cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Adabiy jurnalistika
Etika va aniqlik
Ijodiy yoki hikoyaviy boʻlmagan fantastika yozuvchilari koʻpincha oʻz asarlaridagi ijodiy ixtiro darajasi va chegaralarini va haqiqiy voqealarni bogʻlashda qoʻllagan yondashuvlarini asoslash uchun xotira cheklovlarini muhokama qiladilar. Melanie McGrath, " Silvertown " kitobi, buvisining hayoti haqida hikoya, „written in a novelistʼs idiom“. keyingi " Hopping " kitobida yozadi, uning hikoyalaridagi maʼlum faktlar „men ustidagi tuval“. kashta tikgan. Baʼzi faktlar teshiklardan oʻtib ketdi — biz ularni endi bilmaymiz va ularni tekshirish uchun hech qanday vositamiz yoʻq — va bu holatlarda men sahnalarni yoki voqealarni qayta tasavvur qildim, menimcha, voqea yoki voqeaning mohiyatini aks ettiradi. uni boshidan kechirgan odamlarning ongi va qalbi. . . . Menimcha, bu adabiy mulohaza hikoyaning chuqurroq haqiqatini oʻzgartirmaydi." Bu fakt va fantastika tushunchasi Brenda Miller va Syuzanna Paolaning " Tell It Slant " kitobida ishlab chiqilgan. Nuala Calvi, shakar zavodining sobiq ishchilari bilan suhbatga asoslangan romanistik hikoya mualliflari: „Garchi biz suhbatdoshlarimiz aytganlariga sodiq qolishga harakat qilgan boʻlsak ham, yarim soatdan koʻproq masofada. asarning koʻp xotiralari tushunarli, toʻliq emas va kerak boʻlganda biz boʻshliqlarni toʻldirish uchun oʻz tadqiqotlarimiz va tasavvurlarimizdan foydalanganmiz. . . . Biroq, bu erda keltirilgan hikoyalarning mohiyati haqiqatdir, chunki ularni bizga boshidan kechirganlar aytib berishgan“.
20-asr oxiri va 21-asr boshlarida memuar mualliflarining oʻz ijodida ayrim faktlarni boʻrttirib koʻrsatgan yoki toʻqib chiqarganligi bilan bogʻliq bir necha bor eʼlon qilingan voqealar boʻlgan. Masalan:
Iroda Aliyeva
Iroda Mirzaxonovna Aliyeva (17-dekabr 1929, Toshkent — 7-iyun 1989, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Toshkent sanʼat institutini bitirib (1951), Hamza nomidagi Oʻzbek davlat akademik drama teatrida ishladi (1951-72), 1972-89 yillar „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida aktrisa. Nasiba („Ogʻriqtishlar“), Muqaddas („Chin muhabbat“), Shirin („Bir sevgi afsonasi“), Guzin („Turkiya haqida hikoya“), Kamola (R. Tagorning „Halokat“ romani asosida yaratilgan inssenirovka — „Gang daryosining qizi“), Maryam („Jazoir, mening vatanim“), Asal („Sarvqomat dilbarim“), Nazokat („Parvona“) rollarida Aliyeva muvaffaqiyat qozondi va lirik rollar ijrochisi sifatida tanildi. Yuksak texnika, mukammal sahna nutqiga ega boʻlgan Aliyeva qahramonlarining dunyoqarashi va ichki kechinmasini oʻziga xos sharqona xususiyat, nazokat bilan ifodalashga erishgan. Kinoaktyor teatr-studiyasida Nina (A. Kason, „Yetti faryod“, 1973), Enaga (A. Korneychuk, „Platon Krechet“, 1974) va boshqa rollarni ijro etdi. Kinoda: „Akmal, ajdaho va malika“ (1980), „Akmalning yangi sarguzashtlari“ (1983) filmlarida yalmogʻiz kampir obrazini yaratdi.
Nasos-forsunka
Nasos-forsunka — forsunka bilan birlashtirilgan bir plunjerli yukrri bosim qurilmasi. Dizel dvigateli si-lindrlarining qisilishidan alangalanadigan kamerasiga yonilgʻi purkash uchun ishlatiladi.
Kani Guzlah
Kani Guzlah (, shuningdek, Kāni Guzlah sifatida romanlashtirilgan;Kāni Kūzlah)  — Eron, Gʻarbiy Ozarbayjon viloyati, Bukan tumani, Simmineh tumani, Axtachi-ye Mahali qishloq okrugiga qarashli qishloqlaridan biri hisoblanadi. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga qarasak, aholi soni 111 nafar va 22 oiladan iborat ekanligini koʻramiz.
Sulukoʻl (Aqtoʻbe tumani)
Sulukoʻl (Сұлукөл, 199?-yilgacha shahar — Vostochnoye) — Qozogʻistonning Aqtoʻbe viloyati Ayteke bi tumanidagi qishloq. Sulukoʻl QFYning maʼmuriy markazi va yagona aholi punkti. KATO kodi — 153459100.
Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 1162 kishi (559 erkak va 603 ayol) edi. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 731 kishi (363 erkak va 368 ayol) yashagan.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Akdurmuş (Bingöl)
Akdurmuş (Guldar) — Turkiyaning Bingöl viloyati Bingöl tumanidagi qishloq hisoblanadi. Qishloqda Az qabilasining kurdlari istiqomat qiladi va 2021-yilda 175 nafar aholini tashkil qilgan. U 1325 m balandlikda joylashgandir.
Dikmence qishlogʻi bilan birlashtirilgan.
Natsiskvilari
Natsiskvilari — Gruziyadagi qishloq. Kaxeti viloyatining Lagodexi munitsipalitetida joylashgan. Aholisi 379 kishi (2014).
Manbalar
.
Nasos stansiyasi
Nasos stansiyasi - suyukliklarni yuqoriga koʻtarish uchun moʻljallangan bino; nasos agregati va quvurlardan iborat inshoot. Nasos stansiyasiga boshkarish apparatlari, elektr N. yeda esa taqsimlash qurilmalari, pasaytirish pod-stansiyalari, yigʻish-soʻrish va bosim kollektorlari, qoʻshimcha jihozlar (asosiy nasoslarni ishga tushiradigan vakuumnasoslar, yongʻinga qarshi ji-hozlar, moy xoʻjaligi va boshqalar) kiradi. Nasos agregati soʻrish quvuri, nasos, dvigatel, uzatish mexanizmi, teskari klapanli bosim truboprovo-di va zulfindan iborat boʻladi. Me-liorativ (sugʻorish) Nasos stansiyasining qoʻzgʻalmas va suzuvchi xillari bor. Suzuvchi N. yeda nasos va kuch qurilmalari ponton yoki barjalarga oʻrnatiladi. Kema qatnaydigan yirik kanallarni suv bilan taʼminlash, suv omborlarini suv bilan toʻldirish, sugʻorish inshootlari va boshqa uchun yirik Nasos stansiyasi qoʻllaniladi.
Vodoprovod Nasos stansiyasi suvni manbadan suv taʼminoti joyiga koʻtaruvchi va undan vodoprovod inshootlariga yoki rezervuarga hamda tozalangan suvni vodoprovod tarmogʻiga uzatuvchi koʻtarish st-yalaridan iborat. Kanalizatsiya Nasos stansiyasi panjarali va maydalagichli rezervuar, mashina zali (nasosxona) va boshqalardan iborat. Bunday Nasos stansiyasi yer ustiga va yer ostiga oʻrnatiladi. Xalq xoʻjaligida Nasos stansiyasining ahamiyati katta. Ayniqsa, baland joylarga suv chiqarishda Nasos stansiyasi juda qoʻl keladi.
NGC 5527
NGC 5527 Choʻpon yulduz turkumidagi Sbc tipli galaktikadir.
Rhede (Ems)
Rhede  Germaniyaning Quyi Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Emsland tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 75,02 km2. 4222 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Rhedening hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
NGC 5527
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Marklesburg
Marklesburg AQShning Pennsylvania shtatida joylashgan shahardir. Huntingdon County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
211 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Uglerod
Uglerod (lot. Carbo — ko'mir, Carboneum), C — Kimyoviy elementlar davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 6, atom massasi 12,011.2 ta barqaror izotopi: 2S (98,892%) va 3S (1,108%) bor. Radioaktiv izotoplaridan |4S(T|/2=5600-yil)ning ahamiyati muhim. Atmosferaning yuqori qatlamida kosmik nurlar ney.tronlarining azot izotopi I4N ga taʼsiri natijasida 4S hosil buladi. 4S izotop indikatorlar sifatida keng qoʻllanadi.
Uglerod qadimdan maʼlum. Pista kumir rudalardan metallar eritib olishda, olmos qimmatbaho tosh sifatida qoʻllangan. Keyinroqesa grafit tigel va qatlam tayyorlashda ishlatilgan. UglerodLavuazye 1772-yilda olmosning kristall holdagi Uglerod ekanligini isbotladi. 1778-yilda shved kimyogari Uglerod Sheyele grafitni selitra bilan qizdirilganda qam koʻmirni selitra bilan qizdirilgandagi singari karbonat angidrid hosil boʻlishini aniqladi. Ingliz olimi UglerodTennant 1797-yilda kaltsiy karbonatga fosfor bugʻi taʼsir ettirib sof Uglerod oldi.
Uglerod Yer poʻstining massa jihatidan 2,310 2% ini tashkil etadi. U Yer poʻstining yuqori qismi (biosfera)da boʻladi. Tirik moddalarda 18%, yogʻochda 50%, toshkoʻmirda 80%, neftda 85%, antratsitda 96% Uglerod bor. Uglerodga xos minerallar soni 112 ta. Uglerod koinotda ham keng tarqalgan. Quyoshda Uglerod vodorod, geliy va kisloroddan keyin 4oʻrinni egallaydi.
Uglerodning 4 kristall modifikatsiyasi: grafit, olmos, karbin va lonsdeylit maʼlum. Karbin sunʼiy usulda olingan qora rangli mayda kristall kukun. Zichligi 1,9—2 g/sm³. Oʻzaro parallel uzun S atomlari zanjiridan tuzilgan. Lonsdeylit meteoritlarda topilgan va sunʼiy usulda olingan. Uglerodning atom radiusi 0,077 nm A, S4+ ionning radiusi 0,02 nm; S4~ ning radiusi 0,26 nm. Uglerodning amorf shakli — faollangan kumir kuchli adsorbent hisoblanadi. U nafaqat gazlarni, balki erigan moddalarni ham yutadi. Uglerodning barcha allotropik shakl oʻzgarishlari kimyoviy jiqatdan ancha chidamli va inert moddalardir. Uglerod metallar bilan karbidlar hosil qiladi. Uglerod oʻz birikmalarida +4, —4 +2 va — 4 valentli. Uglerod atomlari oʻzaro birikib "ochiq", "tarmoqlangan", "yopiq" zanjirlar, oʻzaro (shuningdek, boshqa elementlarning atomlari bn) "yakka", "qoʻsh" va "uch karrali" boglanishlar xrsil qila oladi (qarang Organik kimyo).
Uglerod koʻpgina qotishmalar (poʻlat, choʻyan) ning muhim komponenti hisoblanadi. Tarkibida Uglerod koʻp boʻlgan materiallar elektrodlar, tigellar tayyorlashda, qora porox i.ch.da, rudalardan metallar eritib olishda (mas, koks), protivogazlarda yutuvchilar sifatida, kimyo sanoatida va boshqa sohalarda qoʻllanadi. (Uglerodning olinishi va qoʻllanishi haqida yana q. Grafit, Karbonatlar, Karbidlar, Koks, Is gazi, Uglerod (IV)oksid, Olmos, Qurum).
Uglerod Yerdagi hayotning asosini tashkil etuvchi muhim biogen element. Odam organizmida massa jihatidan 20,2% Uglerod mavjud. Uglerod shuningdek, oqsillar (52% atrofida), DNK va r-nK molekulalari (37% atrofida), fermentlar, gormonlar, vitaminlar tarkibiga kiradi. Organizmning tuzilishida qatnashuvchi va uning hayot faoliyatini taʼminlovchi turlituman organik birikmalar, asosan, Ugleroddan iborat. Organizm uchun zarur boʻlgan energiyaning katta qismi hujayralarda Uglerodning oksidlanishidan hosil boʻladi. Uglerod atomlari, shuningdek, Uglerod bilan boshqa elementlar oʻrtasida mustahkam kimyoviy bogʻ hosil boʻladi, lekin bu bogʻ nisbatan yumshoq fiziologik sharoitlarda parchalana oladi. Uglerodning kuchli oʻzlashtirilish (assimilyatsiya) mexanizmi SO2 — fotosintez shaklida yashil oʻsimliklarda doim sodir boʻladi (oʻsimliklar har yili 100 mlrd. t. SO2 oʻzlashtiradi). Yerda SO2 ning eng koʻhna oʻzlashtirilish usuli — xemosintez mavjud. Koʻpchilik hayvonlar Uglerodni ovqatdan tayyor organik birikma holida oladi.
Uglerodning anchagina qismi minerallashadi va yer osti boyliklarini, chunonchi: toshkoʻmir, neft, ohaktosh va boshqalarni hosil qiladi. Uglerod radioaktiv izotoplarining biol. va tibbiyot tadqiqotlarida qoʻllanishi moddalar almashinuvini oʻrganishda katta ahamiyatga ega. 14S molekulyar biologiyada oqsillar biosintezi va irsiy informatsiyalarning oʻtkazilish mexanizmini oʻrganishda qoʻllanadi.
Uglerod birikmalari. Uglerod galogenlar bilan umumiy formulasi SX4 boʻlgan (bu yerda X—S1, F, Vg, I) galogenidlar, oltingugurt bilan CS2,a3OT bilan (CN)2 hosil qiladi.
Uglerod (1U)xlorid (tetraxlormetan, perxlormetan) SS14 — rangsiz, xushboʻy hidli, yonmaydigan suyuklik. Qaynash temperaturasi 76,7°, muzlash’trasi —22,9°. Suvda erimaydi, havo, yorugʻlik va konsentrlangan sulfat kislotaga chidamli. Metanni xlorlash yoki CS2 ga xlor taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Smola, lok, yogʻ, moy va boshqa uchun erituvchi, yongʻinni oʻchiruvchi modda sifatida qoʻllanadi.
Uglerod (1U)ftorid CF4 — rangsiz, hidsiz gaz, suvda oz eriydi. Suyuqlanish temperaturasi —183,6°, qaynash temperaturasi — 128°. Texnikada past trali tenzimetrlarda qoʻllanadi.
Uglerod (1U)bromid SVg4 — kristall modda, suvda oz eriydi. Suyuqlanish temperaturasi 93,7°, kaynash temperaturasi 189,5°.
Uglerod (1U)yodid S14 — kristall modda, suvda oz eriydi. Suyuqlanish temperaturasi 17 G, zichligi 4,32 g/sm³.
Uglerod (1U)sulfid CS2 — rangsiz, oʻziga xos hidli suyuqlik. Qaynash temperaturasi 46,26°, muzlash temperaturasi —112, G, zichligi 1293 kg/m³. Zaxarli modda, juda tez alangalanadi. Yonganida karbonat angidrid SO va sulfat angidrid SO2 hosil boʻladi. Suvda oz, efir, spirt, xloroformda yaxshi eriydi. Texnikada choʻgʻ holatdagi lista kumir ustidan oltingugurt bugʻi oʻtkazish orqali olinadi. Turli moddalar uchun erituvchi sifatida, viskoza ipak i.ch. da, qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashda ishlatiladi. Alangalanuvchan modda boʻlgani uchun uni ishlatishda ehtiyot choralariga rioya qilish zarur.y.(IV)H itrid (sian yoki ditsian) (CN)2 — rangsiz, achchiq brom hidiga oʻxshash oʻtkir hidli, zaharli gaz. Suyuqlanish temperaturasi — 20,5°, qotish temperaturasi —34,4°, suyuq holatdagi zichligi 860 kg/m³. Suvda, spirt va efirda yaxshi eriydi. Kimyoviy reaksiyalarda oksidlovchi va qaytaruvchi xossalarini namoyon qiladi. Simob (P)sianidni endotermik parchalash, shuningdek, 2 valentli mis tuzlariga kaliy sianid eritmasini taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi.
(Uglerodning vodorodli birikmalari, ularning olinishi va ishlatilishi haqida Organik kimyo’ maqolasiga qarang).
Adabiyot
Stalina Qosimova.
Uglerod - unsurlar davriy jadvalining 6 unsuri, metallmas.
Sansac-Veinazès
Sansac-Veinazès Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Cantal departamenti Aurillac tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
211 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 16,7 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 12,6 km2.
Marks (Mississippi)
Marks AQShning Mississippi shtatida joylashgan shahardir. Quitman okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1551 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 583,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 2,7 km2. Shundan 2,7 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 49 m balandlikda joylashgan.
Ozon
Ozon (ὄζω — „hid tarqatuvchi“), O3 — kislorodning allotropik shakli. Ozon molekulasida 3 ta kislorod atomi bor. Ozonni ilk bor 1785-yilda gollandiyalik fizik Martin van Marum havo orqali elektr uchqunlari oʻtkazilganda oʻziga xos hid paydo boʻlishi va oksidlovchi xossaga ega boʻlishligini topgan. Ozonning xossalari kislorodnikidan keskin farq qiladi. Koʻk tusli va odatdagi sharoitda portlovchi gaz. Qaynash temperaturasi — 111,8°C, suyuqlanish temperaturasi — 192,4°C. Kuchli oksidlovchi va bekaror modda. Kaliy yodidning neytral eritmasiga ozon taʼsir etganida, kaliy yodid oksidlanib, yod hosil boʻladi. Qora tusli qoʻrgʻoshin sulfid ozon taʼsirida oksidlanib, oq tusli qoʻrgʻoshin sulfatiga aylanadi. Ozon baʼzi bir anorganik va organik moddalar bilan birik-kanda, ozonidlar (qarang Peroksidlar) vujudga keladi. Ozon hosil qilish uchun maxsus asbob — ozonator ishlatiladi. Ozon havoda juda oz miqdorda (1 m3 da 1 m2) boʻladi. Yer yuzasidan uzoklashgan sayin ozon miqdori ortib boradi va 20-25 & nbsp;km balandlikda maksimumga yetadi. Oksidlovchi, dezinfeksiyalovchi va bakteriyalarni oʻldiruvchi xossalarga ega boʻlganligi uchun ichimlik suvini tozalashda, oziqovqat sanoatida, oksidlovchi sifatida yogʻ va qogʻozni oqartirishda ham ishlatiladi. Ozonning havodagi konsentratsiyasi 5—10 % dan oshmasligi kerak, chunki ozon is gazi SO ga nisbatan ham zaharlidir. Ozon qatlamining qalinligi 0.2-03 mm. Oddiy sharoitlarda ozon koʻk rangga ega gaz,suyultirilganda u tõq binafsharang suyuqlikka aylanadi,qattiq holatda quyuq kõk,deyarli qora kristalldir.Ozon suvda kisloroddan yaxshiroq eriydi.
Ozon uch kislorod atomidan (O3) tashkil topgan va tabiiy ravishda Yer atmosferasida uchraydigan gazdir. Yer yuzasidan 10-50 kilometr balandlikda joylashgan stratosferada ozon Yerni quyoshning zararli ultrabinafsha (UV) nurlanishidan himoya qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ozon quyosh ultrabinafsha nurlanishining katta qismini o'ziga singdiradi va filtrlaydi, sayyoradagi barcha tirik organizmlarni teri saratoni va katarakta kabi ultrabinafsha nurlanishining zararli ta'siridan himoya qiladi. Biroq, yer sathida ozon havoning zararli ifloslantiruvchisi bo'lib, astma va bronxit kabi nafas olish muammolariga olib kelishi mumkin. Yer darajasidagi ozon NOx (azot oksidi) va VOC (uchuvchi organik birikmalar) quyosh nuri ta'sirida reaksiyaga kirishganda hosil bo'ladi. Bu ifloslantiruvchi moddalar avtomobillar, fabrikalar va boshqa inson faoliyati natijasida chiqariladi. Shu sababli, jamoat transportidan foydalanish, avtomashinalarda harakatlanish va energiya tejovchi qurilmalardan foydalanish kabi bu ifloslantiruvchi moddalar chiqindilarini kamaytirish choralarini ko‘rish muhim.
IC 293
IC 293 Persey yulduz turkumidagi E-S0 (elliptik spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Campoli del Monte Taburno
Campoli del Monte Taburno Italiyaning Campania mintaqasida joylashgan kommunadir. Benevento provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 9 km2. 1512 nafar aholi istiqomat qiladi.
Pailharès
Pailharès Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Ardèche departamenti Tournon-sur-Rhône tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
288 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 14,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 20,4 km2. Dengiz sathidan 496 – 1184 m balandlikda joylashgan.
Dolní Bečva
Dolní Bečva - Chexiyaning Vysochina mintaqasida joylashgan munisipalitet va qishloq boʻlib. Uning 1860 ga yaqin aholisi bor.
Sadibek Tugel
Sadibek Tugel (1955-yil 23-fevral, Abay viloyati, Ulan tumani) — qozoq yozuvchisi, publitsist, Qozogʻiston Yozuvchilar uyushmasining aʼzosi, Ostona shahrining birinchi matbuot kotibi, Milliy ot sporti federatsiyasining prezidenti, Qozogʻistonning xizmat koʻrsatgan arbob. Tugel 2019-yilgi Qozog‘istondagi bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovida „Buyuk dasht burgutlari“ respublika jamoat ijtimoiy-madaniy harakati nomidan ishtirok etgan.
Faoliyati
Sadibek Tugel Chimqora qishlog‘idagi Jambil o‘rta maktabni 1972-yili tamomlab, o‘sha yili Qozog‘iston Davlat universitetining jurnalistika fakultetiga o‘qishga kiradi. 1980-yili mazkur universitetni tamomlaydi.
1973-yili may oyida harbiy xizmatga chaqiriladi. Harbiy xizmatni Sovet Armiyasi Qurolli Kuchlarining Sharqiy Germaniyadagi boʻlimida oʻtagan. Mehnat faoliyatini oddiy ishchidan boshlagan. Ikki yil Olmaota shahridagi paxta yigirish fabrikasida mexanik boʻlib ishlaydi. 1977—1978-yillarda viloyat „Orken-Rassvet“ gazetasida tarjimon, 1979-yilda Ulan tuman ijroiya qo‘mitasi tashkiliy bo‘limi instruktori, 1979—1984-yillarda tuman komsomol tashkilotining birinchi kotibi lavozimlarida ishlagan. 1984—1988-yillarda tuman partiya qo‘mitasining tashkiliy bo‘limi mudiri lavozimida faoliyat yuritgan.
2019-yilgi prezidentlik saylovi
left|thumb| Sadibek Tugelning 2019-yilgi saylov kampaniyasidagi logotipi 2019-yilning 22-aprelida Sadibek Tugel 2019-yilgi prezidentlik saylovida „Uli Dala Qirandari“ partiyasidan prezidentlikka oʻz nomzodini qoʻyishini maʼlum qiladi. Tugel birinchi boʻlib, oʻz nomzodini qoʻyilganini eʼlon qiladi. 2019-yilning 3-mayida 122 mingdan ortiq imzo yigʻib, Markaziy saylov komissiyasidan ro‘yxatga olinadi.
Tugel qozoq tilini saqlash, ayollar va bolalarning huquqlarin himoya qilish, shuningdek, qozoqning anʼanaviy qadriyatlarini saqlash va targʻib qilish kabi masalalar boʻyicha oʻz targʻibot-tashviqotini olib boradi. 2019-yilning 3-iyunida Tugel qozoq ayollarining xorijliklarga turmushga chiqishni taqiqlashni taklif qiladi. Tugel atigi 0,92 foiz ovoz yigʻib, saylovda oxirgi o‘rinni egallaydi.
Waterloo (Iowa)
Waterloo AQShning Iowa shtatida joylashgan shahardir. Black Hawk okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
68406 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 430,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 163,76 km2. Shundan 159,00 km2 quruqlik, 4,77 km2 esa suv maydonidir. thumb|left|250px|Waterloo manzarasi.
Montánchez
Montánchez Ispaniyaning Estremadura mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Cáceres provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — km2. Aholisi — 1979 kishi (2010).
Ftor
Ftor (yunoncha: phthoros — oʻlim, buzilish), F — Mendeleyev davriy sistemasining VII mansub guruhiga kimyoviy element; galogenlarga kiradi. Tartib raqami 9, atom massasi 18.998403.
Ftor bir izotop |9Gʻ dan iborat. Shuning uchun Ftor "sof element" hisoblanadi. Ftorning 5 ta radioaktiv izotopi sunʼiy ravishda olingan.
Ftorning dastlab maʼlum boʻlgan birikmasi kaltsiy ftorid SaGʻ2 dir. 1771 yilda shved kimyogari Ftor Sheyele ftorid kislota NGʻ ni oldi. Ftor Amper 1810 yilda ftorid kislotaning xlorid kislotaga oʻxshashligiga asoslanib, xlor kabi yana bir element mavjud, u kashf etilishi kerak degan fikrga keldi. Fransuz kimyogari Ftor Muassan 1886 yilda kaliy ftorid qoʻshilgan suvsiz ftorid kislotani platina idishda — 55° da elektrolizlab ilk bor erkin Ftor olgan.
Ftorning eng muhim minerallari: flyuorit yoki kalsiy ftorid SaGʻ2 (tarkibida 48,7% Ftorbor) va kriolit Na3AlF6 (tarkibida 54,3% Ftor bor). Ftor birikmalari tabiiy suvda, oʻsimlik va hayvon organizmida uchraydi. Ftor Yer poʻstining massa jihatidan 2,710~2% ini tashkil qiladi.
Ftor och sariq tusli, oʻtkir hidli, zaharli gaz. Nafasni boʻgʻadi. Suyuqlanish temperaturasi — 219,6°, qaynash temperaturasi — 188,1°. Gaz holatdagi Ftorning zichligi 1,693 g/l (0°, 760 mm sim. ust.da). Erkin Ftor 2 atomli molekula — Gʻ2 dan iborat. Ftor birikmalari juda mustahkamligidan, uni kimyoviy usullarda erkin holatda ajratib olib boʻlmaydi. Ftor suv bilan reaksiyaga kirishadi, benzol, xloroform kabi erituvchilarda eriydi. Ftor juda faol element, eng kuchli metallmas, eng kuchli oksidlovchi. Ftor kislorod va azotdan boshqa barcha elementlar bilan makbul reaksion sharoitda bevosita birikadi. Ftor vodorod bilan hatto qattiq holatda (—250°da) ham shiddatli reaksiyaga kirishib vodorod ftorid NGʻ hosil kiladi. Uning bilvosita usulda olingan kislorodli birikmasi Gʻ2O zaharli gaz. Ftor platina, oltin va b. asl metallarga ularning choʻgʻ holatida taʼsir etadi. Qoʻrgʻoshin, nikel va misning sirti Ftor atmosferasida 100°dayoq shu metallar ftoridlari qavati bilan qoplanadi va bu qavat metallni Ftorning keyingi taʼsiridan sakdaydi. Ftor oʻz birikmalarida — 1 valentli.
Flyuorit CaF2 Ftor ishlab chiqarishda asosiy xom ashyo hisoblanadi. Unga 130° da sulfat kislota taʼsir ettirib vodorod ftorid olinadi. Sof holdagi Ftor olish uchun KFHF yoki KF2HF tarkibli tuzlarning elektrolizidan foydalaniladi.
Olingan Ftorning asosiy qismi ftororganik birikmalar (freon CF2C12, vinil ftorid CH2=CHF) tayyorlash uchun sarflanadi. Suyuq Ftor raketalarda ishlatiladigan suyuq yonilgʻilar uchun oksidlovchi sifatida qoʻllanadi. Gazsimon Ftor atom texnikasida uran (IV)ftoridni oksidlab uran ^1)ftoridga aylantirish uchun ketadi. Ftor, shuningdek, xlor ftorid C1F3 (bu modda suyuq raketa yonilgi uchun oksidlovchi sifatida ishlatiladi), kobalt, kumush, marganets, surma kabi metallarning ftoridlarini tayyorlashda qoʻllanadi (bu ftoridlar ftorlovchi vosita sifatida ishlatiladi). Odam organizmida massa jihatidan 110~5% Ftor bor. Bir sutkada organizmga ovqat orqali 1 mg ga yaqin miqdorda Ftor kiradi. U barcha organ va toʻqimalar tarkibida boʻladi, lekin uning asosiy qismi — 99,4%i qattiq toʻqimalar (suyaklar, tishlar, soch)da toʻplanadi.
Ftor — zaharli, u nafas yoʻllari, oʻpka va markaziy nerv sistemasi va b. organlar (yurak, koʻz)ga salbiy taʼsir etadi. Ftor teriga tekkanda suv bilan yaxshilab yuvish kerak. Ftor oʻtga chidamsiz, portlaydi. Shu sababli Ftor bilan ishlaganda ehtiyoj choralariga rioya qilish talab etiladi.
Hind sivilizatsiyasining paydo bo`lishi
Hindiston subkontineti eng qadimgi davrlardanoq ko‘plab uzoq va yaqin qo‘shinlari bilan madaniy va savdo-sotiq aloqalari o‘rnatgan edi. Xarappa madaniyati davrida (miloddan avvalgi III-II ming yillar) hind hunarmandlari yaratgan buyumlar O‘rtaer dengizi mamlakatlari, Mesopotamiya, Markaziy Osiyogacha yetib borgan. Miloddan avvalgi VI asrda ushbu o‘lkaga Aleksandr Makedonskiy yurish qilganidan keyin subkontinent haqidagi maʼlumotlar olamga yanada kengroq yoyildi. Hindiston yurishi ishtirokchilarining asarlarida, Salavk elchisi Megasfen xotiralarida, Yunon mualliflari Arrian, Strabon, Pliniy kitoblarida bu subkontinet haqidagi rang-barang va diqqatga sazovor maʼlumotlar mavjud. Sharqning mashhur qomusiy olimi va birinchi buyuk hindshunos Abu Rayhon Beruniy (XI asr) qadimgi hind xalqining urf-odati, turmush tarzi, din iva dunyoqarashi, ijtimoiy tuzumi, tarixi, o‘simlik hamda hayvonot dunyosi, jo‘g‘rofiyasi, astronomiyasi, matematikasi, grammatikasi, adabiyoti, sanʼati haqida „Hindiston“ nomli nodir bir asar yaratgan.
Yevropaliklar tomonidan oʻrganilishi
Hindiston subkontinentining qadimgi tarixini ilmiy o‘rganish XVIII asr oxiridan boshlandi. Ingliz tarixchisi U.Jons (1746-1791) ilk bor sanskrit tilidagi qadimiy hind adabiy yodgorliklarini tadqiq etishga kirishdi va „Monu qonunlari“ni ingliz tiliga tarjima qildi. 1785 yilda Ch. Uilkins ko‘hna Hindistonning diniy-falsafiy asari „Bxagavadgita“ni ingliz tilida chop ettirdi. Avvalo Angliya so‘ngra G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida qadimgi Hindiston tarixini yorituvchi ilk asarlar paydo bo‘ldi. Ammo bu asarlarning muhim kamchiligi shundan iborat ediki, ingliz mustamlaka maʼmuriyatining vakillari bo‘lgan mualliflar qadimiy Hindistonning talaygina yutuqlari G‘arbdan olingan, barcha Sharq madaniyati singari hind madaniyatiga ham qoloqlik va turg‘unlik xosdir deb uqtirishga intildilar.
Arxeologik izlanishlarning boshlanishi
XIX asrning oxirgi choragi va XX asrning boshlarida Hindistonda arxeologik tekshirishlar boshlandi. XX asrning 20-30 yillarda hind qadimshunoslari Hind vohasidagi eng qadimiy madaniyatni kashf qildilar. Hind daryosi vodiysidagi qazilmalar Hindiston tarixi ibtidosini ming yil oldinga surdi. Qadimgi Hindistondagi boy madaniyat oriylardan meros emasligi, balki oriylar kelishidan ancha avval Hindistonning tub aholisi yuksak madaniyatga ega bo‘lganligi aniqlandi.
Alijon Gʻijjakiy
Alijon Gʻijjakiy (15-asr 2-yarmi) – hirotlik sozanda-bastakor, hofiz. Darvishali Changiyning ta’kid-lashicha, A. F. "oliy majlislarning fu-sunkori", noyob iste’dod sohibi boʻlgan. Maqomdagi olti ovozning bir yoʻlida ishlangan murakkab kuyi, Turkiy zarb usulidagi "Juft hilolqamar"i, Davr shohi usulidagi "Savti dugoh"i A. Gʻ.ning oʻz zamonasidagi yetuk san’atkorlardan biri ekanligini koʻrsatadi. U naqshlarining koʻpini ustozi Us t a Shodiga bagʻishlagan. Bastakorning musiqiy asarlarini sozanda, xonandalar sevib ijro etishgan.
Neon
Neon (neo..., lot. Neon), Ne — Mendeleyev davriy sistemasining 0 guruh elementi, inert gazlarga mansub. Tar-tib raqami 10, atom massasi 20,179. 1 m³ havoda16 sm³ ga yaqin Neon boʻladi. Uchta barqa-ror izotopi; 20Ne(90,92%), 2lNe (0,257%), 22Ne (8,82%) bor. Sunʼiy yoʻl bilan juda qisqa muddat (T’/2<200 sek.) mavjud boʻladigan radioktiv izotoplari ham olingan. 1898-yilda ingliz olimlari Neon Ramzey va Neon Travers toptan. Gaz holatdagi Neonning zichligi 0,90035 g/l (273 K, 0,1 MPa), suyuklanish temperaturasi — 248,6°; qaynash temperaturasi — 245,9° (273 K, 0,1 MPa). Suyuqholatdagi Neonning zichligi 1240 kg/m³. Neon, odatda, kimyoviy reaksiyalarga kirishmaydi. Lekin uning Ne-6H2O tarkibli gidrati, molekulyar bogʻlangan bi-rikmalari hosil qilingan. Neon sanoatda suyuq havodan ajratib olinadi. Ra-diotexnikada, elektron asboblarda, vakuum texnikasida ishlatiladi.
Neon - unsurlar davriy jadvalining 10 unsuri, inert gaz.
IC 294
IC 294 Persey yulduz turkumidagi SB0-a (ixcham choʻziq galaktika) tipli galaktikadir.
Markleysburg
Markleysburg AQShning Pennsylvania shtatida joylashgan shahardir. Fayette County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
272 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 0,7 km2. Shundan 0,7 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Sariolen (Kurshim tumani)
Sariolen (Сарыөлең, 199-yilgacha? shahar — Razdolnoe) — Qozogʻistonning Sharqiy Qozogʻiston viloyati Kurshim tumanidagi ovul. Saryolenskiy qishloq okrugining maʼmuriy markazi. Tuman markazi Kurshim qishlogʻidan 14 km sharqda joylashgan. KATO kodi — 635259100.
Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 1101 kishi (563 nafar erkak va 538 nafar ayol) bo'lgan. 2009-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, qishloqda 985 kishi (497 nafar erkak va 488 nafar ayol) yashagan.
Ahmed Omaid Xpalvak
Ahmad Omaid Xpalvak (Ahmad Omed Xpulvak; taxminan 1987—2011-yil 28-iyul) afgʻon jurnalisti boʻlib, „Pajhvok Afghanistan News“ gazetasida ishlagan. 2008-yildan boshlab BBCda mustaqil stringer sifatida ishlagan. Uning oʻlimi yuzasidan olib borilgan tergovdan soʻng, Xalqaro xavfsizlik kuchlari tomonidan amerikalik askar Tarinkot hujumga uchragan paytda translyatsiya binosini terrorchilardan tozalash vaqtida Xpalvakni tasodifan oʻldirgani aniqlangan. Xpalvak Pajxvokdan soʻnggi uch yil ichida oʻldirilgan uchinchi jurnalist boʻldi. U Afgʻonistonda halok boʻlgan uchinchi BBC muxbiri va Afgʻonistondagi urushda halok boʻlgan ikkinchi BBC muxbiri edi.
Faoliyati
Xpalvak 2007-yilda oʻqishni tamomlagandan soʻng Pajhvokda ishlay boshladi. Avvaliga frilanser, keyinroq xodim boʻlib ishladi. Xpalvak 2008-yilning 1-mayida BBC Jahon Xizmati xodimlariga jurnalist sifatida qoʻshildi. U Uruzgʻan viloyatida joylashgan BBCda stringer boʻlib ishlagan. U tez-tez BBC Pashtu uchun Afgʻoniston janubidagi voqealar haqida xabar berib turdi. Xpalvak bir vaqtning oʻzida Afgʻonistonning Pajhvok axborot agentligida ham ishlagan.
„Uning Pajhvok Afghan News uchun soʻnggi ikki hikoyasi (28-iyul kuni Uruzgʻan viloyatining markazi Tarinkot shahrida sodir boʻlgan yirik hujumda halok boʻlishidan oldin) toliblarning politsiya nazorat punktlariga qilingan hujum haqida edi“, deb yozadi hamkasbi.
Shaxsiy hayoti
Yigirma toʻrt yoshli Xpalvakning ota-onasi, akasi, uchta singlisi, xotini va uch oylik qizi qoldi.
Xpalvakning oʻlimidan soʻng, Xpalvakning otasi Gʻulom Nabi AQShning Omaid oilasiga tovon toʻlash taklifini qabul qilmadi. Lekin tergov davom etishini xohladi. Oila aʼzolari oʻch olishdan qoʻrqib Avstraliyadan boshpana soʻrashgan. NAI SOMA ijrochi direktori Abdul Mujeeb Xalvatgarning aytishicha, poytaxt Xpalvaklarga anonimlikni taklif qilmagan, chunki u kichik edi va uning fikricha, Xpalvaklar xavf ostida.
Mazmuni
Uch nafar terrorchi va uch sherigi bir necha hukumat binolarini, shuningdek, teleradiokompaniyani bombardimon qilgan. Natijada jami 21 nafar tinch aholi halok boʻlgan va 38 nafari yaralangan. Halok boʻlganlar orasida 10 nafar bola, uch nafar politsiyachi va bir nafar afgʻon muxbiri bor edi. Otishmada Ahmad Omaid Xpalvak teleradiokompaniyani tozalash vaqtida bir guruh amerikalik askarlar tomonidan oʻldirilgan. Voqea 5 soat ichida sodir boʻlgan.
Oʻlimi
Xpalvak 2011-yilning 28-iyulida Afgʻonistonning Tarinkot shahrida Tolibon terroristlari Uruzgan viloyati markazidagi hukumat ob’yektlari va davlat teleradiostansiyasiga qilgan hujumi vaqtida Amerika ISAF askarlari tomonidan oʻldirilgan. The New York Times bu hujumni Tolibon tomonidan amalga oshirilgan „eng dadil va kutilmagan hujumlardan biri“ deb atadi.
„Chegara bilmas reportyorlar“ va BBC News telekanallari radiostansiyada Xpalvak oʻlimi boʻyicha tergov oʻtkazishga chaqirdi. Jurnalistning ukasi Ahmad Javid Xpalvak oʻq otish paytida u oʻz press-kartasi yonida boʻlganiga ishonadi. Los Angeles Times gazetasi Xpalvak oʻldirilishidan bir necha daqiqa oldin ukasiga yuborgan smslar haqida yozgan. „Oʻlim yaqinlashmoqda“, deb yozadi u. „Men yashirinaman“ va qisqa vaqt oʻtgach „agar men oʻlsam, men uchun ibodat qilinglar“ deb yozgan.
NATO tergovi 8-sentyabr kuni amerikalik askar Xpalvakni oʻldirganini aniqladi. Xpalvakning oʻlimi BBC Pashtu uchun Tolibon hujumi haqida reportaj tayyorlayotganda sodir boʻlgan. ISAF hujumga uchragan binoga yetib kelgan va ichkarida Tolibon terrorchilari bor yoʻqligini tekshiradi. Bir amerikalik askar Xpalvakning yuvinish xonasida yashiringanini koʻradi. Xpalvakning bir narsaga qoʻl choʻzayotganini koʻradi. Bu uning press-kartasi boʻlishi mumkin. Askar Xpalvakni terrorchi boʻlishi mumkin deb oʻylab, unga yigirma marta oʻq otadi. Tergov, shuningdek, Xpalvak qoʻlida matbuot guvohnomasini ushlab turganini aytgan.
Tergov "…bu hodisaga aloqador boʻlgan ISAF aʼzosi qurolli mojaro qonunlari va jangovar harakatlar qoidalariga rioya qilgan va vaziyatda oqilona harakat qilgan, " deb xulosa chiqargan.
Taʼsiri
Xpalvak Afgʻonistonda oʻldirilgan uchinchi Pajhvok muxbiri va BBCning uchinchi muxbiridir. BBC uchun ishlagan Mirvays Jalil 1990-yillardagi fuqarolar urushida Kobulda vafot etgan. Afgʻonistondagi urush paytida (2008-yil) Abdul Samad Ruhoniy Hilmand viloyatining Lashkargoh shahrida nomaʼlum shaxs tomonidan oʻldirilgan. Khpalvak singari, Ruhoniy ham Pajhvok va BBC Word News uchun ishlagan. Pajhvok muxbiri Janulla Hoshimzoda 2009-yil avgustida olis Xaybar hududida oʻldirilgan.
Munosabat
Voqea Afgʻonistondagi urushda tinch aholi orasida qurbonlar boʻlganligi haqidagi xavotirlarni oshirdi.
Los-Anjeles Tayms gazetasining yozishicha, „Bu hodisa xorijiy tashkilotlarda ishlayotgan afgʻonlar, shuningdek, umuman afgʻon tinch fuqarolari, xususan Afgʻonistonning janubida yashovchi fuqarolar duch keladigan kundalik xavf-xatarlardan dalolat beradi“.
BBC Global News direktori Piter Xorroks shunday dedi: „Ahmed Omedning oʻlimi butun dunyo jurnalistlariga muhim yangiliklarni yetkazishdagi mashaqqatlar va xavf-xatarni yana bir bor koʻrsatib berdi. Dunyo ular beradigan xabarlarni eshitishi uchun shay turgan shunday vaziyatlarda jurnalistlarga imkon qadar yaxshi himoya berilishi juda muhim“.
„Chegara bilmas reportyorlar“ tashkiloti „Ushbu baxtsiz hodisa koʻpincha janglar markazida boʻlgan tinch aholi va jurnalistlar uchun doimiy xavfni koʻrsatdi“, deydi. Matbuot erkinligi va xavfsizlik tashkiloti Xpalvakning oʻlimi uchun NATO va Tolibonni javobgar deb hisoblaydi.
Salzbergen
Hududi
Salzbergenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Armillyar sfera
thumb|139px|Armillyar sfera Armillyar sfera (armilla -\alqa) — Qadimgi astronomik asbob; yoritqichlarning koordinatlarini aniqlashda qadim zamonlardan qoʻllanib kelgan. Gradus va minutlarga boʻlingan bnr necha halqalardan iborat. Halqalarayoning tekisliklari osmon sferasining asosiy tekisliklariga parallel joylashtirilgan. Armillyar sferaga yoritqichlarni kuzatish uchun dioptrlar ham oʻrnatilgan. 16-asrgacha qoʻllanilgan.
Yigitlar (teleserial)
Yigitlar — Amazon Prime Video uchun Erik Kripke tomonidan ishlab chiqilgan Amerika satirik superqahramon teleseriali. Gart Ennis va Darick Robertsonning xuddi shu nomdagi komiksga asoslangan holda, u o‘z vakolatlarini suiiste’mol qiladigan kuchli shaxslarga qarshi kurashayotgan hushyorlarning shu nomdagi jamoasini kuzatib boradi. Serialda Karl Urban, Jek Quaid, Entoni Starr, Erin Moriarti, Dominik MakElligott, Jessi T. Usher, Chace Krouford, Laz Alonso, Tomer Kapone, Karen Fukuxara va Neytan Mitchell o‘rin olgan ansambl ishtirok etadi.
Dastlab to‘liq metrajli film bo‘lishi mo‘ljallangan bo‘lib, komikslar seriyasiga moslashuv 2008-yilda Adam Makkey filmga rejissyorlik qilish bilan boshlangan. Ekipaj va filmni olgan studiyalar o‘rtasidagi ijodiy tafovutlar tufayli loyiha rivojlanish do‘zaxida qoldi. Loyihani ishlab chiqish 2016 yilda Cinemax tomonidan qayta tiklandi, u teleserial sifatida qayta ishlanishini e’lon qildi. Kripke serialning bosh prodyuseri, Set Rogen va Evan Goldberg esa bosh prodyuser sifatida ishga qabul qilindi. Amazon Studios serial uchun huquqlarni 2017-yilning noyabrida oldi, ishlab chiqarish 2018-yilning may oyida Torontoda boshlangan.
yilda eng yaxshi dramatik serialga nomzod bo‘lgan.
Imomiddin Nasimiy
Imomiddin Nasimiy – (toʻliq ismi: Sayid Ali ibn Sayid Muhammad, tugʻ. 1369, Shamaxi –1417, Halab) — Ozarbayjon shoiri, mutafakkir. "Imomiddin Nasimiy" nomi bilan mashhur. Ilk ta’limini Shamaxida olgan, o’sha davr ilmlarini, dinlar tarixini, mantiq, matematika va astronomiyani oʻrgangan. Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 7-may 2019-yilda 211-son qaroriga binoan Imomiddin Nasimiy Ozarbayjon Respublikasida asarlari davlat mulki deb e’lon qilingan mualliflar roʻyxatiga kirgan.
Nasimiy oʻzining isyonkor va hassos sheʼrlari bilan dunyoning koʻpgina mamlakatlarida mashhur. Oʻz fikr-oʻylari, tuygʻukechinmalarini xalqona sodda uslubda bayon qilgan. Nasimiy sheʼrlari bir qarashda oddiy, sodda boʻlib koʻrinsada, lekin mazmunan chuqur va badiiy yuksak. U koʻproq diniy-tasavvufiy mavzularni qalamga olib, oʻzi mansub hurufiylik gʻoyalarini ulugʻlagan. Nasimiy ozarbayjon adabiyoti tarixida mardlik, jasorat, qaqramonlik timsoli sifatida shuhrat qozongan. Lutfiy, Alisher Navoiy, Mashrab va boshqa oʻzbek shoirlari uning shaxsi va ijodiga ehtirom bilan qarashgan. "Nasoyim ul-muhabbat"d,a u turkiy mashoyixlar qatorida zikr etiladi. Qoʻlyozmalari Turkiya, Iroq, Suriya, Misr, Eronda hamda Parij, London, Kembrij, Oksford, Sankt-Peterburg, Boku, Toshkent va boshqa shaharlardagi kutubxonalarda sakdanadi. Devoni nashr qilingan (1844, 1881, 1929).
Hayoti
thumb|right|Azim Azimzoda “Nasimiyning qatli” thumb|Nasimiyning Bokudagi haykali thumb|right|Nasimiy filmidan kadr
Nasimiy hayoti haqida juda keng ma’lumotlar mavjud emas. Manbalarning aksariyati uning ismini Imomiddin deb ko’rsatadi, lekin Nasimiyning asl ismi Ali va Umar bo’lganini qayd etgan manbalar ham bor. Ko’pgina tadqiqotchilar uning Shamaxida,ba’zilari esa Bursada, Tabrizda, Bokuda, Diyorbakirda, hatto Sherozda tug’ilganini ta’kidlashadi.
Nasimiy davrining mashhur oriflaridan muvofiq ilmlardan ta’lim olgach, hurufiy Fazlulloh Naimiyning xizmatida bo’lgan, uning tarbiya va ta’limlaridan bahramand bo’lgan. Barcha safarlarida o’zining shayx murshidi Naimiy bilan yo’l hamrohi bo’lgan va uning qizi bilan turmush qurgan.
Shoir asarlarining tahlili shuni ko’rsatadiki, Nasimiy Shamaxida o’sha davrning eng yaxshi universitetlarining talabiga javob beradigan darajada komil tehsil olishga muvaffaq bo’lgan. U klassik Sharq va qadimiy yunon falsafasini, shuningdek, adabiyotini chuqur o’rgangan, Islom va xristianlik asoslari bilan yaqindan tanishgan, tibbiyot, astronomiya va astrologiya, matematika va mantiq ilmlarini chuqur o’zlashtirgan. U tillarni shunchalar yaxshi o’rgangan ediki, ozarbayjon, fors va arab tillarida bir xil darajada go’zal she’rlar yoza olardi. Uning ozarbayjoncha she’rlarining tili ham boyligi, ham xalq nutqiga yaqinligi bilan ajralib turgan, otalar so’zi, zarbulmasallar, hikmatli so’zlarning miqdori ko’proq edi. Nasimiyning ruboiylari Ozarbayjon xalq she’r namunalari bo’lgan bayatilarga juda yaqindir.
Nasimiy poeziyasida Ozarbayjon, shuningdek boshqa Sharq mamlakatlarining mashhur olim va shoirlarining nomlari tez-tez tilga olinadi. Bulardan Ibn Sino, Xoqoniy, Nizomiy, Falakiy, Mansur Halloj, Fazlulloh Naimiy, Shayx Muhammad Shabustariy, Ovhadi Marag’ayiy va boshqalarni misol qilish mumkin.
Hurufiylar Temur tomonidan jiddiy tazyiqlarga duchor bo’lishgan paytda Nasimiy Vatandan surgun bo’lib, Iroq, Turkiya, Suriyada yashashga majbur bo’ladi. Hurufiylik ta’limoti asosida ilgari surgan panteist g’oyalari sababli Halab shahrida qatl qilingan. Nasimiyning qatli haqida Ibn al-Imod Hanbaliy yozadi: “U hurufiylarning shayxi edi, Halabda yashardi, tarafdorlari ko’paydi, bid’ati ortdi, ish shunchalikka borib yetdiki, sulton uning o’limga hukm qildi, terisi shilinib, chormixga tortildi”. Nasimiy o’z g’oyalarini professional faylasuf sifatida alohida traktatlarda bir tizimda bermagan, chunki Miyanajining, Ibn Arabiyning keng miqyosdagi so’fiy-falsafiy asarlaridan keyin bu mazmunda traktatlar yozishga o’sha paytlar ehtiyoj bo’lmagan bo’lishi mumkin. Hurufiylikning nazariy asoslariga kelsak, Naimiy asarlarida u allaqachon keltirilgan edi.
Ijodi
Nasimiy til boyliklaridan g’azallarida o’ziga xos ustalik bilan foydalangan. Ba’zan shoir she’rlarini faqat xitob va iborali takrorlar bilan yozgan. Faylasuf-shoir poeziyasi juda qisqa vaqt ichida O’rta Osiyo, Turkiya va Eron xalqlari orasida shuhrat qozongan. Mansur Halloj bilan birga uning ismi o’z aqidasi yo’lida g’ayritabiiy sadoqat va jasurlik ramziga aylangan. Uning asarlari bir nechta tilga tarjima qilingan va ushbu tillarda yozgan shoirlar unga taqlid qilishgan. Nasimiy she’rlarini xalq orasida baland ovoz bilan o’qish va uning hurufiy g’oyalarini tashviq qilish bo’yicha bir qanchasi azoblarga bardosh bergan, hatto jonlaridan ham voz kechishgan.
Qayd etib o’tish joizki, Nasimiy devoni Ozarbayjonda 1972-yilda Hamid Muhammadzoda tomonidan chop etilgan va Eronda ham bir marta “Tun zulmatida Semurg’” nomi bilan Sayid Ali Solihning tashabbusi, 1968-yilda Husayn Ohiy, 1980-yilda Forug’iy nashriyoti vositasi va 1972-yilda esa Nashri Neiy tomonidan Jalol Pandariy sa’y-harakati bilan chop qilingan.
OMFA Muhammad Fuzuliy nomidagi Qo’lyozmalar Instituti direktori muovini, filologiya fanlari doktori Posho Karimov Anqara Milliy Kutubxonasidan buyuk Ozarbayjon shoiri Imomiddin Nasimiyning ona tilidagi devonining ikki nusxasining suratini qo’lga kiritdi. 83 varaqdan iborat birinchi devon oydin nasx xati bilan ko’chirilgan. 308 varaqdan iborat bo’lgan ikkinchi devon ham tartibli va go’zal xat bilan yozilgan. Qayd etish lozimki, bu devon Nasimiyning qo’lyozma devonlari orasida eng katta hajmli devonidir. Devon boshida “Devoni hazrati Sayyid Nasimiy qaddasa sirulhul aziz” (Hazrat Sayid Nasimiyning (qabri nurga to’lsin) devoni) so’zlari yozilgan. Bu yerga 711 g’azal, 6 tarjiband, 3 masnaviy, 9 mustazod, 5 muxammas, 603 ruboiy, 3 qit’a kiradi. Diqqatni jalb etuvchi jihat shundaki, bu nusxada Nasimiyning qo’lyozma va matbuot devonlarida uchramagan bir qator she’rlar mavjud. Manbalarda shoirning hech bir muxammasiga duch kelmagan bo’lsak, bu yerda uning 5 muxammasi berilgan. Shuni qayd etish joziki, bu she’rlar hurufiylikni yoyish maqsadida Nasimiyning obro’sidan foydalangan, uning nomidan asarlar yozgan hurufiylarga ham tegishli bo’lishi mumkin. Shuningdek, 2019-yilda OMFA Muhammad Fuzuliy nomidagi Qo’lyozmalar Instituti direktori muovini, filologiya fanlari doktori Posho Karimov buyuk ozarbayjon shoiri Imomiddin Nasimiy devonining-lirik she’rlar to’plamining Anqara Milliy Kutubxonada saqlanayotgan ikki qo’lyozma nusxasining suratini qo’lga kiritdi. Bu nusxalar shoirning “Husayniy” taxallusi bilan yozgan she’rlarining bo’lishi bilan diqqatni jalb etadi.
105 varaqdan iborat birinchi qo’lyozma sarlavhasi “Devoni Hazrat Sayyid Nasimiy” sifati berilsa ham bu yerdagi she’rlarning ko’pchiligi “Husayniy” taxallusi bilan yozilgan. 124 varaqdan iborat ikkinchi qo’lyozma devonida esa shoirning ham Nasimiy, ham Husayniy taxallusi bilan yozgan she’rlari bor. Nasimiy devoni suratlari, yangi qo’lga kiritilgan nusxalari shoir ijodining tadqiqi jihatidan katta qiziqish kasb etadi.
Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining buyrug’i bilan 2019-yilda Buyuk Ozarbayjon shoiri Imomiddin Nasimiyning (1369 - 1417) 650 yillik yubileyi nishonlanmoqda. Imomiddin Nasimiy Ozarbayjon shoiri, o’z davrining taniqli mutafakkiri bo’lgan. Nasimiy ijodi Ozarbayjon tili va adabiyoti rivojida muhim bosqich hisoblanadi.
Shoir tirikligida asarlari Ozarbayjon, Yaqin Sharq, Iroq, Suriya, O’rta Osiyoda keng yoyilgan. Nasimiy faqat Ozarbayjona dabiyotida emas, XV asrdan boshlab butun turk adabiyotiga kuchli ta’sir ko’rsatgan. Shoir asarlari qo’lyozmalar shaklida dunyoning bir qator kutubxonalarida saqlangan.
Shoir asarlari qayta-qayta chop etilgab, u haqida tadqiqot asarlari yozilgan. UNESCO qarori bilan Nasimiy tavalludining 600 yilligi dunyo miqyosida keng nishonlanmoqda.
Xotirasi
Ozarbayjon Respublikasi mustaqillikka erishgandan so’ng Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasining Tilshunoslik Institutiga Nasimiy nomi berildi.
2018-yil 15-noyabrda Ozarbayjon prezidenti kelgusi yilda Imomiddin Nasimiyning 650 yillik yubileyining nishonlanishi haqida buyruq imzoladi.
2018-yil 19-noyabrda Moskva Davlat Xalqaro munosabatlar institutida Nasimiy haykalining ochilish marosimi bo’ldi.
10-may 2019-yilda Xachmazda “Chanlibel” parkida Imomiddin Nasimiy obidasining va yangi insho etilgan 35 metr balandlikdagi “Soatlar minorasi”ning ochilishi bo’ldi.
2019-yilda Kiyevda Nasimiyning haykaltarosh Sayfiddin Qurbonov tomonidan tayyorlangan haykali o’rnatildi.
2019-yil 3-iyunda Imomiddin Nasimiyning 650 yilligi bilan bog’liq Xalqaro Astronomiya Ittifoqi Mars va Yupiter sayyorlari orasida joylashgan 1995 UN2 asteroidiga Nasimiy nomi berildi.
2019-yilda Turkiyaning Byudjet va Moliya Vazirligining zarbxonasida Ozarbayjon elchixonasi tashabbusi bilan shoirning 650 yilligiga bag’ishlangan xotira pullari chiqarildi.
Nasr (maʼnolari)
Nasr:
Kislorod
Kislorodning 3 barqaror izotopi bor: |6O(99,759%), |7O(0,037%), |8O(0,204%). Kislorod atomining elektron kavati 2 ichki va 6 tashki elektrondan iborat boʻlib, 2s22p4 koʻrinishida ifodalanadi. Kislorod atomining tashki qavati toʻliq boʻlmagani uchun kimyoviy birikmalarda Kislorod atomi boshqa atomlardan elektronlar qabul qilib, manfiy zaryadli boʻlib qoladi. Kislorodning elektron yoʻqotadigan birikmalari juda kam.
Fizik xossalari. Kislorod rangsiz, hidsiz va taʼmsiz gaz: — 182,9° da zichligi 1,14 g/sm³ boʻlgan havorang suyuqlikka aylanadi, — 218,7° temperaturada esa qotib, koʻk kristall hosil qiladi. Kristall holdagi Kislorod bir nechta modifikatsiyaga (a, fS, u — shakl oʻzgarishiga) ega. Gaz holatidagi Kislorodning zichligi (0° va normal bosimda) 1,42897 g/l. Kislorod 1 m³ suvda (20° va 1atm.da) 0,031 m\ 0° da esa 0,049 m³, etanolda 0,2201 m³, atsetonda 0,2313 m³ eriydi.
Kimyoviy xossalari. Kislorod eng faol (ftordan keyin) metallmas element, yengil inert gazlardan boshqa hamma elementlar bilan kimyoviy birikmalar hosil qiladi. Koʻp elementlar bilan bevosita reaksiyaga kirishadi; ogʻir inert gazlar, galogenlar, oltin va platina bundan mustasno. Kislorod boshqa moddalar bilan reaksiyaga kirishganda — oksidlanish reaksiyalarida issiqlik ajraladi (ekzotermik reaksiya). Odatdagi temperaturada Kislorod vodorod bilan nihoyatda sekin reaksiyaga kirishadi, 550° da esa reaksiya portlash bilan davom etadi: 2N2+O2=2N2O. Oltingugurt, uglerod, azot, fosfor bilan normal sharoitda juda sekin reaksiyaga kirishadi. temperatura oshirilganda reaksiya tezlashadi, element qizigach, yona boshlaydi. Kislorodning azot bilan reaksiyasi endotermik (issiqlik yutilishi bilan boradigan) reaksiya boʻlib, faqat 1200° da amalga oshadi. Kislorod deyarli hamma metallarni, ayniqsa, ishqoriy va ishqoriy-yer metallarini oson oksidlaydi. Kislorodning moddalar bilan reaksiyaga kirishishida suv muhim rol oʻynaydi. Masalan, kaliy oʻta faol metall boʻlishiga qaramay, suvsiz sharoitda (quruq) Kislorod bilan reaksiyaga kirishmaydi, lekin ozgina suv bugʻlari taʼsirida odatdagi temperaturada kaliy Kislorodda yona boshlaydi. Kislorod metallarni oksidlab, korroziyaga sabab boʻladi. Baʼzi metall oksidlari Kislorod bilan birikib, peroksid birikmalarni beradi. Katalizator ishtirokida ammiakning Kislorod bilan oksidlanishidan azot (P)-oksid (NO2) hosil boʻladi (nitrat kislota ishlab chiqarishda shu jarayondan foydalaniladi). Muhim issiqlik manbai — uglevodorodlar (tabiiy gaz, benzin, kerosin) ning Kislorodda yonishi sanoat va turmushda katta ahamiyatga ega. Hujayralarda oziq moddalarning Kislorod bilan oksidlanishi tirik organizmlar uchun energiya manbaidir.