Versal_saroyi
Qurilishi
Versal nomli qishloq yaqinidagi bu joy saroy qurilgunga qadar oʻrmonli botqoqlik edi, uni Lui XIII qirollikka loyiq emas hudud deb qoniqmagan. 1631-yildan 1634-yilgacha arxitektor Filibert Le Roy Lyudovik XIII uchun bu yerda bir qasr qurdi. Lekin qirolning bu qasrda yashashiga malika Anna rozi boʻlmaydi. 1641-yilda Sen-Jermen okrugida chechak kasalligi avj olgach, Lui XIII oʻzining uch yoshli merosxoʻri, boʻlajak Lui XIV bilan Versalga koʻchib oʻtishga majbur boʻldi. 1643-yilda Lui XIII vafot etganida, Anna Lui XIVning regent(yosh qirol voyaga yetgunga qadar uning nomidan mamlakatni boshqarib turuvchi kishi)i boʻldi va ular yana Versalni tark etib, Parijga qaytishdi. Parijda malika Anna va uning bosh vaziri kardinal Mazarin Lui XIII ning pul islohotini davom ettirdilar. Natijada 1648-1653-yillarda qirol hokimiyatiga qarshi bir qator qoʻzgʻolonlarga olib kelsi. Qoʻzgʻolondan keyin Lyudovik XIV yolgʻiz hukmronlik qilishga qaror qildi. Following Mazarinʼs death in 1661, Otasining Versaldagi saroyini saroyga kengaytirishni buyurdi. Versal qurilishi bir necha oylar davom etgan, unga yirik mablagʻ va minglab ishchilar jalb etilgan edi. 1670-yilda Le Vau vafot etdi. Birinchi meʼmor lavozimini yetti yil davomida boʻsh qoldi. Le Vau vafotidan soʻng Versaldagi ishlar uning yordamchisi, arxitektor Fransua d’Orbayga oʻtdi. 1670-yillarda yangi meʼmor eʼtiborini saroydagi ishlarning ichki qismiga qaratdi, chunki saroy qurib bitkazilayotgan edi. Orbay hovlida davlat xizmatchilari uchun bir juft pavilyon qurdi. 1670-yilda d’Orbayga Lui XIVning kuchayib borayotgan hokimiyati ramzi sifatida Versal deb ataladigan shaharni loyihalashtirish vazifasini topshirdi. Atrofida kichik shaharcha qurish uchun 1671-yilda saroy aʼzolariga yer berish boshlangan.Keyingi yili Franko-Gollandiya urushi boshlandi va Versal uchun mablagʻ 1674-yilgacha qisqartirildi. Fransuz-golland urushi 1678-yilda fransuz gʻalabasi bilan tugaganidan soʻng, Lui XIV birinchi meʼmor etib Jyul Hardouin-Mansart etib tayinlandi. Lui XIVning tajribali meʼmori Versalga 1678-yildan 1681-yilgacha Koʻzgular zalini qoʻshish, Lui XIII saroyining hovli jabhasini taʼmirlash va dʼOrbay pavilonlarini kengaytirdi. 1678-79 yillarda saroyga tutashgan bir juft otxona qurildi. 1682-yildan 1684-yilgacha Mansart saroyning janubiy qismida italyan uslubidagi ikkita butunlay yangi qanotlarni qoʻshdi. 1679-yildan 1681-yilgacha shimoliy qismi ustida ishladi. Urush natijasida moliyalashtirish Versaldagi qurilishni XVII asrning qolgan qismida sekinlashtirdi. 1688-yilda boshlangan Toʻqqiz yillik urush 1698-yilga butunlay ishni toʻxtatdi. Biroq, uch yil oʻtgach, yana ham xavfliroq boʻlgan Ispaniya vorisligi urushi boshlandi. Bu Fransiyani inqirozga olib keldi. https://www.archinform.net/projekte/3834.htm Shu tariqa Lui XIV mablagʻni qisqartirdi va Mansart 1680-yillarda rejalashtirilgan hovli fasadini italyancha uslubda qayta qurish kabi baʼzi ishlarni bekor qildi. Lui XIV va Mansart eʼtiborni saroy ibodatxonasiga qaratdilar. Uning qurilishi 1699-yildan 1710-yilgacha davom etgan. Lui XIVning vorislari Lyudovik XV va Lyudovik XVI asosan Versalni ichki qismiga eʼtibor qaratdilar. Lui XV 1730-yilda shimoliy qanotdagi bal zalida joylashgan Salon d’Gerkulning tugatdi va qirolning shaxsiy xonasini kengaytirdi. Bu esa Elchilar zinapoyasini buzishni talab qildi. 1748-yilda Lui XV saroyning eng shimoliy chekkasida saroy teatri, Versal Qirollik operasi qurilishini boshladi, lekin qurilish 1770-yilgacha kechiktirildi. Qurilish 1740-yillarda Avstriya taxti uchun urush va 1756-yilda [[Yetti yillik urush boshlanishi bilan toʻxtatildi. Bu urushlar qirollik xazinasini boʻshatdi va keyinchalik qurilish asosan Lui XVning rafiqasi madam du Barri tomonidan moliyalashtirildi. 1771 yilda Lui XV shimoliy vazirlar qanotini qulab tushayotgani uchun oʻzining saroy meʼmori Anj-Jak Gabriel tomonidan neoklassik uslubda qayta qurdi. Bu ish ham moliyaviy cheklovlar tufayli toʻxtatildi va 1774-yilda Lui XV vafot etganida bitdi. 1784-yilda Lyudovik XVI Versal saroyini toʻliq taʼmirlashdan oldin qirol oilasini qisqa muddatga Sent-Kluga koʻchirdi, ammo moliyaviy qiyinchilik va siyosiy inqiroz tufayli qurilish boshlana olmadi. 1789-yilda fransuz inqilobi qirol oilasi va hukumatini Versaldan abadiy siqib chiqardi. thumb| Versal saroyi Lui XIV siyosatining koʻzgusi boʻlib, fransuz sanʼati va madaniyatining ifodasi hamda qirol hokimiyatini markazlashtirish uchun xizmat qilgan. Lyudovik XIV birinchi marta Versalda 1664, 1668 va 1674-yillarda bir qator ballar oʻtkazib, bundan oʻzini koʻz-koʻz qilish uchun foydalangan. Saroy Versalga 1682-yilga kelib koʻchdi. Ammo bu ham rasmiy ravishda emasdi, chunki Fransiya zodagonlari orasida Versal haqidagi fikrlar har xil edi. 1687-yilga kelib, Versal Fransiyaning amalda poytaxti ekanligi hammaga ayon boʻldi va Lui XIV Versalga zodagonlarni jalb qilishga muvaffaq boʻldi. Aynan Versal saroyida 1685-yilda Lyudovik XIV Genuya elchisi, 1686-yilda Ayuttaya qirolligidan, 1715-yilda Safaviylar Eronidan elchilarni qabul qildi. 1789-yilda fransuz inqilobi yillari bir necha ming erkak va ayollardan iborat olomon nonning qimmatligi va tanqisligiga norozilik bildirib, Parij bozorlaridan Versalgacha yurishdi. Ular shahar qurol-aslaha omboridan qurol olib saroyni qamal qilishdi va ertasi kuni qirol, qirol qirol oilasi ketishi bilanoq saroy yopildi. 1792-yilda Milliy konvensiya-yangi inqilobiy hukumat barcha rasmlar va haykallarni saroydan Luvrga oʻtkazishni buyurdi. 1793-yilda Konvensiya monarxiyaning bekor qilinishini eʼlon qildi va saroydagi barcha qirollik mulkini kim oshdi savdosida sotishni buyurdi. Kim oshdi savdosi 1793-yil 25-avgustdan 1794-yil 11-avgustgacha boʻlib oʻtdi. Saroyning jihozlari va sanʼat buyumlari, jumladan, mebellar, oynalar, vannalar va oshxona jihozlari hammasi sotildi. Buyuk Fransiya inqilobidan soʻng Versal muzeyga aylantirildi.