cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi
Arxitektura
Qurilish uchun asosiy material sifatida ganch — ohak, gips va loy bilan aralashtirilgan kuydirilgan gʻisht ishlatilgan. Asl poydevor uchun suv ning kirib kelishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun 1,5 m (4,9 fut) chuqurlik dagi loy qatlam lari ishlatilgan. Ular zamonaviy restavratsiya ishlarida temir-beton bilan almashtirildi. Maqbara ga asosiy kirish eshigi janubi-sharqdan bo‘lib, u orqali ziyorat chilar 18,2 × 18,2 m (59,7 × 59,7 fut) bo‘lgan, Kazandik («mis xona») nomi bilan mashhur bo‘lgan asosiy zalga kirishadi. Bo‘lim Markaziy Osiyo dagi eng katta g‘ishtli gumbaz bilan qoplangan bo‘lib, diametri 18,2 m (59,7 fut). Qozondik markazida diniy maqsadlarda foydalaniladigan bronza qozon joylashgan. Yassaviy maqbarasi shimoli-gʻarbdagi binoning oxiridagi markaziy oʻqda joylashgan boʻlib, sarkofag qismning aynan oʻrtasida joylashgan boʻlib, uning tomi qoʻsh gumbazli qovurgʻa li — ichki gumbazi 17,0 m (55,8 fut) boʻlgan va tashqi gumbaz balandligi 28,0 m (91,9 fut). Gumbaz ning tashqi tomoni oltin naqsh li olti burchakli yashil sirlangan koshin lar bilan qoplangan. Ichki qismi muqarnas deb nomlanuvchi alebastr stalaktitlari bilan bezatilgan. Umumiy soni 35 dan ortiq boʻlgan inshootdagi qoʻshimcha xonalarga majlis lar xonalari, oshxona, kutubxona va devor larida och koʻk rangli geometrik va gul naqsh lari tushirilgan masjid kiradi. Maqbara ning tashqi devorlari geometrik naqshlarni tashkil etuvchi sirlangan koshinlar bilan qoplangan, kufiy va suls epigrafik bezak lari Qur'on dan olingan. Dastlabki reja larda ikkita minora qo‘shilishi ham ko‘zda tutilgan, ammo 1405-yil da qurilish to‘xtatilganda bu amalga oshirilmadi.
Diniy va madaniy ahamiyatga ega
Temuriylar buyurgan kattaroq maqbara ziyoratgohning diniy ahamiyatini yanada oshirdi. Qozoq xonligi davrida taniqli shaxslar yodgorlik yaqinida dafn qilishni afzal ko‘rganlar. Jumladan, Abulxayr, Rabiyi Sulton-Begim, Joʻlbarisxon, Esimxon, Ondan-Sulton (Shigʻayxonning oʻgʻli), Ablayxon, Qoz davusti Kazbekbi. Maqbaraning muqaddas obroʻsi begona yurtlarga ham yetib bordi. XVI asr boshlarida qoʻshni oʻzbek xonligidan Muhammad Shayboniyxonning vorisi boʻlgan Ubaydullaxon keyinchalik Moʻgʻullar imperiyasining asoschisi boʻladigan Boburga qarshi jangidan oldin maqbarada toʻxtagan. Agar gʻolib chiqsa, uning hukmronligi shariat qonunlariga toʻliq amal qilishiga qasam ichadi.
Sovet davrida yodgorlik ommaviy ravishda yopilganiga qaramay, tartib bekor qilinganidan keyin maqbara ziyoratchilarni jalb qilishda davom etgan. Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi hozirgi kungacha qozoq musulmonlarining ziyoratgohi boʻlib kelgan. Demak, Turkiston shahri Oʻrta Osiyo musulmonlari uchun ikkinchi Makka boʻldi. Darhaqiqat, maqbaraning shahar uchun ahamiyatini Turkistonning sobiq nomi Hazrati Turkiston tasdiqlaydi, bu soʻzma-soʻz “Turkiston avliyosi” degan ma’noni anglatadi va toʻgʻridan-toʻgʻri Yassaviyga ishora.
O‘ziga xos qozoq millati paydo bo‘lgan avvalgi Qozoq xonligining poytaxti sifatida Turkiston hozirgi Qozog‘istonning madaniy yuragi bo‘lib qolmoqda. Maqbara soʻfiy ilohiyot olimi va xonlikning qozoq zodagonlari dafn etilgan joy boʻlib, shaharning nufuzini yanada oshirdi. Qozoq millati va Markaziy Osiyo islom dinining hozirgi zamonda ham davom etishi Turkistonning tarixiy va madaniy ahamiyati, markazida Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi ekanligidan dalolat beradi. Islom olamining eng buyuk maqbaralaridan biri sifatida qabul qilingan u saqlanib qolgan va mintaqadagi e’tiqod va me’morchilik yutuqlarining muhim yodgorligi bo‘lib qolmoqda.
Joʻrabek Nabiyev
Joʻrabek Nabiyev (1941.10.2, Toji-kistonning Gʻulakandoz qishlogʻi) — xonanda (lirik tenor), bastakor, aktyor. Tojikiston xalq artisti (1980). Leninobod (hozirgi Xoʻjand) ped. institutini tugatgan (1963). Xoʻjand davlat musiqali komediya teatrida yakkaxon xonanda (1962—96), direktor (1996—98). Toshkent konservatoriyasining professor (2000-yildan). Fargʻona-Toshkent hofizlik maktabining namoyandasi boʻlib, Buxoro maqom ijrochilik uslubini ham mukammal oʻzlashtirgan. Nihoyatda keng repertuaridan maqom yoʻllari, bastakor ashulalari, katta ashulalar, oʻzbek, tojik va boshqa xalqlar qoʻshiqlari oʻrin olgan: "Nasrulloyi", "Samarqand Ushshogʻi", "Toshkent Iroqi", "Moʻgʻulchai Dugoh", "Feruz I-II", "Bebokcha" va boshqa Uning mualliflik qoʻshiqlaridan "Qarab qoʻy", "Unutmasman", "Sen tugʻilgan kun", "Qurbon boʻlsaydim", "El degay afsonadir" va boshqa oʻzining halqchilligi, mazmundorligi, musiqiy ifodaviyligi bilan ajralib turadi. Musiqiy teatr sahnasida Ozar ("Tugallanmagan qoʻshiq"), Sodirxon ("Uygʻonish") kabi obrazlar yaratgan. Osiyo, Yevropa, Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. "Melodiya" grammyozuv firmasining "Oltin disk" mukofotiga sazovor boʻlgan (1990).
Coren
Coren Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Cantal departamenti Saint-Flour tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
407 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 24,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 16,8 km2.
Chaqir (Yenice)
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Chaqir — Turkiyanin Çanakkale viloyatining Yenice tumaniga qarashli qishloq. Aholisi 324 nafar (2021).
Sehlem (Niedersachsen)
Sehlem  Germaniyaning Quyi Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Hildesheim tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 12,77 km2. 933 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Sehlemning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
IC 79
IC 79 Kit yulduz turkumidagi E-S0 (elliptik spiral galaktika) tipli galaktikadir.
576i
576i — standart aniqlikdagi video rejimi. U dunyoning aksariyat mamlakatlarida elektr energiyasini tarqatish uchun foydali chastota 50 Gts boʻlgan yer usti televideniyasi uchun ishlatilinadi. Ranglarni kodlash tizimi bilan yaqin aloqada boʻlganligi sababli, 60 Gts chastotasi bilan solishtirganda koʻpincha PAL, PAL / SECAM yoki SECAM deb ataladi. Raqamli dasturlarda, odatda „576i“ nomi bilan mavjud. Analog kontekstlarda koʻpincha „625 chiziqlar“ deya nomlanadi va tomonlar nisbati odatda analog uzatishda 4: 3 va raqamli uzatishda 16: 9 ni tashkil qiladi.
Ikrom Akbarov
thumb Ikrom Ilhomovich Akbarov (1-mart 1921, Toshkent — 18-dekabr 2011, Toshkent) — kompozitor, Oʻzbekiston xalq artisti (1981), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Toshkent (1945) va Leningrad (1950) konservatoriyalarini tugatgan. Hamzaga bagʻishlangan „Shoir xotirasiga“ simfonik poemasi (1954) oʻzbek simfonik ijodiy tafakkurining shakllanishida Asqarali Akbarov ishlagan bino bezagi muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Akbarov simfonik asarlar, opera va baletlar, oratoriyalar, vokalsimfonik va kamer-cholgʻu asarlar (xususan 6 ta torli kvartet), qoʻshiq va romanslar, xor turkumlari muallifi, kinofilmlar va dramatik spektakllarga musiqa yaratgan, oʻzbek xalq kuylarini joʻrsiz xor uchun qayta ishlagan. Ijodiy uslubi teran simfonik tafakkurga asoslangan. Simfonik asarlari — „Epik poema“ (1961), skripka va orkestr uchun 1-2- va 3- konsertlar (1962, 1984, 1997), „Pochta“ (1970), „Shakuntala“ (1980) simfonik manzaralari, „Samarqand haqida sim-fonik hikoyalar“i (1973), 2 ta simfoniya (1996, 1998) va boshqa „Orzu“ (1957), „Layli va Majnun“ (1968), „Navroʻz“ (1984) baletlari, „Soʻgʻd elining qoploni“ (1977) va „Ibtido xatosi“ (1997) operalari, „Toshkentnoma“ (1964), „Mangu xotira“ (1985) oratoriyalarini yaratgan. Asarlari chet ellarda ham ijro etilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotining laureati (1977). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).Ad.: Djabbarov A,Solomonova T., Kompozitori i muzikovedi Oʻzbekistana, T., 1975; Yanov-Yanovskaya NS, Ikram Akbarov, T., 1990.
Frank Ntilikina
Frank Brayan Ntilikina (1998-yil 28-iyulda tugʻilgan) — Milliy Basketbol Assotsiatsiyasining (NBA) Dallas Mavericks jamoasida fransuz professional basketbolchisi boʻlib oʻynagan. U Nyu-York Knicks tomonidan 2017-yilgi NBA loyihasida sakkizinchi umumiy tanlov sifatida tanlangan. Ntilikina Belgiyada tugʻilgan va Fransiyaning Strasburg shahrida oʻsgan. U 1.93 metr baland boʻyli boʻlib, himoyachi pozitsiyasida oʻynaydi.
SIG Strasbourg (2015—2017-yil)
2015-yilning dekabrida Ntilikina SIG Strasbourg bilan 2019-yilning 30-iyuniga qadar professional shartnoma imzolagan. U 2015-yil 4-aprelda Bulon-sur-Merga qarshi 2014—2015-yilgi fransuz LNB Pro A mavsumida professional darajada debyut qilgan.
2015-yil 15-oktyabrda Ntilikina Yevroligadagi ilk daqiqalarini qayd etgan va KK Crvena zvezdaga qarshi o‘yinda 12 daqiqayu 16 soniyada bir ochko to‘play olgan xolos.
Dallas Mavericks (2021-yildan hozirgi kungacha)
2021-yil 16-sentyabrda Ntilikina Dallas Mavericks bilan shartnoma imzolagan. U 2021-yil 21-oktyabrda ilk debyut oʻyinida Atlanta Xouksga 87-113 hisobida yutqazib, to‘rt daqiqa o‘ynagan.
Terma jamoadagi faoliyati
Ntilikina 16 yoshgacha boʻlgan Fransiya oʻsmirlar terma jamoasi bilan 2014-yilgi FIBA 16 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlar oʻrtasidagi Yevropa chempionatida gʻalaba qozonish yoʻlida oʻrtacha 7,4 ochko, 2,0 assist, 1,6 ribaund va har bir oʻyinda bitta toʻp oʻtkazgan.
U Fransiyaning 18 yoshgacha boʻlgan terma jamoasiga 2016-yilgi FIBA 18 yoshgacha boʻlganlar oʻrtasidagi Yevropa chempionatida gʻalaba qozonishda ajoyib yordam bergan va 18 yoshgacha boʻlgan Litva terma jamoasiga qarshi chempionat oʻyinida 31 ochko, jumladan, uch ochkolik masofadan 7-10 ball toʻplagan. U turnirda bir o‘yinda o‘rtacha 15,2 ochko, 4,5 golli uzatma, 2,8 ribaund va 2,2 bor oʻzib ketgan, bu bilan o‘zining gol urish urinishlarining 50 foizini, shu jumladan uzoq masofadan zarbalarining 58,6 foizini „Eng qimmatbaho o‘yinchi“ nominatsiyasiga tavsiya etilgan.
Astet
Astet Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Ardèche departamenti Largentière tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
51 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 1,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 33,5 km2. Dengiz sathidan 746 – 1544 m balandlikda joylashgan.
Ilyos Akbarov
Ilyos Akbarovich Akbarov (1909.5.5, Toshkent) — oʻzbek musiqashunosi. Birinchi oʻzbek musiqa folklorshunoslaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1956). Sanʼatshunoslik institutida ilmiy xodim (1932—39), direktor (1943—48), „Oʻzdavnashr“da musiqa boʻlimining mudiri (1934—40), Toshkent musiqa bilim yurti (1930—42), Toshkent davlat konservatoriyasi (1943-yildan)da oʻqituvchi, musiqa nazariyasi kafedrasi mudiri (1963—90), professor (1979-yildan). Fargʻona vodiysi va Xorazm viloyatlarida oʻzbek va uygur xalq kuylarini toʻplab, ayrimlarini nashr ettirgan: „Oʻzbek 257ashulalari“ (M., 1934, H. Muhamedova bilan hamkorlikda), „30 ashula“ (M., 1935), „Oʻzbek xalq qoʻshiklari“ (T., 1939), „Muqimiy va Furqat ashulalari“ (T., 1959) va boshqa Ilk oʻzbek bolalar qoʻshiklari („Biz kuylaymiz“, T., 1939), „Musiqa lugʻati“ (T., 1987, 2-nashri —1997), darslik va uslubiy qoʻllanmalar muallifi. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (2000).
NGC 5325
NGC 5325 Canes Venatici yulduz turkumidagi Sc tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni Lewis Swift 1885-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Sac City (Iowa)
Sac City AQShning Iowa shtatida joylashgan shahardir. Sac okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
2220 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 176,4 nafar kishi.
Baupte
Baupte Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Manche departamenti Coutances tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
415 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 180,4 nafar kishi.
Odiljon Akbarov
Odiljon Akbarov (1933.23.8, Baliqchi tumani) — Xalq oʻqituvchisi (1983). „Oʻzbekiston hunar-texnika taʼlimi aʼlochisi“ (1969). 1951-yil Andijon shahridagi 10-hunar bilim yurtini, 1955-yil Toshkent industrial texnikumini, 1971-yil sirtdan Andijon pedagogika institutini tugatgan. 1955-yildan Andijon shahridagi 10-hunar-texnika bilim yurtida ishlab chiqarish taʼlimi boʻyicha usta, 1971-96 yillarda Andijon mashinasozlik litseyida maxsus fanlar boʻyicha oʻqituvchi. Akbarov boshchilik qilgan chizmachilik kabineti respublikadagi eng namunali kabinet hisoblangan. Ekranlashtirilgan bu kabinetda turli xil koʻrgazmali qurollar, didak-tik materiallar oʻrnatilgan.
Abu Abdulloh Muhammad al-Axsikatiy
Abu Abdulloh Muhammad al-Axsikatiy (أبو عبد الله محمد الأخسيكتي — Abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad ibn Umar al-Axsikatiy) — hanafiy faqihi.
Hayoti va faoliyati
Movarounnahr hanafiy faqihlari ora­sida muhim o‘ringa ega. Imom-peshvo, ha­nafiy mazhabi faqihi Husomuddin Mu­hammad ibn Muhammad al-Axsikatiy tavallud topgan sana maʼlum emas. Olim 644-yil yigirma uchinchi zul-qa’da dushanba kuni vafot etgan, Yetti qozi qabris­tonida Qozixon Ustoz Muhammad ibn Muhammad al-Abdiy qabri yaqiniga dafn qilingan.
Abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad ibn Umar al-Axsikatiy usul al-fiqh ilmi bilimdonlaridan bo‘lib, hanafiy mazhabi usul al-fiqhiga oid „Al-Muntaxab fӣ usӯl al-mazhab“ nomli asar yozgan. Olimning shoh asari hisoblangan mazkur kitobga Husomuddin Husayn ibn Ali as-Sig‘noqiy „Al-Vāfӣ fӣ usӯl al-fiqh“, Abdulaziz ibn Ahmad al-Buxoriy „At-Tahqӣq“, hanafiy faqihi Qavomuddin Amir Kotib ibn Amir Umar al-Itqoniy „At-Tabyӣn“ nomli hamda Abdulloh ibn Ahmad an-Nasafiy maxsus sharh bitganlar. Amir Kotib sharhi Sobir Nosir Mustafo Usmon, Nasafiyning sharhi esa Salim O‘g‘ut tomonidan doktorlik ishi sifatida tadqiq etilgan hamda asar ilmiy-tanqidiy matn holida nashr qilingan. „Al-Muntaxab“ asari 1877-yil Lakhnavda, 1907-yil Dehlida nashr etilgan.
Hozirda Abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad ibn Umar al-Axsikatiyning usuli fiqhga oid asarlaridan Sharq mamlakatlarida asosiy darslik, qo‘llanma sifatida foydalaniladi.
Quyida nomlari zikr qilingan asarlar ham Abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad ibn Umar al-Axsikatiyga nisbat berilgan: „Miftāh al-usӯl“, „Gʻāya at-tahqӣq“, „Daqāiq al-usӯl va-t-tabyӣn“.
The Little Mermaid: Ariel's Beginning
The Little Mermaid: Ariel's Beginning 2008-yilda direct-to-video turida chiqarilgan fentezi va sarguzasht janridagi animatsion filmdir. DisneyToon Studios studiyasi tomonidan ishlangan. The Little Mermaid trilogiyasining uchinchi filmidir. Film Suv parisi (1989) animatsion filmidan oldingi voqealarni hikoya qiladi.
Garlitos
Garlitos Ispaniyaning Estremadura mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Badajoz provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 129,3 km2. Aholisi — 656 kishi (2010).
Bəyli
Bəyli (shuningdek, Beyli) — Ozarbayjonning Qabala tumanidagi qishloq.
Mango (kiyim)
Mango — ispan moda dizayni va ishlab chiqarish kompaniyasi boʻlib, Ispaniyaning Barselona shahrida aka-uka Isak va Naxman Andik tomonidan asos solingan.
Tarix
Mango ayollar, erkaklar va bolalar uchun kolleksiyalarni ishlab chiqaradi.
Mango 16 000 dan ortiq xodimga ega, ulardan 1850 nafari „Hangar Dizayn Markazi“ va Palau Solita de Plegamance shtab-kvartirasida ishlaydi. Ispaniyada eng koʻp Mango doʻkonlari mavjud, lekin Istanbul va Turkiyada ham shunchalik koʻp.
2011-yilning kuz oyidan boshlab Ketrin Moss Mangoning yuzi boʻlib kelgan. U Terry Richardson rejissorligidagi reklama roligida rol oʻynadi. Mossdan keyin model Miranda Kerr Mangoning yuziga aylandi.
2011-yil aprel oyida Ispaniya qirolichasi Letisiya kompaniyaning bosh ofisiga Mango kostyumida tashrif buyurdi.
2015-yilda Mangoning daromadi 2,327 milliard yevroni tashkil qilgan.
Doʻkonlar
2020-yil 5-mart holatiga koʻra dunyo boʻylab doʻkonlar soni. 2022-yil mart oyida Mango brendi sanksiyalar tufayli Rossiya bozorini tark etdi.
Munozara
2013-yilning 24-aprelida Bangladesh poytaxti Dakka shahri yaqinidagi Savar tumanida sakkiz qavatli Rana Plaza tijorat binosi qulab tushdi. Kamida 1127 kishi halok boʻldi va 2438 dan ortiq kishi jarohat oldi. Fabrikada taxminan 5000 kishi ishlaydigan bir nechta alohida kiyim fabrikalari, bir nechta doʻkon va bank boʻlib, Benetton Group, Joe Fresh, The Childrenʼs Place, Primark, Monsoon va DressBarn kabi brendlar uchun kiyim ishlab chiqargan. Rana Plaza zavodlaridan olingani aniqlangan 29 ta brenddan faqat 9 tasi 2013-yil noyabr oyida jabrlanganlarga tovon toʻlash taklifini kelishish uchun yigʻilishlarda qatnashgan. Walmart, Carrefour, Bonmarche, Mango, Auchan va Kik kabi bir qancha kompaniyalar shartnoma imzolashdan bosh tortdi.
2010-yilda Mangoning fransuz filiali Velvetine brendi yaratuvchisi Anne-Sesile Kuetilni sudga berdi, u Mango oʻz sumkalarining ikkita modelini koʻchirib olganini daʼvo qildi. INPI orqali mudofaa qilishga urinishlariga va uning mahsulotlari va Mango mahsulotlari oʻrtasidagi oʻxshashliklarga qaramay, Anne-Sesile Kuetil sudda yutqazdi. U Mangoga 6000 yevro toʻlashi kerak edi. Oʻz blogida Cuetil shikoyat qilmoqchi ekanligini aytdi. Bir qancha bloggerlar bu qarordan hayratda qolishdi va bu adolatsizlik ekanligini taʼkidladilar. Mango brendi bu bayonotga Facebook’dagi rasmiy sahifasida javob berdi.
Karnaval
Karnaval (lot. carrus navalis — ajoyib arava, bayram marosimlari kemasi) — asosan, ochiq havoda oʻtkaziladigan teatrlashtirilgan oʻyinlar, koʻcha namoyishlaridan iborat ommaviy sayilning bir turi. Yil fasllarining almashuvi, bahorgi dehqonchilik va boshqa bayramlar bilan bogʻliq majusiylarning marosimlaridan boshlangan. Har qanday karnavalning eng muhim bir boʻlagi — shaharning muhim koʻchalarida tantanali yurishdir.
Tarixi
Karnaval nomi XIII-asrda Italiyada vujudga kelgan. XVI-asr mashhur italyan xalq teatri turi niqoblar komediyasi („Del arte komediyasi“)ning paydo boʻlishi Karnaval bilan bogʻliq. Karnavalga oʻxshash koʻcha va maydon tomoshalari sharqda juda qadim zamonlardan maʼlum. Oʻrta Sharqda Karnaval zardushtiylik, navroʻz va boshqa bayramlar bilan bogʻliq holda uyushtirilgan. Temur va temuriylar, oʻzbek xonlari, amir va beklar davlat miqyosidagi bayramlar munosabati bilan ham Karnaval tomoshalari oʻtkazgan. Fransua Rablening «Гаргантюа va Пантагрюэль» romanida Karnaval haqida ajoyib tavsif berilgan
Hozirgi kunda Karnaval
Oʻzbekistonda 1957-yildan har yili kuzning birinchi oyida hozirgi Milliy bogʻda muntazam Karnaval oʻtkazib kelingan. Hozirgi kunda qayta tiklangan navroʻz bayramlarida asta-sekin Karnaval tomoshalari odat tusiga kirmoqda.
Dunyodagi eng машҳур karnaval Rio-de-Jeneyroda o'tkaziladi. Bu keng miqiyosli bayramga yil bo'yi puhtalik bilan tayyorgarlik ko'riladi. Karnavalni ko'rish u4un Braziliyaga butun dunyo yuzidan sayyohlar tomosha qilishga kelishadi.
Aleksandr Potapov
Aleksandr Aleksandrovich Potapov (1948-yil 5-iyul, Oltiariq, Oʻzbekiston SSR — 2021-yil 15-may, Moskva ) — sovet va rus neyroxirurgi, tibbiyot fanlari doktori, professor, Rossiya Fanlar akademiyasi akademigi (2011), akademik N. A. Burdenko nomidagi Milliy neyroxirurgiya tibbiy ilmiy tadqiqot markazi direktori (2014—2019). Ikki karra Rossiya Federatsiyasi Davlat mukofoti laureati (1995, 2009).
Biografiyasi
1967—1973-yillar — Pirogova nomidagi 2-Moskva tibbiyot instituti vrachi (davolash ishi, imtiyozli diplom).
1978—1988-yillar — N. N. Burdenko nomidagi Milliy neyroxirurgiya tibbiy tadqiqot instituti ilmiy xodimi.
1980-yil — tibbiyot fanlari nomzodi.
1987-yildan — 33 nafar tibbiyot fanlari nomzodi va doktorlarining ilmiy rahbari va ilmiy maslahatchisi.
1988—2014-yillar — N. N. Burdenko nomidagi Milliy neyroxirurgiya tibbiy tadqiqot instituti neyrotravmatologiya kafedrasi mudiri.
1989—2014-yillar — N. N. Burdenko nomidagi Milliy neyroxirurgiya tibbiy tadqiqot instituti direktor oʻrinbosari.
1989-yil — „Voprosy neyroxirurgii“, „ World neursurgery“, „Acta Neurochirurgica“, „Neurosurgery“ kabi qator ilmiy jurnallar tahririyati aʼzosi.
1990-yil — tibbiyot fanlari doktori („Oʻchoqli va miya diffuz shikastlanishining patogenezi va differensial davolash“ boʻyicha dissertatsiya yoqlagan. Rasmiy raqiblari G. A. Pedachenko, V. N. Semyonov va V. A. Xilko)
1992-yil — N. N. Burdenko nomidagi Milliy neyroxirurgiya tibbiy tadqiqot instituti professori.
1999-yildan — Butunjahon neyroxirurgiya jamiyatlari federatsiyasi Taʼlim qoʻmitasining mehmon oʻqituvchisi.
2000-yildan — Rossiya tibbiyot akademiyasining neyroxirurgiya kafedrasi professori.
2002-yil 6-apreldan — Rossiya Tibbiyot fanlari akademiyasi muxbir aʼzosi, Rossiya tibbiyot fanlari akademiyasi byurosi aʼzosi.
2006—2009-yillar — Butunjahon neyroxirurgiya jamiyatlari federatsiyasi Neyrotravma qoʻmitasi rahbari.
2007-yil 25-maydan — Rossiya Tibbiyot fanlari akademiyasining haqiqiy aʼzosi.
2009-yil — Avstriya neyroxirurglar jamiyati faxriy aʼzosi.
2009—2013-yillar — Butunjahon neyroxirurgiya jamiyatlari federatsiyasining ikkinchi vitse-prezidenti.
2010-yil — Germaniya neyroxirurgiya akademiyasi muxbir aʼzosi.
2010-yil — Rossiya Tibbiyot fanlari akademiyasi Prezidiumi aʼzosi.
2011-yil 22-dekabr — Rossiya Fanlar akademiyasining fiziologiya va fundamental tibbiyot boʻlimining haqiqiy aʼzosi.
2012-yil — Rossiya Federatsiyasi Prezidenti huzuridagi Fan va taʼlim kengashi aʼzosi.
2012-yil — Rossiya fundamental tadqiqotlar jamgʻarmasi byurosi aʼzosi.
2013-yil — Belgiya Qirolligi Tibbiyot Akademiyasi aʼzosi.
2014-yil — Milliy neyroxirurgiya markazining faxriy professori (Ostona, Qozogʻiston).
2014—2019-yillar — N. N. Burdenko nomidagi Milliy neyroxirurgiya tibbiy tadqiqot instituti akademigi.
2017-yildan — Rossiya Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi.
2019-yildan — Akademik N. N. Burdenko nomidagi Milliy neyroxirurgiya tibbiy tadqiqot markazi ilmiy direktori.
Ilmiy yutuqlari
thumb|280x280px| A. A. Potapov, 2010 yil Qoʻllanmalar, monografiyalar va maʼlumotnomalari:
Xalqaro tavsiyalarni ishlab chiqishdagi ishtiroki
Andělská Hora (Bruntál District)
Andělská Hora Chexiyaning Vysochina mintaqasida joylashgan munisipalitet va qishloq boʻlib. Uning 395 ga yaqin aholisi bor.
Ivyland
Ivyland AQShning Pennsylvania shtatida joylashgan shahardir. Bucks County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
818 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 0,8 km2. Shundan 0,8 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Woltershausen
Woltershausen Germaniyaning Quyi Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Hildesheim tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 16,38 km2. 854 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Woltershausenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Malik Nabiyev
Malik Nabiyev (1916.5.1, Toshkent — 2008.1.10) — rassom, pedagog, Oʻzbekistan Badiiyot akadimyasi akademik (1997), Oʻzbekistan xalq rassomi (1992). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Toshkent rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1933—37), Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1962). Toshkent rassomlik bilim yurtida (1938—58), 1958-yildan Toshkent pedagogika institutining badiiy grafika fakultetida oʻqituvchi, rangtasvir kafedrasi mudiri (1963-88), 1973-yildan hozirgi Toshkent pedagogika universiteti professor N., asosan, portret va tarixiy janrlarda ijod qiladi. Tarixiy mavzudagi asarlariga gʻoya va mavzuning ravshanligi, kurash, qarama-qarshiliklarda toʻqnashgan tomonlar holatini aniq belgilanishi, davr ruhini aniq tasvirlash kabi xususiyatlar xos boʻlsa, portretlarida zamondosh shaxslar tabiiy holatda, samimiy tasvirlanadi: "Doʻstim portreti" (1933), "Qoʻzgʻolon bostirildi" (1940), "Makedoniyaliklarga qarshi Spitamen qoʻzgʻoloni" (1960), "Abu Rayhon Beruniy" (1950, 1972), "Bobur" (1962), "Xalq artisti Hasanov" (1970), "Oʻqituvchi M. Gʻoipova" (1977), "Amir Temur" (1994) portretlari va boshqa Risolalar va uslubiy qoʻllanmalar muallifi. "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2000). As.: Boshlangʻich sinflarda rasm chizish metodikasi, T., 1965; Rasm chizishni oʻrgatish metodikasi, T., 1971; Rangshunoslik, T., 1995.
Rogers City (Michigan)
Rogers City AQShning Michigan shtatida joylashgan shahardir. Presque Isle okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
2827 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 241,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 21,60 km2. Shundan 11,71 km2 quruqlik, 9,89 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 182 m balandlikda joylashgan.
Crandelles
Crandelles Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Cantal departamenti Aurillac tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
635 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 51,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 12,4 km2.
Haboro, Hokkaido
shahar hisoblanadi,Hokkaido,Yaponiya
2016-yil sentyabr holatiga koʻra, shaharda taxminan 7,338 kishi istiqomat qiladi. Umumiy maydoni 472,49km 2. Shahar shuningdek, Yagishiri va Teuri orollarini ham boshqaradi.
Etimologiya
Yapon tilida bu shahar nomi ateji yoki kanji belgilari bilan yoziladi, ular mahalliy yoki oʻzlashtirilgan soʻzlarni fonetik jihatdan ifodalash uchun ishlatiladi. Birinchisi, 羽, „tuklar“ yoki „qanotlar“ degan maʼnoni anglatadi, ikkinchisi, 幌, „parda“ yoki „mato“ degan maʼnoni anglatadi.
Geografiyasi
Haboro Yapon dengiziga qaragan shahar. Shaharning katta qismi Teshio togʻlari ichida joylashgan va shaharning katta qismi milliy oʻrmon sifatida himoyalangan. Pisshiri togʻi shaharning eng baland nuqtasi boʻlib, 1032 m. Shaharni ikkita daryo kesib oʻtadi: Haboro va Chikubetsu daryolari.
Orollari
Haboro munitsipaliteti Yapon dengizidagi ikkita siyrak aholi orollarini oʻz ichiga oladi.
Iqlimi
Haboro nam kontinental iqlimga ega (Köppen iqlim tasnifi Dfb) issiq yoz va sovuq qish bilan yil davomida yogʻingarchilik koʻp boʻladi;avgustdan dekabrgacha boʻlgan oylar yilning qolgan qismiga qaraganda namroq ekanligi qayd etilgan. Eng yuqori harorat 34.4 °C tashkil etdi. 2021-yil 1-avgust .Hozirgacha qayd etilgan eng sovuq harorat -26.4 C edi.1923-yil 27-yanvardagi maʼlumot hisoblanadi.
Transportlari
left|thumb| JR Haboro liniyasining tashlab ketilgan temir yoʻl [[Tunnel|tunneli]]
Temir yoʻllari
Haboro dastlab Hokkaydoning boshqa hududlari bilan temir yoʻl orqali bogʻlangan. Yaponiya milliy temir yoʻllari kengaytirilgan boʻlib 141.1 km Rumoi va Horonobe oʻrtasidagi masofa. Qurilish jarayoni 1927-yilga toʻgʻri kelgan, ammo 1987-yilda Yaponiya milliy temir yoʻllarini xususiylashtirish paytida JR Xokkaydoning tashkil etilishi bilan toʻxtatilgan.
Magistral yoʻllari
Haboro milliy marshrut 232 orqali kesib oʻtadi, Yaponiyaning milliy avtomagistrali gʻarbiy Hokkaido boʻylab Vakkanai va Rumoi oʻrtasida joylashgan. Teuri va Yagishiri orolni oʻrab turgan yagona yoʻlga ega.
Paromi
Yagishiri va Teuri orollariga Haboro portidan parom qatnovi amalga oshiriladi.
Haboro portlari
Xaboro porti 1953-yil mart oyida tashkil etilgan. U shahar tomonidan boshqariladi.
Maktablari
right|thumb| Teuri oʻrta maktabi, Teuri oroli, Haboro oʻrta maktabi
Karnay oʻrovchilar
Karnay oʻrovchilar (Attelabidae) -qattiq qanotlilar turkumiga mansub qoʻngʻizlar oilasi. Uz. 2—15 mm, rangi tiniq, koʻpincha yaltiroq, boshi nayga oʻxshash chiziq, moʻylovlari toʻgʻnogʻichsimon, ustki qanotlari, odatda, qornining uchki qismini yopmaydi. Keng tarqalgan, 1300 ga yaqin turi maʼlum. Barcha turlari fitofag, odatda, daraxt va butalarda oziqlanadi. Koʻpincha urgʻochisi barglarga tuxum qoʻyib, ularni karnayga oʻxshatib oʻraydi (nomi shundan olingan) yoki qopchiq yasaydi. Karnay ichida oqish qurtlari rivojlanadi. Baʼzi turlarining qurtlari poya, kurtak yoki mevalar ichida rivojlanadi. Koʻpchilik turlari har xil mevali va mevasiz daraxtlarga ziyon yetkazadi. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda olcha filchasi (Phynhitus auratus), oʻrik filchasi (Ph.auratus) va b. turlari danak mevali daraxtlarga jiddiy ziyon keltiradi.
2013-yilgi UEFA ayollar chempionati C Guruhi
thumb|{{Legend|#2b42a3|Chempion jamoa}}{{Legend|#34c0be|2-o`rinni olgan jamoa}}{{Legend|#269c5a|3-o`rinni olgan jamoa}}{{Legend|#81c846|4-o`rinni olgan jamoa}}{{Legend|#e4e454|Chorak finalga chiqqan jamoalar}}{{Legend|#b94954|Guruh bosqichidan chiqa olmagan jamoalar}} 2013-yilgi UEFA ayollar chempionati, odatda ayollar chempionati Evro-2013 deb ataladi, UEFA tomonidan ayollar milliy futbol jamoalari uchun 11-UEFA ayollar chempionati chempionati. 2013-yilning 10—28-iyul kunlari Shvetsiyada boʻlib oʻtgan 2013-yilgi UEFA ayollar chempionati UEFA ayollar chempionati tarixidagi eng koʻp tomosha qilingan turnirga aylandi. 2013-yilgi UEFA ayollar chempionati finalida Germaniya Norvegiya ayollar miliy terma jamoasini magʻlub etib ketma-ket oltinchi va umumiy sakkizinchi UEFA ayollar chempionati gʻolibi boʻldi.
Shvetsiya 2010-yilda UEFA Ijroiya Qoʻmitasi tomonidan 2013-yilgi UEFA ayollar chempionatiga mezbon sifatida tanlangan, yaʼni ularning jamoasi avtomatik ravishda 2013-yilgi UEFA ayollar chempionatiga yoʻllanma olgan. Qolgan oʻn bitta jamoa 2011-yil martidan 2012-yil oktyabrgacha boʻlib oʻtgan 44 jamoa ishtirokidagi saralash musobaqasi orqali aniqlandi. 2013-yilgi UEFA ayollar chempionati oxirgi marta oʻn ikkita jamoa ishtirok etgan turnir edi, chunki 2017-yildan boshlab UEFA ayollar chempionati oʻn oltita jamoani qamrab oladi.
Ayollar oʻrtasidagi Evro-2013 musobaqasining C guruhi Angliya, Fransiya, Rossiya va Ispaniya ayollar milliy futbol terma jamoalaridan iborat edi. 2013-yilgi UEFA ayollar chempionati C Guruhi oʻyinlariLinköping va Norrköping shaharlarida 2013-yil 12-iyuldan 18-iyulgacha boʻlib oʻtdi.
2013-yilgi UEFA ayollar chempionati Guruh bosqichi
2013-yilgi UEFA ayollar chempionati guruh gʻoliblari va ikkinchi oʻrin egalari, shuningdek, eng yaxshi ikkita uchinchi oʻrinni egallagan jamoalar 2013-yilgi UEFA ayollar chempionati pley-off bosqichiga yoʻl olishadi.
Baholash mezonlari
Guruh oʻyinlari yakuniga koʻra ikki yoki undan ortiq jamoalar ochkolari boʻyicha tenglashgan boʻlsa, quyidagi tay-brek mezonlari qoʻllaniladi.
Koreyslar
Koreyslar (oʻzlarini Choson saram — Choson mamlakati odamlari deb atashadi) — Koreyaning asosiy aholisi. KXDR da (22,5 mln. kishi), Koreya Respublikasida (44 mln. kishi), RF da (107 ming kishi), Xitoyda (1,86 mln. kishi), Yaponiyada (670 ming kishi), Oʻzbekistonda (183 ming kishi), Qozogʻistonda (103,3 ming kishi) yashaydilar. Umumiy soni 70,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Koreys tilida soʻzlashadi. Mongoloid irqiga mansub. Dindorlari budda, konfutsiylik va xristian (presviterianlar) diniga eʼtiqod qiladi. K.ning ajdodlari kadim zamonlardan beri Koreya yarim orol hududida yashab kelmokda. K.ning shakllanishida 3 ta qabila guruhi (paleyeosiyo, oltoy, avstronez) qatnashgan. Bunda yetakchi rolni protooltoy qabilalari oʻynagan. Koreys qabilalarining l-ittifoqi — Choson 1-asrda vujudga kelgan. Bu aholining etnik tarkibiga katta taʼsir koʻrsatdi. Miloddan avvalgi 1-ming yillikning oʻrtalarida Manjuriyaning janubida va Koreyaning shim. da Choson davlati (oʻzlarini choson deb atashlari shundan) tashqil topdi. 10-asr boshlarida K. yagona xalq sifatida shakllangan. Ikkinchi jahon urushidan keyin koreys xalqi 2 qismga boʻlinib ketdi. Janubidagi K. va shim.dagi K. boshqa-boshqa tuzum yoʻlidan ketishdi. 1937— 38 yillarda sobiq shoʻrolar tuzumi zoʻravonlik bilan Rossiyaning Uzoq Sharq oʻlkasidan 74500 K.ni Oʻzbekiston hududiga koʻchirdi. Bunga asosiy sabab sobiq shoʻrolar ittifoqi bilan Yaponiya oʻrtasidagi munosabatlarning keskinlashuvi edi. Oʻsha davrda Koreya ya. orol Yaponiya tomonidan bosib olingan boʻlib, tub koreys aholisi bilan Uzoq, Sharq hududidagi K. ning etnik kelib chiqishi bir edi. Oʻzbek xalqi K.ga nisbatan oʻzining yana mehmondoʻstligi va bagʻri kengligini koʻrsatdi. Ularni uyjoy, ish bilan taʼminladi, ularga maishiy xizmat, madaniy oʻchoqlar yaratdi, bolalarining oʻqishi, taʼlim olishi uchun maktablar ochdi. Asosiy mashgʻulotlari sholikorlik. Chorvachilik, baliqchilik, ipakchilik, hunarmandchilik bilan ham shugʻullanishadi.
Madaniyati
Koreyslarning milliy kiyimi, ayniqsa, oq matodan tikiladi. Erkaklar keng balaqli shim, nimcha, xalat, ayollari uzun beldamcha, qisqa kofta, dambal kiyadi. Milliy tasviriy sanʼati, arxitektura xotiralar. Koreyslarning milliy fol'klorlik ijodlari, xalq musiqalari, qadimgi afsonalari yaxshi saqlangan. Musiqa bilan raqs sanʼati yaxshi rivojlangan. Ulaning milliy asboblariga komungo, kayagim, fleyta, baraban kiradi.
Darlene Conley
Darlen Conley (talaffuzi: „Darlen Konli“, 1934-yil 18-iyul — 2007-yil 14-yanvar) amerikalik aktrisa edi.
Koreyslar
Dini
Koreyslar buddizm diniga mansub xalq. Koreyslarning oz miqdori — xristian dinini qabul qilgan. 3 — 4 asrlarda Koreyaga budda dini keng avj olib, oʻrta asrlarda konfutsiychilik qattiq taʼsir qiladi. 19-asrlarda Koreyaga xristian dini ham kirdi, biroq u din keng avj ola olmadi
Darlene Conley
Conley ning karerasi ellik yil davom etdi, biroq u kunduzgi televideniyedagi chiqishlari, xususan, „The Bold and the Beautiful“ filmida hayotdan koʻra kattaroq moda sanoatchisi Sally Spectarni tasvirlashi bilan mashhur edi. Conley bu rolni 1989-yildan oʻn sakkiz-yil oʻtgach vafotigacha oʻynadi. Darlenning Sally personaji Amsterdam va Las-Vegasdagi Madam Tyussoning mumdan yasalgan galereyalarida namoyish etiladigan yagona serial qahramonidir.
Hayot va martaba
Irlandiyalik Conley Irlandiyaning Dublin shahrida tugʻilgan, Melba (niyasi Manthey) va Raymond Conleyning qizi boʻlgan. 1950-yillarning oxiri va 1960-yillarning boshlarida Conley Chicago Uptown Circuit Players va Drawrights kompaniyasi sayohatchi teatr guruhida ishlagan. U „The Birds“ filmida biroz vaqt ishtirok etdi, undan keyin esa „Valley of the Dolls“ va „Lady Sings the Blues“ kabi filmlarda oʻxshash kichik rollarni ijro etdi. Darlen shuningdek, Mary Tyler Moore shousining beshinchi mavsumining birinchi epizodida qamoqxona nazoratchisi sifatida paydo boʻlgan. Darlen 1981-yilda „Little House of the Prairine“ filmida „Dono yurak“ nomli epizodda paydo boʻldi.
Kasallik va oʻlim
Conley 2004-yilda yiqilib, bir nechta suyaklari singanligi sababli kasal boʻlib qoldi. U tuzalib, ishga qaytdi (garchi u odatda sahnada oʻtirgan boʻlsa ham).
2006-yilning kuzida ommaviy axborot vositalarida Conleyning operatsiya qilingani va oshqozon saratoni uchun davolangani haqida xabarlar paydo boʻldi. Conley 2007-yil 14-yanvarda vafot etdi. B & B Conleyning John McCook shousida unutilmas lahzalari aks etgan videorolikni taqdim etdi.
Obiboriki Poyon
Obiboriki Poyon — Nurobod tumani Hakimiy aholi punktlariga qarashli qishloq. Obiboriki Poyondan mahalla markazigacha boʻlgan masofa 7 km, tuman markazigacha 45 km.  Aholisi 415 kishi (2017), aholi tarkibi tojiklar
IC 81
IC 81 Kit yulduz turkumidagi Sbc (ixcham choʻziq spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Nabiy
Nabiy (arab, koʻpligi — anbiyo, ilohiy xabar keltiruvchi) — q. Paygʻambar.
Kürdəmir (Zaqatala)
Kürdəmir (shuningdek, Kyurdamir) — Ozarbayjonning Zaqatala tumani tarkibiga kiruvchi qishloq. Qishloq Baxmatlining Munitsipalitet tarkibiga kiradi.
Moʻgʻullar istilosi
thumb|right|320px| {{legend|#CC3C44|Moʻgʻul istilosi}} {{legend|#ffff00|[[Oltin oʻrda}} {{legend|#006400|Chigʻatoy ulusi}} {{legend|#32cd32|Hulokuiylar}} {{legend|#9400d3|Yuan imperiyasi}}]]
Moʻgʻullar istilosi — XIII asrda Chingizxon va uning avlodlari qoʻshinlarining Osiyo va Sharqiy Yevropadagi urushlari va yurishlarini anglatadi. Moʻgʻullar imperiyasining istilolari keng hududlarning vayron boʻlishiga, koʻplab xalqlarning bosib olinishiga, shaharlar va madaniy yodgorliklarning vayron boʻlishiga olib keldi. Bosib olingan yerlarda Chigʻatoy ulusi, Oltin Oʻrda, Hulokuiylar davlati va boshqa davlatlar vujudga keldi.
Moʻgʻul noʻyonlari harbiy tashkilot tuzib, koʻp xalqlarni bosqinchilik urushiga tortdilar. Ular qoʻshinining asosiy kuchi — koʻchmanchilardan iborat koʻp sonli va juda harakatchan otliq askarlar edi. Ular bosqinchilik urushlarida bosib olgan mamlakatlarining harbiy kuchi va texnika yutuqlaridan ham foydalanganlar. Qoʻshin birlashgan qoʻmondonlikka ega boʻlib, qattiq institutizom va yaxshi qurollanganligi hamda oʻzining jangovar sifatlari bilan qoʻshni mamlakat qoʻshinlarida,n ustun turar edi. Osiyo va Sharqiy Yevropaning juda koʻp mamlakatlaridagi ichki nizolar va rahbar tabaqaning xoinligi moʻgʻullarning osonlik bilan gʻalabaga erishishiga qoʻl keldi.
Moʻgʻullar istilosi Chingizxon boshchiligidagi moʻgʻullar davlatining tashkil topishidan boshlanib, XIII asr oxiriga qadar davom etgan. 1207—1211-yillarda Sibir va Sharqiy Turkiston xalqlari (buryatlar, yoqutlar, oyrotlar, qirgʻizlar va uygʻurlar) boʻysundirildi. Tangut davlati (Si-Sya)ga qarshi bir qancha yurishlar qilindi (1227-yilda butunlay vayron qilindi). 1211-yil Chjurchjen davlati (Shimoliy Xitoy)ga hujum boshlandi, 90 ga yaqin shaharni vayron qilib, 1215-yil Pekinni bosib oldilar. 1217-yil Xuanxe daryosining shimolidagi yerlarning hammasi moʻgʻullar qoʻliga oʻtdi.
Moʻgʻullarning Yevropaga hujumi
Jebe noʻyon va Subutoy bahodir qoʻmondonligidagi moʻgʻul qoʻshini gʻarbda urushni davom ettiradi va shimoliy Eron orqali Zakavkazyega bostirib kirdi. Gruziya va Ozarbayjonning bir qismini vayron qildi. Kaspiy dengizi sohili boʻylab harakat qilib, alanlar yeriga bostirib kirdi va ularni tormor keltirdi (1222). 1223-yil 31-mayda Kalka jangida moʻgʻullar birlashgan rusqipchoq qoʻshinini yengib, uni Dnepr daryosi etagigacha quvib, keyin Oʻrta Volgaga chekindi. Biroq, Volgakama Bulgʻoriyasida magʻlubiyatga uchrab, Moʻgʻulistonga qaytib ketdi (1224). Bu moʻgʻul otliq askarlarining kelgusida gʻarbga qilinadigan yurishlari oldidan olib borgan razvedkasi edi. Chingizxon vafot etgach (1227), Oʻqtoyni Ulugʻ xon (qoon) deb koʻtargan qurultoy (1229) dan soʻng Moʻgʻullar istilosi 2 yoʻnalishda olib borildi. Sharqsa Shimoliy Xitoy toʻla bosib olindi (1231—34) va Koreya bilan urush boshlandi (1231— 32). Moʻgʻullar bir qancha yirik yurishlar (1236, 1254, 1255, 1259) dan soʻng 1273-yil Koreyaning kattagina qismini bosib olishga muvaffaqboʻlgan. 1229-yil Subutoy bahodir 30 ming kishilik qoʻshini bilan Yoyiq daryosi boʻyiga chiqdi. Joʻji ulusining hukmdori Botuxon qoʻshini bilan birgalikda Kaspiy boʻyi dashtlaridan saksin va qipchoqlarni siqib chiqarishga erishdi. 1232-yil moʻgʻul qoʻshinlarining Volgakama Bulgʻoriyasiga yorib kirishga urinishlari bekor ketdi. Joʻji ulusining kuchlari bilan gʻarbga qilingan hujum qam natija bermadi. 1235-yil qurultoy chaqirilib, unda boshqa uluslar harbiy kuchlarini Botuga yordamga yuborishga qaror qilindi. 14 moʻgʻul xoni ishtirok etib qoʻshinning umumiy soni 150 mingga yetdi. 1236-yil kuzida moʻgʻul qoʻshinlari yana Volgakama Bulgʻoriyasiga qujum qilib, uni vayron qildi. Ular 1237-yilning bahori va yozida alanlar, qip-choqlar va Oʻrta Volgaboʻyi xalqlari bilan urushni davom ettirib, kuzda Shim.-Sharqiy Rusga yurish qilish maqsadida hozirgi Voronej atrofiga toʻplandi. 1237-yil qishning boshlarida Botu Ryazan knyazligiga hujum qiddi, 6 kunlik qamaldan soʻng Ryazan taslim boʻldi. 1238-yil Kolomna ostonasida Vladimir knyazligi askarlarini tor-mor qildi. Moʻgʻul qoʻshinlari Kolomna va Moskvani vayron qilish bilan birga 1238-yil fevral oyi mobaynida 14 rus shaxrini (Rostov, Uglich, Yaroslavl, Kostroma, Kashin, Ksnyatin, Gorodets, Galich-Mer-skiy, Pereyaslavlzalesskiy, Yuryev, Dmitrov, Voloklamskiy, Tver, Tor-jok)ni bosib oldi. 1240-yil kuzida Janubiy Rusga yurish boshlandi. Dekabrning oxirlarida Kiyev, Vladimirvolinskiy, Galich va boshqa shaharlar bosib olindi.
1241-yil bahorida moʻgʻul qoʻshinlari rus hamda Sharqiy Yevropaning boshqa xalqlari koʻrsatgan qahramonona qarshiligiga qaramay, Gʻarbga tomon ilgariladi. Botu qoʻshinining asosiy qismi Karpat dovonlari orqali Vengriyaga kirib bordi va qirol Bela IV ning 60 minglik qoʻshinini tormor keltirdi. Vengriya poytaxti — Pesht shahri ishgʻol etilib, vayron qilindi, mamlakatning koʻp qismi harobaga aylantirildi. Baʼzi moʻgʻul otryadlari Sharqiy Chexiyagacha kirib bordi, Birok qirol Vatslav I tomonidan qattiq qarshilikka uchrab orqaga qaytdi. 1241-yil oxirlarida Botu oʻz qoʻshinining Avstriya va Xorvatiya orqali Adriatika dengizi tomon boshladi. 1242-yil sohilda joylashgan qalʼalarni zabt eta olmagan Botu Bosniya, Serbiya va Bolgariya boʻylab orqaga qaytgan. Shunday qilib moʻgʻullarning Markaziy Yevro-paga qilgan hujumi tugadi.
Moʻgʻullar istilosi Gʻarbda — Kichik Osiyo va Yaqin Sharkda uzoq muddatga choʻziddi. Moʻgʻullar Zakavkazyeni bosib olgach, Koʻniya sultonligink tormor keltirdi. 1256-yilda Huloku Eron va Mesopotamiyani, 1258-yil esa Arab xalifaligining poytaxti — Bagʻdodni boʻysundirdi. Moʻgʻullar Suriyani ishgʻol qilib, Misrga qarshi hujumga tayyorlana boshladilar. Biroq, 1260-yil Misr sultoni qoʻshinlari bilan boʻlgan jangda magʻlubiyatga uchraganlar. Moʻgʻullar istilosi Gʻarbda shuning bilan tugadi.
13-asrning 2-yarmida moʻgʻullar Sharq va Jan.-Sharq mamlakatlarini zabt qilishga kirishdi. Moʻgʻul qoʻshinlari Janubiy Sun imperiyasiga chegaradosh Dali davlati (1252—53) va Tibet (1253)ni bosib oldi. 1258-yil moʻgʻul qoʻshinlari har tomondan Janubiy Xitoyga bostirib kirdi, biroq Mun/sening toʻsatdan vafot etganligi tufayli Janubiy Sun imperiyasini zabt etish kechikdi. 1267— 79 yildagina Janubiy Xitoy yangi Ulugʻ xon — Xubilay tomonidan ishgʻol qilindi. 1281-yil Yaponiyani bosib olish maqsadida 1000 kema, 100 ming kishilik Koʻshin joʻnatilgan. Ammo, mazkur flot toʻfonda qolib gʻarq boʻlgan. Moʻgʻullar oʻzlarining Jan.Sharqiy Osiyoga qilgan yurishlarida Xitoy armiyasi va flotidan foydalangan boʻlsalarda, muvaf-faqiyatga erisha olmaganlar. Moʻgʻul-xitoy qoʻshinlari bir necha yurishlar (1277 i. 2-marta va 1282, 1287-yillarda) dan soʻng Birmani ishgʻol qildi, biroq tezda (1291) u yerdan haydab chiqarildi. Moʻgʻul-xitoy qoʻshinlari va floti bir necha marta Vyetnamga hujum qilib (1257, 1258, 1284, 1285, 1287-88), uni boʻysundira olmadi. Tyampu davlati (Hindixitoyning jan.-sharqida) ham oʻz mustaqilligini moʻgʻullardan himoya qila oldi. Moʻgʻullar istilosi 1300-yil Birmaga qilingan yangi yurishdan soʻng tugadi.
Moʻgʻullar istilosi davrida tarixiy va madaniy yodgorliklar vaxshiylarcha yakson qilindi. Moʻgʻullar istilosi va hukmronligi davrida magʻlub va mazlum boʻlgan xalqlarning yagona halokati shu boʻldiki, ular dushmanga qarshi barcha ichki nizolarni chetga surib, birgalikda kurashning zarurligini anglab yetmadilar.
Manba
Рашидаддин, Сборник летописей, т. 1-3, М. Л., 1952-1956.
Adabiyot
Abdulahad Muhammadjonov, Shodmonqul Pirimqulov.
Mehnatobod (Spitamen)
Mehnatobod — Spitamen tumanidagi Istiqlol QFY qarashli qishloq. Saidqal’adan mahalla fuqarolar yig‘inigacha boʻlgan masofa 6 km. Aholisi 2887kishi (2017).
Pargali Ibrohim posho
Ibrohim Posho (1493, Parga — 15-mart 1536, Istanbul) - Usmoniylar imperiyasining eng nomdor va turk davlati tarixida buyuk izlar qoldirgan davlat arbobi Sulaymon I ning Vaziri-Aʼzami va Xodicha Sultonning erisi. U hozirgi Gretsiyada joylashgan Parga qishlogʻida tugʻilgan. Shu sababdan Pargali Ibrohim Paşa nomi bilan chaqirilgan. Shuningdek, I.Sulaymonga yaqin inson sifatida davlat mansablaridan yuqori pogʻonalarga koʻtarilgani uchun Maqbul Ibrohim Paşa nomi bilan tanilgan, ammo uning oʻlimidan keyin Maktul Ibrohim Paşa laqabi berilgan.
Yoshligi
Baʼzi bir tarix kitoblarida uning italyan yoki rumlik ekanligi aytiladi. Uning otasi baliqchi boʻlib oʻzi bolaligida dengiz qaroqchilari tomonidan oʻgʻirlab ketilgan va Onado'li yerlariga olib kelinib u yerda bir dul qolgan xotinga sotilgan. Oʻziga toʻq boy boʻlgan bu xotin Ibrohimning har tomonlama mukammal yetishishiga sababchi boʻlgan. Shu paytlarda Yovuz Salimning oʻgʻli Sulaymon hokimlik qilayotgan hududda, uning oʻzi bilan tanishgan. Baʼzi rivoyatlarga koʻra, Ibrohimning yaxshi skripka chalgani aytiladi va shu xususiyat ularning ilk tanishishiga sababchi boʻlgan.
Faoliyati
Vazir Ibrohim juda tez yuqori mansablarga chiqadi. Eng boshida Xosxona (hukmdorlarning alohida ish va yashash joyi) boshligʻi, keyinchalik esa I.Sulaymoning ishonchi qozongani uchun va davlatdagi muvaffaqiyatlaridan keyin tez bir shaklda Usmonli davlatining eng yuqorida martabalariga erishdi. Sadraʼzam, Anadolu va Rumeli beylarbeyi unvonini oldi. Usmonli Davlatining lashkarboshisi va podshohning boshi vaziri martabasiga keldi. 1521-yilda Belgradning bosib olinishida, undan keyin 1522-yilda Rodos jangida muhim oʻrinlarni oldi. Shundan keyin sadraʼzam boʻldi. Misrda chiqqan itoatsizlik qoʻzgʻoloni oldini oldi va u yerda tinchlikni saqladi. Shu bilan birga Misr beylar beyi unvoni ham berildi. Misrda bir qancha islohotlarni amalga oshirdi. Vengriyadagi Mohach jangi uning roli juda katta boʻldi va juda qisqa muddat ichida jangni gʻalaba bilan yakunladilar.
Undan keyin yana davlat sharqida chiqqan alavi-turkmanlar qoʻzgʻolonini bostirish uchun vazifalantirildi va uning olib borgan tadbirlari natijasida isyon bostirildi. I.Vena Gʻalabasi bilan tugagan 2.Vengriya safariga ham chiqdi. Avstriya imperatorining Usmonli sadraʼzamiga tenglashtirilgan 1533-yildagi Istanbul Kelishuvini ham shaxsan oʻzi olib bordi. Bu kelishuv Ibrohimning sayi-harakatlari natijasida Usmonli Davlati foydasiga hal qilindi.
Eronning Safaviylariga qarshi jangda birinchi safda joy oldi va Tabriz shahri egallandi. Tabrizdan keyin I.Sulaymonning qoʻshinlari bilan birlashib Bagʻdodni egallashdi.
Ibrohimning usmonli davlatidagi kuch-qudrati alohida diqqatga sazovordir. U davlatning eng oliy maqomi boʻlmish lashkarboshi boʻlganida oʻsha paytdagi davlat ramzlari 4 ta boʻlib, u 7 taga chiqarilgan va shu 7 ta ramzlardan 6 tasini Ibrohimga berilgan. Hukmdor oʻziga faqat 1 ta ramzni qoldirib, u ham boʻlsa, islom xalifaligi ramzi boʻlgan. Yana baʼzi bir manbalarga koʻra, Ibrohimning Sulaymonning singlisiga uylangani unga davlatda qudratli boʻlishiga yordam bergan. Ammo bu unchalik ham toʻgʻri emas. Ibrohimning yana xorij tillarini va madaniyatini bilishi ham unga davlat boshqarishida juda koʻp yordam bergan. Hozirga davrga qiyos qilib aytiladigan boʻlsa, Ibrohim usmonli davlatining tashqi ishlari vaziri ham hisoblangan. Davlatning butunlay tashqi masalalari Ibrohimning tamoman boshqaruvida boʻlgan. Istanbul Kelishuvida sadraʼzam sifatida Avstriya Imperatoriga tenglashtirilgan.
O'limi
Ma'lumotlarga qaraganda Ibrohim posho o'limi bilan bog'liq ko'plab sabablar ilgari surilgan. 1533-yilda Avstriya bilan tinchlik muzokaralari paytida elchilarga davlatning kuchi to'g'risida gapirib bergandan so'ng, u o'z kuchini quyidagicha ta'kidladi:
Men bu buyuk davlatni boshqarayotgan odamman.Hamma kuch mening qo'limda.Men viloyatlarni beraman,men xohlaganim bo'ladi,xohlamaganim bo'lmaydi.Hatto buyuk sulton ham biror narsani qilmoqchi bo'lsa, mening muhrimsiz hech nima qila olmaydi.Chunki harbiy kuch, tinchlik va urush o'rnatish, g'azna hammasi mening qo'limda.