Afg‘onistonga_ko‘chib_o‘tgan_o‘zbeklar
Afg‘onistonga ko‘chib o‘tgan o‘zbeklar
Bir paytlar Markaziy Osiyo hududida yashab kelgan o‘zbeklar va boshqa turkiyzabon xalqlarning xorijiy mamlakatlarga ketib qolishi bizdan uzoq bo‘lmagan tarixiy davrlarga bog‘liqdir. Ko‘pgina manbalarning maʼlumoticha, xorijdagi o‘zbeklar, turkman, qoraqalpoq, qirg‘iz kabi xalqlar asosan tariximizning uch hal qiluvchi davrida xorijiy mamlakatlarga borib qolganlar: Oktabr inqilobi g‘alabasidan oldin va keyin boshlangan fuqarolar urushi hamda sovet hokimiyatini o‘rnatish jarayonida xorijga borib qolgan o‘zbekistonliklar. Podsho Rossiyasi O‘rta Osiyoni istilo qilgunga qadar bu yerda Buxoro amirligi, Xiva xonligi, Qo‘qon xonlilaridan iborat uchta mustaqil davlat bor edi. O‘zbeklar va boshqa turkiy xalq vakillari turli maqsadlarda xorijiy yurtlarga borib turganlar. Hatto Buxoro amirligi XIX asrning birinchi yarmida Shimoliy Afg‘onistonning Balx, Qunnduz, Shibirg‘on, Andxo‘y, Maymana, Bog‘lon, Saripul, Axcha kabi kichik xonliklarni ham o‘ziga bo‘ysundirgan. Ushbu yerlar va ularning atrofida asosan o‘zbek xalqiga mansub kishilar yashagan. Ular bilan hozirgi O‘zbekiston o‘zbeklari o‘rtasida o‘zaro bordi-keldi, savdo-sotiq, quad-andachilik mavjud bo‘lgan. Chunki Buxoro amirligi ko‘plab turkiyzabon xalqlarni birlashtirgan edi. XIX asr oxirida Maymana va uning atroflarida o‘zbeklardan taxminan 5 ming oila, Saripulda 4 ming oila, Andxo‘y atroflarida 3,3 ming oila, Mukur tumanida esa 1000 oila o‘zbeklar istiqomat qilganlar. Ushbu o‘zbeklarning asosiy qismi dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanadigan mahalliy o‘zbeklar bo‘lsa-da, keyinchalik Afg‘oniston davlati ixtiyoridagi yerlarda yashay boshlaganlar. O‘zbekistondan borgan o‘zbeklar Andxo‘y va uning atroflarida, Kobulda turli sabablarga ko‘ra hijrat qilib borib qolganlar. "XIX asr 90-yillarida Afg‘oniston poytaxti Kobul shahrida Toshkent, Samarqand, Qo‘qon, Andijon, Marg‘ilon shaharlaridan borib qolgan 2,5 ming o‘zbek oilasi yashagan.	Oktabr inqilobiga qadar xorijda yashovchi vatandoshlar safiga Turkistonda Sovet hokimiyatining o‘rnatilishi, Buxoro va Xorazm inqiloblari davrida sovet hokimiyatining o‘rnatilishi, Buxoro va Xorazm inqiloblari davrida sovet hokimiyati hamda partiya rahbarlik tizimidagi kamchiliklar, xatoliklar, buyuk millatchilik taʼsiri bilan majburan ketib qolgan o‘zbek xalqi vakillari ham borib qo‘shilaganlar.	Afg‘oniston o‘zbeklari to‘g‘risida gap ketganda bevosita u yerdagi o‘zbek muhojirlari haqida to‘xtab o‘tish o‘rinlidir. XX asrning 20 yillarida sotsialistik inqilob tufayli o‘zbeklarning bir qismi bugungi Afg‘oniston shimoliga o‘tib ketishgan bo‘lsada, ularga nisbatan „diaspora“ yoki „muhojir“ atamalarini to‘laligicha emas, shartli ravishda ishlatsak maqsadga muvofiq bo‘ladi. 1.	Afg‘oniston shimoli ilgaridan o‘zbeklar zich yashaydigan hudud bo‘lib, oktabr inqilobiga qadar Amudaryoning har ikki tomonidagi o‘zbeklar orasida u tomon yoki bu tomonga ko‘chib yashash holatlari ham ko‘p kuzatilgan; 2.	Amudaryoning har ikki qirg‘og‘idagi o‘zbeklar orasida qarindoshlik aloqalari ham mavjud bo‘lib, o‘zaro qiz olib, qiz berish odatlari ham mavjud bo‘lgan. Ushbu jihatlar o‘zbeklarning Afg‘oniston shimoliga „muhojir“ sifatida borib, „diaspora“ guruhini tashkil etmaganligini, aksincha o‘z millatdoshlari yashaydigan hududga ko‘chib o‘tganligidan dalolatdir. Ibrohimbek mag‘lubiyatidan so‘ng, ko‘chib o‘tgan o‘zbeklarga nisbatan afg‘on hukumati tomonidan tazyiq kuchayib, ularning bir qsimi (asosan do‘rmon va laqaylar) muhojir sifatida minglab chaqirim masofaga Afg‘onistonning Pokiston bilan chegara viloyati — Helmandga surgun qilindi. Ular pushtunlarning orasiga hamda o‘z makonlaridan badarg‘a qilinganligi bois, „muhojir“ atamasini ularga qo‘llasa bo‘ladi. Lekin, shimoldagi o‘zbeklarga nisbatan o‘tgan asrning yigirmanchi yillaridagi inqilob va ocharchilik tufayli etnosiyosiy jarayonlardagi migratsiya halatini o‘rganish uchun „muhojir“ atamasini shartli ravishda qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Shimoliy Afg‘onistondagi etnoijtimoiy jarayonlar rivojida muhojirlar omiliga eʼtibor qaratadigan bo‘lsak, ular o‘zbeklar, turkmanlar va tojiklardir. O‘zbek muhojirlarining etnik tarkibi quyidagicha: qo‘ng‘irot, do‘rman, laqay, urgutlik, farg‘onalik, buxorolik, qatag‘on, qiyiqchi va boshqalardir. Balx ulusvolisi atrofida yashovchi 97 yoshli Ro‘zigul momo Yozimergan qizi hikoyasidan: "To‘qqiz yoshimda Surxondaryodan otam bilan o‘tganmiz. Bolaligimda o‘tli poyezd va vagonlarni u yerda ko‘rib qolganman. O‘tishdan avval qaytish umidida otam ikki qop qurut va ikki ko‘za sarimoyni tog‘ning kamariga ko‘mib qo‘ydi. Hovlimizda bir itimiz qoldi. Uch kun Amudaryoning qirg‘og‘ida qolib ketdik. Dushman yaqinlashib qolgan. Majbur bo‘lib gupsarchiga bir ko‘za tilla, bir qashqari choynak, bir ho‘kizding puli, bir katta turkmani gilam va bir shisha jerjavdi (kerosin) berib o‘tdik. Kelayotganlar ko‘p. yozning chillasida keldik. Ko‘p xalq issiq urib qirilib ketdi. Parxabat qishlog‘iga kelib obod qildik. U qishloqda juhurlar bilan birga yashadik. Juhurlar chiroq, o‘t yoqmagan. Mol so‘ysa molning orqa go‘shtini yemagan. Qishloqda yigirma xo‘jalik juhur bo‘lib hammasi boy edi. Ular mayitni to‘xtatmasdan darrov ko‘mishgan.