cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tojikiston fuqarolar urushi
Kelib chiqish tarixi
Fuqarolar urushining tamal toshi 1989-yildayoq qoʻyib boʻlingan edi. Oʻsha yilning may oyida Tojikistonga armanlarning kelgani va ularga yangi uylar ajratilgani haqida mish-mishlar tarqaldi. 1989-yil yanvardagi kuchli zilzila natijasida Hisor tumanidagi minglab odamlar boshpanasiz qolishgan va tojik hukumati bu tabiiy ofat asoratlarini bartaraf etishda yetarlicha imkon topolmay qiynalayotgan edi. Tumanning Sharara qishlogʻi 17 metrli tuproq bilan koʻmilib qoldi, qishloqning butun 600 aholisi xalok boʻldi. Ayni yilda Armanistonda ham 25,000 kishining umriga zomin boʻlgan zilzila roʻy bergan edi. Moskva minglab uysiz qolgan armanlarni boshpana bilan taʼminlash maqsadida ularni butun Sovet Ittifoqi boʻylab tarqatib tashlash harakatiga tushib qoldi. Shu qatorida, koʻplab armanlar Tojikistonga ham evakuatsiya qilindi.
Fuqarolar urushining boshlanishi
thumb|left|260px|[[Dushanbe voqealari. 1990-yil Fevral]] Non yetishmasligi, shahar transportining toʻxatab qolganligi, kamiga armanlarni koʻchirilishi Dushanbe va boshqa shaharlarda isyonkor kayfiyatga sabab boʻldi. Ishsiz, norozi yoshlar koʻcha bezorilariga aylana boshladilar, ular hukumat binolariga toshlar bilan xujum qilib turishni odat qildilar. Tumanlardan ham ishsiz aholi oqib kela boshladi. Ishchilar va askarlardan tuzilgan himoya guruhlari hukumatga bezorilarga qarshi kurashda yordam bera boshlashdi. Bezorilar Tojikiston Markaziy Qoʻmitasini mamlakat boshqaruvi va iqtisodiyotni eplolmaslikda ayblardilar.
Boshqa bir manbaada keltirilishicha, keyinchalik vatanlariga qaytgan arman qochoqlari Tojikistonda roʻy berayotgan voqealar Sumgait va Boku hodisalari bilan deyarli bir hil ssenariyda ekanligini maʼlum qilishgan. Qochoqlar, shuningdek, tojiklar armanlarga nisbatan doimo xushmuomala boʻlishgani va oʻsha mash`um kunlarda ularni ekstremistlardan himoya qilishganini taʼkidlab oʻtgandilar. Yana bu manbaada Ozarbayjon Xalq Fronti (OXF) vakillari fuqarolar urushi boshlanishi arafasida Tojikistonga kelib, xalq orasida anti-arman tashviqotlarini oʻtkazganliklari borasida ham faktlar keltiriladi. OXF vakillari yoshlar oʻrtasida pul va narkotik moddalar tarqatib, ularni millatchilikka (avvalo armanlarga qarshi) hamda Islomiy davlat qurishga daʼvat qilishgan.
Yakov Royi shunday yozadi: "Toʻpalonlar ortida koʻpchilikni tashkil qilgan oʻrta qatlamdan foydalanib, hokimiyatga kelishni koʻzlagan kuchlar turishgan edi. Korrupsiya va jinoiy unsurlar millatchi guruh liderlari va radikal diniy rahnamolar bilan hamkorlikda harakat qilishdi. Shak-shubhasiz, anti-sotsialist, ekstremist va millatchi kayfiyatlar tojik jamiyatining eng katta kushandasi boʻldi. Oʻsha paytdagi vaziyat oʻziga dushman deb bilgan Sovet aholisi orasida nifoq urugʻini sochishga harakat qiluvchi qurollangan afgʻon muholifati aralashuvi tufayli yanada murakkablashib ketgan edi."
thumb|180px|1997-yil. Fuqarolar urushi yakuniga yetgandan keyinggi holat Tojikistondagi ziddiyat ildizlari ham ichki va ham tashqi omillarga borib taqaladi. 28-aprel 1992-yilda Afgʻonistondagi hokimiyat mujohiddinlar qoʻliga oʻtdi va atigi bir necha kundan soʻng, yaʼni 5-may kuni Tojikistonda fuqarolar urushi boshlanishiga ishora bergan ilk oʻqlar otildi. Prezident Gvardiyasi aʼzolari shu kuni Dushanbedan 20 km uzoqlikdagi Yavan va Leniniskiy qishloqlarida prezidentni qoʻllash uchun Koʻlobdan Dushanbe tomon yoʻl olgan tarafdorlar yoʻlini toʻsish uchun chiqqan mahalliy namoyishchilarga qarshi oʻt ochishdi. Muholifatchilar, oʻz navbatida prezident saroyi va televideniye nazoratini qoʻlga olishdi. Ular qon toʻkishni bas qilish va Leniniskiy-Yavanda prezident soqchilari tomonidan otilgan tinch namoyishchilar jasadlari muhrlangan video yozuvlarni milliy televideniye orqali xalqqa namoyish etib, adolatni tiklashni talab qilishdi. Tez orada Dushanbe boʻylab muholifat va hukumat tarafdorlari oʻrtasida koʻcha urushlari boshlanib ketdi. Muholifat liderlari Nabiyev va Kenjayevlar oʻgʻirlanib, Milliy Xavfsizlik Qoʻmitasi binosiga yashirib qoʻyiolgani toʻgʻrisida xabarlar tarqaldi. Muholifat prezident soqchilarini harbiy kiyimda, tez yordam mashinasiga mingan holda, shahar boʻylab terroristik aktlarni amalga oshirayotganlikda aybladi. Shu kuni tunda Dushanbega zirhli harbiy texnika kiritildi va 5 yilga choʻzilgan fuqarolar urushi boshlanib ketdi.
Fuqorolar urishi sabablari
Jahondagi xech bir ziddiyat oʻz-oʻzidan yuzaga kelib qolmaydi. Albatta, har bir muammoning tag zamirida bir qancha sabablar yotadi. Zamonamizda biror ziddiyatga sabab deb kimligi nomaʼlum „uchinchi tomon“ yoki „qora kuchlar“ ayblash odat tusiga kirib qolgan, aslida esa har bir muammoga sababni ichkaridan qidirish lozim. Biror davlatdagi qarama-qarshiliklar daraxt tanasidagi qurtga oʻxshaydi, ular davlatni ich-ichidan yemiradi, pirovardida butun mamlakatni qulatadi. Tojikistondagi milliy fojeaning asl ildizlari deb quyidagilarni keltirish mumkin:
Etno-hududiy guruhlararo tarixiy aloqalar
Etnik tarixni oʻrganish davomida mamlakat topografiyasini sinchiklab koʻrib chiqish talab etiladi. Asosan togʻlardan iborat Tojikistonning topografiyasi esa mamlakatning turli hududlarida istiqomat qilayotgan odamlarning oʻzaro integratsiyasiga xalal beradi. Shu sababli Tojikistonda mahalliy aholisi bir-biridan farq qiluvchi toʻrt alohida hudud shakllanib qolgan: Soʻgʻd regioni, Qorategin va Hisor vodiysi, Xatlon hamda Togʻli Badaxshon avtonom viloyati. Bu regionlarni baland togʻ tizmalari ajratib turgani uchun ularda yashayotgan aholi deyarli oʻzaro qalin munosabatlarga ega emas. Mavjud vaziyat oʻz navbatida har bir regionda oʻziga xos etnik birliklar shakllanishiga sabab boʻlgan. Qoʻshimcha tarzda regionlardagi aholi va resurslarni noteng taqsimlanganligi ham alohidalikni yanada kuchaytirib yubordi. Siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy mahalliychilik yoki tojiklar tili bilan aytganda "mahalgeriya" mamlakatda yahlit, kuchli tojik millati shakllanishi yoʻlidagi asosiy gʻov boʻldi.
Tojikistondagi turmush modeli ham jamiyatda mahalliychilik qay darajada ildiz otganligini koʻrsatadi. Masalan, Ismoiliylar faqat diniy alohidaligi emas, balki boshqa bir tilda soʻzlashganlari uchun ham quda-andachilik aloqalarida oʻz jamiyatlaridan tashqariga chiqmaydilar. Oʻzbek qizlari, odatda, tojiklarga turmushga chiqishmaydi.
Garm va qorateginliklar diniy aqidalarga koʻproq berilganliklari bilan ajralib turgan bir paytda, Soʻgʻd va Badaxshonning janubiy-sharqidagi qirgʻizlar xech kimga qoʻshilmaydigan alohida etnik guruhliklaricha qolib ketishaverdi. Badaxshonliklarning oʻzida esa butun tojik jamiyatini boshqarishga ishtiyoqmand Pomiriy kayfiyat xukmron edi.
Yuqorida sanab oʻtilgan omillar tufayli fuqarolar urushi boshlanishi bilan butun boshli tojik millati turli guruhlarga ajralib, bir-birining qonini toʻka boshladi. Aslida esa, tojik jamiyati allaqachon guruhlarga parchalanib ketgandi.
Sovetlar merosi
Har bir koloniya oʻzining sobiq boshqaruvchisidan yaxshi va yomon narsalarni meros qilib oladi. Shubha yoʻqki, Sovet boshqaruvi ostida Tojikiston jamiyati ijtimoiy va iqtisodiy tomondan oʻzining yuqori choʻqqisiga oʻrladi. Ayni hozirgi kundagi tojik jamiyatining siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy jihatlari Sobiq Ittifoq davrida shakllangan edi. Kommunistlar tomonidan olib borilgan siyosat natijasida tojiklar oʻzlarining madaniy markazlari boʻlmish Samarqand va Buxorodan ajrab qoldilar, Tojikiston demografiyasi keskin oʻzgarishga uchradi, rus tili davlat hamda taʼlim tili sifatida millat ongiga majburlab tiqishtirildi. Kreml klanchilik koʻrinishiga ega milliy boshqaruv tizimini qoʻllab, milliy davlat qurishga boʻlgan har qanday intilishni yoʻqqa chiqardi.
Tojik elitalari faqatgina Moskvadan kelgan buyruqlarni bajarishdan nariga oʻtmasdilar. Tojikiston davlatining ijtimoiy, iqtisodiy hayotdagi, boshqaruvchilik, maʼorifsohalaridagi siyosati toʻgʻridan toʻgʻri Kremldan nazorat qilinar va tojiklar faqatgina ijrochi vazifasini oʻtashardi. Xuddi shu sababli SSSR parchalanishi arafasida, Ittifoqning boshqa respublikalarida boʻlganidek, Tojikistonda birorta mustaqil fikrli, professional siyosatchi mavjud emasdi. Tajribali siyosatchi liderlar yetishmasligi fuqarolar urushining va undan keying fojealarning asosiy sabablaridan biriga aylanib qoldi.
Region uzra nazoratni saqlab qolish maqsadida kommunistlar Britaniya Imperiyasi kabi "Boʻlib tashla, xukmronlik qil!" siyosatini qoʻllashdi va bu siyosatda ruslarning oʻzi muvozanatni saqlovchi rolini oʻtadi. Shu tariqa, shundoq ham tabiiy sabablar tufayli asrlar davomida alohidalikda yashab kelayotgan tojik millati aro mahalliychilik yanada avj oldi. Sovetlar taʼsiri ostida tarixchi va etnograf olimlar tojik millati azaldan mayda guruhlarga boʻlinib yashaganligi haqida asarlar yozdilar, bu asarlar maktablarda qoʻllanma sifatida oʻqitilib, yosh tojik avlodi ongiga mahalliychilik mafkurasi singdirib borildi. Bu koʻrinishdagi propogandalarning yirik namoyondalaridan biri tojik tarixchi olimi Bobojon Gʻofurov boʻlib, u tomonidan yozilgan „Tojik“ tarixiy kitoblar toʻplami 1960-yillarda maktablardagi standard qoʻllanma hisoblanardi. Bunday etnik kampaniya, albatta, sovet hokimiyati tomonidan ehtiyotkorlik bilan boshqarib borilardi. Milliy oʻzlikni anglashga boʻlgan har qanday urinish yoʻq qilinardi. „Milliy oʻzlikni anglash“ kampaniyasi bilan bir qatorda „ruslashtirish“ siyosati ham olib borildi: rus tili maktablarda asosiy oʻqitish tiliga aylantirildi, siyosiy hayotda norasmiy til darajasiga chiqdi. Mixail Gorbachevning oshkoralik siyosati tojik xalqining milliy oʻzligini anglash jarayoniga kuchli turtki berdi. Tojik intellegensiyasi oʻzlarini Eron va Afgʻonistondagi forslarga bogʻliqliklarini va tojik milliy mafkurasi Sovetlarnikidan ustunligini isbotlashga tushib ketishdi. Milliy-madaniy tashkilotlar oʻzlarining fors va musulmon oʻzliklarini tan oldirish uchun ateistik kommunistlar bilan jiddiy raqobatga kirishdilar. Biroq oʻzini boshqalardan ustun qoʻyish harakati aks taʼsir koʻrsatdi. Mamlakat hayoti deyarli Sovet Ittifoqi va qoʻshni davlatlarga qaram boʻlib, oʻzini qobiq ichiga oʻrab olgan tojiklarning rivojlanish uchun biror ish qilishlari amri mahol edi. Bu tez orada siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy boʻhronga olib keldi hamda tojik qavmlariaro ziddiyatlarga sabab boʻldi.
Qoʻshimcha ravishda BMT Bosh Kotibining 1993-yildagi hisobotida shunday deyilgan edi: "Tojikiston inqirozi nazorat etilmaydigan qurollar tufayli ham avj olmoqda. Afgʻonistondan Tojikiston orqali chiqib ketgan Sobiq Ittifoq qoʻshinlari tomonidan mamlakatda katta miqdorda qurol qoldirib ketilgan. Bundan tashqari Sovet Ittifoqi parchalangandan soʻng qarovsiz qolgan 1,387 kmli Tojik-Afgʻon chegarasidan ham noqonuniy qurollar kirishi ortib bormoqda."
Shunga ahamiyat berish kerakki, fuqarolar urushi davridagi qurollar tomonlarga sotilmagan, balki Saudiya Arabistoni, AQSH va Eron homiyligida Afgʻoniston orqali Pokistondan olib kelinib, tarqatilgan.
Ekstremizmning oʻsishi
Post-Sovet Tojikistoni davrida musulmon elitalari turli kategoriyalar ostida tashkil etildi. Birinchisi, Hizb ut-Tahrir kabi fundamentalist-ekstremistlar boʻlib, ular demokratik qadriyatlar va gʻarb madaniyatini tamomila rad etardilar. Ekstremistlar qonun sifatida shariatni, axloq sifatida islomiy normalarni birinchi oʻringa qoʻyish tarafdori edilar. Ikkinchisi, mullalar va Tojikiston Islomiy Uygʻonish Partiyasining baʼzi aʼzolari boʻlmish konservativlar boʻlib, ular qattiq tartibli ijtimoiy tartib oʻrnatish taraddudida edilar. Konservatorlar dunyoviylashuv va zamonaviylashuvning har qanday koʻrinishini rad etardilar. Uchinchisi, modernistlar hisoblanib, demokratiya va islom uygʻunlashuviga erishish uchun harakat qilishdi. Nihoyat soʻnggi kategoriya sekularistlar boʻlib, buning ichiga Tojikiston Xalq Demokratik Partiyasi aʼzolari, kommunistlar, sotsialistlar va demokratlar kirardi. Ular dinni siyosatdan ajratish tarafdori edilar. Shu bilan birga sekularistlar milliyatchilik va boshqa islomiy davlatlar bilan tashqi aloqani mustahkamlash uchun islomdan foydalanishga urinishdi.
Bu qarama-qarshi guruhlar ateistik kommunistlarga zimdan qarshi boʻlgan Saudiya Arabistoni, Eron, Pokiston kabi davlatlardan Afgʻoniston orqali koʻmak olib turdi. Dastaklovchilar asosan mintaqaga joylashib olishni maqsad qilib qoʻygandilar.
Mintaqaviy elitalarning siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy ustunligi
Azaldan Tojikistonda Oʻzbekiston va Rossiya koʻmagiga tayangan Xoʻjand elitasining taʼsiri kuchli boʻlgan. Sovet Ittifoqi parchalangandan soʻng mamlakatda xavfsizlik masalasi moʻrtlashdi. Mamlakatdagi hududiy elitalar bosh koʻtarib, yuzaga kelgan vaziyatdan foydalanib qolishga harakat qilishdi. Muholifat Xoʻjandning iqtisodiy muhimligini anglagan holda, bu hudud elitasining kuchsizlanishini istamadi. Lekin Xoʻjandliklar hali hokimiyat uchun tayyor emasdilar. Xoʻjand elitasi oʻzining siyosatda noqobilligini xis qilib, Tojikiston ichki ishlariga Oʻzbekiston va Rossiyani zimdan jalb qila boshladi. Xoʻjand elitasining yetakchilaridan biri prezident Nabiyevning bu siyosati, aksariyat tahlilchilarning fikricha, Tojik inqirozining asosiy sabablaridan biri boʻlgan.
Etnik oʻzlikni anglash
Tojikiston mustaqilligi boshqa Sobiq SSSR davlatlari kabi kurashilmagan, favqulodda imkoniyat kelib qolgan mustaqillik edi. Tojikistonda mustaqillik uchun intilish, kurashish u darajada kuchli boʻlmay, bunday mustaqillik milliy davlat qurish uchun asos boʻla olmas edi.
Davlatlar mustaqilligidan soʻng sobiq ittifoqchilar orasida milliy til va madaniyatni birinchi oʻringa qoʻyish uchun toʻsatdan kurash boshlandi. Siyosatshunos K.Varikuga koʻra: "Markaziy Osiyo boʻylab tashkil qilingan yangi siyosiy partiya va harakatlar nafaqat mahalliy aholining fuqaroviy, diniy va siyosiy talablarini ilgari surishmoqda, balki anti-rus kampaniyasini ham targʻib qilishmoqda." Tojikistonda bu kabi kampaniya Rastoxez Milliy Harakati tomonidan olib borildi. Ayniqsa Arman Voqeasi paytida Tojikiston koʻchalari millatchilikni tar`gib qiladigan milliy shiorlar va plakatlarga toʻlib-toshgan edi.
Bunday millatchi harakatlar tojiklarni muhim narsalardan chalgʻitdi, milliy davlat barpo etish, mavjud ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilish lozim boʻlgan bir vaqtda, tojiklar, shovinistik mafkura bilan oʻralashib qoldilar.
Etnik saylovlar va tanlovlar
Rahmon Nabiyev 1991-yil noyabridagi saylovlarda rasman prezident etib saylangandan soʻng butun mamlakat boshqaruvi Xoʻjand va Koʻlobning sobiq kommunistlari qoʻliga oʻtib qoldi.
1992-yil 2-dekabridagi Xoʻjandda boʻlib oʻtgan Oliy Sovetning navbatdagi sessiyasida yangi kabinet tanishtirilganda hukumat aʼzolarining deyarli barchasi Tojikiston Kommunistik Partiyasidan, partiya aʼzolari esa Xoʻjand va Koʻlobdanligini koʻrish mumkin edi. Koʻlob klani liderlaridan biri Sangak Safarovning oʻlimidan koʻp oʻtmay butun hokimiyat koʻlobliklar qoʻliga oʻtdi. Muhim hukumat organlari va boshqaruv institutlari Koʻlob klani nazorati ostida edi. Koʻloblik vazir va boshqa amaldorlarni aksariyati esa boshqaruvga nomunosib yoki jinoiy ishlarga aralashib qolgandi.
Hukumat siyosati
Hukumat muholifatni ruscha ism boʻlgan Vladimirdan olingan „Vofchik“ laqabi bilan atardi. Bu „Vahhobiy“ atamasini anglatardi. Javoban muholifat tomoni ham hukumatdagilarni ruscha Yuriy ismidan olingan „Yurchik“ derdi. Shu tariqa bir millatning ikki siyosiy kuchi bir-birining ashaddiy dushmaniga aylandi. Uzoq vaqt davomida xech bir taraf murosani istamay keldi.
1997-yil tinchlik sulhidan keyin kuchga kirgan yangi konstitutsiyada ham muholifat haq-huquqlari inobatga olinmadi. Muholifatga parlamentdan atigi 30 % joy va Davlat Apparatidan arzimas oʻrin ajratildi.
Davlat tuzumining kuchsizlanishi
Davlatning markazlashgan boshqaruvni qoʻldan boy berib qoʻygani butun mamlakat xavsizligini xavf ostiga qoʻyib qoʻydi. Umumiy birlashgan milliy mafkuraning yoʻqligi, etnik guruhlar orasidagi hokimiyat uchun kurash va sovet tuzumi gardaniga agʻdarilgan, aslida esa hukumatning notoʻgʻri siyosati tufayli yuzaga kelgan iqtisodiy boʻhron ham davlatni parchalanib ketish darajasiga olib kelib qoʻydi. Natijada butun mamlakatda nazoratni qoʻlga olomagan hukumatga qarshi bir qancha region liderlari bosh koʻtarishdi, ularning har biri hokimiyat uchun daʼvogarga aylanishdi. Hukumat esa oʻz mavjudligini saqlab qolish uchun konstitutsiyaga zid amallar qila boshladi, Tojikistonda avtoritar rejim oʻrnatildi.
Xavfsizlikka tahdid
Xavfsizlik masalasi kuchsiz hukumat va kuchlar tizimining oʻzgarishi tufayli edi. Safarali Kenjayev Xoʻjand elitasining rahbariga aylangandan soʻng 1987-yildan buyon Ichki Ishlar Vaziri lavozimini egallab kelayotgan Navujonovni nishonga oldi. Bu suiqasd Dushanbedagi pomiriylarni oyoqqa turishiga sabab boʻldi. Tojikiston shunday guruhiy qarama-qarshiliklar makoniga aylandi. Muholifat ham 1992-yilda president Nabiyev soqchilari tinch namoyishchilarni oʻqqa tutishi ortidan Davlat Usmon va Shodmon Yusuflar rahbarligi ostida Nijati Milliy (Xalq Ozodligi uchun Front) deb atalmish qurolli guruh tuzgan edi. Muholifat urushchilari Afgoʻniston va Pokistondagi lagerlarda tayyorgarlik oʻtagan edi. Muholifatda qurolli kuchlarning paydo boʻlishi vaziyatni butkul izdan chiqarib yubordi. Mamlakatda anarxiya hukmronga aylandi. Hukumat esa muholifatga chetdan, asosan, Afgʻonistondan kirib keladigan qurol va boshqa har qanday dastakni yoʻlini toʻsish uchun zoʻr berib kurashardi.
IC 3283
IC 3283 Veronika Sochlari yulduz turkumidagi S (spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Qunduz xonligi
Qunduz xonligi — Shimoliy Afgʻonistonda mavjud boʻlgan oʻzbek davlati (18—19-asrlar). Xonlik hududiga, shuningdek, Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidagi ayrim viloyatlar (Koʻlob, Qubodiyon) ham kirgan. Poytaxti Qunduz shahri boʻlgan. 19-asrning 20-yillarida Murodbek davrida nihoyatda kuchaygan. 19-asrning 50-yillarida afgʻon amiri Doʻstmuhammad tomonidan boʻysundirilgan. Qunduz xonligi hukmdorlari Qatagʻon urugʻidan boʻlib, oʻzbek urugʻlari tarkibiga kiradi. Qunduz Qoʻqon xonligi hamda Buxoro amirligi bilan har tomonlama aloqalar oʻrnatgan hamda oʻzaro ittifoqdosh boʻlgan.
NGC 1360
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Dönerdere, Ağrı
Dönerdere — Agʻri viloyatining Merkez tumaniga qarashli qishloq.
Azi
Azi - zardushtiylikda ochko‘zlik, suq devi. Nashrlarda oz, oziy shaklida ham yozishadi. Axriman yovuzliklaridan biri. To‘ymaslik, qanoatsizlik ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Zardushtiylikning koinot, kosmologik yaralish masalalariga bag‘ishlangan “Bundaxishn” kitobida “Hech qachon to‘ymaydigan, qanoatsiz devdirki, uning ko‘zlari dashtu biyobondek bo‘m- cheku chegarasiz” deb ta’riflangan. Asqar Mahkam o‘zbekcha “ochko‘z” so‘zini shu so‘z bilan bog‘liq izohlash haqida tahmin bildirgan.
Qoshgʻariy
Mahmud ibn al-Husayn ibn Muhammad al-Qoshgʻariy (Mahmud al-Qoshgʻariy, Mahmud Qoshgʻariy, Qoshgʻariy, yaʼni qoshgʻarlik Mahmud; 1028- yoki 1029-yil Issiqkoʻl janubi-sharqidagi Barsxon shahrida tugʻilgan  — 1101- yoki 1126-yilda Qoshgʻar yaqinida — Oʻpalda vafot etgani taxmin qilinadi) — turkiy tilshunos olim, filolog.
Koshgʻariy hayoti haqida yagona manba uning oʻz qalamiga mansub asarlaridir. Bizga maʼlum maʼlumotlarga koʻra, u Qoraxoniylar davlatida, qoraxoniylar sulolasiga aloqador zodagon oilada tugʻilgan. Qoraxoniylar davlatidagi ichki nizolar tufayli vatanini tark etib, 15 yil davomida atrofdagi qardosh xalqlar orasida yurishga majbur boʻlgan, pirovardida Bagʻdodga yetib borgan. Qoshgʻariy Bagʻdodda olimlar oʻrtasida turkiy xalqlar va ularning tillariga katta qiziqish borligini kuzatgan, shu sabab bu mavzuda ikki asar yozishga qaror qilgan. „Devoni lugʻatit turk“ ustida 1072-yilda ishlay boshlagan. (ayrim nabbalarda, jumladan, Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasida shu yili asarni yakunlagan, deb xato koʻrsatilgan .) Asarning oʻzida keltirilgan maʼlumotga koʻra, 1075—1094-yillarda asarning toʻrt nashrini tayyorlagan. Asarning ilk nusxasi yoʻqolgan. 1266-yilda koʻchirilgan qoʻlyozma nusxasi esa saqlanib qolgan. Asarda Koshgʻariy shunday deb yozadi:
"„Men bu kitobni maxsus alifbe tartibida hikmatli soʻzlar, sajʼlar, maqollar, qoʻshiqlar, rajaz va vasl deb atalgan adabiy parchalar bilan bezadim. ... Men isteʼmoldagi soʻzlarnigina berdim, isteʼmoldan chiqqanlarini tashladim. ... Soʻngra men har bir qabilaga mansub soʻzlarning yasalish xususiyatlarini va qanday qoʻllanishini qisqacha izoqlab koʻrsatish uchun alohida yoʻl tutdim. Bu misol tariqasida turklarning tilida qoʻllanilib kelgan sheʼrlaridan, shodlik va motam kunlarida qoʻllanadigan hikmatli soʻzlaridan, maqollaridan keltirdim.“"
Horní Rožínka
Horní Rožínka Chexiya respublikasida joylashgan aholi punkti. Uning 80 ga yaqin aholisi bor.
Jamantay Asanov
Jamantay Asanov (Жамантай Асанов; 1918-yil, Qish-Buloq qishlogʻi Fargʻona viloyati, Andijon uyezdi, Oʻzgan tumani) — Qirgʻiziston SSR Oʻsh viloyati Oʻzgan tumanidagi „Erkin-Too“ boʻgʻin kolxozchisi. Sotsialistik Mehnat Qahramoni sohibi (1949).
Biografiyasi
Jamantay Asanov 1918-yilda Qoʻsh-Buloq qishlogʻida (hozirgi Oʻzgan tumani) dehqon oilasida tavallud topgan. 1936-yildan Oʻzgan tumanidagi kolxozlardan birida ishlagan. Ulugʻ Vatan urushida qatnashgan. Demobilizatsiyadan keyin u oʻz qishlogʻiga qaytib keldi. 1937-yilda u mahalliy kolxozga qoʻshildi va 1939-yilda Qizil Armiya safiga chaqirilgunga qadar ishladi.
1945—1953-yillarda — Oʻzgan tumanidagi „Erkin-Too“ kolxozining paxta yetishtirish brigadasida brigadir boʻlgan.
Xuddi shu farmon bilan Jamantay Asanov bilan tinimsiz bellashib kelgan „Erkin-Too“ kolxozining boshqa yetakchi zvenolari A.Qosiboyev va S.Turduyevlarga ham yuqori unvon berildi.
1953-yilda u zvenodan boshqa ishga oʻtgan.
Ultra-abissal
Ultra-abissal — okean tubining 6000 m dan chuqur qism i (qarang Abissal). Relyefi oʻnqirchoʻnqir. Juda chuqur botiq va novlar (8000—10000 m) uchraydi (Mariana novi). Hayvonot dunyosi qad. boʻlib, asosan, endemiklardan iborat.
Jamantay Asanov
Biografiyasi
U 1973-yilda nafaqaga chiqdi.
Jamantay Asanov 1998-yil Oʻzgan tumanida vafot etdi.
Adabiyotlar
Muzalevskiy M. V. Sotsialistik mehnat qahramonlari. Biobibliografik lugʻat. — M .: RIC „Cavalier“, 2008. — T. 2. — 200 b.
„Qirgʻiziston“. Uluttuk ensiklopediyasi: 1-jild. Boshlar ed. Asanov Y. A., B.: Mamlekettik til jana ensiklopediya borboru, 2006. ISBN 9967-14-046-1
Eimeldingen
Eimeldingen Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Lörrach tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 3,55 km2. Aholisi — 2439 kishi (2010).
Hududi
Eimeldingenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Gnesau
Gnesau Avstriyaning Karintiya yerida joylashgan kommunadir. Feldkirchen (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 78.68 km2. 1190 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
IC 4835
IC 4835 Pavo yulduz turkumidagi S? (spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Badalpara
Badalpara - janubiy-markaziy Bangladeshning Barisal bo'limidagi Barisal tumaniga qarashli qishloq
O Páramo
O Páramo Ispaniyaning Galicia mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Lugo provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 74,45 km2. Aholisi — 1632 kishi (2010).
NGC 1361
NGC 1361 Eridan yulduz turkumidagi E/P tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni Ormond Stone 1886-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Hörselgau
Hududi
Hörselgauning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Nasiba Abdullayeva
Abdullayeva Nasiba Melikovna (t. 15-noyabr 1961, Samarqand) — oʻzbek xonanda va aktrisasi. Oʻzbekiston (1993) va Ozarbayjon (2022) xalq artisti.
Steve Burke (biznesmen)
Stephen B. Burke (1958-yil 14-avgustda tugʻilgan) — ingliz  tadbirkori. Hozirda u Comcast katta ijrochi vitse-prezidenti va NBCUniversal raisi sifatida ishlaydi.
Yoshlik davri
Steve Burkening otasi Daniel Burke ABC tarmogʻini sotib olgan Capital Cities Communications kompaniyasining sobiq ijrochi direktori edi. Steve Burke 1980-yilda Colgate universitetini tamomlagan. 1982-yilda Burke Garvard biznes maktabini MBA darajasi bilan tamomlagan.
Faoliyati
Burk oʻz faoliyatini General Foods nonushta oziq-ovqat boʻlimida yordamchi mahsulot menejeri sifatida boshlagan. 1986-yil yanvar oyida Burk The Walt Disney Company kompaniyasiga qoʻshildi hamda isteʼmol tovarlari boʻlimi uchun Disney Store konsepsiyasiga asos soldi. 1992-yildan 1996-yilgacha Burke Euro Disney kompaniyasi prezidenti va bosh direktori lavozimida ishlagan. 1996-yilda Walt Disney kompaniyasi tarmoqni sotib olgach, Burke ABC kompaniyasining ijrochi vitse-prezidenti etib tayinlandi. Keyingi yili Burke ABC Broadcasting prezidenti etib saylandi.
1998-yilda Burke Disneyni tark etdi va Comcast Cable prezidenti boʻldi. 2004-yilda u Prezident unvonidan tashqari, Comcast Cable kompaniyasining bosh operatsion direktori etib tayinlangan. 2010-yilda, Comcast va General Electric birlashishni tugatgandan soʻng, Burk NBCUniversal bosh direktori boʻlishi eʼlon qilindi. Comcast va General Electric keyingi yili NBCUniversal aktivlarini Comcast dasturiy aktivlari bilan birlashtirishni tugatgandan soʻng, Burk NBCUniversal bosh direktori boʻlishdan oldin Comcast COO lavozimidan isteʼfoga chiqdi.
2018-yilda Burke Disney bilan 21st Century Fox filmini sotib olish boʻyicha tender urushidan chiqib ketganidan soʻng Britaniyaning pullik telekompaniyasi Sky Comcast kompaniyasini sotib olishga rahbarlik qildi. 2019-yil yanvar oyida Burke NBCUniversal uchun Skyning mavjud OTT video platformasidan foydalangan holda 2020-yilda Peacock deb nomlangan xizmatini ishga tushirish rejalarini e’lon qildi.
Lacey
Lacey AQShning Washington shtatida joylashgan shahardir. Thurston County okrugi tarkibiga kiradi.
Steve Burke (biznesmen)
Faoliyati
2009-yildan beri Burke Uorren Baffetning Berkshire Hathaway va JPMorgan Chase direktorlar kengashida ishlagan. U, shuningdek, Filadelfiya bolalar kasalxonasining Vasiylik kengashida ishlagan.
Lacey
Aholisi
35412 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Steve Burke (biznesmen)
Faoliyati
2021-yildan boshlab, Burke Montana shtatining Missula shahridan onxmaps.com uchun boshqaruv kengashi aʼzosi boʻldi. OnXmaps kengashiga tayinlanganidan soʻng, u oʻz oilasining Madison Valley Partners investitsiya kompaniyasi orqali onXmapsga katta sarmoya kiritdi.
Lacey
Geografiyasi
Maydoni — 42,3 km2. Shundan 41,3 km2 quruqlik, 1,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 50 m balandlikda joylashgan.
Steve Burke (biznesmen)
Shaxsiy hayoti
Steve Burke 1983-yil 23-iyulda rafiqasi Gretchenga (Hoadley) turmushga chiqdi va birgalikda besh farzandi bor. Burkening Nyu-York va Los-Anjelesda uylari bor.
Oybek koʻchasi (Toshkent)
Oybek koʻchasi — Mirobod tumanining „Oybek“ va „Salor“ mahallalari hududidagi Kichik halqa yoʻli va Afrosiyob, Shahrisabz koʻchalari kesishmasi oraligʻida. Uzunligi 1,5 km atrofida.
XIX asrning 2-yarmida tashkil topgan. Yoʻnalishida chor Rossiyasining oʻqchi bataloni joylashgani bois, dastlab Oʻqchi (Strelkoviy) koʻchasi deb yuritilgan. 1961-yil 4-avgustda kosmonavt-uchuvchi German Titov, 1977-yil 6-sentabrda Kosmonavtlar koʻchasi nomi berilgan. 1990-yil 28-iyundan taniqli oʻzbek yozuvchisi Oybek nomi bilan yuritiladi. 1966-yilgi Toshkent zilzilasidan soʻng koʻcha yoʻnalishida koʻp qavatli turar joy va maʼmuriy binolar qurilgan.
Mustaqillik yillari koʻchada tubdan qayta qurish, obodonlashtirish va koʻkalamzorlashtirish ishlari amalga oshirildi. Koʻcha eniga kengaytirilib, yangi texnologiyalar yordamida qayta taʼmirlandi. Zamonaviy bino va inshootlar barpo etildi. Yoʻnalishida Toshkent farmatsevtika instituti, Toshkent davlat sharqshunoslik universitetining fakulteti, „Savdogarbank“, „Aloqabank“, „Oʻzbegim“ supermarketi, „Drujba“, „Shoh“ restoranlari, „Mingoʻrik“, „Oybek“ metro bektalari, koʻp qavatli turar joy binolari, firma va kompaniya ofislari, turli servis xizmat koʻrsatish maskanlari joylashgan. Salor kanali oqib oʻtadi. Nukus va Fidokor (Anton Chexov) koʻchasilari bilan kesishadi. Sayyid Baraka koʻchasi bilan tutash. Yaqinida Qozogʻiston, Turkmaniston hamda Koreya Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi elchixonalari, Belgiya Qirolligining Toshkentdagi konsulxonasi, Uspenskiy sobori, Mirobod dehqon bozori, „Grand Mir“ mehmonxonasi, xususiy shifoxona, maktab va bogʻchalar joylashgan.
Bévenais
Bévenais Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Isère departamenti La Tour-du-Pin tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
769 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 54,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 14,0 km2. Dengiz sathidan 426 – 705 m balandlikda joylashgan.
IC 3284
IC 3284 Sunbula yulduz turkumidagi SBR tipli galaktikadir.
Gülensu, Refahiye
Gulensu(sobiq Hishtolar) - Turkiyaning Erzincan viloyati Refahiye tumaniga qarashli qishloq. Qishloqda shodiyan qabilasining kurdlari istiqomat qiladi va 2022 yilda 20 kishidan iborat edi.
Villiers-Saint-Orien
Aholisi
156 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 9,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 15,7 km2.
Felizzano
Felizzano Italiyaning Piemont mintaqasida joylashgan kommunadir. Alessandria provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 25 km2. 2433 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Baytlahm
Baytlahm-Falastindagi qadimgi shahar, hozir bu Virleyet deb ataladi. Rivoyatlarga ko‘ra, Iso payg‘ambar (Isus) tug‘ilgan joy. Islom aqidasiga ko‘ra, Me’rojga yo‘l olgan Rasululloh (s.a.v.) ushbu dargohni Jabroil (a.s.) bilan ziyorat qilgan. Ular ikki rakatdan namoz o‘qib, safarni davom ettirganlar.
Ahmadullo Abdulloyev
Ahmadullo Abdulloyev (1910-yil, Oʻzbekiston, Andijon viloyati Kattatojik qishlogʻi — .1966-yil 13-sentyabr, Dushanbe) — tojik xonandasi va 1947-yildan beri Tojikiston SSR xalq gvardiyasi aʼzosi.
Biografiyasi
Musiqa va qo‘shiqchilik sanʼatini Andijonlik taniqli sanʼatkor qori Kamoldan tahsil olgan. 1930-yilda Tojikistonga koʻchib oʻtgan va 1937-yilgacha sobiq Kuybishev tumanida kolxozchi boʻlib ishlagan.
1937-yilda Stalinobod shahar musiqa teatri (hozirgi S.Ayniy nomidagi Tojikiston Davlat akademik opera va balet teatri) xonandasi va sozandasi, 1938-yildan umrining oxirigacha Tojikiston davlatining homiysi boʻlgan.
Qoʻshiqlari
Abdulloevning qoʻshiq va kuylari turli mavzularga bagʻishlangan. Abdulloyevning yuksak isteʼdodi, yaxshi qo‘shiqchilik mahorati, ayniqsa, „Vatanning ozod qizi“ (M. Aminzoda), „Umr bahori“ (R. Azod), „Ba Jeram“ (Sayido sheʼri), „Parvana biladi“ (A. Lohutiy) paydo bo‘ldi. Ahmadullo Abdulloyev „Shashmakom“dan Tojikiston radiosi va plastinkaga yozib olingan bir qancha qo‘shiqlarni ham ijro etdi. U Tojikiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumi Faxriy yorliqlari bilan taqdirlangan.
Adabiyotlar
Obidpur Ҷ. . — Dushanbe,Arjang, 2019. — S. 480. — ISBN 978-999-47-43-90-2.
Fairmeade (Kentucky)
Aholisi
264 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 1614,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 0,2 km2. Shundan 0,2 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 160 m balandlikda joylashgan.
Ultraasosli tof jinslari
Ultraasosli tof jinslari, ultrabazitlar, giperbazitlar — asosan, magnezialtemirli silikatlar (olivin va piroksen)dan iborat magmatik togʻ jinslari. Ultraasosli tof jinslarij. tarkibida oz miqdorda ikkilamchi minerallar (xromit, magnezit va boshqalar) hamda kremniy oksidi (SiO2) 30— 44% gacha, Mg esa kup (MgO 42% dan ortiq) boʻladi. Ultraasosli tof jinslarij.da dala shpatlari butunlay boʻlmaydi yoki juda kam. Asosan, rangli — piroksen, olivin yoki rudali minerallar (magnetit)dan tashkil topadi. Ultraasosli tof jinslarij.ning turlari: dunit va olivin, peridot vapiroksenitlar. Olivin yoki piroksenning toʻliq yoki qisman serpentin minerallar (xrizotil, antigorit, lizardit)ga oʻtib, serpentinitlar hosil qilishi Ultraasosli tof jinslarij. uchun xosdir. Ultraasosli tof jinslarij. asosan, gabbro, ishqoriy jinslar va karbonatitlar bilan birga uchraydi. Ultraasosli tof jinslarij. bilan foydali qazilma (platina, xromitli, silikatli, nikelli temir rudalarining hamda asbest, nefrit va boshqalar) konlarining koʻp turlari bogʻliq. Ultraasosli tof jinslarij. kalgan hamma magmatik jinslarga koʻra kam tarqalgan. Effuziv Ultraasosli tof jinslarij. Sibir (maymechitlar) va Kamchatkada topilgan.
Tomasz Kupisz
Tomasz Kupisz (1990-yil 2-yanvarda tugʻilgan) — Polshalik professional futbolchi, Ekstraklasa vakili Jagiellonia Białystok klubida yarim himoyachi sifatida oʻynaydi.
Klublardagi faoliyati
Kupisz Wigan Athletic dagi muvaffaqiyatli sinovdan soʻng 2007-yil fevral oyida klubga qoʻshildi. Avvalroq Polshaning KS Piaseczno jamoasida oʻynagan. Laticsdagi debyutini 2008-yilning 26-avgustida Liga kubogi doirasida Notts Countyga qarshi o‘yinda o‘tkazdi va 4:0 hisobidagi g‘alabali oʻyinning yakuniy golni kiritdi. Gol urganiga qaramay, kubok oʻyinlaridan keyin tarkibda koʻp koʻrinish bermadi.
2009—2010-yilgi mavsumda asosan qanotda oʻynadi, oʻn uchta oʻyinda oltita gol urdi. Kupisz „Manchester United“ va „Liverpool“ning zaxira jamoalariga ham gol kiritgan edi. Ammo asosiy jamoada oʻzining oʻrnini topa olmadi va uning klub bilan shartnomasi 2010-yilning iyun oyida yakuniga etdi.
2010-yilning 2-iyunida Polshaning Jagiellonia Białystok klubi Kupisz bilan shartnoma imzoladi. Klubga erkin agent sifatida qoʻshilgandi. 29-iyul kuni „Jagiellonia“ safidagi rasmiy debyutini Yevropa ligasi saralash bosqichi doirasida Aris Thessaloniki ga qarshi oʻyinda oʻtkazdi, jamoasi 1:2 hisobida magʻlub boʻldi.
2016-yilning 5-iyulida 2016—2017-yilgi mavsum uchun A. C. ChievoVerona dan ijara asosida Novara ga o‘tdi.
2017-yil 29-iyun kuni Cesena klubiga qoʻshildi.
2019-yil 13-iyulda C Seriyaning Bari jamoasiga oʻtdi. 2020-yilning 24-yanvarida B Seriyaning Trapani klubiga ijara asosida o‘tdi. 2020-yil 15-sentabrda sotib olish opsiyasi bilan Salernitanaga ijaraga o‘tdi.
2022-yilning 31-yanvarida Kupisz sotib olish opsiyasi bilan Regginaga ijaraga berildi.
2022-yil 2-sentabrda Pordenone bilan shartnomasini bekor qilganidan koʻp oʻtmay, Italiyani tark etdi va ikki yillik shartnoma asosida Jagielloniaga qaytdi.
Soʻqoq qishlogʻi
Aholisi
Aholi soni 9064 kishi boʻlib (2006-yil hisobiga koʻra), asosan, oʻzbeklar. Aholi zichligi - 133,3 kishi/km². Qishloqda 4 ta maktab, kutubxona, klub, qishloq davolash punkti, poliklinika, maishiy xizmat koʻrsatish uyi, aloqa boʻlimi, avtomat telefon stansiyasi mavjud.
Ahlatçık
Ahlatçık — Turkiyaning Kastamonu viloyati Kastamonu tumani dagi qishloq.
Soʻqoq qishlogʻi
Joylashuvi
Soʻqoq qishlogʻi Parkentdan 18 km janubi-sharqda, Chotqol togʻ tizmalarining gʻarbiy etaklarida, So`qoqsoy daryosining sohillarida joylashgan. Yer sathi notekis, dengiz yuzasiga nisbatan 940-1360 metr oraligʻida oʻzgaradi. Qishloqdagi mavjud zilol buloqlar markazlashtirilgan ichimlik suvi tarmogʻini va Soʻqoqsoyni suv bilan taminlab turadi. Ba'zi buloqlarning suv sarfi 10 l/sek ga yetadi. Soʻqoq dam olish maskani ob-havosi, tabiiy joylashishi, shifobaxsh buloq suvlari bilan mamlakatimiz va uning tashqarisida dong taratgan. Qishloqning toqqa tutashgan qismida togʻ meliorativ tajriba stansiyasi, meteostansiyasi hamda „Parkent“ togʻ-oʻrmonchilik xoʻjaligi ish olib boradi.
Greer (Janubiy Karolina)
Greer  — AQShning Janubiy Karolina shtatida joylashgan shahardir. Aholisi 2020-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra 35 308 kishini tashkil qilgan.
Demografiyasi
Shaharda 6 714 ta xonadon mavjud boʻlib, ulardan 31,8% 18 yoshgacha boʻlgan bolalari bor edi, 47,1% er-xotinlar birga yashaydilar, 15,7% eri boʻlmagan ayollar va 32,8% oilasizlar edi. Barcha uy xoʻjaliklarining 27,9 foizi jismoniy shaxslardan iborat boʻlib, 12,1 foizida 65 yosh va undan katta boʻlgan yolgʻiz yashaydigan kishi bor.
Shaharda aholi keng tarqalgan boʻlib, 24,8% 18 yoshgacha, 9,2% 18 yoshdan 24 yoshgacha, 33,4% 25 yoshdan 44 yoshgacha, 18,9% 45 yoshdan 64 yoshgacha, 13,6% 65 yosh yoki yoshi kattaroqdir. Aholining oʻrtacha yoshi 34 yosh edi. Har 100 ayolga 90,6 erkak toʻgʻri keladi. 18 va undan katta yoshdagi har 100 ayolga 87,6 erkak toʻgʻri keladi.
Shahardagi uy xoʻjaliklarining oʻrtacha daromadi 33 140 dollarni, oilaning oʻrtacha daromadi esa 41 864 dollarni tashkil etdi. Erkaklar oʻrtacha daromadi 33 147 dollarni, ayollarniki esa 23 566 dollarni tashkil qilgan. Shaharning jon boshiga toʻgʻri keladigan daromadi 17 546 dollarni tashkil etdi. Oilalarning qariyb 12,2 foizi va aholining 15,8 foizi qashshoqlik chegarasida, shu jumladan 18 yoshgacha boʻlganlar 19,5 foiz va 65 va undan katta yoshdagilar 15,1 foiz qashshoq hisoblanadi.
Qunduzlar
Qunduzlar — suvsarsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchilar urugʻi. Yevropa, Osiyo, Shimoliy -Gʻarbiy Afrikada choʻllardan boshqa joylari-datarqalgan. Gavdasining uz. 55—95 sm, nisbatan ingichka va egiluvchan, vazni 10 kg gacha. Dumi 45 sm gacha. Oyoklari kalta, barmoqlari orasida suzgich parda boʻladi. Oʻzbekmstonda 1 turi — qunduz tarqalgan. Q. chuchuk suv havzalari yaqinidagi inlarida yashaydi. Shoʻngʻiganida quloq va burun teshiklari maxsus klapanlar bilan bekiladi.
Qishda suvning muzlamagan joylarida yashaydi. Bahor-yoz mavsumida asta-sekin tullaydi. Yumshoq toʻshamali uyasini suv havzasining baland qirgʻoqlariga yasaydi. Boʻgʻozlik davri 8— 10 oy. Ikki yilda bir marta — ap-rel — mayda, koʻpincha 3 ta bola tugʻadi. Asosan, baliq, baqa, baʼzan oʻrdak va boshqa bilan oziqlanadi. Moʻynasi (ayniqsa, qishki) qimmatbaho hisoblanadi. Soni keskin kamayganligi uchun ovlash taqiqlangan.
Hind yozuvi
Hind yozuvi — Janubi-Sharqiy Osiyodagi yozuvlar guruhi. Bu yozuvlar kelib chiqishidagi umumiylik va alifbolari tuzilishidagi yagona prinsip jihatidan bir-biri bilan bogʻlangan. Hind yozuvi koʻrinishlari Hindiston, Bangladesh, Pokiston, Nepal va Shri-Lanka davlatlaridan tashqari ularga qoʻshni boʻlgan hududlarda ham tarqalgan (shimolda — Tibet va Markaziy Osiyodan Moʻgʻulistongacha; janubda — Birmada, Hindixitoy yarim orolida va Indoneziyada). Hind yozuvining bu hududlarga kirib borishi shu joylarda buddaviylik dini va adabiyotining tarqalishi bilan (asosan milodiy 1-ming yillikda) bogʻliq. Hind yozuvi oʻnlab koʻrinishlarga ega. Shulardan muhimlari quyidagilar: Hindistonning oʻzida Moxenjo-Daro, Xarappa va boshqa joylardan topilgan miloddan avvalgi 3-2-ming yilliklarga taalluqli iyeroglifik yozuv.
Hind yozuvi - Janubiy va Jan.Sharqiy Osiyoda tarqalgan, kelib chiqishidagi umumiylik va alifbolari tuzilishidagi yagona (fonetik) tamoyilga koʻra oʻzaro bogʻliq koʻplab yozuvlar guruhi. Hind yozuvi koʻrinishlari Hindiston, Bangladesh, Pokiston, Nepal va Shri Lankaning oʻzidan tashqari ularga qoʻshni hududlarda — Tibet va Markaziy Osiyoda, Birmada, Hindixitoy yarim oroli hamda Indoneziyada ham tarqalgan. Hind yozuviningasosan milodiy 1-ming yillikda Hindistonga chegaradosh mamlakatlarga kirib kelishi bu hududlarga budda dini va adabiyotining tarqalishi bilan bogʻliq. Hind yozuvining koʻrinishlari soni 20—30 ta oraligʻida boʻlib, jadvalda ularning baʼzi muhimlari-gina koʻrsatildi.
Hindistonda yozuv kamida 5 ming yillik tarixga ega. Dastlab oʻqilgan yodgorliklar (miloddan avvalgi 3-asrga mansub) keyingi yozuvlar uchun asos boʻlgan boʻgʻinli brahmi yozuvida bitilgan boʻlib, bu yozuv chapdan oʻngga qarab yozilgan. Hindistonning shim.-gʻarbida miloddan avvalgi 3-asrdan milodiy 5-asrgacha brahmi bilan bir qatorda kharoʻshthi yozuvi ham mavjud boʻlgan, lekin keyinchalik sekin-asta brahmi tomonidan siqib chiqarilgan. Brahmi yozuvining ilk yodgorliklaridayoq uning mahalliy koʻrinishlari ajrala boshlaydi. keyinchalik ular asosida Hind yozuvining 3 asosiy; shim., janubiy va janubi-sharqiy tarmogʻi shakllanadi.
Alifbo harflari qatʼiy vertikal va gorizontal chiziqlardan burchak hosil qilib yoziladigan shimoliy tarmoqqa quyidagi yozuvlar kiradi: 1) 6—10-asrlarda Markaziy Osiyoda sanskrit, sak va boshqa tillardagi matnlarni yozish uchun qoʻllangan gupta yozuvi; 2) 7-asrdan hozirgi gacha bir necha koʻrinishda ishla-tilgan tibet yozuvi;3) 7—8-asrlarda shakllangan va 10—11-asrlardagi qoʻlyozmalarda qayd etilgan n a g a r i yozuvi; uning keyingi davrdagi shakli — devanagari Shimoliy Hindistondagi asosiy yozuvga aylanadi, hindiy, marathiy va boshqa tillarda, sanskritcha matnlarni yozish va nashr etishda qoʻllanadi; 4) 8-asrdan Kashmirda ishlatiladigan sharada yozuvi; 5) 12-asrdan Nepalda qoʻllangan va hozirgi kunlarda devanagari tomonidan siqib chiqarilayotgan nevari yozuvi; 6) 15-asrda shakllangan va bengal, assom, sanskrit tillarida qoʻllanadigan b ye n -gal yozuvi; 7) boshqa alifbolardan harflar ustidagi gorizontal chiziq oʻrniga yoy shakli qoʻllanishi bilan farq qiladigan o r i ya yozuvi; 8) nagarining kursiv shaklidan kelib chiq-qan va harflar ustida chiziqning yoʻqligi bilan ajralib turadigan gu-jarot yozuvi; 9) 16-asrda sikhlar tomonidan joriy etilgan panjob yozuvi — gurmukhi. Bulardan tashqari, turli yozishmalarda, savdo va ish yuritish sohalarida ishlatiladigan kaythiy (hindiy tili tarqalgan joylarda), mahajaniy (Rajasthan shtatida va shu yerdan chiqqan savdogarlar orasida); landa (Sind va Pan-jobda), moʻdiy (Maharashtrada) va boshqa yozuv turlari mavjud.
Hind yozuvining janubiy tarmogiga 5—6-asrdan shakllangan, biroq qoʻlyozmalarda 16-asrdan boshlab qayd etilgan grantha yozuvi (sanskritcha matnlarni yozish uchun qoʻllangan) hamda janubiy Hindistondagi zamonaviy 4 adabiy til — kannada, telugu, malayalam va tamil tillaridagi matnlarni yozishda qoʻllanadigan alifbolar kiradi. Bu tarmoqdagi yozuvlar harflarning du-maloq shaklda yozilishi bilan ajralib turadi.
Hind yozuvining janubi-sharqiy tarmogi Hindistondan tashqarida va asosan qad. -pali yozuvi asosida shakllangan sin-gal, kxmer, laos, tay yozuvlarini, shuningdek, Hindixitoy va Indone-ziyadagi eski yozuvlarni qamrab oladi.
Mazkur yozuvlarning shakli shamoyilidagi oʻxshashlik ular qoʻllanadigan tillarning fonologik jihatdan oʻxshashligini anglatmaydi. Mas, devanagari yozuvi qindiy tiliga nis-batan harf-tovush yozuvi hisoblansa-da, boshqa koʻpchilik tillarda fonema va grafema oʻrtasidagi nisbatning u yoki bu darajada buzilganligi kuzatiladi.
Undoshlar
क ka / kə / ख kha / kʰə / ग ga / gə / घ gha / gʱə / ङ ṅa / ŋə / च ca / cə/ छ cha / cʰə / ज ja / ɟə / झ jha / ɟʱə / ञ ña / ɲə / ट ṭa / ʈə / ठ ṭha / ʈʰə / ड ḍa /ɖə/ ढ ḍha / ɖʱə / ण ṇa / ɳə / त ta / t̪ə / थ tha / t̪ʰə / द da / d̪ə / ध dha / d̪ʱə / न na / nə / प pa / pə / फ pha / pʰə / ब ba / bə / भ bha / bʱə / म ma / mə / य ya / jə / र ra / ɾə / ल la / lə / व va / ʋə / श śa / ʃə / ष ṣa / ʂə / स sa / sə / ह ha / ɦə /
Unlilar
अ a/ə/ili/ä/ क /ka/;
आा ā/ä/ का /kā/;
इि i/i/ कि /ki/;
ईी ī/i/ की /kī/;
उु u/u/ कु /ku/;
ऊू ū/u/ कू /kū/;
ऋृ ṛ/ṛ/ कृ /kṛ/;
ॠॄ ṝ/ कॄ /kṝ/;
ऌॢ ḷ/ḷ/ कॢ /kḷ/;
ॡॣ ḹ/ḷ/ कॣ /kḹ/;
एे e/e: / के /ke/;
ऐै ai/əi/ ili /ai/ कै /kai/;
ओो o/o: / को /ko/;
औौ au/əu/ili/au/ कौ /kau/;
Boshqa belgilar
ँ कँ /kam̩/ Anunasika ं /an̩/ कं /kan̩/ Anusvara ः /ah̩/ कः /kah̩/ Visarga ् क् /k/ Virama ॅ /?/ ऑ /?/
Sonlar
0०, 1१, 2२, 3३, 4४, 5५, 6६, 7७, 8८, 9९.
Celâl Bayar
Mahmut Celâl Bayar (1883-1986)  — Turkiya davlat arbobi, 1950-1960-yillarda mamlakat prezidenti. Bayar oʻz faoliyatini Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasida, uning Izmir va Bursa boʻlimlarini tashkil etishdan boshlagan. Respublikaning eʼlon qilinishidan soʻng, Turkiyaning koʻplab ilk moliyaviy institutlariga, jumladan, mamlakatning birinchi banki — Mehnat bankiga asos soldi. Liberal iqtisodiy siyosat tarafdori Otaturk 1937-yilda iqtisodiyotni liberallashtirish uchun Bayarni Bosh vazir etib tayinladi. Bu mansabda 1939-yilda Otaturkning vorisi İsmet İnönü davrida isteʼfoga chiqdi.
1945-yilgacha Respublika Xalq partiyasi aʼzosi edi. 1946-yilda Adnan Menderes, Fuat Koprülü va Refik Koraltan bilan birga Demokratlar partiyasini tuzdi va Turkiyaning koʻppartiyaviylik davrini boshlab berdi. 1950-yilgi saylovlarda hokimiyatning demokratiyaga tinch oʻtishi sodir boʻldi. Bayar Turkiyaning uchinchi prezidenti etib saylandi. Keyinchalik, 1954 va 1957-yillarda qayta saylangan va 10 yil davomida prezidentlik qilgan. 1960-yilgi davlat toʻntarishidan soʻng, qamoqqa olingan va ozod etilganidan keyin Demokratik partiya bilan aloqador sobiq siyosatchilarning huquqlarini tiklash tarafdori boʻlgan.
U eng uzoq umr ko‘rgan davlat rahbarlaridan biri bo‘lgan. Bayar 1986-yil 22-avgustda, 103 yoshida qisqa muddatli kasallikdan so‘ng vafot etdi.
IC 4836
IC 4836 Pavo yulduz turkumidagi SBc tipli galaktikadir.
Greifenburg
Greifenburg Avstriyaning Karintiya yerida joylashgan shaharchadir. Spittal an der Drau (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 79.27 km2. 1880 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Sarria
Sarria Ispaniyaning Galicia mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Lugo provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 185,09 km2. Aholisi — 13611 kishi (2010).
IC 3285
IC 3285 Veronika Sochlari yulduz turkumidagi NF (hali noaniq) tipli obyektdir.
Thierry Henry
Thierry Daniel Henry (1977-yil 17-avgustda tug'ilgan) - fransuz professional futbol murabbiyi, ekspert va Belgiya terma jamoasining sobiq futbolchisi. Barcha davrlarning eng yaxshi hujumchilaridan biri va Premer-ligada o'ynagan eng yaxshi o'yinchilardan biri hisoblangan. Anri 2003-yilda "Oltin to'p" uchun ikkinchi o'rinni egallagan, FIFA tomonidan dunyoning eng yaxshi futbolchisi. 2004-yilda, 2006-yilda esa “Oltin to‘p” uchun uchinchi o‘rinni egalladi. U uch marta FWA yilning eng yaxshi futbolchisi, ikki marta PFA o‘yinchilarining qo‘shma rekordi bo‘ldi va “Oltin to‘p” uchun uchinchi o‘rinni egalladi. PFA ketma-ket olti marta Yil jamoasi. Shuningdek, u bir marta FIFA FIFPro World XI va besh marta UEFA yilning eng yaxshi jamoasiga kiritilgan.
Anri "Monako"da professional debyutini 1994-yilda A Seriya chempioni "Yuventus" bilan shartnoma imzolashdan oldin o'tkazgan. Biroq, cheklangan o'yin vaqti va klub ierarxiyasi bilan kelishmovchiliklar uni 1999-yilda 11 million funt sterlingga Premer-liga klubi "Arsenal" bilan shartnoma imzolashga olib keldi. Anri uzoq yillik murabbiy va murabbiy Arsen Venger qo'l ostida sermahsul hujumchiga aylandi va "Arsenal"ning barcha vaqtlaridagi hujumchiga aylandi. barcha musobaqalarda 228 ta gol bilan yetakchi to'purar. U to'rt marta Premer-liganing "Oltin butsasi"ni qo'lga kiritdi, klub bilan ikkita Angliya kubogi va ikkita Premer-liga chempionligini qo'lga kiritdi, shu jumladan mag'lubiyatsiz mavsumda bitta. Anri o'zining so'nggi ikki mavsumini "Arsenal"da klub sardori sifatida o'tkazdi va ularni 2006-yilda UEFA Chempionlar Ligasi finaliga olib chiqdi.
Anri 2007-yilda "Barselona"ga o'tdi va 2008-09-yilgi mavsumda u La Liga, Qirol Kubogi va UEFA Chempionlar Ligasida g'alaba qozonganida klubning tarixiy treblining muhim qismi bo'ldi. 2010-yilda u Major League Soccer (MLS) klubi "Nyu-York Red Bulls"ga qo'shildi va 2012-yilda ikki oyga ijara asosida "Arsenal"ga qaytdi, 2014-yilda faoliyatini yakunladi.