Xususiy_va_ommaviy_huquq
Oʻzbekiston qonunchiligi boʻyicha xususiy va ommaviy huquq
Ommaviy va davlat manfaatlari muhofaza qilishga qaratilgan huquq sohasi boʻlgan — ommaviy huquqqa Oʻzbekiston qonunchiligidan misol sifatida MJtK 54-moddasi "Karantinli va inson uchun xavfli bo‘lgan boshqa yuqumli kasalliklar paydo bo‘lishi hamda tarqalishi sharoitida vakolatli organning maxsus talablariga zid ravishda jamoat joylarida niqobsiz bo‘lish — bazaviy hisoblash miqdorining besh baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo‘ladi". Ushbu moddada ommaviy huquqning jamiyatni boshqarish, aholini ijtimoiy himoya qilish, shuningdek, fuqarolarning hayoti, sogʻligʻini himoya qilishga xizmat qilish kabi xususiyatlari aks etgan. Fuqarolik kodeksining 364-moddasi xususiy huquqqa misol boʻla oladi: „Agar taraflar oʻrtasida shartnomaning barcha muhim shartlari yuzasidan shunday hollarda talab qilinadigan shaklda kelishuvga erishilgan boʻlsa, shartnoma tuzilgan hisoblanadi“. Endi biz bu moddani huquqiy jihatdan tahlil qiladigan boʻlsak, bunda ommaviy huquq kabi jamiyat manfaati emas, alohida shaxslar manfaatlari eʼtirof etilgan boʻlib, huquq va majburiyatlar ham ular tomonidan belgilanadi, oʻzgartirilib, bekor qilinishi mumkin. Shuningdek biz yana xususiy huquqqa Oila kodeksining 19-moddasini, yaʼni oilada er va xotinning teng huquqliligini; Mehnat kodeksining 35-moddasini , yaʼni taraflarning jamoa shartnomasini tuzish zarurligi kabi moddalarni; Ommaviy huquqqa esa Jinoyat kodeksining 157-moddasini , yaʼni davlatga xoinlik qilish — oʻn yildan yigirma yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanish haqidagi moddalarni misol keltirish mumkin. Umumiy olganda ommaviy huquqda bir tarafda davlat boʻladi va boshqarish kuchiga ega boʻladi, xususiy huquqda esa davlat qatnashmaydi. Davlat siyosiy va shaxsiy manfaatlarni qondirish va himoya qilish uchun ishlab chiqilgan institutdir hisoblanganda, ommaviy huquqning faoliyat sohasi xususiy huquqqa nisbatan ustun boʻlmasligi kerak, chunki fuqarolik jamiyatida davlat hokimiyati uning institutlaridan biridir. Davlat tashkilotlari faoliyati, fuqarolar va davlat tashkilotlari oʻrtasidagi munosabatlar, davlat organlarining oʻzlari oʻrtasidagi munosabatlar ommaviy huquq sohasida nomayon boʻladi. Ommaviy huquq — bu davlatning ommaviy huquq sohasidagi faoliyatini (davlat qonuni, maʼmuriy huquq, jinoyat huquqi, sud va sud protsesslari) tartibga soluvchi huquqiy normalar va munosabatlardir, yaʼni davlat manfaatlari ifodalangan munosabatlar. Ommaviy huquq munosabatlarni gorizontal emas, vertikal ravishda tartibga soladi, yaʼni boʻysunish munosabatlari ustun boʻladi. Ommaviy huquqning asosiy vazifasi davlat tomonidan chiqarilgan umummajburiy normalar orqali jamiyatni bir xil tartibga solishdir. Garchi ommaviy huquq davlat va uning hokimiyat faoliyati bilan bevosita bogʻliq boʻlsa-da, shu bilan birga, u shaxsning asosiy huquqlari va erkinliklarini, ularni himoya qilishni, shuningdek hokimiyat oʻzboshimchaliklarni cheklaydigan tamoyillarni ifoda etadi. Genetika nuqtayi nazaridan ommaviy huquqning ildizlari, xuddi xususiy huquq singari, ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirishda yotadi. Jamiyat barqarorligi va uning hayotiy faoliyati, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy sohalar institutlarining faoliyati xususiy huquqni amalga oshirish uchun oʻziga xos shart va kafolat boʻlib xizmat qiladi.