cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qizil panda
Tavsifi
Qizil pandaning boshi nisbatan kichik, ammo shunga oʻxshash oʻlchamdagi yenotlarnikiga qaraganda biroz katta hisoblanadi, tumshugʻi qisqa, quloqlari uchburchak hamda oyoq-qoʻllari deyarli bir xil uzunlikka ega. Uning tana uzunligi 51—63,5 sm ni, eni 28—48,5 sm ni tashkil etadi. Himolay qizil pandasining ogʻirligi 3,2—9,4 kg gacha yetishi qayd etilgan, Xitoy qizil pandasining urgʻochisi 4—15 kg ogʻirlikda, erkagi esa 4,2—13,4 kg vaznga ega boʻladi. Uning har bir oyogʻida beshta qayrilgan barmoqlari bor, ularning har biri toqqa chiqishga yordam beradigan qayrilma yarim orqaga tortiladigan tirnoqlarga ega. Tos suyagi va orqa oyoqlarda egiluvchan boʻgʻinlar mavjud, bu holat daraxtda yashovchi toʻrt oyoqli jonivorlarga xos xususiyat hisoblanadi. Dagʻal boʻlsa-da, dum hayvonga koʻtarilish paytida muvozanatni saqlashga yordam beradi.
Old panjalarda bilak suyagining kengaytmasi boʻlgan „soxta bosh barmogʻi“ bor, bu koʻplab yirtqich hayvonlarda uchraydigan radial sesamoid suyak hisoblanadi. Mazkur bosh barmogʻi hayvonning bambuk poyalarini ushlab turishiga imkon beradi shuningdek barmoqlar va bilak suyaklari juda moslashuvchan hamdir. Qizil pandaning bu xususiyati yirik pandalarniki bilan deyarli bir xil, uning yon tomonlarida siqilgan kattaroq sesamoid suyagi mavjud. Bundan tashqari, qizil panda sesamoidining uchi koʻproq choʻkkan, yirik pandada esa oʻrtaga egilgan. Bu xususiyatlar gigant pandaga harakatlanishda yanada epchilroq boʻlish imkoniyatini beradi.
Qizil pandaning bosh suyagi keng, pastki jagʻi esa mustahkam. Biroq, u unchalik qattiq boʻlmagan barglar va poyalarni isteʼmol qilganligi sababli ham, chaynash mushaklari ulkan pandanikiga qaraganda zaifroq hisoblanadi. Qizil pandaning ovqat hazm qilish tizimi tana uzunligidan atigi 4,2 baravar uzunroq, oddiy oshqozon, yonbosh ichak va yoʻgʻon ichak oʻrtasida sezilarli boʻlinish kuzatiladi shuningdek, qizil pandalarda koʻrichak boʻlmaydi.
Tarqalishi va yashash joyi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Red_Panda_at_Neora_Valley_National_Park_West_Bengal_India_2012.jpg/220px-Red_Panda_at_Neora_Valley_National_Park_West_Bengal_India_2012.jpg|alt=Red panda in a tree|thumb| Neora vodiysi milliy bogʻidagi qizil panda Qizil panda Nepalda, Hindistonning Sekkim, Gʻarbiy Bengaliya va Arunachal-Pradesh shtatlarida, Butanda, Tibetning janubida, Myanmaning shimolida, Xitoyning Sichuan va Yunnan provinsiyalarida yashaydi. Qizil pandaning global potensial yashash joyi koʻpi bilan 47100 km2 ni tashkil qiladi; Bu yashash joyi Himolay togʻlarining moʻtadil iqlim zonasida joylashgan boʻlib, u yerda yillik oʻrtacha harorat 18 - 24 C darajagacha yetishi mumkin. Bu diapazon davomida u 2000-4300 m balandlikda uchrashi qayd etilgan. Nepalda u Sharqiy Himolay keng bargli oʻrmonlar ekoregionidagi oltita qoʻriqlanadigan hudud majmuasida istiqomat qiladi. Bugungi kunga qadar eng gʻarbiy hududlardan 2019-yilda Kalikot tumanidagi oʻrmonlarda uchta jamoa topilgan. Panchthar va Ilam tumanlari mamlakatning eng sharqiy hududi hisoblanadi, bu yer yashash joyi — qishloqlar, chorva yaylovlari va yoʻllar bilan oʻralgan. Sikkim va Gʻarbiy Bengaliyaning Kangchenjunga landshaftidagi qoʻriqlanadigan hududlar metapopulyatsiya qisman qoʻriqlanadigan hududlardan tashqaridagi eski oʻrmonlar orqali bogʻlangan. Bu landshaftdagi oʻrmonlarda himolay emanlari (Quercus lamellosa va Q. semecarpifolia), himolay qayini, himolay archasi, bambukli himolay chinori, rododendron va pastki qavatlarida oʻsadigan baʼzi qora archa butalari koʻplab uchraydi. Butan, Arunachal-Pradeshning Pangchen vodiysi, Gʻarbiy Kameng va Shi Yomi tumanlaridagi kuzatishlar shuni koʻrsatadiki, qizil panda Yushaniya va Tamnokalamus bambuklari, oʻrta boʻyli rododendron, buta va yarim buta singari oʻsimliklar oʻsadigan hududlarga oziqlanish uchun tez-tez borib turadi.
Xitoyda u Hengduan togʻlari subalp ignabargli oʻrmonlarida va Sichuandagi Hengduan, Qionglay, Xiaoxiang, Daxiangling va Liangshan togʻlarida Qionglai-Minshan ignabargli oʻrmonlarida yashaydi. Qoʻshni Yunnan provinsiyasida u faqat togʻlarning shimoli-gʻarbiy qismida uchrashi qayd etilgan.
Qizil panda dengiz sathidan 70—240 m balandlikda joylashgan suv havzalariga borishni afzal koʻradi. Yiqilgan ignabargli daraxtlar va ularning ulkan gʻovaksimon xodalari ayiqlarning muhim yashash joyidir, chunki ular bambuk barglari bilan oziqlanishga yordam beradi. Qizil pandalar 20° dan ortiq tik qiyaliklarda yashashi va diametri 30 sm dan oshiq xodalardan yashash joyi sifatida foydalanishi qayd etilgan. Phrumsengla milliy bogʻida kuzatilgan qizil pandalar asosan sharqiy va janubiy yonbagʻirlarda oʻrtacha qiyalik 34° va soyabon qoplami 66 % boʻlgan, taxminan 23 m ga yaqin bambuk bilan qoplangan balandlikda qoʻnim topishi kuzatilgan. Dafengding qoʻriqxonasidagi pandalar qishda janubga qaragan tik qiyaliklarni afzal koʻradi va 1,5—2,5 m balandlikdagi bambukli oʻrmonlarda yashaydi. Gaoligonshan milliy qoʻriqxonasidagi turlari esa 75 % dan ortiq zich soyabon qoplamali, tik yon bagʻirlari va kamida 70 m² zichlikka ega aralash ignabargli oʻrmonda yashashi aniqlangan. Xitoyning ayrim hududlarida qizil panda gigant panda bilan bir hududda yashaydi. Fengtongjay va Yele milliy qoʻriqxonalarida qizil panda yashash joyi koʻplab bambuk poyalari, butalar, yiqilgan daraxtlar va shox-shabbalar boʻlgan tik yon bagʻirlarda joylashganligi bilan ajralib turadi, yirik panda esa balandroq lekin kamroq miqdorda bambuk oʻsadigan yumshoqroq yon bagʻirlarni afzal koʻradi. Bunday joy ajratish bambuk bilan oziqlanadigan ikkita tur oʻrtasidagi raqobatni kamaytiradi.
Xulq-atvori
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Tiergarten_Schoenbrunn_Kleiner_Panda_2.jpg/220px-Tiergarten_Schoenbrunn_Kleiner_Panda_2.jpg|alt=A red panda lies sleeping on a high branch of a tree, with tail stretched out behind and legs dangling on each side of the branch|thumb|Daraxt shoxida uxlayotgan qizil panda Qizil pandani tabiatda erkin holda harakatlashini kuzatish kamdan-kam uchraydigan hodisadir. Uning xatti-harakatlari, hayot tarzini oʻrganish boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqotlar odatda qizil pandalarni qafasda saqlagan holatda olib borilgan. Qizil panda tunda faol boʻluvchi va krepuskulyar jonivor boʻlib, kechasi — tungi faollik davrlari oraligʻida uxlaydi. U odatda daraxt shoxlari yoki boshqa baland joylarda dam oladi, issiq kunlarda oyoqlari osilgan holda shoxga choʻzilib yotishni yoqtiradi, sovuq kunlarda esa orqa oyoqlari bilan yuztuban oʻgirilib yotishni maqul koʻradi. Qizil panda orqa oyoqlari bilan daraxt tanasining oʻrtasidan ushlab, yerga bosh bilan tushadi. U tez harakatlanishi tufayli ham yerga beziyon tushishni udallaydi.
Ijtimoiy hayot tarzi
Voyaga yetgan pandalar odatda yolgʻiz yashashni maqul koʻradi. Mazkur jonivorlar oʻzlarining uy diapazonini yoki hududiy chegaralarini siydik, najas va anal bezlar hamda uning atrofidagi bezlarning sekretsiyasi bilan belgilaydi. Tanasidan ajraladigan xushboʻy hidlar orqali erkak pandalar oʻz hududlarini tez-tez va uzoq muddatga belgilab qoʻyishadi. Xitoyning Wolong milliy qoʻriqxonasida radio orqali urgʻochining uy diapazoni 0,94 km² ekanligi, erkaklariniki esa 1,11 km² maydonga teng boʻlishi aniqlangan.
Nepal sharqidagi oʻnta qizil pandaning bir yillik monitoring qilish natijalari shuni koʻrsatdiki, toʻrtta erkak turning uy oraligʻi oʻrtacha 1,73 km² ga va oltita urgʻochi turniki oʻrmon ichida 0,94 km² yoki kamida 19,2 ga ga teng boʻlishi aniqlangan. Urgʻochi pandalar 419—841 m gacha boʻlgan hududga sayohat qilishlari mumkin, erkak pandalarda esa bu koʻrsatkich 660—1473 m gacha yetadi. Yanvardan martgacha boʻlgan juftlashish mavsumida katta pandalar oʻrtacha 795 m hududga sayohat qilishlari mumkin, ayrim vaqtlarda bu oʻrtacha 861 m gacha ham yetadi. Qizil pandalarning barchasi daraxtlari past boʻlgan joylarda yashaydi, odamlar, chorva mollari va itlar tomonidan bezovta qilinadigan hududlarda esa deyarli uchramaydi.
Ovqatlanish tartibi
Ikki yil davomida Singalila milliy bogʻidagi uchta joyda kuzatilgan qizil pandalarning ratsioni 40—83 % Yushania maling va Thamnocalamus spathiflorus bambuklarining kurtaklaridan, 51—91,2 % esa Actinidia strigosa va mavsumiy mevalar shuningdek, rezavorlardan tashkil topgan. Ushbu milliy bogʻda qizil panda axlatlari tahlilida, yoz mavsumida ipaksimon atirgul va shoxli meva turlarining qoldiqlarini, mussondan keyingi mavsumda esa Actinidia callosa va Merrilliopanax alpinus hamda Sorbus cuspidata va har ikki mavsumda ham daraxt rododendroni uchrashi aniqlangan. 23 turdagi oʻsimlikda qizil panda qoldirgan axlat izlari topilgan. Tosh eman turlaridan biri boʻlgan Lithocarpus pachyphyllus, Kempbell magnolia, Castanopsis tribuloides, Himoloy qayini, Litsea sericea va gulli Ilex fragilis shular jumlasidandir.
Nepalning Rara milliy bogʻida mussondan oldin va keyin olingan barcha axlatlarda tamnokalamus oʻsimligining ayrim turlari qoldiqlari mavjudligi aniqlangan. Uning Dhorpatan qoʻriqxonasidagi yozgi ratsioni, baʼzi liken turlari va zirk singari yarimbutalar isteʼmolini oʻz ichiga oladi.
Butanning Jigme Dorji milliy bogʻida mevalar pishib yetilgan vaqtda topilgan qizil panda najasida himolay pechak urugʻi mavjudligi aniqlangan.
Qizil panda ovqatni oldingi panjalaridan biri bilan ushlaydi va odatda oʻtirib yoki tik turgan holida ovqatlanadi. Taomlanish uchun ozuqa izlayotganida, u oʻsimlikni poyasidan ushlab, jagʻlari tomon tortadi. Qizil panda barglarni oziq tishlari bilan tishlaydi, soʻngra jag' tishi bilan uzib olib, chaynaydi. Gullar, rezavorlar va mayda barglar singari kichikroq ozuqa turlarini boshqacharoq tarzda isteʼmol qiladi, yaʼni ularni kurak tishlari bilan uzib oladi.
Yirtqich hayvonlar singari oshqozon-ichak traktiga ega boʻlgan qizil panda ikki-toʻrt soat ichida ichaklari orqali oʻtadigan bambukni toʻgʻri hazm qila olmaydi. Shu sababli ham, u toʻyimli oʻsimlik moddalarini koʻp miqdorda isteʼmol qilishi kerak. U bir kun ichida 1,5 kg dan ortiq yangi barg yoki 4 kg barra kurtak isteʼmol qiladi, xom oqsil va yogʻlar eng oson hazm boʻladigan mahsulotlardir. Ovqat hazm qilish yoz va kuzda eng yuqori darajada boʻlsa, qishda hazm jarayoni sustlashib ketadi. Bu esa pandalar barglarga qaraganda kurtaklarni koʻproq isteʼmol qilishiga sabab boʻladi.
Bunday tarzda ovqatlanishiga qaramay, qizil pandaning metabolizm tezligini kattaligi oʻzi bilan teng boʻlgan boshqa sutemizuvchilar bilan solishtirish mumkin.
Qizil panda quruq moddalarning deyarli uchdan bir qismini hazm qiladi, bu 17 foiz ozuqani hazm qiladigan yirik pandalar ovqatlanishiga qaraganda nisbatan yaxshiroq koʻrsatkichdir. Uning ichagidagi mikroblar bambukni qayta ishlashga yordam beradi; qizil panda oshqozonidagi mikroblar guruhi boshqa sutemizuvchilarnikiga qaraganda kamyob va xilma-xildir.
Tovushi
Qizil pandaning kamida yetti xil ovozi qayd etilgan boʻlib, ular boʻgʻilish tovushi, qichqiriq, baqirish, xirillash, irillash va chugʻurlashdan iborat. Janglar va tajovuzkor quvish paytida gʻoʻngʻillash, qichqirish, xirillash va chiyillash singari tovushlar ham paydo boʻladi. Qichqirish odatda boshqa tur vakilining yaqinlashishiga javoban amalga oshiriladi. Past ovozda chiqariladigan tovushlar hidni aniqlash va iskash kabi jarayonlari bilan bogʻliq boʻladi. Erkak pandalar juftlashish paytida past ovoz chiqarsa, urgʻochilari bu davrda qichqirishlari mumkin. Tajovuzkor va oʻyin janglari vaqtida ham ular boshlarini sekin yuqoriga va pastga tomon harakatlantirishadi, orqa dumgʻaza qismi hamda dumni yon tomonga burishadi. Keyin ular jagʻlari bilan ovoz chiqarayotgan vaqtda boshlarini yon tomonga aylantiradilar va raqibni urish uchun old panjalarini koʻtaradilar. Qizil pandalar orqa oyoqlarida turishlari, old oyoqlarini boshdan yuqoriga koʻtarishlari va ayni shu harakat davomida sakrashlari ham mumkin. Ikkita qizil panda uzoqdan bir-biriga „hujumkorona qarashi“ ham odatiy holat hisoblanadi.
Koʻpayishi
thumb|Bolasini boqayotgan qizil panda Qizil pandalar qish tunlarida koʻpayishni boshlaydilar. Ularning juftlashishi yanvardan martgacha, tugʻish davri esa maydan avgustgacha boʻlgan oraliqni oʻz ichiga oladi. Hayvonot bogʻlarida parvarishlanadigan pandalar uchun koʻpayish davri olti oygacha kechikishi mumkin. Estrus bir kun davom etadi va urgʻochilar mavsumda bir necha marta estruktsiyaga kirishishlari mumkin, ammo har bir sikl orasidagi intervallar qancha davom etishi maʼlum emas.
Reproduktiv mavsum boshlanganda, erkak va urgʻochi pandalar koʻproq oʻzaro aloqada boʻlib, bir-birining yonida dam olishadi, birgalikda harakat qilishadi va ovqatlanishadi. Estrusli urg'ochi belgi qoʻyish uchun koʻproq vaqt sarflaydi va erkaklar uning anogenital hududini doimiy tarzda kuzatib boradi. Qoʻshilishga tayyor boʻlgan urgʻochi panda dumini silkitib, oʻzini lordoz holatida tutadi, old tomoni yerga tushirilgan va umurtqa pogʻonasi egilgan holatda joylashadi. Kopulyatsiya erkak pandaning urgʻochi panda orqa va tepa qismiga joylashib olishni oʻz ichiga oladi lekin yuzma-yuz juftlashish, shuningdek, yon tomonda yotgan holda, qorinni orqa qismiga jinsiy aloqa qilgan holatda ham juftlashishlar sodir boʻladi. Erkak panda urgʻochining boʻynini tishlash oʻrniga old panjalari bilan uning yon tomonidan ushlab oladi. Oraliqdagi tanaffus 2—25 daqiqa davom etadi va juftlashayotgan pandalar jinsiy aloqa paytida urushishga ham harakat qiladilar.
Oʻlim va kasalliklar
Qizil pandaning tutqunlikdagi umri 14 yildan oshmaydi. Ular yovvoyi tabiatda leopardlarning oʻljasiga aylanganliklari qayd etilgan. Nepalda toʻplangan qizil pandaning najas namunalarida parazit protozoalar, amoebozoanlar, yumaloq qurtlar, trematodalar va tasmasimon chuvalchanglar topilgan. Rara va Langtang milliy bogʻlarida toʻplangan qizil panda najasida yumaloq chuvalchanglar, tasmalar va koksidiyalar ham topilgan. Noksvill hayvonot bogʻidagi oʻn toʻrtta qizil panda ogʻir trixofitiya bilan kasallangan, shuning uchun ulardan ikkitasining dumlari kesib tashlangan. Chagas kasalligi Kanzas hayvonot bogʻida saqlanayotgan qizil pandaning oʻlimiga sabab boʻlgan. Amdoparvovirus Sakramento hayvonot bogʻida oltita qizil pandaning najasida aniqlangan. Xitoy hayvonot bogʻidagi sakkizta qizil panda pnevmoniyadan oʻlishidan sal avval nafas qisishi va isitmadan aziyat chekkan; otopsi ularning oraliq xostlar ekanligini koʻrsatuvchi protozoa Toxoplasma gondii va Sarcocystis turlariga antikorlari borligini aniqlangan. Chengdu gigant panda koʻpaytirish ilmiy-tadqiqot bazasida tutqunlikda saqlangan qizil panda nomaʼlum sabablarga koʻra oʻlib qolgan; otopsi uning buyrak, jigar va oʻpka qismlarida kuzatilgan; Escherichia coli sabab bakterial infeksiyadan zararlangan.
Tahdidlar
Qizil pandalarga birinchi navbatda, yashash muhitining vayron qilinishi hamda uylarining buzilishi bilan tahdid qilinmoqda. Bunday ishlarning amalga oshirilishiga asosan odamlar sonining ortishi, oʻrmonlarning kesilishi, oʻrmon boʻlmagan hududlar uchun oʻrmon materiallarini noqonuniy ravishda sotish hamda chorvadorlar oʻz chorvalari xavfsizligini oʻylab pandalarni bezovta qilishi sabab boʻlmoqda. Chorvachilikning rivojlanishi bambuklarning erkin oʻsishiga toʻsqinlik qiladi. Shuningdek, bambularni ommaviy tarzda kesish baʼzi bambuk turlarining qayta tiklanish qobiliyati pasayishiga sabab boʻladi. Birgina Sichuandagi kesilgan yogʻoch zaxirasi 2661000 m3 taga yetadi. 1958—1960-yillarda va 1970-yillarning oʻrtalarida 3597.9 km2 atrofida qizil panda yashash joyi, 1990-yillarning oxirida esa yana shuncha hudud vayron qilinganligi qayd etilgan. Nepal boʻylab qoʻriqlanadigan hududlardan tashqari qismida yashovchi qizil pandalarning yashash hududlarida qattiq chiqindilar tashlanishi, chorvachilik yoʻllari va chorvachilik stansiyalarining barpo etilishi, oʻtin va dorivor oʻsimliklar yigʻadigan odamlarning faoliyati pandalar hayot tarziga yomon taʼsir koʻrsatmoqda. Nepalning Lamjung tumanida aniqlangan tahdidlarga asosan, mavsumiy koʻchatlar ekish vaqtida chorva mollarini oʻtlatish, antropogen omili tasirida sodir etilgan oʻrmon yongʻinlari hamda qishda chorva yemi sifatida bambuk oʻsimligini ommaviy yigʻish kabi faoliyat turlari kiradi. Qizil pandalar yashashaydigan hududlarga yaqin joylarda avtomobil yoʻllari va magistrallar qurilishi mazkur turlarning qirilib ketishiga sabab boʻlmoqda.
Brakonerlik ham qizil pandalar uchun katta xavf hisoblanadi. Nepalda 2008—2018-yillarda brakonerlardan 121 ta qizil panda terisi musodara qilingan. Boshqa yovvoyi hayvonlar uchun moʻljallangan tuzoqlar yordamida qizil pandalarni oʻldirish holatlari qayd etilgan.
Myanmada brakonerlar tomonidan qurol va tuzoq yordamida ov qilish oqibatida qizil pandalar yoʻqolib ketish xavfi ostida qolmoqda; 2000-yillarning boshidan Xitoy bilan chegaraga olib boruvchi yoʻllar qurilganidan buyon qizil panda terilari va tirik hayvonlar chegara hududidan noqonuniy ravishda olib oʻtilishi holatlari kuzatilgan. Xitoyning janubi-gʻarbiy qismida qizil panda noyob moʻynasi uchun ovlanadi, ayniqsa shlyapa ishlab chiqaruvchilar uning juda qimmatli dumi uchun katta pul toʻlashadi. Xitoyda qizil pandalar soni soʻnggi 50 yil ichida 40 foizga kamaygani, bu esa mazkur turning Himolay gʻarbiy hududidagi sonidan ham kamayib ketganligi xabar qilingan. 2005-yildan 2017-yilgacha Sichuanda 35 ta tirik va yettita oʻlik qizil panda brakonerlardan musodara qilingan hamda bir nechta brokonerlar 3 yildan 12 yilgacha boʻlgan qamoq jazosiga hukm etilgan. 2017-yil bahorida Xitoyning toʻqqiz okrugidagi 65 ta doʻkonda oʻtkazilgan bir oylik soʻrov natijalariga koʻra, Yunnan shahrida faqat bitta odam qizil panda terisidan tikilgan shlyapalar sotganligi, onlayn forumda esa qizil panda dumlari savdoga qoʻyilganligi maʼlum boʻlgan.
Saqlash
Qizil panda CITES I ilovasida sanab oʻtilgan va barcha hududlarda himoyalangan jonivor boʻlib, uni ov qilish noqonuniy hisoblanadi. U 2008-yilda IUCN Qizil roʻyxatiga xavf ostida boʻlgan turlar qatoriga kiritilgan, chunki dunyodagi bu turning umumiy soni 10 000 tani tashkil etadi hamda mazkur sonning pasayish tendentsiyasilari mavjud. Jonivor yashash manzilgohlarining katta qismi qoʻriqlanadigan hududlarga toʻgʻri keladi.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Red_Panda_%2825193861686%29.jpg/220px-Red_Panda_%2825193861686%29.jpg|alt=Red panda standing on a branch|thumb|Qizil pandaning yaqindan olingan surati Langtang milliy bogʻida qizil panda ovlovchi brakonerlarga qarshi kurash boʻlimi va jamoatchilik asosida monitoring qilish ishlari tashkil etilgan. Shuningdek, jamoa oʻrmon foydalanuvchilari guruhlarining aʼzolari tomonidan Nepalning boshqa hududlarida ham qizil panda yashash manzilgohlarini himoya qilish va holatni nazoratga olish ishlari amalga oshiriladi. Nepalning sharqiy qismida pandalar haqida maʼlumot beruvchi eʼlon taxtalari oʻrnatilgan, radioeshittirishlarda doimiy ogohlantiruv xabarlari oʻqib eshittiriladi. Har yilning sentyabr oyida oʻtkaziladigan Xalqaro qizil panda kunini nishonlash ham yoʻlga qoʻyilgan. Bir qancha maktablarda qizil pandalarni saqlash boʻyicha qoʻllanmani oʻquv rejalarining bir qismi sifatida oʻqitish usuli tasdiqlangan.
2010-yildan beri Nepalning 10 ta tumanida qishloq aholisi orasida chorvachilik va oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash amaliyotini yaxshilash boʻyicha ishlar amalga oshirilgan. Shuningdek, muqobil daromad olish imkoniyatlari orqali tabiiy resurslarga qaramlikni kamaytirishga yordam berish maqsadida jamoat nazorati asosidagi tabiatni muhofaza qilish dasturlari yoʻlga qoʻyilgan. Nepal hukumati 2019-yilda Qizil Pandani saqlash boʻyicha besh yillik harakat rejasini ratifikatsiya qilgan.
2016-yildan 2019-yilgacha Butanning Merak shahridagi balandlikda joylashgan yaylovlarning 35 gektar qismida 120 ta chorvachi oilasi bilan hamkorlikda qizil panda yashovchi oʻrmonlarini himoya qilish va hududlarni yaxshilash boʻyicha ishlar amalga oshirilgan. Arunachal-Pradeshdagi qishloq aholisi tomonidan qizil pandalarning yashash muhitini oʻrmon resurslarini buzish va ekspluatatsiya qilishdan himoya qilish maqsadida ikkita jamoat qoʻriqlash zonasi tashkil etgan.
Xitoy atrof-muhitni va yovvoyi tabiatni muhofaza qilish boʻyicha bir nechta loyihalarni boshlagan, jumladan, Yovvoyi tabiat uchun gʻamxoʻrlik, Tabiiy oʻrmonlarni himoya qilish va Milliy yovvoyi tabiat qoʻriqxonasini qurish loyihasi shular jumlasidandir. Milliy yovvoyi tabiat qoʻriqxonasi loyihasiga qizil panda asosiy himoya turlari roʻyxatida keltirib oʻtilmagan lekin mazkur diapazonda yashovchi ulkan panda va tilla burunli maymunning himoyaga olinishi muhim ahamiyatga ega boʻlgan gʻoya hisoblanadi.
Tutqunlikdagi umri
alt=Video of captive red pandas standing on a tree and eating|thumb|[[Symbio Wildlife Parki|Symbio Wildlife Parkidagi qizil panda]] London hayvonot bogʻi 1869 va 1876-yillarda ikkita qizil pandani bogʻda saqlash uchun vasiylikka oladi, ulardan biri Darjilingda ushlangan. Jonli qizil pandani 1877-yilda Kalkutta hayvonot bogʻi, 1906-yilda Filadelfiya hayvonot bogʻi va 1908-yilda Artis hamda Cologne hayvonot bogʻlari vasiylikka oladi. 1908-yilda hind hayvonot bogʻida birinchi qizil panda bolalari tugʻiladi. 1940-yilda San-Diego hayvonot bogʻi Nepalda tutilgan toʻrtta qizil pandani Hindistondan olib kelgan boʻlib, ularning birinchi avlodi 1941-yilda tugʻilgan. Keyinchalik tugʻilgan panda bolalari boshqa hayvonot bogʻlariga ham yuborilgan. 1969-yilga kelib, hayvonot bogʻlarida 250 ga yaqin qizil pandalar namoyish etila boshlagan. Taronga tabiatni muhofaza qilish jamiyati 1977-yilda qizil pandalarni saqlash harakatini boshlagan.
1978-yilda Qizil Panda turlari boʻyicha xalqaro reestri va 1985-yilda Yevropada qizil panda yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan turlar qatoriga kiritildi va shu boʻyicha dastur tashkil etildi. Xalqaro hayvonot bogʻlari aʼzolari 1993-yilda qizil pandani tutqunlikda koʻpaytirish boʻyicha global bosh rejani ratifikatsiya qilishdi. 2015-yil oxiriga kelib Yaponiyadagi 42 ta hayvonot bogʻida 219 nafar qizil panda roʻyxatga olingan. Padmaja Naidu Himolay zoologik parki qizil panda turlarining omon qolish rejasida ishtirok etgan va 2016-yilgacha 25 ga yaqin qizil pandani saqlab qolishga muvaffaq boʻlgan. 2019-yil oxiriga kelib, Yevropadagi 182 ta hayvonot bogʻlarida 407 ta qizil panda parvarish qilinganligi aniqlangan. Shimoliy Amerika, Avstraliya va Janubiy Afrika hayvonot bogʻlarida ham hududiy panda turlarni koʻpaytirish dasturlari tashkil etilgan.
Madaniyatda
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Stamp_of_India_-_2009_-_Colnect_159926_-_Red_Panda_Ailurus_fulgens.jpeg/220px-Stamp_of_India_-_2009_-_Colnect_159926_-_Red_Panda_Ailurus_fulgens.jpeg|alt=Stamp showing a red panda in a tree with some Hindi writing|thumb|Hindistonning 2009-yilgi markasida qizil panda tasviri Qizil pandaning mahalliy xalq madaniyati va folkloridagi roli beqiyosdir. Bu jonivorning surati XIII asrga oid Xitoy qoʻlyozmalarining jildlarida ham uchraydi.
Nepalning Taplejung tumanida qizil panda tirnoqlari epilepsiyani davolash uchun ishlatiladi; uning terisi turli kasallarni davolashda, shlyapa yasashda va uylarni bezashda qoʻllaniladi. Gʻarbiy Nepalda Magar shamanlari uning terisi va moʻynasini oʻzlarining marosim liboslarida qoʻllaydiadilar va u yovuz ruhlardan himoya qiladi deb ishonadilar. Butan markaziy hududida isteqomat qiluvchilar qizil pandalarni buddist rohiblarning reenkarnasyonlari deb hisoblashadi. Hindiston shimoli-sharqidagi baʼzi qabila odamlari va yi xalqi qizil panda dumlari yoki moʻynasidan tikilgan shlyapa kiyish omad keltirishiga ishonishadi.
Xitoyda moʻyna mahalliy madaniy marosimlar uchun asosiy marosim buyumi sifatida qoʻllaniladi. Toʻyda kuyov anʼanaga koʻra terini oʻzi bilan olib yuradi. Qizil panda dumidan tikilgan shlyapalar mahalliy xalq orasida yangi turmush qurganlarga baxt va omad keltirishiga ishoniladi.
Qizil panda 1990-yillarning boshlarida Sekkim shtatining shtat ramziy hayvoni sifatida tan olingan va Darjeeling choy festivali timsoliga aylangan. Qizil panda shtat maʼmuriyati tomonidan chiqarilgan bir qancha marka va tangalarda tasvirlangan. Antropomorfik qizil panda obrazi The White Snake Enchantress („Oq sehrgar ilon“), Bamboo Bears („Bambukxoʻr ayiqlar“), Barbie as the Island Princess („Orol malikasi — Barbi“), DreamWork studiyasining Kung Fu Panda franshizasi, Aggretsuko va Disney/Pixar studiyasining Turning Red kabi animatsion filmlar va seriallarida namoyish etilgan. Shuningdek, qizil panda obrazlari bir nechta videooʻyinlar va komikslarning asosiy qahramoni sifatida gavdalantirilgan. Mozilla Firefox brauzerining logotipida ayni qizil panda tasvirlangan. Qizil panda musiqa guruhlari va kompaniyalarning nomi sifatida ham ishlatilgan. Uning tashqi koʻrinishi oʻyinchoqlar, futbolkalar, otkritkalar va boshqa buyumlar dizaynida ham qoʻllanilgan.
Arx
Arx Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Landes departamenti Mont-de-Marsan tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
57 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 2,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 22,0 km2.
Avstraliyada COVID-19 pandemiyasi
COVID-19 koronavirus infeksiyasi ogʻir oʻtkir nafas olish sindromi koronavirusi 2 (SARS-CoV-2) tufayli kelib chiqqan yangi yuqumli kasallik boʻlib, Avstraliyada ilk bor 2020-yil 25-yanvar kunida tarqaldi.
Epidemiyadan oldingi holat
2019-yil 31-dekabr kuni Xitoy Sogʻliqni Saqlash Tashkilotiga nomaʼlum sabablarga koʻra pnevmoniya holatlari toʻgʻrisida xabar berdi. 2020-yil 12-yanvarda Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST), Xubey provinsiyasida, Uxan shahrida yashovchi odamlar guruhida yangi koronavirus nafas olish kasalligi sababi boʻlganligini tasdiqladi.
COVID-19 uchun oʻlim holatlari 2003-yildagi SARS koʻrsatkichidan ancha past edi, ammo infeksiyaning tarqalishi sezilarli darajada oshdi va oʻlimga olib keldi.
Koronavirusga qarshi emlanganlik pasporti
2021-yil 12-marta kunidan Avstraliyaning „Qantas“ aviakompaniyasi yoʻlovchilarning salomatligini tekshirishga moʻljallangan dastur — «CommonPass digital health»ni sinovdan oʻtkazishni boshladi. Smartfonlar uchun moʻljallangan «CommonPass digital health» ilovasi koronavirusga topshirilgan test natijalarini tekshirishning qulay va xavfsiz usulini taqdim etib, emlanganlik toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni oʻz ichiga oladi. Shuningdek, ilova foydalanuvchilarga uchish oldidan sinov natijalarini sertifikatlangan laboratoriyalardan yuklab olish imkonini beradi.
Kompaniya «CommonPass digital health»ni oʻzining mavjud mijozlar dasturiga qoʻshib, uni barcha yoʻlovchilarga taqdim etishni rejalashtirgan.
Amboy (Indiana)
Amboy AQShning Indiana shtatida joylashgan shahardir. Miami okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
349 nafar aholi istiqomat qiladi (2006). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 397,1 nafar kishi.
Borotín (Tábor)
Borotín' Chexiya respublikasida joylashgan aholi punkti. Uning 100 ga yaqin aholisi bor.
Yuriy Ivliyev
Yuriy Ivliyev (1923.17.4, Toshkent - 1945.11.2, Grodno) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, 1940-yildan armiyada. 1942-yildan frontda. 312-shturmchi aviatsiya polki (2-Belorussiya fronti 4-havo armiyasining 233-shturmchi aviatsiya diviziyasi)ning eskadrilya komandiri. Ivliyev 120-marta jangovar parvoz qilib, dushmanning muhim harbiy nuqtalarini yakson qilgan. 1944-yil 26-oktabr da Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Ivliyev 1945-yil 29-yanvar da jangovar topshiriqni bajarish paytida halok boʻlgan. Toshkentdagi koʻchalardan biri Ivliyev nomi bilan yuritiladi.
Faverolles (Aisne)
Faverolles Fransiyaning Pikardiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Aisne departamenti Soissons tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
319 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 22,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 14,0 km2. Dengiz sathidan 67 – 177 m balandlikda joylashgan.
Dima
Dima Ispaniyaning Basklar Oʻlkasi mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Vizcaya provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 61 km2. Aholisi — 1313 kishi (2010).
Hubersdorf
Hududi
Hubersdorfning hududi km2ni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Émarèse
Émarèse Italiyaning Aosta vodiysi mintaqasida joylashgan kommunadir. Maydoni — 10 km2. 215 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Aleksandr Ivchenko
Aleksandr Georgiyevich Ivchenko [1903.10.(23).9, Zaporojye viloyati, Tokmak shahri. — 1968.30.4, Zaporojye] — aviatsiya dvigatellari konstruktori, Ukraina FA akad. (1964 yildan), Mehnat Qahramoni (1963). Harkovdagi mexanikamashinasozlik institutini tugatgandan soʻng (1935) aviatsiya zavodida ishladi. Tajribakonstruktorlik byurosida asosiy konstruktor (1945 yildan), bosh konstruktor (1963 yildan). Aviatsiyada ishla-tiladigan bir qator porshenli, turbo-reaktiv va turbovintli dvigatellar yaratdi. U yaratgan dvigatellar koʻplab samolyot va vertolyotlarga oʻrnatilgan.
Igir
Igir (Acorus) — kuchaladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Ildizpoyasi yoʻgʻon. Barglari uzun, nashtarsimon. Koʻpincha dare va koʻl qirgʻoqlarida ilashib usadi. Tarkibida oshlovchi modda bor. Ildizpoyasidan efir moyi olinadi. Asosan, Sharqiy Osiyoda uchraydigan boshqa bir turining ildizpoyasi qandolatchilikda ishlatiladi.
Yarmarka
Yarmarka (nem. — yillik bozor) — belgilangan joyda muayyan muddatlarda muntazam tashkil etiladigan yirik bozor; sotuvga qoʻyilgan tovarlar koʻrgazmasi. Ya.larning asosiy maqsadi xaridorlarni tovarlar bilan vositachilarsiz, bevosita tanishtirish va ularning namunalar boʻyicha ulgurji va chakana savdosini uyushtirishdan iborat. Ya. mavjud, ishlab chiqariladigan va bozorga chiqarishga moʻljallangan mahsulot toʻgʻrisida axborot beradi. Ya. universal, koʻp tarmoqli va ixtisoslashgan boʻladi (mas, texnika, qishloq xoʻjaligi, xalq isteʼmoli mahsulotlari, oziq-ovqat va boshqalar). Qatnashchilari tarkibi va qamrovi doirasiga koʻra, jahon, xalqaro, mintaqaviy, milliy va mahalliy Ya.lar mavjud. Xalqaro Ya.lar (Leypsig, Parij, Vena, Toronto, Damashq va boshqalar) jahon savdosining rivojlanishiga, turli mamlakatlar oʻrtasida iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashga, i. ch. ning rivojlanishiga yordam beradi.
YA. savdoning alohida shakli sifatida birinchi marta mil. 1-asrda Yaponiyada vudujga kelgan. Yevropada 10-asrdan maʼlum. 19-asrga kelib transport va savdoiqtisodiy munosabatlarning rivojlanishi bilan Ya. yangi qiyofa oldi. Ya.larda tovarlar namunalari koʻrgazmalari tashkil etilib savdosotiq tovar birjalaridagi kabi amalga oshirila boshladi. Bir qator shaharlar (mas, Leypsig)da Ya.lar doimiy faoliyat koʻrsatadigan savdokoʻrgazma markazlariga aylandi. 20-asr oxiri — 21-asr boshlariga kelib Ya.larni oʻtkazish yanada takomillashib, umumiy universal Ya.lardan tarmoq, aksariyat hollarda texnik va isteʼmol tovarlari Ya.lariga oʻtish yuz berdi. Ya.lar ilmiytexnika, axborot markazlariga aylanib, ularda ilmiy-texnika kongresslari va simpoziumlari oʻtkaziladi. Mas, Leypnig Ya.si ishbilarmon doiralarning uchrashuv joyi boʻlibgina qolmay, yirik xalqaro ilmiytexnika va iqtisodiy axborot markazi hisoblanadi. Ya.lar faoliyati 1925 yilda Parijda tashkil etilgan Xalqaro yarmarkalar uyushmasi tomonidan muvofiqlashtiriladi.
Oʻrta Osiyoda vaqtvaqti bilan boʻladigan katta savdo bozorlari qadimdan jamoat gavjum joylarda, xalq sayillarida oʻtkazilib kelingan. Bunday bozorlarda savdogarlar asosan boshqa mamlakatlardan keltirgan mollarini sotganlar. Ilk oʻrta asrlarda shaharlar, hunarmandchilik va savdo markazlari boʻlmagan joylarda Ya. ayirboshlash amalga oshadigan asosiy markaz boʻlgan.
Urta Osiyo va Rossiya oʻrtasidagi savdo munosabatlarini rivojlantirishda 1643 yilda tashkil topgan Irbit (Gʻarbiy Sibir) Ya.si, qorakoʻl terilari sotilgan Buxoro Ya.si muhim oʻrinda turgan. Turkiston oʻlkasida hozirgi maʼnodagi Ya. — koʻrgazma birinchi marta 1890 yilda Toshkentda oʻtkazilgan.
19-asr oxiri — 20-asr boshlarida paydo boʻlgan va Oʻrta Osiyoning Gʻarbiy Xitoy bilan iqtisodiy aloqalarida muhim oʻrin tutgan, asosan, chorva mollari sotilgan Qarqara (hoz. Prjevalsk atroflarida) Ya.sining savdo aylanmasi 1908 yilda 2 mln. rublni tashkil etgan. Birinchi jahon urushi boshlanganidan keyin Ya.lar faoliyati toʻxtagan.
Oʻzbekistonda xalq isteʼmoli tovarlari ulgurji savdosi boʻyicha birinchi Ya. 1952 yildaToshkent shahrida tashkil etildi va keyinchalik 21-asr boshlarida sanoat va qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bilan ulgurji va chakana savdo qiladigan davlat va kooperativ tashkilotlar qatnashadigan magazin va pavilon tarmoqlari, umumiy ovqatlanish korxonalarini oʻz ichiga oladigan mahalliy tusdagi Ya. tashkil etish yoʻlga qoʻyildi. Oʻzbekistonda Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar agentligi tasarrufidagi "Oʻzekspomarkaz"da xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan turli savdosanoat Ya.lari va koʻrgazmalari oʻtkaziladi. 1999 yilda tashkil etilgan "Oʻzkoʻrgazmasavdo" aksiyadorlik jamiyati va uning viloyat markazlaridagi shoʻʼba korxonalari milliy, hududiy, mavzuli koʻrgazma Ya.larini tashkil etish va oʻtkazish, mamlakat xoʻjalik subʼyektlarining eksport salohiyatini, yangi texnologiyalarni tatbiq etish sohasidagi yutuqlarini namoyish etish va yarmarka qatnashchilariga turli xildagi maslahat, marketing va xoʻjalikmaishiy xizmatlarni koʻrsatish va boshqalar bilan shugʻullanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Mahalliy tovarlar ishlab chiqarish va savdo majmui huzurida 2002 yilda Ya. savdolari oʻtkazish boʻyicha respublika kengashi tashkil etilgan. Oʻzbekiston Respublikasi tovar-xom ashyo birjasining asosiy savdo maydonlarida va viloyat shoʻʼba korxonalarida birjaga qoʻyiladigan tovarlar koʻrgazmalari tashkil etilgan. Birjaning XXR Urumchi shahrida doimiy faoliyat koʻrsatadigan "Oʻzbekyarmarkasi" shoʻʼba korxonasi bor.
J.Yoʻldoshev N. K., Oʻrta Osiyoda bozor munosabatlari nazariyasi va amaliyoti, T., 1991.
Nuriddin Yoʻldoshev.
Asasp-Arros
Asasp-Arros Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Pyrénées-Atlantiques departamenti Oloron-Sainte-Marie tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
547 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 22,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 24,0 km2.
Scanlon (Minnesota)
Scanlon AQShning Minnesota shtatida joylashgan shahardir. [[Carlton County, Minnesota|Carlton
]] okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
991 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 455,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 2,18 km2. Shundan 2,18 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 368 m balandlikda joylashgan.
Ashurali Zohiriy
Ashurali Zohiriy ma’rifat va istiqlol fidoyisi, XX asrning boshlari va 20-yillarda Turkistondagi madaniy va ma'rifiy hayotning taniqli namoyandalaridan biri edi.
Ashurali Zohiriy 1885-yilda Muqimiy, Furqat, Hamza, Zavqiy kabi mashhur shoirlar vatani – Qoʻqon shahri yaqinidagi Oyim qishlogʻida tavallud topadi. U dastlab shu yerdagi eski usuldagi maktabda, soʻng Madalixon madrasasida oʻqiydi. Bu yerda u arab, fors tili, sharq klassik va ayniqsa oʻzbek klassik adabiyotining buyuk namoyandalari asarlarini muhabbat bilan oʻrgana boshladi. 1908-1913-yillarda oʻzi dars bergan "Yangi usul" maktabida ularning asarlaridan ma'naviy-ma'rifiy tarbiya quroli sifatida foydalanadi.
Qoʻqon sh.dagi Muhammad Alixon (Ma’dalixon) madrasasida tahsil koʻrgan (1914). Tarix, adabiyotni chuqur bilgan. Arab, fors, ozarbayjon, turk, tatar va rus tillarini oʻrgangan. Rus-tuzem mak-tabida oʻzbek tili va adabiyotidan daryo bergan, Qoʻqonda "Gʻayrat" nomli xu-susiy nashriyot tashkil etgan. "Sadoyi Fargʻona" (1916–21), "Fargʻona" (1922–28) gaz.larida adabiy xodim boʻlib ish-lagan. Vaqtli matbuot sahi-falarida ma’rifatparvarlik maqo-lalari bilan faol ishtirok etgan. Yangi usuldagi maktablar ochgan. Qoʻqonda "Dorulmuallimin" maktabini tashkil etib, shu yerda ishlagan. Qori-Niyoziy rahbarlik qilgan Fargʻona ped. texnikumida, Qoʻqon ped. bilim yurti, neft texnikumi, savod-sizlikni tugatish kurslari va maktablarda muallimlik qilgan. Kishilarni til oʻrganishga, ilmli boʻlishga da’vat etgan. S Oqosv bilan hamkorlikda maktab oʻquvchilari uchun "Turkiy xrestomatiya yoxud terma kitob" darsligini tuzgan (1912). Oʻzbek tilida birinchi boʻlib, boshlangʻich sinflar uchun "Imlo" dars-ligini yaratgan (Qozonda nashr etilgan, 1916). Navoiyning "Muhokamat ul-lugʻatayn" va "Vaqfiya" asarlari ustida matnshunoslik tadqiqotlari olib borgan. "Muhokamat ul-lugʻatayn"ni husnixatda koʻchirib (1916), Qoʻqonda Vayner kutubxonasida chop ettirgan (1917). "Vaqfiya"ni ham nashrga tayyor-lagan, lekin noma’lum sabablarga koʻra nashr etilmagan. "Ruscha-oʻzbekcha lugʻat" 835tuzgan (1925). Choʻlpon bilan hamkorlikda "Adabiyot parchalari" toʻplamini nashr ettirgan (1926).Hur fikrlovchi ziyoli shaxs sifatida A.Z. shoʻro tuzumi uchun xavf tugʻdirdi. Shuning uchun ham u avval 1930-yilda qamoqqa olinib, 10 yilga hukm qilingan va muddatidan oldin qaytgan. Ammo 1937-yilda ikkinchi bor qamoqqa olingan va qatl etilgan.
Mazkur davrda Alisher Navoiyning mashhur "Muhokamat-ul lugʻatayn" va "Vaqfiya" asarlarini, shuningdek, Boburning "Boburnoma"sini nashr ettiradi. 1914-yilda "Ona tili" degan maxsus maqola yozib, unda Alisher Navoiyning "Muhokamat-ul lugʻatayn" asarini oʻzbek tili tarixidagi muhim oʻrni va ahamiyatini alohida ta'kidlab koʻrsatadi. "Sadoyi Fargʻona" gazetasining 1914-yil 1-sonida ( 3-aprel) yozgan "Soʻzboshi"sida milliy hayot va millatning taraqqiysida milliy matbuot va adabiyotning roli haqida qizgʻin fikr yuritadi, yangi adabiyot va matbuotning milliy ong va hislarni uygʻotishda ma'naviy-ruhiy tarbiya sohasida muhim qudratli qurol ekanligini koʻrsatib oʻtadi. Jumladan, u bu haqda alohida toʻxtab shunday deb yozadi: "Gazeta har bir millatning tarjimonidirki, bilmagan narsalarini bildirar va ham millatning muddaosini boshqa­larga bildirar. Yana boshqa bir soʻz bilan aytilsa, gazeta har bir millatning tilidir. Gazetasiz millat tilsizdir. Zero, tili va adabiyoti yoʻq millat millat emasdir. Har kimning dunyoda tirik turmogʻi uchun havo bilan suv qanday lozim boʻlsa, har qavmning hayoti saodati uchun ul millatning adabiyoti va matbuoti boʻlmogʻi lozim" ("Sadoyi Fargʻona" gazetasi, 1914-yil, № 1).
Bundan tashqari u mazkur yilda buyuk qrim-tatar ma'rifatchisi va islohotchisi boʻlgan Ismoilbek Gaspiralining bevaqt vafoti bilan "Marhum Ismoilbek qanday ishlar qilgan?" degan yana bir muhim maqola e'lon qiladi. Maqolada Ismoil Gaspiralining Boqchasaroydagi yoshlik va oʻqish yillari, ish faoliyati va keyinchalik Moskva, Parijdagi oʻqishlari, askariy xizmatlari, Qrimga qaytib, yangi usul maktab ochishi va "Tarjumon" (1883) nomli gazeta chiqarib, darsliklar yozishi, bularni keyinchalik butun Rossiya musulmon matbuoti va maktablarining rivojiga koʻrsatgan hayotbaxsh ta'siri haqida fikr yuritadi. Ayniqsa, "Rusiya musulmonlari" kitobiga katta baho berib, bu haqda shunday deb yozadi: "Ismoilbek janoblarining "Rusiya musulmonlari" asari 30-40 sahifadan iborat boʻlsa ham "Ismoilbek" deganda hamma turk, tatar birdan Boqchasaroygʻa qarab ta'zim qilmoqqa loyiq va sazovor etgan xizmatlarining bundan necha yil muqaddam (butun turk-tatar olamini qorongʻulik oʻrab olgʻon vaqtda) tuzgan programmani istiqbolda tasavvur etgan ishlarining loyihasidir. "Rusiya musulmonlari" asaridan turk va tatar millati ilm va hunardan mahrumdirlar, agar shul ketishda davom etsalar, oxiri yutulib, munqaruz boʻlurlar. Endi alarning bu zaif, bunday keyinda qolmoqlarigʻa sabab nima? Turk-tatar millatini mahv va inqirozdan qutqarmoq uchun nima qilmoq lozim? degan savollar berib, bunga javoban qayd etadi: bizning bu zaifligimizga sabab jahlimiz, Ovroʻpa ilm va maorifidan bahrasizligimizdir. Bundan qutulmoq uchun oʻqimogʻimiz lozim, Ovroʻpa ilm afkorini oramizgʻa suqmaqligʻimiz lozimdir. Lekin, Ovroʻpa ilm va maorifini turk-tatarlar orasigʻa faqat oʻz maktab va madrasalarida oʻz tillari bilan idhol etmoq mumkindir. Bu jihatlar birla Rusiyada yashagʻuvchi turkiylarning oʻz adabiyotlari boʻlur, – degan fikrini, avval turk-tatar mutafakkirlarining yuqori tabaqalarigʻa ruscha asari bilan bildirdi. Umumiyroq suratda bildirmoq qasdi birla 1883-yilda "Tarjumon" gazetasini chiqarmoqqa ruxsat oldi ham shu yil 10-apreldan nashrgʻa boshlab, oʻylagʻon fikrini yozmoqgʻa boshladi.
"Tarjumon" chiqmogʻi bilan bolalargʻa qirq kun ichida turkcha oʻqib, yozmoq mumkin ekanligini koʻrsatmoq uchun Boqchasaroyning "Qaytmaz ogʻa" mahallasining bir-ikki maktabini tuzatib, madrasa shogirdidan Bakir afandi talabaga usuli savtiya ta'limlarini oʻrgatib, boʻladurgʻon birinchi muallimning ham tadorkini etdi" (Qarang: "Sadoyi Fargʻona" gazetasi, 1914-yil, 17-sentabr, № 60, 1-2 betlar).
Ashurali Zohiriyning mazkur maqolasi ushbu yilda Ismoilbek vafoti munosabati bilan yozilgan Mahmudxoʻja Behbudiyning "Ismoilbek ila musohaba", Hamzaning "Yavmul vafot" (1914) kabi maqolalari va S.Ayniy, Tavallolarning marsiyalariga gʻoyaviy jihatdan hamohang edi.
Ashurali Zohiriy bu bilan cheklanib qolmadi. Zamondoshlarining xotiralariga qaraganda u 1912-1913-yillarda ichki Rossiyadagi tatar musulmonlarining yangi maktab va maorif sohasidagi tajribalarini oʻrganish maqsadida Qozonga ham boradi, u yerdagi muallimlar va ularning oʻqitish metodlari bilan tanishadi. Qosimiya madrasasida turk-tatar tarixidan dars beruvchi Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon bilan uchrashadi, uning 1912-yilda bosilgan "Turk-tatar tarixi" kitobi bilan qiziqadi. Kitob muallifiga koʻpdan Fargʻona xonlari tarixini oʻrganib yurganligi, lekin ularning Turkiston umumiy tarixi jarayonidagi oʻrnini belgilashda qiynalib turganini aytadi. Qoʻqonga qaytgach, mazkur sayohat taassurotlari ostida bu yerdagi taraqqiyparvar doʻstlari bilan birga "Gʻayrat" nomli kutubxona ochadi.
Qoʻqondagi rus-tuzem maktabi oʻqituvchisi Serkiboy Oqaev bilan hamkorlikda "Turkiy xrestomatiya yoxud terma kitob" (1912)ini yozib, unga yangi usul maktablarida oʻqiydigan talabalarni ma'naviy-ahloqiy va ruhiy jihatdan tarbiyalash uchun oson boʻlgan turli badiiy, didaktik namunalarni beradi, ularni imlo, xat-savod jihatdan toʻgʻri tarbiyalash uchun 1916-yilda koʻrgazmali "Imlo" risolasini nashr ettiradi. Asta-sekin u, ma'rifatchilik, matbuotchilik ishlari bilan birga, oʻlkadagi milliy istiqlolchilik ishlariga ham aralashib, "El bayrogʻi" (1917) gazetasi va "Yurt" jurnalida faol ishtirok etadi. Jumladan, 1917-yil rus fevral inqilobidan keyin mazkur yilning 1-iyunidan Qoʻqonda oʻzi chiqara boshlagan "Yurt" jurnalida Choʻlpon, Shokir Muxtoriy va boshqalarning Turkiston muxtoriyati gʻoyasi uchun kurash ruhidagi she'r va maqolalarini e'lon qiladi. "El bayrogʻi" gazetasida Choʻlponning muxtoriyat gʻalabasidan cheksiz quvonib yozgan "Ozod turk bayrami" she'rini bosadi.
Koʻz oching, boqing har yon, Qardoshlar qanday zamon, Shodliklar boʻldi jahon, Fido bu kunlarga Hurriyat bayrogʻimiz, Adolat oʻrtogʻimiz, Xursand boʻlgan chogʻimiz, Mevalasin bogʻimiz. 1913-1914-yillarda ilmiy izlanishlar olib borish maqsadida Fargʻonada boʻlib, keyin (1917-yil rus fevral inqilobidan soʻng) Turkistondagi milliy istiqlolchilik kurashida faol qatnashgan mashhur turkiyshunos olim Ahmad Zaki Validiy Toʻgʻon ham 1969-yilda Istanbulda bosilgan turkcha "Xotiralar" kitobida 1913-1914-yillarda Qozon universiteti professori Katonov yoʻllanmasi bilan Fargʻonada boʻlganligi, bu yerda Choʻlpon, N.Toʻraqulov va A.Zohiriy boshqalar bilan tanishganligi, Ashurali Zohiriy uyida yashab, u bilan hamkorlikda birmuncha madaniy-ma'rifiy ishlarni amalga oshirganligini eslaydi. 1917-yilda ikkinchi bor Turkistonga kelib, bu yerda muxtoriyat gʻoyasi gʻalabasi uchun kurashda rus unitarist millatchilarining qarshiligini yengishda, Mahmudxoʻja Behbudiy, Ubaydulla Xoʻjaev bilan birga, Ashurali Zohiriy ham yordam berganini yozadi.
Shu bilan birga Ashurali Zohiriy bu yillarda ham pedogogik faoliyatini toʻxtatmaydi. 1917-yil sentabridan e'tiboran Fargʻona viloyati ma'rifatparvarlari va maorif jamiyati a'zolari yordamida tashkil boʻlgan maktablar uchun muallimlar tayyorlovchi dorilmualliminda Bulat Soliev, Hodi Fayzi, Qori Niyoziy kabi pedagoglar bilan birga ishlaydi, u yerda oʻzbek tili va adabiyotidan dars beradi. Dorilmuallimin keyinchalik Fargʻona viloyat ta'lim-tarbiya texnikumdan mashhur oʻn uch qaldirgʻoch – Rahim Otajonov, Faxriddin Shamsuddinov, Tesha Zohidov, Fattoh Rahmonov, Ulugʻ Tursunov kabi mashhur olim, muhandis va muharrirlar yetishib chiqadi va ular oʻlkamizning turli oliy, oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, ilmiy muassasa va nashriyotlarida ishlab, fan va madaniyatimizni yuksaltirishga munosib hissa qoʻshadilar.
Ashurali Zohiriy bu davrda faqat bilim yurtida adabiyotdan dars beribgina qolmay, oʻlka bilim yurtlari uchun Choʻlpon bilan hamkorlikda "Adabiyot parchalari" (1925) nomli maxsus xrestomatiya ham tuzdi. Kitobda muallif oʻzbek klassik adabiyotining ulugʻ namoyandalari Alisher Navoiy, Bobur, Muqimiylardan tortib, XX asr boshlari va 20-yillardagi yangi oʻzbek adabiyotining Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Elbek, Botu, Rafiq Moʻmin kabi vakillarigacha boʻlgan ijodkorlarning turli janrlardagi asarlaridan namunalar berdi.
Ashurali Zohiriy 1921-1930- yillarda Qoʻqonda "Yangi Fargʻona" (1921-1926-yillarda "Fargʻona" nomi bilan chiqqan) gazetasida Choʻlpon, Hamza, Nazir Toʻraqulov, Lutfulla Olimiy, Botu, Abdulla Qahhor va boshqalar bilan birga ishlab, yangi oʻzbek adabiyoti va matbuoti, maorifi va madaniyati, uning yutuq va kamchiliklari haqida ilmiy publitsistik maqolalari bilan faol qatnasha boshlaydi. 20-yillarda Turkistonda kuchaya boshlagan til va imlo masalalari, adabiy merosga munosabat bahslariga faol aralashib, bu borada milliy adabiy tilimizning qonun va qoidalari, klassik adabiyot va folklor merosimiz haqida qimmatli fikr va mulohaza bildirdi.
Ashurali Zohiriy bu davrlarda, oʻzbek klassik adabiyoti va uning mashhur namoyandalari Alisher Navoiy, Bobur, Muqimiy bilan birga, boy oʻtmish madaniy va ma'naviy merosimiz boʻlgan folklor asarlariga ham shunday katta ehtirom va hurmat bilan qaradi, ularda xalqimizning oʻtmish tarixi, urf-odatlari, maishiy hayoti, orzu-umidlari va armonlari, kechinmalari yorqin aks etganligini chuqur his qildi, bu borada koʻplab manba va materiallar (ertak, maqol, qoʻshiq, yor-yor va boshqalar) toʻpladi, maxsus maqolalar yozdi. Ayniqsa, xalq orasida keng tarqalib, asrlar davomida kelin-kuyov toʻylarimizda aytilib kelingan yor-yor qoʻshiqlari (oʻlanlari)ni toʻplab, soʻzboshi bilan e'lon qildi. Kirish maqolasida yor-yor qoʻshiqlarining haqiqiy mohiyati, dardli ohanglarini chuqur tahlil qilib beradi: "Oʻzbek xotin-qizlarining yor-yor kuylarining oʻynoq ohanglari ichida qanchalik mung, qanchalik huzn borligini kim bilmaydi? Qiz hayotining eng saodatli va umrda tugʻilish va oʻlish kabi bir marta boʻladigan kun, toʻy kuni, oʻzbek qizi uchun qanday falokatli, qanday qaro bir kun boʻlar edi.
Koʻngil istagidan mahrum, sevgi lazzatidan benasib, umr savdosi yuzasidan umrbod gʻamgin, shikasta dil, shikasta xotir, oʻzbek qizlari oʻz uyini naqadar gʻamchinlik bilan tark etadi:
Oq miltiqqa qora qilib otgan otam, Oʻz qizini yot qilib sotgan otam. Hay-hay oʻlan jon oʻlan, Mis panjara yor-yor. Har jafoga koʻnadi, qiz bechora yor-yor. Eski hayotning buzgʻun sharoiti, qadimgi muhitning chirik qonunlari, hammadan koʻra koʻproq xotin-qizlar boshiga kulfat boʻlib tushgan edi. Insonlik huquqidan mahrum etilgan oʻzbek xotini uchun butun dunyo qorongʻi edi. Bechora dunyoda baxt degan narsa borligiga ishonmaydigan boʻlib qolgan edi:
Andijonda oʻt yoqsam, Oʻshda tutun, Bu dunyoda bormikan bagʻri butun. Ashurali Zohiriy e'lon qilgan ushbu laparlar va unga yozilgan soʻzboshi shu davrlarda bosilgan Elbekning "Laparlar" (1992), "Ashulalar" (1935), Rafiq Moʻminning "Qoʻshiqlarimiz", Shokir Sulaymonning "Xalq adabiyoti" (1923), Gʻozi Olim Yunusovning "Alla toʻgʻrisida bir necha soʻz" (1926) kabi maqolalari qatori muhim gʻoyaviy-tarbiyaviy ahamiyatga ega boʻldi.