cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eneolit davrida Markaziy va Sharqiy Hindiston
Taxminlardan yana biri, hinduoriy qabilalarining ajdod-lari, dast­lab, Markaziy Osiyo va unga qo‘shni o‘lkalarda yashaganlar. Bu hududda yashagan qabilalarning ayrimlari Hindistonga, ayrimlari esa Old Osiyoga kelib qolganlar. Ularning nutq va madaniyati izlari taxminan miloddan avvalgi II ming yillik o‘rtalariga oiddir. Shuningdek, Midiya forslarining ajdodlari bo‘lgan Eron qabilalari G‘arbiy Eronga qarab harakat qilganlar. Albatta, bu fikrga qo‘shil­maydigan olimlar ham bor.
Boshqa nuqtai nazarni yoqlovchilar hinduoriylarning asl vatani janubiy rus dashtlari ekanligini ta’kidlaydilar. Hinduoriylar janubiy rus dashtlaridan Kavkaz orqali Hindiston va Eronga harakat qilganlar. Ba’zi olimlar oriylarni Hindistonga ikkala yo‘l orqali, ya’ni Kavkaz va Markaziy Osiyo orqali kelishi mumkinligini taxmin qiladilar.
Har yili Markaziy Osiyoda arxeologlar tomonidan qo‘lga kiri­tilgan materiallar ko‘payib bormoqda. Qazilma ishlari va yangi topil­malar Markaziy Osiyoda bronza davri madaniyati va Markaziy Osiyo­ning Xarappadagi keyingi madaniyati o‘rtasidagi o‘zaro aloqlar haqida guvohlik beradi.
Oriy qabilalarining joylashishiga kelsak, bu albatta uzoq davom etgan qiyin jarayon bo‘lgan. Olimlarning ta’kidlashicha, bu jarayon bir necha yuz yillar mobaynida ro‘y bergan. Veda matnlari ma’lu­motlari va arxeologik materiallar umumiy miqyosda hinduoriy qabilalarining sharqqa harakatini va Gang vodiysi o‘lkalarining o‘zlashtirilishini kuzatishga imkon beradi.
Mahalliy qabilalar bilan harbiy to‘qnashuvlar, oriy qabilalarining ichida o‘zaro nizolar bo‘lib turgan.
Olimlar oldida yana bir qiyin masala turibdi. Ular dastlab Hindistonning qaysi viloyatlarida paydo bo‘lganlar? Bizgacha yetib kelgan eng qadimgi yodgorlik – Rigveda miloddan avvalgi II ming yillik oxirlariga mansub deb aytilyapti. Lekin Rigvedaning yagona bo‘lib yig‘ilishi jarayoni ancha ko‘p vaqt talab qilgan. Rigveda hinduoriylarning kirib kelishi ancha oldin, taxminan miloddan avvalgi XIII-XII asrlarda sodir bo‘lgan. Shu bilan birga, olimlar hinduoriy qabilalarining Hindistonga Rigveda asoschilari paydo bo‘lmasdan oldin kelgan bo‘lishi mumkinligini ham inkor qilmaydilar.
Hinduoriylarning Hindistonda mahalliy aholi bilan assimilyatsiya jarayoni va oriylarning sharqqa tomon harakati tezroq kechgan. Ularning Shimoliy Hindiston va keyinchalik, janubiy viloyatlar bo‘ylab yoyilishi veda qabilalari ijtimoiy va siyosiy tuzumlarining rivojlanishi natijasida sodir bo‘lgan. Bu veda matnlarida o‘z aksini topgan.
Tilshunoslik fani hinduoriylarning mahalliy qabilalar bilan o‘zaro aloqalari haqidagi ma’lumotlarni isbotlaydi. Rigvedada dravid va mundaga oid so‘zlar uchraydi. So‘nggi veda matnlarida boshqa til­lardan kirgan so‘zlar soni ko‘p uchraydi. Sanskritdan, masalan, mahalliy o‘simliklar va hayvonotga oid oriylarga oid bo‘lmagan so‘zlar talaygina. Bundan tashqari, tilga oid ma’lumotlar mahalliy qabilalarning diniy tushunchalari hinduoriylarga ta’sir qilgani haqida ham xabar beradi.
Miloddan avvalgi I ming yillik o‘rtalarida Gang vodiysi-ning o‘zlashtirilishi va Shimoliy Hindistonda hinduoriylar-ning yoyilish jarayoni nihoyasiga yetgan. Bu vaqtdan boshlab veda davrining bar­ham topib, Magadxa-mauriylar davri boshlangan bo‘lishi mumkin.
Veda qabilalarining asosiy mashg‘ulotlari dehqonchilik va chor­vachilik bo‘lgan. Yerga ishlov berishning rivoj topishi va aholining o‘troq hayot tarziga o‘tishiga ishlab chiqarishda temirdan foydalanish turtki bo‘ldi. Arxeologik qazishlarning ko‘rsatishicha, miloddan av­valgi X asrda shimoliy Hindistonda temir ma’lum bo‘lgan, ammo uning keng tarqalishi keyinroq yuz bergan. Temir qurollar yordamida Gang vodiysi o‘rmonzorlarini o‘zlashtirish, tuproq unumdorligini oshirish, sun’iy sug‘orish oson kechgan. Temir hunarmandchilik taraqqiyotiga turtki berdi. Yerni yog‘och omoch bilan haydalsa-da, hosilni yig‘ishda o‘roqdan foydalanilgan. Ko‘p o‘tmay yog‘och omoch o‘rnini temir mola egallagan. Bu esa toshloq yerlarni haydashda ancha qo‘l keldi. Yerga ishlov berishning turi juda ko‘p edi. Bu: yer haydash, ekish, hosilni yig‘ish, donni yanchish va b. Rigvedada sug‘orish uchun zarur bo‘lgan charxpalaklar, sug‘orish maqsadida qurilgan maxsus kanallar bo‘lgan.
Veda davrida aholi boshoqli ekinlarning ko‘p xillari, jumladan, arpa, sholi, dukkakli ekinlar (loviya, no‘xat va h.k.) yetishtirganlar. Hinduoriylar sholini bilishmagan, uni o‘stirish usulini mahalliy xalqdan o‘rganganlar. Veda qabilalari hayotida yerga ishlov berish bilan bir qatorda chorvachilik ham muhim ahamiyat kasb etgan. Ularning boyliklari, asosan, chorva bilan o‘lchangan. Xastinapur shahri vayronalaridan buqa, echki, qo‘y, cho‘chqa va otlarning suyak­lari topilgani bu dalilni tasdiqlaydi.
Aholining transport vositalari ho‘kiz qo‘shilgan arava va ot qo‘shilgan yengil aravachalardan iborat bo‘lgan. Veda qabilalari unchalik katta bo‘lmagan mustahkam qo‘rg‘onlarda yashaganlar. Rigvedada nomi tilga olingan shaharlar - puralar qishloq markazlari va paxsadan qurilgan turar joylar bo‘lgan.
Gang vodiysidagi shaharlarda hunarmandchilik taraqqiy topgan. Temirchilar, duradgorlar, to‘quvchilar, zargar va qurolsozlar ko‘p­chilikni tashkil etgan. Dehqonchilik asboblari va qurol-aslaha yasovchilar, uy joy quruvchilar, temirchi va duradgorlar e’zozlangan. Bu davrda qabilalar o‘rtasida ichki va tashqi savdo taraqqiy etgan. Tashqi savdo dengiz orqali olib borilgan. Rigvedadagi madhiyalarda, masalan, yuz eshkakli okean kemalari, okean tubidagi qimmatbaho narsalar to‘g‘risida so‘z boradi.
= Mulkiy va ijtimoiy tengsizlik. = Vedalar jamiyatida mulkiy tengsizlik mavjud edi. Katta chorva egasi bo‘lgan badavlat kishilar bilan bir qatorda kambag‘allar ham bo‘lgan. Chorvaning kimga oidligini bilish uchun tamg‘a bosilgan. O‘ziga to‘q odamlar mo‘l-ko‘l xayr-ehson qilsa, oddiy fuqarolar – ozgina sadaqa berish bilan kifoya­langanlar. Ishlov berishga yaroqli yerlar xususiy kishilarga berilgan. Bu munosabat, o‘z navbatida, mulkiy va ijtimoiy tengsizlikka olib kelgan. Ayrim shaxslar va qabilalar o‘rtasida yerga vorislik borasida mojarolar kelib chiqqan. Jamoaning ayrim a’zolari asta-sekin boyib borib, jamoaning imtiyozli kishilariga aylangan.
= Siyosiy tizim. = Ilk veda davri urug‘-qabilachilik bosqichini boshidan kechirgan bo‘lsa, uning so‘nggi davrida sinfiy jamiyat va davlat paydo bo‘ldi. Vedalar davri qabilalari sinfiy xarakterga ega bo‘lgan birlashma ko‘rinishida yashaganlar. Rigveda madhiyalarida qachonlardir hinduoriylar yagona jipslashgan jamoa bo‘lib yashagani, birgalashib mehnat qilib, haq yo‘lida birgalikda xayru-ehson qilganliklari haqida rivoyatlar bor. Ganalar tepasida ganapati turgan. Gana yig‘inlarida ayollar qatnashish huquqiga ega bo‘lmaganlar. Ularning hech qanday siyosiy huquqlari bo‘lmagan. Ichki idora ishlari qabila jamoalarining teng huquqli a’zolari yig‘ilishida vidadtxa, sabxa, samitida hal etilgan. Vidadtxa eng ko‘hna tizimlardan bo‘lib, qabila oqsoqollari yig‘ilib turishgan. Samitidan farqli o‘laroq, unda, asosan, siyosatga oid masalalar ko‘rilgan. Samitida sabxadan ko‘ra ko‘proq kishi ishtirok etgan.
Aholi katta patriarxat oilalardan tashkil topgan. Urug‘chilik aloqalari kuchli bo‘lgan. Hayotning hamma jabhasida urug‘-totraning ta’siri sezilib turgan. Qishloq - grama ham boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan. Asta-sekin qabila jamoalari tabaqalarga bo‘linib, qabila boshliqlari uning boshqaruv hokimlariga aylandilar. Ilk veda matn­lariga ko‘ra, avvalo hokim - roja tomonidan saylangan. Podshoning asosiy vazifasi xalqni himoya kilish edi. Davlatning paydo bo‘lishi uzoq muddat davom etgan jarayon bo‘lganligi sababli, eski siyosiy tizim qoldiqlari ancha vaqtgacha saqlanib qolgan.
Hukmdor tayinlanishida kuchli ta’sir ko‘rsatadigan sabxa va samita muhim rol o‘ynar edi. U asta-sekin qabiladoshlar yig‘inidan podshoning yaqinlari bo‘lmish zodagonlar majlisiga aylangan. Podsho hokimiyati kuchaygan sari sabxa bilan samitining roli pasaya borgan. Davlat hokimiyati tizimlari, doimiy davlat lavozimlari paydo bo‘lgan. Xalqqa soliq solina boshlangan. Ilgari qabila boshlig‘ining xohishiga qarab beriladigan tortiq-hadyalar, xudolarga ataladigan sovg‘a-salomlar endi majburan podshoning maxsus amldorlariga to‘lanadigan soliq-bojga aylangan. Qabiladagi askarlap esa asta-sekin sena yoki senanati rahbarligidagi muntazam qo‘shinga aylangan. Jang paytida podsho va askarar (kshatriylar) yengil aravada, erkin jamoa a’zolari esa yayov holda kurashishgan.
Saraydüzü (Amasra)
Saraydüzü — Turkiyaning Bartin viloyati Amasra tumaniga qarashli qishloq. Aholisi 422 nafar (2021).
Tarixi
Qishloq 1928-yildan beri shu nomga ega.
Joylashuvi
Qishloq Bartin shahar markazidan 13 km va Amasra shahar markazidan esa 10 km uzoqlikda joylashgan.
Eneolit davrida Markaziy va Sharqiy Hindiston
Vedalar davrida podsho shaxsiyati muqaddas hisoblanganligi va ilohiylashtirilganligi bois uni saylash marosimiga (rajasuya) alohida e’tibor berilgan. Hukmdorning kohini (muroxita) katta obro‘ga ega bo‘lgan. U ayni paytda podshoning munajjimi - maslahatchisi ham hisoblangan.
Sekin-asta hukmdor saylash tizimi o‘rniga voris tayinlash tizimiga o‘tildi. Odatda hokimiyat otadan o‘g‘ilga o‘tar edi. Ilk vedalar davrida gapalardan davlat tuzumi vujudga keldi va bu davlatlar monarxiya yoki respublika maqomini oldi.
= '''Varnalarning paydo bo‘lishi. Kasta-tabaqa tizimi.''' = Kastaning ayrim alomatlari va kasta tizimining ba’zi ko‘rinishlari ko‘plab xalqlarda uchraydi. Hindiston kasta tizimining eng yorqin namunasini o‘zida mujassam etgan. “Kasta” iborasi portugal tilida «urug‘», «qavm», “sifat” ma’nosini anglatadi. Bu so‘z XVI asrda portugallar Hindistonga kirib kelib, Hind ijtimoiy tuzumi bilan tanishganlaridan so‘ng Yevropa tillariga ham yoyildi. Goho kasta tizimini faqatgina Hindistonga xos deb bilishadi. Bunga sabab, kasta tizimi aynan Hindistonda yaxshi rivojlangan va uzoq vaqt mobaynida saqlanib qolgan. Bu nom bilan hind jamiyatidagi bir-birlaridan ajralgan guruhlarni atay boshladilar. Hindistonda bunday toifadagi odamlarni - “jati” degan sanskrit atamasi bilan nomlashgan.
Qadimgi hind jamiyatida “jati” bilan bir vaqtda sinfiy jamiyat vujudga kelishidan avvalroq, so‘ng sinfiy jamiyatda qonunlashtirilgan va mukammallashgan qadimiy tizim - “varna” - tabaqalar paydo bo‘ldi. Asta-sekin varnalar (braxmanlar, kshatriylar, vayshiylar, shud­ralar) bir-birlaridan alohida ajralishdi. Ular shakl jihatdan kastalarga o‘xshab ketardilar. Aslida esa kasta bilan varna bir-biridan farq qiladi. Kasta - qadimgi Hindistonda kishilarning mehnat turi, hunari yoki ixtisosi bo‘yicha ajratilishi, varna esa - o‘sha jamiyatdagi aholini to‘rtta tabaqaga bo‘linishidir. Har bir kasta kishilari boshqa kasta odamlaridan ayricha alohida-alohida yashardi. Ular o‘rtasida har qanday munosabat yoki muloqotlar qat’iyan ta’qiqlanardi. Bir kasta bilan ikkinchi kasta orasida qarindoshlik aloqalarini o‘rnatish qat’iyan man qilingandi.
NGC 990
NGC 990 Hamal yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.
Niedergebra
Niedergebra Germaniyaning Turingiya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Nordhausen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 9,99 km2. 703 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Eneolit davrida Markaziy va Sharqiy Hindiston
Shudralar tabaqasining vujudga kelishi murakkabroq bo‘lgan. Bunga ikki narsa: iqtisodiy mustaqillikdan mahrum etilgan fuqarolar va oriylar jamoasidan chiqarib tashlangan a’zolarning ko‘payishi sabab bo‘lgan. Bular to‘rtinchi varnani tashkil qilishgan. Ammo u nafaqat qabiladoshlar, balki begonalar hisobiga ish ko‘paygan. To‘rtta varna tizimining rivojlanishi bir vaqtning o‘zida shimoliy Hindiston­ning ko‘p joylarida kuzatiladi.
Niedergebra
Hududi
Niedergebraning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
NGC 990
Ushbu obyektni William Herschel 1786-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Eneolit davrida Markaziy va Sharqiy Hindiston
Qadimgi xalqlarda jamiyatning bir guruh a’zolarining boshqa a’zolar ustidan ustunligi sifat ko‘rsatkichi deb qabul qilingan va din muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Eng oliy varna braxmanlar hisob­langan. Braxmanlar diniy marosimlarni o‘tkazuvchilar edi. Jamoalarni muqaddas matnlar bilan tanishtirish, qurbonliklar qilish va muhim marosimlarni o‘tkazishga faqat braxmanlar haqli edi. Saroy kohini - puroxita davlat boshlig‘iga ta’sir o‘tkaza olardi.
Acidobacteriaceae
Acidobacteriaceae — Acidobacteriales turkumiga mansub bakteriyalar oilasiga kiradi.
Eneolit davrida Markaziy va Sharqiy Hindiston
Kshatriylar braxmanlardan keyingi tabaqada turishiga qaramay, ularning jamiyatdagi mavqelari baland, davlat, harbiy kuch, moddiy boyliklar hammasi kshatriylar qo‘lida edi. Braxmanlar adabiyotida bunday zodagonlarni turli xil: roja, rojaputra kabi nomlar bilan ataganlar.
Jamiyatning asosiy qismini vayshiylar tashkil qilgan. Ular asosan chorvadorlar va dehqonlar bo‘lib, braxmanlar va kshatriylarga kerakli moddiy boyliklarni yetkazib berishardi. Vayshiylar soliq to‘lovchi toifaga aylangan bo‘lsalar ham iqtisodiy tomondan mustaqil, yerga egalik qilish huquqiga ega, davlat apparatida muhim rol o‘ynar, piyoda askarlarning asosiy qismini tashkil qilar edilar. Vayshiylar vedalar davrida katta obro‘ga ega bo‘lganlar. Ammo o‘sha vaqt­lardayoq ular orasida mulkiy bo‘linish kuzatilgan.
Birinchi uchta varna-braxman, kshatriy va vayshiylar “ikki marta tug‘ilganlar” toifasiga kirganlar. Shudralar esa bunday faxrli nomdan mahrum bo‘lganlar. Yuqoridagi uchta varnaga mansub odamlar voyaga yetganda “ikkinchi marta tug‘ilish” marosimini o‘tkazganlar. Marosimning asosiy qismida voyaga yetgan bolaning bo‘yniga bog‘ich taqilgan. Har bir varna a’zosi uchun bog‘ichlar har xil mato­dan yasalgan. «Ikki marotaba tug‘ilgan»ning hayoti to‘rt ajrim ­­– bosqichdan iborat bo‘lgan. Birinchisida u braxmacharin - shogird, ikkinchisida grixasta - uy xo‘jayini, uchinchisida - vananrastxa - o‘rmon zohidi, to‘rtinchisida san’yami yoki ati - tarki dunyo qilgan zohid bo‘lgan. Birinchi bosqichda braxmacharin ustozi - guruning uyida yashaydi. Ustozga xizmat qilish, o‘qish uchun to‘lov o‘rnida bo‘lgan. Keyinchalik pul olib o‘qitadigan o‘qituvchilar ham paydo bo‘lgan. Hayotning ikkinchi qismida u uylanib, uy egasi bo‘lgan, u oilasini boqish va xudo yo‘liga o‘tkaziladigan rasm-rusumlarni ado etishi, qarib nevarali bo‘lgandan keyin, uyni tark etib, o‘rmonga ketishi va u yerda yolg‘izlikda qadimgi vedalarni o‘rganishi kerak edi.
Hayotning to‘rtinchi qismida o‘z hayotini tugatayotganini his qilib ko‘z yumishi kerak edi. Shudralarni «ikki marotaba tug‘il­ganlar» bilan birga o‘tirib ovqatlanishi taqiqlangan edi. Shudralarga “bir marta tug‘ilganlar” deb qaralardi. Ularga diniy marosimlarda ishtirok etish, muqaddas kitoblarni o‘rganish man qilingan. Shudra­larning davlat apparatida ishlashga haqlari yo‘q edi. Ularning qismati “ikki marta tug‘ilganlar”ga xizmat qilish edi. Shudralarga bo‘lgan bu muno­sabatdan ular ijtimoiy og‘ir ahvolda ekanligi va iqtisodiy mustaqil bo‘lmagani ayon. Shudralar odatda kambag‘al, past tabaqaga mansub kosib, malay edilar. Ular qul bo‘lmasalar-da, davr taqozosi bilan qul ahvoliga tushib qolishlari mumkin edi. SHunday qilib, ibtidoiy jamoa tuzumining buzilishi tabaqalar kelib chiqishiga olib keldi.
= Adabiyot =
Abdumoʻmin Qoraboyev
Abdumoʻmin Qoraboyev (1947.1.12, Xovos tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2004). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Boyovut tumanidagi 40-maktabda matematika va chizmachilik fani oʻqituvchisi, 1978-yildan Xovos tumanidagi 25-, 1998-yildan Yangiobod tumanidagi 2-maktabda mat. va informatika oʻqituvchisi.
Prirechnoye (Shimoliy Qozogʻiston viloyati)
Prirechnoye — Qozogʻistonning Shimoliy Qozogʻiston viloyati Tayinsha tumanidagi qishloq. Kato kodi — 	596037700.
Tepecik, Tut
Tepecik — Adıyaman viloyatining Tut tumaniga qarashli qishloq.
Tarixi
Qishloq nomi 1928-yil yozuvlarida Terentil sifatida qayd etilgan. Ilgari Adıyaman viloyatining Besni tumaniga bogʻlangan qishloq,1990-yilda 3644-sonli „130 tumanni tashkil etish toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq,Adıyamanning yangi tashkil etilgan Tut tumaniga ulangan.
Joylashuvi
Adiyaman shahar markazi 28 km,Tut shaharchasi markazidan 18 km uzoqlikda joylashgan.
Polidaktiliya
Ma'lumotlar
1977 yil holatiga ko'ra, yangi tug'ilgan chaqaloqlarda tug'ma deformatsiyalar  taxminan 2% ni tashkil etdi.
1961 yilda Frants va O'Raxilli oyoq-qo'llarning tug'ma anomaliyalarini klinik ko'rinishga sabab bo'lgan embrion etishmovchiligi asosida yetti toifaga bo'lish mumkinligini taklif qilgan. Bu toifalarga tana a'zolarining noto'g'ri shakllanishi, differensiallanishning muvaffaqiyatsizligi, tug'ma siqilish zonasi sindromi va umumiy skelet anomaliyalari kiradi. 1976 yilda bu Swanson tomonidan o'zgartirildi. Polidaktiliya dublikatsiya toifasiga kiradi.
2009 yildan boshlab, tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, tug'ma anomaliyalarning aksariyati, oyoq-qo'llar rivojlanishining 4 haftalik embriologik davrida sodir bo'ladi.
Radial yoki preaksiyal polidaktiliya
thumb|163x163px| Preaksiyal polidaktiliya Bu kamroq uchraydigan holat bo'lib, unda ortiqcha barmoq qo'lning bosh barmog'i tomonida bo'ladi. Bu hind populyatsiyalarida eng ko'p uchraydi va bu ikkinchi eng keng tarqalgan qo'l kasalligi. Radial polidaktiliya bilan kasallanish har 3000 tirik tug'ilgan chaqaloqdan 1 tasida qayd etilgan. Radial polidaktiliyaning klinik ko'rinishi zo'rg'a ko'rinadigan radial teridan to to'liq takrorlanishgacha o'zgaradi. Bosh barmog'ining polidaktiliyasi distal falanksning deyarli ko'rinmaydigan kengayishidan bosh barmog'ining to'liq dublikatsiyasigacha o'zgaradi.
Markaziy polidaktiliya
Bu juda kam uchraydigan holat bo'lib, unda qo'shimcha barmoq halqa, o'rta yoki ko'rsatkich barmog'ida bo'ladi. Ushbu barmoqlardan ko'rsatkich barmog'i ko'pincha ta'sirlanadi, halqa barmog'i esa kamdan-kam hollarda ta'sirlanadi. Ushbu turdagi polidaktiliya sindaktiliya, qo'l yorig'i va bir nechta sindromlar bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Sabablari
thumb|121x121px| Preaksial polidaktiliya
Sindromlar
Polidaktiliya sindromining (ma'lum genetik nuqson) yoki assotsiatsiyaning (noma'lum irsiy nuqson) bir qismi bo'lishi mumkinligi sababli, deformatsiyasi bo'lgan bolalar genetik tomonidan boshqa tug'ma anomaliyalar uchun tekshirilishi kerak. Agar sindromga shubha qilingan bo'lsa yoki oilaning ikki yoki uch avlodidan ko'prog'i ta'sirlangan bo'lsa, bu holatda ham tekshiruvdan o'tish zarur. left|thumb| 8,5 oylik o'g'il bolada ikki barmoqli (beshinchi va oltinchi) oyoq barmoqlarining o'ng tomonlama dublikatsiyasi, aftidan, beshinchi metatarsal suyagi bilan bo'g'imlarni hosil qiladi, u biroz kengaygan. Ko'paytirilgan oyoq barmoqlari deyarli normal. Beshinchi barmoqda engil varus angulyatsiyasi mavjud, oltinchi barmoqda esa sezilarli darajada valgus angulyatsiyasi mavjud. thumb|181x181px| III turdagi markaziy polidaktiliya [[Rentgen nurlari|rentgenogrammasi (o'rta barmoqlar bir xil uzunlikda).]] Tasniflash suyak tuzilmalarini ko'rish uchun rentgenografiya yordamida amalga oshiriladi.
Ulnar polidaktiliya
thumb|120x120px| 1-toifa ulnar polidaktiliya - qo'shimcha barmoq teri va nervlar bilan biriktiriladi. thumb|243x243px| postaksiyal polidaktili mavjud chap oyoq
Malovodniy (Soʻquluq tumani)
Malovodniy  (Маловодное) — Qirgʻiziston Respublikasi Chuy viloyatining Soʻquluq tumanidagi qishloq. Qizil-Tuu ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 2 346 kishi.
Facundo Ferreyra
Banfield
Ferreyra o'z shahri Club Atlético Banfield klubida yoshlar tizimidan o'tdi va 2008-09-yilgi mavsumida asosiy jamoaga ko'tarildi. O'sha mavsumda u oltita o'yinda maydonga tushib bitta gol urgan. Uning debyut goli 2008-yil 6-dekabrda Argentinos Juniorsga qarshi o‘yinda (2:2) boshi bilan urgan gol edi.
Ferreyraning asosiy jamoadagi navbatdagi o'yinlari 2010-11-yilgi mavsumga to'g'ri keldi, o'shanda u 19 o'yinda 6 ta gol urgan, shu jumladan, 2011-yilning 4-iyunida Boka Xuniorsga qarshi o'yinda 1:1 hisobida durang o'ynagan. U mavsum davomida eng yaxshi 15 ta gol muallifi qatoriga kirdi. 2011-yilning 3-yanvarida u Banfild bilan yangi uch yillik shartnoma imzoladi.
Veles Sarsfild
2011-12-yilgi Argentina Primerasi mavsumi oxirida Banfild quyi ligaga tushib ketganidan so'ng, Ferreyra Veles Sarsfildga o'tdi. Veles uchun o'ynagan birinchi mavsumida Ferreyra 2012-yildagi g'alabali kampaniyasida jamoa uchun eng yaxshi to'purar bo'lgan va 15 o'yinda 13 ta gol urgan. U Ignasio Skokko bilan birga chempionatning to'purari ham bo'lgan.
Shaxtyor Donetsk
2013-yilning 9-iyulida Ferreyra Ukrainaning “Shaxtyor” klubi bilan 9 million dollar evaziga besh yillik shartnoma imzoladi. U Ukrainadagi birinchi mavsumida kamdan-kam hollarda klub uchun maydonga tushdi, biroq «Shaxtyor» to'qqizinchi marta chempionlikni qo'lga kiritgani uchun beshta o'yinda oltita gol urishga muvaffaq bo'ldi.
Donbassdagi urush va yaqinda Malaysia Airlines 17-reys halokati bilan bog'liq shaxsiy xavfsizlik xavotirlari tufayli Ferreyra va boshqa besh xorijiy jamoadoshi 2014-yil 20-iyulda Lionga qarshi o'rtoqlik o'yinidan so'ng Ukrainaga qaytishni rad etishdi. "Shaxtyor" mashg'ulot bazasi Kievga ko'chirilishi va 2014-15-yilgi mavsumda Lvovda o'tkaziladigan uy o'yinlari va bosh direktor Sergey Palkin bilan muzokaralar natijasida Ferreyra va uning jamoadoshlari iyul oyi oxirida klubga qaytishdi.
"Shaxtyor"ga qaytish
Ferreyra 2018-yilgi Ukraina kubogi finalida “Shaxtyor” raqibi Kiyev “Dinamo”sini 2:0 hisobida mag‘lub etganida ilk golini kiritdi.
Scream VI
Scream 6 — Matt Bettinelli-Olpin va Tyler Gillett rejissyorligi ostida James Vanderbilt va Guy Busick tomonidan ssenariylashtirilgan boʻlajak Amerika slasher filmi. Kinofilm „Scream“ filmlar seriyasining oltinchi qismi boʻladi va "Scream" (2022) filmining bevosita davomi boʻladi.
Hinzenbach
Hinzenbach Avstriyaning Yuqori Avstriya yerida joylashgan kommunadir. Eferding (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 14.6 km2. 1933 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
IC 2924
IC 2924 Arslon yulduz turkumidagi * (yulduz) tipli yulduzdir.
Houka Kinoshita
Biografiya
1980-yilda Kinoshita " Gaki Teikoku " filmi uchun tinglovdan o'tdi va u o'zining aktyorlik debyutini qildi. Osaka san'at universitetini tugatgandan so'ng,u Yoshimoto Kogyoga o'qishga kirdi va Yoshimoto Shuningdek truppasiga qo'shildi,lekin u komediya sahnasida ajralib turish uchun unchalik ko'p ish qilmadi va uch yildan so'ng uni tark etdi.1989-yilda Kinoshita rejissyor Kazuyuki Izutsu iltimosiga ko'ra Tokioga ko'chib o'tdi va yapon kinosining mashhur aktyorlaridan biriga aylandi.Keyinchalik u 2011-yilda Cast Power kompaniyasiga ko'chib o'tdi.Kinoshitaning sevimli mashg'uloti velosiped haydash,mahorati esa kik-boks va karate.
Peyrat-le-Château
Peyrat-le-Château Fransiyaning Limuzen mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Vienne departamenti Limoges tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1081 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 20,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 51,9 km2.
Bea
Bea Ispaniyaning Aragón mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Teruel provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 23,6 km2. Aholisi — 37 kishi (2010).
Pendurru
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
Pendurru - Hindistonning Andhra Pradesh shtatida joylashgan Bantumilli mandalidagi qishloq.
Manbalar
<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css">
Tamarac
Tamarac AQShning Florida shtatida joylashgan shahardir. Broward County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
60644 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 30,8 km2. Shundan 29,5 km2 quruqlik, 1,3 km2 esa suv maydonidir.
Casalciprano
Casalciprano Italiyaning Molise mintaqasida joylashgan kommunadir. Campobasso provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 19 km2. 635 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Keniya havo yoʻllari
Keniya havo yoʻllari (inglizcha: Kenya Airways) — shtab-kvartirasi Nayrobida joylashgan Keniya milliy aviakompaniyasi.
Aviakompaniya Afrika, Yevropa va Hindiston yarimoroliga parvozlarni amalga oshiradi. Kompaniyaning asosiy aeroporti Jomo Keniyata xalqaro aeroporti, havo transportining asosiy yoʻnalishi Mombasa shahrida joylashgan Moi xalqaro aeroportidi.
Tarix va umumiy maʼlumot
Aviakompaniya 1977-yil fevral oyida Sharqiy Afrika hamjamiyatining qulashi va Sharqiy Afrika havo yoʻllari tugatilgandan soʻng darhol tashkil etilgan. Keniya havo yoʻllari davlat aviakompaniyasi sifatida yaratilgan va 1996-yil apreligacha toʻliq mamlakat hukumatiga tegishli boʻlgan .thumb1994-yilda Xalqaro Moliya Korporatsiyasi kompaniyani roʻyxatdan oʻtkazishga tayyorgarlik koʻrish uchun aviakompaniyaga oʻz maslahatchilarini tayinladi. 1995-yilda Keniya havo yoʻllari Gollandiyaning KLM aviakompaniyasi bilan korporativ shartnoma imzoladi, unga koʻra KLM Keniya aviatashuvchisining 26% ulushini sotib oldi va uning eng yirik aktsiyadoriga aylandi. 2004-yil aprel oyida Keniya havo yoʻllari oʻzining Kenya Airways Cargo yuk boʻlinmasini taqdim etdi va oʻsha yilning iyul oyida Flamingo Airlines bilan qayta birlashdi va unga mamlakatning ichki yoʻnalishlarida aviatashuvchi funktsiyalarini topshirdi.
Aviakompaniyaning 2005-yil 30-sentabrda yakunlangan 6 oylik hisobotiga koʻra, Keniya Keniya havo yoʻllarining soliqlardan keyingi sof daromadi oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 48% ga oshib, 2,231 milliardga yetdi. Hisobot davrida aviakompaniya xizmatlaridan 1,2 milliondan ortiq kishi foydalangan.
2006-yil mart oyida Keniya havo yoʻllari 7 yil ichida beshinchi marta nufuzli Afrikaning eng yaxshi aviakompaniyasi mukofotini oldi. 2006-yil uchun tashilgan yoʻlovchilar soni 2,6 million kishiga yetdi.
2007-yil mart holatiga koʻra aviakompaniya 2408 nafar xodimga ega edi. Keniya havo yoʻllarining eng yirik aktsiyadorlari Keniya xususiy egalari — 30,94%, KLM (hozirda Air France-KLM xoldingi) — 26%, Keniya hukumati — 23%, mamlakat investitsiya banklari — 14,2% va xususiy xalqaro egalari — 1,39%. Kenya havo yoʻllari Tanzaniyaning Precision Air aviakompaniyasining 49% ga egalik qiladi.
Flot
2021-yil avgust oyida Keniya havo yoʻllari floti o‘rtacha yoshi 9,6 yil bo‘lgan 39 ta samolyotdan iborat edi:
Minh Hóa tumani
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
Minh Hóa — Vyetnamning Shimoliy Markaziy sohilidagi Quảng Bình viloyatidagi tuman. Bu tuman bir shaharchadan (Quy Đạt, tuman markazi) va 15 ta boʻlinmadan (xa) iborat: Xuân Hóa, Yên Hóa, Trung Hóa, Tân Hóa, Minh hóa, Hồng Hóa, Hồng Hóa, Hóa, Hóa Tiến, Hóa Thanh, Dân Hóa, Thượng Hóa, Trọng Hóa va Quy Hóa.
Ameca (robot)
Tarix
Ameca ning birinchi avlodi Buyuk Britaniyaning Kornuoll shtati Falmut shahridagi Engineered Arts kompaniyasida ishlab chiqilgan. Loyiha 2021-yil fevralida boshlangan va birinchi video 2021-yil 1-dekabrda ommaga oshkor qilindi Ameca CES 2022 da birinchi ommaviy namoyishi oldidan Twitter va TikTok tarmoqlarida keng tarqaldi. Namoyishda u CNET va boshqa axborot agentliklari tomonidan yoritilgan  shuningdek, Ameca Christmas message ni taqdim etdi. Bu esa 2022 yil Rojdestvo kunida Buyuk Britaniyaning 4-kanal televideniyesi tomonidan koʻrsatilgan xabar
Minh Hóa tumani
2017-yil holatiga koʻra tumanda 50,708 aholi istiqomat qilgan. Tuman 1401km² maydonni egallaydi. Tuman markazi Quy Đạt shahrida joylashgan.
Ameca (robot)
Xususiyatlari
Ameca tashqi koʻrinishida yuz va qoʻllarning kulrang kauchuk terisi mavjud va jinssiz koʻrinish uchun maxsus ishlab chiqilgan.
Authumes
Authumes Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Saône-et-Loire departamenti Louhans tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
215 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 16,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 13,1 km2.
Şenyurt (Amasra)
Şenyurt — Turkiyaning Bartin viloyati Amasra tumaniga qarashli qishloq. Aholisi 216 nafar (2021).
Tarixi
Qishloq nomi 1928-yildagi yozuvlarda Zurnacı sifatida qayd etilgan.
Joylashuvi
Qishloq Bartin shahar markazidan 30 km va Amasra shahar markazidan esa 15 km uzoqlikda joylashgan.
IC 4523
IC 4523 Lupus yulduz turkumidagi SBc tipli galaktikadir.
IC 2925
IC 2925 Katta Ayiq yulduz turkumidagi S (spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Qora-Soqol (Soʻquluq tumani)
Qora-Soqol (Кара-Сакал) — Qirgʻiziston Respublikasi Chuy viloyatining Soʻquluq tumanidagi qishloq. Qizil-Tuu ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 406 kishi.
Pyotr Kulakov
Pyotr Mixaylovich Kulakov (1964-yil 21-mart, Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi Qoʻqon shahri) — teleyevangelist, sobiq Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqidagi birinchi Xristian Media Markazi asoschisi, pastor va xorijdagi missioner.
Mehnat faoliyati
1990-yilda Kulakov 26 yoshda ikkita milliy kommunistik radio tarmogʻida muntazam ravishda jonli efirga chiqqan birinchi teleyevangelist hisoblanadi. U 900 FM radiosida faoliyat yuritgan va ushbu toʻlqinlardagi chiqishlari 11 ta vaqt zonasida efirga uzatilgan. Moskva davlat universiteti olib borgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, Kulakov faoliyat yuritgan „Voice of Hope“ („Umid ovozi“) radio dasturi boshqa barcha diniy eshittirishlar orasida eng mashhur dastur hisoblangan.
1992-yilda Kulakov Kreml madaniyat saroyida 12 kun davomida amerikalik yevangelist Mark Finleyga rus tilidan tarjimonlik qiladi, shuningdek, 1993-yilda Moskva Olimpiya stadionida ham oʻz chiqishlari bilan paydo boʻladi.
Hirschbach im Mühlkreis
Hirschbach im Mühlkreis Avstriyaning Yuqori Avstriya yerida joylashgan kommunadir. Freistadt (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 23.6 km2. 1153 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Pyotr Kulakov
Mehnat faoliyati
2007 va 2010-yillarda Kulakov Kiyev, Ukraina, Kishinyov va Moldovadan jonli ravishda sunʼiy yoʻldosh orqali ikkita yirik yevangelistlar uchrashuvini taqdim etadi.
Yoqubjon Qoraboyev
Yoqubjon Ismoil oʻgʻli Qoraboyev (1934.15.6 - Toshkent - 1993.5.2) -chinnisoz rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1976). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1958); naqqoshlik sanʼatini usta Yo. Raufov, J.Hakimov, T. Toʻxtaxoʻjayevlardan oʻrgangan; Sitorai Mohi Xosa yodgorligini taʼmirlashda qatnashgan, 6—10 qirrali kursilarni milliy naqshlar bilan bezagan. 1960-yildan Toshkent chinni zavodida rassom. Q. samarali ijodiy mehnat qilib, chinnilar uchun 200 dan ortiq yangi bezak mujassamotlarini yaratdi; shulardan 40 dan ortigʻi ishlab chiqarishga joriy etilgan. "Milliy naqsh" (1970), "Bodomgul" (1972), "Islimiy paxta" (1976), "Tinchlik" (1978, 1982), "Olimpiada — 80", "Charos" (1983), "Samarqand majmuasi" (1984) va boshqa lagan, kosa, choynak, tarelka va 6 piyoladan iborat sharqona choy va qahva toʻplamlari va boshqa, yubileylar munosabati bilan tayyorlangan koʻzalar, sovgʻa buyumlar shular jumlasidan. Qoraboyev shuningdek, 30, 40 dona buyumdan iborat choy va oshxona chinni toʻplamlari ("Oq oltin", "Toshkent chinnisi" va boshqalar)ga ham bezak mujassamotlari ishlagan. Q. 1966-yilda yaratgan "Paxta gul" ("Oq oltin") mujassamoti chinnisozlikning milliy mumtoz naqshiga aylandi; 1976-yil Germaniya (Leypsig)dagi Xalqaro yarmarkaning va boshqa xalqaro yarmarka (koʻrgazma)larning Oltin medallari bilan mukofotlangan. Asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar (AQSH, Kanada, Fransiya, Xitoy, Yaponiya, Iroq, Eron, Turkiya va boshqalar)ning muzey va toʻplamlarida saqlanadi.
North Salt Lake (Utah)
North Salt Lake AQShning Utah shtatida joylashgan shahardir. Davis okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
16322 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Villersexel
Villersexel Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Lure tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1444 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 109,4 nafar kishi.
Niederdorla
Niederdorla Germaniyaning Turingiya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Unstrut-Hainich-Kreis tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 14,64 km2. 1353 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
NGC 991
Ushbu obyektni William Herschel 1785-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Yevropa fan, sanʻat va adabiyot akademiyasi
Yevropa fanlar, sanʼat va adabiyotlar akademiyasi, EANIL (Academie Europeenne des Sciences, des Arts et des Lettres, AESAL) — 1980-yilda tashkil etilgan va milliy akademiyalarning 300 dan ortiq aʼzolarini, 54 nafardan 72 nafar Nobel mukofoti sovrindorlarini birlashtirgan xalqaro nodavlat tashkilotdir. mamlakatlar.
Na Xye Seok
Na Xye-seok (1896-yil 28-aprel - 1948-yil 10-dekabr) koreyalik feminist, shoir , yozuvchi , rassom , pedagog va jurnalist edi. Uning taxallusi Jeongwol edi. U Koreyadagi birinchi professional ayol rassom va birinchi feministik yozuvchi edi.U Koreyada G'arb uslubidagi eng qadimgi rasmlarni yaratdi va feministik romanlar va qisqa hikoyalarni nashr etdi. U 20-asr boshlarida nikoh institutini tanqid qilgani uchun feminist sifatida tanildi.
Tug'ilgan:1896-yil 28 aprel
Yevropa fan, sanʻat va adabiyot akademiyasi
EANILning maqsadi irqiy, milliy, til, diniy va boshqa farqlardan qatʼi nazar, tinchlik manfaatlari yo‘lida xalqlar o‘rtasida taʼlim, fan, sanʼat va adabiyot sohasidagi hamkorlikni rivojlantirishdan iborat.
Na Xye Seok
Shinpyong-ri (hozirgi Xaenggung-dong), Suvon-myeon, Suvon okrugi, Incheon-bu, Joseon
Vafoti:1948-yil 10-dekabr (52 yoshda)
Yevropa fan, sanʻat va adabiyot akademiyasi
Akademiyaning bosh qarorgohi Fransiyaning Parij shahrida joylashgan.
Na Xye Seok
Vonxyoro il-dong, Yongsan tumani , Seul , Janubiy Koreya
Yevropa fan, sanʻat va adabiyot akademiyasi
Faoliyatga tadqiqot oʻtkazish, konferensiyalar tashkil etish, hisobotlarni nashr etish kiradi. Har yili xalqaro simpoziumlar oʻtkazadi.
Na Xye Seok
Kasbi:Shoir, jurnalist, yozuvchi, rassom
Yevropa fan, sanʻat va adabiyot akademiyasi
Akademiyaning asl maqsadi G‘arb va Sharq (birinchi navbatda SSSR) o‘rtasida ko‘prik o‘rnatish edi. Hozirda Akademiya Yevropaning dunyodagi rolini yaxshiroq tushunish va anglash maqsadida Amerika, Afrika, Osiyo, Okeaniya vakillari bilan keng hamkorlik qilmoqda.
Na Xye Seok
Davr:1896–1948 yillar
Janr:She'riyat, roman , san'at , rasm , insho , drama
Yevropa fan, sanʻat va adabiyot akademiyasi
EANILning hozirgi prezidenti Jan-Patrik Konnerad, London Imperial kolleji prezidenti va taniqli fizika professori, Eurosciencening sobiq prezidenti.
EANILning birinchi prezidenti Iren Joliot-Kyurining sobiq hamkori va Lui de Broylning shogirdi professor Raymond Daudel edi. Daudel 2006-yilda hayotining so‘nggi kunlarigacha akademiyani boshqargan.
Na Xye Seok
Yoshlik
Na Xye Seok 1896-yilda Suvon shahrida aristokratik oila bo‘lgan Naju Na urug‘ida. Na Gi-Chjon va Ledi Choy Si-uining to‘rtinchi farzandi bo‘lib tug‘ilgan. Bolaligida uni Na Ah-ji va Na Myeong-sun deb atashgan. Xyeok - Jin Myeong Qizlar o'rta maktabida o'qishni boshlaganida unga berilgan ism. Na Xyeseok yoshligidanoq oʻzining badiiy isteʼdodini namoyon etdi va 1913-yilda Jin Myeong Qizlar oʻrta maktabini oʻz sinfini eng yuqori oʻrinda tugatdi
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
Amaliy xulq-atvor tahlili (ABA), shuningdek, xulq-atvor muhandisligi deb ham ataladi. ABA ijtimoiy ahamiyatga ega xatti-harakatni oʻzgartirish uchun respondent va operant konditsionerlik tamoyillariga asoslangan empirik yondashuvlarni qoʻllaydigan psixologik aralashuvdir. Bu xulq-atvor tahlilining amaliy shakli bo’lib, boshqa ikki shakl  radikal bixeviorizm (yoki fan falsafasi) va xatti-harakatlarning eksperimental tahlilini (yoki asosiy eksperimental laboratoriya tadqiqotlari) o’z ichiga oladi.
Amaliy xatti-harakat tahlili nomi xatti-harakatni oʻzgartirish atamasi oʻrnini egalladi, chunki avvalgi yondashuv xatti-harakatlarning atrof-muhit bilan oʻzaro taʼsirini aniqlamasdan xatti-harakatni oʻzgartirishga harakat qilishni taklif qildi. Bundan farqli oʻlaroq, ABA, birinchi navbatda, maqsadli xatti-harakatlar va atrof-muhit oʻrtasidagi funksional munosabatlarni baholash orqali xatti-harakatni oʻzgartiradi. Bundan tashqari, yondashuv koʻpincha gʻayritabiiy xatti-harakatlar uchun ijtimoiy jihatdan maqbul alternativlarni ishlab chiqishga intiladi.
Na Xye Seok
Minnatdorchilik
Na Xyeseokning "Gyunghee" (1918) romani uning o'ziga xos ayolligini ko'rsatadigan asar sifatida baholanadi. Uning roman ishi e'tirof romani edi. Bu 1920-1930 yillar romanlarining tendensiyasi ham edi. Yeom Sang-seop, Kim Dong-in , Kim Iryeop va Kim Myeong-sun kabi yozuvchilarning shunga o'xshash e'tirof etilgan romanlari an'anaviy patriarxal oila tizimiga asoslangan jinsiy tabuga qarshi chiqdi.
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
Garchi asosiy xizmat koʻrsatuvchi provayderlar autizm teripayalariga ixtisoslashgan boʻlsada, ABA bir qator boshqa sohalarda ham qoʻllanilgan. Maktab miqyosida ijobiy xulq-atvorni qoʻllab-quvvatlash, sinfda oʻqitish, autizm uchun tuzilgan va tabiiy erta xatti-harakatlar aralashuvi, bolalarni oziqlantirish terapiyasi, miya shikastlanishini reabilitatsiya qilish, demensiya, fitnes mashgʻulotlari, maslahatlar, giyohvand moddalarni isteʼmol qilish muammolari, fobiyalar, tiklar va tashkiliy xatti-harakatlarni boshqarish kabilar shu jumladandir.
ABA munozarali, ayniqsa autizm huquqlari harakati aʼzolari uchun bir qator sabablarga koʻra. ABA qabul qilish oʻrniga normallikni taʼkidlaydi, degan fikr bor. Shuningdek, ABA va uning oʻtmishdoshlarining baʼzi versiyalarida elektr toki urishi kabi vositalardan foydalanish tarixi mavjud. ABA nisbatan zaif dalillar bazasi tufayli ham bahsli mavzudir.
Taʼrif
ABA — bu xatti-harakatlarda kuzatiladigan oʻzgarishlarni keltirib chiqaradigan protseduralarni ishlab chiqishga bagʻishlangan amaliy fan. U asosiy eksperimental laboratoriya tadqiqotlariga qaratilgan xulq-atvorning eksperimental tahlilidan ajralib turishi kerak, lekin u shunday tadqiqotlar tomonidan ishlab chiqilgan prinsiplardan, xususan, operant konditsionerlik va klassik konditsionerlikdan foydalanadi. Xulq-atvor tahlili radikal bixeviorizm nuqtai nazarini qabul qiladi, fikrlar, his-tuygʻular va boshqa yashirin faoliyatni ochiq javoblar bilan bir xil qoidalarga boʻysunadigan xatti-harakatlar sifatida koʻrib chiqadi. ABA xulq-atvorni oʻzgartirishning kontseptual asosi xulq-atvorni oʻzgartirish tartib-qoidalarini ochiq-oydin xulq-atvor bilan cheklaydigan uslubiy bixeviorizmdan uzoqlashishni anglatadi.
Xulq-atvor tahlilchilari, shuningdek, xulq-atvor haqidagi fan ijtimoiy fandan farqli ravishda tabiiy fan boʻlishi kerakligini taʼkidlaydilar. Shunday qilib, xulq-atvor tahlilchilari „gipotetik konstruksiyalar“ga murojaat qilmasdan, xulq-atvorning atrof-muhit bilan kuzatilishi mumkin boʻlgan aloqasiga, shu jumladan, oldingi holato va oqibatlariga eʼtibor qaratadilar.
Tarix
ABAning tarixi Teodoro Ayllon va Jack Michaellning „Psixiatriya hamshirasi xulq-atvor muhandisi sifatida“ (1959) tadqiqotiga borib taqaladi. Tadqiqot “Journal of the Experimental Analysis of Behavior” ("Xulq-atvorning eksperimental tahlili") jurnalida nashr etilgan. Ayllon va Michaell psixiatriya shifoxonasi xodimlariga shizofreniya va aqliy zaiflik bilan ogʻrigan bemorlar uchun operativ konditsionerlik tamoyillariga asoslangan token iqtisodidan qanday foydalanishni oʻrgatishdi, bu Kansas universiteti tadqiqotchilariga Journal of Applied Behavior Analysis (1968) faoliyatini boshlashda turtki bo’ldi.
Donald Baer, Sidney W. Bijou, Bill Hopkins, Jay Birnbrauer, Todd Risley va Montrose Wolf kabi Vashington universiteti tadqiqotchilari guruhi bolalarning xatti-harakatlarini boshqarish va voyaga yetmaganlar hibsxonalarida oʻsmirlar va korxonalarda toʻgʻri tuzilma va boshqaruvni talab qiladigan xodimlarni tayyorlash uchun xatti-harakatlarni tahlil qilish tamoyillarini qoʻllashdi. 1968-yilda Baer, Bijou, Risley, Birnbrauer, Wolf va James Sherman Kansas universitetining Inson taraqqiyoti va oila hayoti boʻlimiga qoʻshilishdi va u yerda Amaliy xatti-harakatlar tahlili jurnaliga asos solishdi.
Vashington universitetining taniqli aspirantlari orasida Robert Wahler, James Sherman va Ivar Lovaas bor. Lovaas Kaliforniya universitetida, Los-Anjelesda dars berayotganda UCLA Young Autism loyihasini yaratdi. 1965-yilda Lovaas muammoli xulq-atvorni qoʻllab-quvvatlovchi oldingi holatlar va oqibatlarning kashshof tadqiqotini tavsiflovchi bir qator maqolalarni nashr etdi. U Charles Ferster tomonidan nonverbal bo’lgan bolalarga gapirishni oʻrgatish uchun dastlab qoʻllanilgan xatosiz oʻrganish usullariga tayandi. Lovaas, shuningdek, ijtimoiy (ikkilamchi) kuchaytirgichlardan qanday foydalanishni, bolalarni taqlid qilishga oʻrgatish va tajovuzkorlik hamda hayot uchun xavfli bo’lgan oʻz-oʻzini shikastlashni kamaytirish uchun qanday aralashuvlar (shu jumladan, elektr toki) ishlatilishi mumkinligini tasvirlab berdi.
1987-yilda Lovaas „Kichik yoshdagi autizm spektrida bo’lgan bolalarda xulq-atvorni korreksiyalash, normal taʼlim va intellektual faoliyat“ tadqiqotini nashr etdi. Ushbu tadqiqotdagi eksperimental guruh uzluksiz diskret sinov mashgʻulotlari (DTT) yordamida 1: 1 oʻqitish sharoitida haftasiga oʻrtacha 40 soatni qamrab oldi. Terapiya uyda ota-onalar ishtirokida amalga oshiriladi, shuningdek, oʻquv dasturi koʻz bilan aloqa qilish, nozik va qoʻpol motorli taqlid va tilni oʻrgatish uchun juda individualdir. Oʻrganishni ragʻbatlantirish va istalmagan xatti-harakatlarni kamaytirish uchun qoʻzgʻatuvchi va mustahkamlovchi usullardan foydalanilgan. 1960-yillarda terapiyaning dastlabki rivojlanishi zarbalarni qoʻllash va ovqatdan voz kechishni oʻz ichiga olgan. Bolalar ushbu tadqiqotga jalb qilingan vaqtga kelib, tajovuzkor harakatlardan voz kechishdi. Baland ovozda „yoʻq“ deyish yoki songa shapaloq urish tajovuzkor va oʻzini-oʻzi zararlantiruvchi xatti-harakatlarni kamaytirish uchun oxirgi chora sifatida ishlatilgan. Ushbu tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, eksperimental guruhning 47 foizi (19-sentyabr) autizm tashxisini chetlab o’tdi va ular odatdagi oʻsmir tengdoshlaridan farq qilmaydigan holatga keldi. Ya’ni endi ular yordamsiz taʼlim olish va doʻstlar orttirish kabi imkoniyatlarga ega bo’ldilar. Ushbu yutuqlar 1993-yilda „ Autizm tashxisli bolalar uchun uzoq muddatli natijalar, erta intensiv xulq-atvor terapiyasi“ tadqiqotida qayd etilganidek saqlanib qoldi. Lovaasning ishi 1999-yilda AQSh Bosh jarrohi tomonidan tan olindi va uning tadqiqotlari universitet va xususiy muassasalarda takrorlandi. „Lovaas usuli“ erta intensiv xatti-harakatlar aralashuvi (EIBI) sifatida tanildi.
Yillar davomida „xulq-atvor tahlili“ asta-sekin „xulq-atvorni o‘zgartirish“ning o’rnini egalladi; yaʼni, oddiygina muammoli xatti-harakatni oʻzgartirishga urinishdan tashqari, xulq-atvor tahlilchilari ushbu xatti-harakatning funksiyasini, qanday mustahkamlash tarixini (yaʼni, eʼtiborni izlash, qochish, hissiy stimulyatsiya va boshqalar) targʻib qilish va saqlab qolish, uni muvaffaqiyatli xulq-atvor bilan qanday almashtirish mumkinligini tushunishga harakat qilishdi. Ushbu tahlil xulq-atvor funksiyasini sinchkovlik bilan dastlabki baholashga va xatti-harakatlarning oʻzgarishiga olib keladigan usullarni sinab koʻrishga asoslanadi.
ABA autizm bilan uzviy bogʻliq boʻlib tuyilsa-da, u boshqa koʻplab vaziyatlarda ham qoʻllaniladi. JABAdagi soʻnggi tadqiqotlarning diqqatga sazovor sohalari autizm, odatdagidek rivojlanayotgan talabalar bilan sinfda oʻqitish, bolalarda ovqatlanish terapiyasi va giyohvand moddalarni isteʼmol qilish kasalliklari kabilarni oʻz ichiga oladi. ABA ning boshqa ilovalari hayvonlarning amaliy xulq-atvori, isteʼmolchilarning xatti-harakatlarini tahlil qilish, xulq-atvor tibbiyoti, xulq-atvor nevrologiyasi, klinik xatti-harakatlar tahlili, xatti-harakatlarning sud-tibbiy tahlili, ish xavfsizligi va samaradorligini oshirish, maktab miqyosida ijobiy xatti-harakatlarni qoʻllab-quvvatlash  va fobiyalar uchun kontakt desensitizatsiyasini oʻz ichiga oladi.
Xususiyatlari
Baer, Wolf va Risleyning 1968-yildagi maqolasi hali ham ABAning standart tavsifi sifatida ishlatiladi. Unda ABA ning quyidagi yettita xususiyati keltirib o’tilgan:
Boshqa tavsiya etilgan xususiyatlar
2005-yilda Heward va boshqalar quyidagi besh xususiyatni qoʻshish kerakligini taklif qildi :
Autizm korreksiyasida foydalanilishi
ABA amaliyotchilarining aksariyati autizm boʻyicha ixtisoslashgan, ammo BCBA sertifikati autizm boʻyicha treningni talab qilmaydi. ABAga asoslangan usullar koʻpincha adaptiv xatti-harakatlarga oʻrgatish yoki autizm bilan bogʻliq xatti-harakatlarni kamaytirish uchun ishlatiladi, shuning uchun ABA oʻzi koʻpincha autizm terapiyasining sinonimi deb hisoblanadi. 2007-yilgi maqolaga koʻra, Amerika Pediatriya Akademiyasi „qiyinchilikli xatti-harakatlarga aralashuv“ samarali deb topgan. 2018-yilda Cochrane tomonidan davolash va nazoratni taqqoslagan beshta tadqiqotning koʻrib chiqilishi ABA baʼzi autizmli bolalar uchun samarali boʻlishi mumkinligini koʻrsatdi, ammo buning dalillari zaif ekanligini taʼkidladi. Autizm uchun ABA davolashning samaradorligi diagnostikaning jiddiyligi, aralashuv yoshi va IQ bilan cheklanishi mumkin.
2020-yil uchun sharhlar
Justin B. Leaf va boshqalar 2021-yilgi maqolada ABA tanqidlarini oʻrganib chiqib, ularga javob berdilar.
Bolaligida ABAdan oʻtgan autistik katta yoshlilarni oʻrganish boʻyicha ikkita tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, koʻpchilik ABAni hayotlariga zararli taʼsir koʻrsatadi, deb hisoblashadi. Garchi koʻpchilik ABA tadqiqotlari bilan umumiy boʻlsa-da, tadqiqotlar uslubiy muammolarga ega va tarafkashlik xavfi mavjud. 2020 yilgi ikkita sharh shuni koʻrsatdiki, juda kam sonli tadqiqotlar mumkin boʻlgan zararlar haqida toʻgʻridan-toʻgʻri xabar bergan yoki tekshirilgan; Garchi koʻplab tadqiqotlar odamlarning nima uchun ulardan voz kechishini tahlil qilishda noxush hodisalarni eslatib oʻtgan boʻlsa-da, salbiy natijalarni kuzatish yoki maʼlumotlarni toʻplash uchun hech qanday harakat boʻlmagan.
2010-2019-yillar sharhlari
2011-yilda Vanderbilt universiteti tadqiqotchilari Sogʻliqni saqlash tadqiqotlari va sifati agentligi bilan shartnoma asosida ABA asosidagi va autizm spektrining buzilishlarini korreksiyalashning boshqa usullari boʻyicha ilmiy adabiyotlarni har tomonlama koʻrib chiqishdi; ABA asosidagi terapiyalar UCLA /Lovaas usuli va Denverning erta boshlash modeli (ikkinchisi Sally Rogers and Geraldine Dawsonlar tomonidan ishlab chiqilgan)ni oʻz ichiga olgan. Ular „ikkala yondashuv ham … kognitiv faoliyat, til koʻnikmalari va moslashuvchan xatti-harakatlar koʻnikmalarini yaxshilash bilan bogʻliq“ degan xulosaga kelishdi. Shu bilan birga, ular, shuningdek, „dalillarning kuchi … past“, „koʻp bolalar zaiflashuvning sezilarli joylarini koʻrsatishda davom etishadi“, „kichik guruhlar oʻzgarishlarning koʻp qismini tashkil qilishi mumkin“, „amaliy samaradorlik haqida ozgina dalillar mavjud“ degan xulosaga kelishdi.