BO‘G‘MA_(DIFTERIYA)
Epidemiologiya.
Tashuvchilik holati kasallanish darajasiga bog'liq. Toksigenli shtammlar tashuvchilarini aniqlash ko'proq epidemiologik ahamiyatga ega. Kasallikni boshdan kechirganlarda va emlanganlarda 10—15 kungacha davom etadigan sog'lom tashuvchanlik kuzatilishi mumkin. Bo'g'mani tarqalishida uy hayvonlari (mol, ot, qo'y) ning ham ahamiyati katta. Ularning og'iz-burun shilliq qavatlarida korinobakeriya joylashgan bo'ladi. Shu uy hayvonlarida surunkali va yiringli jarohatlami yuvish, yaralarini davolaganda samara bo'lmasligi, ya’ni bu yarada bo'g'ma tayoqchasi mavjudligi epidemiologik jihatdan xatarli hisoblanadi. Bo'g'ma bilan kasallangan yoki tashuvchi uy hayvonlari aholini kasallantirishi mumkin. Biror hududda bo'g'ma bilan kasallanishning davriy oshishi, shu joydagi aholining yoshiga, immunitet va chalinuvchanligiga bog'liq. Kasallikka mavsumiylik ham xos. Bo'g'ma bilan kasallanish ko'proq kuz-qish oylarida uchraydi va kasallanish ko'rsatkichi 60—70% ni tashkil etadi. Shu mavsum davrida profilaktik chora-tadbirlari to'g'ri tashkil qilinmasa kasallikning 3—4 barobar ko'payishiga olib keladi. Kasallanish ko'rsatkichi shu infeksiyaga emlangan aholi ko'rsatkichiga teskari proporsional bo'ladi. Kasallikning davriy va kuz-qish oyida ko'payishi, aholining vaksina qilinmagan qatlamlarida kuzatiladi. Kasallik kichik yoshdan katta yoshgacha siljib boradi. Transport, savdo va xizmat ko‘rsatish sohasida faoliyat ko'rsatuvchilar xavfli guruh bo'lib hisoblanadi. Beriluvchanlik va immunitet. Bo‘g'maga chalinuvchanlik unchalik yuqori emas, kontagiozlik indeksi 10-20% atrofida bo'ladi. 6 oygacha bo'lgan ko'krak yoshidagi bolalar kasallikka chalinuvchan emas, chunki immunitet plasentar yo'l orqali onadan bolaga o'tgan bo'ladi. 1 yoshdan 5—6 yoshgacha bo'lgan bolalar bo'g'maga eng chalinuvchan bo'ladi. 18—20 yoshli va undan kattalar kasallikka berilmaydi (85%), bu faol orttirilgan immunitet hisobiga bo'ladi. Lekin keyingi vaqtlarda bo'g'maga beriluvchanlik yoshi o'zgargan. Bemorlarning ko'pchiligini o'smirlar va katta yoshdagilar tashkil qiladi. Bo'g'maga chalinuvchanlik omillariga bemorni tabiiy va sun'iy immunitet holati va emlashga bog'liq. 2 yoshgacha bo'lgan bolalar emlanganda 90%, kattalarda 70% holatlarda infeksiyaga chalinmaslik ehtimoli mavjud. Bundan tashqari ijtimoiy ekologik omillarga ham bog'liq. Sog'lom tashuvchi klinik belgilarsiz infeksion jarayonni tarqatadi. Bu tashuvchini dinamikasi kuzatuvida, elektrokardiogramma ma’lumotlarida, antitoksik va antibakterial (spetsifik, nospetsifik) immunitetini tekshiruvida o'z tasdig'ini topgan. Korinebakteriya tashuvchi quyonlar bodomcha bezi patogistologik jihatdan tekshirilganda ko'p qavatli yassi epiteliy, shilliq osti va limfa apparatida o'tkir yallig'lanishiga xos o'zgarishlar bo'lishi aniqlangan. Toksigen korinobakteriya tashuvchilar soni bo'g'mani epidemiologik holatini aks ettiradi. Sog'lom odamlarga nisbatan bo'g'ma tashuvchi o'chog'ida kasallik 6—20 barobar ko'p uchraydi. Notoksigen shtamm tashuvchilar toksigen tashuvchilardan farqli ravishda bo'g'ma bilan kasallanishga moyil emas, bu ko'rsatkich ko'pincha doimiy holatda saqlanib turadi yoki biroz oshishi mumkin. Jamoada tashuvchilik darajasi burun-halqum holatiga ham bog'liq. Tomoq va burun-halqum shilliq qavati me’yorida bo'lgan bolalar, surunkali tonzilliti bo'lgan bolalarga nisbatan bo'g'ma tashuvchilik ikki barobar kam uchraydi. Uzoq vaqt tashuvchanlik, ayniqsa burun-halqumida surunkali patologik jarayonlar, qo'shimcha stafilokokk, streptokokk infeksiya bo'lgan bolalarda yuzaga keladi. Burun-halqumda surunkali' o'choq infeksiyasi va yo'ldosh infeksion kasallikning borligi organizmning immunologik refaolligini pasaytiradi va bakteriya tashuvchanlikning shakllanishiga olib keluvchi kuchsiz antibakterial immunitet sababchisi hisoblanadi. Toksigen kormobakteriyalarning xavflilik darajasi jamoada antitoksik immunitet ko'rsatkichi bilan aniqlanadi. Bu tashuvchanlik jarayoniga qiyosiy ta ’sir ko'rsatadi, bo'g'ma bilan kasalanishni pasaytiradi va shu bilan birga qo'zg'atuvchi bilan muloqot bo'lishini keskin kamaytiradi. Antitoksik immunitet ko'rsatkich yuqori bo'lganda va toksigen bakteriya tashuvchi soni ham sezilarli ko'rsatgichda bo'lganda bo'g'ma bilan kasallanish bo'lmasligi mumkin. Agar jamoada immunizatsiya qilinmaganlar bo'lsa tashuvchilik xavfi saqlanib qoladi. Bo'g'ma bilan og'rigan odamlarning organizimida tarang, lekin noturg'un immunitet rivojlanadi. Bu immunitet kasallikdan faqatgina ma’lum bir vaqt davomida saqlaydi. Antitoksik immunitetdan tashqari bo'g'mada antimikrob immunitet rivojlanishi isbotlangan. Bemorning va rekonvalessentning qonida agglyutinin va antitoksinlar aniqlanadi. Ammo uning ahamiyati oxirgacha o'rganilmagan. Bolalar orasida keng darajada immunizatsiya qilinganda tashuvchilik soni kamayishi kuzatiladi, lekin bir vaqtning o'zida kattalar orasida tashuvchilik oshadi. Patogenezi va patologik anatomiyasi. Bo'g'ma — toksik kasallik bo'lib, uning rivojlanishida makroorganizm holati katta ahamiyatga ega (uning individual xususiyatlari, patogen omilga sezuvchanligi, infeksiya darvozasida to'qima rezistentligi, yoshi, asab tizimining holati, immunobiologik hususiyatlar va boshqalar.). Aniq har bir holatda, bitta yoki bir nechta omillarning qaysidir birining ustun turishi bilan bo'g'ma infeksiyasiga beriluvchanlik va kasallik rivojlanishiga sabab bo'ladi. A. D. Ado (1960) fikri bo'yicha, asab tizimi funksiyasi normal bo'lganda, organizmning kasallikni bartaraf etuvchi himoya funksiyalari ishga tushadi. Markaziy asab tizimining funksional va organik buzilishlari organizmning himoya kuchlari — mobilizasiyasini pasaytiradi va odam patogen mikrobning tushishi natijasida kasallanadi. Hayvonlarda o'tkazilgan tajribalarda, ya’ni gipofizni olib tashlaganda, shu narsa aniqlandiki, bo'g'ma intoksikatsiyasi uchun xos bo'lgan buyrak usti bezi va boshqa ichki a’zolarda spetsifik patogistalogik o'zgarishlar rivojlanishini bartaraf etadi. Bu bo'g'ma jarayoni patogenezi, qisman mahalliy to'qimalar buzilishining kelib chiqishida, bo'g'ma toksinining tegishli a’zolarga ta’siri emas, balki gormonal omillar katta ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatdi. Bo'g'ma jarayonining yuzaga kelishi, lokalizatsiyasi, kechuvi, og‘irligida bemor yoshi, konstitusiyasi katta ahamiyatga ega. Ya’ni kattalar va katta yoshdagi bolalarda tomoq bo‘g‘masi, ko'krak yoshidagi bolalarda — hiqildoq, burun va kam uchraydigan bo'g'ma rivojlanadi. Ma’lumotlarga ko'ra ko'p bir yoshgacha bo'lganlarda, burun bo'g'masi 6 oygacha, tomoq bo'g'masining toksik shakli 2 yoshgacha bo'lgan bolalarda kuzatiladi. Bo'g'maning turli joylashuvini yuzaga kelishida yoshning ahamiyati, bolalar organizmining anatomo-fiziologik xususiyatlari bilan tushuntiriladi. Ko'krak yoshidagi bolalar tomoq bo'g'masining kam uchrashi bodomcha bezlarning etilmaganligiga, tomoq limfatik apparati va shilliq qavatida asab reseptorlarining bo'lmasligi bilan tushuntiriladi. Ko'pincha bo’g'maning toksik yoki gipertoksik shakllari timus disfunksiyasi, ekssudativ limfatik diatez bilan kechuvchi timiko-limfatik konstitutsiyali bolalarda rivojlanadi. Bo'g'maning toksik va gipertoksik shakllarini o'ziga xos klinik kechuvida organizmning refaolligi, maxsus va maxsus bo'lmagan sensibilizatsiyasi, anafilaktik allergik reaksiya infeksion jarayonni og'ir kechishida sababchi bo'ladi. Sensibilizasiyalashgan organizm kirgan infeksiyaga tez va kuchli reaksiya beradi: toksinning organizmga kirish joyida va to'qimalarda unga o'ziga xos beriluvchanlikni namoyon qiluvchi tez va mustahkam himoya yuzaga keladi (asab tizimi, yurak, buyrak usti bezi, buyraklar va boshqalar), bu antitoksinning neytrallovchi ta’sirini qiyinlashtiradi. Allergik nazariyaning isboti bo'lib, bo'g'maning boshlang'ich davrida va allergik anafilaktik holatlarda kuzatiluvchi analogik klinik va patoamorfologik chekinishlar hisoblanadi. Bu A.A. Kolto'pinning qon-tomir — gemodinamik fenomeni bo'yicha — taxikardiya va qon bosimining pasayishi, bo'yin kletchatkasining shishi, gemorragiyalar keng qo'lamdagi nekrotik parchalanishli qarashlar, trombotsitopeniya, kichik yurak, o'pkalarning o'tkir emfizematoz kengayishi, o'ziga xos kapillyaroskopik mauzara, interstisial zotiljam sifatida o'pkalarning birlamchi zararlanishi, seroz miokarditlar, kasallikning to'lqinsimon kechishi va boshqalar sifatida namoyon bo'lishidir. Bo'g'ma toksik shaklining patogenezida tashqi muhit omillari va bosh miya katta yarim sharlari po'stlog'i funksiyasiga bog'liq bo'lgan makroorganizmning refaol holatiga katta e’tibor beriladi. Infeksion jarayon rivojlanganda spetsifik ta’sirlovchilardan tashqari makroorganizm qarshiligini susaytiruvchi yoki kuchaytiruvchi, kasallik rivojlanishiga imkon beruvchi yoki to'sqinlik qiluvchi nospetsifik, qo'shimcha ta’sirlovchilar paydo bo‘ladi. Bunda qo'shimcha ta'sirlovchilar spetsifik ta’sirlovchidan oldin yoki birga kelishi mumkin. Masalan, bo'g'maning toksik shakllari ko'pincha uyushmagan bolalarda uchraydi, chunki uyushgan bolalar, ularning ijobiy ta ’sirchan tonusini ushlab turuvchi, o'ziga xos tartibga rioya qilishadi. Zo'riqish natijasida oliy asab faoliyatining susayishi organizm rezistentligining bo'g'ma toksini va leykotsitlar fagositar faolligini pasayishi bilan kechadi. Hayvonlarda bo'g'ma intoksikatsiyasi fasllarga bog'liq, ya’ni bahor-yoz oylarida kasallik kuz-qish oylariga nisbatan og'irroq kechadi. Bo'g'maning toksik shakllari bir qator hollarda aralash bo'g'ma — streptokokk infeksiyaning natijasi hisoblanadi, bu holda bo'g'mali bemorlar va tajriba hayvonlaridagi bakteriologik ko'rsatkichlar (burun va tomoq mikroflorasi, gemokulturani o'rganish, anti-O-streptolizinni aniqlash va boshqalar) guvohlik beradi.