cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Royères
Aholisi
795 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 45,7 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 17,4 km2.
Lanzuela
Lanzuela Ispaniyaning Aragón mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Teruel provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 14.20 km2. Aholisi — 25 kishi (2010).
Neusiß
Neusiß Germaniyaning Turingiya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Ilm-Kreis tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 4,49 km2. 239 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Neusißning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Artur Avila
Artur Avila (1979-yil 29-iyunda tugʻilgan) — braziliyalik matematik. Avila asosan dinamik tizimlar va spektral nazariya sohasidagi ishlari bilan tanilgan. 2014-yil Fields medali bilan taqdirlangan.
Avila 1995-yil 16 yoshida Xalqaro matematika olimpiadasida oltin medalni qoʻlga kiritgan. Bakalavr darajasini Rio de Janeiro federal universitetidan olgan. 19 yoshida dinamik tizimlar teoriyasi boʻyicha doktorlik ishini yoza boshlagan. 2001-yil uni tamomlab, PhD darajasini olgan.
2001-yil Fransiyaga koʻchib borib, Jean-Christophe Yoccoz rahbarligida post-doktorantura ilmiy ishlar ustida ishlay boshlagan. Olim 2003-yildan beri Fransiyaning Ilmiy tadqiqotlar milliy markazida (Centre national de la recherche scientifique) ishlab keladi. Avila 2008-yil ushbu markazning tadqiqot direktori etib tayinlangan.
Scharnstein
Scharnstein Avstriyaning Yuqori Avstriya yerida joylashgan shaharchadir. Gmunden (okrug) provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 47.7 km2. 4757 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
IC 2946
IC 2946 Katta Ayiq yulduz turkumidagi SBa (ixcham choʻziq galaktika) tipli galaktikadir.
Chenar-e Sofla, Qazvin
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Chenar-e Sofla (, Aşağı Çinar)  — Eronning Qazvin viloyati Buin Zahra markaziy tumanidagi Sagezobod qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, aholi soni 122 nafar va 32 oiladan iborat. Bu qishloqda ozarbayjonlari yashaydi.
Komsomol (Soʻquluq tumani)
Komsomol (Комсомол) — Qirgʻiziston Respublikasi Chuy viloyatining Soʻquluq tumanidagi qishloq. Frunze ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 2 980 kishi.
Pleasant View (Utah)
Pleasant View AQShning Utah shtatida joylashgan shahardir. Weber okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
7979 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 323,2 nafar kishi.
Vy-lès-Filain
Vy-lès-Filain Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Vesoul tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
73 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 13,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,4 km2. Dengiz sathidan 252 – 320 m balandlikda joylashgan.
Thonotosassa
Thonotosassa AQShning Florida shtatida joylashgan shahardir. Hillsborough County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
6091 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 46,6 km2. Shundan 43,2 km2 quruqlik, 3,4 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 29 m balandlikda joylashgan.
Guido Rodriguez
Guido Rodriguez (1994-yil 12-aprelda tugʻilgan) — argentinalik professional futbolchi, La Liganing „Real Betis“ klubi va Argentina terma jamoasi yarim himoyachisi.
Gardez tumani
thumb| Paktia viloyati tumanlari Gardez (ګردېز ولسوالۍ) — Afgʻonistonning Paktiya viloyatiga qarashli tuman. Paktia viloyatining markazi Gardez shahridir. Ushbu shahar Gardez tumanining ham markazi hisoblanadi.
Astronomiya
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Laser_Towards_Milky_Ways_Centre.jpg/330px-Laser_Towards_Milky_Ways_Centre.jpg|thumb| [[Yevropa janubiy rasadxonasi|Yevropa janubiy observatoriyasining Paranal rasadxonasi Galaktika markaziga lazerli yoʻl koʻrsatuvchi yulduzni otmoqda.]] Astronomiya — osmon jismlari va hodisalarini oʻrganuvchi tabiiy fan. Ularning kelib chiqishi va evolyutsiyasini tushuntirish uchun matematika, fizika va kimyodan foydalanadi. Qiziqarli obyektlar qatoriga sayyoralar, oylar, yulduzlar, tumanliklar, galaktikalar va kometalar kiradi. Tegishli hodisalarga oʻta yangi yulduz portlashlari, gamma nurlarining portlashlari, kvazarlar, blazarlar, pulsarlar va kosmik mikrotoʻlqinli fon radiatsiyasi kiradi. Umuman olganda, astronomiya Yer atmosferasidan tashqarida paydo boʻlgan hamma narsani oʻrganadi. Kosmologiya astronomiyaning butun olamni oʻrganadigan boʻlimidir.
Guido Rodriguez
Klublardagi faoliyati
Rodriguez oʻz faoliyatini 2014-yilda „River Pleyt“ klubida boshlagan va shu klub safida 2016-yilgacha o'z faoliyatini davom ettirgan. Oʻyin vaqti uchun astoydil kurashdi, ligada o'n oltita o'yinda maydonda harakat qildi va ikki marta Argentina kubogi o'yinlarida maydonga tushishga muvaffaq boʻldi. 2016-yilda „Defensa y Justicia“ jamoasida ijara asosida oʻn beshta liga oʻyinida maydonga tushgan.
2016-yilning yozida, Rodriguez Meksikaning „Tijuana“ klubiga oʻtdi. Chempionatda 39 ta o‘yin o‘tkazib, 5 ta gol kiritdi.
Astronomiya
Astronomiya eng qadimgi tabiiy fanlardan biridir. Yozilgan ilk tarixdagi sivilizatsiyalar tungi osmonni uslubiy kuzatishlar bilan shugʻullangan. Bularga bobilliklar, yunonlar, hindlar, misrliklar, xitoylar, mayyalar va Amerika qitʼasining koʻplab qadimgi mahalliy xalqlari kiradi. Oʻtmishda astronomiya astrometriya, samoviy navigatsiya, kuzatuv astronomiyasi va kalendarlarni yaratish kabi turli xil fanlarni oʻz ichiga olgan. Hozirgi kunda professional astronomiya koʻpincha astrofizika bilan bir xil deb aytiladi.
Guido Rodriguez
Klublardagi faoliyati
2017-yilning 7-iyulida, Tijuananing sobiq murabbiyi Miguel Herrera bilan yana kelishib, 7 million dollarlik shartnoma asosida Amerika klubi safiga borib qoʻshildi.
Astronomiya
Professional astronomiya kuzatuv va nazariy sohalarga boʻlinadi. Kuzatuv astronomiyasi astronomik obyektlarni kuzatishdan maʼlumotlarni olishga qaratilgan. Keyinchalik bu maʼlumotlar fizikaning asosiy tamoyillari yordamida tahlil qilinadi. Nazariy astronomiya astronomik ob'ektlar va hodisalarni tasvirlash uchun kompyuter yoki analitik modellarni ishlab chiqishga yoʻnaltirilgan. Bu ikki soha bir-birini toʻldiradi. Nazariy astronomiya kuzatish natijalarini tushuntirishga intiladi va kuzatishlar nazariy natijalarni tasdiqlash uchun ishlatiladi. '
Guido Rodriguez
Terma jamoadagi faoliyati
2017-yil 9-iyun kuni, Rodriguez Argentina terma jamoasi bilan Melbourne shahrida Braziliyaga qarshi o‘rtoqlik o‘yiniga ilk bor chaqiruv oldi. Argentinaning 1:0 hisobidagi g‘alabasi bilan yakunlangan o‘yinda Paulo Dibalaning o‘rniga maydonga tushirildi.
2019-yilning may oyida Argentinaning 2019-yilgi Amerika Kubogi uchun 23 kishilik tarkibiga kiritildi.
Astronomiya
"Astronomiya" va "astrofizika" atamalaridan foydalanish
"Astronomiya" va "astrofizika" sinonimlardir. Qattiq lugʻat taʼriflariga asoslanib, "astronomiya" "Yer atmosferasidan tashqaridagi jismlar va moddalarni, ularning fizik-kimyoviy xususiyatlarini oʻrganish" degan maʼnoni anglatadi, "astrofizika" esa astronomiyaning "xulq-atvori, xatti-harakati" bilan shugʻullanadigan boʻlimiga ishora qiladi. Osmon jismlari va hodisalarining fizik xususiyatlari va dinamik jarayonlari. Ayrim hollarda, Frank Shu tomonidan yozilgan "Jismoniy olam" darsligining kirish qismidagi kabi, "astronomiya" mavzuni sifatli oʻrganishni tavsiflash uchun ishlatilishi mumkin, "astrofizika" esa fanning fizikaga yoʻnaltirilgan versiyasini tavsiflash uchun ishlatiladi. Biroq, zamonaviy astronomik tadqiqotlarning aksariyati fizika bilan bogʻliq mavzular bilan shugʻullanganligi sababli, zamonaviy astronomiyani aslida astrofizika deb atash mumkin. Astrometriya kabi baʼzi sohalar astrofizika emas, balki faqat astronomiyadir. Olimlar ushbu mavzu boʻyicha tadqiqot olib boradigan turli boʻlimlar qisman fizika boʻlimi bilan tarixan bogʻlanganligiga qarab, "astronomiya" va "astrofizika" dan foydalanishi mumkin va koʻplab professional astronomlar astronomiya emas, balki fizika darajasiga ega. Bu sohadagi yetakchi ilmiy jurnallarning ayrim nomlari orasida The Astronomical Journal, The Astrophysical Journal va Astronomy &amp; Astrophysics kiradi.
Guido Rodriguez
Terma jamoadagi faoliyati
U oʻzining xalqaro miqyosdagi birinchi golini Argentinaning 2021-yil 18- iyun kuni Urugvayga qarshi Amerika Kubogining guruh oʻyinida kiritdi.
Astronomiya
Tarixi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Planisph%C3%A6ri_c%C5%93leste.jpg/220px-Planisph%C3%A6ri_c%C5%93leste.jpg|thumb| Gollandiyalik kartograf Frederik de Vit tomonidan 17-asrdagi osmon xaritasi
Guido Rodriguez
Terma jamoadagi faoliyati
2022-yil 11-noyabrda, u Argentina terma jamoasining 2022-yilgi futbol bo‘yicha Jahon chempionati uchun 26 kishilik tarkibiga kiritildi.
Astronomiya
Qadimgi davrlar
Ilk tarixiy davrlarda astronomiya faqat koʻzga koʻrinadigan jismlarning harakatlarini kuzatish va bashorat qilishdan iborat edi. Baʼzi joylarda ilk madaniyatlar astronomik maqsadlarga ega boʻlgan ulkan artefaktlarni yigʻishgan. Bu rasadxonalardan tantanali foydalanishdan tashqari fasllarni aniqlashda ham foydalanish mumkin, bu esa ekinlarni qachon ekish kerakligini bilish va yil uzunligini tushunishda muhim omil hisoblanadi.
Guido Rodriguez
Yutuqlari
River Plate
Astronomiya
Qadimgi davrlar
Teleskop kabi asboblar ixtiro qilinishidan oldin, yulduzlarni erta oʻrganish yalangʻoch koʻz yordamida amalga oshirilgan. Sivilizatsiyalar, xususan, Mesopotamiya, Gretsiya, Fors, Hindiston, Xitoy, Misr va Markaziy Amerikada rivojlanib borar ekan, astronomik rasadxonalar yigʻilib, olam tabiati haqidagi gʻoyalar rivojlana boshladi. Ilk astronomiyaning aksariyati yulduzlar va sayyoralarning joylashuvini xaritalashdan iborat boʻlib, bu fan hozir astrometriya deb ataladi. Bu kuzatishlar natijasida sayyoralarning harakati haqidagi dastlabki tasavvurlar shakllandi, Quyosh, Oy va Yerning olamdagi tabiati falsafiy jihatdan oʻrganildi. Yer Quyosh, Oy va yulduzlar atrofida aylanadigan koinotning markazi ekanligiga ishonishgan. Bu koinotning geosentrik modeli yoki Ptolemey nomi bilan atalgan Ptolemey tizimi sifatida tanilgan. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Suryaprajnapati_Sutra.jpg/220px-Suryaprajnapati_Sutra.jpg|thumb| Suryaprajnaptisūtra, Londondagi Shoyen kollektsiyasida eramizdan avvalgi 6-asrga oid [[Jaynizm|Jainlarning astronomiya matni. Yuqorida: uning qo'lyozmasi c. 1500miloddan avvalgi yil.]] Ayniqsa, muhim erta rivojlanish bobilliklar orasida boshlangan matematik va ilmiy astronomiyaning boshlanishi boʻlib, koʻplab boshqa sivilizatsiyalarda rivojlangan keyingi astronomik anʼanalarga asos solgan. Bobilliklar oy tutilishining saros deb nomlanuvchi takroriy tsiklda takrorlanishini aniqladilar. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/AiKhanoumSunDial.jpg/220px-AiKhanoumSunDial.jpg|thumb| Yunon ekvatorial [[quyosh soati.Oks bo'yidagi Iskandariya, hozirgi Afg'oniston miloddan avvalgi 3-2-asr.]] Bobilliklardan keyin qadimgi Yunoniston va ellinistik dunyoda astronomiya sohasida sezilarli yutuqlarga erishildi. Yunon astronomiyasi boshidanoq samoviy hodisalar uchun oqilona, jismoniy tushuntirish izlash bilan tavsiflanadi. Miloddan avvalgi 3-asrda Samoslik Aristarx Oy va Quyoshning oʻlchami va masofasini hisoblab chiqdi va u Yer va sayyoralar Quyosh atrofida aylanadigan Quyosh tizimining modelini taklif qildi, hozir geliotsentrik model deb ataladi. Miloddan avvalgi 2-asrda Gipparx pretsessiyani kashf etdi, Oyning hajmi va masofasini hisoblab chiqdi va astrolab kabi eng qadimgi astronomik asboblarni ixtiro qildi. Gipparx, shuningdek, 1020 yulduzdan iborat keng qamrovli katalogni yaratdi va shimoliy yarim shardagi yulduz turkumlarining aksariyati yunon astronomiyasidan olingan. Antikitera mexanizmi (c. 150.Miloddan avvalgi yillar) maʼlum bir sana uchun Quyosh, Oy va sayyoralarning joylashishini hisoblash uchun moʻljallangan dastlabki analog kompyuter edi. Xuddi shunday murakkablikdagi texnologik artefaktlar 14-asrgacha, yaʼni Yevropada mexanik astronomik soatlar paydo boʻlgunga qadar qayta paydo boʻlmadi.
Guido Rodriguez
Yutuqlari
America
Astronomiya
Oʻrta davr
Astronomiya islom olamida va dunyoning boshqa qismlarida rivojlandi. Bu 9-asr boshlariga kelib musulmon dunyosida birinchi astronomik rasadxonalarning paydo boʻlishiga olib keldi. 964 yilda mahalliy guruhdagi eng katta galaktika boʻlgan Andromeda galaktikasi fors musulmon astronomi Abdurrahmon al-Soʻfi tomonidan oʻzining "Sobit yulduzlar kitobi" da tasvirlangan. SN 1006 oʻta yangi yulduzi, qayd etilgan tarixdagi eng yorqin kattalikdagi yulduz hodisasi, 1006-yilda misrlik arab astronomi Ali ibn Ridvan va xitoylik astronomlar tomonidan kuzatilgan. Ilm-fanga salmoqli hissa qoʻshgan islom (asosan fors va arab) astronomlaridan ba’zilari Al-Battaniy, Thebit, Abdurrahmon as- Sofi, Beruniy, Abu Ishoq Ibrohim az-Zarqoliy, Al-Birjandiy va astronomlarni oʻz ichiga oladi. Maraga va Samarqand rasadxonalari. Oʻsha davrda astronomlar koʻplab arabcha nomlarni kiritdilar, hozirda alohida yulduzlar uchun foydalaniladi.
Guido Rodriguez
Yutuqlari
Betis
Astronomiya
Oʻrta davr
Shuningdek, Buyuk Zimbabve va Timbuktudagi xarobalari astronomik rasadxonalar joylashgan boʻlishi mumkin, deb ishoniladi. Klassikdan keyingi Gʻarbiy Afrikada astronomlar yulduzlar harakati va fasllar bilan bogʻliqligini oʻrganib, murakkab matematik hisoblar asosida osmon jadvallarini, shuningdek, boshqa sayyoralar orbitalarining aniq diagrammalarini tuzdilar. Songxay tarixchisi Mahmud Kati 1583-yil avgust oyida meteorit oqimini hujjatlashtirgan. Ovroʻpoliklar ilgari Afrikaning Sahroi Kabirida mustamlakachilikdan oldingi oʻrta asrlarda astronomik kuzatuvlar boʻlmaganiga ishonishgan, ammo zamonaviy kashfiyotlar buning aksini koʻrsatmoqda.
Guido Rodriguez
Yutuqlari
Argentina
Shaxsiy
Astronomiya
Oʻrta davr
Olti asrdan koʻproq vaqt davomida (oʻrta asrlarning oxirlarida qadimgi taʼlimning qayta tiklanishidan maʼrifat davrigacha) Rim-katolik cherkovi astronomiyani oʻrganishga, ehtimol, boshqa barcha institutlarga qaraganda koʻproq moliyaviy va ijtimoiy yordam berdi. Cherkovning sabablari orasida Pasxa sanasini topish ham bor edi.
Ilmiy inqilob
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/Galileo_moon_phases.jpg/220px-Galileo_moon_phases.jpg|thumb| [[Galileo Galilei|Galileyning chizmalari va Oyni kuzatishlari sirtning tog'li ekanligini aniqladi.]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Medieval_Astronomy_%28f.4v%29.jpg/220px-Medieval_Astronomy_%28f.4v%29.jpg|thumb| Ilk ilmiy qo'lyozmaning astronomik jadvali, c. 1000Qiziq a? Uygʻonish davrida Nikolay Kopernik quyosh tizimining geliosentrik modelini taklif qildi. Uning ishi Galileo Galiley tomonidan himoyalangan va Yoxannes Kepler tomonidan kengaytirilgan. Kepler birinchi boʻlib Quyosh atrofidagi sayyoralarning harakati tafsilotlarini toʻgʻri tasvirlaydigan tizimni yaratdi. Biroq, Kepler oʻzi yozgan qonunlar orqasida nazariyani shakllantirishga muvaffaq boʻlmadi. Aynan Isaak Nyuton samoviy dinamika va tortishish qonuni ixtirosi bilan nihoyat sayyoralarning harakatini tushuntirib berdi. Nyuton ham aks ettiruvchi teleskopni ishlab chiqdi.
Teleskopning hajmi va sifatining yaxshilanishi keyingi kashfiyotlarga olib keldi. Ingliz astronomi Jon Flamsted 3000 dan ortiq yulduzlarni katalogiga kiritgan Nicolas Louis de Lacaille tomonidan yanada kengroq yulduz kataloglari ishlab chiqarilgan. Astronom Uilyam Gerschel tumanlik va klasterlarning batafsil katalogini tuzdi va 1781-yilda topilgan birinchi yangi sayyora Uran sayyorasini kashf etdi.
18-19-asrlarda Leonhard Eyler, Aleksis Klod Kler va Jan le Rond d'Alember tomonidan uch tana muammosini oʻrganish Oy va sayyoralar harakati haqida aniqroq bashorat qilishga olib keldi. Bu ish Jozef-Lui Lagranj va Per Simon Laplas tomonidan yanada takomillashtirildi, bu sayyoralar va oylarning massalarini ularning buzilishlaridan hisoblash imkonini berdi.
Astronomiyadagi muhim yutuqlar yangi texnologiyalar, jumladan, spektroskop va fotografiyaning joriy etilishi bilan sodir boʻldi. Jozef fon Fraungofer 1814-15 yillarda Quyosh spektrida 600 ga yaqin chiziqni kashf etdi, 1859-yilda Gustav Kirxgof turli elementlarning mavjudligi bilan izohladi. Yulduzlar Yerning Quyoshiga oʻxshashligi isbotlangan, ammo harorat, massa va oʻlchamlarning keng diapazoniga ega.
Er galaktikasi, Somon yoʻlining oʻziga xos yulduzlar guruhi sifatida mavjudligi "tashqi" galaktikalar mavjudligi bilan birga faqat 20-asrda isbotlangan. Ushbu galaktikalarning kuzatilgan retsessiyasi koinotning kengayishini kashf qilishga olib keldi. Nazariy astronomiya qora tuynuklar va neytron yulduzlari kabi ob'ektlarning mavjudligi haqidagi spekülasyonlara olib keldi, ular kvazarlar, pulsarlar, blazarlar va radiogalaktikalar kabi kuzatilgan hodisalarni tushuntirish uchun ishlatilgan. 20-asrda jismoniy kosmologiya katta yutuqlarga erishdi. 1900-yillarning boshlarida Katta portlash nazariyasi modeli shakllantirildi, bu kosmik mikrotoʻlqinli fon nurlanishi, Xabbl qonuni va elementlarning kosmologik koʻpligi bilan isbotlangan. Kosmik teleskoplar odatda atmosfera tomonidan bloklangan yoki loyqalangan elektromagnit spektrning qismlarini oʻlchash imkonini berdi. 2016-yilning loyihasi oʻtgan sentyabr oyida tortishish toʻlqinlarining dalillarini aniqlagani maʼlum boʻldi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Grav.lens1.arp.750pix.jpg/220px-Grav.lens1.arp.750pix.jpg|thumb| Ushbu rasmda fotosuratning o'rtasiga yaqin sariq galaktikalar klasterining tortishish linzalari effekti bilan takrorlangan bir xil galaktikaning bir nechta tasvirlari bo'lgan bir nechta ko'k, halqa shaklidagi ob'ektlar ko'rsatilgan. Ob'ektiv uzoqroq ob'ektning tasvirini kattalashtirish va buzish uchun yorug'likni egadigan klasterning tortishish maydoni tomonidan ishlab chiqariladi.
Qon kasalliklari
Qon kasalliklari, qon sis temasi kasalliklari — periferik qon va qon yaratuvchi aʼzolarning shikastlanishi bilan kechadigan kasalliklar guruhi. Qon kasalliklarining kelib chiqish sabablari va belgilari xilma-xil, lekin ularning hammasida ham qon hujayralarining ishlanib chiqishi, funksiyalari, organizmda taqsimlanishi va boshqa koʻrsatkichlari buziladi. Bu oʻzgarishlar qon yaratilishini idora etadigan nerv-endokrin sistema funksiyasi hamda boshqa aʼzolar (meʼda, jigar) faoliyatiga, organizmning irsiy xususiyatlarini belgilovchi gen apparatiga bogʻliq. Qon kasalliklariga olib keladigan jarayonlar mexanizmi murakkab va xilmaxilligi sababli Qon kasalliklarini shartli ravishda patogenetik xususiyatlari va klinik belgilariga qarab leykozlar, kamqonliklar va koagulopatiyalarga ajratiladi. asosan, qizil qon sistemasi kasalliklari, oq qon sistemasi kasalliklari, trombotsitlar (qon plastinkalari)ning kasalliklari tafovut qilinadi. Bularning kelib chiqishida qon sistemasida roʻy beradigan aplastik, giperplastik oʻzgarishlar va qon yara-tilishining buzilishiga olib keladigan boshqa patologik jarayonlarning ahamiyati katta.
Qizil qon sistemasi kasalliklari. Bunga qizil qon shaklli elementlari — eritrotsitlar kamayishi bilan kechadigan turli xil anemiyalar, ularning ortiqcha ishlanib chiqishi bilan ifodalanadigan eritremiyalar, oq qon sistemasi kasalliklariga turli xil leykozlar, koʻp sonli miyeloma kasalligi, Xojkin kasalligi (limfogranulema-toz), limfosarkoma, retikulosarkoma va boshqa kiradi.
Trombotsitlar kasalliklari koʻmikda megakariotsit hujayralar yoki trombotsitlar faoliyatining susayishi bilan bogʻliq ravishda paydo boʻladi. Bularga idiopatik trombotsitopenik purpura, Glansman xastaligi kiradi. Qon kasalliklari birbiridan farq qilsa ham, lekin maʼlum bir qonuniyat bilan avj olib borib, organizmdagi talaygina aʼzolar faoliyatining izdan chiqishiga sabab boʻladi.
Qon kasalliklari turi, xususiyatlari va avj olish darajasiga qarab davo qilinadi.
Qon kassallilarining kelib chiqish sabablari va avj olish mexanizmlarini oʻrganish, davolash chora-usullarini ishlab chiqish masalalari bilan gematologiya shugʻullanadi. Ichki rasalliklar asosi va propedevtikasi Amaliy mashgʻulot 6-mavzu:«Qon tizimi kasalliklarida bemorlarni tekshirish usullari (asosiy shikoyatlari, anamnez, ko'zdan kechirish), taloqni paypaslash. Klinik laboratoriya. Qon umumiy tahlili. Asosiy klinik sindromlar. Anemiyalar diagnostikasi. Leykozlar diagnostikasi. Asosiy davolash prinsiplari»
Qon metabolizm va almashinuv jarayonlari uchun zarur bo'lgan moddalar hamda gazlarni tashuvchi va yurak qon-tomir tizimida aylanib yuruvchi suyuqlik hisoblanadi. Qon zardobdan (och sariq rangli tiniq suyuqlik) (1-rasm) va shaklli elementlard
Unda uch xil shaklli elementlar farqlanadi:
•     Qizil qon tanachalari (eritrotsitlar);
•     Oq qon tanachalari (leykotsitlar);
•     Qon plastinkalari (trombotsitlar).
1- rasm. Qonning tarkibiy qismlari. 2 rasm. Trombotsitlar.-1% Oq qon tanachalari - 3 %
Qon eritrotsitlar tarkibidagi gemoglobin pigmenti hisobiga qizil rangda bo'ladi. Yurakga oʻpkadan kelgan va tarkibidagi gemoglobin kislorodga toʻyingan hamda yaqqol qizil rangga boʻyalgan qon arteriyalar boʻylab organizmning barcha toʻqimalariga tarqaladi. Venalar boʻylab toʻqimalardan yurakga kelgan, gemoglobini kislorodga to'yinmagan qon toʻq rangga ega boʻladi.
Qon odatda, quyuq suyuqlik boʻlib, uning yopishqoqligi tarkibidagi eritrotsitlar va oqsillar darajasi bilan aniqlanadi. Qonni arteriyalar boʻylab oqish tezligi va qon bosimi qator omillarga, shu jumladan uning yopishqoqlik darajasiga ham bogʻliq. Shuningdek, qonning oquvchanligi uning zichligi va turli xil hujayralaming harakatlanish xususiyati bilan belgilanadi. Masalan, leykotsitlar yolgʻiz holatda qon tomir devorlari yonida, eritrotsitlar ham yolgʻiz va ustma-ust taxlangan tangalar holatida qon tomir markazida, ya’ni aksial oqim hosil qilgan holda harakat qiladilar.
Me’yorida erkaklarda qon hajmi har bir kg tana vazni uchun 75 ml ga, ayollarda esa bu koʻrsatkich taxminan 66 ml ga teng. Erkaklarda umumiy qon hajmi o'rtacha 5 litr va uning yarmidan ortigʻi zardobdan, qolgan qismi esa asosan shakilli elementlardan iborat. Balogʻat yoshiga yetgan kishilarda shaklli elementlar qonni 40-45%, zardob esa 55­-60% ni tashkil qiladi. Bu mutanosiblik qonning gematokrit koʻrsatkichi deb ataladi. Shuningdek, tomirlardagi periferik, qon hosil qiluvchi a’zolardagi va yurakdagi qon farqlanadi. Qon zardobi suv va unda erigan moddalar - oqsillar, organik va mineral birikmalardan tashkil topgan.
Zardobning asosiy oqsillari quyidagilar:
Albuminlar; Globulinlar; Fibrinogen. Zardobning 85 % - suv, 2-3 % organik boʻlmagan birikmalar, jumladan kationlar (Na+, K+, Mg2+, Ca2+) va anionlardan (НСОЗ-, Cl-, fosfatlar, sulfatlar) iborat. Organik birikmalar (9 % atrofida) oʻzida azot tutuvchi birikmalar (oqsillar, aminokislotalar, mochevina, kreatinin, ammiak, purin va pirimidin nukleotidlarining almashinuv mahsulotlari) va azotsiz birikmalarga (glyukoza, yogʻ kislotalari, piruvat, laktat, fosfolipidlar, triatsilglitserollar, xolesterin) ajratiladi. Zardobda shuningdek, asosan kislorod va uglerod oksid gazlari mavjud. Yuqoridagilardan tashqari uning tarkibida biologik faol moddalar, ya’ni gormonlar, vitaminlar, fermentlar va mediatorlar ham bor.
Qonning shaklli elementlari eritrotsitlar, trombotsitlar va leykotsitlardan tashkil topgan. Qizil qon tanachalari (eritrotsitlar) - uning eng koʻp miqdordagi shaklli elementlaridir. Voyaga yetgan eritrotsitlar yadrosiz va ikki tomondan yassilangan disklar shakliga ega. U qonda 120 kun davomida aylanib yuradi va jigar hamda taloqda parchalanadi. Yuqorida ta’kidlaganimizdek eritrotsitlarda o'zida temir saqlovchi gemoglobin oqsili bor. Bu oqsil eritrotsitlarning asosiy vazifasi bo'lgan kislorod tashishni amalga oshiradi. Oʻpkada gemoglobin kislorod bilan birikma hosil qiladi va oksigemoglobinga aylanadi. Oksigemoglobin och qizil rangga ega. To'qimalarda oksigemoglobin oʻzidan kislorodni ajratadi hamda yana gemoglobin holiga qaytadi va qon ranggi toʻqlashadi. Kisloroddan tashqari gemoglobin karbogemoglobin shaklida to'qimalardan oʻpkaga uglerod oksidini tashishda ham qatnashadi.
Qon plastinkalari (trombotsitlar) hujayra memranasi bilan chegaralangan suyak koʻmigining gigant hujayralari hisoblangan megakariotsitlar sitoplazmasi boʻlakchalari hisoblanadi. Zardob oqsillari bilan birgalikda (masalan, fibrinogen) trombotsitlar jarohatlangan tomirdan oqib turgan qonning ivish xususiyatini ta’minlab beradi va hayotga xavf soluvchi qon yo'qotish holati bartaraf etiladi.
Oq qon tanachalari (leykotsitlar) immun tizimning bir qismi hisoblanadi va tomirlardan toʻqimalarga oʻtish xususiyatiga ega. Leykotsitlar organizmda asosan himoya vazifasini oʻtaydi va immun jarayonlarda ishtirok etadi. Ularda virus va boshqa yot jismlami tanib oluvchi T-hujayralar hamda ularni yoʻq qiluvchi antitanacha va makrofaglarni ishlab chiqaruvchi B-hujayralar farqlanadi. Sogʻlom kishida qondagi leykotsitlar soni boshqa shaklli elementlarga nisbatan ancha kam.
Qon tez yangilanuvchi toʻqimalar guruhiga kiradi. Shaklli elementlaming fiziologik yangilanishi eski hujayralaming parchalanishi va qon ishlab chiqaruvchi a’zolarda yangilarini hosil bo'lishi hisobiga amalga oshadi. Odam va sut emizuvchilar organizmida asosiy qon ishlab chiqaruvchi a’zo suyak ko'migi hisoblanadi. Odamlarda u asosan tos va uzun naysimon suyaklarda joylashgan. Taloq qonni filtrlovchi va immun nazorat qiluvchi a’zo.
Tomirlarning yopiq tizimida aylanib yuruvchi qon organizmda turli xil, shu jumladan quyidagi vazifalami bajaradi.
1.   Transport vazifasi - ular quyidagilarga bo'linadi:
•Nafas vazifasi - kislorodni o'pkadan to'qimalarga va karbonat angidridni to'qimalardan o'pkaga olib borish;
•Oziq moddalarni tashish vazifasi - oziq moddalami to'qima hujayralariga yetkazish;
•Ekskretor vazifasi (ajratish) - kerak bo'lmagan modda almashinuvi mahsulotlarini o'pkaga va buyraklarga ekskretsiya maqsadida olib borish;
•Termoregulyator - issiqlikni tana bo'ylab tashib, uning haroratini nazorat qilish;
•Nazorat qilish - turli a’zo va tizimlami gormonlar yordamida o'zaro bog'lash.
2.   Himoya - yot omillarga qarshi hujayra va gumoral himoyani amalga oshirish.
3. Gomeostatik vazifa - organizm ichki muhiti doimiyligini (kislota-ishqor, suv-elektrolit muvozanati va boshqalar) ta’minlash.
TEKSHIRISH USULLARI
So’rab - surishtirish.
Shikoyatlar
Qon tizimi va gemostaz vazifalari koʻpligi tufayli qon kasalliklariga chalingan bemorlar shikoyatlari ham turli-tumanligi bilan farq qiladi. Ularni shartli ravishda quyidagilarga ajratish mumkin:
- Mahalliy ya’ni bir yoki bir nechta ichki a’zolarning zararlanishi tufayli vujudga keladi va oʻziga xos belgilarga ega emas.
Shunga qaramasdan belgilami oʻrganish va boshqa patologik holatlar bilan taqqoslash shifokorni bemorda qon tizimi yoki gemostaz buzilishi kasalliklari borligini taxmin qilishiga asos boʻladi.
Umumiy shikoyatlar - qon kasalliklariga chalingan bemorlarda uchraydigan quyidagi sindromlarga mos keladi:
Kamqonlik; Yarali nekrotik; Gemorragik; Limfadenopatik; Isitmalash; Intoksikatsiya; Osteoartropatiya; Immuntanqislik sindromi. Kamqonlik sindromidan dalolat beruvchi shikoyatlar:
•   Turgʻun bosh ogʻriqlari;
•   Bosh aylanishi va quloqda shovqin boʻlishi;
•   Hansirash;
•   Havo yetishmaslik hissi;
•   Yurak urib ketishi;
•   Kam hollarda yurak sohasida ogʻriqlar;
•   Hushdan ketish hollari;
•   Yuqori qoʻzgʻaluvchanlik va xotiraning pasayishi;
•   Tez charchash va ishga moyillikning pasayishi.
Bu shikoyatlar gipogemoglobinemiya va undan kelib chiquvchi hujayralar gipoksiyasi hamda toʻqimalar metabolizmining buzilishi oqibatida yuzaga keladi. Kamqonlik holatidagi kislorod yetishmovchiligi nafas va qon aylanish tizimida bir qancha moslashish mexanizmlarini ishga tushiradi. Ularga boʻlgan ehtiyoj koʻproq kichik jismoniy yuklamalar paytida shikoyatlar koʻrinishida vujudga keladi. Kamqonlik sindromi rivojlanishining asosiy patofiziologik mexanizmlari gipoksiya va qon aylanish tizimidagi oʻzgarishlar bilan bogʻliq bo'lgan belgilami oʻz ichiga oladi va ular barcha turdagi kamqonlik uchun xos. Lekin kamqonliklarning aniq klinik shakllariga xos boʻlgan sindromlarni (masalan, gemolitik kamqonlikda sariqlik, temir tanqisligi kamqonligida ta’m bilishni oʻzgarishlari, B12 - foliy yetishmovchiligidagi kamqonlikdagi glossit belgilari, gipoplastik kamqonlikdagi gemorragik oʻzgarishlar va boshqalar) ushbu guruhga kiritish maqsadga muvofiq.
Yarali nekrotik sindromdan dalolat beruvchi shikoyatlar:
•Tomoqda ogʻriq;
•Soʻlak oqishi;
•Halqum va ogʻiz boʻshligʻidagi yarali-nekrotik oʻzgarishlar tufayli vujudga keladigan yutinishning qiyinlashishi;
•Qorindagi toʻlgʻoqsimon ogʻriqlar;
•Yarali nekrotik enteropatiyalardagi suyuq boʻtqasimon ich kelishi va boshqalar.
Ogʻiz boʻshligʻi (stomatit), halqum (angina), qiziloʻngach (ezofagit), ichak (enteropatiya) shilliq qavatlarining yarali-nekrotik jarohatlanishi granulotsitlar qondagi miqdorining keskin kamayib ketishi yoki yoʻqolishi shuningdek, ogʻiz boʻshligʻi va oshqozon-ichak tizimi shilliq qavatlarida yaqqol leykoz infiltratsiyasi kuzatilgan hollarda vujudga keladi.
•teri va teri osti yogʻ qavatiga, mushaklarga, boʻgʻimlarga va boshqa a’zolarga qon quyilishi;
•inyeksiya joylarida qon quyilishi;
•burundan, milklardan, bachadondan, ichaklardan va oʻpkadan sababsiz qon ketishi.
Scharten
Scharten Avstriyaning Yuqori Avstriya yerida joylashgan kommunadir. Eferding (okrug) provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 17.5 km2. 2157 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Maʼmurjon Toʻxtasinov
Maʼmurjon Salimjonovich Toʻxtasinov (1958.18.11, Oltiariq tumani) — lirik xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Toshkent madaniyat institutini tugatgan (1986). Oltiariq madaniyat uyida badiiy rahbar, musiqa maktabida oʻqituvchi (1986— 96), "Uzbeknavo" birlashmasi Fargʻona viloyati boʻlimida yakkaxon xonanda (1997-yildan). Ovozi mayin, keng diapazonli, ijro uslubi Fargʻona vodiysi hofizlik anʼanalariga asoslangan. Repertuaridan maqom yoʻllari ("Chorgoh", "Saraxbori Oromijon", "Savti Suvora" va boshqalar), mumtoz ashula va zamonaviy bastakorlar asarlari ("Kucha bogʻi", "Mustahzod", A. Ismoilovning "Gohogoho kelasan", R. Tursunovning "Gʻamzasin" va boshqalar) oʻrin olgan. Ayniqsa, "Bobur" (1990, "Yaxshilik"), "Layli va Majnun" (1993), "Kecha va kunduz" (1995), "Shahzoda va Malika" videofilmlariga aytgan mumtoz va oʻzi bastalagan ashulalari mashxur. Tojikiston, Qozogʻiston, Germaniya kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Ijrolari 2 ta gramplastinka ("Dilrabolar", 1987; "Orzular parvozi", 1988) Oʻzbekiston radiosi fonojamgʻarmasiga yozilgan. Xalqaro Bobur mukofoti sovrindori (1998).
Qon kasalliklari
Qon kasalliklariga chalingan bemorlarda gemorragik sindromning asosiy sababi boʻlib, trombositopeniya, trombotsitlaming funksional yetishmovchiligi, tomir devorining yuqori oʻtkazuvchanligi, qonning yuqori fibrinolitik faolligi, fibrinogen va trombotsitlaming koʻp miqdorda ishlatilishi bilan kechuvchi tomir ichi qon ivishi hisoblanadi.
Limfaadenopatik sindromdan dalolat beruvchi shikoyatlar:
•Limfa tugunlarining kattalashishi sababli boʻyin, qoʻltiq osti va boshqa sohalar konfiguratsiyasining oʻzgarishi;
•Kattalashgan limfa tugunlari tufayli ta’sirlanish va ezilish belgilari. Masalan, koʻks oraligʻi limfa tugunlari kattalashgan bemorlar turgʻun quruq yoʻtalga va jismoniy yuklamadagi hansirashga shikoyat qiladilar. Mezenterial va qorin parda orti limfa tugunlari kattalashganda bemorlar qorinning toʻlib ketish va dam boʻlish hissiga - meteorizm, turgʻun boʻlmagan ich kelishiga shikoyat qiladilar.
Shirin (Seypiddin Atabekov)
Shirin (Ширин) — Qirgʻiziston Respublikasining Jalolobod viloyati Suzoq tumani qarasli qishloq. Seypiddin Atabekov ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Qon kasalliklari
Isitmalash sindromidan dalolat beruvchi shikoyatlar:
Ayrim hollarda tana haroratining ko'tarilishi qondagi eritrotsitlar, leykotsitlar va boshqa elementlarning koʻp miqdorda parchalanishi natijasida paydo boʻlgan pirogen moddalar ta’siri tufayli vujudga keladi. Shuningdek, u ba’zan yarali-nekrotik jarayonlar va ikkilamchi infeksiya rivojlanishidan dalolat beradi.
Intoksikatsiya sindromidan dalolat beruvchi shikoyatlar:
Zoʻrayib bomvchi umumiy holsizlik; Koʻp terlash; Anoreksiya; Ozib ketish; Teri qichishishi va boshqa belgilar. Umumiy holsizlik kasallikning namoyon boʻlgan davrida gematologik bemorlaming barchasida kuzatiladi. U kamqonlikdagi gipoksiya yoki leykozlardagi intoksikatsiya oqibatida vujudga keladi. Bemorlar bunday hollarda holsizlikdan tashqari koʻp terlashga, jismoniy yuklamada hansirashga, yurak urib ketishiga va ba’zan hushdan ketish hollariga shikoyat qiladilar. Shuni esda tutish lozimki, qon kasalliklariga chalingan bemorlarda koʻp terlash kunduzi, surunkali yalligʻlanish jarayonlarida esa kechki vaqtda kuzatiladi. Surunkali leykoz va xavfli limfomalar kaxeksiyagacha olib keluvchi ozgʻinlik (limfogranulomatozda) bilan namoyon boʻladi. Teri qichishishi ayrim hollarda intoksikatsiya va derma kapillyarlaridan gistaminsimon moddalaming ajralishi, bazofillarning oshib ketishi (limfagranulomatozda, surunkali miyeloleykozda) tufayli, boshqa hollarda qonda mikrosirkulyatsiya buzilishi, uning yuqori yopishqoqligi va gipertrombotsitoz sababli vujudga keladi. Ayrim hollarda teri qichishishi qoʻl va oyoq barmoqlari uchidagi ogʻriqlar bilan birga kuzatiladi. Kasallikning boshlanish davrida teri qichishishi choʻmilishdan soʻng kuzatilib, keyinroq doimiy va qiynoqli tus oladi.
Osteoartropatiya sindromidan dalolat beruvchi shikoyatlar:
• Suyaklardagi ogʻriq (ossalgiyalar);
• Bo'g'imlardagi ogʻriq (artralgiyalar);
Shirin (Seypiddin Atabekov)
Aholisi
Aholisi - 497 kishi.
Qon kasalliklari
• Shish, giperemiya va boʻgʻim faoliyatining buzilishi (artropatiya).
Ossalgiyalar odatda miyelom kasalligida kuzatilib, umurtqa va qovurgʻalarda, yonbosh, to'sh, kam hollarda naysimon va bosh miya suyaklarida kuzatiladi. Og'riqlar to'satdan, sababsiz vujudga keladi. Ular suyaklarga bosim ko'rsatilganda yoki ularni ustiga sekin-asta urib ko'rilganda aniqlanadi. Leykoz, o'sma to'qimasi nerv ustunlariga o'sib kirishi tufayli bemorlarda ildizchali og'riqlar (limfogranulomatoz, miyelom kasalligi) kuzatilishi mumkin. Artralgiyalar (bo'g'imlardagi og'riqlar) qon tizimi kasalliklarida toksikoz yoki immun buzilishlar tufayli vujudga keladi. Artralgiyalar gemolitik kamqonlik, o'tkir leykoz, limfogranulematoz va boshqa kasalliklaming boshlang'ich davrida ba’zan yagona belgi sifatida namoyon bo'ladi. Shuning uchun uzoq davom etuvchi, sababi noma’lum artralgiyalarda suyak ko'migini tekshirish maqsadga muvofiq. Artropatiya - gemofiliya va gemoblastozlarda ko'p uchraydi. Gemofiliyadagi artropatiya bo'g'im bo'shlig'iga qon quyulishi tufayli vujudga keladi. Gemoblastoz bilan bog'liq artropatiya bo'g'im yallig'lanishi va uning suyak tuzilmalarining destruksiyasi tufayli kuzatiladi. Bemorlar bunday hollarda bo'g'imdagi turli xil darajadagi og'riqlarga, shish va giperemiyaga, uning faoliyati buzilishlariga shikoyat qiladilar.
•       Tez-tez shamollashlar kuzatilishi;
•       Infeksiya bilan bog'liq tabiatga ega bo'lgan turli xil asoratlar.
Gemoblastozlar bilan kasallangan bemorlarda infeksiyaga qarshi immunitetning pasayishi tufayli zotiljam, bronxitlar, piodermiyalar, piyelonefritlar va boshqa yallig'lanish jarayonlari tez-tez kuzatiladi.
Immun tizimidagi yetishmovchilik tufayli organizmning normal hujayralariga (eritrotsitlar, trombotsitlar, buyrak epiteliysi) qarshi antitanalar ishlab chiqarilishi va gemoliz sababli trombositopeniya, agranulotsitoz, glomerulonefrit va boshqa autoimmun asoratlar kuzatilishi mumkin.
ANAMNEZ
Qon tizimi va gemostaz buzilishi oqibatida yuzaga kelgan patologik jarayonlarda bemorlaming kasallik va hayot tarixi sinchkovlik bilan to'laqonli yig'ilishi zarur.
Kasallik tarixi (anamnesis morbi)
Kasallik tarixini aniqlaganda bemorni yashash joyi va qaysi etnik guruhga mansubligini so'rab-surishtirish lozim. Ayrim kamqonliklar (gemoglobinopatiyalar) ko'proq ma’lum qit’alarda (Yevropada) va aniq etnik guruhlar orasida uchraydi. Shuningdek, bemorning doimiy ish va yashash joyi ham ma’lum ahamiyatga ega. Chunki ba’zi hududlardagi salbiy holat ayrim qon kasalliklari rivojlanishida xavf omili bo'lishi mumkin. Shuningdek, kasallikni qanday va nima sababdan so'ng boshlanganligini so'rab - surishtirish ahamiyatga ega. Bu kasallikni o'tkir yoki surunkali kechayotganligini aniqlash imkonini beradi. Shundan kelib chiqqan holda bir yoki bir necha marotaba takrorlangan qon ketishdan so'ng, bemorda postgemorragik kamqonlik rivojlanganligini taxmin qilish mumkin. Agar umumiy shikoyatlar ionlovchi nurlanish, benzol bilan zaharlanish, levomitsetin va sitostatiklar qabulidan keyin yuzaga kelgan bo'lsa bemorda qon kasalligi yuzaga kelganligi taxmin qilinadi. Qon tizimi kasalliklari to'g'risida o'ylaganda aksariyat hollarda uning asosiy belgilari paydo bo'lishidan oldin limfa tugunlari kattalashishini, teri va teri osti yog' qavatiga qon quyilishi, “sababsiz” ko'karishlar paydo bo'lishi, shilliq qavatlardan qon ketishi, ozish, teri qichishishi, suyaklarda og'riq borligini aniqlash kerak. Qon tizimi va gemostazning dorilar tufayli zararlanganligini inkor qilish uchun bemordan oxirgi 3-4 hafta ichida qabul qilgan barcha dorilarini sanab oʻtish soʻraladi. Bunda dorining nomi va qabul qilishning davomiyligi surishtiriladi.
Hayot tarixi (anamnesis vitae)
Bemorni hayot tarixini o’rganishda kasallikni taxminiy sababini aniqlashga harakat qilish kerak. Nasliy kamqonlikka shubha bo'lganda bemor va uning qarindoshlaridan jismoniy rivojlanishda orqada qolish bor yoki yoʻqligi aniqlanadi. Bundan tashqari shifokor, bemorni tekshirish vaqtida nasliy kamqonlikka xos ayrim belgilarga, xususan skeletdagi o'zgarishlar - minorasimon bosh, tishlaming buzilishi va boshqalarga e’tiborni qaratadi.
Bemordan avvalgi tekshirishlarda limfa tugunlari, jigar va taloq kattalashgani aniqlanganligi so'rab-surishtiriladi. Uning hayot tarixida qon tomir devori butunligini buzadigan jarayonlar bo'lganligi (oshqozon va 12 barmoqli ichakning yara kasalligi, xavfli o'smalar) bemorda qon ketish bilan bog'liq kamqonlikni taxmin qilishga asos bo'ladi. Oshqozon-ichak tizimi va jigaming surunkali kasalliklari temir tanqisligi va B12-foliy yetishmovchiligi kamqonliklariga sabab bo'ladi. Zararli odatlar (spirtli ichimliklarni ko'p iste’mol qilish, narkotiklar qabul qilish va tamaki chekish) surunkali kasalliklar rivojlanishiga, bu esa o'z navbatida kamqonlik va gemorragik diatezlarga olib kelishi mumkin. Bemorni ovqatlanish tartibi ham ahamiyatga molik. Tarkibida mineral va vitaminlar darajasi me’yoridan past bo'lgan taomlar bilan ovqatlanish temir tanqisligi va B12-foliy yetishmovchiligi kamqonliklariga olib keladi. Bemorning kasbi va ish faoliyati, nurlanish, kimyoviy mutagenlar, simob tuzlari, qo'rg'oshin va fosfor birikmalari bilan aloqada bo'lganligi surishtiriladi. Qon va gemostaz kasalliklarining ayrimlari nasldan-naslga o'tganligi sababli uning qarindoshlarida ularning bo'lganligi aniqlanadi. Masalan, bemorning erkak qarindoshlarida sababsiz yuzaga keladigan ko'karishlar bo'lishi, gemofiliyaga shubha qilishga asos bo'ladi.
FIZIK TEKSHIRISH USULLARI
Koʻzdan kechirish
Ko'zdan kechirish qon va gemostaz tizimi kasalliklarining klinik sindromlariga xos belgilarni aniqlash imkonini beradi. Kamqonlik sindromi teri va shilliq qavatlaming rangparligi bilan namoyon bo'ladi. Uning shaklidan kelib chiqqan holda bemor ranggi alebastrsimon yoki ko'kimtir (xloroz) tusli - temir tanqisligi kamqonliklarida yoki ikterik (sarg'ish) - gemolitik kamqonlikda bo'lishi mumkin.
Esda tuting!
Kamqonlik sindromi kuzatilgan bemorlarda nafas olish va pulsning tezlashisni, yurakning barcha eshitish nuqtasida sistolik shovqin, arterial bosimni meyoridan pasayishi, oyoqlarda shish kuzatilishi mumkin.
Kamqonlik sindromining klinik namoyon bo'lishi gipoglobinemiya va eritrositopeniyaning rivojlanish darajasi va tezligiga bog'liq. Terining rangparligi har doim ham kamqonlik belgisi bo'lmasligi mumkin. Chunki u ba’zan terining anatomik o'ziga xosligi (tomirlarning chuqur joylashishi), periferik qon tomirlar spazmi va boshqa qator omillar ta’sirida vujudga keladi. Bundan tashqari teri rangparligi giperpigmentatsiya bilan niqoblanishi (quyosh nuridan qorayishda) mumkin. Shuning uchun qon kamayganligini asosiy belgilaridan biri shilliq pardalaming rangparligi hisoblanadi. Buni yuqori va pastki qovoq shilliq pardalarida kuzatish osonroq.
Surunkali leykozlarda teri ko'kimtir-kulrang tusga kiradi. Eritremiyada esa “to'laqonlik”, ya’ni asosan yuz, bo'yin va qo'l terisi qizil rang oladi. Gemorragik diatezlarda terida va shilliq qavatlarda turli xil kattalikdagi dogʻlar ko'rinishidagi mayda nuqtali (petexiylar 3-rasm), yirikroq (purpura, 3- rasm) va yirik - (qon talashishlar) qon quyulishlar aniqlanadi. Avvaliga gemorragik toshmalar qizil rangda, so'ngra gemoglobinning biliverdinga, bilirubinga va boshqa oksidlanish mahsulotlariga aylangani sari ranggi ko'kimtir - qizil, yashil, sariq tus oladi va so'ngra sekin-asta yo'qolib ketishi kuzatiladi. Teleangioektaziyalar va yallig'lanish toshmalaridan farqli o'laroq gemorragik toshmalar bosib ko'rilganda yo'q bo'lmaydi.
Ko'rik vaqtida teri qoplamlarining oziqlanishiga e’tibor berish kerak. Temir tanqisligi kamqonligida terining quruqligi va qipiqlanishi kuzatiladi. Sochlar sinuvchan bo'lib, rangsiz tusga kiradi.
Yarali-nekrotik sindromning tasdiq belgisi bo'lib, og'iz ko'rigi vaqtida aftoz stomatit (4-rasm) va nekrozli anginaning aniqlanishi hisoblanadi. Bundan tashqari bu sindromning bilvosita belgisi - milklar shishi va bodomcha bezlarining kattalashishi bilan kuzatiladigan, og'iz bo'shlig'i shilliq qavatining leykotsitar infiltratsiyasidir.
Tileusay
Tileusay — Qozogʻistonning Shimoliy Qozogʻiston viloyati Valixanov tumanida joylashgan qishloq. Kato kodi — 596263100.
Qon kasalliklari
Burundan, milklardan, o'pkadan qon ketishi hamda burun yo'llarida, lablarda, kiyimlarda qon quyqalarining aniqlanishi va burunda tamponada bo'lishi gemorragik sindromdan dalolat beradi. Teri va shilliq qavatlarda turli xil gemorragik toshmalar - petexiyalar, qontalashlar va ranggi bo'yicha turli bosqichdagi dog'lar - yangi paydo bo'lganidan yo'qolib ketayotganigacha teri o'zgarishlarini mavjudligi ham ushbu sindromga xos belgi hisoblanadi. Petexial teri toshmalari allergik toshmalarga o'xshash. Ularni soat oynasi yoki shisha shpatel bilan bosib ko'rilganda sezilmaydi yoki umuman ko'rinmaydi. Gemorragik teri toshmalari bosib ko'rilganda o'zgarishsiz qoladi.
Limfadenopatiya ko'p hollarda qon kasalliklarining belgilaridan biri hisoblanadi. Yaqqol limfadenopatiya mavjudligi barcha limfa tugunlarini sinchkovlik bilan paypaslashga, shuningdek limfadenogramma va biopsiya o'tkazishga ko'rsatma hisoblanadi. Jag' osti, bo'yin, qo'ltiq osti, chov tugunlarining kattalashishi, bu sohalar ko'rinishini o'zgarishiga (silliqlanish, bo'rtib chiqish, umuman shakl yo'qolishi) olib keladi (5-rasm).
Qon tizimi kasalliklarida limfa tugunlar zich, og'riqsiz ammo tinmay sekin-asta kattalashib boradi.
Yallig'lanish sababli yuzaga kelgan limfadenopatiyalarga kattalashgan tugunlaming og'riqliligi, oqma hosil bo'lishi, umumiy intoksikatsiya belgilari (isitmalash, titroq, neytrofilli leykotsitoz va boshqalar) hamda ushbu belgilaming yallig'lanish jarayoni kamaygani sari o'tib ketishi xos. Limfa tugunlarining o'smasimon kattalashishi bronxlarni, yuqori kovak venani, o't yo'li va boshqa a’zolarni bosilishi oqibatidagi ezilish sindromiga olib kelishi mumkin. Shu jumladan, ko'ks oralig'i limfa tugunlarining kattalashishi ba’zan bemorda
3-rasm. Toshmalar                                                          4-rasm. stomatit                                5-rasm. Limfadenopatiya
turgʻun hansirash, sianoz, yuz va boʻyin shishi (Stoks yoqasi) yuzaga kelishiga sabab boʻladi. Mezenterial va qorin parda orti limfa tugunlarining kattalashishi assit va ichak tutilishiga, jigar darvoza limfa tugunlari kattalashishi umumiy oʻt yoʻli bosilishiga, umurtqa pog'onasi yonidagi limfa tugunlarining kattalashishi ildizcha belgilariga, hatto oʻsma jarayonini umurtqalarga oʻsib kirishi va orqa miyani ezishi hisobiga paraplegiyalarga olib keladi. Spleno va gepatomegaliyalarda qorinni kattalashishi koʻzga tashlanib koʻproq surunkali leykozlaming ayrim turlariga (surunkali miyeloleykoz, limfoleykoz va boshqalarga) xos. Qon kasalliklarida jigarning kattalashishi оʻtkir leykozlarda kuzatiluvchi oʻtkir distrofiya yoki toksik-allergik gepatit va surunkali leykozlardagi jigarda leykoz toʻqima (miyeloid, granulomatoz) oʻsib ketishi hisobiga kuzatiladi. Taloq kattalashishi qonning intensiv parchalanishiga (gemolitik kamqonlikda) uning reaktiv javobi, oʻsma (leykozda, limfogranulomatozda) rivojlanganligi, infeksiya (sepsisda) hisobiga kuzatilishi mumkin.Tana vaznini kaxeksiya darajasigacha pasayishi, terida qichish izlari, haroratni ko'tarilishi va boshqalar bemorda intoksikatsiya sindromi mavjudligidan dalolat beradi va kasallikning og'irlik darajasiga mos ravishda oʻzgaradi.
PAYPASLASH VA PERKUSSIYA
Paypaslash va perkussiya quyidagilarni tekshirish va aniqlashga imkon beradi:
• Periferik limfa tugunlarini;
• Taloqni;
Ensa, jag' osti, yuzaki boʻyin, qoʻltiq osti va yuzaki chov limfa tugunlari paypaslashga qulay hisoblanadi (6-rasm).
Limfa tugunlarni joylashishi
• Ensa limfa tugunlari bosh va boʻyin mushaklarining ensa suyagiga birikkan joyida;
• Jagʻ osti limfa tugunlari pastki jagʻ teri osti toʻqimasida, chaynov mushagi orqasida;
• Pastki jagʻ osti limfa tugunlari jag' osti uchburchagida;
• Qo'ltiq osti limfa tugunlari shu soha chuqurchasida, yuzaki chov limfa tugunlari son uchburchagida.
6 - rasm. Periferik limfa tugunlarini paypaslash:
Jag' osti; Bo'yin; Ensa; O'mrov usti; Qo'ltiq osti; Chov. Paypaslash qoidalari
•    Bunda paypaslovchi qoʻl yengil harakat bilan jagʻ osti sohasining yumshoq to'qimalarini-ushlaydi va ularni pastki jagʻ suyagi tanasining ustiga olib chiqishga harakat qiladi;
•     Shu tariqa qo'ltiq osti limfa tugunlari ham paypaslanadi. Paypaslovchi qo'l barmoqlarining yengil harakati bilan qo'ltiq osti yumshoq to'qimalarini ushlab, ularni qovurg'a ustiga chiqarishga harakat qiladi. Bu usul yordamida juda mayda va harakatchan limfa tugunlarini ham aniqlash mumkin;
•     Qo'ltiq osti va chov limfa tugunlarini paypaslash uchun tegishli soha yengil mato bilan (masalan, sochiq yoki bemor ko'ylagi bilan) yopiladi. Bu tadbir bemorda yuqori taktil sezuvchanlik, terlash yoki noxush hid sezgisidan uyalish hissiyotini oldini olish maqsadida bajariladi.
TALOQ
Taloqni tekshirish jarayonida avval perkussiya, keyin paypaslash amalga oshiriladi. Uning o'lchamlarini aniqlash uchun a’zo timpanik tovush beruvchi ichaklar bilan chegaradosh bo'lganligi sababli perkussiya sokin bajariladi. Taloq joylashishiga mos holda eshitiluvchi perkutor tovush to'mtoqlashishi old va orqa qo'ltiq osti chiziqlar o'rtasida IX qovurg'adan XI qovurg'agacha bo'lgan sohani o'z ichiga oladi. Taloq to'mtoqligi kengligi, ya’ni uning uzunligi 6-8 sm dan oshmaydi.