Termiz_Arxeologiya_muzeyi
7-zal. Shimoliy Tohariston rivojlangan oʻrta asrlar davrida
(IX-XIII asr birinchi choragi) VIII asrning 40-yillarida shimoliy Tohariston, xususan, uning markaziy shaharlari batamom Arab xalifaligi tarkibiga kiritiladi. Bu davrdan to IX asr oxiriga qadar, yaʻni Shimoliy Toharistonning somoniylar davlati tasarrufiga oʻtkazilishiga qadar bu oʻlkada sodir boʻlgan ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayon musulmon dunyosi mamlakatlari bilan uzviy bogʻliq holda rivojlandi. IX asr oxiridan to XIII asrning 20-yillariga qadar Termiz va Chagʻoniyon Somoniylar, Qoraxoniylar, Gʻaznaviylar, Saljuqiylar, Qarluqlar, Guriylar va Xorazmshohlar davlatlari hukumronlik ostida boʻlib keldi. VIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab Movarounnahrda, xususan, Termiz va Chagʻoniyon yurtlarida musulmon madaniyatining shakllanish jarayoni yuz berdi. Bu jarayon ushbu yurtlarga islom dini, arab tili va yozuvining keng tarqalishi, musulmon dunyosi mamlakatlariga xos memoriy inshootlarning, jumladan, madrasa, masjid, karvonsaroy, minora, maqbara va boshqa turdagi madaniyat namunalarining yuzaga kelishi bilan ajralib turadi. IX asrdan boshlab, Shimoliy Toharistonda shaharsozlik jadal taraqqiy etgan. Bu davrda oʻlkada uch qismli shaharlar toʻliq shakillangan. Termiz, Chagʻoniyon kabi shaharlar tuzilishini oʻrganishda yozma manbalar (arab-fors mualiflari Jayhaniy, Istaxriy, Muqaddasiy va holazolar) bilan bir qatorda bu shaharlar hududida keng koʻlamda amalga oshirilgan arxeologik tadqiqotlar natijalari xam juda muhimdir. Termizning 500 gektarlik shahar tusini olishi X asr oxirlarida sodir boʻlib, XI-XII asrlar davomida ravnaq topgan. Chagʻoniyonning markaziy shahri Chagʻoniyon (Qizilsuvning Surxondaryoga quyilish joyidagi Budrach yodgorligi) 6 kvadrat kilometrga teng maydonni egallagan. Bu shahar oʻzining yuksaklikka erishgan davrida, yaʻni X-XI asrning birinchi yarmida Qizilsuvning har ikkala qirgʻogʻini egallagan. IX asrdan boshlab shaharsozlikda pishirilgan gʻishtlar ommaviy ravishda ishlatilgan, uylar, saroylar, qabul zallari va masjidlarni bezashda murakkab islimiy va girih naqshlar keng qoʻllanilgan. Ushbu zal peshtoqidan joy olgan Termizshohlar saroyini bezab turgan naqshin lavhalar oʻzining betakrorligi bilan ajralib turadi. IX-XIII asrlar davomida Termiz va Chagʻoniyonda hunarmandchilik ham ravnaq topgan. Hunarmand ustalar mahallalari Termiz va Chagʻoniyon shaharlari bilan bir qatorda qishloqlarda ham oʻrganilgan. Chagʻoniyon atrofidagi Garmalitepa qishloq joylaridagi shunday kulolchilar ustaxonalaridan biri boʻlgan. Termizda kulollar mahallasi bilan bir qatorda temirchi va shishasozlar mahallari ham boʻlgan. Temirchi ustalar mehnat qurollari, uy-roʻzgʻor buyumlari bilan bir qatorda antiqa shamdonlar, qosh tergich va koʻzgularni quyma va bolgʻalash uslubida yasaganlar. Misgar ustalar buyumlaga bezak berishda chizma naqsh usullaridan keng foydalanganlar. Budrach yodgorligi (Chagʻoniyon shahari) ni qazish davomida topilgan mis idishlar xazinasi oʻlkada misgarlikning taraqqiyotidan dalolat beradi. XI asrga oid ogʻirligi 300 kilogrammga yaqin bu xazina turli idishlardan, jumladan, katta-katta qozonlar, hovoncha, shamdon va koʻzalardan iborat (ushbu xazinaning eng noyob namunalari mazkur zalning markaziy qismida namoyish etilmoqda). IX-XIII asrlar davomida oʻlka hunarmandlari koʻk, havorang shishadan qadahlar, bankasimon, butilkasimon idishlarni, kimyogarlar foydalanadigan kolbalar, grafinlar va pardoz-andoz buyumlarini juda mohirlik bilan yasaganlar. Zal koʻrgazmalarining katta qismi kulolchilik namunalaridan tarkib topgan. IX asr oxiridan Termiz va Chagʻoniyonda sirlangan idishlar yasash oʻzlashtirilgan. X asrning sopol idishlari, xususan, lagan, kosa, taqsimcha, koʻzalar yashil, jigarrang va sargʻish sirlarga boʻyalgan. Bir tur idishlar esa oq ranga boʻyalib, sir ustidan kufiy uslibida bitilgan qora va jigarrang yozuvlar bilan bezalgan. XI-XII asrlarda idishlarning turlari yanada boyib, turfa rangli boʻyoqlarga bezalib, naqshlari ustidan yaltiroq sir bilan qoplangan. Termizlik kulollar oʻrta asrlarda simob koʻzachalar yasashda ham mashhur boʻlganlar.