cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xiva xonligi
Tashkil topishi
Elbarsxon (1511—16) bilan birga Dashti Qipchoqdan Xorazmga kelgan qabilalar oʻtroqlashganlar. Uning davrida xorazmliklar Turkmanistonning janubiy qismi, Eron shimolidagi Saraxs, Orol va Mangʻishloqni egallashgan. Yangi yerlarni Elbarsxon oʻgʻillari va ukasi, qarindoshlariga boʻlib berishi natijasida mayda hokimliklar paydo boʻlgan. Elbarsxon vafotidan keyin uzluksiz oʻzaro nizolar sababli xonlar tez-tez almashib turgan. 16-asrda Xiva xonligini Sulton Hojixon (1516), Husaynqulixon (1516), Soʻfiyonxon (1516—22), Bujaqaxon (1522—26), Avaneshxon (1526—38), Alixon (1538—47), Akatoyxon (1547—56), Yunusxon (1556—57), Doʻstxon (1557—58), Hoji Muhammadxon (1559—1602) lar boshqarganlar. Bu davrda xalq, Elbarsxon avlodlari oʻrtasidagi oʻzaro qirgʻinlaridan tashqari Buxoro va Xiva xonligi oʻrtasida urushlar azobini ham tortishga majbur boʻlgan. Buxoroliklar Ubaydullaxon va Abdullaxon II hukmronlik davrlarida (1537—38; 1593; 1595—98) Xorazmga hujumlar qilib, qisqa vaqt Xiva xonligini Buxoroga boʻysundirganlar. Bu urushlar va 16-asrning 70-yillarida Amudaryo oʻzanining oʻzgarib, Kaspiy dengiziga oqmay qoʻyganligi ham Xorazm iqtisodiyotiga salbiy taʼsir koʻrsatgan.
XVII-XVIII asrlar
17-asr boshlariga kelib, Xorazm taxti uchun boʻlgan sulolaviy kurashlardan soʻng, taxtga oʻtirgan Arab Muhammadxon davrida Xiva xonligida davlat parokandaligi oʻzining yuqori choʻqqisiga yetgan. Rus kazaklari, qozoqlar va qalmiqlarning talonchilik yurishlari, Arab Muhammadxonning oʻgʻillari Habash va Elbarslarning otalariga qarshi chiqishlari parokandalikni avj oldirgan. Bu kurashda ularning qoʻli baland kelib, otalarini qatl ettirishga erishadilar. Padarkush Elbars va Habash sultonlar (1621—23) akalari Asfandiyor (Isfandiyor, 1623—43) tomonidan taxtdan tushirilib, qatl qilingan. Eron shohi Abbos I homiyligida taxtga chiqqan Asfandiyorxon davrida mamlakat siyosiy hayotidagi keskinlik saqlanib qoldi. Orol boʻyidagi oʻzbek qoʻngʻirotlari Asfandiyorga boʻysunmay qoʻyishgan. Mamlakatda tarqoqlik va zulm kuchaygan. Bundan foydalangan yirik mulkdorlar Abulgʻoziy Bahodirxonni 1643 yilda xon qilib koʻtarishgan. Abulgʻoziy Bahodirxon akasi vafotidan keyin 1644 yilda Xiva xonligi taxtiga oʻtirgan. U markaziy hokimiyatni mustahkamlab, Buxoro xonligining Chorjoʻy, Vardanza, Qorakoʻl, Karmana atroflariga bir necha marta harbiy yurishlar qildi.
Abulgʻoziy Bahodirxon 1662 yilda Buxoro xoni Abdulazizxon bilan sulh tuzib, 1663 yilda hokimiyatni oʻgʻli Anushaxonga topshirgan. Shunga qaramay Xiva qoʻshinlari Buxoro, Samarqand, Qarshiga talonchilik yurishlarini davom ettirgan. 1685 yilda Xiva qoʻshinlari Gʻijduvon yaqinida magʻlubiyatga uchragach, Buxoroning Xiva xonligiga taʼsiri kuchaygan. Buxoro xoni Subhonqulixon Anushaga qarshi fitna uyushtirib, uning oʻgʻli Arang Muxammadxonga taxtni egallashga yordam berdi. Lekin uning hukmronligi juda qisqa boʻlgan. 17-asrning oxiri — 18-asr boshlarida Xiva xonligida Xudoydodxon (1687—88), Oʻzbekxon—Arnakxon (1688—90), Joʻji Sulton (1694—97), Valixon (1697—99), Shohniyozxon (1699—90), Shohbaxtxon (1702—03), Sayid Alixon (1703—05), Musaxon (1705—06), Yodgorxon (1706—13) kabi oʻnlab xonlar almashgan. Bu mamlakat ahvolini yanada ogʻirlashtirgan. Xuddi shu davrga kelib Rossiyaning Sharqqa boʻlgan qiziqishi ortgan va Petr I 1714—17 yillarda Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy boshchiligida Xivaga harbiy ekspeditsiya joʻnatgan. Xiva xoni Shergʻozixon (1714—28) Qayragʻoch darasidagi ochiq toʻqnashuvda katta talafotga uchragach, harbiy hiyla ishlatib, rus qoʻshinlarini 5 ta shaharga boʻlib yuborgan va ularni alohida-alohida qirgʻin qilgan. Bu paytda ichki nizolar, zulm avj olgan, Orol boʻyi aholisi Xivaga boʻysunmay qoʻygan edi. 1728 yilda Xivadagi Shergʻozixon madrasasi qurilishida qullar qoʻzgʻolon koʻtarib, xon va uning mulozimlarini qatl qilishgan. Shu voqeadan keyin Xiva xonligida siyosiy oʻyin yana avj olgan. Xiva xonligidagi oʻzaro urushlarda Elbarsxon (1728—39) hokimiyatni qoʻlga kiritgach, ichki nizolarni bostirib, qoʻshni hududlarga bosqinchilik yurishlarini amalga oshirgan. 1740 yilda Eron shohi Nodirshoh Xiva xonligiga bostirib kirib, uni oʻziga boʻysundirgan. 1741 yilda xorazmliklarning qoʻzgʻoloni eroniylar tomonidan bostirilgan.
Buxoro xonligi bilan Oʻrta Osiyoda hukmronlik huquqi yoʻlidagi kurashda Xiva askarlari Qorakoʻl, Chorjoʻy, Vardanzini xorabazorga aylantirdi va Karmanagacha yetib keldi. 1662 yil Xiva xoni Abulgʻozi navbatdagi urushdan soʻng Buxoro xoni Abulaziz bilan sulh tuzdi. Lekin uning oʻgʻli Anushaxon (1663-1687yy.) davrida Buxoroga hujumlar yana davom ettirildi. 1685 yil xivaliklar Samarqandni egallab olishga muvaffaq boʻlishdi. Lekin Gʻijduvon yonida Anushaxon magʻlubiyatga uchradi va Samarqandni tashlab chiqishga majbur boʻldi. Koʻp oʻtmasdan Buxoro xoni Anushaxonga qarshi fitna uyushtirdi, unda Anushaning oʻgʻli Ernak(Ereng) ham ishtirok etdi. 1687 yil Anusha hibsga olinib, koʻzi koʻr qilindi. 1668 yil Buxoro xoni Subxonquli Xorazmni oʻziga boʻysindirdi va uning hukmdori etib Shohniyozni tayinladi- keyinchalik u xonlik unvonini qabul qildi. Shohniyoz xonlik hokimiyatini mustahkamlash va Buxoroga tobelikdan xalos boʻlishga intildi. Shu maqsadda 1700 yil Buxorodan yashirin holda Petr I ga elchi joʻnatib, qoʻl ostidagi xalqi bilan oʻzini Rossiya fuqaroligiga qabul qilishni soʻradi. Xon Arab Muhammad (1702-1714yy.) ham Rossiya koʻmagiga umid qilgan koʻrinadi. Shergʻozixon (1715-1728yyy.) hukmronligi davrida feodal fitnalari davlatni boʻlak-boʻlakka ajratib tashlagan. 1717 yil Xiva xonligi Rossiya davlatining A.Bekovich-Cherkasskiy boshchiligidagi harbiy ekspedisiyasi hujumini bartaraf etishga muvaffaq boʻlgan. Shergʻozidan soʻng xonlik taxtiga Ilbars (1728-1740yy.) oʻtirdi. Eron shohining Afgʻoniston va Hindistonga qilgan yurishidan foydalangan Ilbars Xurosonga hujum qildi. Ushbu voqea, shuningdek Xiva tomonidan Eron hukmronligining rad etilishi va Buxoroni harbiy jihatdan qoʻllab quvvatlanishi Nodirshohni Xorazmga yurish qilishga undadi. Hazorasp yonida Ilbars magʻlub boʻldi. Toʻrt kunlik qamaldan soʻng Nodirshoh poytaxtni zabt etdi. Xiva armiyasining katta qismi Nodirshoh qoʻshinlari tarkibiga kiritildi. Xivada Nodirshoh vakili va Eron harbiy garnizoni qoldirildi. Lekin xonlikning shimoliy qismida Eron hukmronligi kuchga ega emas edi. Bu yerda orolliklar orasida 1730—1732 yillarda Rossiya fuqaroligini qabul qilgan Kichik qozoq ulusi xoni Abul Xayrning oʻgʻli Nuralining mavqei baland edi. 1741 yil xivaliklar Eronga qarshi bosh koʻtarishdi. Xiva qoʻzgʻolonchilar tomonidan ozod etildi hamda vakil va garnizon yoʻq qilindi. Xonlik taxtini Nurali egalladi. Bu voqealardan xabar topgan Nodirshoh oʻgʻli Nurullomirzoga Xorazmga qarshi yurishni buyuradi. Nuralini taxtga koʻtargan Xiva korchalonlari Marvga boʻyin egib borishadi. Ularning iltimosiga koʻra Nodir Xiva xonligiga Ilbarsning oʻgʻli Abu Muhammadni tayinlaydi. 18 asrning 40-yillarida Xivada bir necha xon almashdi.
18-asr oʻrtalaridagi xonlar goh Eron shohlarining xohishi, goh Buxoro hukmdorlarining taʼsiri, goh mahalliy aholi qoʻngʻirot urugʻining yordami bilan tez-tez almashinib turgan. Bu davrda Tohirxon (1739—40), Abulxayrxon (7—8 kun), Nuralixon (1740—42), Abulgʻoziyxon II (1742—46), Gʻoyibxon (1746—56), Qoraboyxon (1756—57), Temurgʻoziyxon (1757—64) va boshqalar Xiva xonligida rasman hukmronlik qilishgan. 18-asrning 60-yillaridan badavlat shaharliklar va ruhoniylarning qoʻllab-quvvatlashiga erishgan oʻzbek qoʻngʻirot urugʻlari Xiva xonligida hokimiyatni qoʻlga ola boshlagan. Inoq Muhammad Amin (1770—90) 1770 yilda turkmanlarning qarshiligini sindirib, 1782 yilda Buxoro amirligi hujumini qaytarib, Xiva xonligida oʻzbek qoʻngʻirotlarning amaldagi hokimiyatini mustahkamlagan. Avaz Muhammad Inoq davrida Xiva xonligida markaziy hokimiyat mustahkamlanib, iqtisodiy ahvol birmuncha yaxshilangan.
XIX asrda
Bu bilan 19-asr boshlarida oʻzbek qoʻngʻirotlar sulolasi hokimiyatni rasman egallashiga zamin tayyorlagan. Muhammad Amin Inoq va Avaz Muhammad Inoqlar chingiziy sultonlar nomidan hokimiyatni boshqargan boʻlsalar, ularning vorisi Eltuzar (1804—06) 1804 yilda Abulgʻoziyxon V Yodgorxon oʻgʻli (1802— 04)ni taxtdan tushirib, oʻzini xon deb eʼlon qilgan. Shuning uchun ham Eltuzarxon Xiva xonligi taxtiga oʻtirgan qoʻngʻirotlar sulolasining 1-xoni hisoblanadi. Uning vorisi, inisi Muhammad Rahimxon I Xiva xonligini birlashtirishni nihoyasiga yetkazgan. 1811 yilda bir qancha yurishlardan keyin qoraqalpoqlarni ham Xiva xonligi tarkibiga qoʻshib olgan. U oʻtkazgan siyosiy, maʼmuriy, iqtisodiy islohotlar natijasida boshqaruv tizimi takomillashib, soliqlar tartibga tushgan.
Olloqulixon (1825—42), Rahimqulixon (1842—45) va Muhammad Aminxon (1846—56) davrlarida Xiva qoʻshinlarining Xurosonga yurishlari kuchaydi, Marv shahri uchun Buxoro amirligi bilan tez-tez urushlar boʻlib turgan. Xiva xonlari bu davrda Sirdaryoning Orol dengiziga quyiladigan joyidan Turkmaniston hududidagi Kushkagacha boʻlgan yerlarni boshqargan. 1855 yilda Saraxsni qamal qilish paytida Muhammad Aminxonning halok boʻlishi mamlakatda parokandalikka sabab boʻlgan. Abdullaxon (1855—56), Qutlugʻmurodxonlar (1856) 6 oydan koʻp hukmronlik qilmaslaridan oʻldirilgan. 1856 yilda taxtni Sayd Muhammadxon (1856—64) egallagan.
1917 yilda Rossiyadagi fevral inqilobi taʼsirida Yosh xivaliklar va boshqa siyosiy kuchlarning talabi bilan Asfandiyorxon majlis chaqirish va nozirlar kengashini tuzish toʻgʻrisidagi manifestga imzo chekkan. 1917 yil oxirlarida Xiva xonligidagi sovetlarga moyil kuchlarning olib chiqib ketilishi majlisning tugatilishiga asos boʻlgan. 1918 yilning yanvarida soʻnggi rus askarlarining Xiva xonligidan chiqib ketishi Junaidxon Xiva shahrini egallashiga imkon bergan. Asfandiyorxon Junaidxon qoʻlida qoʻgʻirchoq hukmdorga aylanib qolgan. Siyosiy oʻyinlar sababli 1918 yil oktabr oyida Junaidxon tomonidan Asfandiyorxon oʻldirilgan va soʻnggi xon Sayd Abdullaxon (1918 yil oktabr — 1920 yil 2 fevral) taxtga chiqarilgan. Bu davrda Xiva xonligi mustaqil davlat sifatida faoliyat yurgizgan. Yosh xivaliklar qizil armiyaning yordami bilan 1920 yil 2 fevralda Sayd Abdullaxonni taxtdan tushirishgan va Xiva xonligi tugatildi deb eʼlon qilishgan.
Hududiy tuzilishi
16—19-asrlar davomida Xiva xonligi hududlari doimo oʻzgarib turgan. Dastlab xonlik hududi Xorazm vohasidagina joylashgan boʻlsa, keyinchalik uning chegarasi janubda Eron va Marvgacha, shimolda Ural daryosigacha boʻlgan yerlarga choʻzilgan, sharqda Buxoro amirligi, gʻarbda esa Kaspiy dengizi qirgʻoqlarigacha yetgan. Ruslar bosqinidan keyin Amudaryoning chap qirgʻogʻida 62237,2 km² yer maydoniga ega kichik vassal davlatga aylanib qolgan. Aholisining soni ham doimo oʻzgarib turgan. Oʻrtacha 1 mln. kishi atrofida aholi yashagan. Uning koʻpchiligini oʻzbeklar, turkmanlar, qoraqalpoqlar, kam sonli forslar, arablar, ruslar va boshqalar tashkil qilgan.
Xiva xonligi boshqaruv tizimi, asosan, Buxoro va Qoʻqon xonliklaridek boʻlib, farqi, 19-asr boshlaridan xon huzurida Kengash (Devon) boʻlgan. Eng yuqori amaldorlardan tashkil topgan kengash vakolati cheklangan. Asosiy qarorlar xon tomonidan qabul qilingan boʻlsada, amaldorlarning xonlik boshqaruvidagi mavqei baland edi. Mansab va unvonlar harbiymaʼmuriy, harbiy va diniy toifalarga boʻlingan. Inoq, otaliq, biy, amir ulumaro, mehtar, qushbegi, beklarbegi, devonbegi va boshqa unvon va mansablar xonlik iqtisodiy, siyosiy, moliyaviy, harbiy hayotida muhim oʻrin tutgan. Xonlik sud ishlari, asosan, diniy ulamolar qoʻlida boʻlib, ularning mamlakat hayotida taʼsiri kuchli boʻlgan.
Xonlikda davlat tili oʻzbek tili boʻlib, Buxoro va Qoʻqondan farqli oʻlaroq barcha farmonlar, davlat hujjatlari faqat oʻzbek tilida yozilgan. 16 — 18-asrlarda Xiva xonligining maʼmuriy jihatdan boʻlinishi viloyat deb atalgan boʻlsa, 18-asrdan beklik deb atala boshlagan. Dastlab xonlikda 16 ta viloyat, 2 ta noiblik boʻlgan boʻlsa, keyinchalik viloyatlar soni 22 taga yetgan. Ularni xon tomonidan tayinlangan hokim va noiblar boshqargan. Xiva sh. esa xon va bosh vazir tomonidan boshqarilgan.
Ijtimoiy hayotda xon va uning amaldorlari va diniy ulamolarning mavqei yuqori boʻlib, iqtisodiy hayotning asosini tashkil qiluvchi yer ham, asosan, ular qoʻlida boʻlgan. Kam yerli va yersiz dehqonlar ulardan ijaraga yer olib ishlaganlar va ularning ahvoli juda ogʻir boʻlgan. Sunʼiy sugʻorishga asoslangan dehqonchilik mamyaakat iqtisodida muhim oʻrin tutgani uchun Amudaryodan chiqarilgan kanallarni qazish davlat ahamiyatiga molik ish hisoblangan. Shuningdek, chorvachilik, hunarmandchilik, savdosotiq ham iqgisodiy hayotda muhim oʻrin tutgan.
Xonlik harbiy qoʻshini va qurol aslahasini yaxshilash juda past darajada boʻlgan. Qoʻshinni koʻproq yarim koʻchmanchi turkmanlar tashkil etgan. Oldingi davrlardagi harbiy sohadagi ijobiy tajribalar rivojlantirilmay tashlab qoʻyilgan.
Xiva xonligi Buxoro, Qoʻqon, Eron va Rossiya kabi qoʻshni davlatlar bilan savdosotiq ishlari olib borgan. Soliqdar barcha musulmon davlatlaridagidek xiroj, zakot, boj va juzʼyadan iborat boʻlgan. Shu bilan majburiy mehnatning baʼzi turlari amalga oshirilgan.
Boshlangʻich maktabda oʻqish, yozishni oʻrgangan bolalar madrasalarda oʻqitilgan. 19-asrda Xiva xonligida 1500 ga yaqin boshlangʻich maktab va 103 Madrasa mavjud boʻlgan. Xiva shahrining oʻzida 22 ta Madrasa boʻlgan. 19-asrda Xiva xonligida adabiyot, tarixnavislik, xattotlik, musiqa sanʼati, meʼmorlik va madaniyatning boshqa sohalarida muayyan yutuqlar qoʻlga kiritilgan.
Munis, Ogahiy, Feruz, Komil Xorazmiy, Kamron, Bayoniy, Xisraviy, Murodiy, Rojiy, Mutrib Xonaxarobiy, Laffasiylar asarlari oʻzbek adabiyoti rivojida oʻziga xos oʻringa ega. Tanbur chizigʻi notasini yaratgan Komil Xorazmiy „Maqomi Feruz Shohiy“ asari va „Panjgoh“ maqomi bilan oʻzbek millati sanʼatiga katta hissa qoʻshgan. Abulgʻoziyxon „Shajarayi turk“, „Shajarayi tarokima“ asarlari bilan Xorazm tarixnavislik maktabini boshlab bergan boʻlsa, Munis va Ogahiylar tarixnavislik va tarjimonlik maktabini yaratib, „Firdavs uliqbol“, „Zubdat uttavorix“, „Gʻiyos uddavlat“, „Jome ulvoqeoti sultoniy“, „Shohid ul iqbol“ asarlari bilan tarix sohasini rivojlantirdilar. Bayoniyning „Shajarayi Xorazmshohiy“, „Xorazm tarixi“ asarlari Oʻzbekiston tarixini oʻrganishda asosiy manbalar hisoblanadi.
thumb|275px|Itchan Kala Duvarları thumb|275px|Muhammad Amin Xon Madrasasi thumb|275px|Kala Garp Kapısı
Afgʻonistonda fuqarolar urushi (1992–1996)
1992-1996-yillardagi afgʻon fuqarolar urushi 1992-yil 28-aprelda — Afgʻoniston Prezidenti Muhammad Najibulloning oʻrniga yangi muvaqqat Afgʻoniston hukumati kelishi hamda Tolibonning Kobulni bosib olishi va 1996-yil 27-sentyabrda yilda Afgʻoniston Islom Amirligini tashkil etishi bilan sodir boʻldi.
Bates City
Bates City AQShning Missouri shtatida joylashgan shahardir. Lafayette County okrugi tarkibiga kiradi.
Afgʻonistonda fuqarolar urushi (1992–1996)
1992-yil 25-aprelda Gulbiddin Hikmatyor boshchiligidagi va Pokiston Xizmatlararo razvedka (ISI) tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Hizb-e Islomi Gulbiddin koalitsion hukumat tuzishdan bosh tortgach, uch, keyinroq besh yoki oltita mujohid qoʻshinlari oʻrtasida fuqarolar urushi boshlandi. Toʻrt oydan soʻng, yarim million Kobul aholisi kuchli bombardimon qilingan shaharni tark etdi.
Bates City
Aholisi
238 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Afgʻonistonda fuqarolar urushi (1992–1996)
Keyingi yillarda oʻsha jangari guruhlarning baʼzilari bir necha bor koalitsiya tuzdilar, lekin koʻpincha ular yana buzildi. 1994-yilning o‘rtalariga kelib, Kobulning ikki million aholisi 500 mingga kamaydi. 1995-96-yillarda Pokiston va uning ISI tomonidan qoʻllab-quvvatlangan yangi militsiya Tolibon eng katta kuchga aylandi. 1994-yil oxirida Tolibon Qandahorni, 1995-yilda Hirotni, 1996-yil sentyabr boshida Jalolobodni, 1996-yil sentyabr oxirlarida Kobulni egallab oldi. 1996-2001-yillardagi Afgʻoniston fuqarolar urushida hozirda hukmron boʻlgan Tolibon va yangi tuzilgan Shimoliy alyans oʻrtasidagi janglar keyingi yillarda ham davom etdi.
Tarixi
Afgʻoniston Demokratik Respublikasi 1992-yilda Rossiya Federatsiyasi uni qoʻllab-quvvatlashni toʻxtatgandan soʻng tezda qulab tushdi. 1992-yil 16-aprelda Afgʻoniston prezidenti Muhammad Najibulla hokimiyatdan ketdi va Afgʻoniston Xalq Demokratik partiyasi tarqatib yuborildi.
Bates City
Geografiyasi
Maydoni — 2,3 km2. Shundan 2,3 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 262 m balandlikda joylashgan.
Afgʻonistonda fuqarolar urushi (1992–1996)
Tarixi
Bir qancha mujohid partiyalari milliy koalitsion hukumat tuzish boʻyicha muzokaralarni boshladi. Ammo bir guruh, Gulbiddin Hikmatyor boshchiligidagi Hizb-e Islomi Gulbiddin (ehtimol Pokiston Xizmatlararo razvedka (ISI) tomonidan qoʻllab-quvvatlangan va boshqarilgan) muzokaralarga qoʻshilmadi va Kobulni yolgʻiz bosib olishini eʼlon qildi. Hikmatyor oʻz qoʻshinlarini Kobulga koʻchirdi va 17-apreldan keyin shaharga kirishga ruxsat berildi. Boshqa mujohid guruhlar ham Hikmatyorning shahar va mamlakatni egallashiga yoʻl qoʻymaslik uchun 24-aprel kuni Kobulga kirishdi. Bu besh-oltita raqib armiya oʻrtasida fuqarolar urushini keltirib chiqardi, ularning aksariyati xorijiy davlatlar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Bir qancha mujohid guruhlari 1992-yil 28-aprelda prezident vazifasini bajaruvchi Sibghatulloh Mojaddediy bilan Afgʻoniston Islomiy Davlati tuzilganini eʼlon qildi, biroq bu Afgʻoniston ustidan hech qanday haqiqiy hokimiyatga erisha olmadi.
Kobul uchun urush (1992-yil 28-aprel — 1993-yil)
1992-yil 30-mayga kelib, Jamiyat-i Islomiy va Junbish-i Milliy mujohid kuchlari Kobul janubida Hikmatyorning Hizb-i Islomi Gulbiddinga qarshi yana jang qilishdi. May yoki iyun oyining boshida Hikmatyor Pokiston Xizmatlararo razvedka boshqarmasi (ISI) tomonidan katta yordam olgach Kobul atrofini oʻqqa tuta boshladi. Junbish-i Milliy va Jamiyat-i Islomiy iyun oyida Kobul janubidagi hududlarni oʻqqa tutdi, Ittehad-e Islami va Hizb-i Vahdat Kobul gʻarbida bir-biri bilan jang qilishdi. 1992-yil iyun oyining oxirida Burhoniddin Rabboniy Mujaddidiydan muvaqqat prezidentlikni qabul qildi.
1992-yilning qolgan qismida Kobulga yuzlab raketalar otildi, minglab, asosan tinch aholi halok boʻldi, yarim million kishi shaharni tark etdi. 1993-yilda bir-biriga qarama-qarshi boʻlgan militsiya guruhlari Kobul ustidagi janglarni davom ettirdilar, bir nechta oʻt ochishni toʻxtatish va tinchlik kelishuvlari muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Human Rights Watch tashkilotiga koʻra, 1992-95-yillar oraligʻida besh xil mujohid qoʻshinlari Kobulga katta zarar yetkazishga hissa qoʻshgan, lekin boshqa tahlilchilar, ayniqsa, Hizb-e Islomi Gulbiddin guruhini ayblashadi.
Urushning kengayishi (1994)
1994-yilning yanvarida Doʻstumning Junbish-i Milliy kuchlari va Hizb-i Vahdat Hikmatyorning Hizb-i Islomi Gulbiddin bilan birlashdilar. Bu yil shimoliy Mozori Sharif shahrida ham janglar boshlandi. 1994-yil noyabrida Tolibon nomi bilan tanilgan yangi jihodchilar guruhi Qandahor shahrini bosib oldi va 1995-yil yanvariga kelib Afgʻonistonning 12 viloyatini nazorat qildi.
Jamiyat-i Islomiy
Jamiyat-e Islomi („Islom jamiyati“) etnik tojiklarning siyosiy partiyasi boʻlib, 1979-yildan beri Afgʻonistondagi eng kuchli mujohid jangarilaridan birini oʻz ichiga olgan. Uning harbiy qanotiga Ahmadshoh Masud qoʻmondonlik qilgan. Sovet-Afgʻon urushi paytida uning kuchli mujohid isyonchi yetakchisi sifatidagi roli unga „Panjsher sheri“ (شیر پنجشیر) laqabini berdi. Uning izdoshlari Sovetlarning Panjshir vodiysini egallashiga muvaffaqiyatli qarshilik koʻrsatgan. 1992-yilda u post-kommunistik Afg‘oniston Islom Davlatida tinchlik va hokimiyatni taqsimlash bo‘yicha Peshovar kelishuvini imzoladi va shu tariqa Mudofaa vaziri hamda hukumatning bosh harbiy qo‘mondoni etib tayinlandi. Uning militsiyasi poytaxt Kobulni shaharni bombardimon qilayotgan Gulbiddin Hikmatyor va boshqa sarkardalar boshchiligidagi qurolli kuchlarga qarshi himoya qilish uchun kurashdi va oxir-oqibat, Tolibon 1995-yil yanvar oyida shiddatli janglarni koʻrganidan keyin poytaxtni qamal qila boshladi. kamida 60 000 tinch aholi halok boʻldi.
Ittehad-e Islami / Saudiya Arabistoni
Abdul Rasul Sayyafning sunniy pushtun Ittehad-e Islami bara-ye Azadi-ye Afgʻoniston („Afgʻonistonni ozod qilish uchun Islom ittifoqi“) vahhobiy taʼsirini maksimal darajada oshirish uchun sunniy vahobiy Saudiya Arabistoni tomonidan qoʻllab-quvvatlangan. 1989-yilda ruhiy tushkunlikka tushgan sovet qo‘shinlari majburan olib chiqib ketilganidan va 1992-yilda Muhammad Najibulloh rejimi ag‘darildi, so‘ng Sayyaf tashkilotining inson huquqlari bo‘yicha ahvoli sezilarli darajada yomonlashdi, bu ularning 1992-1993-yillar Kobul jangi paytida Afshar mahallasidagi Hazora Kobul mahallasida sodir etilgan mash’um qirg‘in va to‘polonlarda ishtirok etgani bilan taʼkidlandi. Sayyof guruhi 1992-yil may oyidan boshlab uning mujohidlar guruhi tinch aholiga va Kobul gʻarbidagi Shia Hizb-i Vahdat guruhiga qarshi chiqdi. Xalqaro Amnistiya tashkilotining xabar berishicha, Sayyof qoʻshinlari Kobulning asosan shia tojiklari (qizilboshlar) boʻlgan Afshor mahallasini bosib oʻtib, aholini qirgʻin qilgan, zoʻrlagan va uylarni yoqib yuborgan. Burhoniddin Rabboniyning de-yure Kobul hukumati bilan ittifoqdosh boʻlgan Sayyof tinch xazorlarning oʻgʻirlanishini inkor etmadi, balki Hizb-i Vahdat militsiyasini teokratik Eron hukumatining agenti sifatida aybladi.
Harakat-i Inqilab-i Islomiy
Harakat-i Inqilab-i-Islomiy („Islom inqilobi harakati“) rahbari Muhammad Nabi Muhammadiy Afg‘onistonning mujohidlar hukumatida vitse-prezidenti bo‘ldi. Biroq mujohidlar yetakchilari bir-birlariga qurol ochib, Afg‘onistonda fuqarolar urushi boshlanganida, u o‘z lavozimini tark etdi va o‘ziga sodiq qo‘shinlarni urushda qatnashishni man qildi. U Pokistonda qoldi va Gulbiddin Hikmatyor, Burhoniddin Rabboniy va Abdul Rasul Sayyof o‘rtasidagi urushni to‘xtatish uchun bor kuchini sarfladi. 1996-yilda Tolibon Afg‘onistonni nazorat ostiga oldi. Tolibon yetakchilarining aksariyati Molvi Muhammad Nabi Muhammadiyning shogirdlari edi. Ammo Muhammadiy Tolibon bilan yaxshi munosabatlarni saqlab qolgan.
Hizb-i Vahdat / Eron
„Hizb-i Vahdat“ dastlab „Afgʻoniston Islomiy Davlati“da qatnashgan va hukumatda baʼzi lavozimlarda ishlagan. Ammo koʻp oʻtmay, Saudiya Arabistoni tomonidan qoʻllab-quvvatlangan mozorilik Hazara Hizb-i Vahdati va jangovar qoʻmondon Abdul Rasul Sayyafning vahobbi pushtun Ittehad-e Islomiy oʻrtasida toʻqnashuv boshlandi. „Islomiy davlat“ mudofaa vaziri Ahmad Shoh Mas’ud fraksiyalar o‘rtasida vositachilik qilishga urinib ko‘rdi, ammo o‘t ochishni to‘xtatish vaqtinchalik bo‘lib qoldi. 1992-yil iyun oyidan boshlab Hizb-i Vahdat va Ittehad-e Islomiy bir-biriga qarshi shiddatli koʻcha janglarini olib borishdi. Saudiya Arabistoni koʻmagida Sayyaf kuchlari Kobulning gʻarbiy chekka hududlariga bir necha bor hujum uyushtirdi, natijada tinch aholi ko‘p qurbon boʻldi. Xuddi shunday, Mozoriy kuchlari ham gʻarbdagi tinch aholi hududlariga hujum qilishda ayblangan. Mozori tinch aholini asirga olganini tan oldi, lekin Sayyof kuchlari hazoralarni birinchi boʻlib qoʻlga olganini aytib, bu harakatini oqladi. Mozoriy guruhi 1993-yilning yanvaridan Hikmatyor guruhi bilan hamkorlik qila boshladi.
Junbish-i Milliy / Oʻzbekiston
Sobiq kommunist va etnik kelib chiqishi oʻzbek boʻlgan general Abdul Rashid Doʻstumning Junbish-i-Milli Islomiy Afgʻoniston („Afgʻoniston Milliy Islomiy Harakati“) guruhini Oʻzbekiston qoʻllab-quvvatladi. Oʻzbekiston prezidenti Islom Karimov Doʻstumning Afgʻonistonning iloji boricha koʻproq qismini, xususan, Oʻzbekiston chegarasi bilan bogʻliq shimolda nazorat qilishini koʻrishni istar edi. Doʻstumning odamlari 1992-yilda Kobul qulashi bilan muhim kuchga aylanadi. 1992-yil aprel oyida muxolifat kuchlari Najibulloh hukumatiga qarshi Kobulga yurish boshladi. Doʻstum muxolifat qoʻmondonlari Ahmadshoh Masud va Ismoiliylar jamoasi rahbari Sayid Jafar Nodiriy bilan ittifoq tuzgan va ular birgalikda poytaxtni egallab olganlar. U Masud bilan koalitsiyada Gulbiddin Hikmatyorga qarshi kurashgan. Mas’ud va Do‘stum qo‘shinlari Hikmatyorga qarshi Kobulni himoya qilish uchun birlashdilar. Uning 4000-5000 ga yaqin askarlari, Shibirgʻondagi 53-diviziyasi va Balxdagi gvardiya diviziyasining boʻlinmalari, Garnizon Bala Hisor qalʼasi, Maranjon tepaligi va Xoja Ravash aeroporti orqali Najibullohni qochib ketishga toʻxtatdilar.
Keyin Doʻstum Kobulni tark etib, shimoliy qoʻrgʻoni Mozori Sharifga joʻnab ketdi va u yerda aslida Shimoliy avtonom hudud deb ataladigan mustaqil mintaqani (yoki " proto-davlat ") boshqargan. U oʻzining afgʻon valyutasini bosib chiqargan, Balkh Air nomli kichik aviakompaniyani boshqargan va davlatlar, jumladan, Oʻzbekiston bilan aloqalar oʻrnatgan. Mamlakatning qolgan qismi xaosda boʻlsa-da, uning hududi gullab-yashnagan va bu bilan uni barcha etnik guruhlarning qoʻllab-quvvatlashiga sazovor boʻldi. Koʻp odamlar keyinchalik Tolibon tomonidan oʻrnatilgan zoʻravonlik va fundamentalizmdan qochish uchun uning hududiga qochib ketishdi. 1994-yilda Do‘stum Burhoniddin Rabboniy va Ahmadshoh Mas’ud hukumatiga qarshi Gulbiddin Hikmatyor bilan ittifoq tuzgan bo‘lsa, 1995-yilda yana hukumat tarafiga o‘tgan.
Hizb-e Islomi Gulbiddin / Pokiston ISI
1989-1992-yillarda AQShning Afgʻoniston boʻyicha maxsus vakili Piter Tomsenning soʻzlariga koʻra, Gulbiddin Hikmatyor 1990-yilda Pokiston manfaatlari yoʻlida Afgʻonistonni zabt etish va boshqarish uchun Pokiston razvedka agentligi (ISI) tomonidan yollangan va keyin 1992-yilgacha AQShning uni bekor qilish bosimi natijasida bu reja kechiktirilgan. 1992-yilning aprelida, afgʻon tarixchisi Nojumining fikriga koʻra, Xizmatlararo razvedka Kobulning janubiy qismiga qurol va jangovar ortilgan yuzlab yuk mashinalarini joʻnatib, Hikmatyorga yordam bergan. 1992-yil iyun oyida Hikmatyor oʻzining " Hizb-e Islomi Gulbiddin " („Islomiy partiya“) qoʻshinlari bilan Kobulni oʻqqa tuta boshladi. Avstraliya Milliy universiteti qoshidagi Arab va islom tadqiqotlari markazi direktori Amin Saykal 1992-yilda Pokiston Hikmatyorni qo‘llab-quvvatlaganini tasdiqladi: „Pokiston Markaziy Osiyoda yutuq yaratishga tayyor edi. . . . Islomobod yangi islomiy hukumat rahbarlaridan Pokistonga mintaqaviy ambitsiyalarini roʻyobga chiqarishga yordam berish uchun oʻzlarining milliy maqsadlariga boʻysunishlarini kutishlari mumkin emas edi. . . . Agar ISIning moddiy-texnik taʼminoti va ko‘p sonli raketalar yetkazib berilmaganida, Hikmatyor qo‘shinlari Kobulning yarmini nishonga olib, yo‘q qila olmas edi“.
Tolibon / Pokiston
Tolibon („talabalar“) Afgʻonistonning sharqiy va janubidagi pushtun hududlaridan Pokistondagi anʼanaviy islom maktablarida taʼlim olgan diniy talabalar (tolib) harakati sifatida tasvirlangan. Harakat 1994-yil sentyabrida tashkil etilgan boʻlib, „Afgʻonistonni jangarilar va jinoyatchilardan tozalash“ga vaʼda bergan edi. Baʼzi tahlilchilarning taʼkidlashicha, 1994-yil oktabr oyidan beri Pokiston va ayniqsa Pokiston Xizmatlararo razvedkasi Tolibonni qattiq qoʻllab-quvvatlamoqda. Amin Saykal shunday dedi: „Hikmatyor undan kutilgan narsaga erisha olmagani [keyinchalik] ISI rahbarlarini yangi surrogat kuchni [Tolibon] yaratishga undadi“. Shuningdek, Jorj Vashington universiteti nashrida shunday deyilgan: 1994-yilda Hikmatyor „Pokistonga yordam bera olmagach“ Pokiston yangi kuch — Tolibonga yuzlandi.
1973-yildan beri Afgʻonistondagi siyosiy va harbiy tartibsizliklarda ishtirok etgan va shuning uchun xolis kuzatuvchi boʻlmagan Ahmad Shoh Masud 1996-yil sentyabr oyi boshida Tolibonni Afgʻonistondagi qurolli islomiy radikalizmning kengroq harakatining markazi: boy shayxlar koalitsiyasi deb taʼriflagan edi. Usama bin Laden) va Fors koʻrfazidagi voizlar Saudiyaning Islomga puritan nuqtai nazarini targʻib qilgan. Pokiston diniy maktablarining kambagʻal yosh talabalari, xususan, Tolibon deb nomlangan guruhning koʻngilli jangchilari sifatida; va surgunda boʻlgan Markaziy Osiyo islomiy radikallari Afgʻonistonda oʻzlarining inqilobiy harakatlari uchun bazalar yaratishga harakat qilmoqda edilar.
Pokiston dastlab Tolibonni qo‘llab-quvvatlaganini rad etgan bo‘lsa-da, Pokiston ichki ishlar vaziri Nasirulloh Bobar (1993-96) 1999-yilda „biz Tolibonni yaratdik“ va 2001-2008-yillarda Pokiston prezidenti Parvez Musharraf va 1998-yildan beri armiya shtab boshligʻi, 2006-yilda shunday yozgan edi: "Biz Tolibonga qarshi kuchlarni „magʻlubiyatga uchratish“ uchun „tolibon“ tarafini oldik . Jurnalist va yozuvchi Ahmad Rashidga ko‘ra, 1994-1999-yillarda Afg‘onistonda 80-100 mingga yaqin pokistonlik Tolibon tarafida tayyorgarlikdan o‘tgan va jang qilgan.
Vahshiyliklar
1992-93-yillarda Kobul, Hizb-i Vahdat, Ittehad-e Islami, Jamiyat-e Islami va Hizb-e Islami Gulbuddin fraksiyalari tinch aholini muntazam ravishda hujumlar bilan nishonga olishadi, bosib olingan tinch aholi uylariga yoki tasodifiy tinch aholi punktlariga ataylab raketa otishadi. 1994-yil yanvar-iyun oylarida Kobulda Doʻstum (Junbish-i Milliy) va Hikmatyor (Hizb-i Islomi Gulbiddin) ittifoqi va Mas’ud (Jamiati Islomiy) ittifoqi oʻrtasida tinch aholi punktlariga qaratilgan hujumlar natijasida 25 ming kishi halok boʻldi.
1993-95-yillarda Jamiyat-i Islomiy, Junbish-i Milliy, Hizb-i Vahdat va Hizb-i Islomi Gulbiddin rahbarlari oʻz qoʻmondonlarini qotillik, zoʻrlash va tovlamachilikdan toʻxtata olmadilar. Hatto Afgʻoniston shimolidagi turli qoʻmondonlar ham bundan dahshatga tushib qolishgan.
Kobulni bombardimon qilish
1992-95-yillarda Kobul kuchli bombardimon qilindi va zarar koʻrdi. Baʼzi tahlilchilar Hizb-i Islomi Gulbiddinning „Kobulning yarmini nishonga olish va vayron qilish“ yoki ayniqsa 1992-yildagi kuchli bombardimonlardagi rolini taʼkidlaydilar. Ammo Human Rights Watch ikki hisobotida 1992-95-yillardagi urush davrida qatnashgan deyarli barcha qoʻshinlar „Kobulning kamida uchdan bir qismini vayron qilish, minglab tinch aholini oʻldirish, yarim million qochqinni Pokistonga haydash“ga hissa qoʻshganini taʼkidladi: Jamiyat-e Islomiy, Junbish-i Milliy, Hizb-i Vahdat, Hizb-i Islomi Gulbiddin va Ittehad-i Islomiy.
1995-yil noyabr oyidan boshlab, Tolibon Kobulni bombardimon qilish va oʻqqa tutish bilan ham shugʻullanib, koʻplab tinch aholining oʻlimiga yoki yaralanishiga sabab boʻldi.
aprel-may
thumb| Najibulloh hukumati qulagandan keyin 1992 yilda Afgʻonistonda siyosiy nazoratni koʻrsatadigan xarita. 28-aprel holatiga koʻra, muvaqqat prezident Sibgʻatulloh Mojaddediy va muvaqqat mudofaa vaziri Ahmad Shoh Masud boshchiligidagi muvaqqat hukumat, Peshovar kelishuvida kelishilganidek, Afgʻonistonni boshqarishni daʼvo qildi.
Ammo koʻp oʻtmay Gulbiddin Hikmatyor va uning Hizb-i Islomi Gulbiddin yana Kobulga kirib, hokimiyatni egallashga harakat qilishdi. Bu boshqa partiyalarni ham poytaxt tomon oldinga siljishga majbur qildi. 28-aprelgacha AQSH koʻmagida rus qoʻshinlariga qarshi kurashgan mujohidlar Kobul va Afgʻonistonga qoʻmondonlikni oʻz qoʻliga oldi. Hikmatyor Kobulga kirayotganda Harakat-Inqilab-i-Islomiy va Xolis fraksiyasi kabi boshqa guruhlardan unga qoʻshilishni soʻragan edi, ammo ular uning taklifini rad etib, Peshovar kelishuvlarini qoʻllab-quvvatladilar. Hizb-e Islomi Gulbiddin shaharga janub va gʻarbdan kirdi, ammo tezda quvib chiqarildi. Nabi Azimiy va Kobul garnizoni qo‘mondoni general Abdul Vohid Bobo Janning Bagram, Panjshir, Salang va Kobul aeroporti orqali shaharga kirishlari haqidagi kelishuvi bilan Jamiyat-i Islomiy va Sho‘ro-i Nazar kuchlari shaharga kirishdi. Koʻplab hukumat kuchlari, jumladan generallar Jamiyat-i Islomiyga qoʻshildi, Oʻsha paytda Kobul garnizonini boshqargan general Baba Janning kuchlari ham ularga ergashdi. 27-aprel kuni Junbish-i Milliy, Hizb-i Vahdat, Ittehad-e Islami va Harakat kabi boshqa barcha yirik partiyalar ham shaharga kirishdi. Ogʻir talofatlarga uchragan Hizb-e Islomi Gulbiddin kuchlari oʻz pozitsiyalarini tark etib, Logar viloyati yoʻnalishida Kobul chekkasiga qochib ketishdi.
Hizb-e Islomi Gulbiddin Kobuldan haydalgan edi, lekin hali ham artilleriya jihatdan kuchli edi. 1992-yil may oyida Hikmatyor poytaxtga qarshi bombardimon kampaniyasini boshladi va Pokiston tomonidan yetkazib berilgan minglab raketalaridan foydalandi. Bombardimon kampaniyasidan tashqari, Hikmatyor qoʻshinlari hali Kobul markazida boʻlganida Pul-e-Charxi qamoqxonasini bosib olishdi va qurol olib, aholiga qarshi dahshatli jinoyatlar sodir etishga qodir boʻlgan barcha mahbuslarni, jumladan, koʻplab jinoyatchilarni ozod qilishdi. Hukumat tuzilmasi hali tashkil etilmagan bir paytda Kobulda tartibsizlik boshlandi.
Muvaqqat hukumatning bevosita maqsadi Peshovar kelishuviga qarshi harakat qilayotgan kuchlarni yengish edi. 1992-yil 25-mayda tinchlik muzokaralari uchun yangi urinish Hikmatyorga bosh vazir lavozimini berishga yana rozi boʻldi, ammo bu Hikmatyor prezident Mujaddidiyning samolyotini urib tushirishga uringanidan keyin barbod boʻldi. Qolaversa, tinchlik muzokaralari doirasida Hikmatyor Doʻstum qoʻshinlarini tark etishni talab qilgan. Bu Doʻstum va Hikmatyor oʻrtasida jangga sabab boʻldi. 1992-yil 30-mayda Kobulning janubi-sharqida Do‘stum boshchiligidagi Junbish-i Milliy va Hikmatyorning Hizb-i Islomiy kuchlari o‘rtasidagi janglarda har ikki tomon artilleriya va raketalardan foydalangan, natijada nomaʼlum miqdordagi tinch aholi halok bo‘lgan va yaralangan.
Iyun-iyul
1992-yil iyun oyida, Peshovar kelishuvida belgilanganidek, Burhoniddin Rabboniy Afgʻonistonning muvaqqat prezidenti boʻldi.
Jang boshidan Jamiyat-e Islomiy va Shoʻro-e Nazar strategik hududlarni nazorat qildi va shu tariqa shahar ichida muxolif kuchlarni nishonga olish mumkin boʻlgan ustunlik nuqtasini rivojlantirishga muvaffaq boʻldi. Hikmatyor Kobulni raketalar bilan bombardimon qilishda davom etdi. Garchi Hikmatyor faqat Islomiy Jihod Kengashi hududlari nishonga olinganini taʼkidlagan boʻlsa-da, raketalar asosan Kobulning begunoh tinch aholisining uylari ustiga tushgan, bu hujjatlar saqlanib qolgan. Artilleriya almashinuvi may oyining oxiri — iyun oyining boshlarida tez kuchayib ketdi. Sho‘ro-i Nazar hukumat qo‘shinlarining qochib ketishi yoki chetga chiqishi natijasida qolgan og‘ir qurollardan zudlik bilan foydalanishga muvaffaq bo‘ldi va Hikmatyorning Jalolobod bojxona posti yaqinidagi pozitsiyalariga, Hud Xil, Qal’a-e Zamon Xon va Pul-e Charxi qamoqxonasiga yaqin tumanlarga raketalar otildi. 10-iyun kuni Doʻstum kuchlari ham tunda Hizb-e Islomi Gulbiddin pozitsiyalarini bombardimon qila boshlagani xabar qilingandi.
Ayniqsa, bu davrda Gʻarbiy Kobulda Eron tomonidan qoʻllab-quvvatlangan shia Hizb-i Vahdat kuchlari va Saudiya Arabistoni tomonidan qoʻllab-quvvatlangan vahhobiy Ittehad-e islomiy kuchlar oʻrtasida kurash avj olgani diqqatga sazovor boʻldi. Hizb-i Vahdat, Rahmon Baba oʻrta maktabi kabi Hazara hududlarida joylashtirilgan Ittehad-e Islomiy postlari mavjud edi. Oʻsha paytda yuqori martabali gubernator boʻlgan Nabi Azimiyning yozishmalariga koʻra, jang 1992-yil 31-mayda Kobul yaqinida Hizb-i Vahdat rahbariyatining 4 nafar aʼzosi oʻldirilishi bilan boshlangan. Oʻldirilganlar Karimiy, Sayyid Ismoil Husayniy, Chaman Ali Abuzar va Vasigʻ boʻlib, dastlabki 3 nafari partiya markaziy qoʻmitasi aʼzolari edi. Shundan soʻng, Ittehad-e Islami qoʻmondoni Hoji Shir Alamning mashinasi Pol-e Sorx yaqinida toʻxtatildi va Alem qochib ketgan boʻlsa-da, yoʻlovchilardan biri halok boʻldi. 1992-yil 3-iyunda Kobul gʻarbida Ittehad-e Islomiy va Hizb-i Vahdat kuchlari oʻrtasida shiddatli janglar boʻldi. Har ikki tomon raketalardan foydalandi, tinch aholini oʻldirildi va yaralandi. 4-iyun kuni hazoralar xonadonlari bilan suhbatda aytilishicha, Ittehad-e islom kuchlari Kohte-e Sangi shahridagi uylarini talon-toroj qilgan, 6 nafar tinch aholini oʻldirgan. Ayrim manbalarga koʻra, oʻsha paytdagi qurolli janglarda 100 dan ortiq qurbon boʻlgan. 1992-yil 5-iyunda Kobul gʻarbida Ittehad-e Islomiy va Hizb-i Vahdat kuchlari oʻrtasida navbatdagi toʻqnashuv haqida xabar berildi. Bu yerda har ikki tomon og‘ir artilleriyadan foydalangan, uylar va boshqa fuqarolik inshootlarini vayron qilgan. Uchta maktab bombardimonda vayron bo‘lgan Bombardimon natijasida nomaʼlum sonli tinch aholi halok bo‘ldi va yaralandi. Kobul hayvonot bog‘i yaqinidagi do‘konlarda qurollangan shaxslar odamlarni o‘ldirgan. 1992-yil 24-iyunda Ichki ishlar vazirligi yaqinida joylashgan Jamhuriyat kasalxonasi bombardimon qilindi va yopildi. Jamiyat-i Islomiy va Shoʻro-e Nazar baʼzan ularning pozitsiyalari Hizb-i Vahdat kuchlari tomonidan hujumga uchraganida va iyun/iyul oylarida Hizb-i Vahdat pozitsiyalarini bombardimon qilganda, baʼzan mojaroga qoʻshildi. Harakat qoʻshinlari ham baʼzan jangga qoʻshildi.
Avgust-dekabr
Birgina avgust oyida Kobulda artilleriya snaryadlari, raketalar va parcha-parcha bombalarning bombardimon qilinishi oqibatida 2000 dan ortiq odam halok boʻldi, ularning aksariyati tinch aholi edi. 1-avgust kuni aeroportga raketa hujumi uyushtirildi. Ertasi kuni faqat 150 ta raketa uchirildi va aytishlaricha, bu raketa hujumlari natijasida 50 ga yaqin odam halok boʻldi va 150 kishi yaralandi. 10-avgust kuni erta tongda Hizb-e Islomi Gulbiddin kuchlari uch yoʻnalishdan — Chelaston, Dorulaman va Maranjon togʻidan hujumga oʻtdi. Qizil Xoch kasalxonasiga snaryad ham tushgan. 10-11-aprel kunlari  mingga yaqin raketa Kobulning baʼzi qismlariga, jumladan, aeroportga 250 ga yaqin raketa tushdi. Ayrimlarning hisob-kitoblariga ko‘ra, 1000 ga yaqin odam halok bo‘lgan, hujumlar Hikmatyor kuchlari tomonidan sodir etilgan. 20 avgustga kelib 500 000 kishi Kobulni tark etgani xabar qilingan edi. 1992-yil 13-avgustda Afgʻonistonning Deh shahriga raketa hujumi uyushtirildi, unda kassetali bombalar qoʻllanildi. Matbuot xabarlariga koʻra, 80 kishi halok boʻlgan va 150 dan ortiq kishi jarohatlangan. Bunga javoban Shura-i Nazar kuchlari Kart-I Naw, Shoh Shahid va Chiilsatoonni havodan va yerdan bombardimon qilishdi. Ushbu qarshi hujumda 100 dan ortiq kishi halok boʻldi va 120 kishi yaralandi.
Biroq Hizb-e Islomi Gulbiddin tinch aholini begʻaraz oʻqqa tutgan yagona jinoyatchi emas edi. Xususan, G‘arbiy Kobulda, Hizb-i Vahdat, Ittehad-e Islomiy va Jamiyat-e Islomiy tinch aholi yashaydigan hududlarni ataylab nishonga olganlikda ayblangan. Barcha tomonlar Sakre raketalari va UB-16 va UB-32 S-5 havo desant raketalari kabi aniq boʻlmagan raketalardan foydalangan.
Noyabr oyida juda samarali harakat bilan Hikmatyor qoʻshinlari baʼzi arab guruhlari partizanlari bilan Kobuldan 30 mil sharqda joylashgan Sarobi shahridagi elektr stansiyasini toʻsib qoʻydi, poytaxtga elektr energiyasini uzib qoʻydi va unga bogʻliq boʻlgan suv taʼminotini toʻxtatdi. Uning kuchlari va boshqa mujohidlar ham oziq-ovqat karvonlarining shaharga yetib borishiga to‘sqinlik qilgani xabar qilingan.
23-noyabr kuni oziq-ovqat vaziri Sulaymon Yaarin shahardagi oziq-ovqat va yoqilg‘i omborlari bo‘sh qolganini maʼlum qildi. Hukumat endi qattiq bosim ostida edi. 1992-yil oxirida Hizb-i Vahdat hukumatdan rasman chiqib ketdi va Hizb-I Islomiy bilan yashirin muzokaralar boshladi. 1992-yil dekabr oyida Rabboniy navbatdagi prezidentni saylash uchun shura chaqirishni keyinga qoldirdi. 1992-yil 29-dekabrda Rabboniy prezident etib saylandi va u butun Afgʻoniston vakillaridan iborat parlament tuzishga rozi boʻldi. Bu oy davomida Hizb-i Vahdat va Hizb-i Islomi Gulbiddin oʻrtasida Afgʻoniston Islomiy Davlatiga qarshi ittifoq mustahkamlangani ham diqqatga sazovor. Hizb-i Islomiy Hizb-i Vahdatni qoʻllab-quvvatlash uchun bombardimonlarga qoʻshilgan boʻlsa, Vahdat Dorulamonni qoʻriqlash kabi qoʻshma hujumlarni amalga oshirdi. 1992-yil 30-dekabrda Rishkordagi Hizb-e Islomi Gulbiddin kuchlaridan uchirilgan BM21 raketasi Pul-i Artan shahrida kamida bir bola halok boʻlgan.
Qandahor
Qandahorda hokimiyat uchun oʻta shiddatli kurash olib borgan va Kobuldagi muvaqqat hukumatga aloqasi boʻlmagan uch xil mahalliy pushtun qoʻmondoni Amir Lalay, Gul Ogʻa Sherzay va Mulla Naqib Ulloh boshchilik qilgan. Shahar pushtun qabilalarining murakkab nizolari tufayli qonunsizlik, jinoyat va vahshiylik markaziga aylandi.
Yanvar-fevral
1992-yil iyunidan buyon muvaqqat prezident, shuningdek, Jamiyat-e Islomiy partiyasining rahbari Burhoniddin Rabboniyning vakolatlari Kobulning faqat bir qismi bilan chegaralangan; shaharning qolgan qismi raqib militsiya guruhlari oʻrtasida boʻlingan holda qoldi. 19-yanvar kuni Hizb-e Islomi Gulbiddin kuchlari qoʻmondon Toʻran Kahlil nazorati ostida shahar janubidagi oʻz bazasidan Kobulga raketa hujumlarini qayta tiklashi natijasida qisqa muddatli oʻrtadagi shartnoma buzildi. Hizb-i Islomiy va Jamiyat-i Islomiy oʻrtasidagi bu toʻqnashuvda koʻplab uylar vayron boʻlgan, yuzlab odamlar halok boʻlgan va yaralangan.
Rabia Balxiy qizlar maktabi yaqinida qo‘mondon Sayid Ali Jan tomonidan egallab turgan „Hizb-i Vahdat“ posti atrofida shiddatli janglar bo‘lgani xabar qilingan. Bu davrda eng eʼtiborlisi Afshar turar-joyiga qarshi boshlangan raketa bombardimonlari boʻldi. Ushbu hududlarning baʼzilari, masalan, Vahdatning Ijtimoiy fanlar institutidagi shtab-kvartirasi harbiy nishonlar hisoblangan, nomutanosib miqdordagi raketalar, tank snaryadlari va minomyotlar tinch aholi yashaydigan hududlarga tushgan. Xabarlarga koʻra, Tap-I Salaamning Hayder tomonidan boshqariladigan front chizigʻidan Ali Akbar Qosemiy boshchiligidagi 095-divizion odamlari tomon koʻplab raketalar uchirilgan. Bu vaqt ichida Hizb-i Vahdat tomonidan sodir etilgan bir hujumda kamida 9 nafar tinch aholi halok boʻldi. 1993-yil 26-fevralda Shura-e Nazar va Hizb-e Islomi Gulbuddin bir-birlarining pozitsiyalarini bombardimon qilganda navbatdagi raketa bombardimonlari amalgaQoʻshimcha maʼlumot olish uchun asosiy maqolaga qarang:nishidan oldin 1000 ga yaqin odam oʻlgan janglarda tinch aholi vakillari asosiy qurbonlar boʻldi. Biroq ertasi kuni Hikmatyorning Hizb-i Islomi Gulbiddin va Hizb-i Vahdatning Kobuldagi raketalari natijasida yana 10 kishi halok boʻldi.
Afshar
Afshor operatsiyasi Burhoniddin Rabboniyning Afg‘oniston Islomiy Davlati hukumat kuchlarining Hizb-e Islomi Gulbiddin va Hizb-i Vahdat kuchlariga qarshi 1993-yil fevral oyida bo‘lib o‘tgan harbiy operatsiyasi edi. Eron nazoratidagi Hizb-i Vahdat va Pokiston tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan Hikmatyorning Hizb-i Islomi Gulbiddin bilan birgalikda Afshordagi pozitsiyalaridan Kobuldagi aholi zich joylashgan hududlarni o‘qqa tutmoqda. Ushbu hujumga qarshi turish uchun „Islomiy davlat“ kuchlari Vahdat pozitsiyalarini egallash, Vahdat rahbari Abdul Ali Mazoriyni qoʻlga olish va shaharning hukumat nazoratidagi qismlarini birlashtirish maqsadida Afsharga hujum qildi. Operatsiya Qobulning Afshar tumanidagi aholi zich joylashgan tumanida boʻlib oʻtdi. Afshar tumani Kobul gʻarbidagi Afshor togʻining etagida joylashgan. Tumanda asosan hazora etnik guruhi istiqomat qiladi. Abdul Rasul Sayyafning Ittehad-e Islomi qoʻshinlari operatsiyani tinch aholiga qarshi toʻqnashuvga aylantirdi. Ittehod va Vahdat kuchlari oʻz urushlarida tinch aholini qattiq nishonga olgan. Saudiya Arabistoni tomonidan qoʻllab-quvvatlangan vahhobiy Ittehad-e Islami shialarni, Eron nazoratidagi Hizb-i Vahdat esa sunniy musulmonlarni nishonga olgan.
Mart-dekabr
Pokiston va Saudiya Arabistoni vositachiligida mart oyidagi kelishuvga koʻra, Rabboniy va Hikmatyor 1994-yil oxirida saylovlar oʻtkazilgunga qadar hokimiyatni boʻlishishga kelishib oldilar. Hikmatyorning sharti Mas’udning mudofaa vaziri lavozimidan isteʼfoga chiqishi edi. Tomonlar 20-may kuni Jalolobodda yangi tinchlik kelishuviga kelishib oldilar, unga koʻra Masud mudofaa vaziri lavozimidan voz kechishga rozi boʻldi. Mas’ud tinchlikka erishish uchun isteʼfoga chiqqan edi. Hikmatyor dastlab bosh vazir lavozimini qabul qildi, biroq vazirlar mahkamasining bir majlisida qatnashgach, yana Kobulni tark etdi va Kobulni bombardimon qila boshladi va Kobul va uning atrofida bombali hujumlar, koʻcha janglari va raketa hujumlarida 700 dan ortiq odam halok boʻldi. Masud shaharni raketa hujumlaridan himoya qilish uchun mudofaa vaziri lavozimiga qaytdi.
Yanvar-iyun
1994-yilning yanvarida Doʻstum turli sabablarga koʻra Gulbiddin Hikmatyor kuchlariga qoʻshildi. Hizb-i Islomi Gulbiddin yangi ittifoqdoshlari Hizb-i Vahdat va Junbish-i Milliy bilan birgalikda Mas’ud kuchlari va muvaqqat hukumatga qarshi Sho‘ro Xamahangiy kampaniyasini boshladi. Bu davrda Hizb-e Islomi Gulbiddin Junbish havo kuchlaridan Jamiyat-i Islomiy pozitsiyalarini bombardimon qilishda ham, ularning askarlarini taʼminlashda ham foydalana oldi. Bu Hizb-e Islomi Gulbiddin nomidan kattaroq artilleriya bombardimoniga olib keldi. Hizb-i Islomi Gulbiddin va Junbish-i Milliy bu vaqt ichida Kobul markazining bir qismini egallashga muvaffaq boʻldi. Junbish kuchlari, ayniqsa, talon-toroj qilish, zoʻrlash va qotillikni sodir etganliklari uchun alohida ajralib turishgan 51-polk qoʻmondoni Shir Arab Qosim Jangal Bogʻ, Ismoil Divanah ["Majnun Ismoil"] va Abdul Cherik kabi baʼzi qoʻmondonlarni alohida taʼkidlanadilar. Afgʻoniston Adliya loyihasiga koʻra, 1994-yil iyunigacha boʻlgan bu davrda 25 ming kishi halok boʻlgan. Mikrorayon atrofidagi hududlar ayniqsa qonli edi. Hozirga kelib Kobul aholisi Kobuldan koʻplab koʻchib oʻtish tufayli Sovet davridagi 2 000 000 dan 500 000 ga kamaydi.
Iyul-dekabr
Human Rights Watch maʼlumotlariga koʻra, koʻplab Eron agentlari Hizb-i Vahdatga yordam berishgan, chunki „Eron Vahdatning harbiy qudratini va yangi hukumatdagi taʼsirini maksimal darajada oshirishga harakat qilmoqda“. Saudiyalik agentlar „vahhobiy Abdul Rasul Sayyaf va uning Ittehad-e Islomiy guruhini bir xil maqsadda kuchaytirishga harakat qilishdi“. „Tashqi kuchlar Afgʻonistondagi beqarorlikni oʻzlarining xavfsizlik va siyosiy rejalarini amalga oshirish imkoniyati sifatida koʻrdilar“. Human Rights Watch tashkilotining yozishicha, „odatda Ahmadshoh Mas’ud, Sibg‘atulloh Mojaddediy yoki Burhoniddin Rabboniy (muvaqqat hukumat) vakillari yoki Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi (XQXQ) rasmiylari tomonidan muzokaralar olib boriladigan sulh bitimlari bir necha kun ichida barbod bo‘ldi“.
Tolibon harakati birinchi marta 1994-yil avgust oyida Afgʻonistonni hozirgi korruptsiyalashgan rahbariyatidan ozod qilish va sof islom jamiyatini oʻrnatish maqsadi bilan harbiy maydonda paydo boʻlgan. Harper’s Weekly jurnalining 2009-yil dekabr sonida toliblar Qandahor shahri atrofidagi tumanlardan kelib chiqqani haqida xabar berilgan edi. 1994-yil oktyabrga kelib Tolibon harakati Pokiston       tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Tolibon Markaziy Osiyoga savdo yoʻllari xavfsizligini taʼminlash va Kobulda oʻz manfaatlariga mos hukumat oʻrnatish yoʻlidan bordi   Pokistonlik siyosatchilar o‘sha vaqtlarda Tolibonni qo‘llab-quvvatlaganini qayta-qayta rad etishgan. Ammo Pokiston ichki ishlar vaziri Nasirulloh Bobar kabi yuqori martabali amaldorlar keyinchalik „Tolibonni biz yaratdik“ deb taʼkidlaydi va Pokistonning sobiq prezidenti Musharraf „magʻlubiyatga uchraganimiz“ uchun „biz Tolibon tomonida boʻldik“ deb yozadi. Tolibonga qarshi kuchlar.