cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stephen A. Schwarzman
Xayriya
2008-yil boshida Schwarzman Nyu-York jamoat kutubxonasini kengaytirishga 100 million dollar hissa qoʻshganini eʼlon qildi va u vasiy sifatida xizmat qiladi. 42-koʻcha va Beshinchi avenyudagi markaziy maʼlumotnoma binosi Stephen A. Schwarzman binosi deb oʻzgartirildi. 2018-yilda Schwarzman boshqa kutubxonaga - Isroil Milliy kutubxonasiga 10 million dollar xayriya qildi.
2015-yil bahorida Yel universiteti prezidenti Piter Salovey Schwarzman universitetning tarixiy „Commons“ oshxonasidagi kampus markazini moliyalashtirish uchun 150 million dollar ajratganini eʼlon qildi. Bundan tashqari, Schwarzman Berggruen institutining XXI asr kengashining aʼzosi.
U 2016-yildan beri Nyu-York-Presbyterian kasalxonasining vasiylar kengashida o‘tirgan.
2018-yil boshida Schwarzman oʻzining oʻqish joyi boʻlgan Abington oʻrta maktabiga 25 million dollar bergani eʼlon qilindi. Biroq, bu xayriya bir nechta shartlarga, jumladan, maktabga nom berish huquqiga bogʻliq edi. Jamoatchilik kelishuv haqida bilib boʻlgach, yangi kelishuv tuzildi hamda Schwarzman oʻz xayr-ehsonining bir qancha shartlarini, maktab nomini oʻzgartirishni bekor qildi.
2018-yil oktyabr oyida Schwarzman Schwarzman hisoblash kollejini yaratish uchun Massachusets texnologiya institutiga 350 million dollar xayriya qildi.
2019-yil iyun oyida Oksford universiteti Schwarzman universitetning 2024-25 oʻquv yili uchun yakunlanishi kerak boʻlgan Schwarzman gumanitar fanlar markazini tashkil etish uchun 150 million funt sterling xayriya qilganini eʼlon qildi.
Schwarzman 2020-yilning fevral oyida boyligining katta qismini xayriya ishlariga berish majburiyatini olgan holda The Giving Pledge ni imzolaganini eʼlon qildi.
2020-yil oktyabr oyida Schwarzman 2021-yilgi Tokio va 2024-yilgi Parij Olimpiadalari arafasida AQSh yengil atletika jamg‘armasiga 8 million dollar berishga vaʼda berdi.
2021-yil dekabr oyida Schwarzman va uning rafiqasi Christine Nyu-Yorkdagi hayvonlar tibbiyot markaziga 25 million dollar berdi. Kasalxona nomi Stephen va Christine Schwarzman hayvonlar tibbiyot markazi deb o‘zgartirildi.
Shaxsiy hayoti
Schwarzman 1971-yilda Shimoli- gʻarbiy universiteti va Sinay togʻi tibbiyot markazining ishonchli vakili boʻlgan birinchi xotini Ellen Philipsga uylandi. Ularning ikki farzandi bor edi: prodyuser Teddy Schwarzman va yozuvchi va podkaster Zibby Owens. Ular 1990-yilda ajrashishdi.
2011-yilda The Wall Street Journal Palm-Beachning badavlat aholisi qurgʻoqchilik sharoitida suvni koʻp isteʼmol qilgani haqida xabar berdi. Schwarzman 2010-yil iyunidan 2011-yil maygacha 7 409 688 gallon suv isteʼmol qilgan beshta suv foydalanuvchisi roʻyxatiga kiritilgan. Palm Beachning oʻrtacha aholisi yiliga 108 000 gallon isteʼmol qiladi.
Boshqalar
1999-yilda Schwarzman Amerika yutuqlar akademiyasining Oltin plastinka mukofotiga sazovor boʻldi.
Shvartsman Yel boshqaruv maktabida yordamchi professor bo‘lib ishlagan va 2004-yildan 2010-yilgacha John Kennedy nomidagi Ijro sanʼati markazi vasiylar kengashi raisi bo‘lgan.
2018-yil dekabr oyida Schwarzman AQSh-Meksika-Kanada kelishuvini qo‘llab-quvvatlashda AQSh nomidan qilgan ishini eʼtirof etgani uchun Prezident Enrike Penya Nyeto tomonidan Meksikaning chet elliklar uchun eng oliy mukofoti bo‘lgan Aztek burguti ordeni bilan taqdirlandi.
2019-yilda Schwarzman o‘zining biznes, xayriya va davlat xizmatidagi tajribasidan olingan Bu nima kerak: mukammallikka intilishda darslar nomli birinchi kitobini yozdi. Uning kitobi Nyu-York Tayms ning eng yaxshi sotuvchisiga aylandi. Biroq, sarlavha yonidagi xanjar bilan kiritilgan boʻlib, u chakana sotuvchilar ommaviy xaridlar olayotganliklarini bildirish uchun ishlatilgan.
Mark Taimanov
thumb|Mark Taimanov Mark Evgenievich Taimanov (Марк Евгеньевич Тайманов; 1926-yil 7-fevral — 2016-yil 28-noyabr) 1946-1971-yillarda jahonning eng yaxshi 20 nafar shaxmatchisi qatoriga kiruvchi Sovet va Rossiyaning yetakchi shaxmatchilaridan biri. Mashhur shaxmat muallifi Taimanov 1952-yilda grossmeyster unvoniga sazovor boʻldi va 1956-yilda shaxmat boʻyicha SSSR chempionatida gʻolib chiqdi. U 1953 va 1971-yillarda Jahon chempionatiga nomzod boʻlgan va bir nechta ochilish variantlari uning nomi bilan atalgan. Taimanov jahon darajasidagi kontsert pianinochisi ham edi.
Yoshligi
Taimanov ota-onasi oʻsha paytda oʻqigan Xarkovda tugʻilgan. Olti oylik boʻlganida ular Leningradga koʻchib ketishdi. Uning otasi Evgeniy Zaxarovich Taimanov yahudiy edi ; uning oilasi Birinchi jahon urushi paytida Smolenskdan Xarkovga qochib ketgan. Evgeniy Xarkov politexnika institutida talaba boʻlgan va keyinchalik Kirov zavodi va Gidrotexnika zavodida bosh muhandis boʻlib ishlagan, ammo ukasi va xotinining qarindoshlaridan keyin Leningrad konservatoriyasida va turli Leningrad teatrlarida muhandis boʻlib ishlash uchun uni tark etgan. 1937-yilda qamoqqa olinganlar.
Taimanovning onasi Serafima Ivanovna Ilyina pravoslav rus oilasidan chiqqan; Kotlyarevskiy nomidagi Xarkov milliy sanʼat universitetida tahsil olgan. Pianino oʻqituvchisi sifatida u keyinchalik oʻgʻlini musiqa bilan tanishtirdi. Mark uch farzandning eng kattasi edi. U oʻn yoshida u 1936-yilda chiqarilgan „Betxoven kontserti“ sovet bolalar filmida yosh skripkachi sifatida ijro etdi, oʻz rolini mashq qilish uchun Taymanov bir yil davomida skripka chalishni oʻrgandi, koʻp yillar oʻtgach, gastrol safarida Isaak Stern Taymanov bilan uchrashdi va filmda oʻynagan skripkasini maqtab, barcha yosh aktyorlar „skripkani qanday qilib toʻgʻri ushlashni ham bilmas edilar“ dedi. Faqat bir marta Betxoven kontserti filmida buni qilgan skripkachini koʻrganman. Ulugʻ Vatan urushi yillarida u otasi bilan Leningrad qamalining boshlanishidan sal oldin Toshkentga evakuatsiya qilingan. Onasi ikki ukasi bilan shaharda qolishga qaror qildi va 1942-yilning martida ular evakuatsiya qilinmaguncha qamaldan omon qolishga majbur boʻldi.
Shaxmat faoliyati
FIDE tomonidan 1950-yilda xalqaro usta, 1952-yilda esa xalqaro grossmeyster unvoni berilgan. U 1953-yilda Zurichda boʻlib oʻtgan nomzodlar turnirida oʻynadi va u yerda sakkizinchi oʻrinni egalladi. U 25 yildan ortiq vaqt davomida muntazam ravishda dunyoning eng yaxshi 20 shaxmatchisi qatoridan joy oldi.
Sovet jamoasi oʻyini
U 1948-1983-yillarda 116 ta oʻyinda, 15 ta oʻyinda +36−24=56 natija koʻrsatib, Sovet Ittifoqining ichki mintaqaviy jamoaviy musobaqalarida Leningradni himoya qilgan U „Burevestnik“ (Talabalar) sport jamiyatini Sovet klublarining ichki jamoaviy musobaqalarida taqdim etgan.
Rostamobod-e Rika
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Rostamobod-e Rika (, romanizatsiya qilinganda Rostamābād-e Rīkā; shuningdek, Tazehābād-e Rīkā nomi bilan ham mashhur) — Eronning Kermanshah ustoni, Kirmonshoh tuman okrugi markazida joylashgan Miyon Darband okrugiga qarashli qishloq. 2006-yilgi aholini ro'yxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Rostamobod-e Rika aholisi 80 nafarni tashkil qilib, ular 21 ta oiladan iborat boʻlgan.
Mark Taimanov
Shaxsiy hayoti va oʻlimi
Taimanov toʻrt marta oila qurdi. U umrining oxirlarida yana oila qurdi va 78 yoshida egizaklarning otasi boʻldi. Ellik yetti yil uning eng katta farzandi va egizaklarini ajratib turadi.
Taimanov 2016-yil 28-noyabrda Sankt-Peterburgda 90 yoshida vafot etdi.
Xumbu
Xumbu (lunda Houmbou, Bawoumbou) — Kongo daryosining oʻrta va quyi oqimida yashovchi, Angola, Gabon, Kongo Demokratik Respublikasi va Kongo Respublikasida istiqomat qiluvchi xalq hisoblanadi.
Tavsifi
Xalq vakillarining aksariyati nasroniylar boʻlib, baʼzilari anʼanaviy eʼtiqodlarni saqlab qolishgan. Xumbu tili, lunda, bantu tillari oilasiga tegishli.
Kongo Demokratik Respublikasining gʻarbiy qismida va Gabonaning janubi-sharqida, Xaut-Ogove provinsiyasida (Fransvil, Boumango) va Nguni provinsiyasining (Malinga, Lekindu) janubida xumbular ixcham istiqomat qilishgan. Mazkur xalqning poytaxti — Kinshasa kommunalaridan biri boʻlgan Lemba hisoblanadi. Hozirda ular notoʻgʻri tarzda bateke yoki nyanekaga oʻxshatiladi.
Xumbu Kongo daryosi boʻyida istiqomat qilib, uzoq vaqt fil suyagi va toʻqimachilik savdosi orqali rivojlanib borgan.
Trémont-sur-Saulx
Trémont-sur-Saulx Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Meuse departamenti Bar-le-Duc tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
610 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 51,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 11,9 km2. Dengiz sathidan 157 – 248 m balandlikda joylashgan.
Arnsgereuth
Arnsgereuth Germaniyaning Turingiya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Заальфельд-Рудольштадт tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 4,03 km2. 246 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Hududi
Arnsgereuthning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Abaete (daryo)
Abaete (Rio Abaeté — Braziliya janubi-sharqidagi Minas-Jerays) shtatidagi daryo. Daryo San-Gottardo munitsipalitetining gʻarbiy qismidan boshlanadi, keyin shimolga oqib, San-Fransisko daryosiga quyiladi. Abaete daryosining mansabidagi hudud baliqlar uchun muhim urugʻlanish joyidir.
Sidney texnika maktabi
Sidney texnik oʻrta maktabi (STHS)-davlat tomonidan moliyalashtirilgan, yagona jinsiy taʼlim, yaʼni oʻgʻil bolalar uchun akademik tanlangan kunduzgi maktab boʻlib, Sidneyning janubiy yaʼni, Yangi Janubiy Wales, Avstraliyaning Beksli deb nomlangan shahrida joylashgan. 1911-yilda Sidney texnika kollejining qoshida barpo etilgan maktab Yangi Janubiy Walesning oltita asl maktablaridan biri boʻlib, 7-sinfdan 12-sinfgacha boʻlgan oʻgʻil bolalar uchun moʻljallangan. Maktab soʻzlashuv tilida Sydney Tech, STHS yoki oddiygina Tech deb qisqartiriladi.
Abaete (daryo)
Geografiyasi
Abaete daryosining uzunligi 270 kilometr, kengligi 61 metrdan 150 metrgacha. Bu baland togʻ daryosi boʻlib, tubi toshli, gil yotqiziqlari uchraydi, koʻp sonli sharsharalari bor. Daryo Minas-Jerays shtatining toʻqqizta munitsipaliteti hududidan oqib oʻtadi :
Geologiyasi
Olmoslar daryoda birinchi marta 1780-1785-yillarda topilgan. Braziliyada topilgan eng yirik olmoslardan baʼzilari bu yerda topilgan, ammo oʻrta va past sifatli toshlar koʻproq uchraydi. 1791-yilda bir guruh oltin izlovchilat daryoda „Abaete olmosi“ deb nomlanuvchi olmos topgan.
Granat, oltin, iridiy, yashma, osmiy va platinadan tashqari daryo shagʻalida yana 30 ta mineral mavjud. Abaete daryosida joylashgan palladiysiz platina kuchli magnit xususiyatlarga ega va temirga boy.
Kaarlo Castrén
Kaarlo Castrén (1860-yil 28-fevral — 1938-yil 19-noyabr) — Finlandiya siyosatchisi va Bosh vaziri edi. U Milliy taraqqiyot partiyasi vakili boʻlgan.
Castren Turtola shahrida tugʻilgan boʻlib, 1887-yilda huquq sohasida bakalavr diplomini olgan. 1888-yildan 1892-yilgacha Finlandiya Senatining moliya boʻlimida va1888-yildan 1898-yilgacha esa Castrén & Snellman advokatlik idorasida faoliyat olib borgan.
1892-yildan 1904-yilgacha Kastren oʻz faoliyatini Kansallis-Osake-Pankki bankida boshqaruv aʼzosi sifatida olib boradi. Shuningdek, u 1894 hamda 1905—1906-yillarda davlat boshqaruvi majlislarida ham ishtirok etgan.1908-yildan 1909-yilgacha esa senator lavozimida ishlaganidan soʻng, Kastren advokatlik idorasiga asos soladi.1916-yilda Kansallis-Osake-Pankki direktori etib saylandi.
1918-yil noyabr oyida Kastren moliya vaziri etib tayinlanadi. 1919-yil 17-apreldan 15-avgust sanasigacha esa Finlandiya Bosh vaziri lavozimida ishlagan. Uning hukumati Finlandiyada respublika boshqaruv shaklini taklif qildi va taklif qabul qilingach, hukumat tarqaldi.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Avson
Avson, Avzon (Αὔσων) — qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni, Itaka qiroli Odissey va nimfa Kalipsoning (yoki sehrgar Kirkia) oʻgʻli. Boshqa taxminga koʻra — Atlant va Kalipsoning oʻgʻli. Qirol, Lipar va uning akalarining otasi.
U qadimgi davrlarda Avzoniya deb atalgan Italiyaning janubi-gʻarbiy qismini oʻzlashtirgan birinchi qabila avzonlarning asoschisi hisoblangan.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Reverberatsiya
Reverberatsiya (lot. reverberatio — qaytarish) — yopiq xonada manbadan chiqayotgan yoki qaytgan tovush toʻxtagandan keyin uning birdan soʻnmay, asta-sekin soʻnishi. R. tufayli xonaning har bir nuqtasiga tovush bir vaqtda yetib kelmaydi. Xonaning havo egallagan hajmi juda koʻp xususiy chastotali tebranma tizimlardan iborat. Har bir tebranma tizim xususiy soʻnish koeffitsiyentiga ega (bu koeffitsiyent xonaning oʻlchamiga, shakliga va boshqalarga bogʻliq). Shuning uchun turli chastotali tebranishlar bir vaqtda soʻnmaydi. Berk xonada nutq va muzikaning eshitilishiga R. sezilarli taʼsir etadi.
R. davomiyligi R. vaqtidan iborat boʻlib, bu vaqt ichida tovush intensivligi 106 marta, sathi 60 db ga kamayadi. Xonaning akustik sifatini aniqlashda R. vaqti muhim omil hisoblanadi. Xona qancha katta boʻlsa va uning devorlari tovushni qancha kam yutsa, R. shuncha davomli boʻladi. R. vaqti manbadan chikayotgan tovush toʻxtatilgandan keyin uning soʻnish jarayonini yozib olish yoʻli bilan oʻlchanadi; bunda oʻzi yozadigan logarifmik shkala qoʻllanadi. R. darajasini aniqlash, elektromagnit toʻlqinlarni oʻlchash uchun R. kamerasi (maxsus xona)dan foydalaniladi. Teatrlar va konsert zallarini qurishda R. albatta hisobga olinadi (qarang Akustika).
Əhmədavar
Tarixi
Qishloq Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi paytida arman qoʻshinlari tomonidan bosib olingan va oʻzini oʻzi eʼlon qilgan Artsax Respublikasining Askeran viloyati tarkibida Ահմեդավար nomi bilan boshqarilgan. Qishloq 2020−yil 20−noyabrda 2020-yilda Togʻli Qorabogʻda oʻt ochishni toʻxtatish toʻgʻrisidagi kelishuv asosida Ozarbayjonga qaytarilgan.
Mart genotsidi
Mart genotsidi yoki Mart hodisalari — 1918-yil 30-mart va 3-aprel sanalari orasida Boku shahrida va Boku gubernatorligining turli hududlarida, shuningdek, Shamaxi, Guba, Xachmaz, Lenkoran, Hojiqabul, Salyan, Zangazur, Qorabogʻ, Naxchivon va boshqa hududlarda Boku Soveti va Doshnoqsutyundan boʻlgan arman qurolli guruhlarining ozarbayjonlarga qarshi uyushtirgan qirgʻinlari. Rasmiy manbalarga asosan genotsid natijasida 12 mingga yaqin ozarbayjon qatl qilindi, oʻn minglab inson bedarak yoʻqoldi.
Ozarbayjon umummilliy lideri Haydar Aliyevning 26-mart 1998-yildagi Qarori bilan 31-mart Ozarbayjonlarning Genotsid kuni deb eʼlon qilindi.
Ozarbayjonning turli hududlarida uyushtirilgan jinoyatlar
300px|right|thumb|1918-yil 31 mart voqealaridan keyin Shoh masjidi 300px|right|thumb|Ozarbayjonning Boku shahrida qurbonlar Eronlik konsul bilan 300px|right|thumb|4-mart 1918-yil 300px|right|thumb|2-mart 1918-yil 300px|right|thumb|1918-yilgi Baku ko'chalarida o'liklarni yo'q qilish 300px|right|thumb|1918-yil mart kunlari Baku tatar qirg'og'ida ro'y bergan 300px|right|thumb|Ozarbayjon qurbonlari 300px|right|thumb|Ozarbayjon qurbonlari 300px|right|thumb|"Buyuk Armaniston" orzusi. 300px|right|thumb|Stepan Shaumyan 300px|right|thumb|Mamed Amid Rasulzade 300px|right|thumb|1-mart 1918-yil 300px|right|thumb|3-mart 1918-yil 300px|right|thumb|5-mart 1918-yil 300px|right|thumb|6-mart 1918-yil 300px|right|thumb|1-mart 1918-yil
Boku
1918-yil mart oyida Bokuda siyosiy vaziyat keskinlashdi. Boku Soveti uchun oʻtkazilgan saylovlarda „Musovot“ning katta ovoz koʻpligi bilan gʻalaba qozonishi bolsheviklarni va doshnoqlarni jiddiy ravishda tashvishlantirardi. Janubiy Kavkazning eng kuchli siyosiy partiyasiga aylangan „Musovot“ Ozarbayjonning hududiy muxtoriyati va siyosiy hokimiyat yoʻlida kurash olib borardi. Shaumyan boshchiligidagi bolshevik kuchlari Arman Milliy Kengashi va „Doshnoqsutyun“ partiyasi rahbarlari bilan birgalikda „Musovot“ga qarshi asl kurash boshladilar. Bokuda Ozarbayjon milliy kuchlarining ozligi va yomon qurollanganligini yaxshi bilgan Shaumyan musulmonlarga „dars berish“ uchun milliy qirgʻinga tayyorlanardi. 29-martda shaxsiy hayʼati musulmonlardan iborat boʻlgan „Evelina“ kemasining Bokuda Bolshevik kuchlari tomonidan qurolsizlantirilishi milliy qirgʻin boshlash uchun bahona boʻldi.
Ertasi kuni shaharning janubiy qismida arman askarlari koʻrindi. Ular barcha koʻcha boʻylab okop qazib, tuproq va toshlardan toʻsiqlar qura boshladilar. Oʻsha kuni Musulmon Xayriya Jamiyati binosida oʻtkazilgan majlisga kelgan Ter-Mikaelyans Arman Milliy Kengashi va „Doshnoqsutyun“ partiyasi nomidan agar musulmonlar bolsheviklarga qarshi chiqish qilsalar, armanlar ham ularga qoʻshilishini va bolsheviklarning Bokudan quvilishiga yordam berishlarini bayon etdi. 18-martda (yangi maʼlumotlarga koʻra 31-mart — A.I.) erta tongdan shaharning musulmonlar yashaydigan hududlariga hujum boshlandi. Armanlarning yolgʻon vaʼdalariga ishongan ozarbayjonlar avval shaharda nima sodir boʻlayotganini tushunolmadilar. Hujum arafasida barcha armanlar shaharning ozarbayjonlar yashagan qismidan armanlar yashaydigan qismga oʻtdilar. Ozarbayjonlar yashagan qismda xristianlardan ruslar va gruzinlar qolgandi. Boku Sovet kuchlariga rahbarlik qilgan S.Shaumyanning arman harbiy qismlaridan foydalanishi bu qirgʻinni yana-da chuqurlashtirdi. Bolsheviklarni himoya qilish bahonasi bilan arman harbiy kuchlari turk-ozarbayjon aholisiga vahshiylarcha hujum qildilar. Boku Soveti ham, uning tuzgan armiyasi ham asosiy qismi armanlardan iborat edi. Doshnoqlar ozarbayjonlarga milliy armiya tuzishga toʻsqinlik qilar, Sovet nomidan foydalanib, millatchi-shovinist siyosatini gʻayrat bilan amalga oshirar, Boku, Shamaxi va Ozarbayjonning boshqa hududlarida turk-musulmon aholisiga qarshi qirgʻinlar tayyorlardilar. Chegaradan chiqqan va vahshiylashgan arman zoʻravonlari tinch ozarbayjon aholisini qirish uchun eng shafqatsiz usullarni qoʻllardilar. Favqulodda Tergov Komissiyasi aʼzosi A.Y.Kluge bu komissiya raisiga „Boku shahri ozarbayjon aholisiga qarshi uyushtirilgan zoʻravonliklarga doir ish toʻgʻrisida“gi maʼruzasida yozardi: „Yaxshi qurollangan, taʼlim olgan arman askarlar koʻp miqdorda pulemyotlar vositasida hujum qilardilar. Armanlar ozarbayjonlarning uylariga kirib, bu uylarda yashovchilarni qirar, ularni qilich va xanjar bilan maydalab, nayzalar bilan ilma-teshik qilishar, bolalarni yonayotgan uy oloviga otar, uch-toʻrt kunlik chaqaloqlarni nayza uchiga sanchib oʻynatar, oʻldirilgan ota-onalarning emizikli bolalariga ham rahm qilmas, hammani yoppasoga oʻldirardilar“.
Ozarbayjonlarni qirishdan tashqari armanlar ularning uy-joylarini ham vayron qilishar, qimmatli ashyolarni esa oʻzlari bilan olib borardilar. Keyinchalik bir yerning oʻzidan 57 ozarbayjon ayol va qizlarning jasadlari topildi. Ularning quloqlari, burunlarini kesib, qorinlarini yorgandilar. Tergov Komissiyasi hujjatlariga asosan maʼlum boʻldiki, 1918-yil mart genotsidi vaqti Boku shahrida 12 minggacha turk-ozarbayjon oʻldirildi. Aksariyatining hatto jasadlari topilmadi.
Mart genotsidida yaxshi tashkil etilgan harbiy qismlardan tashqari arman ziyolilari, yoshlari ham ishtirok etardilar. Talonchilar hatto oʻz tanishlariga ham rahm qilmasdilar. Bokuda yuz bergan fojiali hodisalar shaharga yetarlicha katta zarar berdi. Epidemiya avj olib minglarcha inson qirilgan, aholining suv, oziq-ovqat bilan taʼminlanishi toʻxtagandi. Bozor va doʻkonlarda deyarli barcha oziq-ovqat mahsulotlari tugagandi. Talonchilar barcha oziq-ovqat zahirasini yigʻib olib ketgandilar.
Shamaxi
Qadimiy Ozarbayjon shahri Shamaxi dahshatli talon va vahshiyliklarga duchor boʻldi. Shamaxi shahri va Shamaxi uyezdida armanlarning uyushtirgan vahshiyliklari haqida 7 jild, 925 varaqdan iborat tergov materiallari toʻplandi. Bu yerda zoʻravon S.Lalayev boshchiligidagi askarlar va T. Amirov guruhi oʻzidan ketib, ozarbayjonlarni talab barbod qilardilar. Shamaxining ozarbayjonlar yashagan qismining bariga oʻt qoʻyildi. 13 mahalla masjidi va mashhur muqaddas oʻchoq — Juma masjidi yondirildi. Bu masjid musulmonlarga ham qiblagoh, ham qadimiy obida sifatida aziz edi. Arman talonchilari minglab tinch aholini qatl qildi.
Tergov Komissiyasiining Shamaxi uyezdi qishloqlarida olib borgan tadqiqotlarining — guvoh ifodalari, jabrlanuvchilarning ifoda bergan protokollari, rasmiy idoralarining aholi soni va uy-joylarining qiymati haqidagi maʼlumotlari, oʻlgan va yaralanganlar roʻyxati va boshqalar asosida 53 qishloq boʻyicha tuzilgan yakuniy aktlarda har bir qishloq boʻyicha oʻldirilganlar soni va har qishloqqa keltirilgan zararlar miqdori koʻrsatilgan. Bu aktlardagi raqamlarga asosan, Shamaxi uyezdining 53 qishlogʻida armanlar 8027 ozarbayjonni qatl qilganlar. Ulardan 4190 nafari kishi, 2560 nafari ayol va 1277 nafari yosh bola boʻlgan. Bu qishloqlarga kelgan umumiy zarar oʻsha davrning qiymati bilan 339,5 million manat edi. Tergov Komissiyasi hujjatlaridan aniq boʻladiki, Shamaxi shahrining ozarbayjon aholisiga keltirilgan zarar oʻrta hisob bilan bir milliard manatdan koʻp boʻlgan.
Guba
Oldindan tuzilgan reja boʻyicha doshnoq-bolshevik qoʻshini Shamaxini ishgʻol qilgach, Guba uyezdiga qoʻshilishi kerak edi. Xachmazda yashagan armanlar bu borada xabardor etilgan, ularga yetarlicha qurol va oʻq-dorilar joʻnatilgan. 1918-yilning ilk oylaridan Guba uyezdida minglab inson, tinch aholi, ayollar, bolalar va qariyalarning azob va qiynoq bilan qatl qilinishi dahshatli va aqlga sigʻmaydigan darajadagi qirgʻin edi. Guba fojiasi siyosiy maqsadda uyushtirilgan edi. Qirgʻinlarda arman doshnoq kuchlaridan tashqari bolshevik askarlari ham ishtirok etardi. Arman jallodlari hokimiyatsizlikdan mahorat bilan foydalanib, Gubada katta qirgʻinni amalga oshirardilar.
Boynazar Shukurov
Shukurov Boynazar — 1902-yili tug‘ilgan, Yakkabog‘ rayoni G‘urjob qishlog‘idan, o‘zbek, sobiq savdogar, 1931-yili davlat majburiyatini bajarmagani uchun qamoq jazosiga hukm qilingan. Jazo muddatini o‘tab qaytib kelib kolxozda brigadir bo‘lib ishlayotgan edi. Doimiy ravishda  aksilinqilobiy,  mag‘lubiyatchilik targ‘ibotini olib borganlikda, tez orada hukumatda o‘zgarish bo‘lib musulmon davlati  tiklanadi  deb  tashviqot  qilganlikda,  Sovet Ittifoqi bilan  kapitalistik  davlatlar  o‘rtasida  boshlangan urush to‘g‘risida mish-mishlar tarqatganliqda ayblangan.
Mart genotsidi
Guba
Fojiani xarakterlovchi asosiy jihat shundaki, Guba uyezdida qirgʻinlar oldindan rejalashtirilgan va bunga keng tayyorgarlik ishlari koʻrildi. Chunki qirgʻin boshlash uchun bahona milliy kurash boʻlishi mumkin edi. Arman doshnoq kuchlari dunyoning har tomoniga armanlarning goʻyo ozarbyjonlar tomonidan bosimga uchragani haqida telegramlar joʻnatardilar.
Armanlar bolsheviklar yordami bilan Guba uyezdida uch marta qirgʻin uyushtirdilar. Gubaga hujum qilganlar orasida oʻzini bolshevik sifatida tanitgan va 2 ming askarga boshchilik qilgan David Gelovanidan tashqari bolshevik Sturua ham bor edi. Uning guruhida ming askar bor edi. Ulardan avval esa Muradyan boshchilik qilgan 2 ming arman askar Guba uyezdida qirgʻin uyushtirdi. Ushbu guruh birinchi jahon urushida oʻzini rus chorizmining eng yaqin ittifoqchi sifatida tanilgan „Doshnoqsutyun“ partiyasi askarlaridan iborat edi. Uyezdga kelgan ishgʻolchilarga 300 dan ortiq jangarisi boʻlgan Avakov va Vartanning mahalliy armanlardan iborat zoʻravonlar guruhi ham yordam berardi. D.Gelovani Gubadan haydalganda aholiga tahdid qilgan, tez orada bu yerga armanlarning maxsus taʼlim olgan jazo dastalarining kelishini aytgandi. Vatan tarixshunosligidan maʼlumki, uning tahdididan 10 kun soʻngra Bokudan toʻp va pulemyotlar bilan qurollangan arman qoʻshini Gubaga keladi. Hamazasp guruhi Gubaning kirishidan boshlab yuqori qismigacha shaharni yoqa boshladi. Doshnoqlar koʻchada oldilaridan chiqqan barcha odamlarni oʻqqa tutar, yerga yiqilgan yaradorlarning badanlarini nayzalar bilan ilma-teshik qilar, koʻzlarini oʻyardilar. Yaqinlikdagi oʻrmonga qocha olmaganlar uylariga kirib eshikni qulflab olardilar. Ularni uylaridan majburan chiqarib, turgan joyida otib tashlashar yoki oldilariga solib maydonga olib borardilar. Shu tarzda Gubada bir necha soat davomida yuzlab insonlar qatl qilindi. Hamazasp Bokudan Shaumyan rejimidan ham topshiriq olgandi: Guba uyezdida barcha ozarbayjonlarni qirib tashlash, ularning turar joylarini tor-mor qilish. Keyin esa bu qirgʻinni sunniy va shia mazhablari orasidagi toʻqnashuv sifatida koʻrsatish niyatida edilar. Tergov materiallaridan shu maʼlum boʻladiki, 1918-yil 1-mayda Gubaga kirgan doshnoq-bolshevik birlashmalarining soni 5 mingdan ortiq edi. Shu sababli ham ular tinch aholini bemalol qira oldilar. Ularning vahshiyligini tasavvur etish uchun ikki kun davomida faqat Gubaning oʻzida 4 mingga yaqin musulmonlar oʻldirilganini eslash kiyofadir. Bu raqam Guba aholisining beshdan bir qismi degani edi.
Doshnoqlar Guba, Gusar va Xachmaz hududining oʻzida 26 masjidga oʻt qoʻygandilar. Hamazaspning vahshiyliklari natijasida 1918-yilning ilk besh oyi davomida Guba uyezdida ketma-ket 16 mingdan koʻp inson oʻldirildi. Alohida manbalarga va guvohlarning soʻzlariga asosan qirgʻin vaqti 12 mingga yaqin lazgi, 4 mingdan ortiq ozarbayjon va tat aholisi oʻldirildi. 1918-yil qirgʻinlari vaqti doshnoq-bolshevik birlashmalari Guba uyezdida 162 qishloqni vayron qildi, hozirgi kunda bulardan 35 donasi mavjud emas.
Lenkoran
Usmoniylar qoʻshinining Bokuni ozod qilishidan biroz avval Lenkoranga ikki ming nafarlik arman guruhi kelib mahalliy aholiga zarar bera boshlaydi. Ular musulmon choyxonalariga kirib, u yerdagilarni haqorat qilar, pul berishdan bosh tortar, ularni Usmoniy turklaridan asrash uchun okop qazishga majbur qilardilar. Ish shu darajaga yetib bordiki, arman askarlari muharram oyi marosimlari oʻtkazilgan masjidlarga kirib, marosim oʻtkazishga musulmonlarga xalaqit berardilar. Musulmon aholi diniy marosimlarini oʻtkazish uchun masjidga yigʻilgan vaqtlari armanlar u yerga kirib musulmonlarga xalaqit berar, masjidni esa yoqishga harakat qilardilar. Armanlar bu hududda yuzlab xonadonni vayron qildilar va minglab begunoh insonni halok etdilar.
Goʻkchoy uyezdi
Goʻkchoy uyezdining Kurdemir qishlogʻida doshnoqlar 56 uy va doʻkonni, 127 qoʻrgʻonni, ikki masjidni yoqib, mahalliy imom uyini talon-toroj qildilar. Uydagi Qurʼon tafsiriga oid boy kutubxonadan gulxan yoqib, Qurʼonning oʻzini tahqir etdilar. Goʻkchoy uyezdida Jangi (Jayli), Qoravelli, Qorabujaq, Mustafoniy, Xalil-Qosimbey, Arab-Mehdibeyli, Sadali qishloqlari va boshqa joylar ham vayron qilindi.
Komissiya raisi Xasmammadov tashqi ishlar vaziriga Parij sulh konferensiyasida qatnashgan vakillar hayʼatiga taqdim qilish uchun Boku, Shamaxi, Guba shaharlarida, Shamaxi, Goʻkchoy, Javod va Guba uyezdlarida turk-musulmon aholisiga qarshi doshnoq-bolshevik ittifoqi tomonidan amalga oshirilgan vahshiyliklarni isbotlovchi maʼlumotlar yetarli ekanini yozgan. Lenkoran uyezdi polkovnik Avetisovning qurolli guruhi tomonidan, Javod uyezdining bir qismi esa polkovnik Illarinovich boshchiligida boshqa guruh tomonidan, Irevan gubernatorligida, Ganja gubernatorligining toʻrt uyezdida — Jabroyil, Javanshir, Shusha Zangazurda katta vayronkorlikni amalga oshirib, ozarbayjon aholisini talaganlar.
Zangazur uyezdi
1918-1920-yillarda arman vahshiyliklaridan eng koʻp aziyat chekkan Ozarbayjon hududlaridan biri Zangazur uyezdi boʻldi. Doshnoq kuchlarining tajovuzi natijasida bu uyezdning Shusha bilan aloqalari butunlay, Jabroyil uyezdi bilan qisman kesildi. Arman qishloqlaridagi qurolli kuchlar guruhi bilan birga bu uyezdda general Andranikning arman askarlaridan iborat kuchli qurollantirilgan qoʻshinining mavjudligi uyezdning musulmon aholisi vaziyati ogʻirlashgandi.
Favqulodda Tergov Komissiyasi hujjatlaridan maʼlum boʻlishicha, 1918-1919-yillarda Sisyan tumanining birinchi politsiya boʻlimida boʻlgan barcha musulmon qishloqlari, ikkinchi politsiya boʻlimida boʻlgan qishloqlarning aksariyati, uchinchi, toʻrtinchi va beshinchi politsiya boʻlimidagi musulmon qishloqlarining koʻp qismi vayron qilindi. Baʼzi qishloqlar butunlay yoʻq qilinib, ularning yerlari armanlar tomonidan ekin ekish uchun shudgor qilingandi. 50 mingdan ortiq musulmon qochqin qisman toʻrtinchi politsiya boʻlimida, qisman Jabroyil uyezdida oʻzlariga boshpana topgandilar.
Favqulodda Tergov Komissiyasi maʼruzasida Zangazur uyezdida 115 musulmon qishlogʻining armanlar tomonidan vayron qilinib, butunlay yoʻq qilib yuborilgani qayd etilgan. Vayron qilingan barcha qishloqlar nomlari bu hujjatlarda keltiriladi. Favqulodda Tergov Komissiyasi hujjatlariga asosan 115 qishloqda jami 3257 erkak, 2276 ayol va 2196 bolalar oʻldirilgan, 1060 erkak, 794 ayol va 485 bola yaralandi. Natijada yolgʻiz Zangazur uyezdining oʻzida komissiya maʼruzasi tayyorlangungacha 10068 nafar ozarbayjon oʻldirildi va yaralandi. Maʼruzada qayd qilinishicha, bu dahshatli raqamlar hali arman vahshiyliklari haqida toʻliq maʼlumot bermaydi. Chunki bundan koʻp musulmon arman vahshiyliklarining qurboni boʻldi. Faqat oʻsha vaqtdagi gʻalayonlar sharoitida ularni aniqlashning imkoni boʻlmagan. Zangazur uyezdining 100 dan ortiq musulmon qishloqlari vayron qilingan, oʻn minglab chorva va yuz minglab qoramol armanlar tomonidan olib ketilgan, bogʻlar, oziq-ovqat zaxiralari va oʻtloq maydonlariga oʻt qoʻyilgan, vayron qilingan, bir soʻz bilan aytganda uyezdning musulmon aholisining iqtisodiy vaziyati falokatli holatga borib qolgandi. Armanlar tomonidan uyezdning Ozarbayjonning turli qishloqlariga qochib ketgan aholisiga 1 milliard manatga yaqin moddiy zarar berildi.
Armanlarning Zangazur aholisiga qarshi hujumlari 1919-yil dekabr oyidan qaytadan shiddatli tus oldi. Noyabr oyida armanlar musulmonlar yashagan Oʻqchi, Otqiz, Shabadan, Pirdavdan qishloqlariga qarshi keng harbiy amaliyot boshladilar.
Arman millatchilarining ozarbayjonlarga qarshi Zangazurdagi vahshiyliklari 1920-yil boshlarida chidab boʻlmaydigan darajaga chiqdi. Shu yilning yanvaridan Zangazurda yuz bergan barcha hodisalarning bilvosita tashkilotchisi aynan Ararat Respublikasining oʻzi edi. Bu yerda ham asosiy maqsad Zangazur uyezdini butunlay musulmonlardan tozalab, Parij Sulh Konferensiyasi davlatlarining qoʻli bilan bu yerni Armaniston tarkibiga qoʻshish edi.
Irevan uyezdi
1920-yil aprelida „Ozarbayjon“ gazetasi shunday deb yozgandi: „Ortiq Goʻkcha tumanida musulmon qolmadi. Hozirda Yangi Boyazid uyezdida 84 musulmon qishlogʻi vayron qilindi, ulardan 22 si aprelda mahv etildi. Dashkend, Qoshabuloq, Sariyaqub, Bosh Shoʻrcha, Quyi Shoʻrcha, Sogʻanqulu-agʻali, Oqkilse, Zod, Qulu, Agʻalı, Buyuk Qaraqoyunlu, Kichik Qaraqoyunlu, Zarzibil, Adli, İnektogʻ, Qaraiman, Kasaman, Bashkent, Bala Mezre, Shishqaya, Bash Haji, Qaribqaya qishloqlarining 15 mingdan ortiq uylari boʻlgan aholisi barcha mol-davlatini tashlab qochdilar. Bu mol-davlatning barchasi hozir armanlarga qolgan, egallangan uy-joylar bir necha million, hatto milliardga yetadi.“ Andranik qoʻshinining va doshnoqlarning 1918-1920-yillarda ozarbayjonlarga qarshi olib borgan genotsidi natijasida hozirgi Armaniston hududida yashagan aholining katta qismi, taxminan 565 ming nafari vahshiylarcha qirib tashlangan, yoxud oʻz ota-bobolari joylaridan quvilib, sargardon qilingandi. Arman mualliflari oʻzlari ham bu faktni tasdiqlaydilar. Tarixchi Z.Korkodyan „Sovet Armanistoni aholisi — 1831-1931-yillar“ kitobida fakt sifatida shuni koʻrsatadiki, 1920-yilda Armanistonda Sovet hukumati tashkil topgan paytda bu hududda 10 mingdan ortiq ozarbayjon qolgandi.
1918-yilda Irevan gubernatorligida 211, Qars viloyatida 92 ozarbayjon qishlogʻi vayron qilib, oʻt qoʻyilgan va talon-toroj qilingandi. Irevan ozarbayjonlarning koʻp sonli murojaatlardan birida koʻrsatiladiki, qisqa muddat davomida bu tarixiy Ozarbayjon shahrida (Irevan) va uning atrofida 88 qishloq vayron qilingan, 1920 uy yoqilgan, 132 ming ozarbayjon qirib tashlangandi. Arman guruhlari uyushtirgan vahshiyliklar, doshnoq hokimiyati davrida yuritilgan „turksiz Armaniston“ siyosati natijasida Irevan gubernatorligi ozarbayjon aholisining soni 1916-yilda 375 ming nafardan 1922-yilda 70 ming nafarga tushib qoldi.
1920-yil 27-aprelda XI Qizil armiyaning Bokuni, soʻngra esa Ozarbayjonning barcha hududlarini ishgʻol etishi Ozarbyjonning hududiy yaxlitligini taʼminlash uchun Ozarbayjon Xalq Jumhuriyati koʻrgan chora-tadbirlarni amalga oshirishiga imkon bermadi. Zangazur uyezdi bilan birga narigi hududlar Sovet Armanistoniga berib yuborildi.
Shu tarzda 1918-1920-yillarda turk-musulmon aholisiga qarshi amalga oshirilgan qatllar va ommaviy inson qirgʻini tasodifiy emas, „Doshnoqsutyun“ partiyasining „Buyuk Armaniston“ yaratish rejasini reallashtirish yoʻlida tashlangan qadam va genotsid siyosati boʻlgan.
Siyosiy vaziyat
1917-yilda Rossiyada boʻlib oʻtgan Oktyabr inqilobi natijasida Stepan Shaumyan boshchiligidagi bolshevik Boku Soveti Boku gubernatorligida hokimiyatni qoʻlga olgandi. Etnik jihatdan arman boʻlgan va Britaniya hukumatidan million oltin rubl mablagʻida birinchi yordam olgan. Stepan Shaumyan Bokuda ozarbayjonlarga qarshi bolsheviklar bilan arman millatchilarining hamkorligini taʼminladi.
9 mart 1918-yilda Hoji Zeynalabdin Tagiyevning oʻgʻli Muhammad Tagiyevning dafn marosimida ishtirok etish uchun general Talishinskiyning boshchilik qilgan Ozarbayjon polka Bokuga keldi. Muhammad Tagiyev Lenkoran shahrida yuz bergan ixtilofda rus-arman qurolli kuchlari tomonidan qatl qilingan va uning dafn marosimi 27-mart kuniga tayinlandi.
General Talishinskiy Bokuga kelmasidan bir necha kun avval Lenin Boku Soveti boshligʻi Stepan Shaumyanga quyidagi mazmunda telegram joʻnatdi: "Hurmatli doʻstimiz Shaumyan! Maktubingiz uchun minnatdorchilik bildiraman! Sizning oʻylangan siyosatingiz bizga juda yoqdi va ushbu vaziyatda siyosatingizning yana-da chuqurroq va ehtiyotkorona diplomatiya bilan birga tatbiq qilinishini maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz va natijada gʻalaba qozonishimizga ishonchimiz komil. Qiyinchiliklar kutilmagan holatdir va hozirgacha biz faqatgina imperialistlar orasida noroziliklar va nizolar natijasida ilgariladik. Bu konfliktlarni ishlatishni oʻrganing, hozirda diplomatiyani oʻrganish muhimdir. Barcha doʻstlarga samimiy tilaklar va salomlar yoʻllab qolamiz."
Leninning Shaumyanga boʻlgan murojaatiga qaramay, Bokuga kirar ekan, general Talishinskiy va Ozarbayjon polka aʼzolari Boku Soveti tomonidan qamoqqa olindi, natijada shaharda yashagan ozarbayjonlar Boku Sovetiga qarshi qarshilik koʻrsata boshladilar. Yuz bergan qurolli toʻqnashuvlar 30-martdan 2-aprelgacha Bokuda davom etdi va tarixda „1918-yilning Mart kunlari“ sifatida muhrlanib qoldi.
Mohiyati milliy genotsid boʻlgan „Mart janglari“ Boku Sovetiga qisqa muddat davomida vaziyatni nazorat qilish imkoni bersa ham aholi orasida sovetlarga qarshi kin-nafratni yana-da orttirdi, Ozarbayjonda sovetlashish gʻoyasiga zarba berdi. Bolsheviklarning katta davlatchilik siyosatining muqarrar natijasi boʻlgan genotsid Ozarbayjonda milliy istiqlolga qarshi ochiq-oydin suiqasd edi. Ommaviy qirgʻin istiqlolning yetakchi kuchi boʻlgan „Musovot“ning milliy davlatchilik siyosat gʻoyalariga kuchli taʼsir koʻrsatdi, uni Rossiya Imperiyasini demokratik-federativ respublikaga aylantirish, bu yerda millatlarga muxtoriyat huquqi berish gʻoyasidan bosh tortishga, bundan keyin davlat mustaqilligi liniyasini asos qilib olishga, „Mustaqil Ozarbayjon“ gʻoyasini ilgari surishga majbur qildi.
Mart genotsididan bir yil soʻngra armanlar bu hodisalarni bolsheviklar bilan musulmonlar orasida boʻlib oʻtgan hokimiyat kurashi sifatida matbuotda tarqatdilar. 1919-yil yozida AQSh tomonidan Bokuga joʻnatilgan general Harbordga taqdim etilgan hujjatda arman yepiskopi Bagrat armanlarning mart hodisalarida ishtirokini inkor qiladi. Bagrat Bokuda hodisalar vaqti oʻldirilgan 1000 nafardan 300 i arman va rus, 700 i musulmonligini iddao qilardi. Bu genotsid faqat Boku bilan chegaralanib qolmasdi. Aprel oyining ilk oʻn kunligidan eʼtiboran Bokuda uyushtirilgan bu qatliomlar Shamaxi, Guba, Xachmaz, Lenkoran, Hojiqobul, Salyan, Zangazur, Qorabogʻ, Naxchivon va boshqa hududlarda ham uyushtirildi.
Hodisalar jarayoni
1917-yil oktyabr toʻntarishi va hokimiyatga kommunistlarning kelishi vaqti yuzaga kelgan vaziyatdan foydalangan arman millatchilari va ular jamlangan Doshnoqsutyun partiyasi Bokuda va boshqa yerlarda ozarbayjonlarga qarshi mitinglar oʻtkaza boshladilar. 1918-yil 30-martda arman cherkovi yonida yigʻilgan doshnoq guruhi musulmonlarga birinchi oʻt ochdi. 31-mart erta tongdan bolshevik-doshnoq guruhlari ozarbayjonlar yashagan „Kerpichxona“, „Mammadli“ va boshqa mahallalarga hujum qildilar. Ushbu mahallalarni havodan samolyotlar, dengizdan esa harbiy kemalar bombalay boshladilar. Armanlar ruslarni Icherishaharda ozarbayjonlar ruslarni qirib tashladi deb ishontirdilar. Matroslar bu gapning yolgʻonligini bilgach hujumni toʻxtatsalar ham ortiq juda kech edi, olovga burkangan mahallalarda halok boʻlganlarning son-sanogʻi yoʻq edi. Arman millatchilari hech kimga rahm qilmay, oldilaridan chiqqan odamni turk deb qatl qilardilar.
1918-yilda Rossiyada yuzaga kelgan vaziyatdan foydalangan armanlar oʻz istaklariga bolshevizm bayrogʻi ostida erishishga jahd koʻrsatardilar. Boku kommunasi 1918-yilning martida jinoyatkor rejani amalga oshirishni boshlaydi. Taxminan 7 ming arman askari turli frontlardan Bokuga olib kelinadi. Bundan boshqa „Qizil Gvardiya“ nomi ostida tuzilgan 10-12 minglik qoʻshinning ham 70 %i armanlardan iborat edi. Oldindan tayyorlangan shartnomaga asosan, bolshevik-arman koalisiyasi front boʻylab hujumga oʻtadi. Boshdan oyoq qurollangan arman askarlari ozarbayjonlar uylariga bostirib kirib, ularni vahshiylarcha oʻldirar, bolalarga va keksalarga ham rahm qilmasdilar. Ayollar ogʻir qiynoqlar bilan oʻldirilardi. Arxiv materiallariga asosan quloqlari, burunlari kesilgan, organlari parchalangan 37 ayolning jasadi topilgan. Nariman Narimanov arman vahshiyliklari, uyushtirgan qatliomlar haqida shunday hikoya qiladi: "Bolshevik boʻlgan ozarbayjonlarga ham rahm qilinmadi. Ozarbayjonlarga har qanday vahshiyliklarni amalga oshirdilar. Nafaqat erkaklar, hatto homilador ayollar ham doshnoqlardan qutulib qola olmadilar."
Milliy sulhga va birlikka qarshi „sinfiy kurash“ va „sinfiylik“ mavqeyidan maʼruza qilgan Stepan Shaumyan boshchiligidagi Boku bolsheviklari „Boku Sovetining Kavkazortida fuqarolar urushining asosiy markazi va istehkomiga“ aylantirish yoʻlini tanladilar. Ular doshnoqlar bilan birgalikda „antisovet harakatiga“, „aksilinqilobga“ qarshi kurash nomi ostida 1918-yil mart oyining oxirlarida (30-31-da) milliy qirgʻin tashkil qildilar. Bu musulmonlarga qarshi, xususan, ozarbayjonlarga qarshi milliy genotsid, Ozarbayjonning milliy istiqloliga xiyonatkor suiqasd edi. Ushbu genotsid vaqti 12 mingdan ortiq (baʼzi hujjatlarda 15 ming) begunoh ozarbayjonlar qoni toʻkildi. Bu qatliomda doshnoq qurolli kuchlari, xususan, Anastas Mikoyan boshchiligidagi „Qizil Gvardiya“ guruhi alohida oʻrin egallardi.
Ozarbayjon matbuotida
thumb|300px|left|Kaspi gazetasi binosi mart voqealarida olovdan keyin Nikolayevskiy ko'chasida (hozirgi Istiglaliyat ko'chasi) joylashgan. Mart genotsidida Ozarbayjon milliy matbuot organlari, matbaalar va jurnalistlar nishonga olindi. „Ozarbayjon“ gazetasida 1919-yilda chop etilgan 31-mart genotsidiga tegishli rasmlardan biri „Kaspiy“ gazetasi redaksiyasi yoqilishidan keying vaziyatni tasvirlaydi. 1918-yil mart genotsidigacha Ozarbayjonda 20-dan ortiq Ozarbayjon tili matbuot organlarining faoliyat koʻrsatishiga qaramay, qatliomdan keyin faqat „Hummat“ va „Boku Kengashi axboroti“ gazetalaridan boshqa milliy matbuot namunalari nashri taqiqlandi. „Ochiq soʻz“, „Basirat“, „Istiqlol“, „El hayoti“ va boshqa Ozarbayjon tilidagi gazetalarining oxirgi sonlari genotsiddan bir kun avval, 17-18-martga toʻgʻri keladi.
Boku Soveti raisi Shaumyanning buyrugʻi va Matbuot byurosi qarori bilan „mart hodisalariga toʻgʻri qiymat bermaganliklari va bir sotsialist frontida toʻxtalmaganliklari“ uchun, hatto rus tilidagi gazetalar ham yopildi. „Kaspiy“, „Boku“, „Bokunets“, „Vesti Baku“, mensheviklarning „Nash golos“ gazetalari nashri toʻxtatildi, bayonotlar, aholiga murojaatlarning chop etilishi taqiqlandi. Tbilisida nashr qilingan Ozarbayjon tili matbuot organlarini chiqarish sharti bilan Ozarbayjon milliy demokratik matbuoti 1918-yilning martidan 15-sentyabri, Bokuning ishgʻoldan ozod boʻlgan kunigacha oʻzining qiyin davrini boshdan oʻtkazdi.
„Ozarbayjon“ gazetasi 1919-yil 31-martda 147-sonida „Mart hodisayi-alomatining muxtasar tarixi“ sarlavhali maqolasida Shaumyan, Saakyan va Arekyan rahbarlik qilgan guruhning Bokudan avval Shamaxida qirgʻin uyushtirgani va bu xabarning Bokuda tashvish tugʻdirganini yozadi : "16-martda bolshevik soldatlari Shamaxiga harakat qilib intizomsizlik uyushtirib, yoʻlda oldilariga chiqqan musulmon qishloqlari, shu jumladan, Oqdara, Novxanli, Qarxunli qishloqlarini vayron qilib, musulmonlarini qirayotganlari haqida xabar keldi."
„Hummat“ning „Shamaxi ahvoli“ sarlavhali maqolasida 17 yoshdan 50 yoshgacha boʻlgan Shamaxi armanlari bolsheviklarning Qizil armiyasi tarkibiga qoʻshilganini qayd qiladi. Vaziyat achinarli ekanini gazeta shu shaklda tasvirlaydi: „Shamaxi shahri butunlay yonib kul boʻldi“.
Adabiyotda
Qurbon Saidning „Ali va Nino“ va Lev Vaysenbergning „Kichik singil“ romanlari Mart genotsididan hikoya qiluvchi asarlardandir.
Mallory Pugh
Mallory Diane Pugh (1998-yil 29-aprelda tugʻilgan) — amerikalik futbolchi, Amerika Qoʻshma Shtatlari va Amerika Qoʻshma Shtatlardagi ayollar professional futbolining eng yuqori divizioni boʻlgan Milliy Ayollar Futbol Ligasining (NWSL) Chikago Red Stars jamoasida hujumchi sifatida oʻynaydi. 2016-yil yanvar oyida u Olimpiada saralash turnirida AQSh terma jamoasi safida oʻynagan eng yosh ayol futbolchiga aylandi.
U17 va U20 jamoalari bilan keng koʻlamli oʻynaganidan soʻng, Pugh birinchi marta 2016-yil 23-yanvarda Irlandiyaga qarshi xalqaro oʻrtoqlik oʻyinida AQShning kattalar terma jamoasi uchun maydonga tushdi. 17 yoshida u 2002-yilda Xezer OʻReyli debyut qilganidan beri terma jamoada debyut qilgan eng yosh futbolchi boʻldi. Pugh o‘zining ilk uchrashuvidayoq 83-daqiqada gol urdi va o‘zining debyutida gol urgan 19-AQSH futbolchisiga aylandi. Oʻzining debyutidan koʻp oʻtmay, Pugh 2016-yilda Braziliyaning Rio-de-Janeyro shahrida boʻlib oʻtadigan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida Qoʻshma Shtatlar sharafini himoya qilish uchun tanlangan 18 nafar futbolchidan biri edi. Aynan oʻsha erda Pyu Kolumbiyaga qarshi oʻzining birinchi Olimpiya golini urdi va Amerika Qoʻshma Shtatlarni 2:1 hisobida oldinga olib chiqdi. Uning goli, shuningdek, uni Olimpiada oʻyinlarida Amerika Qoʻshma Shtatlar uchun gol urgan eng yosh futbolchiga aylantirdi. Pugh 2019-yilgi FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati turnirida Amerika Qoʻshma Shtatlarni himoya qilgan. 21 yoshida u 20 yoshli Tierna Devidsondan keyin 2019-yilgi jamoaning ikkinchi eng yosh aʼzosi edi.
2017-yil 17-aprelda Pugh UCLAdagi kollejdagi karerasidan voz kechishini va professional bo‘lishini eʼlon qildi. 2017-yil 13-mayda Mallori Pugh Portlend Torns FCga oʻtish boʻyicha muzokaralar muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Vashington Spirit bilan oʻynashga imzo chekkanligi eʼlon qilindi.
Yoshlik
Kolorado shtatining Littleton shahrida Karen va Horace Pugh oilasida tugʻilgan Mallori Kolorado shtatidagi Highlands Ranch shahrida singlisi Brianna bilan birga katta boʻlgan. Uning onasi uzoq masofaga yuguruvchi, otasi esa yugurish va futbol oʻynagan. U toʻrt yoshida futbol oʻynashni boshladi va keyin singlisining izidan borib, Elita klublari milliy ligasida Real Kolorado bilan klub futboli oʻynadi. U U11 dan U18 gacha boʻlgan klub bilan raqobatbardosh jamoada oʻynagan. Jamoadagi soʻnggi ikki yil davomida u tez-tez klubning Boys Development Academy jamoasi bilan shugʻullangan. Pugh „Real Colorado“ga 2010 va 2011-yillarda shtat chempionligini qoʻlga kiritishga yordam berdi. Bundan tashqari, jamoa 2013 va 2014-yillarda Elit Klublar Milliy Ligasi finaliga chiqdi. U16 darajasida „Real Colorado“ shtat va mintaqaviy unvonlarni qoʻlga kiritdi va milliy musobaqalarda ikkinchi oʻrinni egalladi. Oʻsha yili Pugh mintaqaviy turnirning MVP deb topildi.
Pugh 2012-yildan 2016-yilgacha Highlands Ranchdagi Mountain Vista oʻrta maktabida oʻqigan. Jamoadagi uch mavsumida Pugh 47 ta gol urdi va 23 ta golli uzatmani amalga oshirdi. Birinchi kurs talabasi sifatida Pugh oʻz jamoasini shtat unvoniga olib chiqqanidan keyin All-Colorado jamoasiga sardor sifatida tayinlandi. Ikkinchi kursda oʻqiyotganda, terma jamoa majburiyatlari tufayli oʻrta maktab oʻyinlarining yarmidan koʻpini oʻtkazib yuborganiga qaramay, u jamoaga shtat yarim finaliga chiqishiga yordam berdi. Yoshligida Pugh 18 oʻyinda 24 ta gol urdi va 12 ta golli uzatmani amalga oshirdi va jamoaga shtat yarim finaliga chiqishga yordam berdi. Keyinchalik u 2014-15 yilgi Gatorade Milliy Qizlar Futbolchisi va Kolorado Sport Hall of Fame oʻrta maktabida yilning eng yaxshi ayol sportchisi deb topildi. Bundan tashqari, u 2014 va 2015-yillarda NSCAA yosh qizlar oʻrtasida yilning eng yaxshi milliy oʻyinchisi deb topildi.
2016-yil yanvar oyida Pugh oʻrta maktabni tugatgach, professional boʻlish va Milliy ayollar futbol ligasi klubi Portlend Torns FCda oʻynash uchun kollejni rad etgani haqida xabar berilgan edi. Oʻsha haftaning oxirida uning otasi xabarlar yolgʻon ekanligini va Pugh dastlab rejalashtirilganidek UCLA futbol jamoasiga qoʻshilishini aytdi. 2016-yil iyul oyida u Rio Olimpiadasi va 2016-yilgi FIFA U20 ayollar oʻrtasidagi Jahon chempionati uchun terma jamoa majburiyatlari tufayli UCLAga kirishni 2017-yil yanvarigacha kechiktirgani eʼlon qilindi.
Sky Blue FC (2020)
2020-yil 16-yanvarda NWSL kolleji loyihasida Pugh Sky Blue FCga 4 ta loyiha tanlovi uchun almashtirildi. U Sky Bluedagi debyutini 2020-yil 5-sentabr kuni Vashington Spiritga qarshi o‘tkazdi va 61-daqiqada o‘yinga kirdi. Sky Blue 2:1 hisobida gʻalaba qozondi, Pugh qoʻshimcha daqiqalarda Margaret Pursga gʻalaba keltirgan golga yordam berdi.
Chikago Red Stars (2021 yildan hozirgi kungacha)
2020-yil dekabr oyida Pugh uch yil ichida uchinchi jamoasi boʻlgan Chikago Red Starsga almashtirildi. Pugh oʻzining debyutini 2021-yilgi NWSL Challenge Cup jamoalarining Kansas Cityga qarshi oʻyinini boshladi.
Dardoq
Dardoq (Дардак) - Oʻzbekiston Andijon viloyati Q'orgontepa tumanidagi 2012-yildan shaharcha hisoblanadi. 1898 -yildan qishloq hisoblangan. Aholisi 26 055 kishi (2015-yil). Aholisining Qirgʻizlar - 60%, oʻzbeklar - 20%, Chiroq-Qangli(qabila) - 12%, Tatarlar - 2%, Boshqordlar 5% va 1% boshqa millatlar.
Mallory Pugh
Yoshlar terma jamoalari
2011-yilda Pugh 13-iyuldan 7-avgustgacha Oregon shtatining Portlend shahrida 14 yoshgacha boʻlgan qizlar terma jamoasini aniqlash boʻyicha har yili oʻtkaziladigan Amerika Qoʻshma Shtatlarturnirida qatnashdi. Ushbu turnir sentabr oyida boʻlib oʻtgan U14 oʻquv-mashgʻulot yigʻiniga tayyorlov sifatida ishlatilgan. Keyin Pugh 18-25 sentyabr kunlari Kaliforniyaning Karson shahridagi Xoum Depot markazida 14 yoshgacha boʻlgan yoshlar terma jamoasi yigʻiniga chaqirildi. 2012-yilda Pugh 11—18-fevral kunlari U15 terma jamoasi yig‘inida qatnashdi. Keyin u 3-10 iyun kunlari The Home Depot Centerda ikkinchi yigʻin uchun jamoaga qoʻshildi. Shuningdek, yozda U14 terma jamoasi oʻtgan yillardagi yirik identifikatsiya lageri oʻrniga uchta alohida yigʻin oʻtkazdi. Pugh 12 dan 19 avgustgacha davom etgan ikkinchi lagerda qatnashdi.