cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ispaniya
Tarixi
Ispaniya hududida odam quyi paleolit davridan yashaydi. Leridadan Kadisgacha boʻlgan hududlarda mezolitga oid qoyatosh suratlari koʻp topilgan. Mil. av. 7-asrdan I.ning janubiy va sharqiy sohil boʻylari finikiyaliklar va yunonlar tomonidan oʻzlashtira boshlangan. Mil. av. 700—500 yillarda Oʻrta dengiz sohilida iberlar madaniyati paydo boʻldi. Mil. av. 5—3-asrlarda Pireney yarim orol orkali kelgan kelpiarnmt iberlar bilan qoʻshilib ketishi natijasida kelipiberlar shakllangan. Mil. av. 3-asr oxirlarida Ispaniya hududining koʻp qismi Karfagen qoʻl ostiga oʻtdi. Mil. av. 2-asr boshiga kelib rimliklar karfagenliklarni siqib chiqardi. Mil. av. 197 yilda Rim Ispaniya hududini 2 viloyat (Yaqin Ispaniya va Olis Ispaniya)ga boʻlib yubordi. Mil. 409 yil Ispaniyaga alanlar, svev va vandallar, 418 yildan vestgotlar kirib kela boshladi. 711—718 yillarda Pireney yarim orolning deyarli hammasini arablar bosib olib, 756 yil mustaqil davlat — Kordova amirligini, 929 yilda esa Kordova xalifaligini tuzdi. Kordovada sugʻoriladigan dehqonchilik paydo boʻldi, hunarmandchilik, savdosotiq, fan va madaniyat yuksaldi. 1031-yil xalifalik bir necha amirlikka boʻlindi. 8-asrdan boshlab mavrlar koʻl ostida boʻlgan yerlarni ispanlar kay-tarib ola boshladilar (Rekonkista dav-ri). Rekonkista davrida Kastiliya va Aragon qirolliklari vujudga keldi (11-asr). 12-asrda dvoryanlar, ruhoniylar, shaharliklar va yuqori tabaqa dehqonlardan iborat korteslar paydo boʻldi. Ular qirol hokimiyatini cheklab turdilar.
1479-yil Aragon bilan Kastiliya oʻrtasida tuzilgan sulola ittifoqi (aragonlik Ferdinand bilan kastiliyalik Iza-bellaning 1469-yilgi nikohi) natijasida I. yagona davlatga aylandi. 1480-yil absolyutizm quroli hisoblangan inkvizitsiya joriy qilinib, mavr va yahudiylar (asosan, dehqonlar-, hunarmandlar, savdogarlar) mamlakatdan quvildi. 1504-yil Ispaniyaga Neapol qirolligi (Janubiy Italiya) va Sitsiliya qoʻshib olindi. Ispaniya 1494—1559-yillarda Italiyaga qarshi urushlarda Shimoliy va Oʻrta Italiyaning qator yerlarini bosib oldi. Karl Ining taxtga oʻtirishi (1516) bilan Ispaniyada Gabsburglar sulolasi hukm sura boshladi. Shu yili Ispaniyaga Niderlandiya qoʻshib olindi.
16-asrning 1-yarmida Ispaniya Markaziy va Janubiy Amerikaning kup qismini, Filipp II davrida Filippin orollari (1563—73)ni bosib oldi va Portugaliya (1581)ni oʻziga qoʻshdi. Ispaniya qiroli Karl I Gabsburg „Muqaddas Rim im-periyasi“ning qiroli boʻlgach, Karl V nomini oldi. Bu paytda I. Yevropaning siyosiy reaksiya markaziga aylandi. Ispaniyaga qaram boʻlgan Niderlandiyada 1566-yil inqilobi boshlandi. 1581-yil Birlashgan viloyatlar respublikasining tashkil qilinishi bilan Shimoliy Niderlandiya Ispaniyadan ajralib chikdi. Ispaniya 16— 17-asrlarda Angliya bilan urushib, dengizdagi ma-vqeidan mahrum boʻldi („Yengilmas armada“ — ispan flotining 1588-yildagi halokati bunga yoʻl ochdi). Oʻttiz yillik urush (1618—48), Fransiya hamda Angliya bilan boʻlgan urushlar natijasida tuzilgan Vestfaliya (1648), Pireney (1659), Axen (1668) va Nimvegen (1678) sulxlariga binoan, Ispaniya Yevropada gegemonlik qilish huquqidan mah-rum boʻldi. Gabsburglarning soʻnggi vakili Karl II vafoti (1700) va ispan taxtining Burbonlarga oʻtishi munosabati bilan ispan merosi uchun Yevropada urush (1701 — 14) boshlandi. Natijada Ispaniya Italiya, Janubiy Niderlandiya va Gibraltardagi yerlaridan ajraldi. Karl III davri (1759—88)da maʼrifatli absolyutizm ruhidagi islohot oʻtkazildi.
1808-yil Fransiya Ispaniyani bosib olishga kirishdi. Ispan xalqining bosqinchilarga qarshi milliy harakati birinchi ispan inqilobi bilan qoʻshilib ket-di (1808—14). Ispaniyada boshlangan milliy ozodlik urushlari Amerikadagi ispan mustamlakalarida ozodlik harakatining (1810—26) avj olishiga turtki boʻldi. Natijada bir qancha mustamla-kalar mustaqillikka erishdi. Napoleon I yengilgach, Burbonlar taxtni qay-ta egallab, absolyutizmni tikladi. 1820-yil qoʻzgʻolon koʻtarilib, u inqilobga aylandi. Inqilob 1823-yil Muqaddas ittifoq tomonidan bostirildi.
1834—43 yillarda ishchilar qarakati avj oldi va utopik sotsializm goyalari tarqala boshladi. 1868-yil boshlangan inqilob natijasida respublika oʻrnatildi (1873). Respublika tarafdorlari oʻrtasida hamjihatlik yoʻqligi oqibatida demokratik kuchlar magʻlubiyatga uchrab, Burbonlar sulolasi qayta tiklandi (1874). Ispaniya-Amerika urushi (1898)da Ispaniya magʻlubiyatga uchrab, Kuba, Puertoriko, Guam va Filippindan mahrum boʻldi, ispan monarxiyasi za-iflashdi. Respublika tarafdorlari faollashdi va ishchilar harakati avj oldi.l-jahon urushi yillarida I. beta-raf turdi. 1921-yil ispan qoʻshinlari Marokashda magʻlu-biyatga uchragach, monarxiya inqirozi yanada kuchaydi. Choʻchib qolgan reaksiya 1923-yil sentabrda harbiy toʻntarish qilib, general M. Primo de Rivera harbiy hokimiyatini oʻrnatdi.
1931-yil 14-sentabrda boshlangan inqilob natijasida respublika eʼlon kilindi. 1936—39 yillardagi milliy-inqilobiy urushda demokratik kuchlar magʻlubiyatga uchrab, respublika agdarilgach, general F. Frankoning fashist diktaturasi (1939—75) oʻrnatildi. Respublika davri qonunlari bekor qilindi, fashistlarning I. falangasi deb atalgan partiyasidan tashkari barcha siyosiy partiyalar tarkatib yuborildi, inqilobchilar qatagʻonga uchradi, sinfiy kasaba uyushmalari tugatildi. Yarim millionga yakin ispanlar chet elga qochdi.
Ikkinchi jahon urushida Ispaniya betaraflik eʼlon qilgan boʻlsa ham, Germaniya va Italiyaga yordam berdi, frontga „zan-gori diviziyasi“ni yubordi. 1959-yilda Franko diktaturasiga qarshi tinch yoʻl bilan kurashish uchun Milliy antifashist fronti tuzila boshladi. Fashiz-mga qarshi kuchlar birlashdi. 1962-yilda Myunxen (GFR)da ispanlar umumdemok-ratik konferensiyasi oʻtkazildi, 26 viloyatda umumiy ish tashlashlar boʻldi, „vertikal sindikatlar“ga qaramaqarshi ishchi komissiyalari (kasaba uyushmalari) tuzildi. 1962—63 yillardagi ijtimoiy tanglik diktaturami juzʼiy „erkinliklar berish“ siyoʻsatiga oʻtishga majbur qildi, ammo u muxolifat kuchlarini bartaraf etolmadi. 1971-yil muxolifat kuchlari birgalikda harakat qilish haqida bitim imzoladilar. 1975-yilda F. Franko vafotidan soʻng qirol Xuan Karlos I davlat boshligʻi boʻldi. 1976-yildan koʻpchilik siyosiy partiya va kasaba uyushmalri oshkora faoliyat koʻrsata boshladi. 1977-yil Ispaniyada 1936-yildan keyingi birinchi parlament saylovi boʻldi. Unda 100 ta partiya va 18 ta koalitsiya qatnashdi.
Ispaniya 1956-yilda Shimoliy Marokash, 1968-yilda Ekvatorial Gvineya, 1976-yilda Gʻarbiy Sahroi Kabir kabi mustamlakalaridan mahrum boʻldi. 1982, 1986, 1989 va 1993-yillardagi parlament saylovlarida so-sialistik ishchi partiyasi gʻalaba qozondi. 1996 va 2000-yilgi saylovda esa Xalq partiyasi nisbiy koʻpchilik ovoz olib, hukumatni tuzish huquqini qoʻlga kiritdi.
Ispaniya — 1955-yildan BMT aʼzosi. Milliy bayrami — 12-oktabr — Ispan Millati Kuni (1492). Oʻzbekiston Respublikasi bilan diplomatiya munosabatlarini 1992-yil 17 martda oʻrnatgan.
Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari
Ispaniyada 500 dan koʻproq siyosiy partiya va jamoat tashkiloti roʻyxatga olingan. Asosiy partiyalari: Xalq partiyasi (1989-yil yanvargacha Xalq uyushmasi), 1976-yilda tuzilgan; I. sotsialistik ishchi partiyasi, 1879-yilda tuzilgan; I. kommunistik partiyasi, 1920-yilda tuzilgan; Basklarning millatparvar partiyasi, 1993-yilda tuzilgan; Kataloniya demokratik konvergensiyasi, 1974-yilda asos solingan; Valensiya ittifoqi. Kasaba uyushma birlashmalari: Mexnat-kashlar umumiy ittifoqi, 1888-yilda tuzilgan; Ishchilar kasaba uyushma birlashmasi, 1960-yilda asos solingan; Ishchi komissiyalari, 1956-yilda tuzilgan.
Xoʻjaligi
Ispaniya industrial-agrar mamlakat. Sanoat ishlab chiqarish qajmi jihatidan Gʻarbiy Yevropada 5-oʻrinda, rivojlangan mamlakatlar oʻrtasida 8-oʻrinda turadi. Yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi 23%, qishloq xoʻjaligi ulushi 3,5%, xizmat koʻrsatish sohasining ulushi esa 60% dan ortadi. Baʼzi subtropik va bogdorchilik mahsulotlarini yetishtirish va eksport qilishda dunyoda oldingi oʻrinlarda turadi.
Sanoatida ogʻir sanoat yetakchi oʻrinda turadi. Mashinasozlik, avtomobil va kemasozlik, stanoksozlik, elektrotexnika, kimyo sanoati gʻoyat rivojlangan. Sanoatning eng qad. tarmogʻi — toʻqimachilik ham ravnaq topgan. Elektron sanoati tez surʼatlar bilan taraniy etmoqda. Ammo konchilik va metallurgiya tarmoqlaridagi ishlab chiqarish qisq-arib bormoqda. 100 turdagi foydali qazilmalardan 16 tasi qayta ishlanadi. Pirit, simob, temir, qoʻrgʻoshin-rux, uran rudalari va toshkoʻmir qazib olinadi. Qazib olinadigan neft I. ehtiyojining 10% ni krndiradi. Asosiy kemasozlik korxonalari Bilbao, Kartaxena, Barselonada, avtozavodlar Madrid, Barselona, Valyadolid, Vigo sh.da, qora metallurgiya korxonalari Biskayya, Santander, Asturiya, Valensiya viloyatlarida, rangli metallurgiya Kordova, Xaen, Mursiya, Ovyedo, Santander, Gipuskoa, Biskayya viloyatlarida, chetdan keltirilgan neftni qayta ishlovchi korxonalar Lakorunya, SantaKrus-de-Tenerife, Eskombre-ras va boshqa port shaharlarida, vinochilik sanoati Kataloniya, Aragon, Andalusiya va Yangi Kastiliya viloyatlarida joylashgan. Yiliga 155,7 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi ishlab chiqariladi. Elektr energiya, asosan, GES larda hosil qilinadi. 3 ta AES mavjud. Yoqilgʻi taqchilligi muqobil energiya manbalarini izlashni taqozo qiladi. Quyosh va geotermal styalardan keng miqyosda foydalaniladi. Asosiy sanoat markazlari — Barselona, Madrid, Bilbao, Ovyedo.
Qishloq xoʻjaligi
Asosiy tarmoq dehqonchilik, qishloq xoʻjaligi mahsuloti qiymatining yarmiga yaqini uning ulushiga toʻgʻri keladi. Mamlakat maydonining 71%da dehqonchilik qilinadi. Ispaniyada vino (dunyoda 3-oʻrin) tayyorlanadi, sitrus mevalar (apelsin hosili boʻyicha Yevropada 1-oʻrin, yiliga 3 mln. tonna), bugʻdoy (ekin maydonining 20%), sholi (dunyoda eng yuqori hosildorlik: ga dan 60—70 sentner), bodom, tamaki, paxta, qand lavlagi, sabzavot (ekin maydonining 69%), kungabokar yetishtiriladi. Oliy nav zaytun yogʻi ishlab chiqarishda dunyoda l-oʻrinda turadi (yiliga 400 ming t dan ziyod). Chorvachilik yaxshi rivojlangan: qoramol, choʻchqa, echki, qoʻy boqiladi. Baliq va dengiz joni-vorlari ovlash qamda qayta ishlashda dunyodagi oʻnlikka kiradi.
Ispaniyada temir yoʻlillarning umumiy uzunligi — 14378 km, avtomobil yoʻllari uzunligi — 324 ming km. Asosiy dengiz portlari: Kartaxena, Barselona, Bilbalo, Santa-Krusde-Tenerife. Madrid va Barselona shaharlaridagi aeroportlar mamlakatdagi eng yirik aeroportlardir. Chetga mashinasozlik (kema va avtomobillar), qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat sanoati mahsulotlari (sitrus mevalar, meva-sabzavot konservalari, vino, zaytun yogʻi) chiqaradi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: Yevropa Ittifoqi mamlakatlari (import — 56%, eksport — 66%), AQSH (import — 8% va eksport 9,2%), Yaqin Sharq mamlakatlari (8,6% va 8,1%), Lotin Amerikasi mamlakatlari (6,1% va 4,2%). Chet el sayyohdigi — muqim daromad manbai. Har yili Ispaniyaga 52 mln. sayyoh kelib ketadi, bu soha 20 mlrd. dollargacha daromad beradi (AQSH dan keyin 2-oʻrin). Sayyohlarga 6 mln. kishi xizmat qiladi. Pul birligi — yevro
Tibbiy xizmati
Davlat davolash muassasalari bilan bir katorda xususiy shifoxonalar ham bor. Koʻpgina shifokorlar xususiy qabulxonalar ochishgan. Oliy oʻquv yurtlarining 19 fakulteti shi-fokorlar tayyorlaydi. Mamlakatda, ayniqsa, uning dengiz sohillarida kurortlar kup. Ularning eng muhimlari San-Sebastyan, Valensiya, Barselonada.
Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari
6 yoshdan 14 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun 8 yillik majburiy taʼlim joriy etilgan. 4 yillik boshlangich, 7 yillik oʻrta maktablar bor. Kuchaytirilgan toifadagi hunar-texnika va tijorat maktablari ishlaydi. Boshlanrich maktab oʻqituvchilari 3 yillik ped. bilim yurtlarida, oʻrta maktab oʻqituvchilari universitetlarda tayyorlanadi. Mamlakatda 35 davlat universiteti, 4 katolik universitet, 3 ta politexnika instituti bor. Eng yiriklari: Salamanka (1218), Barselona (1430), Sevilya (1502), Madrid (1508) universitetlari, Sirtqi taʼlim universiteti (1972), Bilbao universiteti (1968), Va-lensiyadagi Politexnika universiteti, Santyago-dekompostela sh.dagi universitet. Mamlakatdagi ilmiy tadqiqot ishlarini 1939-yilda tuzilgan Ilmiy tadqiqotlar Oliy kengashi uyushtiradi va muvofiqlashtiradi. Akademiyalari: Madriddagi Ispan qirollik akademiyasi (1713), Huquqshunoslik va qonunchilik rollik akademiyasi (1730), Kirollik milliy tibbiyot akademiyasi (1732), Bar-selonadagi Fan va sanʼat qirollik akademiyasi (1764), Madriddagi Axlo-qiy va siyosiy fanlar kirollik akademiyasi (1857). Bir qator ilmiy tadqiqot institutlari mavjud. Ispaniyada 57 yirik kutubxona, jumladan, Madriddagi Milliy kutubxona (1712) va universitet ku-tubxonasi, Barselonadagi Kataloniya kutubxonasi bor. Ispaniyada 90 muzey boʻlib, yiriklari Madriddagi Prado muzeyi (1819), Milliy arxeologiya muzeyi (1867), Barselona, Kordova, Valensiya va Sevilyadagi badiiy muzeylardir.
Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi
Ispaniyada 120 ga yaqin gaz. va 900 jurnal nashr etiladi. Eng yiriklari: „Pays“ („Mamlakat“, kundalik gazeta, 1976-yildan), „Vanguardia“ („Ilgor“, kundalik gazeta, 1981-yildan), „Diario-16“ („Gazeta-16“, kundalik gazeta, 1976-yildan), „Levante“ („Sharq“, kundalik gazeta, 1939-yildan), „Kambio-16“ (haftalik jurnal, 1972-yildan), „Destino“ („Tak, dir“, haftalikjur., 1942-yildan). Ispaniya ax-borot agentligi — EFE 1939-yil 3-noyabrda tashkil etilgan. Ispaniyada radioeshittirish 1919-yildan, telekoʻrsatuvlar 1956-yildan olib boriladi. Ispaniya radiosi va te-lekoʻrsatuvi hukumat hamda siyosiy partiyalar vakillaridan iborat kengash tomonidan boshqariladi, radioeshittirish va telekoʻrsatuvlarni nazorat qiladi. Ispaniya milliy radiosi va Ispaniya telekoʻrsatuvi davlat mahkamasi mavjud.
Adabiyoti
thumb Adabiyoti ispan, bask, katalon tillarida va portugal tilining galisiy shevasida. Ispan adabiyoti oʻrta asrlarda xalq ijodi, yunon, Rim va arab mada-niyatlarining taʼsirida shakllangan. Xalq baxshilari (xuchlar)ning ogʻzaki ijodiyoti ispan adabiyotining debochasi boʻlgan. Uning dastlabki yirik na-munasi — „Sid haqida doston“ (12-asr). Unda bosqinchilarga qarshi kurash qahramoni Rodrigo de Bikar (9-asr) jasorati madh etilgan. Bu davrda lo-tin, ispan tillaridagi diniy adabiyot alohida oʻrin oladi. 14-asr ispan adabiyotida „Apoloniya haqida kitob“ (12— 13-asrlar), „Aleksandr haqida kitob“ (13-asr oxiri), „Ritsar Sifar“ (13-asr) romanlari koʻzga tashlanadi. X. Manu-elning „Graf Lukanor“ (1328 — 35) kitobidagi insonparvarlik ohanglari ispan adabiyotida sezilarli vokea boʻldi. X. Ruis oʻrta asrlar adabiyotining soʻnggi isteʼdodli shoiri va Uygʻonish davrining darakchisidir. Uning „Saodatli muhabbat madhi“ kitobidagi realizm ruhi ispan adabiyoti keyingi taraqqiyotiga zoʻr taʼsir qildi. Bu davr adabiyoti italyan va fransuz Uygonish davri taʼsirida shakllandi, adabiyotning deyarli barcha asosiy janrlari rivojlandi. Lope de Vega xalqchil dra-malari bilan shuxrat qozondi. S. M. de Servantesning „Don Kixot“ asari va umuman uning ijodi I. Uygʻonish davrining gultoji boʻldi.
16-asrda boshlangan iqtisodiy, siyosiy inqiroz adabiyotga ham taʼsir etdi.
Fransuz klassitsizmiga taklidiy asarlar yaratildi. 18-asrda Yevropaning boshqa mamlakatlari kabi Ispaniyada ham maʼrifatparvarlik harakati avj oldi (B. Fleyxoo, G. M.de Xovelyanos va boshqa).
Napoleon istilosiga qarshi kurash inqilobiy romantizm oqimining rivoj topishiga, shoir X. de Espronseda ijodining shakllanishiga olib keldi. U sheʼr va dostonlarida burjua tuzumini har taraflama tanqid qildi. Re-aksion romantiklar (X. Sorrilya-i-Moral) monarxiya va feodal tuzumini koʻklarga koʻtarishga urindilar. Ispan tanqidiy realizmi 19-asr oʻrtalarida shakllandi. Uning yirik vakili — B. Peres Galdos (1843—1920)ning tarixiy romanlar turkumi („Milliy epi-zodlar“) vatanparvarlik ruhi bilan sugʻorilgan. Naturalizmning nazariyotchisi va yirik vakili E. Pardo Basan (1852—1921) birinchi boʻlib „Xalq qizi“ romanida ishchilar hayotini tasvirladi.
20-asr I. tarixi va ispan madaniyati tarixidagi eng dramatik va sermahsul davrdir. Bu davrdagi soʻz sanʼatining ravnaqi prozaik va dramaturglar Xose Echegaray-i-Eysagirre, Migel de Unamuno, Ramon Mariya del Vals-Inklan, Pio Baroxii-Nesa, Xasinto Benaventei-Martines, shoirlar Anto-nio Machado, Xuan Ramon Ximenes, Federiko Garsia Lorka nomlari bilan bogʻliq. 30-yillarda inqilobiy adabiyot yaratildi. S. M. Arkonada, X. Arderius va boshqa adiblar ishchilar manfaatini himoya qilib, reaksiyani fosh etuvchi asarlar yaratdilar. Bu davrda shoirlar koʻproq romans janrida ijod etdilar.
Mamlakatda fashist rejimi oʻrnatilgach, ispan adabiyoti tushkunlikka uchradi, koʻp adiblar chet elga ketib krldilar. Kamillo Xose Selaning romanlari oʻsha davrning nisbatan yaxshi asarlaridir. Uning birinchi „Pasku-al Duartening oilasi“ (1942) romani 40—50-yillardagi ispan adabiyoti uchun harakterli boʻlgan tremendizm (isp. tremendo — dahshatli) oqimini boshlab berdi. Tremendist-yozuvchilar insonning du-nyoda chinakam yolgizligini, oʻlim, zoʻravonlik inson hayotining muqarrar bir qismi ekanini nazarda tutdilar. Yirik zamonaviy ispan prozaigiMigel Delibes ham ijodining boshlangʻich davrida shu oqim taʼsirida boʻlgan. Keyingi yillardaD. Medio, A. Matute hayotni haqqoniy tasvirlash bilan birga inson ruhiyatining nozik jihatlarini ochib berdilar. V. Aleyksandre oʻzining falsafiy lirikasida insonparvarlik gʻoyalarini qaror toptirishga intiladi.
Bask adabiyotining dastlabki namunasi B. Dechepare yozgan „Bask tilining ibtidosi“ (1545) nomli diniy va ishqiy sheʼrlar toʻplamidir. 17-asrda diniy (P. De Ashular va boshqa), 18-asrda maʼrifatchilik gʻoyalari (M. de Larramendi va boshqa) ilgari surildi. 19-asrning oʻrtalaridan romantizm yetakchi oqimga aylandi. Ayni vaqtda realistik asarlar ham paydo boʻldi (D. Agirrening „Dengiz suvlari“, „Qirqquloq“ romanlari). Hokimiyatga fashistlarning kelishi (1939) bask milliy madaniyati rivojiga jiddiy toʻsiq boʻldi. N. de Ormaecheaning vatanparvarlik ruxidagi „Bask“ dostoni, X. Echayde va X. A. Irasustaning realistik romanlari diqqatga sazovor.
Katalon adabiyoti Kataloniya va Valensiyada, Balear orollarida katalon tilida va uning shevalarida 9— 13-asrlarda ogʻzaki xalq sheʼriyati shaklida, 12-asr oxiridan esa yozma diniy adabiyot tarzida rivojlandi. Jaume I, B. Desklot va R. Muntaner proza janrida ijod qildilar. Raymund Lulliyning „Blankern haqida kitob“ asari katalon tilidagi birinchi roman edi. A. de Vilanov, F. Eshimenis kabi yozuvchilar didaktik asarlar yaratdilar. 15-asr boshidan katalon adabiyotida Uygonish davri goyalari aks etdi. A. Febrer, Sh. Fogassot, J. de Sant-Jorji Italiya poeziyasi taʼsirida asarlar yaratdilar. Shoir A. Mark (1397—1459) katalon adabiy tilining otasi hisoblanadi. 16—19-asrlardagi yozuvchilar orasida J. Roys, J. Gazul, A. Turmeda, A. Pineda, F. Garsia, A. Blaklar bor. 20-asrda shoirlardan S. Espriu, J. Sarsadenes, J. Serda, yozuvchilardan J. Es-pinas, B. Porsel, E. Torreslar mashhur.
Galisiy adabiyoti Pireney yarim orolning shimoli-gʻarbida yashovchi milliy ozchilikning portugal tili galisiy lahjasidagi adabiyotidir. 8—11-asrlarda bu lahjada rang-barang xalq laparlari toʻqilgan. 15-asr oxiridan 19-asr boshlarigacha galisiy adabiyotida ogʻzaki anʼanalar ustunlik qildi. F. Anon-i-Pas, X. M. Pintos, aka-uka Antonio kabi shoirlar yozma adabiyotni rivojlantirdilar. 20-asrda V. Matines Risko, A. Rodriges Kastelao, X. Vidal kabi yozuvchi va shoirlar ijtimoiy muammolarni koʻtarib chiqdilar. 1939-yilda Franko diktaturasi oʻrnatilgach, galisiy adabiyoti taqiqlandi. 1950-yildagina yana bu tilda kitoblar nashr etila boshladi. S. E. Ferreyro, U. Novoneyra, M. Mariya, K. Kasaresning vatanparvarlik ruhidagi sheʼr va romanlari bosilib chikdi. S. M. de Servantes, G. Lorka va boshqa yozuvchilarning asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.
Tasviriy sanʼat
Tasviriy sanʼatga oid qad. yodgorliklar Ispaniyada anchagina saklangan. Bular Altamira va boshqa gʻorlarning devorlariga chizilgan hayvonlar tasvirlari (paleolit davriga oid), mamlakat sharqidagi gʻorlardan topilgan kulollik buyumlari va ov, urush manzaralari tasvirlari (neolit davriga oid), shuningdek, keltiberlarning haykallari, vestgotlarning zargarlik buyumlari va boshqa 8— 9-asrlardan ispan tasviriy sanʼati shakllandi. Qoʻlyozmalar uchun miniatyuralar, naqshlangan yogʻoch haykalchalar va sh.k. yaratildi. Roman va gotika uslublariga xos rasmlarda xalq ijodining taʼsiri namoyon boʻldi. 15-asr oʻrtalarida rassomlik (P. Berrugete, A. Fernandes) va haykaltaroshlik (X. de Siloe, D. Forment) oʻrta asr qoliplaridan chi-qib, haqqoniy timsollar bilan boyidi. 16-asr oxiri — 17-asr boshlarida realistik tamoyillar kuchaydi. F. Ribalta, F. Errera, D. el-Greko kabi rassomlar, A. Kano, P. de Mena, X. Martines Montanyes kabi haykaltaroshlar qirol saroyidan olisda yashab ijod qildilar va anʼanani yanada rivojlantirdilar. 17-asrda Ribera, F. Surbaran, D. Velaskes kabi buyuk rassomlarning ijodi tufayli ispan milliy rassomligi oʻzining yuqori choʻqqisiga koʻtarildi. F. Goyya asarlarida milliy realistik sanʼat, X. Madraso, X. Alvares ijodida ispan xalqining ozodlik uchun kurashi yorqin aks etdi. 19-asrda va 20-asr boshlarida realistik tamoyillar avj ola boshladi. 20-asr 1-yarmida for-malistik oqimlar (kubizm, syurrealizm va boshqa) tarqaldi (haykaltarosh P. Gorgalo, rassom S. Dali va boshqa). Ispan xalqining 1936—39 yillardagi ozodlik kurashi koʻpgina rassom va haykaltaroshlarni fashizmga karshi birlashtirdi. Bu kurashda P. Pikasso ham ishtirok etdi. Urush yillarida grafika va plakat tasviriy sanʼatda yetakchi oʻrinni egalladi. Zamonaviy ispan sanʼatida manzara janri keng tarqalgan. B. Palensiya, X. Vakero, A. Delgado kabi rassomlar va ularning izdoshlari ona yurt tabiatining nafis va real manzaralarini, uning mehnatkash kishilarining goʻzal qiyofalarini yaratdilar. Tasviriy sanʼatda demokratik tamoyillar kuchayib borayotir.
Musiqa
Musiqa uslublari koʻp va rang-barang Xalq musiqasida asosiy 5 ta mahalliy uslub ajratiladi: bask, galisiy, katalon, kastil va andalusiya Ispan raqslari ohangdorligi, taʼsirchanligi, shaklining xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Bolero, xota, fandango, segidilya, kachucha kabi xalq raqslari mashhur. Cholgʻu asboblari: gitara, skripka kabi torli, tamburin, tun-tun va pandereta, kastenyeta kabi urma sozlar, flyuviol fleytasi va boshqa 6—7-asrlarda diniy madhiya (gimn) janri rivoj topdi. 8-asrdan boshlab Ispaniyada arab musiqasi anʼanalariga asoslangan yangi uslub taraqqiy etdi (Ziryob mak-tabi, 9-asr). 12-asrda romans janri yuzaga keldi. 14-asrda trubadur (sayyor shoir, qoʻshiqchi)lar musiqasi ravnaq topdi — kantiga, albada, pastural, retroen-sa janrlari maromiga yetkazildi. Musiqali teatrning dunyoviy shakllari vujudga keldi. 15—16-asrlarda milliy sanʼat ravnaq topdi. B. Ramos de Pare-xa, F. Salinas va boshqa musiqa nazariyasi va estetikasiga oid asarlar yaratdilar. 17-asrda Ispaniyaga xos opera janri — sarsuela, 18-asrda lirik musiqali komediya — tonadilya janri shakllanib, milliy ilgʻor gʻoyalar targʻib qilindi. 19-asr 1-yarmida Madrid va Barselonada konservatoriya, opera teatrlari ochildi. 19-asr oxiridan F. Pedrel va uning izdoshlari I. Albenis, E. Granados, M. de Falya yangi milliy musiqa maktabiga asos soldi. Ularning ijodi ispan mu-siqasining choʻqqisi, 20-asr Gʻarbiy Yevropa klassik musiqasining namunasiga aylandi. 20-asrda ijrochilik sanʼati yuksak pogʻonaga koʻtarildi. Milliy ozodlik urushi yillarida S. Bakari-se, E. K. Chapi, K. Palasioning ommaviy inqilobiy vatanparvarlik qoʻshiqlari keng tarqaldi. Franko rejimi oʻrnatilgach, koʻp musiqachilar chet ellarga ketishga majbur boʻldi. Zamonaviy kompozitorlar — O. Espla Triay, E. va K. Alfterlar, G. Pitaluga, P. Sorosabal va boshqa.
Teatri
Teatri qadim zamonlardan I. xalqi turmushining, urf-odati va karnavallarining tarkibiy qismi boʻlgan. Oʻrta asrlarda u boshqa mamlakatlardagi singari diniy va xalq teatri yoʻnalishida rivojlandi. 14—15-asrlarda birinchi saroy teatrlari yuzaga keldi. 16-asrda professional va yarim professional truppalar tashkil topdi. Dramaturg va aktyor Lope de Rueda bu ishga boshchilik qildi. 16-asr 2-yarmidan Madrid, Sevilya, Valensiya, Barselona, Granada va boshqa yirik shaharlarda doimiy xalq teatrlari — korralilar ochildi. Ularda S. M. Servantes, Lope de Vega, Tirso de Molina va boshqa dramaturglarningasarlari sahnalashtirildi. 17-asrda A. de Sisneros, N. de los Rios, A. de Vilyegas va boshqa rahbarligidagi truppalar shuxrat qozondi. 18-asrda fransuz klassitsizmi, estetikasini meros qilib olgan saroy teatrlarida musiqali spektakllar mashhur boʻldi. 1708-yil „Kinos del Peral“ nomli opera teatri tashkil boʻldi. Sarsuela, say-net, tonadilya kabi kichik janrlarda klassik davr anʼanalari saqlanib qoldi. 19-asrda romantik dramaturgiya va realistik komediya rivojlandi. 1849-yil Madridda „Espanol“ teatri ochildi, 1847-yil Barselonada „Liseo“ opera teatri ish boshladi. 20-asr boshlarida tan-K.IDIY realizm karor topdi. 1931-yildan soʻng teatrda ilgʻor islohotlar oʻtkazildi. G. Lorka va A. Kasoni I. teatrini demokratlashtirishga harakat qildi.
Hokimiyat Franko qoʻliga oʻtgach, ilgʻor islohrtlar bekor qilindi, sahnada koʻngilochar spektakllar qoʻyildi. 50-yillardan yirik shaharlarda yana klassik asarlar sahnalashtirila boshladi. I. teatrlarining keyingi yillardagi repertuaridan B. Brext, J. B. Pristli, A. Miller, G. Lorka va boshqa dramaturglarning oʻtkir ijtimoiytanqidiy pye-salari oʻrin oldi. Madridda 20 dan ortiq teatr bor. Aktyorlar Madrid va Barselona konservatoriyalarining sahna maqorati boʻlimlarida hamda Mad-riddagi drama sanʼati maktabida tayyorlanadi.
Oʻzbekiston — Ispaniya munosabatlari
Ispaniya  (toʻliq rasmiy nomi: Ispaniya Qirolligi (Reino de España). Janubi-gʻarbiy Yevropada joylashgan davlat. Poytaxti — Madrid shahri. BMT aʼzosi.
300 px|right|thumb
Tarkibi
Ispaniya 17 avtonom jamoat va 2 avtonom shaharga maʼmuriy boʻlingan. Jamoatlar oʻz navbatida provinsiyalarga boʻlingan, provinsiyalar 50 ta. Provinsiyalar qator munisipalitetlardan iborat.
Konfet daraxti
Konfet daraxti, goveniya (Hovenia dulcis) — chilonjiydadoshlar (itjumrutdoshlar) oilasiga mansub mevali daraxt. Koreya, Xitoy, Yaponiyada yovvoyi holda oʻsadi va ekiladi. Etli meva bandi shirinlik sifatida isteʼmol qilinadi va konditer sanoatida qoʻllaniladi: meva bandida 20—23%, qurugʻida 47,8% gacha qand bor. Guli serasal. Yogʻochi mebel va moʻzika asboblari tayyorlashda ishlatiladi. Konfet daraxti Qrim, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda oʻstiriladi.
Bubsheim
Bubsheim Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Tuttlingen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 8,29 km2. 1172 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Mount Vernon (Alabama)
Mount Vernon AQShning Alabama shtatida joylashgan shaharchadir. Mobile okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 4,9 km2. 844 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 172,2 nafar kishi.
Bubsheim
Hududi
Bubsheimning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Shokolad tarixi
thumb| Kakao mevali mayya boshligʻi Tarixiy davrlarda "shokolad" atamasi kakao loviyalariga asosida tayyorlangan boshqa mahsulotlarni anglatgan:
Achchiq shokolad ichish
left|thumb|165x165px| Mayya ruhoniysi oddiy odamlarga kakao ichimligiga tegishni taqiqlamoqda Kolumbgacha boʻlgan tropik Amerikada kakao loviyalari sovuq, koʻpincha shakarsiz ichimliklar tayyorlash uchun ishlatilgan. Kakao loviyalari makkajoʻxori donalari va achchiq qalampir bilan birga maydalangan, keyin pasta suvga qo‘shilgan. Ichishdan oldin ichimlik ko‘pik hosil qilishi uchun idishdan idishga quyilgan. Tayyor ichimlik ayollar va bolalarga berilmagan. Uni faqat zodagonlar, jangchilar, shamanlar va qurbonlik qilish uchun moʻljallangan odamlar ichishgan.
1519-yilda ispan generali Ernan Kortes Meksika qirgʻoqlariga tushdi. Mehmonlar sharafiga uyushtirilgan ziyofatda Azteklar yetakchisi Montezuma II ispanlarni vanil, achchiq qalampir va ziravorlar qo‘shilgan kakao loviyalaridan tayyorlangan ko‘pirtirilgan quyuq ichimlik bilan siyladi. Ichimlik mehmonlarga sof oltindan yasalgan kosalarda tortilgan. Atseklar bu ichimlikni „chocolatl“ (achchiq suv) deb atashgan.
1527-yilda oʻz vataniga qaytgan Kortes oʻzi bilan nafaqat kakao loviyalarini, balki shokolad tayyorlash usulini ham olib keldi. Ispaniyada ichimlik juda qadrlangan. Yangi Ispaniyadan muntazam ravishda kakao yetkazib berish boshlandi. Asta-sekin ular maydalangan kakao loviyalariga asal qoʻsha boshladilar (oʻsha paytda shakar oʻrnini bosuvchi vosita), retseptdan chili qalampirini olib tashladilar va yoqimli hid uchun vanil qoʻsha boshladilar. Kakao yaxshiroq erishi uchun ispanlar ichimlikni isitdilar va ichimlik issiq boʻlganda yaxshiroq taʼmga ega bo‘lishi maʼlum boʻldi.
Shirin shokolad ichimligi
Shokolad kafelari birinchi navbatda Germaniya, Avstriya, Shveytsariya va Venetsiyada ochila boshladi. XVII asrda yashagan Moskvalik sayohatchi, Sankt-Mark maydonini tasvirlab, boshqa shirinliklar qatorida, „checulata“, yaʼni shokoladni ham eslatib oʻtadi.
Avstriya qiroli Annaning qizi fransuz qiroli Lui XIII ga turmushga chiqqanidan keyin issiq shokolad fransuzlarga maʼlum boʻldi. Shokolad qirol Lyudovik XIV saroyida qadrlanar edi. 1657-yilda bir fransuz Londondagi birinchi „shokolad uyi“ ni ochdi, u yerda tashrif buyuruvchilarga issiq shokolad taqdim etildi.
1621-yilda Amsterdam porti orqali Ispaniyadan kakao import qilgan Gollandiyaning Gʻarbiy Hindiston kompaniyasi boshqa mamlakatlardagi savdogarlarga kichik miqdordagi kakaolarni sotishni boshladi. 1655-yilgi Angliya-Ispaniya urushi paytida ispanlar Yamayka orolini yoʻqotdilar, u yerda shokolad daraxtining katta plantatsiyalari bor edi. Shunday qilib, ispanlarning kakao monopoliyasi butunlay barham topdi. thumb| Venetsiyalik Pietro Longhining „Ertalabki shokolad“ kartinasi Shirinlik oʻrniga bir chashka issiq shokolad ichish butun Yevropada yuqori jamiyatda farovonlik va hurmat belgisiga aylandi. Oʻsha davr shokolad maniyasining ramzi 1740-yillarning oʻrtalarida shveytsariyalik rassom Jan Etyen Lyotard tomonidan yaratilgan „Shokoladli qiz“ kartinasi hisoblanadi.
Ichimlik juda qimmat bo‘lgani uchun mijozning didi va xohishiga ko‘ra suv va shakar qo‘shib tayyorlangan. U kalta nayli, uzun yog‘och tutqichli maxsus idishda tayyorlangan. Issiq shokolad quyuq va juda yogʻli boʻlib, uning yuzasida suzuvchi yog‘ qavati bo‘li, uni qoshiq bilan olib tashlash kerak edi. XVIII asrda odamlar qimmatbaho ichimlikni toʻkib yubormaslik uchun likopchalarda shokolad ichishni boshladilar.
Omonqoʻton buyurtma qoʻriqxonasi
Omonqoʻton buyurtma qoʻriqxonasi — Samarqand viloyatida joylashgan tabiat zonasi.
Shokolad tarixi
Shirin shokolad ichimligi
Shimoliy Amerika koloniyalari shokolad haqida Shimoliy Amerikadagi birinchi shokolad fabrikasini (1765) qurgan ingliz Jon Xannon va doktor Jeyms Beyker tufayli bilib oldilar. Ushbu Massachusets korxonasi Yangi Dunyodagi eng qadimgi shokolad ishlab chiqaruvchi Bakersning paydo boʻlishiga sabab bo‘ldi.
Omonqoʻton buyurtma qoʻriqxonasi
Iqlimi
Omonqoʻton iqlimi keskin kontinental hisoblanadi. Havoning iyuldagi oʻrtacha harorati 24,5 °C, yozda maksimal harorati +35 °C ni tashkil etadi. Kuz quruq kam yomgʻirli va tumanli boʻladi. Havoning harorati 10-17°C ga qadar pasayadi, oktyabrda dastlabki tunggi sovuqlar boʻlishi kuzatiladi. Mazkur hududda haqiqiy qorli qish kuzatiladi, havo harorati −5° dan 10- 15 °C gacha sovib ketadi. Tungi sovuqlar va kuchli shamollar kuzatiladi. Yillik yogʻin miqdori 600-700 mm atrofida boʻlishi ekoturizmning toʻrtta faslda yoʻlga qoʻyishga imkon yaratadi. Omonqoʻtonning qon tomiri hisoblangan Omonqoʻtonsoy — Chaqalikalon togʻining shimoliy yonbagʻridan (1200m) boshlanadi va bu togʻni Qoratepa tog‘idan ajratib turadi u janubiy-gʻarbdan, shimoliy-sharqqa qarab oqadi uzunligi 13 km ni tashkil etadi. Havzaning umumiy maydoni 24,31 km. kv. Soy oʻzanining kengligi 3-4 m ni tashkil etadi, eng keng joyi 6-8 m, eng tor joyi 1-2 m ga teng. Soy asosan shagʻal va harsangtoshlar bilan qoplangan. Soy suvi asosan qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahorda sel keladi. Oʻrtacha suv sarfi 0,46 m³ sek. Oqimning 60% bahor oylarida boʻladi.
Shokolad tarixi
Qattiq shokolad
left|thumb| Abrikosovning „Etnografik shokolad“ zavodi XIX asr boshlarida golland kimyogari Konrad van Xouten (1770-1858) inqilobiy ixtiro qildi. U yaratgan usul maydalangan kakaodan kakao moyini olish imkonini berdi. Chiqindi esa kakao kukuni edi, u nafaqat arzon, balki suv va sutda oson eriydi. Olingan kakao moyini issiq shokoladga qoʻshish uni qattiqlashtirishga imkon berdi.
1828 yilda otasining ixtirosini patentlagan Gutenning oʻgʻli kakao loviyalarini ishqorlashni ham oʻzlashtirdi, bu mikroorganizmlarni yo‘q qildi va mahsulotning saqlash muddatini sezilarli darajada uzaytirdi. Zamonaviy qattiq shokolad shunday paydo bo‘ldi. Umuman olganda, birinchi shokolad bari 1847-yilda ingliz qandolat fabrikasi JS Fry & Sons tomonidan ishlab chiqarilgan. XIX asrning ikkinchi yarmida qattiq shokolad yevropaliklarning stollaridan issiq (suyuq) shokoladni siqib chiqara boshladi.
1875-yilda Veveydan Daniel Piter, koʻplab muvaffaqiyatsiz tajribalardan soʻng, quritilgan sut qoʻshib, birinchi sutli shokoladni olishga muvaffaq boʻldi. Toʻrt yil oʻtgach, u yangi mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashgan Henri Nestle bilan Nestlé korxonasini ochdi. Birinchi oq shokolad 1930-yillarda Nestle zavodidan sotuvga chiqarilgan.
1947-yilda Kanadada shokolad narxining oshishi yoshlarning ommaviy noroziliklariga sabab boʻldi.
Rossiyada shokolad
Sankt-Peterburg jamiyatida ertalab bir chashka shokolad ichish odati Yekaterina II tomonidan kiritilgan. Zamondoshlari uning sevimlisi Potemkin haqida shunday yozgan edi: „Kechki ovqatdan oldin u besh-olti marta qahva yoki shokolad ichgan, jambon yoki tovuq goʻshtini isteʼmol qilgan“. Uning birinchi vaziri Nikita Panin shokoladni sevuvchilardan biri edi. thumb|255x255px| Inqilobdan oldingi shokolad fabrikasi Einemning reklama banneri Issiq shokoladning past tabaqalilar orasida tarqalishi Gutenning kakao kukunini ixtiro qilishi va arzon lavlagi shakarini bozorga kirib kelishidan keyin sodir boʻldi.
XIX asrning oʻrtalarida Rossiyada ham shokolad ishlab chiqarila boshlandi. Masalan, Dmitriy Karamazov „barcha qizlarga uchun shokolad tayyorlashni o‘rganishni buyurdi“. Goncharovga sayohatga „shokolad bilan qimmatbaho choy“ berildi. Turgenev „Bahor suvlari“ asarida toza dasturxon bilan qoplangan dumaloq stol ustida „xushboʻy shokolad bilan toʻldirilgan ulkan chinni kofe idishi, siropli grafinlar, pechene va rulolar, hatto gullar bilan oʻralgan“ deb tasvirlaydi.
Qattiq shokolad Rossiyani faqat XIX asrning oxirida zabt etdi. „Anna Karenina“ qahramonlari oʻz farzandlarini shokoladli shirinliklar bilan siylashgan. XIX asrning oxiriga kelib, Abrikosov va Einem zavodlarida ishlab chiqarilgan rangli bezatilgan shokolad toʻplamlari juda mashhur boʻldi. Nikolskaya koʻchasining burchagida joylashgan Abrikosov doʻkonida shokolad bilan qoplangan ananas boʻlaklari bir funt 2,5 rubl turadi.
SSSRda uzoq vaqt davomida shokolad burjua turmush tarziga xos boʻlgan nozik va qimmat tovar sifatida qabul qilingan. Shuning, oʻsha paytdagi mahsulot turlari unchalik ko‘p emas edi. Faqat 1960-yillarning boshlarida Sovet hukumati yangi oziq-ovqat dasturini qabul qildi, unda ommaviy, arzon sutli shokoladni yaratishga alohida eʼtibor qaratildi. Sovet qandolatchilarining ishining natijasi 1960-yillarning oʻrtalarida doʻkon javonlarida " Alyonka " shokolad brendi paydo boʻldi. Afsonaga koʻra brend nomi Valentina Tereshkovaning qizi sharafiga nomlangan.
Qumsulton buyurtma qoʻriqxonasi
Qumsulton buyurtma qoʻriqxonasi — Buxoro viloyatining Jondor va Qoravulbozor tumanlari oraligʻida joylashgan qoʻriqxona.
Tashkil etilishi
„Qumsulton“ buyurtma qoʻriqxonasi Buxoro viloyati hokimligining 1998-yil 14-apreldagi 2/183-sonli qarori bilan tashkil etilgan. Mazkur hududdagi zaxira cheklanmagan. Hududning umumiy maydon 4,9 ming gektarni tashkil etadi. Qoʻriqxonani tashkil etishdan asosiy maqsadi koʻchib yuruvchi qushlarni va boshqa hayvonlarni, ularning yashash joylarini va koʻpayishini muhofaza qilishdan iborat
Tavsifi
Qoʻriqxona Buxoro viloyatining Jondor va Qorovulbozor tumanlari hududida tashkil etilgan. U Buxorodan 74 km, Qorovulbozor shaharchasidan 35 km uzoqlikda joylashgan. Qoʻriqxonada ham suv, ham yer maydonlari yetarliligi sababli ham bu hudud oʻsimlik va hayvonot dunyosiga boy hisoblanadi. Hududda boʻshashgan qum va qumtepalar kamdan-kam hollarda uchraydi, koʻpincha ular qattiq qum tepalar boʻladi. Qoʻriqxona relyefi tekis. Tuproqlarning tabiati va ularning namlik darajasi vegetatsiya qoplamining rivojlanishini belgilaydi.
Oʻsimlik qoplamasi
Qumli joylarda saksovul, bir necha turdagi suzerain (Ammodendron conollyi, A. karelini, A. lehmannii) va qandim (C. caput, C. oriopodum) keng tarqalgan boʻlib, ularga cherkez (Salsola richteri), qum akatsiyasi, astragal (Astragalus villosissimus) aralashib oʻsadi. Kanallar va koʻl boʻyida muhim joylarni taroq chakalakzorlari (Tamarix hispida, Tamarix laxe, Tamarix litvinovii) yantoq (Alhagi canescens) shuningdek, saltwort (Salsola turcomanica, Salsola foliasa, Halimocnemus villosa, Halocnenum strobilaceum) aralashmasi egallagan. Suv omborlari boʻylab terak teragi (Populus pruinose) va terak (Populus diversitolia), tarvaqaylab ketgan otquyruq (Eguisetum ramosissimum) oʻsadi. Reed (Phragmites cmmunis), keng bargli mushuk (Tupha lafifolia), boshoq urut, pemfigus va boshqalar suv ombori yaqinida oʻsadi.
Hayvonot olami
Sutemizuvchilardan esa asosan quyonlar (Lepus tolai pallas) va mayda kemiruvchilar — asosan sincaplar va gerbils koʻp uchraydi. Qoʻriqxona uchun oddiy ondatra turlari (Ondatra zibethicus) ham xosdir. Ammo ularning soni juda oʻzgaruvchan. Karaganka tulkisi (Vulpes vulpes), korsak (Vilpes corsac), dasht mushugi (Felis libica), bo‘rsiq (Meles meles), shoqol (Canisaureus) singari jonivorlar keng tarqalgan. Tuyoqli hayvonlardan esa yovvoyi cho‘chqa (Sus scrofa) va jayronni (Gazella subgutturosa) uchratish mumkin.
Qushlar
Mazkur qoʻriqxonada yovvoyi qushlardan: Qora qornli Sandgrouse (Pterocles orentalis), Oq qorinli Sandgrouse (Pterocles alchata), Saja (Syrrhaptes paradoxus), goʻzal-tuvaloq (Chlamydotis undulata) yashaydi. Yirtqich qushlarning ham koʻplab turlari mavjud boʻlib, ularning orasida Qizil kitobga kiritilgan turlar ham mavjud. Qoʻriqxona bu mavsumiy koʻchib yurish paytida suv qushlari va yarim suvli qushlarning kontsentratsiyasi joyi hisoblanadi. Koʻp sonli qushlar uyalash uchun ham shu yerda qoladi. Shuni taʼkidlash kerakki, qoʻriqxonada maxsus himoyani talab qiladigan turlar ham mavjud, jumladan: kormorant (Phalacrocorax pygmaeus), pushti pelikan (Pelicanus onocrotalus), jingalak pelikan (P. crispus), Lamellar qatoridanesa: soqov burgut (Cygnus olor), oq ko‘zli o‘rdak (Aythya nyroca), uzun dumli burgut (Haliaeetus Leucoryhus), oq dumli burgut (Haliaeetus albicilla) va qora boshli gull (Larus ichthyaetus) uchraydi. Mazkur turlarning barchasi hozirda yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlar sifatida etirof etiladi.
Konfet
Konfet (lot. confectus — tayyorlangan) — qandolat mahsuloti. Shakar qiyomi asosida turli krrishmada: shokoladli, pomadali, sutli, mevali, yongʻoqli va boshqa xillari bir yoki bir necha K. masalliklaridan tayyorlanadi. Shakl berilgan sirtiga shakar, kakao, yongʻoq, vafli yoki shokolad upasi, hid va taʼm beruvchi moddalar (kakao, vanilin va boshqalar) sepiladi, ichiga esa likyor, sut, asal, yongʻoq, povidlo va boshqa solinadi. K. tayyorlash kuyidagi jarayonlarni: K. massasini tayyorlash, K.ga shakl berish, sirtiga shakar va boshqa sepish, pardozlash, oʻrash va idishlarga joylashni oʻz ichiga oladi. Issiq qiyom massasi qoliplarga quyiladi, sovib qotgach, siqiq havo yoki choʻtka bilan qolipdan tushiriladi. Boʻlash konveyerida shakar va boshqalarga boʻlanib, sovitish kamerasidan oʻtkaziladi va boʻlaklarga ajratiladi. K. tayyorlash turli mashina va mexanizmlar yordamida bajariladi. K. sirt qavatini tayyorlashda pomada, pomada-krem, meva, jele, jele-meva, paralin, sut, likyor, krem va boshqalardan foydalaniladi. Qandolat sanoatida koʻproq pomadali konfetlar (40%) ishlab chiqariladi.
K. tarkibining asosiy qismini shakar (47,3 dan — 86,8%), qolganlarini esa kraxmal patokasi, asal, meva, rezavor mevalar, kakao, yongʻoqlar (funduk, bodom, yer yongʻoq), hayvon va oʻsimlik yogʻlari, sut va tuxum mahsulotlari tashqil qiladi. 100 g konfetning kaloriyasi 1427—2368 kJ atrofida. Yaxshi va pokiza saqlanishi uchun K. qogʻoz yoki zar etiketkaga oʻraladi. Oʻzbekistonda "Oʻzdonmahsulot" davlat-aksiyadorlik korporatsiyasi, "Oʻzoziqovqatsanoat" davlat-aksiyadorlik konserni, "Oʻzbekbirlashuv" uyushmasi tarkibiga kiradigan korxonalarda ishlab chiqariladi (qarang Qandolashchilik sanoati).
Adabiyot
Poʻlat Tursunxoʻjayev.
Waldenburg (Arkansas)
Waldenburg AQShning Arkansas shtatida joylashgan shahardir. Poinsett okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
80 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 200 nafar kishi.
Mulga (Alabama)
Mulga AQShning Alabama shtatida joylashgan shaharchadir. Jefferson okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 1,6 km2. 973 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 608,1 nafar kishi.
NGC 2059
NGC 2059 Mensa yulduz turkumidagi OCL (ochiq klaster) tipli ochiq klasterdir.
Ushbu obyektni John Herschel 1836-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Mamanazar Husanov
Mamanazar Husanov (1943.20.12, Xatirchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1992). buxoro pedagogika institutini tugatgan (1969). 1963-yildan Xatirchi tumanidagi 9-mak-tabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.
Les Combes
Les Combes Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Doubs departamenti Pontarlier tumani tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 17,5 km2. Dengiz sathidan 754 – 1029 m balandlikda joylashgan.
Konukça, (Kastamonu)
Konukça — Turkiyaning Kastamonu viloyati Kastamonu tumanidagi qishloq.
Oued Sabah
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Oued Sabah - Jazoirning shimoli-gʻarbida joylashgan munisipalitetdir.
Edgar Allan Poe
Edgar Allan Poe (Edgar Allan Po (Roye) ; 1809.19.1, Boston — 1849, 7.10, Baltimor) — amerikalik yozuvchi, shoir va adabiy tanqidchi. Amerika romantik yozuvchisi va adabiy tanqidchisi. Simvolizm boshlovchisi. Aktyorlar oilasida tugʻilgan. 1815—20 yillarda Buyuk Britaniyada yashagan. 1825-yil Virginiya universitetiga kirgan, West Point harbiy akademiyasi (1830—33)da oʻqigan. Asosan, fojiali, "dahshatli" ("Qora mushuk", 1943 va boshqalar), fantastik ("Voron va boshqa sheʼrlar", 1845) yoki yumoristik novellalar ("Grotesklar va arabeskalar" toʻplami, 1840) klassigi. Po detektiv adabiyotining asoschilaridan ("Morg koʻchasidagi qotillik", 1841; "Mari Roje siri", 1842; "Tilla qoʻngʻiz", 1843; "Oʻgirlangan maktub", 1845). Uning yetuk lirikasida maxbubasidan judo boʻlgan kishining jafolari mavzui oʻz ifodasini topgan ("Annabel Li", 1849 va boshqalar). Shafqatsizlik, sadizm Po hikoyalarida inson tabiatidagi hayvoniy hislarning tantanasi tarzida talkin etilgan. Po jamiyat xayoti, kishilar tabiati va ruhiyatidagi yemirilish hollarini tasvirlar ekan, hajviy va ijtimoiy-tanqidiy pafosdan ham samarali foydalangan. "Ijod falsafasi" (1845), "Poetik prinsip" (1850) falsafiy asarlari bilan amerika estetikasi rivojiga munosib hissa qoʻshgan. Poning detektiv hikoya janrida orttirgan tajribalari Arthur Conan Doyle, Robert Louis Stevenson, Gilbert Keith Chesterton singari yozuvchilar ijodida anʼana sifatida foydalaniladi; sheʼriy ijodi fransuz va rus simvolistlariga taʼsir koʻrsatgan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Tilla qoʻngʻiz", 1962).
La Chapelle-en-Lafaye
La Chapelle-en-Lafaye Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Loire departamenti Montbrison tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
113 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 12,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 9,2 km2. Dengiz sathidan 917 – 1174 m balandlikda joylashgan.
Sarika
Sarika Thakur — hind aktrisasi va liboslar dizayneri. 2005-yilda u ingliz tilidagi Parzaniya filmi uchun eng yaxshi ayol roli uchun Milliy kino mukofotini qoʻlga kiritdi. U, shuningdek, Hey Ram (2001) filmidagi ishi uchun „Eng yaxshi kostyum dizayni“ uchun Milliy kino mukofoti bilan taqdirlangan.
Yoshlik
Sarika Dehlida marati va rajput millatiga mansub oilada tugʻilgan. Uning otasi Sarika juda yoshligida oilani tashlab ketgan. Shu paytdan boshlab u oilani boqish uchun ishlashga majbur boʻldi. U maktabga bormadi.
Karyera
Sarika kinodagi karerasini 5 yoshida bolalar aktyori sifatida boshlagan, 1960-yillarda hind tilidagi filmlarda oʻgʻil bola Usta Sooraj rolini oʻynagan. Uning yosh bola rolidagi eng mashhur koʻrinishi 1967-yilda Hamraaz musiqiy superhitida boʻlib, u yerda Saarika Vimining ismli qiz rolini oʻynagan. U koʻplab bolalar filmlarida suratga tushgan. Keyinchalik, u Rajshri Productions Geet Gaata Chal bilan ishladi, u bilan koʻplab hind va marathi filmlarida rol oʻynadi.
2000-yilda Sarika Hey Ram filmi uchun eng yaxshi kostyum dizayni uchun Milliy kino mukofotini qoʻlga kiritdi. Uning Parzaniyadagi spektaklida u Hindistondagi 2002-yilgi tartibsizliklar chogʻida farzandidan ayrilgan zardushtiy ayol rolini ijro etdi, rol uchun eng yaxshi ayol roli uchun Milliy kino mukofotiga sazovor boʻldi. Xolid Mohamed Hindustan Times Sarikaning rollari haqida shunday deb yozgan edi: „Sarika ajoyib tarzda vazmin va jonli rol oʻynaydi, bu sizni Parzaniyaga chin yurakdan gʻamxoʻrlik qilishga majbur qiladi“.
Sarika Bheja Fry (2006) filmida Sheetal Thadani filmida Rajat Kapurning rafiqasi rolini oʻynagan. Shuningdek, u Manorama Six Feet Under filmida kichik, ammo muhim rol oʻynagan. Uning soʻnggi filmi Shoebite boʻlib, film suratga olinishi kechiktirilgan, u erda u Amitabh Bachchanga bilan rol oʻynaydi.
Sarika oʻzining televizion debyutini Sony TV telekanalining Yudh filmida oʻtkazdi, unda bosh rolni Amitabh Bachchan oʻynadi.
Aktyorlikdan tashqari, u Raaj Kamal Films International bilan hamkorlikda Kuruthipunal (1995) filmida liboslar dizayneri, ovoz dizayneri va rejissyor yordamchisi sifatida ham ishlagan.
Mukofotlar
thumb| [[Pratibha Patil|Pratibha Devisingh Patil 2005-yil uchun eng yaxshi kino aktrisasi mukofotini Sarika xonimga "Ingliz tilidagi Parzaniya filmidagi roli uchun topshirmoqda, 2007-yil 14-sentabrda Nyu-Dehlida 53-Milliy kino mukofotlari marosimida .]]
Diekhusen-Fahrstedt
Diekhusen-Fahrstedt Germaniyaning Schleswig-Holstein yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Dithmarschen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 7,46 km2. 755 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Diekhusen-Fahrstedtning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Mollerusa
Mollerusa Ispaniyaning Kataloniya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Lleida provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 7,05 km2. Aholisi — 14733 kishi (2010).
Qizil-Qoʻshchi
Qizil-Qoʻshchi (Кызыл-Кошчу) — Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Qorasuv tumaniga qarashli qishloq. Joʻsh ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 1 957 kishi.
Janaauil (Tarbagatay tumani)
Janauyl (Жаңаауыл)— Qozogʻistonning Sharqiy Qozogʻiston viloyati Tarbagatay tumaniga qarasli qishloq. Janaul qishloq okrugining maʼmuriy markazi. KATO kodi— 635839100.
Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 1554 kishi (788 nafar erkak va 766 nafar ayol) edi. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 1017 kishi (525 nafar erkak va 492 nafar ayol) yashagan.