Davlat_shakllari
Davlat shakli tushunchasi
„Davlat shakli“ iborasini bir guruh olimlar „davlat tuzumi“ning sinonimi sifatida qoʻllaydilar va davlat shakli tushunchasiga davlat boshqaruv shakli, davlatning tuzilish shakli va siyosiy rejim kiradi, deb hisoblaydilar. Ikkinchi guruh olimlar davlat shakliga davlat boshqaruv shakli va davlat tuzilishi shakli kiradi deb, unga siyosiy rejimni qoʻshmaydilar. Yana bir toifa huquqshunoslar davlat shakli — davlat hokimiyatining tuzilishi shaklidir, deydilar. Shunday qilib, davlat shakli uch tushunchani: davlat boshqaruv shakli, davlat tuzilishi shakli va siyosiy rejimni oʻz ichiga oladi. Davlat boshqaruv shakli davlat hokimiyati va boshqaruvi idoralarining shakllantirilishi va tashkil etilishi tartibi, ularning oʻzaro hamda aholi bilan aloqadorligidir. Bu tushuncha orqali mamlakatda kim hukmron va u hokimiyatni qanday boshqaradi, degan savollarga javob olinadi. Boshqaruv shakliga qarab davlatlarning monarxiya va respublika shakllari farqlanadi. Davlat tuzilishi shakli orqali davlatning hududiy tarkibi, markaziy va mahalliy hokimiyat idoralarining oʻzaro munosabati (nisbati) ifodalanadi. Davlatlar tuzilishi shakliga koʻra, oddiy (unitar) va murakkab (federativ, konfederativ) turlarga ajratiladi. Siyosiy (davlat — huquqiy) rejim davlat hokimiyatini amalga oshirish usullari (metodlari) va vositalari yigʻindisidir. Davlat hokimiyatini amalga oshirish usul va vositalari toifasiga koʻra demokratik va avtoritar siyosiy rejimlar farqlanadi. Lekin shuni taʼkidlash joizki, bular hozircha davlat shaklini tushunishga boʻlgan umumiy yondashuv, ilk tanishuvdir. Uni batafsilroq tushunish uchun davlat shaklini tashkil etuvchi har uch jihatni diqqat bilan oʻrganish, ularning oʻzaro bogʻliqligi, oʻzaro taʼsirini kuzatish hamda nazariy, siyosiy-huquqiy tafakkur yuz yillar davomida davlatni oʻrganar ekan, davlat shaklining aynan shunday mazmunini nega alohida ajratib koʻrsatganligini tushunishga harakat qilish lozim. Davlat shaklini bunday tushunishning shunchaki tarkib topmaganligi va ayrim olimlarning hozir ham unga qoʻshilmasliklarini qayd etib oʻtish joiz. Uzoq vaqt davomida davlat shakli boshqaruv shakli va davlat tuzilishi shaklidan (biz keltirgan tarkibdan dastlabki ikkitasidan) iborat deb hisoblab kelingan. Keyinchalik unga siyosiy idora usuli qoʻshilgan. „Davlat shakli“ va "siyosiy hissasini qoʻshishi zarur. Boshqacha aytganda, aynan xalqning jonli huquqiy ongi davlat shaklini belgilab beradi, unga hayot, kuch baxshida etadi; binobarin, davlat shakli, eng avvalo, xalqning huquqiy ongi darajasiga, uning toʻplagan tarixiy-siyosiy tajribasiga, iroda kuchi va milliy xususiyatiga bogʻliqdir. „Davlat shakli“ iborasini bir guruh olimlar „davlat tuzumi“ning sinonimi sifatida qoʻllaydilar va davlat shakli tushunchasiga davlat boshqaruv shakli, davlatning tuzilish shakli va siyosiy rejim kiradi, deb hisoblaydilar. Ikkinchi guruh olimlar davlat shakliga davlat boshqaruv shakli va davlat tuzilishi shakli kiradi deb, unga siyosiy rejimni qoʻshmaydilar. Yana bir toifa huquqshunoslar davlat shakli — davlat hokimiyatining tuzilishi shaklidir, deydilar. Shunday qilib, davlat shakli uch tushunchani: davlat boshqaruv shakli, davlat tuzilishi shakli va siyosiy rejimni oʻz ichiga oladi. Davlat boshqaruv shakli davlat hokimiyati va boshqaruvi idoralarining shakllantirilishi va tashkil etilishi tartibi, ularning oʻzaro hamda aholi bilan aloqadorligidir. Bu tushuncha orqali mamlakatda kim hukmron va u hokimiyatni qanday boshqaradi, degan savollarga javob olinadi. Boshqaruv shakliga qarab davlatlarning monarxiya va respublika shakllari farqlanadi. Davlat tuzilishi shakli orqali davlatning hududiy tarkibi, markaziy va mahalliy hokimiyat idoralarining oʻzaro munosabati (nisbati) ifodalanadi. Davlatlar tuzilishi shakliga koʻra, oddiy (unitar) va murakkab (federativ, konfederativ) turlarga ajratiladi. Siyosiy (davlat — huquqiy) rejim davlat hokimiyatini amalga oshirish usullari (metodlari) va vositalari yigʻindisidir. Davlat hokimiyatini amalga oshirish usul va vositalari toifasiga koʻra demokratik va avtoritar siyosiy rejimlar farqlanadi. Lekin shuni taʼkidlash joizki, bular hozircha davlat shaklini tushunishga boʻlgan umumiy yondashuv, ilk tanishuvdir. Uni batafsilroq tushunish uchun davlat shaklini tashkil etuvchi har uch jihatni diqqat bilan oʻrganish, ularning oʻzaro bogʻliqligi, oʻzaro taʼsirini kuzatish hamda nazariy, siyosiy-huquqiy tafakkur yuz yillar davomida davlatni oʻrganar ekan, davlat shaklining aynan shunday mazmunini nega alohida ajratib koʻrsatganligini tushunishga harakat qilish lozim.