda 191 ta xonadon mavjud boʻlib, ulardan 35,1% 18 yoshgacha boʻlgan bolalari bor, 59,2% er-xotinlar birga yashaydilar, 8,9% eri boʻlmagan ayollar, 2,6% xotini boʻlmagan erkaklar va 29,3% oilasizlar edi. Barcha uy xoʻjaliklarining 26,2 foizi jismoniy shaxslardan iborat boʻlib, 14,7 foizida 65 yosh va undan katta boʻlgan yolgʻiz yashaydiganlar bor.
Shahar aholisi oʻrtacha yoshi 37,2 yoshni tashkil etadi. Aholining 27,8 foizi 18 yoshgacha boʻlganlar; 5% 18 yoshdan 24 yoshgacha boʻlganlar; 28,2% 25 dan 44 gacha; 22,4% 45 dan 64 gacha; va 16,5% 65 yosh va undan kattadir. Shaharning gender tarkibi 46,6% erkaklar va 53,4% ayollarni tashkil qilgan.
Shahardagi uy xoʻjaliklarining oʻrtacha daromadi 31 250 dollarni, oilaning oʻrtacha daromadi esa 39 583 dollarni tashkil etdi. Erkaklar oʻrtacha daromadi 30 385 dollarni, ayollarniki esa 19 886 dollarni tashkil qilgan. Shaharning aholi jon boshiga daromadi 15 233 dollarni tashkil etdi. Oilalarning qariyb 3,5 foizi va aholining 11,8 foizi qashshoqlik chegarasidan past boʻlgan, shu jumladan 18 yoshgacha boʻlganlarning 8,5 foizi va 65 va undan katta yoshdagilarning 18,9 foizi qashshoq hisoblanadi.
Jork
Jork Germaniyaning Quyi Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Stade tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 62,27 km2. 11 758 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Jorkning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Mariya Gloriosa
thumb| Mariya Gloriosa thumb| Erfurt qo'ng'irog'i (1497) yoki har qanday yaxshi sozlangan qo'ng'iroq: E dagi zarba notasi, xum notasi pastda oktava, kichik uchinchi, beshinchi, oktava yoki nominal, ikkinchi oktavada katta uchinchi va mukammal beshinchi.. Mariya Gloriosa yoki Erfurt qo'ng'irog'i - Erfurt soborining taniqli qo'ng'irog'i, Geert van Vu tomonidan 1497 yilda qo'yilgan. O'rta asrlarda dunyodagi eng katta elektron qo'ng'irog'i bo’lib, u hozir elektr bilan chayqaladi. 1985 yilda yoriqni tuzatish uchun ishlatilgan keyin 2004 yil avgust oyida qo'ng'iroq 2001 yildagi boshqa yoriq tufayli qayta eritilgan.
Diametri:8 ft, vazni: 13 tonna 15 kVt. [12555 kg], eslatma: E [1497 standart]. Shu bilan bir qatorda: 2570mm, 11450 kg, bugungi standartlar bo'yicha eslatma: F-. U taxminan 2 metr balandlikda.
Har qanday yaxshi sozlangan qo'ng'iroqda bo'lgani kabi, g'o'ng'iroqning ohangi zarba ohangidan bir oktavaga yaqin va boshqa barcha notalar ohangda bo'ladi,
Nantes
Nant — Fransiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Atlantika Luarasi departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 277,7 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Luara daryosi boʻyidagi port (yiliga 20 mln. t dan ortiq yuk ortib-tushiriladi): chetdan neft, fosforit, oʻrmon mahsulotlari va boshqa keltiriladi; neft mahsulotlari, mashinalar, gʻalla, un, oʻgʻitlar chetga chiqariladi. Metallurgiya, mashinasozlik, xususan, kemasozlik va samolyotsozlik rivojlangan. Kimyo, qogʻoz, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, nafis sanʼat, xalq va Bretani sanʼati muzeylari mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—19-asrlarda qurilgan binolar saqlangan.
Bring Me the Horizon
Bring Me the Horizon (inglizchadan tarjimasi: „Menga ufqni keltiring“) 2004-yili Yorkshire viloyatining Sheffield shahrida tuzilgan britan death metal guruhidir. Guruh tarkibiga vokal ijrochisi Oliver Sykes, bosh gitarachi Lee Malia, ritm gitarachi Jona Weinhofen, baschi Matt Kean va dovulchi Matt Nicholls kiradi. Musiqasi uslubi grindcore, death metal va emo aralash. Guruh nomi Karib dengizi qaroqchilari filmidan olingan, unda kapitan Jack Sparrow „Endi menga anavi ufqni keltiring,“ deydi.
Thornton (Iowa)
Thornton AQShning Iowa shtatida joylashgan shahardir. Cerro Gordo okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
422 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 130,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,24 km2. Shundan 3,24 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 362 m balandlikda joylashgan.
Küçükanafarta, Eceabat
Küçükanafarta — Turkiyaning Chanoqqalʼa viloyatining Eceabat tumaniga qarashli qishloq.
Nant (maʼnolari)
Nant:
Mirza Badi' devon madrasasi
Mirza Badi' devon madrasasining ikkita vaqf hujjati saqlanib qolgan. Birinchisi asl nusxa bo‘lib, hijriy 1231-yil muharram oyida (1815-yil dekabr') forsiyda nasta'liq xatida yozilgan.
Tarixi
Amir Haydar ibn Amir Ma'sum va qozi Mir Abul Hasanxoja ibn Mir Asomiddinxoja muhri bilan tasdiqlangan. Hujjatga yana 15 muhr qo‘yilgan. Hujjatning ikkinchi nusxasi Ismoilxoja madrasasi hujjati bilan yonma-yon bir o‘ramda bo‘lgan. Unda yozilishicha, hijriy 1231-yil muharram oyida (1815-yil dekabr') marhum Mirza Shahobiddin devoni Kalon o‘g‘li domulla Mirza Badi' devon sadr o‘z madrasasi uchun Chorsuq guzaridagi 2 g‘ulang furushlik kappon va yana 2 do‘kon, Samjan tumanidagi Chortoq mavzesida 1200 tanob yer, hazrat Xoja Ahmad Turki Jandi qabri yonidagi Taxtai pushta guzarida 13 pardozgirlik do‘koni, 1 novvoyxona va yana turli joylardagi ko‘plab mulklarini vaqf qilgan. Mirza Shahobiddin devoni kalon o‘g‘li Abduvahhob qozi askarning Mirza Abduxoliq devoni kalon, Mirza Abduqohir va Mirza Shukrulloh ismli o‘g‘illari bo‘lgan. Ushbu vaqf mulkiga ulardan yoshi kattasi mutavalli bo‘lgan. Bu vazifani undan so‘ng avlodlari bajargan. Ulardan hech kim qolmasa, bu ish Buxoro qozikaloni ixtiyoriga o‘tgan. Vaqf hosili, avvalo, imorat zaruratiga sarflangan. So‘ngra mutavalli ushr olgan. Qolganidan mudarris 1,5, imom 1 hissaga ega bo‘lgan. Yana 1,5 hissa 15 qismga ajratilib, undan Qur'on hofizi 2,5, muazzin 2, farrosh 1, shayx Shoh guzaridagi tahoratxona 2,5, sartarosh 1,5, maqsuraxon 2,5, boshqa maqsuraxon 3 hissa haq olgan.
Me’morchiligi
Madrasa 14 hujra, darsxona va masjiddan iborat bo‘lgan. Pastki 6 hujra pishiq, qolganlari xom g‘ishtdan qurilgan. G‘arbida ustod Shokir sartarosh valadi ustod Olim hovlisi, shimolida ustod Beknazar pardozgir valadi hoji Muhammad hovlisi, sharqi va janubida musulmonlar qabristoni bo‘lgan.
Mil. av. 930-lar
'''Mil. av. 930-lar'''
Muhim Voqealar
Años 930 a. C.
Nusco
Nusco Italiyaning Campania mintaqasida joylashgan kommunadir. Avellino provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 53 km2. 4420 nafar aholi istiqomat qiladi (2001).
Fridtjof Nansen
Fridtjof Nansen (1861.10.10 — Kristianiya (hozirgi Oslo) yaqinida — 1930.13.5) — norveg sayyohi, okeanograf, jamoat arbobi. 1880—82 yillarda Kristianiya universitetida oʻqigan. 1897-yildan oʻsha universitetda zoologiya professor, Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1898). 1888-yilda birinchi boʻlib changʻida Grenlandiyaning janubiy qismini kesib oʻtib, uning ichki rayonlari butunlay muz bilan qoplanganligini aniqladi. 1893-yil maxsus qurilgan "Fram" kemasida Shimoliy qutbni zabt etish maqsadida yoʻlga chiqadi va Shpitsbergen o.gacha yetib bordi. 1895-yilda N. ekspeditsiya qatnashchisi F. Ya. Iogansen bilan "Fram"ni tark etib, ilmiy tadqiqot oʻtkazish uchun qutb tomon yurdi, lekin 86°14’ shahrik.dan orqaga qaytishga majbur boʻldi.
"Fram"da okeanografik, meteorologik kuzatuvlar olib borildi, Shimoliy Muz okeani sayoz emasligi aniklan-di, suzib yurgan muzlar harakatiga Yerning sutkalik aylanishi taʼsiri kashf qilindi. N. 1902-yilda Kristianiyada Markaziy okeanografik laboratoriya tashkil etdi. 1913-yilda Shimoliy Muz okeani qirgʻogʻi boʻylab suzib, Yenisey daryosi quyilish joyigacha yetib bordi, undan Sharqiy Sibirning janubiy qismi va Uzoq Sharqqa sayohat qildi. 1914—18 yillarda Millatlar ligasining harbiy asirlar masalasi boʻyicha Bosh komissari boʻlgan. N. nomiga Arktika va Antarktikada bir qancha obʼyektlar qoʻyilgan. Insonparvarlik faoliyati uchun N.ga Nobel Tinchlik mukofoti berilgan (1922).
NGC 5450
NGC 5450 Katta Ayiq yulduz turkumidagi GxyP (galaktika qismi) tipli galaktika qismidir.
Ushbu obyektni William Parsons 1851-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Teleskop-shar
Teleskop-shar — kosmik detektor boʻlib, kosmik nurlanishlarni qayd qilishga moʻljallangan.
Tuzilishi
Kosmik nurlarni oʻrganish uchun „teleskoplar“ga zarracha detektorlari oʻrnatilgan. Toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchovlar boʻlsa, teleskoplar havo sharlari, raketalar yoki sunʼiy yoʻldoshlar ustida uchadi. Zarrachalarni aniqlashga erishish uchun turli detektorlarni birlashtirish kerak. Ionizatsion detektorlar (D_1, D_2) tepada (zarrachaning oʻtishini aniqlash, detektorning „geometriyasini“ aniqlash va dE/dX oʻlchash uchun moʻljallangan). Kalorimetr D_3 da qayd etilgan signallar yigʻindisi zarrachaning umumiy kinetik energiyasini beradi. dE/dX va E(kin)ni bilish orqali zaryadni aniqlash mumkin. Shuningdek, energiyani bilgan holda massani aniqlash mumkin, chunki dE/dX massaga bogʻliq emas.
Ishlash prinsipi
Oʻzgartirgichlar bilan almashinadigan yadro emulsiyalari bir vaqtning oʻzida birlamchi zarrachaning zaryadini va energiyasini oʻlchash uchun JACEE va RUNJOB havo sharlari parvozlarida ishlatilgan. Foydali yuklarni qayta tiklash va emulsiya maʼlumotlarini tahlil qilishdan energiya va zaryad maʼlumotlarini olish kerak edi.
JACEE va RUNJOB havo sharlari
JACEE qalin (200-400 \mum) va yupqa (50-100 \mum) yadro emulsiyalarini hamda trek detektorlarini (CR-39 va Lexan) oʻz ichiga olgan toʻliq passiv kalorimetrdir. Qalin emulsiyalar bilan zaryadni oʻlchash usuli: emulsiyadagi zarraning qorongʻu izlari orqali. Maqsad: zarracha oʻzaro taʼsir qiladi. Yadroviy oʻzaro taʼsirlar yupqa emulsiya yordamida aniqlangan.
Toʻgʻridan-toʻgʻri tajribalarning keyingi avlodida maʼlumotlar parvoz paytida elektron tarzda qayd etiladi va Yerga uzatiladi. Asbob tuzilishi, odatda, zaryadni aniqlash va energiyani oʻlchashni taʼminlovchi sintillyatsion detektorlar, kremniy detektorlari kabi detektorlar bilan kalorimetr yoki oʻtish nurlanish detektori bilan birgalikda oʻz ichiga oladi.
ATIC havo shari
Kengaytirilgan yupqa ionlanish kalorimetri (ATIC) 50 GeV-100 TeV energiya diapazonidagi kosmik nurlar alohida elementlarining energetik spektrini oʻlchash uchun moʻljallangan.
Kremniy detektorlari bilan zaryad oʻlchash Nishon modda sifatida godoskoplar (sintillyatorlar) va uglerod ishlatilgan. Zaryad va traektoriyani oʻlchash uchun qoʻllaniladi. Ionizatsion kalorimetr bilan energiyani oʻlchash imkoniyati mavjud. Sintilyatsion kristallar uglerod va vismut germaniy oksidi (BGO)dan iborat.
CREAM havo shari
CREAM(Cosmic Ray Energetics And Mass) havo shari bir qator juda uzun havo sharlari parvozlari yordamida kosmik nurlar elementlarining spektrlarini oʻlchash uchun moʻljallangan. Maqsad bilvosita oʻlchovlar (2004-2010 reyslar) uchun kalibrovkani taʼminlash orqali CR tarkibi energiyasini toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchashni kengaytirishdir.
Nishon modda: godoskoplar (miltillovchi tolalar, S0-3) va uglerod. Zaryad va traektoriyani oʻlchash Ionizatsiya kalorimetri bilan energiyani oʻlchash imkoniyati mavjud.
TRACER havo shari
Kosmik energiya nurlanishi uchun oʻtish radiatsiya massivi (Transition Radiation Array for Cosmic Energetic Radiation — TRACER) — 10^{13} dan \approx10^{15} eV/nuklon oraligʻida shar yordamida ogʻir kosmik nurlar (bordan temirgacha) yadrolarini uzoq muddatli oʻlchash uchun asbob. U 2003-2006 yillarda parvoz qilgan. Zaryadni oʻlchash: 2 qatlamli sintillyator va 1 ta Cherenkov detektori orqali amalga oshiriladi. 8 ta ikki qavatli proportsional quvurlar bilan traektoriyani oʻlchash mumkin.
Shuningdek qarang
Sintillyatsion detektor
Yarimo'tkazgichli detektor
Kosmik nurlar
Navas del Madroño
Navas del Madroño Ispaniyaning Estremadura mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Cáceres provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 112 km2. Aholisi — 1441 kishi (2010).
Oy kraterlari
Oy kraterlari-AQShning Aydaho shtatidagi milliy yodgorlik. Bu oyning kraterlariga o'xshash yaxshi saqlanib qolgan magmatik tuzoqlari bo'lgan hudud. Yodgorlik 1924 yil 2-mayda davlat muhofazasiga olingan va hozirda AQSh milliy bog'lar xizmati va yerni boshqarish byurosi tomonidan boshqariladi.
Ikkilamchi kosmik nurlar
Birlamchi kosmik nurlar Yer atmosferasiga kirganda atomlar va molekulalar, asosan kislorod va azot bilan toʻqnashadi. Oʻzaro taʼsir yengilroq zarralar kaskadini hosil qiladi, bu havo dushining ikkilamchi nurlanishi deb ataladi, bu esa rentgen nurlari, protonlar, alfa zarralar, pionlar, muonlar, elektronlar, neytrinolar va neytronlarni oʻz ichiga oladi. Toʻqnashuv natijasida hosil boʻlgan barcha ikkilamchi zarralar birlamchi zarrachaning dastlabki yoʻlidan taxminan bir daraja uzoqda boʻlgan yoʻllar boʻylab davom etadi\cite{10}.
Kosmik nurlar oqimi
Kosmik muhitning umumiy koʻrinishi quyosh aktivligi va galaktik kosmik nurlar oʻrtasidagi bogʻliqlikni koʻrsatadi
Atmosferaning yuqori qatlamlariga kiruvchi kosmik nurlar oqimi \approx94 a.b masofada quyosh shamoliga, Yerning magnit maydoniga va kosmik nurlarning energiyasiga bogʻliq. Quyoshdan uzoqroqda quyosh shamoli tovushdan yuqori tezlikdan tovush tezligiga oxirgi sakrash deb ataladigan oʻtishni boshdan kechiradi. Yakuniy zarba va geliopauza oʻrtasidagi hudud kosmik nurlar uchun toʻsiq boʻlib, past energiyalarda (\leq 1 GeV) oqimni taxminan 90% ga kamaytiradi. Biroq, quyosh shamolining kuchi doimiy emas va shuning uchun kosmik nurlar oqimi quyosh faolligi bilan bogʻliqligi kuzatilgan. oqim kenglik, uzunlik va azimut burchagiga bogʻliq koʻrinadi.
Ilgari, kosmik nurlar oqimi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmas boʻlib qoladi, deb ishonilgan. Biroq, soʻnggi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, soʻnggi qirq ming yil ichida kosmik nurlar oqimi ming yillikda bir yarim-ikki marta oʻzgargan.
Kosmik nurlarning energetik zichligi
Yulduzlararo fazodagi kosmik nurlar oqimi energiyasining kattaligi chuqur fazoning boshqa energiyalari energiyasi bilan juda solishtirish mumkin: kosmik nurlarning energiya zichligi yulduzlararo fazoning kub santimetriga oʻrtacha bir elektron volt yoki \approx1 eV/sm^3 ni tashkil qiladi, bu koʻrinadigan yulduz nurining energiya zichligi 0.3 eV/sm^3, galaktik magnit maydonining energiya zichligi (3 mkG deb taxmin qilinadi) \approx0.25 eV/sm$³$ yoki kosmik mikrotoʻlqinli fon (CMB)ning energiya zichligi \approx0.25 eV/sm^3 bilan solishtirish mumkin.
Kosmik nurlar atmosfera va magnit maydonni himoya qilishdan tashqarida mikroelektronika va hayotga yetkazadigan zarari va ilmiy nuqtai nazardan, eng baquvvat ultra yuqori energiyali kosmik nurlarning energiyalari koʻrilganligi sababli amalda kuchli jalb qilinadi. 3 eV ga yaqinlashadi, bu Katta adron kollayderi tomonidan tezlashtirilgan zarrachalarning energiyasidan taxminan 40 million marta katta. Faol galaktika yadrolarida markazdan qochma tezlanish mexanizmi yordamida bunday ulkan energiyaga erishish mumkinligini koʻrsatish mumkin. 50 joul energiyada eng yuqori energiyali ultra yuqori energiyali kosmik nurlar soatiga 90 kilometr tezlikda beysbol toʻpining kinetik energiyasi bilan taqqoslanadigan energiyaga ega. Ushbu kashfiyotlar natijasida kosmik nurlarning yanada yuqori energiyalarini oʻrganishga qiziqish paydo boʻldi. Biroq, aksariyat kosmik nurlar bunday ekstremal energiyaga ega emas; kosmik nurlarning energiya taqsimoti 0.3 gigaelektronvoltda (4.8 J) eng yuqori nuqtaga yetadi.
IC 205
IC 205 Kit yulduz turkumidagi SBa (ixcham choʻziq galaktika) tipli galaktikadir.
Mil. av. 940-lar
'''Mil. av. 940-lar'''
Muhim Voqealar
Años 940 a. C.
Nansi
Nansi — Fransiyaning shim.sharkiy qismidagi shahar. Myort va Mozel departamentining maʼmuriy markazi. Myort daryosi va Marna—Reyn kanali boʻyidagi port. Aholisi 106 ming kishi (1999). N. — Lotaringiya sanoat rayonining iqtisodiy markazi. Transport yoʻllari tuguni. Elektrotexnika, transport mashinasozligi, poyabzal, tikuvchilik, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shisha va chinnidan badiiy buyumlar ishlab chiqariladi. Un-tlar, institutlar, konservatoriya, nafis sanʼat muzeyi bor. Shahar chetida temir rudasi konlari va metallurgiya zavodi mavjud. N. 16-asrdan maʼlum. 13—18-asrlarda Lotaringiya gersoglarining qarorgohi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor (1703—42), cherkov (15-asr), Gersog saroyi (16-asr) va boshqa saqlangan.
Ikkilamchi kosmik nurlar
Kosmik nurlar energiyasini oʻlchash
Birlamchi ultra yuqori energiyali kosmik nurlarning energiyalari va kelish yoʻnalishlarini oʻlchash zichlik namunalari va keng havo jalalari uchun tezkor sinxronizatsiya usullaridan foydalangan holda birinchi marta 1954-yilda MITda Rossi kosmik nurlar guruhi aʼzolari tomonidan amalga oshirilgan. Tajribada Garvard kolleji rasadxonasining Agassiz stansiyasi hududida diametri 460 metr boʻlgan doira ichida joylashgan oʻn bitta sintillyatsion detektordan foydalanilgan. Bu ish va butun dunyo boʻylab oʻtkazilgan boshqa koʻplab tajribalardan maʼlum boʻldiki, birlamchi kosmik nurlarning energiya spektri 10^{20} eV dan oshadi. Xalqaro fiziklar konsorsiumi hozirda Argentina pampaslarida Auger loyihasi deb nomlangan ulkan havo dushi tajribasini oʻtkazmoqda. Loyihani dastlab Chikago universitetidan fizika boʻyicha 1980-yilgi Nobel mukofoti sovrindori Jeyms Kronin va Lids universitetidan Alan Uotson, soʻngra Pyer Auger xalqaro hamkorlik tashkiloti olimlari boshqargan. Ularning maqsadi juda yuqori energiyaga ega boʻlgan birlamchi kosmik nurlarning xossalari va kelish yoʻnalishlarini oʻrganishdir.
Natijalar zarrachalar fizikasi va kosmologi-yasi uchun muhim boʻlishi kutilmoqda, chunki Greysen-Zatsepin-Kuzmin nazariy chegarasi katta masofalardan (taxminan 160 million yorugʻlik yili) kosmik nurlar energiyasi uchun 10^{20} eV dan yuqori boʻlgan qoldiq fotonlar bilan oʻzaro taʼsir qiladi. Ayni paytda Pyer Auger rasadxonasi oʻzining aniqligini oshirish va eng katta energiyali kosmik nurlarning hali tasdiqlanmagan kelib chiqishiga oid dalillarni topish uchun yangilanishlardan oʻtmoqda.
1967-yilda OSO-3 sunʼiy yoʻldoshida oʻtkazilgan MIT tajribasida yuqori energiyali gamma nurlari (E > 50 MeV) nihoyat birlamchi kosmik nurlarda aniqlangan. Oʻshandan beri koʻplab sunʼiy yoʻldosh \gamma-nurlari observatoriyalari \gamma-nurlari osmonining xaritasini tuzdilar. Ulardan eng soʻnggisi Fermi rasadxonasi boʻlib, u bizning galaktikamizdagi diskret va diffuz manbalar tomonidan chiqariladigan gamma-nurlar intensivligining tor diapazoni va fazoviy sfera boʻylab tarqalgan koʻplab ekstragalaktik nuqta manbalarini koʻrsatadigan xaritani yaratdi.
Shuningdek qarang
Aylanuvchi qora o'ralar
Aldan (daryo)
Aldan — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Saxa (Yakutiya) Respublikasidagi daryo. Lenaning eng yirik oʻng irmogʻi. Stanovoy tiz-masining shim. yon bagʻridan boshlanadi. Yuqori oqimida Aldan yassitogʻligini kesib oʻtib, Yakutskdan 160 km quyida Lena daryosiga quyiladi. Uzunligi 2273 km. Havzasining maydoni 729 ming km². Daryoda yogʻoch oqiziladi. Kuyilish yeridan 1753 km masofada kema qatnaydi. Kor va yom-girdan suv oladi. Quyilish yerida oʻrtacha yillik suv sarfi 5110 m³/sek. A. quyi qismida oktabr oxirida muzlab, may oyida muzdan boʻshaydi. A.da baliq ovlanadi.
Mil. av. 950-lar
'''Mil. av. 950-lar'''
Ash Shajwah
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Ash Shajvah — Saudiya Arabistoni gʻarbida joylashgan Makka viloyati tarkibiga kiruvchi qishloq.
Clitourps
Clitourps Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Manche departamenti Cherbourg-Octeville tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
164 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 25,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 6,4 km2.
Oyni krateri
thumb| Tycho krateri, Oyni kashf qilish orbitasi. Oy krateri Oy yuzasidagi piyola shaklidagi chuqurcha bo'lib, uning tubi nisbatan tekis bo'lib, aylana shaklida ko'tarilgan mil bilan o'ralgan. Zamonaviy tushunchalarga ko'ra, oy kraterlarining aksariyati zarba kraterlaridir. Oy kraterlarining kichik bir qismi hanuzgacha vulqon kalderalari hisoblanadi.
Kraterlarning kelib chiqishi va tarixi
thumb| Kopernik krateri. Apollon 12 bortidan olingan surat. Ism Galiley Galiley tomonidan kiritilgan va qadimgi yunon tilidan olingan bo'lib, u erda krater (RRR) so'zi suv va sharobni aralashtirish uchun ishlatiladigan idishni anglatadi.1609 yilda Galiley taxminan uch marta kattalashtirilgan birinchi teleskopni qurdi va oyning birinchi astronomik kuzatuvlarini o'tkazdi, bu uning to'g'ri shar emasligini, balki relyef tafsilotlariga ega ekanligini ko'rsatdi — Galiley kraterlar deb atagan tog'lar va piyola shaklidagi depressiyalar.
Oy kraterlarining kelib chiqishi haqidagi ilmiy fikr asrlar davomida o'zgarib kelgan. 1667 yilda Robert Xuk oy kraterlarining shakllanishini modellashtirish bo'yicha tajribalar o'tkazdi. Ulardan birida u no'xatni suyuq loyga tashladi, ikkinchisida u yog'ni qaynatdi va uning yuzasini kuzatdi. Shunday qilib, Xuk keyinchalik raqobatdosh krater hosil bo'lish nazariyalarining asoslarini yaratdi: zarba va vulqon. 20-asrning boshlarida avstriyalik muhandis Xans Gerbiger tomonidan taklif qilingan va keyinchalik fashistlar ilmi tomonidan qabul qilingan gipotezada kraterlarning paydo bo'lishi "kosmik muz"ning ta'siri bilan izohlangan. Bu haqda ko'proq ma'lumotni ushbu maqolada o'qishingiz mumkin. Oyni o'rganish davomida to'plangan ma'lumotlar kraterlarning aksariyati zarba kraterlari ekanligini aniqlashga imkon berdi. Yerdagi kraterlarga nisbatan zarba kraterlarini hosil qilish mexanizmi bu erda batafsil ko'rib chiqilgan.
Oy kraterlarining nomenklaturasi
"Krater" atamasi Sayyora nomenklaturasida qabul qilingan — bu oy yuzasida relyef tafsilotlarini noyob tarzda aniqlaydigan yagona tizim, bu tuzilmalarni aniqlash va tavsiflashni osonlashtiradi. Xalqaro astronomiya Ittifoqi (IAU) 1919 yilda tashkil topganidan beri rasmiy nom berish bilan shug'ullanadi. Oy nomenklaturasining 360 yillik tarixi davomida qabul qilingan sxemaga mos kelmaydigan nomlar berilgan bo'lsa-da, xalqaro astronomiya Ittifoqi quyidagi qoidalarni qabul qildi. Oydagi kraterlar o'z nomlarini o'z sohalarida muhim, fundamental hissa qo'shgan vafot etgan taniqli olimlar, muhandislar va tadqiqotchilar sharafiga olishadi. Bundan tashqari, Moskva dengizi atrofidagi kraterlar vafot etgan sovet kosmonavtlari nomi bilan, Apollon krateri atrofidagi kraterlar esa vafot etgan amerikalik astronavtlar nomi bilan atalgan. Ushbu qoida kosmonavtlarini yo'qotadigan boshqa kosmik kuchlar uchun ham keng tarqalgan bo'lishi mumkin. Kichik kraterlar uchun faqat ismlar ishlatiladi, familiyasiz (masalan, Boris krateri). Odatda, 100 metrdan kichik bo'lgan kraterlarga rasmiy nomlar berilmaydi, faqat bunday kraterlar ilmiy qiziqish uyg'otadi. Batafsil ma'lumot uchun "sayyoralar nomenklaturasi"maqolasiga qarang.
Morfologik xususiyatlar
thumb| Daedalus krateri. [[Apollo 11|Apollon 11 bortidan olingan surat.]] Oy kraterlarining morfologik xususiyatlariga quyidagilar kiradi:
Kraterning morfologik xususiyatlari uning kattaligi bilan bog'liq. Diametri 5 km bo'lgan odatiy kichik krater balandligi 1000 m gacha bo'lgan o'tkir tashqi milga ega va krater kosasining pastki qismi atrofdagi hududdan 100 m pastda joylashgan. Diametri 26 km dan ortiq bo'lgan kraterlar Markaziy cho'qqiga xosdir. Diametri taxminan 100 km bo'lgan katta kraterlar 1000 — 5000 m balandlikdagi tashqi milga ega (krater diametrining milning balandligiga nisbati 1/80 — 1/100 oralig'ida o'zgaradi). Morfologik belgilarning krater diametriga bog'liqligi oy kraterlarini tasniflash uchun asos bo'ldi.
Oy kraterlarining tasnifi
Oyning ko'rinadigan tomoni kraterlarining tasnifi 1978 yilda Charlz Vud va Leyf Andersson tomonidan ishlab chiqilgan. Diametri 200 km dan ortiq bo'lgan kraterlar Markaziy cho'qqini yo'qotadi va ko'pincha norasmiy ravishda havzalar deb ataladi. Tallasoidlar alohida guruhga bo'linadi — kattaligi dumaloq oy dengizlariga yaqin bo'lgan katta krater shakllanishlari, ammo ulardan farqli o'laroq, quyuq LAVA bilan to'ldirilmagan engil tubi bor.
Oyning ikkala qutbli mintaqasidagi bir necha yuz kraterlar abadiy zulmat kraterlaridir: quyosh nuri hech qachon ularning tubiga (yoki uning bir qismiga) etib bormaydi.
Safro ayigʻi
right|thumb| „Ezilgan qafasdagi“ oʻt ayigʻi Baʼzan akkumulyatorli ayiqlar deb ataladigan safro ayiqlari oʻz safrolarini yigʻish uchun asirlikda saqlanadi, bu jigar tomonidan ishlab chiqarilgan va oʻt pufagida saqlanadigan ovqat hazm qilish suyuqligi, baʼzi anʼanaviy Osiyo tibbiyoti amaliyotchilari tomonidan qoʻllaniladi. Xitoy, Janubiy Koreya, Laos, Vetnam va Myanmada safro uchun 12 000 ta ayiq yetishtiriladi. Safroga talab oʻsha mamlakatlarda, shuningdek, Malayziya va Yaponiya kabi boshqa mamlakatlarda ham topilgan.
Riom-ès-Montagnes
Riom-ès-Montagnes Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Cantal departamenti Mauriac tumani tarkibiga kiradi.
Safro ayigʻi
Safro uchun eng koʻp yetishtiriladigan ayiq turlari Osiyo qora ayigʻidir (Ursus thibetanus), quyosh ayigʻi (Helarctos malayanus), jigarrang ayiq (Ursus arctos) va boshqa barcha turlardan ham foydalaniladi (yagona gigant bundan mustasno). UDCA ishlab chiqarmaydigan panda) . Osiyo qora ayigʻi ham, quyosh ayigʻi ham Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi tomonidan eʼlon qilingan Xavotir ostidagi hayvonlarning Qizil roʻyxatida zaiflar roʻyxatiga kiritilgan . Ular ilgari safro uchun ovlangan, ammo 1980-yillarda ov qilish taqiqlanganidan beri zavod dehqonchiligi odatiy holga aylangan.
Riom-ès-Montagnes
Aholisi
2842 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 60,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 46,7 km2.
Kengdala (Aqtoʻbe viloyati)
Kengdala (Кеңдала) — Qozogʻiston Respublikasining Aqtoʻbe viloyati Shalqar tumaniga qarasli qishloq. Toʻgʻiz qishloq okrugi tarkibiga kiradi. KATO kodi - 156445400.
Ospedaletto d'Alpinolo
Ospedaletto d'Alpinolo Italiyaning Campania mintaqasida joylashgan kommunadir. Avellino provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 5 km2. 1846 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Nannin
Nannin — Xitoyning jan. qismidagi shahar. Guansi-Chjuan muxtor rayonining maʼmuriy, muhim sanoat, ilmiy va madaniy markazi. Aholisi 2,8 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Yuszyan daryosi boʻyidagi port. Qishloq xoʻjaligi rayoni va qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini taqsimlash markazlaridan. Metallurgiya, mashinasozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi institutlari bor.
Kengdala (Aqtoʻbe viloyati)
Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 89 kishi (40 erkak va 49 ayol)ni tashkil etgan. 2009-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, qishloqda 120 kishi (64 erkak va 56 ayol) istiqomat qilgan.
Nant (sabzi navi)
Nant — oʻrtapishar sabzi navi. Butun-ittifoq sabzavot ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida yakka tanlash usuli bilan chiqarilgan (1943). Oʻzbekistonda 1946-yildan rayonlashtirilgan. Bargi yashil, kam tukli. Sabzisi shakli silindrsimon, uchi toʻmtoq, uz. 15—16 sm, diametri 3,0—4,0 sm, yuzasi tekis, bir donasi 60—120 g. Eti tiniq, qizgʻish toʻk, sariq, sersuv, shirin, mayin, oʻzagi ingichka. Tarkibida qand 5,9%, quruq modda miqdori 11,9%, karotin 72 mg %. Hosili urugʻi unib chiqqanidan keyin 80—90 kunda yetiladi. Hosildorligi 110—120 s/ga. Yangiligida isteʼmol qilinadi, konserva tayyorlanadi. Oʻzbekistonning barcha vi-loyatlarida ekiladi.
Safro ayigʻi
Safroni bir nechta usullar yordamida yigʻib olish mumkin, ularning barchasi maʼlum darajada jarrohlik amaliyotini talab qiladi va doimiy oqma yoki kiritilgan kateter qoldirishi mumkin. Ayiqlarning katta qismi malakasiz jarrohlik stressi yoki yuzaga kelishi mumkin boʻlgan infektsiyalar tufayli nobud boʻladi.
Qishloq xoʻjaligi oʻt ayiqlari doimiy ravishda kichik kataklarda joylashgan boʻlib, ular koʻpincha turish yoki tik oʻtirishga yoki burilishlariga toʻsqinlik qiladi. Bu juda cheklangan qafas tizimlari va malakali parvarishning past darajasi jismoniy shikastlanishlar, ogʻriqlar, kuchli ruhiy stress va mushaklar atrofiyasi kabi keng koʻlamli farovonlik tashvishlariga olib kelishi mumkin. Baʼzi ayiqlar bola sifatida ushlanadi va bunday sharoitda 30 yilgacha saqlanishi mumkin.
Ayiq mahsulotlari savdosining qiymati 2 milliard dollarga baholanmoqda. Safro uchun ayiqlarni zavod dehqonchilik qilish amaliyoti, jumladan, xitoylik shifokorlar tomonidan keskin qoralangan.
Tarixi
Safroni saqlaydigan ayiq safro va oʻt pufagi anʼanaviy xitoy tibbiyotining (TCM) tarkibiy qismidir. Uning birinchi qayd etilgan ishlatilishi Tang Ban Cao — 新修本草}} topilgan (Yangi qayta koʻrib chiqilgan Materia Medica, Tang sulolasi, 659-yil). Ayiq safro va oʻt pufagi tarkibidagi farmakologik faol moddasi ursodeoksixol kislotasi (UDCA); ayiqlar muhim miqdorda UDCA ishlab chiqaradigan yagona sutemizuvchilardir.
Dastlab, oʻldirilgan yovvoyi ayiqlardan safro yigʻilgan va oʻt va uning tarkibi tanadan kesilgan. 1980-yillarning boshida Shimoliy Koreyada tirik ayiqlardan safro olish usullari ishlab chiqildi va safro ayiqlarini etishtirish boshlandi. Bu Xitoy va boshqa mintaqalarga tez tarqaldi. Safro ayiqlari fermalari yovvoyi ayiqlarni ovlashni kamaytirishga kirishdilar, agar ayiq fermalari mahsuldor hayvonlarning oʻzini oʻzi taʼminlaydigan populyatsiyasini koʻpaytirsa, brakonerlarning yovvoyi tabiatda ayiqlarni qoʻlga olish yoki oʻldirishga unchalik motivatsiyasi boʻlmaydi degan umidda.
Safro va oʻt pufagiga boʻlgan talab butun dunyo boʻylab Osiyo jamoalarida, shu jumladan Yevropa Ittifoqi va AQShda mavjud. Bu talab AQShda aynan shu maqsadda ayiqlarni ovlashga olib keldi.
Safro chiqarish usullari
Safro chiqarish uchun bir necha usullardan foydalanish mumkin. Bularning barchasi jarrohlik amaliyotini talab qiladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi :
Hisob-kitoblarga koʻra, ayiqlarning 50-60 foizi jarrohlik yoki notoʻgʻri operatsiyadan keyingi parvarish natijasida kelib chiqqan asoratlardan oʻlishadi.
Uy-joy va chorvachilik
right|thumb| Ayiqlar odatda ekstraksiya qafaslarida saqlanadi. Bolalar baʼzan yovvoyi tabiatda qoʻlga olinadi va fermer xoʻjaliklarida asirga olingan sonlarni toʻldirish uchun ishlatiladi. 2008-yilda ayiq fermalari yovvoyi ayiq bolasi uchun 280-400 AQSh dollari ekvivalentida toʻlayotgani xabar qilingan edi.
Safro chiqarilishi uch yoshdan boshlanadi va kamida besh yildan oʻn yilgacha davom etadi. Baʼzi ayiqlar 20 yil yoki undan koʻproq vaqt davomida safro chiqarish uchun qafaslarda saqlanishi mumkin. Ayiq 2,2 kg safro ishlab chiqarishi mumkin 5 yillik muddati davomida ishlab chiqarishi mumkin.
Ayiqlar oʻt ishlab chiqarishning samarali yillaridan (taxminan 10 yoshda) uzoq umr koʻrganlarida, ular koʻpincha goʻsht, moʻyna, panjalar va oʻt pufagi kabi boshqa tana qismlari uchun soʻyilgan va yigʻib olinadi; ayiq panjalari nozik taom sifatida qabul qilinadi.
..Safro chiqarish jarayonini osonlashtirish uchun etuk ayiqlar odatda taxminan 130 x 70 x 60, 60 sm oʻlchamdagi kichik kataklarda saqlanadi. Bu qafaslar shunchalik kichikki, ular ayiqlarning tik oʻtirishi, turishi yoki burilishlariga toʻsqinlik qiladi. Baʼzi ayiqlar ayiqni ushlab turish uchun yon tomonlarini ichkariga oʻtkazish mumkin boʻlgan qafaslarda saqlanadi. HSUS maʼlumotlariga koʻra, baʼzi ayiqlar sogʻish uchun ezilgan qafasga koʻchiriladi, ammo qolgan vaqt turish va aylanish uchun etarlicha katta qafasda yashaydi.
Safro ayiqlari koʻpincha oʻzlarining axloqiy va farovonlik muammolariga ega boʻlgan boshqa protseduralarga duchor boʻlishadi. Bu ayiqlarning oʻzini oʻzi shikastlamasligi yoki fermer xoʻjaligi ishchilariga zarar yetkazmasligi uchun har bir oldingi raqamning uchinchi falanksini kesib tashlashni oʻz ichiga oladi. Xuddi shu sabablarga koʻra ular orqa tishlarini olib tashlashlari mumkin. Ushbu muolajalar koʻpincha malakasiz fermer xoʻjaligi xodimlari tomonidan amalga oshiriladi va keyinchalik ayiqlar doimiy ogʻriqni boshdan kechirishi mumkin.
Patologiya hisobotlari shuni koʻrsatdiki, kasal ayiqlarning safrolari koʻpincha qon, yiring, najas, siydik, bakteriyalar va saraton hujayralari bilan ifloslangan.
Farovonlik tashvishlari
Safro ayiqlarining farovonligi haqidagi xalqaro tashvish 1993-yilda boshlangan. Koʻpgina oʻt ayiqlari fermalarida veterinariya nazorati juda kam yoki umuman yoʻq va chorvachilik koʻpincha malakali boʻlmagan xizmatchilar tomonidan amalga oshiriladi. Kichik qafas oʻlchamlari, ularning oraligʻi va ichki tuzilmalarning etishmasligi taʼsiri bilan birgalikda, farovonlikning bir nechta koʻrsatkichlari mavjud.
Fiziologik koʻrsatkichlar
Yuqori kortikosteroid kontsentratsiyasi fiziologik stressning keng tarqalgan koʻrsatkichidir. Safro fermasidan ayiqlarni qutqarish markaziga koʻchirilgan Osiyo qora ayiqlarining sochlaridagi kortikosteroid kontsentratsiyasi 163 kun ichida 12 dan 88% gacha kamaydi. Stress va potentsial kamaygan farovonlikning boshqa fiziologik koʻrsatkichlari orasida oʻsishning kechikishi va oshqozon yarasi mavjud.
2000-yilda oʻtkazilgan soʻrov shuni koʻrsatdiki, oʻt ayiqlari yaralar, teri kasalliklari, ektoparazitlar, soch toʻkilishi, suyak deformatsiyasi, jarohatlar, shishgan oyoq-qoʻllar, tish va nafas olish muammolari, diareya va chandiqlardan aziyat chekishadi.
Fermer xoʻjaligidan olib tashlangan 165 ta ayiqni oʻrganish shuni koʻrsatdiki, (181 ta erkin ayiqdan) 163 tasi (90%) xoletsistit, 109 tasi (66%) oʻt pufagi poliplari, 56 tasi (34%) qorin churrasi, 46 tasi (28 tasi) %) ichki xoʻppoz, 36 (22%) oʻt pufagida tosh va 7 (4%) peritonit bilan kasallangan. Koʻpgina ayiqlar ushbu shartlarning kombinatsiyasiga ega edi.
Xulq-atvor koʻrsatkichlari
Akademik manbalar oʻt ayiqlari stereotiplar, letargiya, tashvish va oʻz-oʻzini buzish kabi gʻayritabiiy xatti-harakatlarga ega ekanligini xabar qildi.
Xitoy ommaviy axborot vositalarida ona ayiq qafasdan qochib, oʻz bolasini boʻgʻib oʻldirgani, soʻngra qasddan devorga borib oʻzini oʻldirgani haqida xabar tarqatdi. Hayvonlar Osiyo bu voqeani virusga aylanganidan keyin tekshirishga harakat qildi va bu sodir boʻlmagan degan xulosaga keldi.
Uzoq umr koʻrishi va oʻlimi
Qishloq xoʻjaligi oʻt ayiqlari oʻrtacha besh yilgacha, sogʻlom tutqun ayiqlar esa 35 yoshgacha, yovvoyi ayiqlar esa 25-30 yilgacha yashaydi.
Xitoy
1994-yilda Xitoy hukumati hech qanday yangi ayiq fermalariga litsenziya berilmasligini eʼlon qildi va 1996-yilda ayiq tanasiga begona narsalarni kiritish taqiqlanganligi haqida maxsus xabarnoma chiqardi. 3 yoshdan kichik va 100kg dan yengil ayiqlar yoʻq safro chiqarish uchun ishlatilishi kerak edi va ayiqlarni faqat safro chiqarish vaqtida qafaslarga joylashtirish mumkin edi. Rasmiylar oʻt pufagi va qorin devori oʻrtasida oʻt pufagidagi kesmani ochish orqali sunʼiy oqma yaratishni talab qiladigan erkin tomchilatib yuborish usulini qoʻllashni talab qildi.
2006-yilda Xitoy Davlat Kengashining Axborot byurosi „Qora ayiqlarni koʻpaytirish boʻyicha texnik kodeks“ ni amalga oshirayotganini aytdi, bu „oʻt chiqarish uchun gigienik, ogʻriqsiz amaliyotni talab qiladi va parvarish qilish, jismoniy mashqlar qilish va parvarish qilish texnikasi va shartlari boʻyicha qatʼiy qoidalarni belgilaydi“. Biroq, Hayvonlar Osiyo Jamgʻarmasi (AAF) tomonidan eʼlon qilingan 2007-yilda veterinariya hisobotida aytilishicha, Texnik Kodeks qoʻllanilmayapti va koʻplab ayiqlar hali ham butun hayotini oziq-ovqat yoki suvga erkin kirish imkoni boʻlmagan kichik ekstraksiya qafaslarida oʻtkazmoqda. Hisobotda, shuningdek, Texnik Kodeksda ilgari surilgan erkin tomizish texnikasi antisanitariya ekanligini taʼkidladi, chunki oqma ochiq darvoza boʻlib, u orqali bakteriyalar qorin boʻshligʻiga kirib boradi. Hisobotda, shuningdek, erkin oqadigan oqmalarni yaratish boʻyicha operatsiyalar ayiqlarga katta azob-uqubatlar keltirishi, chunki ular tegishli antibiotiklarsiz yoki ogʻriqni davolashsiz amalga oshirilganligi va oqmalar tez-tez tuzalib ketganligi sababli ayiqlar bu jarayonga qayta-qayta duchor boʻlganligi aytilgan. Erkin tomizish usuli hali ham yara bitganida va veterinariya tekshiruvi ostida ayiqlarni metall tayoq bilan surtishni talab qiladi, baʼzi oqma oqmalari boʻlgan ayiqlarning oʻt pufagiga doimiy ravishda tikilgan perspeks kateterlari borligi aniqlangan. Kesilgan joydagi infektsiya va ogʻriqdan kelib chiqqan azob-uqubatlardan tashqari, fistulatsiya qilingan ayiqlarning 28 foizi qorin boʻshligʻida churralarni boshdan kechirishadi va uchdan bir qismidan koʻprogʻi oʻt chiqarish jarayoni bilan bogʻliq deb hisoblangan jigar saratoniga chalinadi.
Janubiy Koreya
Janubiy Koreyada ayiq yetishtirish 1992-yilda noqonuniy deb eʼlon qilingan. Biroq, 2008-yilda 1300 dan ortiq ayiqlar 108 ta fermada boʻlganligi haqida xabar berilgan edi, u erda fermerlar qonuniy dehqonchilik qayta tiklanishiga umid qilishgan. , Janubiy Koreyada oʻn yoshdan oshgan yovvoyi ayiqlar hali ham qonuniy ravishda oʻt pufagi uchun oʻldirilishi mumkin edi.
Vetnam
Vetnam hukumati 2005-yilda ayiq safrosini olishni noqonuniy qildi va ayiq yetishtirishni bosqichma-bosqich tugatish majburiyatini oldi. 2008 yilda Vetnamdagi fermalarda hali ham 3410 ta ayiq bor edi.
Muqobil manbalar
Qishloq ayiqlaridan safro olishning ikkita muqobil manbalari, yaʼni yovvoyi ayiqlar va sintetik manbalar mavjud.
Yovvoyi ayiqlar
Qishloq ayiqlarining safrolari yovvoyi ayiqlarning oʻt va oʻtlaridan pastroq hisoblanadi.
Tabiatni muhofaza qilish uchun oqibatlari
Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, Xitoyda 7600 bosh ayiq yetishtiriladi. Xitoy rasmiylariga koʻra, shuncha koʻp safro ishlab chiqarish uchun har yili 10 000 ta yovvoyi ayiqni oʻldirish kerak boʻladi. Hukumat amaldorlari dehqonchilikni brakonerlikdan yovvoyi ayiqlarning yoʻqolishiga oqilona javob deb bilishadi va hayvonlarning farovonligi bilan bogʻliq muammolarga befarq emaslar. Biroq, hukumatning 500 ta ayiqni qutqarishga ruxsat berish haqidagi kelishuvi bu pozitsiyaning yumshatilganini koʻrsatishi mumkin.
Butunjahon hayvonlarni himoya qilish tashkiloti 2002-yilda Yaponiyaning ayiq oʻtiga boʻlgan talabi kamida 200 kg darajada qolganini maʼlum qildi. Bu nazariy jihatdan qondirish uchun oʻldirilgan 10 000 ayiqni talab qiladi. Mamlakatda ayiq mahsulotlari boʻyicha qonunchilik va ularning bajarilishini taʼminlash ham etishmayapti.
2015-yil hisobotida aytilishicha, anʼanaviy tibbiyot uchun ayiq safro va oʻt pufagining noqonuniy savdosi Malayziya boʻylab ochiq va keng tarqalgan va yovvoyi ayiqlar uchun jiddiy xavf tugʻdirishi mumkin. Malayziya boʻylab 365 ta anʼanaviy tibbiyot doʻkonlarida oʻtkazilgan soʻrovda 175 tasi (48%) ayiq oʻt pufagi va tarkibida ayiq safrosi boʻlgan dorivor mahsulotlarni sotayotganini daʼvo qilgan.
Safro ayiqlari fermalarining baʼzi tarafdorlari: „Yovvoyi dehqonchilik, birinchi qarashda, intuitiv ravishda qoniqarli echimni taklif qiladi: qonuniy savdo, qoida tariqasida, yigʻib olinishi shart boʻlmagan yovvoyi hayvonlarga boʻlgan talabni qondirish uchun dehqon hayvonlari tomonidan yaratilishi mumkin“.
Yovvoyi tabiatning bir nechta turistik diqqatga sazovor joylarini koʻrib chiqish, safro ayiqlari fermalari hayvonlarning farovonligiga ham, ularni saqlashga ham salbiy taʼsir koʻrsatadi degan xulosaga keldi.