cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
731-boʻlinma
Mahbuslar va qurbonlar
AS Uellsga koʻra, qurbonlarning aksariyati xitoyliklar edi, kamroq foizi rus, moʻgʻul va koreyslar edi. Ular, shuningdek, Evropa, Amerika, Hindiston, Avstraliya va Yangi Zelandiyalik harbiy asirlarni ham oʻz ichiga olgan boʻlishi mumkin. 731-boʻlinmada ishlagan, Yokusan Sonendan nomi bilan ham tanilgan Yaponiya yoshlar korporatsiyasi aʼzolaridan biri aytishicha tajribalarda nafaqat xitoyliklar, ruslar va koreyslar, balki amerikaliklar, britaniyaliklar va fransuzlar ham bõlgan. Sheldon Xarris qurbonlar odatda siyosiy dissidentlar, kommunistik tarafdorlar, oddiy jinoyatchilar, qashshoq fuqarolar va aqliy nogironlar ekanligini takidlaydi. Muallif Seyichi Morimuraning hisob-kitoblariga koʻra, Pingfang lagerida halok boʻlgan qurbonlarning deyarli 70% xitoyliklar (jumladan, harbiy va tinch aholi), qurbonlarning 30% ga yaqini esa ruslardir.
731-bõlinmaga tarkibiga kirmagan Mukden lagerida (Amerika, Britaniya, Avstraliya va Yangi Zelandiya askarlari saqlanadigan) harbiy asir sifatida qamoqqa olingan, Qirollik armiyasining qurol-yaroqli korpusi mayori Robert Piti (1903-1989) ittifoqchilar katta ofitseri edi. U asirlikda boʻlganida maxfiy kundalik yuritadi. U 1981 yilda Imperator urush muzeyida intervyu olingan va audio yozuv lentalari IWM arxivida saqlanadi. Piti shunday deydi: „Bu joy Menga Dantening doʻzaxini eslatdi — bu erga kirganlarning hammasi umidi sõnadi.. . . .“ Uning kundaligida profilaktik emlashlar sifatida yashiringan yuqumli kasalliklarning muntazam inʼektsiyalari qayd etilgan. Uning 1943 yil 30 yanvardagi yozuvida shunday deyilgan: „Hamma 5 sm³ Tifo-paratif A ga emlandi“ 1943-yil 23-fevraldagi yozuvda: „142 oʻlik uchun dafn marosimi. 5 kun ichida 186 kishi vafot etdi, barchasi amerikaliklar“. thumb| 731-boʻlinm aʼzosi tomonidan qilingan qamoqxona kameralarining eskizi. Sakkiz burchakli eskiz bosim kamerasini ifodalaydi. 731-bõlinmaga kirganlarning hech biri tirik chiqmadi. Mahkumlar odatda tunda 731-boʻlinmaga ventilyatsiya teshigi boʻlgan, lekin derazalari boʻlmagan qora rangga boʻyalgan avtomashinalarda olib kelingan. Mashina asosiy darvoza oldida toʻxtab, haydovchilardan biri qoʻriqxonaga borib, qoʻriqchiga xabar berardi. Keyin oʻsha qoʻriqchi qamoqxonadagi „Maxsus guruh“ga qoʻngʻiroq qilardi (Shiro Ishiining akasi ushbu maxsus guruhni boshqargan). Keyin mahbuslar markaziy binoning ostidan qazilgan yashirin tunnel orqali ichki qamoqxonalarga olib ketilar edi. Turmalardan birida ayollar va bolalar (8-bino), ikkinchisida esa erkaklar (7-bino) joylashgan. Ichki qamoqxonada texnik xodimlar mahbuslardan qon va axlat namunalarini olishardi, buyraklar faoliyatini tekshirishardi va boshqa jismoniy maʼlumotlarni toʻplashardi. Sogʻlom va tajriba uchun yaroqli deb topilgan mahbuslar ismlarini yoʻqotardilar va ularga to õlgunlariga qadar uch xonali raqam berilardi. Qachonki mahbuslar oʻzlari oʻtkazgan tajribalardan soʻng vafot etgan boʻlsa, 1-boʻlim kotibi ularning raqamlarini indeks kartasidan õchirib, qamoqxonaga yangi kelganlarga berish uchun oʻlgan mahbusning raqamini olib ketardi.
Qamoqxona kameralari poli yogʻochdan edi va har birida choʻkkalab õtiriladigan hojatxona bor edi. Kameralarning tashqi devorlari va qamoqxonaning tashqi devorlari oʻrtasida boʻsh joy mavjud boʻlib, soqchilar kameralar orqasida yurishlari mumkin edi. Har bir kameraning eshigida kichik deraza bor edi. Kvantung armiyasi shtab-kvartirasining kadrlar boʻlimi boshligʻi Tamura Tadashi guvohlik berishicha, unga qamoqxonaning ichki qismini koʻrsatishganda, u kameralarga qaragan va zanjirband qilingan tirik odamlarni koʻrgan, baʼzilari aylanib yurgan, boshqalari esa juda kasal va yordamsiz holat yalangʻoch holda polda yotgan edilar. 731-yoshlar korpusining sobiq aʼzosi Yoshio Shinozuka guvohlik berishicha, qamoqxona eshiklaridagi derazalar shunchalik kichkina ediki, ular orqali ichkarini koʻrish qiyin edi Ichki qamoqxona temir eshiklari chõyandan bõlgan, toʻlaqonli himoyalangan bino edi. Hech kim maxsus ruxsatnomasiz va fotosuratli guvohnomasiz u yerga kira olmas edi. Kirish/chiqish vaqtlari esa qayd etilib borilgan. Ushbu ichki qamoqxonaning ikki binosida „maxsus guruh“ ishlagan. Bu jamoa oq kombinezon, armiya qalpoqlari, rezina etiklar kiygan va yon tomonlariga toʻpponcha bogʻlangan edi.
Maxsus guruhning sobiq aʼzosi (ismini oshkor qilmaslikni talab qilgan) 1995 yilda boʻlinmada oʻtkazgan birinchi vivizionini haqida shunday eslaydi: He didnt Boshqa manbalar shuni koʻrsatadiki, boʻlinmada jarrohlar har qanday qichqiriq ovozini bostirish uchun vivisektsiyani boshlashdan oldin mahbuslarning ogʻziga latta (yoki tibbiy doka) tiqib qoʻyishi odatiy hol edi.
Qamoqxona yuqori darajada himoyalangan bino maqomiga ega boʻlishiga qaramay, kamida bir marta muvaffaqiyatsiz qochishga urinish sodir boʻlgan. Kapral Kikuchi Norimitsuning soʻzlariga koʻra, unga boshqa boʻlinma aʼzosiga mahbus „qarshilik koʻrsatgan va eksperimentatorni eshik tutqichi bilan urgan“, keyin esa „kameradan sakrab chiqib, koridor boʻylab yugurib ketgan, kalitlarni tortib olgan va temir eshiklarni va baʼzi kamrralarni ochgan“ deb aytgan. Baʼzi mahbuslar qochib chiqishga muvaffaq boʻlishdi, ammo bular faqat jasurlar edi. Bu jasurlar otib tashlandi". Seichi Morimura oʻzining „Iblisning bayrami“ kitobida bu qochishga urinish haqida batafsilroq maʼlumot beradi. Ikki rossiyalik erkak mahbus qoʻllari kishanlangan kamerada edi, ulardan biri oʻzini kasaldek koʻrsatib, polda yotardi. Bu noodatiy holat deb hisoblagan xodimning eʼtiborini tortdi. Bu xodim kameraga kirishga qaror qildi. Yerda yotgan rus birdan oʻrnidan irgʻib, qorovulni yiqitdi. Ikki rus qoʻl kishanlarini yechib, kalitlarni olib, baqirib boshqa kameralarni ochishdi. Ayrim mahbuslar, jumladan, ruslar va xitoylar ham koridorlarda dovdirab yurib, baqirishda davom etishdi. Bir rus 731-boʻlinma aʼzolariga baqirib, tajriba ob’ekti sifatida foydalanishdan koʻra otib tashlashni talab qildi. Bu rus otib oʻldirilgan. Ushbu qochishga urinishning guvohi boʻlgan xodimlardan biri shunday deb eslaydi: "Biz hammamiz maʼnaviy jihatdan erkinlik va qurolsiz „marutalar“ oldida adashib qoldik. Oʻshanda biz qalbimizda adolat biz tomonda emasligini anglagan edik" Afsuski, 731-bõlinma mahbuslari uchun qochishning iloji yoʻq edi. Agar ular toʻrtburchakdan qochib qutulishga muvaffaq boʻlishsa ham (oʻzi xodimlar bilan toʻla mustahkam bino), ular majmuani butun perimetri bõylab oʻrab turgan 3 metr balandlikdagi gʻisht devoridan oʻtishlari kerak edi, keyin esa elektrlashtirilgan sim bilan toʻldirilgan quruq xandaqdan oʻtishlari kerak edi. (bõlinmaning aerofotosuratlarida koʻrish mumkin).
Bõlinmaning mashxur aʼzolari
thumb| Shiro Ishii, 731-bõlinmasi komandiri thumb| Ryoichi Naito thumb| Yoshimura Xisato 2018-yil aprel oyida Yaponiya Milliy arxivi Shiga tibbiyot fanlari universiteti professori Katsuo Nishiyamaga 731-boʻlinmaning 3607 aʼzosining deyarli toʻliq roʻyxatini oshkor qildi. Xabar qilinishicha, Nishiyama boʻlinma haqida keng õrganilishi uchun roʻyxatni onlayn nashr qilmoqchi. Ilgari eʼlon qilingan aʼzolarga quyidagilar kiradi:
Xabarovskdagi urush jinoyati boʻyicha sud jarayonlarida rasman sudlangan va hukm qilingan oʻn ikki aʼzosi ham bor edi.
Hech qachon ayblanmagan boshqa gumon qilingan yapon urush jinoyatchilari orasida urushdan keyingi uchta bosh vazirlar bor: Hatoyama Ichiro (1954-1956), Ikeda Hayato (1960-1964) va Kishi Nobusuke (1957).
Divizionlar
731-bõlinma sakkizta divizionga boʻlingan:
Obyektlar
thumb| Harbin bioqurol zavodi. Tashrif buyuruvchilar uchun ochiq thumb| Bugun saytda maʼlumot belgisi 731-boʻlimada qoʻmondonligi ostida boshqa boʻlinmalar ham mavjud edi. Yaponiyaning biologik qurol dasturlari homiyligida yana bir qancha boʻlinmalar ham mavjud bõlgan Aksariyat yoki barcha boʻlinmalarda filiallar mavjud boʻlib, ular koʻpincha „bõlinmalar“ deb ham atalardi. 731-bõlinma Harbin kompleksining oʻziga tegishli boʻlishi mumkin yoki u tashkilot va uning boʻlimlari, boʻlinmalari va ularning filiallariga tegishli boʻlishi ham mumkin.
731-bõlinma majmuasi 6 km² maydonni egallagan va 150 dan ortiq binolardan iborat edi. Ob’ektlarning mustahkamligi ularni bombardimon qilish orqali yoʻq qilishni qiyinlashtirardi. Kompleksda turli zavodlar mavjud edi. Unda burgalar yetishtirish uchun 4500 ga yaqin konteyner, turli xil kimyoviy moddalar ishlab chiqarish uchun oltita qozon va biologik vositalar ishlab chiqarish uchun 1800 ga yaqin konteyner bor edi. Bir necha kun ichida taxminan 30 kg bubonli vabo bakteriyasi ishlab chiqarilishi mumkin edi.
731-bõlinmaga tutash (filial) obyektlarining baʼzilari hali ham Xitoyning turli sanoat kompaniyalari tomonidan foydalanilmoqda. Bir qismi saqlanib qolgan va Urush jinoyatlari muzeyi ga aylantirilgan hamda tashrif buyuruvchilar uchun ochiq.
Filiallar
731-Boʻlimi Linkou (162-filial), Mudanjiang, Hailin (643-filial), Sunwu (673-filial), toán va Hailar (543-filial) filiallariga ega edi.
Tokyo
731-boʻlinmaga tegishli tibbiyot maktabi va tadqiqot muassasasi Ikkinchi jahon urushi paytida Tokioning Shinjuku tumanida ishlagan. 2006 yilda urush paytida maktabda ishlagan hamshira Toyo Ishii 1945 yilda Yaponiya taslim boʻlganidan koʻp oʻtmay, maktab hududida jasadlar va jasadlarning boʻlaklarini koʻmishda yordam berganini aytadi. Bunga javoban 2011-yil fevral oyida Sogʻliqni saqlash vazirligi ushbu joyni qazishni boshladi.
Tokio sudlari 2002 yilda 731-boʻlinma biologik urush tadqiqotlarida qatnashganligini tan olgan boʻlsa-da Yaponiya hukumati tajriba oʻtkazilgan odamlarga nisbatan sodir etilgan vahshiylikni rasman tan olmadi va Xitoy hukumatining armiya tibbiyot maktabi yaqinida topilgan inson qoldiqlarini (jumladan, bosh suyagi va tana suyaklarni) aniqlash uchun DNK namunalari bõyicha soʻrovini rad etdi.
1945 yilda Tokiodagi Kyushu imperatorlik universitetida, urib tushirilgan B-29 samolyotidagi AQSh harbiy asirlari ustida halokatli tibbiy tajribalar oʻtkazilgan edi.
Taslim boʻlish va immunitet
Operatsiyalar va tajribalar urush oxirigacha davom etadi. Ishii 1944 yil may oyidan beri Tinch okeani urushida biologik qurollardan foydalanishni xohlagan, ammo uning urinishlari bir necha bor rad etilgan.
Dalillarni yoʻq qilish
1945 yil avgust oyida Qizil Armiya kelishi bilan boʻlinma oʻz ishini shoshilinch ravishda yõq qilishga majbur boʻldi. Tokiodagi vazirliklar barcha dalillar va ayblovchi materiallarni, shu jumladan Pingfangdagilarni yoʻq qilishni buyurdilar. Potensial guvohlar, masalan, qolgan 300 nafar mahbuslar gaz yoki zahar bilan zaharlangan, 600 nafar xitoylik va manjuriya ishchilari esa otib tashlangan. Ishii guruhning har bir aʼzosiga gʻoyib boʻlishni va „bu sirni õzi bilan qabrga olib ketishni“ buyuradi. Qolgan xodimlar qoʻlga olingan taqdirda õz joniga qasd qilish uchun kaliy siyanid flakonlari chiqarildi.
Ishii urushning soʻnggi kunlarida oʻz faoliyatining dalillarini yoʻq qilish uchun majmuani portlatib yuboradi, ammo majmua mustaxkam bõlganligi uchun ham uning kõp qismi saqlanib qolgan. thumb| 1945 yilda vayron qilingan 731-bõlinma binosining fotosurati
Amerika immuniteti taqdim etishi.
1945 yilda taslim boʻlganidan keyin Yaponiyadagi shaxslar orasida 1945 yil sentyabr oyida Amerikaning Sturgess kemasi orqali Yokogamaga kelgan podpolkovnik Myurrey Sanders ham bor edi. Sanders juda hurmatga sazovor mikrobiolog va Amerikaning biologik qurollar boʻyicha harbiy markazining aʼzosi edi. Sandersning vazifasi Yaponiyaning biologik urush faolligini tekshirish edi. Yaponiyaga kelganida u 731-qism nima ekanligini bilmas edi. Sanders oxir-oqibat yaponlarga sovetlarni rasmga olib kirish bilan tahdid qilguniga qadar, amerikaliklar bilan biologik urush haqida juda kam maʼlumot berilar edi. Yaponlar sovet huquqiy tizimi ostida jinoiy javobgarlikka tortilmaslikni xohlashdi, shuning uchun ertasi kuni ertalab u tahdid qilganidan keyin Sanders Yaponiyaning biologik urushdagi ishtiroki tasvirlangan qoʻlyozmani oldi. Sanders bu maʼlumotni Ittifoqchilar bosib olgan davrda Yaponiyani qayta qurish uchun mas’ul boʻlgan Ittifoq kuchlarining Oliy qoʻmondoni boʻlgan general Duglas MakArturga olib bordi. MakArtur yaponiyalik maʼlumot beruvchilar bilan kelishuvga erishdi: U 731-boʻlim shifokorlariga, shu jumladan ularning rahbariga yashirincha immunitet berdi, evaziga urush davridagi boshqa ittifoqchilarga emas, balki Amerikaga biologik urush boʻyicha tadqiqotlari va insoniy tajriba maʼlumotlari bilan taʼminlash evaziga. . Amerika ishgʻol maʼmurlari sobiq boʻlinma aʼzolarining faoliyatini, jumladan, ularning xatlarini oʻqish va tsenzura qilishni nazorat qildi. Amerikaliklar tadqiqot maʼlumotlarini qimmatli deb hisoblashdi va boshqa davlatlar, xususan, Sovet Ittifoqi biologik qurollar boʻyicha maʼlumotlarga ega boʻlishini xohlamadilar.
Tokiodagi urush jinoyatlari tribunali yaponiyaliklarning xitoylik fuqarolar ustidan „zaharli zardoblar“ bilan tajribalari haqida faqat bitta maʼlumotni eshitgan. Bu 1946 yil avgust oyida boʻlib oʻtgan va Xitoy prokurorining yordamchisi Devid Satton tomonidan qoʻzgʻatilgan. Yaponiyalik advokatning taʼkidlashicha, daʼvo noaniq va tasdiqlanmagan va tribunal prezidenti ser Uilyam Uebb tomonidan dalil yoʻqligi sababli rad etilgan. Mavzuni Sutton koʻproq taʼqib qilmadi, ehtimol u 731-boʻlim faoliyatidan bexabar edi. Uning sudda unga murojaat qilishi tasodifiy boʻlgan deb ishoniladi.
Alohida sovet sudlari
Tokiodagi sud jarayonlarida bu masala boʻyicha ommaviy ravishda sukut saqlagan boʻlsa-da, Sovet Ittifoqi bu ishni davom ettirdi va Xabarovsk urushida 731-boʻlinma va unga qarashli Nankindagi 1644-sonli biologik urush qamoqxonalari va Changchundagi 100-boʻlimning oʻn ikki oliy harbiy rahbarlari va olimlarini jinoiy javobgarlikka tortdi. Jinoyat sudlari. Urush jinoyatlari, shu jumladan mikrob urushi uchun javobgarlikka tortilganlar qatoriga Manchuriyani bosib olgan million kishilik Kvantun armiyasining bosh qoʻmondoni general Otozo Yamada ham kiritilgan.
1949 yil dekabr oyida Xabarovskda qoʻlga olingan yapon jinoyatchilari ustidan sud boʻlib oʻtdi. Sud jarayonining uzun qisman stenogrammasi kelasi yili Moskvadagi chet tillardagi nashriyot, jumladan, ingliz tilidagi nashri tomonidan turli tillarda chop etildi. Xabarovsk sudining bosh prokurori Nyurnberg sudida sovet prokurorlaridan biri boʻlgan Lev Smirnov edi. 731-boʻlimda tajriba oʻtkazgan yapon shifokorlari va armiya qoʻmondonlari Xabarovsk sudi tomonidan Sibir mehnat lagerida ikki yildan 25 yilgacha boʻlgan muddatga hukm qilindi. Qoʻshma Shtatlar sud jarayonlarini tan olishdan bosh tortdi va ularni kommunistik propaganda sifatida baholadi. Yaponiyalik jinoyatchilarga nisbatan chiqarilgan hukmlar sovet meʼyorlari boʻyicha gʻayrioddiy darajada yumshoq edi va sudlanuvchilarning biridan boshqasi 1950-yillarda Yaponiyaga qaytib keldi (qolgan mahbus kamerada oʻz joniga qasd qilgan). Propaganda ayblovlari bilan bir qatorda, AQSh sud jarayonlari bir necha yuz ming yapon harbiy asirlariga nisbatan Sovetlarning muomalasidan chalgʻitish vazifasini oʻtashini ham taʼkidladi; Shu bilan birga, SSSR Qoʻshma Shtatlar Yaponiyaning insoniy tajribalari haqida maʼlumot evaziga diplomatik yumshoqlik berganini taʼkidladi. AQSh va SSSRning ayblovlari toʻgʻri edi va yaponiyaliklar Sovetlarga oʻzlarining biologik eksperimentlari toʻgʻrisida sudga nisbatan yumshoqlik uchun maʼlumot berishgan deb ishoniladi. Buni Sovet Ittifoqining Manchuriyadagi 731-boʻlimdan olingan hujjatlardan foydalangan holda Sverdlovskda biologik qurollar inshootini qurishi tasdiqlaydi.
Qoʻshma Shtatlar ishgʻoli ostida rasmiy sukunat
Yuqorida aytib oʻtilganidek, Amerika ishgʻoli ostida 731-boʻlinma va boshqa eksperimental boʻlinmalar aʼzolariga ozodlikka chiqishga ruxsat berildi. 1947 yil 6 mayda Duglas MakArtur Ittifoqchi kuchlarning Oliy qoʻmondoni sifatida Vashingtonga shunday deb yozdi: "Qoʻshimcha maʼlumotlar, ehtimol Ishiining baʼzi bayonotlari, ehtimol, maʼlumotlar razvedka kanallarida saqlanishi va saqlanmasligi haqida yaponlarga xabar berish orqali olinishi mumkin. „harbiy jinoyatlar“ dalili sifatida foydalanish mumkin.
1644-boʻlimning bitiruvchisi Masami Kitaoka 1947 yildan 1956 yilgacha Yaponiya Milliy Sogʻliqni saqlash fanlari institutida ishlagan vaqtida istamagan yapon mavzularida tajribalar oʻtkazishni davom ettirdi. U mahbuslarni rikketsiya bilan kasallangan va ruhiy salomatlik bilan kasallangan bemorlarni tif bilan yuqtirgan. Shiro Ishii, boʻlim boshligʻi sifatida, AQShga insoniy eksperimental tadqiqot materiallarini taqdim etgani uchun AQSh ishgʻol hokimiyati tomonidan urush jinoyatlariga qarshi immunitetga ega boʻldi. 1948 yildan 1958 yilgacha hujjatlarning 5% dan kamrogʻi mikrofilmga oʻtkazildi va Yaponiyaga joʻnatilishidan oldin AQSh Milliy arxivida saqlangan.
Yapon OAVlarida yoritilishi va muhokamasi
731-qism faoliyati haqidagi yapon munozaralari 1950-yillarda, Amerikaning Yaponiyani bosib olishi tugaganidan keyin boshlangan. 1952 yilda Nagoya shahar pediatriya kasalxonasida oʻtkazilgan, bir kishining oʻlimiga sabab boʻlgan Keyinchalik oʻsha oʻn yil ichida jurnalistlar hukumat tomonidan Sadamichi Xirasavaga tegishli qotilliklar aslida 731-boʻlim aʼzolari tomonidan amalga oshirilgan deb gumon qilishdi. 1958 yilda yapon yozuvchisi Shūsaku Endo "Dengiz va zahar " kitobini nashr etdi, bu haqiqiy voqeaga asoslangan deb taxmin qilinadi.
Muallif Seyichi Morimura 1981-yilda „Iblisning ochkoʻzligi“ („Iblisning ochkoʻzligi“)ni, 1983-yilda "Iblisning ochkoʻzligi: davomi"ni nashr etdi. Ushbu kitoblar 731-qismning „haqiqiy“ operatsiyalarini ochib berish uchun moʻljallangan edi, ammo birlikka aloqasi boʻlmagan fotosuratlar notoʻgʻri berilgan, bu ularning toʻgʻriligiga shubha tugʻdirgan.
Keskin, Gölpazarı
Keskin Turkiyaning Bilejik viloyatining Gölpazarı tumaniga qarashli qishloq. Qishloqda 2010-yilda 61 nafar aholi istiqomat qiladi.
731-boʻlinma
Yapon OAVlarida yoritilishi va muhokamasi
Shuningdek, 1981 yilda Xitoyda Ken Yuasa tomonidan inson hayotining birinchi toʻgʻridan-toʻgʻri guvohligi paydo boʻldi. Oʻshandan beri yapon tilida yana koʻplab chuqur guvohliklar paydo boʻldi. 2001-yilda suratga olingan " Yapon iblislari " hujjatli filmi asosan Xitoy tomonidan asirga olingan va keyinchalik ozod qilingan 731-boʻlimning 14 nafar aʼzosi bilan suhbatlardan iborat edi.
Yaponiya hukumatining rasmiy javobi
731-boʻlim alohida muammoni keltirib chiqaradi, chunki Amerika Qoʻshma Shtatlari ommaviy ravishda qoralagan natsistlarning insoniy eksperimentidan farqli oʻlaroq, 731-boʻlinmaning faoliyati keng jamoatchilikka faqat sobiq boʻlinma aʼzolarining guvohliklaridan maʼlum va guvohlikdan tovon toʻlash uchun foydalanish mumkin emas. Bu yerga.
Yapon tarixi darsliklarida odatda 731-qismga havolalar mavjud, ammo bu tamoyilga muvofiq ayblovlar haqida batafsil maʼlumot berilmaydi. Saburo Ienaganing " Yaponiyaning yangi tarixi " asarida zobitlarning guvohliklari asosida batafsil tavsif berilgan. Taʼlim vazirligi guvohlik etarli emasligi sababli, davlat maktablarida oʻqitilishidan oldin uning darsligidan ushbu parchani olib tashlashga harakat qildi. Yaponiya Oliy sudi 1997 yilda koʻrsatuv haqiqatan ham etarli ekanligini va uni olib tashlashni talab qilish soʻz erkinligining noqonuniy buzilishi deb qaror qildi.
1997 yilda xalqaro huquqshunos Kōnen Tsuchiya bir topshirilgan sinf harakat professor Makoto Ueda tomonidan topshirilgan dalillar yordamida Unit 731 harakatlari uchun tovon talab, Yaponiya hukumatiga qarshi daʼvo Rikkyo universiteti. Yaponiyaning barcha sud darajalari daʼvoni asossiz deb topdi. Inson tajribasi mavjudligi toʻgʻrisida hech qanday fakt aniqlanmagan, ammo sud qaroriga koʻra, reparatsiyalar milliy sud ishlari bilan emas, balki xalqaro shartnomalar bilan belgilanadi.
2002 yil avgust oyida Tokio okrug sudi birinchi marta Yaponiya biologik urush olib borganligi haqida qaror chiqardi. Raislik qiluvchi sudya Koji Ivata 731-boʻlinma Yaponiya Imperator armiyasi shtab-kvartirasi buyrugʻiga binoan 1940-1942 yillar oraligʻida xitoylik tinch aholiga bakteriologik qurol qoʻllagan, Quzhou, Ningbo va Changde shaharlarida vabo va tif kabi kasalliklarni tarqatgan. Biroq, u jabrlanuvchilarning tovon toʻlash haqidagi daʼvolarini, ular allaqachon xalqaro tinchlik shartnomalari bilan hal qilingan, deb rad etdi.
2003 yil oktyabr oyida Yaponiya Vakillar palatasi aʼzosi soʻrov yubordi. Bosh vazir Junichiro Koidzumi Yaponiya hukumati 731-boʻlim bilan bogʻliq hech qanday yozuvga ega emasligini aytdi, ammo hukumat masalaning jiddiyligini tan oldi va kelajakda mavjud boʻlgan barcha yozuvlarni eʼlon qiladi. 2018-yil aprel oyida Yaponiya Milliy arxivi Shiga tibbiyot fanlari universiteti professori Katsuo Nishiyama soʻroviga javoban 731-boʻlimning 3607 nafar aʼzosining ismlarini eʼlon qildi.
Filmlar
731-qismning vahshiyliklari haqida bir necha filmlar suratga olingan.
Mansur Maqsudiy
Mansur Maqsudiy Abdurouf oʻgʻli — yirik ishbilarmon, Oʻzbekistonning birinchi prezidentining qizi Gulnora Karimovaning turmush oʻrtogʻi (sobiq).
Biografiyasi
Mansur Maqsudiy Afgʻonistonning Oʻzbeklar zich yashaydigan Andxoʻy shahrida 1966-yili ishbilarmonlar oilasida tugʻilgan. Millati Oʻzbek. Mansur Harvard universitetini bitirgan. 1991-yili Toshkentda Gulnora Karimova bilan tanishgan va turmush qurishgan. 2003-yilda ajrashgan. Ikkita farzandi bor. Mansur Maqsudiy hozirda AQShda yashaydi.
Nedlitz (Fläming)
Nedlitz  Germaniyaning Saksoniya-Anhalt yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Maydoni — 33,20 km2. 670 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Hududi
Nedlitzning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
James Silas
James Edward Silas (1949-yil 11-fevralda tugʻilgan) - nafaqadagi amerikalik professional basketbolchi, himoyachi pozitsiyasida oʻynagan. Luiziana shtatining Tallula shahrida tugʻilgan Silas faoliyatining koʻp qismini ABA / NBAning Dallas Chaparrals / San Antonio Spurs jamoalarida oʻtkazgan. Uning taxalluslari orasida "Ilon", "Kechikkan kapitan" va "Marhum janob Silas" mavjud boʻlib, oxirgi ikkitasi Silas oʻyinlarda eng yaxshi oʻyinini koʻrsatganiga ishora qiladi.
Kollej
Silas Texasning Nacogdoches shahridagi Stiven F. Ostin shtat universitetida kollej basketboli oʻynadi. Oʻzining katta yilida Silas Stiven F. Ostin Lumberjacksni 29-1 rekordiga olib keldi: har bir o'yin uchun o'rtacha 30,7 ball. Silas, shuningdek, kollejdagi karerasida ikki marta NAIA All-American nomini oldi.
Professional
Silas 1972-yilgi NBA loyihasining beshinchi bosqichida Xyuston Rokets tomonidan tuzilgan edi. Biroq, u 1972—1973 mavsumi boshlanishidan oldin Rakets tomonidan voz kechildi. Oʻsha paytda Amerika Basketbol Assotsiatsiyasining (ABA) Dallas Chaparrals jamoasiga ustozlik qilgan Bab Makkarti Silasga imkoniyat berishga qaror qildi va Silas 1972-yilning noyabrida Chaparrals bilan shartnoma imzoladi. Silas oʻzining munosibligini isbotlaydi va mavsum oxirida u ABA All-Rookie jamoasiga tayinlandi.
1972—1973-yilgi mavsumdan soʻng Chaparrals sotildi va San-Antonioga koʻchib oʻtdi va San Antonio Spursga aylandi. Silas 1975 va 1976-yillarda ABA All-Star jamoasiga, shuningdek 1975-yilda All-ABA 2-jamoasiga va 1976-yilda All-ABA 1-jamoasiga tayinlangan. Silasning eng yaxshi yil statistikasi 1976-yil boʻlib, u oʻrtacha 23,8 ochko, 5,4 assist va 4,0 ribaund toʻplagan edi. Har bir oʻyindagi ochkolar va uzatmalar uning faoliyatidagi eng yuqori koʻrsatkich boʻlardi.
1981-yilgi mavsumdan soʻng Silas " Klivlend Kavalers"ga va Rich Yonakurga huquqlar bilan almashtirildi va u erda nafaqaga chiqishdan oldin bir yil oʻynadi.
Silas butun faoliyati davomida erkin toʻp tepish boʻyicha ajoyib oʻyinchi boʻlgan, olti alohida mavsumda erkin toʻp tashlash boʻyicha birinchi oʻntalikka kirgan va karerasini 85,5% bilan yakunlagan.
1984-yil 28-fevralda Silasning №13-raqami San-Antonio Spurs tomonidan nafaqaga chiqqan birinchi raqam boʻldi va u hozirda franchayzingdan bu sharafga sazovor boʻlgan oʻnta oʻyinchidan biridir.
Árchez
Árchez Ispaniyaning Andalusiya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Málaga provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 5 km2. Aholisi — 446 kishi (2010).
Suleyman (Ozarbayjon)
Suleyman (shuningdek, Kochevka Suleyman) Ozarbayjonning Absheron tumanidagi qishloq.
Diyala muhofazoti
Diyala muhofazoti (arab.محافظة ديالى Muḥāfaẓat Diyālā) yoki Diyala viloyati — Iroqning markaziy-sharqiy qismidagi muhofazot.
Geografiyasi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/%D8%B5%D9%88%D8%B1_%D9%85%D9%86_%D8%B4%D9%81%D8%AA%D8%A9.jpg/220px-%D8%B5%D9%88%D8%B1_%D9%85%D9%86_%D8%B4%D9%81%D8%AA%D8%A9.jpg|thumb| Diyala daryosi Diyala gubernatorligi Bagʻdodning shimoli-sharqida Eron chegarasigacha choʻzilgan. Markazi — Baquba shahri. U 17685 kvadrat kilometr maydonni egallaydi (6828 kv mi).
Viloyatning katta qismi Dajlaning asosiy irmogʻi boʻlgan Diyala daryosi tomonidan sugʻoriladi. Ikkita asosiy suv manbasiga yaqin boʻlganligi sababli, Diyalaning asosiy tarmogʻi qishloq xoʻjaligi boʻlib, asosan yirik toʻqaylarda yetishtiriladigan xurmo hisoblanadi. Viloyat shuningdek, Yaqin Sharqdagi eng katta zaytun bogʻlaridan birini oʻz ichiga oladi Shuningdek, u Yaqin Sharqning apelsin poytaxti sifatida tan olingan. Muhofazotdan Hamrin togʻlari oʻtadi.
Aholi
Shaharda turli xil arablar, kurdlar va turkmanlar yashaydi. Soʻnggi statistik maʼlumotlarga koʻra, aholi soni taxminan 1,6 million kishini tashkil qiladi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/Defense.gov_photo_essay_100913-A-5370B-011.jpg/234px-Defense.gov_photo_essay_100913-A-5370B-011.jpg|thumb|234x234px| AQSh armiyasi va Iroq askarlari Diyaladagi qoʻzgʻolonchilarni taʼqib qilishda palma bogʻlarida manyovvr qilishmoqda (2010)
Infratuzilma
Diyala viloyatida Yaqin Sharqdagi eng baland radio va televideniye antennalaridan biriga ega boʻlgan Diyala Media Markazi 349 metr (1047 ft) bor. Diyala Media Markazi 1989-yilda Yaponiya arxitektura firmasi tomonidan shartnoma asosida qurilgan. Bu Iroqdagi kam sonli mustaqil radio va televideniyelardan biri boʻlib, mahalliy televideniye va radio yangiliklarini yorituvchi hamda davlat televideniyesini qayta eshittirishni taklif qiladi.
Fuqarolar tartibsizliklari/Iroq urushi
Iroqdagi Al-Qoida 2006-yilda Anbar viloyatidan Diyalaga oʻz amaliyot bazasini koʻchirgani va 2006-yil oxirida Baquba va Diyala viloyatining katta qismi sunniy isyonchilar nazoratiga oʻtgani haqida dalillar mavjud .Bu isyonchilar nazorati 2007 va 2008-yilning boshigacha davom etgani xabar qilinadi.
2007-yil 11-mayda armiya mayor generali, Shimoliy koʻp millatli boʻlinma qoʻmondoni Benjamin Mixon Diyala provinsiyasidagi zoʻravonliklarning hozirgi darajasini ushlab turish uchun qoʻshimcha qoʻshinlar kerakligini aytdi, bu soʻnggi paytlarda qoʻshinlar „koʻtarilishi“, AQSh armiyasining majburiy ravishda chaqirib olishlari va AQSh hukumatining majburiyat darajasi haqida jamoatchilik muhokamasi. 2007-yil oʻrtalariga kelib Baquba shahri va viloyatning aksariyat qismini oʻz nazorati ostida ushlab turgan Iroq Islomiy Davlati oʻz poytaxtini Baquba deb eʼlon qildi.
2007-yil iyun oyida AQSh kuchlari Baqubada tungi havo hujumlari bilan „Arrowhead Ripper“ operatsiyasini boshladilar. 19-avgustga kelib, Baquba asosan himoyalangan, ammo shahar va uning atrofidagi hududlarda isyonchilarning bir qismi saqlanib qolgan. Diyala daryosi vodiysida janglar davom etdi, biroq oktyabr oyi boshida AQSh va Iroq kuchlari viloyatning katta qismini egallab oldi, isyonchilar shimol va gʻarbga chekinishayotgan edi. 27-oktabr kuni Iroq Islomiy Davlati Baqubadagi politsiya bazasiga hujum qilib, 28 nafar iroqlik politsiyachi va politsiyachilarni o‘ldirdi, bu viloyatda isyonchilarning yacheykalari hamon saqlanib qolganligini ko‘rsatdi.
2008-yil yanvar oyida 2006-yildan 2007-yilgacha boʻlgan Diyala kampaniyasidan keyin qolgan isyonchilarni yoʻq qilish maqsadida „Phantom Phoenix“ operatsiyasi boshlandi.
2008-yilning oʻrtalarida Diyala viloyatida AQSh kuchlarining kuchaygan saʼy-harakatlari va Iroq armiyasining salmoqli ishtiroki bilan koʻplab oʻzgarishlar roʻy berdi, Baquba mintaqasida esa „Iroq Islomiy Davlati“ning faoliyati keskin toʻsqinlik qildi va „ Iroq oʻgʻillari“ dasturi islomni yanada zaiflashtirishga xizmat qildi. Iroqdagi davlat.
Muxtoriyat deklaratsiyasi
2011-yil dekabrida Diyala viloyatidagi boshqaruv kengashi oʻzini Iroq tarkibidagi yarim avtonom hudud deb eʼlon qildi. Bu Saladin muhofazoti shunga oʻxshash bayonot berganidan ikki oy oʻtib sodir boʻldi. Diyaladagi kengash Iroq Konstitutsiyasining 119-moddasini asos sifatida ishlatib, bu bayonotni shialar hukmronlik qiladigan Bosh vazir Nuri al-Malikiy hukumatiga nisbatan gumon qilgani uchun berdi. Ammo Salohiddin viloyatidan farqli oʻlaroq, Diyala viloyati etnik va diniy jihatdan koʻproq aralash va bunday eʼlon viloyatda noroziliklarning boshlanishiga olib keldi.
Oqsilli ozuqalar
Oqsilli ozuqalar - oʻsimliklar va hayvonlar mahsulotlaridan tayyorlangan, tarkibida protein koʻp boʻlgan yem-xashak. Koʻpchilik mollar uchun yem-xashak ozuqalar — koʻkoʻt, pichan, don va don chiqitlari, kunjara va boshqa proteinning asosiy manbai hisoblanadi. Koʻk ozuqalar orasida yosh dukkakli oʻsimliklar oʻtida xom protein, ayniqsa, koʻp. Mas, bedaning 1 ozuqa birli-gida 200 g, xashaki dukkakli usimliklarning 1 ozuqa birligida 320 g gacha xom protein bor. Shuningdek, ularning sifati qam gʻoyat yuqori boʻlib, tez hazm boʻlishiga yordam beradigan suvda eruvchi va tuzda eruvchi oqsillar, almashtirib boʻlmaydigan aminokislotalar koʻp. Shuningdek, dukkakli ekinlar doni ham proteinga boy: noʻxat va vika 1 ozuqa birligi donida 200 g gacha, soyada 256 g gacha protein bor. Aminokislotalar tarkibi boʻyicha kunjara (1 ozuka birligida 270—340) va shrotlar (300— 370 g) proteinlari ham toʻla qimmatli yemish hisoblanadi. Hayvon mahsulotlaridan tayyorlangan yemlarda protein miqdori koʻp va yuqori biologik qimmatga ega. Goʻsht unining 1 ozuqa birligida 570 g, baliq unining eng yaxshi navlarida 600 g dan ortiq, quruq qon kukuni 1 ozuqa birligida 550 g protein bor. Pivo, non va ozuqa achitqilari ham tarkibida oqsilning koʻpligi bilan ajralib turadi. Bundan tashqari, achitqi hamirturush V guruhidagi vitaminlar va mikroelementlar manbaidir.
Roʻzimat Hamroqulov.
David Seaman
David Andrew Seaman (ing.David Andrew Seaman)—ingliz futbolchisi,darvozabon sifatida oʻynagan.1963-yil 19-sentyabrda Saut-Yorkshir ning Roterem shahrida tavallud topgan.U faoliyatining katta qismini Londonning "Arsenal" jamoasida oʻtkazdi.U 14 yil davomida Angliya terma jamoasining asosiy darvozaboni boʻlgan, ikki marta Yevropa chempionati (1996,2000) va ikkita jahon chempionati (1998,2002)da ishtirok etgan.
U nafaqat oʻzining oʻyini, balki tashqi koʻrinishi bilan ham mashhur-soch turmagi („dumli“ u 2005-yil noyabr oyida xayriya auktsionida telekoʻrsatuvda jonli efirda kesib tashladi) va moʻylovi, shuningdek ekssentrikliklari tufayli darvozabon bemaʼni gollarni oʻtkazib yubordi.Umumiy hisobda Seaman 1000 dan ortiq uchrashuvda maydonga tushdi.
Faoliyati
David Seaman 1963-yilda Lidsdan 50 km uzoqlikda joylashgan Roterxemda tugʻilgan.U bolaligidan „Lids“ muxlisi boʻlgan.1981-yilda u „Lids“ga qoʻshildi va yoshlar jamoasida oʻynadi.Asosiy jamoaga kirib ketish imkoniyatlari juda kam edi.1982-yilning avgustida Seaman 4000 funt sterlingga toʻrtinchi divizion klubi „Piterboro Yunayted“ga sotildi va u yerda jamoaning asosiy darvozaboni boʻldi.1984-yil oktyabr oyida Seamanni „Birmingem Siti“ 100 000 funt sterlingga sotib oldi.Birmingemliklar klubida Seaman ikki mavsum oʻynadi.Bu vaqt mobaynida jamoa Angliyada yuqori divizionga koʻtarila oldi va keyingi yili qaytib tushib ketdi.
1986-yilning avgustida Londonning top-klubi „Kuinz Park Reynjers“ darvozabon uchun 225 ming funt toʻlagan.Seaman reynjerlar safida 4 mavsum oʻynadi, ularning eng muvaffaqiyatlisi 1987/88-yilgi mavsum edi. Oʻshanda jamoa beshinchi oʻrinni egallagan edi, biroq Seaman ingliz klublarining besh yillik diskvalifikatsiyasi tufayli Yevropa musobaqalarida ishtirok eta olmagan.Sababi 1985-yilgi Eyzeldagi fojia edi.
1990-yilning may oyida Seamanni Jon Lukich oʻrniga Londonning „Arsenal“ klubi 1,3 million funt sterlingga sotib oldi.Bu kelishuv Angliya futbolida darvozabon uchun toʻlangan rekord summa edi."Kanonirlar" tarkibida Seaman turli turnirlarda besh yuzdan ortiq oʻyin oʻtkazdi.Kubok egalari kubogi ni qoʻlga kiritdi, uch marta Angliya chempioni boʻldi, toʻrt marta Angliya kubogi ni, bir marta Angliya Liga kubogi ni qoʻlga kiritdi.
1998/99-yilgi mavsumda Seaman chempionatda „Arsenal“ uchun 44 oʻyindan 38 tasini oʻtkazib bor-yoʻgʻi 17 ta gol oʻtkazib yuborgan.Bu bugungi kungacha klubning tengsiz rekordidir.Biroq darvozabonning shunday ishonchli oʻyin koʻrsatganiga qaramay, oʻsha yili londonliklar chempion boʻla olishmadi.
„Arsenal“dagi oʻyinlarini ijobiy natija bilan yakunlagan (2003-yilda londonliklar Angliya kubogini qoʻlga kiritishgan).2003-yil iyun oyida Seaman erkin agent sifatida „Manchester Siti“ga oʻtdi.Biroq 2004-yilning yanvarida olgan jarohati tufayli 40 yoshli Seaman faoliyatini yakunlashga qaror qildi.
Oʻyin davomida Seaman jarima maydonchasi chegaralarigacha borishni odat qilgan edi, buning natijasida u tez-tez uzoqdan gollar qabul qilib olardi.Bu 1994/95-yilgi Kubok egalari kubogi finalida Ispaniyaning „Saragosa“ jamoasiga qarshi oʻyinda roʻy berdi, oʻshanda qoʻshimcha boʻlimning soʻnggi daqiqasida 40 metrdan uzoq masofadan zarba yoʻllab „Saragosa“ning marokashlik futbolchisi Nayim ni darvozani ishgʻol etgandi."Arsenal" ketma-ket ikkinchi yil kubokni yutish imkoniyatiga ega (natijada kubok tarixidagi hech kim bunga erisha olmadi).Shunga oʻxshash gʻalati holat 2002-yilgi Jahon chempionati ning chorak finalida Braziliya terma jamoasi ga qarshi oʻyinda yuz berdi-Ronaldino jarima zarbasini uzoqdan gol muallifiga aylandi.
Seaman terma jamoa tarkibida ilk bor 1988-yilning 16-noyabrida Saudiya Arabistoni terma jamoasi ga qarshi oʻrtoqlik uchrashuvida Piter Shilton oʻrniga maydonga tushgan.U Bobbi Robson tomonidan 1990-yilgi Jahon chempionati uchun arizaga uchinchi darvozabon sifatida kiritilgan, ammo u Italiyada boʻlganida yelkasidan jarohat olgan va jamoani tark etishga majbur boʻlgan.Grem Teylor 1992-yilgi Yevropa chempionati uchun boshqa darvozabonlarni tanladi va ingliz jamoasi 1994-yilda AQShda boʻlib oʻtgan jahon chempionatiga chiqa olmadi. Shunday qilib Seaman birinchi yirik musobaqaga juda katta yoshda etib keldi.1996-yilda oʻz uyida boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida Seaman ajoyib oʻynadi va musobaqaning eng yaxshi futbolchilari qatoridan joy oldi.
Seaman boshqa Yevropa chempionati (2000,guruhdagi uchinchi oʻyin oldidan jarohat olgan) va ikkita jahon chempionati (1998,2002) ishtirokchisi boʻlgan.U milliy terma jamoadagi soʻnggi oʻyinini 2002-yil oktyabr oyida 2004-yilgi Yevropa chempionati saralashida Makedoniya ga qarshi oʻtkazgan. Oʻsha uchrashuvda Simen burchakdan toʻgʻridan-toʻgʻri zerikarli toʻpni oʻtkazib yubordi va uchrashuv 2:2 hisobida yakunlangandi. Simen qattiq tanqid qilindi va terma jamoa tarkibida maydonga tushmadi.
Shaxsiy hayot
Uch bora turmush qurgan.Toʻrt farzandning otasi.
Jamoaviy
"Arsenal"
Nutha
Nutha Germaniyaning Saksoniya-Anhalt yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Maydoni — 9,42 km2. 292 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Hududi
Nuthaning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Wurzen
Wurzen Germaniyaning Saksoniya yerida joylashgan shahardir. Ushbu shahar Leipzig tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 68,54 km2. Aholisi — 16 886 kishi (2010).
Hududi
Wurzenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Saint-Brieuc-de-Mauron
Saint-Brieuc-de-Mauron Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommunadir. Morbihan departamenti Vannes tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
317 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 21,7 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 14,6 km2.
Arbobdara (Vahdat tumani)
Arbobdara — Vahdat tumani hududida joylashgan Karim Ismoilov QFYga qarashli qishloq aholi punkti hisoblanadi. Arbobdaradan shahar markazigacha 15 km. Aholisi 1114 kishi (2017-yil), tojiklar.
Oqsoy
Oqsoy — Samarqand viloyatidagi soy. Zarafshon tizmasidagi Qoratepa togʻining shim. yon bagʻridan boshlanib, shim.-sharqqa oqadi. Uz. 26 km, havzasining maydoni 25,6 km². Bosh qismida Erikoʻl deb ataladi. Islomtepa yaqinida Qoradaryoga kuyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,31 m³/sek., oqim moduli 12 l/sek, km². Suvning asosiy qismi erta bahorda oʻtadi. Bahor va yoz boshlarida soydan sel keladi. O. vodiysida yaylovlar bor.
Arenas (Málaga)
Arenas (Málaga) Ispaniyaning Andalusiya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Málaga provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 26 km2. Aholisi — 1411 kishi (2010).
Ceyhan
Ceyhan — Adana viloyatining tumani. Adanadan 47 km uzoqlikda joylashgan. Bu Adananing markaziy tumanlaridan tashqarida aholisi eng koʻp boʻlgan tumandir.
Etimologiyasi
Ceyhan tashkil topganidan beri quyidagi nomlarni oldi, 1860-yilda Yarsuat, 1896-yilda Abdulhamid II nomi bilan Hamidiye, 1909-yilda Urfiya, 1929-yil 3-mayda esa respublika nomi bilan Ceyhan deb nomlangan.
Tarixi
Shahar tarixi 9 ming yil oldingi davrga kelib taqaladi. Ceyhan tekisligi Xet, Ossuriya, Finikiya, Misr, Eron, Rim va Vizantiya sivilizatsiyalariga mezbonlik qilgan.
Boğazköy va Kültepe manbalarida tilga olingan uchta qirolliklar bilan chegaradosh boʻlgan. Hususan Ceyhan daryosining sharqiy qismida Luviy podsholigi (mil.av 1900-yil), gʻarbda Arzava podsholigi (mil.av 1500 — 1333-yillar). Luviylar ossuriyaliklar, arzavonlar esa xetlar hukmronligi ostiga oʻtgan. Kizzuvatna qirolligi Ceyhan va Seyhan daryolari orasida tashkil etilgan va Xetlar hukmronligi ostida boʻlgan.
1525-yildagi Usmonlilar davlatalarining tarixiy manbalarida Yarsuvat sifatida qayd etilgan. Qrimda Yarsuvat  daryo boʻyi  degan maʼnoni anglatadi. Bu davrda hududga oʻrnashib olgan Kınık turkmanlari Oʻgʻuzlarning Uchok qabilalariga mansub Denizxonoʻgʻullari avlodi boʻlgan. Darhaqiqat, bugungi kunda mintaqada koʻp aholiga ega boʻlgan Sırkıntıoğullari, Karsantioʻgʻullari, Kozanoʻgʻullari, Cerit, Yüreğir, Barak kabi turkman qabilalari oʻgʻuzlarning Kinik qabilasiga qarashli boʻlgan. Koʻchmanchi oʻgʻuzlarning Turkman va Avşar qabilalari bu hududda uzoq yillar davomida qishlogʻ sifatida tanilgan.
Qrim urushidan keyin Usmonli turklar bu yerga noʻgʻay turklarini, 93-yil urushidan keyin esa Rumeli turklarini joylashtirdilar. 1896-yilda Abdulhamid II tomonidan Hamidiye deb nomlangan. 1908-yilga kelib Urfiye deb oʻzgartirilgan.
1926-yil 19-iyulda tuman maqomini olib, Cebelibereket (Osmaniya) viloyatiga qoʻshildi. 1920-yil 3-mayda qabul qilingan qonunda nomi Ceyhanga oʻzgartirilgan. 1933-yilda Cebelibereket viloyatining tumani sifatida rasman eʼlon qilindi.
Geografiyasi va iqlimi
O'rta yer dengizi mintaqasida joylashgan Ceyhan Adanadan 47 km, Oʻrta yer dengizidan 30 km uzoqlikda joylashgan. Ceyhan 36 va 37 shimoliy kenglikda, 35 va 36 sharqiy uzunliklar oʻrtasida joylashgan shaharcha. Janubda Yumurtalik, shimolda Kozan, shimoli-gʻarbda Imoʻgʻli, shimoli-sharqda Kadirli, gʻarbda Yuregir, sharqda Osmaniya va Hatay viloyatining Erzin tumani bilan chegaradosh.
Tuman yonidan Ceyhan daryosi oqib oʻtadi va uning uzunligi 509 km. Bundan tashqari, Mercin, Karaçay, Handeresi, Çeperce tumanlaridan oʻtadi.
Yozi issiq va quruq, qishi sovuq va yomgʻirli boʻlgan tuman. Iqlimi Oʻrta yer dengizi iqlimiga xosdir. Ceyhan tekisligida yogʻingarchilik miqdori 600-750 mm, togʻli hududlarda esa 750-1000 mm. Qishda 50%, bahorda 27%, kuzda 18%, yozda 5% yogʻingarchiliklar kuzatiladi.
Ceyhan oʻrmonlaridagi qaragʻaylar yogʻoch sifatida ishlatiladi.
Aholisi
Ceyhan tumani 112 ta qishloqdan iborat.
Ceyhandagi 112 ta qishloqning, 31 tasi markazda joylashgan. 113 914 nafar aholi (70,9%) markaziy qishloqlarda istiqomat qiladi. Uning eng uzoq qishlogʻi Gunluce boʻlib, 40,5 km uzoqlikda joylashgan. Buyukmangit qishlogʻida 3806 dan yuqori kishi istiqomat qiladi. 2017-yilda Ceyhan aholisi 0,28% ga oshdi. * Km — Burhaniy tuman hokimligigacha boʻlgan masofa.
Sport klublari
Ceyhanning (BAL) 2 ta havaskor Futbol jamoasi bor.
Xodjali qirgʻini
Xodjali qirgʻini (Xocalı facəsi— 1992-yil 25-fevraldan 26-fevralga oʻtar kechasi Armaniston qurolli kuchlari sobiq SSSRning 366 motooʻqchi polki ishtirokida Xodjali shahrida etnik ozarbayjonlarga qarshi qirgʻin uyushtirildi. Armaniston otraydlari tomonidan Xodjali bosib olinganidan soʻng, u yerda qolgan tinch aholi deportatsiya qilindi. Bu ishlar tashkillashtirilgan koʻrinishda amalga oshirilgan. Deportatsiya qilingan tinch aholi mulki Xonkandida saqlab qoʻyilgan. Bu NKR boshqaruvi tomonidan kerakli qaror mavjudligini yaqqol isbotlaydi. Xodjali tinch aholisi shu jumladan ayollar va bolalarni asirga olinishi va ushlab qolinishi Xodjalining butun tinch aholisini beminnat Ozarbayjonga qaytarishga tayyorligi haqidagi NKR boshqaruvining Deklaratsiyasiga zid kelardi. Asirlar oʻta qoniqarsiz sharoitlarda saqlangan, Xodjali tinch aholisiga qarshi zoʻravonlik harakatlari amalga oshirilgan.
Xodjali aholisi qonunga xilof ravishda oʻz mulkidan mahrum qilingan, tinch aholi koʻchmas mulki Xonkandi va uning atrofida yashaydigan shaxslar tomonidan egallab olingan. NKR rahbariyati Xodjalidan ketgan yoki deportatsiya qilingan aholi mulkini egallab olinishini qonuniylashtirdi, shaxsiy uylarga egalik qilish uchun orderlar berilishi tashkil etildi. Xodjaliga bostirib kelishda sobiq SSSRning 366 motooʻqchi polki ishtirok etgan. „Memorial“ huquqlarni himoya qilish tashkiloti xulosasiga koʻra, harbiy motooʻqchi polkining harbiy operatsiyalarda hamda janglarda ishtirok etganligi, shuningdek, nizolashgan tomonlarning harbiy mulkini boshqa tomonga berilishi oʻrganib chiqilishi kerak.
Xodjali qirgʻini natijasida 613 tinch aholi yoʻq qilindi, ulardan 63 ta bolalar, 106 ayollar va 70 qariyalar edi, 8 oila toʻliq yakson qilindi, 25 bolalar ota va onasidan mahrum boʻldi, 130 bola esa ota yoki onasidan ayrildi. Dushman oʻqidan 487 odam yaralandi, ulardan 76 bolalar edi, 1275 kishi asrga olindi. Asrga oilnganlardan 150 kishi shu jumladan 68 ayol va 26 bolalar taqdiri hozirgacha nomaʼlum.
Bugungi kunda Xodjali qirgʻinini tan olish — Ozarbayjon tashqi siyosatini asosiy yoʻnalishlaridan biridir. Bugungi kunda Xodjali qirgʻinini Ozarbayjondan tashqari Pokiston hamda Sudan tan olgan. Parlament darajasida fojeani Meksika, Kolumbiya, Chexiya, Bosniya va Gertsegovina, Jibuti, Peru, Gonduras, Panama, Iordaniya, Ruminiya va Shotlandiya tan olgan. AQSHning 22 shtati Xodjali qirgʻinini tan olish haqidagi hujjatni qabul qilgan.
Ozarbayjonda bu fojea „Xodjali qirgʻini“ deb ataladi. Dunyoning 6 mamlakatida Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan 9 yodgorlik qurilgan.
Zamin
1991-yilning oktabiridan Xodjali qamalda boʻlgan. 30 oktyabr kuni avtomobil yoʻllari toʻsib qoʻyildi va yagona harakatlanish vositasi vertoleyot boʻlib qoldi. 1992-yilning 28 yanvarida Xodjaliga soʻnggi vertolyot uchib keldi. Lekin Shusha osmonida vertolyot otib tushirilganidan soʻng va fojea natijasida 41 odam haloq boʻldi, natijada bu aloqa vositasi ham uzildi. 2 yanvardan shaharda elektroenergiya taʼminoti toʻsib qoʻyildi.
1992-yilning 2 yanvaridan boshlab Ayaz Mutalibov Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti vazifalarini bajarishni davom ettirdi. Yangi tashkil topgan Armaniston Respublikasi separatistlar uchun ochiq Togʻli Qorabogʻni qurol-yaroq, yonilgʻi, mahsulot va boshqa moddiy texnik taʼminot bilan taʼminlaganini rasmiy ravishda inkor etdi. Lekin Levon Ter-Petrosyan keyinchalik separatistlarga texnika va pul bilan taʼminlaganini tan olgan boʻlsa ham, oʻz odamlarini jangga yuborganini inkor qildi. Armanistonga Ozarbayjon blokadasi hamda Ozarbayjon qoʻshnisi Turkiya tomonidan bosim uyushtirildi. Fevralning boshida Ozarbayjonning Malibeyli, Garadagli hamda Agdaban qishloqlarini armanilar bosib oldi, u yerdagi aholi esa koʻchirildi, natijada 140 kishi jarohat oldi, 99 kishi vafot etdi.
Armanistonni Qorabogʻ bilan quruqlikdagi faqat bitta aloqa vositasi boʻlgan, bu vertolyot orqali Lachin darasidir. Xodjali Xankendidan 7 kilometr masofada, tahminan 6,000-10,000 aholisi boʻlgan, aeroprtga ega yagona shahardir. Bundan tashqari Grad raketa artileriyasi uchun baza hisoblanadi. Xankendida armanilar yashagan baland binolarga 400 Grad raketalari otilgan. Fevral oxirida armani qurolli kuchlari kelayotgan hujum haqida maʼlum qildilar va Xodjalida otishmani toʻxtatish uchun Ozarbayjonga shart qoʻydilar.
Xodjali ishgʻoli (bosqin)
thumb|Xodjali shahri 1992-yilda 25 fevraldan 26 fevralga oʻtar kechasi Armaniston qurolli kuchlari 366 motooʻqchi polki ishtirokida Ozarbayjonning Xodjali shahriga hujum qilishdi va u yerda yashaydigan etnik ozarbayjonlarni vahshiylarcha oʻldira boshlashdi. Xodjaliga hujum uch yoʻnalishdan olib borildi, shu sababli aholi Kardar daryosi tomoniga toʻgʻri oʻrmonlarga qochishga majbur boʻldi. Oʻrmonda kuchdan qolgan va charchagan aholining katta qismi arman qurolli kuchlari tomonidan oʻta vahshiylik bilan oʻldirildi.
„Memorial“ inson huquqlarini himoya qilish markazining xulosasida 1992-yilning 25 fevralidan 26 fevraliga oʻtar kechasi Xodjalida inson huquqlarini ommaviy ravishda buzilishi va okkupatsiyadan oldin u yerda 2-4 ming kishi shaharning bir necha yuz himoyachilar bilan yashaganligi taʼkidlangan. Xodjalini himoya kuchlari, Ozarbayjon Ichki Ishlar Vazirligi politsiyasi hamda Ozarbayjon Milliy armiyasi askarlari himoya qilgan.
Ikkala tomonning maʼlumotlariga koʻra, shaharda uch turdagi bronitexnika shuningdek, „Alazan“ raketalari boʻlgan. Xodjalini ishgʻol qilishda ishtirok etgan shaxslar hamda Togʻli Qorabogʻning „mansabdor shaxslari“ ikki turdagi „Grad“ reaktiv tizimlar mavjudligini taʼkidlashgan.
Bosqin (ishgʻol) ishtirokchilari
„Memorial“ kuzatuvchilari hujum qilishga aynan kim buyruq berganini hamda bu qilmishlar uchun kim javobgarligi haqida maʼlumot topa olmadilar. Lekin, Togʻli Qorabogʻdagi holat haqidagi arizani asos qilib olgan hamda Xodjalini bosib olish operatsiyasini rejalashtirib amalga oshirgan NKR boshqaruvi buning uchun javobgar degan xulosa qilsa boʻladi.
366 motooʻqchi polki oʻrni
Barcha qochoqlarning guvohligiga koʻra, shahar hujumida 366 motooʻqchi polki harbiylari ishtirok etgan, ayrimlari esa xatto shahar ichiga ham kirishdi. Aholi qarshiligiga uchragan harbiy komanda tarkibining bir qismi erkin chiqish yoʻllarini taʼminlab bera olmadi. Shu maqsadda Gyandjda joylashgan desant diviziyasi jalb qilindi. Lekin bu kuchlarning kelgunicha, tarkibi asosan qirgʻinda ishtirok etgan harbiy armanilardan tashkil topgan bu diviziyadan 103 kishi harbiy buyruqqa boʻysunmay Xodjalida qoldilar. Polk boshqaruvi hamda polkni chiqib ketishi uchun javobgar shaxslarning jinoiy kelishuvi natijasida harbiy texnikaning bir qismi, shu jumladan bronlangan texnika armanilarga berib yuborildi.
Maʼlumotlarga koʻra, armanilarga berib yuborilgan 366 polkning harbiy mashinalari shahar hujumida ishtirok etgan, ular oʻq ochishdi lekin shaharga kirmadi. Harbiy xizmatchilarning armanilar tomonida operatsiyada ishtirok etishi uchun polkning boshqaruvi yozma buyruq bergan.