cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spitamen
Lekin Spitamen vaziyatga toʻgʻri baho berib, jang qilishdan voz kechadi va Maroqanda qamalini boʻshatib, massagetlar bilan qoʻshilish uchun chekinadi. Spitamen oʻziga qoʻshilgan 600 massaget otliqlari bilan choʻlga yaqin sayxonlikda oʻrnashib oladi va makedoniyaliklarga qarshi ajoyib usulda jang qilishga qaror qiladi. U dushman hujumini ham kutmaydi, oʻzi ham unga hujum qilmaydida dushman piyodalari atrofida ot choptirib, unga oʻq yomgʻiri yogʻdiradi, bordiyu makedoniyalik otliq jangchilar horigan otlarida ularga tashlanishga harakat qilgudek boʻlsalar, Spitamenning ildam baquvvat otlari osongina ulardan uzoqlashardi. Shu tariqa jang qila-qila makedon qoʻshinini tinkasini quritganlar. Dushmanlardan koʻpi oʻlgan, yarador boʻlgan.
Makedon qoʻshini koʻp talafot bergach, toʻrtburchak boʻlib saflanib, Politimet (Zarafshon) daryosi oʻrtasida joylashgan oroldagi toʻqayzorga chekingan. Bu yerda ham Spitamen ularni tinch qoʻymaydi. Makedon otliqlarining bir qismi otryad boshligʻidan beruxsat daryoni kechib oʻta boshlaydi, uning ortidan piyodalar tartibsiz suratda ergashishadi. Spitamen kamonchilari va massagetlar daryodan oʻtganlarni oʻldirib, oʻtishga harakat qilayotganlarni esa kamondan oʻqqa tutadilar. Ayni paytda Spitamen suvoriylari va massagetlar daryodagi orollardan biriga chiqib, omon qolmoqchi boʻlgan raqibga qarshi otlarini suvga haydab qanotlardan hujum qiladilar. Makedoniyaliklarning bir qismi massagetlar qoʻygan pistirmaga tushib qolib, barcha makedon harbiy boshliqlari oʻldiriladi, bor-yoʻgʻi 40 suvoriy va 300 piyoda qochib qutuladi, xolos. Mana shu tariqa Spitamenning harakatchan otliqlari ketma-ket jangga kirishmay, raqibni asta-sekin tuzoqqa tushirib, uning yirik otryadini qirib tashlashga erisha olgan. Aleksandr hech qachon bunchalik yirik magʻlubiyatga uchramagandi. Shuning uchun Spitamenga qarshi oʻzi otlanadi, Spitamen atayin choʻlga chekinadi. Biroq Aleksandr uning hiylasiga uchmay, orqasiga qaytib, alamini tinch aholidan oladi – qishloqlarga oʻt qoʻyib, 120 mingdan ortiq aholini qirib tashlaydi.
Miloddan avvalgi 328-yilda, Aleksandr Spitamenning koʻchmanchi massagetlar orasida yashirinib yurganidan xabardor boʻlgach, ularga qarshi qoʻshin yubordi. Ammo Spitamen 600 otliq bilan toʻsatdan Baqtriyada paydo boʻlib, Aleksandr qoʻshiniga hujum qilgan. Biroq jangda magʻlub boʻlgan. Spitamen omon qolgan massagetlar bilan choʻlga yashirinadi. Aleksandrning oʻch olishidan qoʻrqqan massagetlar boshliqlari Spitamenning boshini kesib, Aleksandrga yuboradilar. Qoʻzgʻolon rahbari halok boʻlishiga qaramay, xalq harakati yana bir yil davom etgan. Spitamenning qizi Apama Aleksandrning lashkarboshisi Salavkka berilgan, bu nikohdan salavkiylarning mashhur hukmdori Antiox tug'ilgan.
Amur neolit madaniyati
Amur neolit madaniyati -Amur daryosi havzasidagi neolit (miloddan avvalgi 5- ming yillikning oxirlari va 1-ming yillikning boshlarigacha) ma-daniyati yodgorliklari. Kulolchilikda spiralsimon naqshlar, tagi qizil qora bezaklar paydo boʻlgan. Toshdan ishlan-gan ov qurollari (bolta, nayza uchi va 455sh.k.) topilgan. Keyingi davrda boʻyni uzun idishlar, silliq pichoqlar, oq ne-frit uzuklar, yirik tosh boltalar paydo boʻlgan. Evoron koʻli yaqinidagi Sargol qishlogʻidan topilgan soʻnggi neolit dav-riga oid buyumlar keyingi davrlarda quyi Amurga shimolida yashagan qabilalar koʻchib kelganini tasdiqlaydi. Ad.: Istoriya Sibiri s drevneyshix vremyon do nashix dney, t. 1, L., 1968.
Dyakonov sirt to'lqini
Dyakonov sirt to'lqinlari ( DSWs - Dyakonov surface waves) - bu izotrop va bir o'qli-ikkilantirib sindiruvchi muhit o'rtasidagi chegara(interfeys) bo'ylab tarqaladigan sirt elektromagnit to'lqinlari. Ular nazariy jihatdan 1988-yilda rus fizigi Mixail Dyakonov tomonidan bashorat qilingan. Boshqa turdagi akustik va elektromagnit sirt to'lqinlaridan farqli o'laroq, DSW ning mavjudligi tutashuvchi muhitlarning simmetriyasidagi farq bilan bog'liq. U izotrop o'tkazuvchi muhit va anizotrop bir o'qli kristal o'rtasidagi interfeysni ko'rib chiqdi va ma'lum sharoitlarda interfeysda lokalizatsiya qilingan to'lqinlar mavjud bo'lishi kerakligini ko'rsatdi. Keyinchalik, shunga o'xshash to'lqinlar turli yo'nalishdagi ikkita bir xil bir o'qli kristallar orasidagi interfeysda mavjud bo'lishi taxmin qilingan. Ilgari ma'lum bo'lgan elektromagnit sirt to'lqinlari, sirt plazmonlari va sirt plazmon polaritonlari interfeysni tashkil etuvchi materiallardan birining o'tkazuvchanligi manfiy bo'lsa, ikkinchisining musbat bo'lishi sharti bilan mavjud bo'ladi (masalan, plazma chastotasidan quyida havo/metall interfeysi uchun). Bundan farqli o'laroq, DSW ikkala material ham shaffof bo'lganda tarqalishi mumkin; shuning uchun ular deyarli yo'qotishlarga uchramaydi, bu ularning jalb qiluvchi jihatidir.
So'nggi yillarda DSWning ahamiyati va potensiali ko'plab tadqiqotchilarning e'tiborini tortdi: ikkala tutashgan materiallardan birining yoki ikkalasining tarkibiy xususiyatlarining o'zgarishi, masalan, har qanday kimyoviy yoki biologik agentning infiltratsiyasi tufayli - to'lqinning xususiyatlarini o'lchovli o'zgartirish mumkin. Binobarin, ko'plab potensial tajribalar, jumladan, integratsiyalashgan optika, kimyoviy va biologik sirtni zondlash uchun qurilmalar va boshqalar ko'zda tutilgan Biroq, DSW uchun zarur shart-sharoitlarni hosil qilish oson emas va shuning uchun DSW ning birinchi prinsipial eksperimental kuzatuvi dastlabki bashoratdan atigi 20 yil o'tgach amalga oshirildi.
Ain El Assel
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Ain El Assel — Jazoirning El Taref viloyatidagi shaharcha va kommunadir. 1998-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, uning aholisi 12,482 kishidan iborat.
Dyakonov sirt to'lqini
Fizik xususiyatlar
1-havolada ko'rib chiqilgan eng oddiy konfiguratsiya. o'tkazuvchanligi
ε
bo'lgan izotrop material va oddiy va g'ayrioddiy to'lqinlar uchun mos ravishda
Amur qoʻltigʻi
Amur qoʻltigʻi — Buyuk Pyotr qoʻltigʻining shimoli-gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinidagi ichki qoʻltiq (Yapon dengizi). Uz. qariyb 65 km, eni 9 — 20 km, chuq. 20 m gacha. Kishda muzlaydi. Amur qoʻltigʻi sohilida Vladivostok port shahri bor.
Dyakonov sirt to'lqini
Fizik xususiyatlar
ε0
va
εe
o'tkazuvchanlikka ega bo'lgan bir o'qli kristall orasidagi interfeysdan iborat. Kristal C o'qi interfeysga parallel. Ushbu konfiguratsiya uchun
sharti bajarilgan taqdirda, DSW C o'qiga nisbatan ma'lum burchak oraliqlari ichida interfeys bo'ylab tarqalishi mumkin. Shunday qilib, DSW faqat musbat ikkilantirib sindiruvchi kristalli interfeyslar tomonidan yezaga keladi(
εe > ε0
DSW fazaviy va guruhiy tezligi (
Δθph
) uchun burchak intervallari boshqacha. Faza tezligi oralig'i
η2
ga proportsional va hatto eng kuchli ikkilantirib sindiruvchi tabiiy kristallar uchun juda tor
Δθph ≈ 1°
( rutil ) va
Δθph ≈ 4°
( kalomel ). Biroq, fizik jihatdan muhimroq bo'lgan guruh tezligi oralig'i sezilarli darajada kattaroqdir (
η
ga mutanosib). Hisoblar rutil uchun
Δθgr ≈ 7°
Δθgr ≈ 20°
Orglandes
Orglandes Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Manche departamenti Cherbourg-Octeville tumani tarkibiga kiradi.
Dyakonov sirt to'lqini
Fizik xususiyatlar
ni beradi.
Orglandes
Aholisi
315 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 34,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 9,2 km2.
Dyakonov sirt to'lqini
Perspektivlar
DSW muvaffaqiyatli tarqalishi uchun zarur bo'lgan qattiq anizotropiya shartlari, xususan, tarkibiy materiallardan kamida bittasining yuqori darajadagi ikkilantirib sindirishi va tabiiy ravishda mavjud bo'lgan ushbu talablarga javob beradigan materiallar soni bilan cheklanganligi tufayli DSW material tizimlarining keng ko'lamda eksperimental tekshiruvi va tegishli amaliy qurilmalarning evolyutsiyasi cheklangan. Biroq, bu yangi sun'iy muhandislik metamateriallari va inqilobiy materiallar sintezi texnikasi asosida o'zgaradi.
DSW ning anizotropiyaga va shu tariqa ta'sirga o'ta sezgirligi, ularning yo'qotish xususiyati kamligi (uzoq masofa) bilan birga, ularni keyingi avlod yuqori tezlikda uzatish va o'qish texnologiyalari uchun yuqori sezgirlikdagi taktil va ultratovushli sezgirlikni ta'minlash uchun ayniqsa jozibador qiladi. . Bundan tashqari, DSW ni noyob yo'nalish - optik signallarni boshqarish uchun ishlatish mumkin.
Campora
Campora Italiyaning Campania mintaqasida joylashgan kommunadir. Salerno provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 29 km2. 563 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Dyakonov sirt to'lqini
Havolalar
<references group="" responsive="1">
IC 664
IC 664 Arslon yulduz turkumidagi E-S0 (elliptik spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Windows Server 2003
Windows Server 2003 (ichki versiyasi — Windows NT 5.2) — Windows NT oilasiga kiruvchi, Microsoft tomonidan serverlar uchun yaratilgan operatsion sistema. Windows Server 2003 — 2003 yilning 24-aprelida chiqarilgan. Hozirgi kunda Windows Server 2003 serverlar uchun asosiy operatsion sistemasidir.
Voytala
Voytala (shuningdek, Voitala va Votala) — Ozarbayjon ning Zaqatala tumanıdagi qishloq. Qishloq Maqov Munitsipalitet tarkibiga kiradi It is renowned locally for its wheat and stern mothers..
Nisterberg
Nisterberg Germaniyaning Rheinland-Pfalz yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Altenkirchen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 4,54 km2. 389 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Nisterbergning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Windows Mail
Windows Mail — Microsoft tomonidan yaratilgan elektron pochta va yangiliklar mijozi boʻib boshidan Windows Vista tarkibiga kiritilgan.
Amudaryo xazinasi
Amudaryo xazinasi, „Oʻkuz xa-zinasi“ — miloddan avvalgi 4-2-asrlarga oid zargarlik buyumlari majmuasi. 1877 yil Vaxsh va Panj daryolarining Amudaryoga quyilish yerida, Taxtiqubod kechuvi yaqinida topilgan, 179 oltin va 7 kumush buyum hamda oʻsha davrlarda zarb qilingan 1500 ta kumush va chaqa (asosan miloddan avvalgi 4-asr oxiri — 2-asr boshi) tangadan iborat. Oltin zeb-ziynatlar, bilaguzuk, uzuk, zirak, marjon, boʻyintumor, toʻqa va muhrlar hamda odam, kiyik, echki, gʻoz, baliq va boshqa jonivorlarning quyma oltin haykalchalari, shuningdek, oltindan yasalgan ot-aravacha, jomchalar bor. Buyumlarni turli davr ustalari ishlagan boʻlib, axomaniylar, mahalliy yunon-baqtriya va saklar madaniyatiga mansub. Oltin va kumush tangalarga makedoniyalik Iskandar, salavkiylar hamda Yunon-Baqtriya davlati hukmdorlari Diodot va Yevtidemlar nomlari zarb qilingan. 453Ular Afgʻoniston va Xindiston orqali Londondagi Britaniya muzeyiga (1897) olib ketilgan. Buyumlardagi naqshlar va quyma haykalchalar skiflarning „podsho maqbaralari“dan topilgan oltin va kumush buyumlardagi jangchi va hayvon tasvirlariga oʻxshab ketadi. Bu Gerodotnit „saklar Qora dengiz boʻylarida yashovchi skiflar bilan yaqin“ degan maʼlumotini tasdiqlaydi. Amudaryo xazinasi Kichik Osiyo, Eron va Turonni qamrab olgan ulkan hududda miloddan avvalgi 5-3-asr larda yashagan xalqlarning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va siyo-siy hayoti bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan nodir yodgorlikdir. Ad-: Amudarinskiy klad: Katalog vistavki, L., 1979.
Bihartorda
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
Puntallana
Puntallana Ispaniyaning Kanar orollari mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Santa Cruz de Tenerife provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 35,10 km2. Aholisi — 2425 kishi (2010).
Bihartorda
right|thumb|300x300px|Vengriyadagi [[Vengriya|Hajd-Bihar okrugi joylashgan joy]] Bixartorda — Vengriyaning sharqiy qismi Shimoliy Buyuk tekislik mintaqasi Hajdu-Bixar okrugi hududidagi qishloq.
Geografiyasi
Qishloqning aholisi 941 kishi (2015).
Atma, İliç
Atma — Turkiyaning Erzincan viloyati İliç tumaniga qarashli qishloq. Qishloqda Atma qabilasining kurdlari istiqomat qiladi va 2022-yilda 44 kishidan iborat edi.
Clifton (Texas)
Clifton AQShning Texas shtatida joylashgan shahardir. Bosque okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
3442 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga auto nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,3 km2. Shundan 5,3 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 205 m balandlikda joylashgan.
Pleasantville (Venango County (Pennsylvania)
Pleasantville AQShning Pennsylvania shtatida joylashgan shahardir. Venango County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
827 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 2,5 km2. Shundan 2,5 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 403 m balandlikda joylashgan.
Saltillo (Mississippi)
Saltillo AQShning Mississippi shtatida joylashgan shahardir. Lee okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
4752 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga auto nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 22,6 km2. Shundan 22,6 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 98 m balandlikda joylashgan.
Saint-Just-près-Brioude
Saint-Just-près-Brioude Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Loire departamenti Brioude tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
394 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 8,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 49,3 km2.
Cléon-d'Andran
Aholisi
840 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 81,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 10,3 km2. Dengiz sathidan 165 – 222 m balandlikda joylashgan.
Amfibiya
"Amfibiya" (amphibios — ikki xil hayot kechiruvchi) — 1) suvda va quruqlikda yura oladigan avtomobil; kuzovi suv oʻtkazmaydi, suvda suzganida eshkak vinti yoki suv otuvchi harakatlantirgichi uni yurgizadi; suv ruli yordamida boshqariladi; 2) yerdan va suvdan koʻtariladigan hamda yerga va suvga qoʻnadigan, gʻildirakli shassisi boʻlgan samolyot; 3) qorda, suvda, muzda harakatlanishi uchun changʻili kuzovi oʻrniga qayiqchangʻi oʻrnatilgan aerochana; 4) suvda va quruklikda harakatlanadigan jangovar mashina (tank, bronetransporter va boshqalar).
Windows NT 4.0
Windows NT 4.0 — Microsoft tomonidan yaratilgan, Windows NT oilasiga kiruvhi va ohirgi shunaqa nom bilan chiqqan operatsion sistema. Microsoft tomonidan chiqarilgan keyingi operatsion sistema Windows 2000 nomi bilan chiqqan.
Saint-Just-Malmont
Saint-Just-Malmont Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Loire departamenti Yssingeaux tumani tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 23,2 km2.
Yazılı, Ağrı
Yazılı Murat — Ağrı viloyatining markaziy tumanidagi qishloqlaridan biri.
Islom
Islom  (اَلْإِسْلَامُ, al-’Islām — „boʻysunish“, „itoat etish“) — jahon da keng tarqalgan uch din dan (xristianlik va buddaviylik bilan bir qatorda) biri. Islom diniga eʼtiqod qiluvchilar arabcha „muslim“ („sadoqatli“; koʻpligi „muslimun“) deb ataladi. „Muslim“, „muslimun“ soʻzining boshqa xalq lar orasida oʻzgacha talaffuz etish (masalan, forslar da — musalmon, oʻzbeklarda — musulmon, qirgʻiz va qozoq larda — musulmon, Ukraina va Rossiyada — basurman) natijasida bu dinga eʼtiqod qiluvchilar turli nom bilan ataladi, lekin bularning ichida hozir musulmon ibora si keng tarqalgan.
Jahonda dunyo aholi sing 24,9%i, yaʼni 1,1—1,8 milliard kishi Islomga eʼtiqod qiladi. Musulmonlarning 2/3 qismidan koʻprogʻi Osiyo da yashaydi va bu qitʼa aholisining 20%idan ortiqrogʻini tashkil etadi. Qariyb 30% musulmonlar Afrika ga toʻgʻri keladi (qitʼa aholisining deyarli yarmi). Dunyoda musulmon jamoalari mavjud boʻlgan 120 dan ortiq mamlakatdan 40 dan ziyodida musulmonlar aholining koʻpchiligini tashkil qiladi — Shimoliy Afrika, Gʻarbiy Osiyoning barcha mamlakatlarida (Kipr, Livan, Isroil, mustasno), Senegal, Gambiya, Niger, Somali, Afgʻoniston, Pokiston, Bangladesh, Indoneziya va boshqa baʼzi mamlakatlarda aholining 80%dan ortigʻi musulmonlardir; bir qancha mamlakatlarda musulmonlar aholining yarmidan 80%igacha tashkil qiladi (Gvineya, Mali, Livan, Chad, Sudan). Malayziya va Nigeriyada qariyb yarmi, baʼzi bir mamlakatlar (Gvineya-Bisau, Kamerun, Burkina-faso, Syerra-Leone va boshqa)da musulmonlar ozchilikni tashkil qilsa ham, taʼsir doirasi kuchli. Musulmonlarning soni jihatdan eng yirik davlatlar — Indoneziya, Hindiston, Pokiston va Bangladesh; musulmonlarning anchasi Markaziy Osiyo mamlakatlari, Xitoy, Tailand, Efiopiya, Tanzaniya, Kiprda, Yevropa ning ayrim mamlakatlari (Bosniya va Gersegovina, Albaniya, Buyuk Britaniya, GFR, Fransiya va boshqa), Amerika qitʼa si mamlakatlari (AQSh, Kanada, Argentina, Braziliya, Gayana, Surinam, Trinidad va Tobago)da, Avstraliyada, Fiji orollarida yashaydi.thumb|Davlatlar aholisi tarkibi islom dinida eʼtiqod qiluvchi 10% Yashil : [[Sunniylik|sunniy mintaqalar, Qizil : shiya mintaqalar, Koʻk : Ibodiylar (Ummon)|left|266x266px]]
Islom VII asrda Hijoz (Gʻarbiy Arabiston)da paydo boʻldi. Uning asoschisi Muhammad sanaladi. Islom dinining paydo boʻlishi xususida Islom manba lariga asoslangan diniy anʼanada u ilohiy hodisa, insonlarni toʻgʻri yoʻlga solish uchun Alloh taolo tomonidan yuborilgan oxirgi taʼlimot deb hisoblanadi. Islom talqinida dastlab yahudiy va xristianlar ham aynan musulmonlar eʼtiqod qilgan xudoga ishonganlar. Shu Xudo, yaʼni Alloh odamlarga paygʻambar lar va elchilar yuborgan, ammo insonlar paygʻambarlar taʼlimotini buzganlar. Shuning uchun Alloh insonlarga oxirgi rasul etib Muhammadni tanladi, unga oʻzining kalomi — Qurʼon nozil qildi. Muhammad oldin oʻz hamshaharlarini, soʻng barcha arablarni koʻplab qabila xudolariga sigʻinishdan voz kechish va yagona Xudo — Allohga eʼtiqod qilish, solih hayot kechirish, u dunyoda jannat ga tushish uchun bu dunyoda ezgu ishlar qilishga daʼvat etdi. Qurʼonga koʻra, arablar va yahudiylarning umumiy bobokaloni Ibrohim Allohga birinchi boʻlib imon keltirgan. Demak, Islom batamom yangi eʼtiqod emas, balki Ibrohimga nozil boʻlgan dinidir. thumb|302x302px|[[Islom|Islomning turli tarmoqlari]] Muhammadga, 40 yoshida (milodiy 610-yil) vahiy (ilohiy koʻrsatma) kelishni boshladi, biroqbir necha nufuzli yaqin qarindoshlar ini hisobga olmaganda, Makka ning koʻpchilik aholisi, ayniqsa, Quraysh qabilasining zodagonlari uning targʻibotlariga ochiqdan-ochiq qarshi chiqdilar. Muhammadni yolgʻonchiga chiqarib juda katta zulm koʻrsatildi. Dastlab bir guruh musulmonlar Habashiston ga hijrat qilishdi, Yasrib dagi Banu Avs va Banu Hazraj qabilalarining vakillari 622-yilda musulmon jamoasini oʻziga qabul qilish, Muhammadni paygʻambar va Allohni yagona deb tan olishdi. Hijrat nomini olgan bu voqea Islom tarixi da burilish yasadi. Koʻchib oʻtgan kishilar muhojirlar (koʻchib kelganlar), Madinada Islomni qabul qilganlar ansorlar (tarafdorlar) deb ataldilar. Madina va Makka oʻrtasida boshlangan kurash 8 yil davom etdi (qarang Badr jangi, Uhud jangi, Xandaq jangi va boshqa). 628-yilda Makka zodagonlari Muhammad bilan kelishishga majbur boʻldilar (qarang Xudaybiya sulhi). 630-yilda musulmonlar qoʻshini hech qanday qarshiliksiz Makkaga kirib bordi. Makka aholisi yoppasiga Islom dinini qabul qildi va Muhammadni Allohning elchisi deb eʼtirof etdi. Ana shundan boshlab Makka Islom dini markaziga, Kaʼba musulmonlarning muqaddas ziyoratgoh iga aylangan. Muhammad vafot etgan 632-yilda Arabiston yarimoroli toʻla birlashtirilgan, uning aksariyat aholisi Islom dinini qabul qilgan edi. Arabistonning siyosiy, iqtisodiy, etnik va madaniy jihatlardan birlashishida Islom dini muhim omil boʻlib xizmat qildi.
Muhammad vafotidan soʻng, Abu Bakr Siddiq, Umar ibn Xattob, Usmon ibn Affon va Ali ibn Abu Tolib paygʻambarning oʻrinbosari (xalifa) sifatida hukmronlik qildilar. Ular va ulardan keyingi xalifalar VII-VIII asrlarda Iroq, Falastin, Suriya, Eron, Movarounnahr, Misr, Shimoliy Afrika, Pireney yarimoroli, Shimoliy Hindiston ni fath qilishdi. Bir asrdan kamroq vaqt davomida Shimoliy Xitoy dan Ispaniya gacha, Kavkazortidan Hind okeani gacha boʻlgan katta hududni zabt etdilar va Islom dinini yoydilar (qarang Arab xalifaligi).
Islomning muqaddas kitobi Qurʼondir. Musulmonchilikda bu kitobning butun mazmuni Allohning vahiy qilgan dalolati deb tushuniladi. Islomning aqidalari, eʼtiqod talablari, huquqiy va axloqiy meʼyorlari, cheklash va taʼqiqlari Qurʼon bilan birga uning tafsirlarida, hadis toʻplamlari va shariat qoʻllanmalarida, shuningdek, VIII-XII asrlarda vujudga kelgan ilohiyot adabiyotlarida oʻz ifodasini topgan.
Islomning asosiy aqida si — „Allohdan boshqa iloh yoʻq va Muhammad uning rasuli“. Islom ilohiyotining ilk shakli — kalom boʻlib, VIII asrda Arab xalifaligida vujudga kelgan. Mutakallimlar Islom dini aqidalarini ishlab chiqqanlar.
Islom dini 5 „asos“ yoki „ustun“ (arkon ad-din al-islomiy)ga ega:
Shulardan birinchisi iymon va qolganlari ibodat deb eʼtirof etilgan. Imon 7 aqidani — Allohga, uning farishta lariga, muqaddas kitoblariga, paygʻambarlariga, oxirat kuniga, taqdir (yaxshilik va yomonlik Allohning irodasi bilan boʻlishi)ga va oʻlgandan keyin tirilishga ishonishni oʻz ichiga oladi. Islomda roʻza hayiti, qurbonlik va qurbon hayiti, aqiqa, mavlid kabi oʻziga xos diniy marosim va bayram lar tarkib topgan. Bundan tashqari, mahalliy xalqlarda Islomgacha mavjud boʻlgan urf-odatlar, jumladan, fol ochirish, dam soldirish, aziz-avliyo larga, muqaddas joylarga sigʻinish ham Islom marosimchiligiga moslashib ketgan. Bu narsa, ayniqsa, Markaziy Osiyo musulmonlari orasida hali hanuz saqlanib qolgan. Aslida, Islom aqidasiga koʻra, joylarga sigʻinish, shaxslarga sigʻinish, fol ochish va fol ochdirish, harom qilingan, yaʼni Alloh taolodan oʻzgasidan koʻmak soʻrash taʼqiqlangan.
Islomda ilk davrdan paydo boʻlgan eng birinchi yirik muammo — oliy hokimiyatni egallashga paygʻambardan keyin kim haqliroq, degan masala boʻldi. Ali tarafdorlari „ shia “ nomini olib, Islomda birinchi boʻlinishni boshlab berdilar. Uchinchi xalifa Usmon aynan shu boʻlinishning qurboni sifatida jon taslim qildi. Ikki taraf — sunniylik va shialik oʻrtasidagi kurash asnosida xorijiylar deb atalgan uchinchi yoʻnalish ham paydo boʻldi, ammo Islom tarixi uzra sunniylik (90%dan ziyod) asosiy yoʻnalish boʻlib keldi. Oʻrta asrlar da hukmronlik qilgan abbosiylar, saljuqiylar, ayyubiylar, mamluklar, usmonli turklar, temuriylar sulola lari sunniylikda edilar. Hozirgi kunda ham sunniylar musulmonlarning mutlaq koʻpchiligi (93%)ni tashkil etadi. Birdan-bir davlat — Eron da shialik rasmiy diniy yoʻnalish sifatida qabul qilingan. Iroq, Livan, Shimoliy Yaman, Ozarbayjon va Afgʻonistonda shialarning yirik jamoalari mavjud. Ummon va Shimoliy Afrikada xorijiylarning baʼzi toifalari saqlanib qolgan.
Musulmon huquqshunoslig i — fiqh da 4 sunniy (hanafiylik, shofiʼiylik, molikiylik, hanbaliylik) va 1 shia (Jaʼfariylik) mazhablari shakllangan. Mazhablar diniy firqalardan farq qiladi. Firqalar, asosan, geografik va iqlimiy omillar hamda Islomni qabul qilgan xalqlarning oldingi madaniyati, anʼanalari va diniy tasavvurlari taʼsirida vujudga kelgan. Ularning aksariyati shia yoʻnalishiga mansub boʻlib, eng yiriklari — imomiylar, ismoiliylar va zaydiylar dir. Islomda ilk davrlardan shariat (barcha toʻla rioya qilinishi kerak boʻlgan qonunchilik) bilan tariqat (faqat ayrimlar Alloh xayrixohligiga muyassar boʻlishi mumkinligi) yonma-yon rivojlanib kelgan. Tariqat asoschilari — murshid larning „valiyneʼmati“ asrlar osha hozirgi avlodgacha yetib keladi, degan tushuncha bor. VIII-IX asrlarda Islomda diniy-falsafiy oqim — tasavvuf paydo boʻldi. Sharqda eng mashhur boʻlgan tasavvuf tariqatlari — naqshbandiylik, qodiriylar, shoziliylar dir.
Islom dinining muhim xususiyatlaridan biri — uni qabul qilgan xalqlar vakillari uchun Islom aqidalarini ishlab chiqishda ishtirok etish imkoniyatini berganidadir. U oʻziga xos 3 taraqqiyot bosqichi yoki davrni oʻtadi. Birinchisini, shartli ravishda, Qurʼon davri deb atash mumkin. Qurʼoni Karimda oʻz aksini topgan Arabiston aholisining diniy ong i darajasini ifoda etuvchi diniy-siyosiy va ijtimoiy qarashlar, huquqiy va axloqiy mezonlar butun musulmon olami uchun hozirgacha shak-shubhasiz umumiy qadriyat hisoblanadi. Deyarli 4 asr davom etgan ikkinchi davr Islomda umumislomiy ahkomlar hukmronligi ostida turli fikrlar yoʻl qoʻyilgani bilan ajralib turadi. Islomdagi yoʻnalishlar, mazhablar va firqalar ana shu davrda paydo boʻldi. Musulmonlarning diniy birligi hal qilib boʻlmaydigan muammo boʻlib qoldi. X-XI asrlarda anʼanaga sodiq sunniylar bilan imomiy shialar, moʻʼtaziliylar hamda ashʼariylar oʻrtasida munosabatlar, ayniqsa, keskinlashib ketdi. Xalifa Qodir (991 — 1031) anʼanaviy Islomni qonun asosida barcha uchun majburiy boʻlgan davlat dini deb qaror toptirishga urinib koʻrdi. Shu maqsadda anʼanaga sodiq ilohiyot chilar imzolagan „Dinning qodiriy ramzi“ eʼlon qilindi. Unda „haq din“ deb eʼlon qilingan anʼanaviy diniy taʼlimotning asosiy qoidalari mufassal bayon qilib berildi, undan chetga chiqish jazolashga loyiq eʼtiqodsizlik deb qaraldi, biroq bu tadbir ham Islomda diniy birlik oʻrnatilishiga olib kelmadi. Gʻoyaviy kurash keyingi asrlarda ham davom etdi. Islomdagi uchinchi taraqqiyot bosqichi musulmon dunyosi „chekka“ oʻlkalarining ahamiyati va oʻrni ortganligi bilan bogʻliqdir. Batamom oʻzga madaniy anʼanalarga ega boʻlgan xalqlar musulmon dunyosining maʼnaviy hayotiga qoʻshilgach, Islomga oʻz diniy-axloqiy tasavvurlari, huquqiy meʼyorlari va odatlarini olib kirdilar. Movarounnahr, Eron, Shimoliy Afrika, Hindiston, Indoneziya kabi yirik tarixiy-madaniy mintaqalarda Islom oʻziga xos xususiyatlar kasb etadi.
Amursana
Amursana (1722 — 1757) — Mon-goliyada 1755 — 58 yillardagi manjurlarga qarshi milliy ozodlik kurashi rahbarlaridan biri. Jungʻor (oyrat) xonligidagi mulkdorlardan, oʻrta hol oyrat aristokrat oilasidan. Galdan Se-renxon (1727 — 45) vafotidan soʻng tax-tni egallash uchun harakat qilgan, biroq boshqa daʼvogarlarning qarshiligiga duch kelib, Pekinga qochgan. Mongol ozodlik harakatining soʻnggi oʻchogʻi — Jungʻor (oyrat) xonligini tugatishdan manfaatdor boʻlgan manjurlar sulolasi A.ga yordam berish ni-qobi ostida Jungʻoriyaga katta armiya yuborgan va mam-lakatni bosib olgan (1755). Manjurlardan aldanganiga ishonch hosil qilgan A. Xalxa va Jungʻoriyadagi manjurlarga qarshi koʻtarilgan ozodlik harakatiga qoʻshilgan va Jungʻoriyada amalda uning rahbari boʻlgan, Xalxadagi qoʻzgʻolonni boshqargan Chingunjab bilan birga harakat qilgan. Uch yillik ozodlik kurashi nati-jasida qoʻzgʻolon 1758-yil manjurlar to-monidan shafqatsiz bostirilgan. Mon-gol xalqi ikki asrdan ortiq manjurlar asorati ostida qolgan. A. 1757-yil Rossiya hududiga qochib oʻtgan va bir oz vaqtdan soʻng chechak kasalidan vafot etgan.
Islom
Musulmon Sharqi VIII-XI asrlarda taraqqiyotda Gʻarbdan oldinda edi: gʻarb olimlari musulmon faylasuflari va tabib laridan saboq olishgan; gʻarb savdogar i Islom dunyosidagi savdoning koʻlamiga havas bilan qaragan; sharq tovarlari gʻarbda zeb-ziynat mollari hisoblangan. Sharq shaharlarining boyligi va hashamati gʻarb uchun afsona dek tuyulgan. Bularning barchasida asosiy mafkura vazifasini bajargan Islomning ijobiy xizmati buyuk, albatta, ammo XII-XIII asrlardan keyin musulmon dunyosi dastlab turgʻunlik, soʻng tanazzulga yuz tuta boshladi. Baʼzilar konservativ (qotib qolgan) din sifatida Islom taraqqiyotga toʻsiq boʻldi, deya unga katta ayb qoʻymoqchi boʻladilar. Aslida soʻnggi oʻrta asrlarda yuz bergan musulmon dunyosining tushkunligi juda murakkab ijtimoiy-iqtisodiy omillar bilan bogʻliq boʻlib, oʻsha davrdagi Islomning oʻzi ana shu tushkunlikning muayyan shaklidagi ifodasi edi.
XIX asr boshidan XX asrning 2-yarmigacha oʻtgan bir yarim asrlik davr Islomning rivojlanishida muhim burilish bosqichi boʻldi. Sharq mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishidagi oʻzgarishlar yangi sinf — milliy burjuaziya ning vujudga kelishi, milliy-ozodlik harakatining avj olishi — bularning hammasi Islomning jamiyat dagi mavqeiga boʻlgan qarashlarda ham, ijtimoiy hayotdagi yangiliklarni Islom nuqtai nazaridan baholashda ham oʻzgarishlar yasadi. Islom diniy-falsafiy va huquqiy meʼyorlarining yangi tarixiy sharoitga moslashish jarayoni XIX asr oʻrtalaridan boshlanib, hozirgacha davom etmoqda. Bu jarayonni koʻpgina tadqiqotchilar „Islom islohotchiligi“ deb ataydilar, u xristian reformatsiya sidan tubdan farq qiladi. Bu tafovut, birinchidan, shundan iboratki, mazkur jarayonlar turli davrlarda, turlicha muayyan tarixiy sharoitlarda roʻy berdi. Ikkinchidan, „Islom islohotchiligi“ dunyoviy hayotning turli jihatlarini diniy nuqtai nazardan qayta baholashda namoyon boʻldi va sof ilohiyotga doir masalalarga daxli boʻlmadi. Uchinchidan, Islomda xristianlarnikiga oʻxshash cherkov bilan ruhoniylarni bogʻlab turuvchi tizim boʻlmaganidan Islomdagi islohotlar xususiyatiga jiddiy taʼsir qildi.
Oʻrta asrlarda tarkib topgan musulmon sud tizimi da katta oʻzgarishlar yuz berdi. Musulmon huquqi tizimining oʻzi ham muayyan darajada oʻzgardi: shariat sudlari huquqi asta-sekin cheklana bordi; XIX asr oʻrtalariga kelib, Usmoniylar imperiyasi hududida shariat sudlari va dunyoviy sudlarning vakolati butunlay chegaralab qoʻyildi. Bir qancha mamlakatlarda shariatda koʻzda tutilmaydigan jinoyat kodekslari va boshqa huquqiy hujjatlar joriy qilindi. Misrda Muhammad Ali ning islohotlari va Usmoniylar imperiyasi dagi tanzimot siyosati (islohotlar) tufayli Islomning ijtimoiy hayotdagi mavqeida muayyan oʻzgarishlar roʻy berdi.
Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish talablari musulmon ilohiyotchilari va huquqshunoslarini islomning bir qancha anʼanaviy qoidalarini yangicha talqin etishga majbur eta boshladi, biroq bu jarayon oson kechmadi va uzoqqa choʻzilib ketdi. Bu jumladan, musulmon mamlakatlarida bank tizimi ni yaratish joizmi (yoki gunoh mi) degan masala yuzasidan boshlangan munozarada oʻz aksini topdi. Musulmon mamlakatlarida tadbirkorlik ning avj olishi shariat qoidalarini ham, musulmonchilikdagi boshqa anʼanaviy tamoyillarni ham yangicha talqin qilishga olib keldi. Ijtimoiy ong sohasida roʻy bergan oʻzgarish juda muhim rol oʻynadi. Bu, avvalo, milliy oʻzini anglash jarayoniga taalluqlidir. Shu jarayon davomida islomning barcha musulmonlarning birligi toʻgʻrisidagi anʼanaviy qoidasi yangicha maʼno kasb etdi. Jamoliddin al-Afgʻoniy musulmonlarning birdamligi gʻoyasini koʻtarib chiqdi. M. Abdu, Jamoliddin al-Afgʻoniy, Rashid Rizo va boshqaning gʻoyalari milliy-ozodlik harakatlariga turtki boʻlib koʻpchilik musulmon davlatlarining siyosiy mustaqilligiga erishuvida ijobiy rol oʻynadi. Ayni vaqtda islom birdamligi gʻoyasiga asoslangan xalqaro Islom harakati shakllana boshladi: 1926-yil da birinchi xalqaro musulmon tashkiloti — Islom olami kongressi (Muʼtamar al-alam al-islomi) tashkil qilindi. Shuningdek, Islomning goʻyo Muhammadning zamonidagi „asl“ tamoyillariga qaytishga daʼvat etishga turli fundamentalist ik oqimlar (qarang Vahhobiylik) va ularning tarkibida oʻz gʻoyalari uchun kurashda terror usuliga tayanuvchi guruhlar, ekstremistik toʻdalar paydo boʻldi. XX asrning 2-yarmida jamiyatda ijtimoiy adolat oʻrnatish masalasida ham Islom omilidan foydalanishga qaratilgan urinishlar sodir boʻldi (Eron Islom inqilobi, Liviya Jamahiriyasi va boshqa).
Bir qator mamlakatlar (MAP, Quvayt, Saudiya Arabistoni, Eron, Pokiston, Afgʻoniston va sh. k.)da Islom davlat dini (yoki rasmiy din) sifatida tan olingan. Ayrim mamlakatlarda „Islom“ soʻzi davlatning rasmiy nomi tarkibiga kiritilgan: Eron Islom Respublikasi, Pokiston Islom Respublikasi, Afgʻoniston Islom Respublikasi, Mavritaniya Islom Respublikasi va boshqa Osiyo, Afrika qitʼa sidagi baʼzi mamlakatlarda Islomning tarqalishiga musulmon partiyalari taʼsir qilmoqda, ular koʻpincha siyosatda muhim rol oʻynamoqda. Erondagi Islom Respublikasi partiyasi, Indoneziyadagi Birlik va taraqqiyot partiyasi, Malayziya dagi Panmalayziya islom partiyasi, Hindiston va Pokiston Jamoati islom partiyasi bunga misol boʻla oladi. Bir qancha mamlakatlarda diniy-siyosiy tashkilotlar (shu jumladan, qonundan tashqaridagi tashkilotlar — „ Musulmon birodarlar “, Islom ozodligi partiyasi) tarqalgan, koʻpgina diniy bilim yurtlari (qorilik maktablari, madrasa, musulmon universitetlari), islom jamiyatlari, missionerlik tashkilotlari, tijorat korxonalari (islom banklari, sugʻurta kompaniyalari) ishlab turibdi.
Musulmon sud ishlarini olib borish tizimi saqlanib qolmoqda. XIX asrning 70-80-yillaridagi shariatning ilgari amaliyotda bekor qilingan baʼzi bir qoidalarini tiklashga urinib kurildi (masalan, Pokiston da; Sudan da Prezident J. Nimeyri davrida, arab monarxiyalarida jinoiy ishlar uchun tan jazolari berish).
Oʻtgan asr 70-yillarining oxiri — 80-yillarining boshida xalqaro ishlarda hukumat darajasida yoki nohukumat darajasida ish olib boruvchi xalqaro musulmon tashkilotlari muayyan mavqega ega boʻla boshladi. Bunday tashkilotlardan eng nufuzlisi Islom konferensiyasi tashkiloti (Munazzamat al-muʼtamar al-islomi) boʻlib, u 1969-yil da tuzilgan, unga 55 mamlakat (Oʻzbekiston Respublikasi 1996-yil dan) aʼzo. Xalqaro nohukumat musulmon tashkilotlari orasida Islom olami uyushmasi, Islom olami kongressi, Islom olami tashkiloti, Yevropa islom kengashi, AQSh Oliy Islom kengashi va boshqani koʻrsatish mumkin. Ular, asosan, Islomni targʻib qilish va yoyish, diniy arboblarning xalqaro uchrashuvini tashkil qilish, turli mamlakatlardagi Islom jamoalariga yordam berish bilan shugʻullanadi.
Islom Turkiston mustamlakachilik davrini boshdan kechirgan paytda, ayniqsa, shoʻrolar davrida turli taʼqib va har tomonlama cheklashlarga duch keldi, ulamolarning taqdiri ayanchli boʻldi. Islomga oid bebaho kitoblar yoʻqotildi, muborak yodgorlik va qadamjo lar oyoqosti qilindi, din peshvolari eng xavfli yov, muxolif sifatida mahv etildi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyin, Islom dini hayotda munosib oʻrnini egallay boshladi. Musulmonlarning diniy ibodat va marosimlarni ado etishlari uchun sharoit yaratib berildi. Qurʼoni karim 2 marta oʻzbek tilida chop etildi (1992, 2001-yillar), hadis toʻplamlarining tarjimasi, Islom ulamolarining yuzlarcha kitoblari yana xalqqa yetkazildi. Hozirgi paytda Qurʼoni Karimning oʻzbek tilidagi beshta jumladan, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf („Tafsiri Hilol“, 1992-2005), Oltinxon Toʻra, Alouddin Mansur („Qurʼoni karim“ning oʻzbekcha izohli tarjimasi (Toshkent, 1991)), Shayx Abdulaziz Mansur („Qurʼoni Karim maʼnolarining tarjima va tafsiri“, 2004), muftiy Usmonxon Alimov („Tafsiri Irfon“) kabi oʻzbek olimlari tomonidan tayyorlangan maʼnolar tarjimalari va tafsirlari nashr etilgan. Islom tarixi manbalari va marosimlarini har tomonlama, ilmiy, xolisona oʻrganishga kirishildi, mutaxassis kadrlar tayyorlash yoʻlga qoʻyildi. Shu maqsadda Toshkent davlat sharqshunoslik instituti da islomshunoslik kafedra si ochildi (1992), deyarli barcha viloyatlarda diniy oʻquv yurtlari faoliyat koʻrsata boshladi, Toshkent Islom universiteti tashkil qilindi (1999), uning tarkibida Islomshunoslik ilmiy tadqiqot markazi ishlab turibdi.
Islom tarixi, manbalari, aqidalari, marosimlari, Qurʼoni Karim, Muhammad hayoti va faoliyati, paygʻambar hadis larini oʻrganish, tadqiq qilish Islomshunoslik fan ining asosiy vazifasi hisoblanadi. Bu sohadagi tadqiqotlar Islom tarqalgan mamlakatlarda, xususan, Movarounnahrda Islom va uning yozma manbalari paydo boʻlgandan buyon olib boriladi. Musulmon dini tarixi va Qurʼonni oʻrganish Amerika da (G. Grunebaum, X. Gibb, M. Vott va boshqa), Yevropa da (I. Goldsiyer, L. Kaetani, A. Masse, R. Sharl), jumladan, Rossiya da (A. E. Shmidt, V. V. Bartold, I. A. Krachkovskiy va boshqa) XIX asr oʻrtalaridan keng tus oldi. Shoʻro lar davridagi tadqiqotlarda Islomga, asosan, yagona marksistik mafkura nuqtai nazaridan kelib chiqib yondoshildi. Islomning insoniyat tamadduni tarixidagi ahamiyatini ommaga tushuntirishda, Turon zaminida yetishib chiqib islomiy ilmlar xazinasini boyitgan ulugʻ allomalarning merosini xalqqa yetkazishda Eshon Boboxon Abdumajidxon oʻgʻli, muftiy Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon, Alixontoʻra Sogʻuniy, marhum shayxlar Ismoil Maxdum (1893 — 1976), Abdugʻani Abdullo (1928—1999) va Yusufxon Shokirov (1926—2000)larning xizmati kattadir. XX asr oxirlaridan boshlab mamlakatimizda Islom boʻyicha obyektiv tadqiqotlar olib borish imkoniyati tugʻildi. Oʻzbekistonlik olimlar Islom manbashunosligi, Qurʼon tarjimasi va tafsiri, Islomdagi mazhablar, oqim lar, mashhur muhaddis va faqihlar, xalqaro Islom tashkilotlari, diniy bagʻrikenglik, diniy ekstremizmga oid bir qancha asarlar yozdilar (marhum M. A. Usmonov, shuningdek, N. Ibrohimov, H. Karomatov, A. Mansurov, A. Hasanov, Z. Husniddinov, Z. Islomov, U. Uvatov, B. Eshonjonov, B. Abduhalimov, A. Juzjoniy, A. Moʻminov, A. Azimov, R. Obidov va boshqalar).
Oʻzbekiston musulmonlari idorasida „Movarounnahr“ nashriyoti faoliyat koʻrsatadi, „Islom nuri“ gazeta si, „Hidoyat“ jurnal i nashr etiladi.
Etmologiyasi
Islom soʻzi, arab tilidagi Aslama soʻzining uch-harfli s-l-m oʻzagidan olingan boʻlib, oʻzbek tili dagi lugʻaviy maʼnosi „qabul qilish, taslim boʻlish, itoat etish yoki tobe boʻlish“dir. Shu yerdan Islomning maʼnosi, Allohga iymon keltirib unga itoat qilish, iymon keltirganlar esa, buni unga oʻzlarining ibodati, uning buyurgan amallarini bajarishi hamda politeizm (koʻpxudolik)ni inkor etish bilan namoyish etishlari lozim. Bu soʻz Qur’onda bir nechta maʼnolarda kelgan. Baʼzi oyatlarda Islomning sifatlaridan bir bu insondagi ichki pushaymonlik deb urgʻu beriladi:"Kimni Alloh hidoyat qilmoqchi boʻlsa, uning koʻksini Islomga ochib qoʻyadir." Boshqa bir oyatda Islom va din atamalari oʻzaro bogʻlanadi:" Yana shuningdek, boshqalar nazdida, Islom iymonning faqatgina tildagi tasdigʻi boʻlibgina qolmay, balki bu Allohga qaytish faoliyatidir.
Demografiyasi
Jahonda qariyb 1,1—1,8 milliard kishi Islom diniga eʼtiqod qiladi. Musulmonlarning ⅔ qismidan koʻprogʻi Osiyoda yashaydi va bu qitʼa aholisining 20 %idan ortiqrogʻini tashkil etadi. Qariyb 30% musulmonlar Afrikaga toʻgʻri keladi (qitʼa aholisining deyarli yarmi). Dunyoda musulmon jamoalari mavjud boʻlgan 120 dan ortiq mamlakatdan 40 dan ziyodida musulmonlar aholining koʻpchiligini tashkil qiladi — Shimoliy Afrika, Gʻarbiy Osiyoning barcha mamlakatlarida (Kipr, Livan, Isroil mustasno), Senegal, Gambiya, Niger, Somali, Afgʻoniston, Pokiston, Bangladesh, Indoneziya va boshqa baʼzi mamlakatlarda aholining 80% idan ortigʻi musulmonlardir; bir qancha mamlakatlarda musulmonlar aholining yarmidan 80% igacha tashkil qiladi (Gvineya, Mali, Livan, Chad, Sudan). Malayziya va Nigeriyada qariyb yarmi, baʼzi bir mamlakatlar (Gvineya-Bisau, Kamerun, Burkinafaso, Syerra-Leone va boshqa)da musulmonlar ozchilikni tashkil qilsa ham, taʼsir doirasi kuchli. Musulmonlarning soni jihatdan eng yirik davlatlar — Indoneziya, Hindiston, Pokiston va Bangladesh; musulmonlarning anchasi Markaziy Osiyo mamlakatlari, Xitoy, Tailand, Efiopiya, Tanzaniya, Kiprda, Yevropaning ayrim mamlakatlari (Yugoslaviya, Albaniya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya va boshqa), Shimoliy va Janubiy Amerika qitʼasi mamlakatlari (AQSh, Kanada, Argentina, Braziliya, Gayana, Surinam, Trinidad va Tobago)da, Avstraliyada, Fiji orollarida yashaydi.
Islomda boʻlinish
Sunniylik boʻyicha Abu Hanifa (Imomi Aʼzam)ning „al-Fiqh al-akbar“ asari eng nodir ilmiy meros sanaladi. Bu ishda Abul Hasan Ashʼariy bilan Abu Mansur Moturidiy larning xizmatlari beqiyosdir. Sunniylik yoʻnalishida shu ikki alloma asos solgan aqidaviy maktablar barcha sunniy ulamolar tomonidan eʼtirof etilgan. Sunniylik tamoyillari, asosan, quyidagilardan iborat:
Sunniylikda 4 ta diniy-huquqiy mazhab (hanafiylik, molikiylik, shofiʼiylik, hanbaliylik) mavjud. Sunniylik islomda anʼanaviy eʼtiqod yoʻli deb eʼtirof etilib kelgan.
Sunniylik bilan shialik oʻrtasida hokimiyat masalasida, ayrim diniy marosim va anʼanalarda birmuncha tafovutlar bor. Oʻzbekiston aholisining aksariyat qismi sunnilyikka eʼtiqod qiladi.
Orval (Manche)
Orval Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Manche departamenti Coutances tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
809 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 64,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 12,6 km2.
Capaccio-Paestum
Capaccio-Paestum Italiyaning Campania mintaqasida joylashgan kommunadir. Salerno provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 112 km2. 21 498 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Mahr
Mahr(turkcha mehr; sinonimi sadoq) - teng huquqli nikoh (zavoj) tuzilgan paytda xotiniga ajratib beradigan mulk. Mahr toʻlash - shunday nikohning asosiy sharti boʻlib, nikoh munosabatlari uchun xotinga toʻlanadigan haq sifatida qaraladi. Mahr faqat xotinga tegashli boʻlib, xotinning eri vafot etsa yoxud eri taloq etib beva qolgudek boʻlsa, uni moddiy taʻmin etgan. Ozmi-koʻpmi qiymatga ega va mulk huquqi joriy etilgan barcha narsa Mahr boʻlishi mumkin. Eng kam Mahr miqdori 10 dirham (30 g kumush), eng koʻpi cheklanmagan. Mahr quda tomonlarning oʻzaro kelishuvi bilan belgilanadi. Mahr miqdori va
Neknot
Neknot — Panjakent tumani qishloq Roʻdakiy qishlogʻi tarkibidagi qishloq. Neknotdan shahar markazigacha 56 km.
Mahr
Mahr — nikoh vaqtida kuyov tomonidan kelinga ajratiladigan doimiy va shaxsiy mulk. Bu nikoh shartnomasi tuzilayotgan vaqtda kuyovning kelinga M. toʻlash majburiyatidir. M. miqdori kuyovning ijtimoiy ahvoli va uning oilasi roziligiga bogʻliq boʻlgan va nikoh shartnomasi tuzilayotgan vaqtda ikki tomon roziligi bilan belgilangan. Shu bilan birga M. kelinning shaxsiy mulki hisoblangan. Odatda, M. 2 kiyemga boʻlingan: 1) eri vafot etgan holatda merosning tarkibidagi koʻchmas mulk hisoblangan; 2) beva ayol meros boʻlinmasdan oldin M. ni boʻlib olinishiga yoʻl qoʻymaslik huquqiga ega boʻlgan. M. er vafot etgan holatlarda yoki ular asossiz ajralishgan vaqtda qaysidir darajada ayolga moddiy yordam boʻlib xizmat qilgan. Odatda M. uchun bir uy, bir ayvon, unga barobar sahn bilan hovli, sogʻin sigir va boshqa berilar edi. M. imom huzurida ikki erkak guvohligida eʼlon qilingach, nikoh oʻqilgan. M. berish odati Qurʼon asosida shari-atda qonunlashtirilgan.
Neknot
Aholisi
Aholisi −2546 kishi
Mahr
Baʼzi bir mutaxassislar "maxr" va "qalin" soʻzlariga bir xil maʼnodagi atama sifatida qarashadi. Ammo, qalindan M.ning farqi shundaki, qalin bu kelinning ota-onasi yoki qarindoshlariga toʻlanadigan toʻlovdir. Kelinga M. toʻlash majburiyati musulmon xalqlarida maʼlum darajada saqlanib qolmoqda.
Schutzbach
Schutzbach Germaniyaning Rheinland-Pfalz yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Altenkirchen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 1,26 km2. 404 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Schutzbachning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
IC 666
IC 666 Arslon yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.
Internet Explorer
Windows Internet Explorer (sobiq Microsoft Internet Explorer, qisqartmasi IE yoki MSIE) Microsoft tomonidan yaratilgan grafik veb brauzeri boʻlib, 1995-yildan boshlab Microsoft Windows operatsion sistemasi tarkibiga kiritilgandir. Internet Explorer 1999-yildan boshlab eng keng tarqalgan veb-brauzeridir; 2002 va 2003-yillarda 95% ishlatilish choʻqqisiga yetdi. Internet Explorer 7.0 brauzerning joriy versiyasi boʻlib, uni 2006 yil 18-oktabridan boshlab Microsoft saytidan olish mumkin. Internet Explorer 7.0 Windows Vista tarkibiga kiritilgan. Internet Explorer bepul, ammo uni oʻrnatish uchun mijoz Microsoft Windows yoki Windows NT oilasiga kiruvchi operatsion sistemani sotib olishi yoki uning qoniniy litsenziya egasi boʻlishi shart.
Brauzerning Windows-versiyalari Trident motori asosida yaratilgan.
Internet Explorer Mac OS va Unix-kabi operatsion sistemalari ochun oxirgi versiyasi Internet Explorer 5.2.3 SP1 va Explorer 5.0 SP1 Beta mos ravishda edi. Hozirgi vaqatda bu sistemalar uchun Internet Explorer ishlab chiqarish toʻxtatilgan. Lekin hozirda Microsoft Windowsdan farqlanuvchi operatsion sistemalarda wine emulyatori yordamida Internet Explorerni ishlatish mumkin, biroq bunda ActiveX tehnologiyasini ishlatish ilojsiz boʻladi.
Tarixi
Internet Explorer 1.0 1995-yilning avgust oyida Spyglass, Inc Mosaic brauzeri asosida chiqarilgan. Internet Explorer 1.0 va 1995-yilning noyabr oyida chiqarilgan Internet Explorer 2.0 kabi, keng ommaga tarqalmadi.
Internet Explorer 4.0 1995-yilning sentabr oyida chiqdi va operatsion sistema bilan yanada chuqur aloqaga ega boʻldi. 4.0 DHTML bilan ishlay olar, JavaScript shaxsiy kengaytishiga ega edi. Internet Explorer 4.0 Windows 98 tarkibiga kirgan edi. Internet Explorer 4.0 chiqishi bilan, brauzerlar urushi boshlangan deb hisoblanadi.
Internet Explorer 5.0 1996-yilning 18-martida chiqdi. Internet Explorer birinchi marotaba W3C DOM ayamiyatli qismlari bilan ishlay olardi va shuningdek CSS bilan yaxshiroq ishlay oldi. 5.5 versiyasi 2000-yilnig iyulida chiqdi. Explorer 5.5 Windows ME tarkibiga kirgan edi.
Internet Explorer 6.0 2001-yilning 27-avgustida, Windows XPning chiqishidan bir necha hafta oldin chiqdi. Bu versiyasida DHTML qoʻllanuvi takomillashtirildi.
Internet Explorer 7.0 2006-yilning 18-oktabrida va 26-oktabrda allaqachon 3 milion nusxasi tarqalgan.
Istiqbollari
Microsoft Mix07 konferensiyasida Internet Explorer 8 haqida eʼlon qilishdi. IE8 ommaga chiqish sanasi — 2008-yilning oxiri-2009-yilning boshidir.
Amfiblastula
Amfiblastula (yunoncha: amphi -yaqinida, yonida va blastula) — ayrim ohakli bulutsimonlarnmt blastulaga oʻxshash lichinkasi. A.ning animal va ve-getativ qutblaridagi hujayralari bir-biridan keskin farq qiladi. A. bulutsi-monlar parenximasida rivojlanib, suv oʻtkazuvchi naychalar orqali tashqariga chiqadi, suv tubiga yopishib, yosh bulut — olintusni hosil qiladi (K Lichinka).456
Adi ibn Xotim
Adi ibn Xotim at-Toi — (عدي بن حاتم الطائي) arab qabilasining toy boshligʻi va Muhammad sahobalaridan biri edi. U arablar orasida jasurligi, mardligi va saxovatliligi bilan mashhur bo‘lgan shoir Xotim at-Toyning o‘g‘li edi. Adi 630-yilda (hijriy 9-yil) islomni qabul qilguniga qadar yigirma yilga yaqin islomga dushman boʻlib yashadi,.
Adiy otasining mulkini meros qilib oldi va otasining lavozimiga toy xalqi tomonidan tayinlandi. Uning boyligining katta qismi yurishlarida natijasida qoʻlga kiritilgan mablagʻlarning toʻrtdan bir qismini unga berish natijasida toʻplangan edi.
Clute (Texas)
Clute AQShning Texas shtatida joylashgan shahardir. Brazoria okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
10,424 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 752,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 14,6 km2. Shundan 13,9 km2 quruqlik, 0,8 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 3 m balandlikda joylashgan.
Adi ibn Xotim
Islomdan keyin
Islom diniga koʻra eʼtiqodining xatoligiga ishonch hosil qilgan Adi islomni qabul qildi.
Ibn Xotim xalifa Abu Bakr davrida Islom qoʻshiniga qoʻshilgan. U mushriklarga, gʻayridinlarga va murtadlarga qarshi qoʻzgʻolon urushlarini olib borgan, shuningdek, Xolid ibn Valid qoʻmondonligida Iroqqa bostirib kirish uchun yuborilgan islom qoʻshiniga qoʻmondonlik qilgan.
Adi ham Iroqdan Levantga Xolidning afsonaviy choʻl oʻtishida qatnashgan musulmon askarlari orasida edi. Xotim Levantga yetib borgach, Xolid tomonidan Madinaga yuborilgan oʻljaning beshdan bir qismini xalifa Abu Bakr (r.a)ga u kishi bilan berib yuborilgan.
Merosi
Buxoriy, Muslim, Ahmad ibn Hanbal va boshqalar undan hadis rivoyat qilganlar.