cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eron tarixi
Parfiya
thumb|Parfiya qirolligi Parfiya qiroli Mitridat I salavkiylardan Fors, Mesopotamiyani tortib oldi va Yunon-Baqtriya davlatining Hindukushgacha(tog' tizmasi) boʻlgan hududini bosib oldi. U birinchi bo'lib "shohlar shohi" unvonini oldi va shu bilan o'zini Ahamoniylar davlatining davomchisi deb e'lon qildi. Parfiya davlati Kaspiy dengizining Janubida mustahkam o'rnashib oldi va qo'shinlarni kuchaytirdi.
Rim imperatori Avgust davridan boshlab Rim imperatorlari Parfiya taxti uchun ichki nizolarga aralashdilar va ko'pincha Parfiya qirollarini o'zlarining vassallari deb hisoblay boshlagan edi. Trayan eng qattiq zarbani berib Armaniston va Mesopotamiyani bosib olgan va Ktesifonni egallagan parfiyaliklardan tortib oladi. Oxirgi hukmdor Arsakid davrida va Artaban V (milodiy 216-226), rimliklardan Armaniston va Mesopotamiyaning bir qismini tortib olindi, Parfiya davlatining ulugʻvorligi va mustaqilligi tiklandi. Ammo ayni paytda Kir va Doroning vatani Forsda parfiyaliklar hukmronligiga chek qoʻyadigan harakat sodir boʻldi. Mahalliy hukmdorlardan biri Sosonning nabirasi Papakning oʻgʻli Ardashir butun Forsni oʻz hukmronligi ostida birlashtirgan edi va shundan soʻng Parfiya hukmdorlari arshakiylar bilan kurashga kirishgan.
Sosoniylar
thumb| Sosoniylar davlati 226-yilda Artaban jangda halok boʻladi va “shohlar shohi” deb nomlanadigan taxt Sosoniylar sulolasiga oʻtadi. Davlatchilik oʻzining avvalgi tuzilmasini (katta yer egaligi, zodagonlar hukmronligi) saqlab qoldi va 18 ta viloyatga bo'linish (satrapiyalar) ham saqlanib qolgan, ammo ular ba'zan 4 ta asosiy gubernatorlar hukmronligi ostida birlashgan.
Arshakiylar Parfiyasidan farqli ravishda vassal sulolalari faqat chegara hududlarida mavjud boʻlib qolgan. Ruhoniylarning ahamiyati ortdi. Zardusht dini toʻliq ravishda davlat diniga aylandi (heterodoksal targʻibot hamda bidʼatlarni qattiq taʼqib qilish natijasida). Ma'muriy va moliyaviy boshqaruv izchil tizimga keltirildi. Ikkala soha ham keyinchalik (musulmon davlatlar uchun ham)Forsdagi musulmon mulklari uchun namuna bo'lib xizmat qilgan. Keyingi hukmdorlar hech qachon sosoniylar davrida erishgan darajaga - viloyatlar tartibini va daromadliligini keltira olmadilar.
Sosoniylar ham Parfiya davlati singari Armaniston va Mesopotamiya hamda sharqdagi Oʻrta Osiyo xalqlari uchun rimliklarga (keyinchalik Vizantiyaga) qarshi doimiy kurashishga majbur boʻldilar.
Ardashirning merosxo'ri Shopur I (miloddan avvalgi 241-272) imperator Valerianni asrga oladi va Antioxiyani vaqtincha egalladi. Uning davrida manixiylar harakati boshlandi, bu nafaqat Osiyo, balki Yevropa tarixiga ham katta ta'sir ko'rsatdi. diniy oqim asoschisi Maniy Shopur vafotidan bir necha yil oʻtib qatl etilgan.
Sosoniylarning eng mashhur hukmdorlaridan biri Shopur II (309-379) edi. Julianning vaqtinchalik muvaffaqiyatlariga qaramay, u Mesopotamiya va Armanistonni rimliklardan qaytarib oldi. Uning davrida " Zend-Avesto "ning asosiy qismini ya'ni hozirgi nashri bosib chiqarildi. Uning hukmronligi ostida nasroniylarni ta'qib qilishdi. Shopur II ham Shopur I singari bir qator shaharlarning asoschisi hisoblanadi.
Yazdigerd II (438—457) va Peroz (459—484) Baqtriya va Soʻgʻdiyonaga egalik qilgan ko'chmanchi turkiy eftalitlar bilan ogʻir urushlar olib bordilar; Peroz ularga qarshi kurashda halok boʻldi, eftalitlar Sosoniylarni sharqiy qismini egallab soliq olishgan.
Kavad (488-531) davrida mazdakiylarning diniy sektasi vujudga keldi. U kishilarning toʻliq tengligi, mulk va xotin-qizlar tengligi va mustaqilligini jamoasini targʻib qildi. Kavad aristokratiya va ruhoniylarni quyi tabaqalar yordamida zaiflashtirish maqsadida dastlab sektani qoʻllab-quvvatladi, keyinchalik u hukmron sinflar tarafini olishga majbur bo'ldi va harakat qon to'kish bilan bostiriladigan bo'ldi.
Xusrav I Anushirvon (531-579) davrida Sosoniylar davlati eng yuksak farovonlik va harbiy qudratga erishdi. Sharqda u o'sha davrda O'rta Osiyoga bostirib kirgan turklar bilan birga eftalitlar davlatini yo'q qildi. Gʻarbda Antioxiyani egalladi (540-yil) va uning aholisini Forsga koʻchirdi. 562 -yilgi shartnomaga ko'ra, Misrdagi kopt knyazlari Xosrovni o'zlarining hukmdori deb tan oldilar va Vizantiya hukumati unga har yili soliq to'lash majburiyatini oldi. Xusrav Yamanni ham o'ziga bo'ysundirdi va u yerdan yaqinidagi bu mamlakatni bosib olgan Habashlarni quvib chiqardi. Xusrav davlat ichida konservativ elementlarga (zodagonlar va ruhoniylarga) tayangan holda tartibni ta’minladi. Amaldorlarning oʻzboshimchaliklarini jilovlashga urinib ko'rib bazi ishlarni amalga oshirdi, savdo va sanoatga homiylik qildi. U shtatni to'rtta asosiy gubernatorlikka bo'lib boshqariladigan qildi. Uning hukmronligi pahlaviy adabiyotining oltin davr edi. Vizantiyadan quvilgan oxirgi yunon faylasuflarini Xusrav I Anushervon qabul qildi. Pavlusning "Mantiq" kitobi unga bag'ishlangan edi. Yunon faylasuflari va matematiklarining koʻplab asarlari pahlaviy tiliga tarjima qilingan. Xusrav I Anushervon musulmonlar orasida dunyodagi eng buyuk binolardan biri hisoblangan Ktesifondagi saroyning qurilishida ishtirok etgan. Endi undan faqat kichik qoldiqlar qolgan.
Xusrav I Anushervonning oʻgʻli Hormizd IV (579—590) otasidan farqli oʻlaroq, zodagonlar va ruhoniylar zarariga quyi tabaqalarga homiylik qildi. Ushbu kurash uning uchun muvaffaqiyatsiz yakunlandi, u qamoqda vafot etdi.
Vizantiya qo'shinlari yordami bilan tartib o'rnatgan Xusrav II Parviz (590-628) keyinchalik aloqani buzib Vizantiya bilan urushni qayta boshladi. Forslar Vizantiya va Misrning barcha Osiyo hududlarini egallab olishdi, ammo Gerakliyning g'alabalari Vizantiyani avvalgi mulklariga qaytardi va Sosoniylar davlatiga halokatli zarba berdi. Urush va vizantiyaliklarning muvaffaqiyatlari sabab bo'lgan haddan tashqari soliqlar qo'zg'olonlarni ko'payishiga sabab bo'ldi, bu qo'zg'olonda Xusrav tomonidan haqoratlangan xristianlarning ko'pchiligi ishtirok etdilar. Xosrov taxtdan tushirildi va qatl qilindi; bir qancha ichki nizolardan soʻng yosh Yazdigerd III taxtga koʻtariladi (632).
Arablar bosqini
thumb| Odil xalifalik|left
Sosoniylarning qulashi
Sosoniylar davlatidagi tartibsizliklar musulmon davlatlarining muvaffaqiyatiga xizmat qildi. Arab bosqinlari 633-yilning o'zida boshlangan edi. Qodisiya jangi (636 yoki 637) Mesopotamiya va Ktesifon davlatining poytaxti Nexavend jangda (642) jangidan keyin Eronnning katta qismini egallab oladi. Yazdigerd III Marvga chekindi va u yerdan turklar yordamida kurashni davom ettirishga umid qildi. Ammo 651-yilda u xoinlik bilan o'ldirilgan.
Ummaviylar
thumb| Ummaviylar xalifaligi Forsning qadimgi poytaxti - Istaxr qulagandan keyin(650) - butun Fors hududi arablar hukmronligi ostiga o'tdi va uni arab rahbarlari boshqara boshladilar. Erondagi aksariyat aholi nestorianlik yoki islomni qabul qilishni foydali deb bilishgan, biroq islomda ular asosan shialar safida bo'lishgan Chunki shialar Ali va uning avlodlari huquqlari uchun kurashi. Shu tariqa hukumatga muxolifatda bo'lishgan. O'rta asrlarda Eron shialari tomonidan qabri Rey yaqinida joylashgan Yazdigerd III ning qizi malika (Shahribon) Jahonshohni chuqur hurmat qilganlar. Afsonaga ko'ra, Sulafa nomiga ismini o'zgartirib u Imom Husaynning (680 -yil oktabr oyida Karbalo jangida shahid bo'lgan) xotini va to'rtinchi imom, uning o'g'li Ali ibn Husaynning (al-Asgar) onasi bo'ldi.
Abbosiylar
thumb| Abbosiylar xalifaligi|left Tez-tez koʻtarilgan qoʻzgʻolonlardan soʻng, Abu Muslim boshchiligidagi Xurosonlik forslar Umaviylarni agʻdarib, xalifalik taxtiga Abbosiylar sulolasini oʻrnatdilar (750) Bu sulolaning kuchayishi bilan xalifalikda Xurosonliklarning ahamiyati ortdi (qarang. Fors adabiyoti). Aslida Abu Muslim qo'shining asosini O'rta Osiyoliklar tashkil qilgan.
Tohiriylar
thumb| Tohiriiylar davrida Eron 821-yilda xalifa al-Ma’mun isyonkor sharqiy viloyatlarni (Xuroson) tinchlantirish uchun forsiylardan bo'lgan Tohirni oʻsha yerga hokim etib tayinladi va u oʻzini mustaqil deb e’lon qildi (822). Tez orada (822) vafot etdi, lekin Ma’munning farzandlari hokimlikni tortib olishga jur’at eta olmadi. Tohiriylar xalifalikka juda oz qaram bo'lgan holda 50 yil faoliyat yuritishdi. Ularning hukmronligi ostida Tabariston, shuningdek, Movarounnahr bo'lgan.
Safforiylar
thumb| Safforiylar davlati|left 861 -yilda Sistonda (Xurosonning janubi-g'arbida) xorijlarga qarshi muvaffaqiyatli kurashgan ko'ngillilar o'zlariga yoshligida misgarlik bilan shug'ullangan Yoqub ibn Leysni boshliq sayladilar - arabcha "saffor" ni shu sababli uning sulolasi Safforiylar deb atalgan. Saffor tezda butun Sistonni egallab oldi, 867- yilda Hirot viloyatiga bostirib kirdi, 869- yilda Kirmonni egalladi (xalifalikdan rasmiy fatvo oladi), 870- yilda xalifa unga Balxni Tohiriylardan tortib olishga va isyonkor Kobulni egallashga ruxsat berdi va Panjob hududi safforiylar tomonidan olinadi. 872-yilda Tohiriylar bilan janjallashib, Saffor ularning hududlarini (Mozandarondan tashqari) egallab oladi va shu tariqa deyarli butun Sharqiy Eronning hukmdoriga aylanadi. 875- yilda Forsni qo'lga kiritgan Saffor xalifalik hukmdori al-Muvaffaqning o'zi bilan to'qnash keldi. Dajla bo'yidagi Dayr-ol-Akuldagi jangda (876) forslar mag'lubiyatga uchradilar, ammo xalifaning qo'shinlari Forsni hatto Tohiriylar davrida bo'lgani kabi itoatkorlikka o'zlariga bo'ysindira ololmadi. Arab xalifaligi bu davrda juda kuchsizlanib qolgandi.
Alavidlar (Alidlar)
Dastlab (913-yildan) Hasan ibn-Ali (Otrush) tomonidan qoʻzgʻolon uyushtirildi. Alidlar va Somoniylar hokimlari va mahalliy aholi kurashi oʻrtasida Merdaviy ibn Ziyor oldinga siljiydi va 932 -yilda Somoniylardan mustaqil davlat tuzib, uning tarkibiga Kaspiyboʻyi viloyatlarining koʻp qismi (baʼzi tumanlarda Alilar o'z qo'llaridaushlab turishgan), Xamadon, Xulvon (Dajla irmogʻida), Isfaxongacha boʻlgan butun Midiyani oʻz ichiga olgan.
Somoniylar
thumb| Somoniylar davlati Safforiylarning mag'lubiyati va qulashi bilan ularning mulki xalifaga emas, balki tez orada xalifalikdan butunlay mustaqil boʻlgan Movarounnahrdagi Somoniylar sulolasi qoʻliga o'tib ketdi (xalifaning rahbarligi faqat rasmiy hujjatlarda aks etgan uning nomi Somoniy tangalariga yozilgan.). Bu tinchliksevar, diniy bagʻrikeng va faol sulolaning (900-999-yillar) hukmronligi Movarounnahr va unga boʻysunuvchi hududlar (shu jumladan, yarim mustaqil Xorazm shohligi) uchun ham foydali boʻlgan. Fors milliy tiklanish davri va fors adabiyotining oltin davri hisoblanadi. Kaspiy sohillari (Deylem, Tabariston, Gurgan) va Xuroson somoniylarning hukmronligidan tezda qutulib ketgan.
Sojiylar, Solaridlar, Ravvadiylar, Giliylar, Yustoniylar, Ziyoriylar va Buyidlar
thumb| 2-yarmida Eron hududidagi davlatlar. 10-asr|left 15 yildan keyin ziyoriylarning mulki kamayib, Goʻrgʻon va Tabariston bilan chegaralanib qoldi va Forsning gʻarbiy yarmi Ziyoriylar va xalifalar mulkining bir qismidan uchinchi Fors davlati - Buyidlar (uchta shia aka-uka Buy)ni tashkil etilgan edi). Bundan tashqari, shimoli-g'arbda yana bir yangi davlat paydo bo'ldi: Sajidlar (ularning o'rnini Salaridlar egallagan), Gilitlar, Yustanidlar. Buyidlar davlati Kirmon, Fors, Xuziston va Iroqdan iborat edi.Ray shahri, har uch fors davlati - Somoniylar, Ziyoriylar va Buyidlar uchun ziddiyat nuqtasi edi. Ziyoriylar davlati tez orada Somoniylar bilan birlashdi: Buyidlar tomonidan quvilgan Vushmagir (944) somoniylar bilan ittifoq tuzdi. Uning vorislari Bisutun (967-976) va Qobuslar (976-1013) somoniylarga sodiq edilar. Gʻarbda Buyidlarning kuchi va Arab xalifaligiga taʼsiri, baquvvat va tadbirkor Adud ad-Daula (977-983) davrida oʻsishda davom etdi. Faylasuflar va erkin fikrli mazhabchilar Buyidlar saroyida boshpana topdilar. Ko'plab o'ziga xos hokimlar o'rtasidagi ichki nizolar mamlakat uchun halokatli edi. 971- yilda kurd Sheddadidlar Arrandan Salaridlarni quvib chiqardilar. Solarilar kuchsizlanishi natijasida kuchayganTabriz, Marogʻa va Ahar hukmdori Abulhijja Muhammad 981- yilda soʻnggi solari Ibrohim ibn Marzbonni zabt etib, Ravvadiylar davlatini tashkil etadi.
G'aznaviylar
thumb| G'aznaviylar davlati
Mahmud Gʻaznaviy va Somoniylarning qulashi
Somoniylar sarkardalaridan biri, Xuroson hokimi turklar Alptegin, Mansur I (961-976) qasosidan qoʻrqib, bir necha ming tarafdorlari bilan Kobul dovonlari orqali Gʻaznaga qochib, G'aznada turib yuborilgan jazo otryadlarini yo'q qiladi. 977 -yilda G'azna hokimiyati bir vaqtlar qul bo'lgan boshqa turk Sebuk-tegin o'tdi. U o'z mulkini Afg'onistonga kengaytirdi. Gʻaznaviylar davlati hamon Somoniylarning vassali hisoblanardi. Sebuk-teginning o'g'li, jangari Mahmud G'aznaviy (997-1030) davrida Somoniylar saltanati quladi. Shimoldan Mahmudning raqibi, qoraxoniylar davlati hukmdori Nasr ibn Ali 6 yillik kurashdan so'ng somoniy Muntasir (999-1005) Buxoroni, Mahmud esa Xurosonni (999), Xorazmni (1017) va Ziyarid Goʻrgʻonni Tabaristongacha bo'lgan hududni ( 1005) boʻysundirdi.
Buyidlarga qarshi kurash
1029 -yilda mahalliy qo'zg'olonni tinchlantirish uchun zaif fikrli raylik buyid Medj ad-Daulani Mahmud G'aznaviy chaqiradi. Movarounnahrda o'zini hokimiyatini o'rnatdi va boshqa buyid mulklarining bir qismini egalladi.
Mahmud Gʻazniydan keyin
Mahmud G'aznaviy Afgʻonistonning togʻli hududlari va Hindiston shimoli bilan birga bosib oldi, Hindistonga yerda 17 marotaba yurish qildi (1001—1020). Mahmud G'aznaviy hatto Gang daryosidan ham o'tib ketgan. Mahmud oʻgʻli Maʼsud (1030-1041) davrida Gʻaznaviylarga boʻysungan hududlar tinimsiz qoʻzgʻolon koʻtargan va Amudaryo tufayli Togʻrul- bek va Chagʻri-bek qoʻmondonligi ostida Eronga saljuqiy turklar qoʻshinlari kelib tushgan.
Saljuqiylar
Saljuqiylar dastlab Sirdaryoda (Yaksart) yashagan. Gʻaznaviylar davlatidan ajralib chiqib alohida davlat bo'lgan Xorazm hokimi Xorunning roziligi bilan (1034) Xorazmda oʻrnashib, soʻngra Amudaryo orqali Xurosonga oʻtgan (1035).
G'aznaviylar va Buidlar bilan kurash
G'aznaviy qo'shinlari 1040-yilda Dandanakanda Chag'ri-bek tomonidan tor-mor qilinadi. Buning natijasida Xuroson saljuqiylar qoʻliga oʻtdi. Mas’udning oʻgʻli Ma’udud (1042–1049) kurashni davom ettirdi. U uzoq davom etgan urushdan keyin Gʻaznaviylar taxtiga oʻtirgan (1059) Ibrohim saljuqiylar bilan sulh tuzdi. O'shandan beri G'aznaviylar davlatining hukmronlik hududlari Forsdan Hindistonga ko'chirildi va uning g'arbiy chegarasi Hindukush va Gurning janubiy yon bag'irlariga borib taqaladi. Xuroson Balx, Hirot va Seiston bilan birga barcha hududlar Saljuqiy Chag'ri-bek va uning o'g'li Alp- Arslonga qoldi. Chag'ribekning ukasi To'g'rulbek 1042- yilda Go'rgan va Tabaristonni o'ziga bo'ysundirdi. 1046- yilda ikkala aka-uka Xorazmni egallab olishdi va o'sha yili To'g'rulbek Buyidlar saltanati hududiga bostirib kirishdi. Oxirgi buyidlarga qarshi kurash juda qattiq bo'ldi. Oxir oqibat 1054- yilda Toʻgʻrul Eron Ozarbayjonini (zamonaviy Ozarbayjon bilan adashtirmaslik kerak) bosib oldi va Bagʻdodga hujum boshlandi. 1055-yilda Buyidlarning eng katta vakili Melik-Rahim asirga olinadi. Toʻgʻrul Bagʻdodga kirdi, buyidlarning barcha mulki uning qoʻliga oʻtdi va 1058- yilda kuchsiz xalifa tomonidan uni sultonlik (poytaxti Rey edi) maqomiga bagʻishladi.
Sultonlik
thumb| Saljuqiylar davlati Toʻgʻrul o'lganidan keyin uning jiyani Alp-Arslon (1063-1072) butun Eronning sultoni boʻldi (Buxoro saljuqiylar bilan bogʻliq turklar qoʻlida boʻlgan va Gʻaznaviylar Afgʻon-Hind podshohligi tarkibida boʻlmagan). Eron mintaqasiga kiritilgan).
Uning davrida ham, oʻgʻli Melikshoh (1072-1092) davrida ham vayron boʻlgan davlat aqlli vazir Nizom al-Mulk tufayli iqtisodiy jihatdan yaxshigina gullab yashnadi. O'sha paytda sultonlar Suriya, Armaniston, Gruziya, Kichik Osiyo (1081 - Nikeyning qo'lga olinishi), Buxoro (1089) va hatto Qashg'arni ham bosib olishga erishgan edi.
1071 -yilda Vizantiya imperatori Roman IV Diogen asirga olindi. Shuning uchun Malikshoh Xitoy chegaralaridan deyarli Konstantinopol darvozalarigacha bo'lgan barcha hududlarni bo'ysundirdi. Poytaxt Isfahonda bo'ldi.
Turkiylarning o'zaro kurashi
Nizom al-Mulk va Malikshoh vafotidan keyin Saljuqiylar davlati parchalana boshladi. G'arbdan salibchilarning hujumlari kuchayib ketdi, Alamutda, Kaspiy dengizi qirg'og'ida (1090), Suriya va Livanda (1102, 1126 va 1140) qotillarning(assasinlar) ismoiliylar sektasi o'zini egallab olgandi. U yuz ellik yildan ortiq butun Osiyoni ushlab turdi. Qo'rquvda kichik.
Sulton oilasi a’zolari, ularning otabeklari (lashkarboshi)(vasiylari) va ayrim viloyatlar hokimlari o'zaro taxt uchun kurash bo'lib o'tdi. Natijada, Saljuqiylarning mulki Saljuqiylar sulolasi, birinchi navbatda, fors bo'lmagan, Suriya va Mesopotamiya qo'lidan chiqib keta boshladi. Kichik Osiyoda maxsus Saljuqiylar podsholigi Ikoniya tashkil topdi. Hatto Bag'dod xalifasi ham mustaqil bo'lib, Midiyaga da'volarini oshkor qila boshladi. Gʻarbiy va sharqiy Fors yerlarining hayoti turlicha rivojlangan.
Eronning g'arbiy qismida Kermon sultonligida Kavurdning avlodlari (Alp Arslanning ukasi) mustaqillikka erishdilar (1198 -yilgacha). Saljuqiylar a'zolari otabeklarning kuchi ostida, hatto uchinchi o'g'li Melik shoh, Muhammad (1105-1118) va Masud (1134-1152) kabi kuchli sultonlar ham o'zlarining oldingi kuchini qaytara olishmadi.
Oxirgi sulton davrida beshta otabek oʻz Otabek hokimiyatini meros qilib olishga muvaffaq boʻldi. Mosulda Salib yurishlari paytida Suriyada katta rol o'ynagan Zengidlar sulolasi (1127- yildan) tashkil topdi, to 1186- yilda Saladin uni o'z ahamiyatidan mahrum qildi. Forsda turkman soʻnqori 14-asrgacha davom etgan Salgaridlar sulolasiga (1148-1162), uning sarkardasi kurd Abu-Tohir Muhammadga, Luristonning Otabeklar sulolasiga (odatda, hatto ikkita Luriston sulolasi ham bor) asos solgan . Sultonlarga vasiylikni kelib chiqishi qipchoqdan boʻlgan Ildegiz ( 1140-1172) va uning oʻgʻli Muhammad Pehlivon (1172-1186), otabeklarning ildegisiylar sulolasi: Ozarbayjon va Arrandan tashqari shimolda egalik qilgan. Armaniston va Shirvonning vassal fors shohligi (Kuradan tashqarida), Forsning sharqida - Fors Erak, Isfaxon va Ray bilan, saljuqiylar joylashgan.
Pehlivonning vorisi Qizil-Arslon otabek unvoni bilan kifoyalanmay, soʻnggi Iroq saljuqiy sultoni Toʻgʻrul III (1177-1194)dan butun hokimiyatni tortib oldi va oʻzi ham xalifalikdan sultonlik unvonini qabul qildi (1191), Assasinlar tomonidan o'ldirilgan. 1194-yilda Toʻgʻrul III kuchaygan Xorazmshoh Tekeshga qarshi kurashda halok boʻldi va u bilan birga Iroqdagi Saljuqiylar saltanati barham topdi. Eronning katta qismi Xorazmshohlar davlati tarkibiga kirdi. 30 yildan soʻng moʻgʻullar tomonidan quvib chiqarilgan Tekeshning nabirasi Jaloliddin Ildegizidlar sulolasining hukmronligiga chek qoʻydi. Bu sulolaning soʻnggi vakillari saljuqiylar kabi arzimas oʻyinchoqlarga aylandi.
Sanjar va Xorazmshohlar
Sharqiy Fors Melikshoh vafotidan keyin g'arbiy hududlar kabi falokatlarni boshidan kechirmadi. Melikshohning toʻrtinchi oʻgʻli, jasur, baquvvat Sanjar Xurosonda oʻzini namoyon qildi. 1097-yildan Balx va Hirot tumanlari unga qaram edi. Xorazm hokimi ("Xorazmshoh" unvoni bilan) Muhammad (1097- yildan) ancha mustaqil, lekin baribir Siston malikasi Toj ad-Din (1087-1164) kabi Sanjarning oliy hokimiyati ostida hukmronlik qilgan.
Jo Yu-ri
Jo Yu-ri (2001-yil 22-oktyabrda tugʻilgan) — janubiy koreyalik qoʻshiqchi va aktrisa. U koreys-yapon Iz*One qizlar guruhining sobiq aʼzosi sifatida tanilgan. 2021-yil aprel oyida Iz*One tarqatib yuborilgach, u oʻsha yilning oktyabr oyida Glassy nomli yagona albomi bilan yakkaxon ijrochi sifatida debyut qilgan.
Faoliyati
2017-yil iyul oyida Jo Mnetning Idol School realiti-shousida ishtirok etgan, u erda toʻqqizta yakuniy ishtirokchilardan iborat yangi tashkil etilgan Fromis 9 qizlar guruhi bilan debyut qilgan. U 15-oʻrinni egallagan.
2018-yil 11-mayda Jo Mnetning Produce 48 realiti-shousida ishtirok etgan va 3-oʻrinni egallagan. Oʻn ikki muvaffaqiyatli ishtirokchilardan biri sifatida u yangi tashkil etilgan Iz*One qizlar guruhining bir qismiga aylangan. 2018-yil 29-oktyabrda Jo Color*Iz chiqishi bilan Iz*One aʼzosi sifatida debyut qilgan. Guruh 2021-yil 29-aprelda shartnoma muddati tugashi bilan tarqalib ketgan.
Eron tarixi
Sanjar va Xorazmshohlar
Oʻrta Osiyodan Qashgʻar va Samarqand xonliklariga yangi kelgindilarning bostirib kirishi bu hududlarning osoyishtaligini buzdi. Yangi kelganlar bu joylarda musulmon dinida bo'lmagan boʻlmagan Qoraxitoy xonligini tuzdilar (1124). 1138-yilda Xorazmshoh Muhammad Otsizning oʻgʻli (1128-1156) Sanjardan ajralib chiqishga qaror qildi va magʻlubiyatga uchragach, Sirdaryo ortidan qora-qitoylarni yordam uchun chaqirdi. Sanjar Amudaryoni kesib o'tib 100 000 kishilik qo'shini bilan butparastlar bilan boʻlgan hal qiluvchi jangda (1141) mag'lub bo'ldi va butun Movarannahr Qora -xitoy gurxonlari qoʻliga oʻtdi. Otsiz faqat nomi bilan saljuqiylarning qaram bo'lib qoldi. Uning merosxo'r o'g'li Elarslon (1156-1172), Sanjardan yordam olgan boʻlsa-da, allaqachon butunlay mustaqil edi.
Jo Yu-ri
Faoliyati
2020-yil 22-sentyabrda Jo SBS telekanalining „My Love“ qoʻshigʻini Do You Like Brahms? seriali uchun chiqargan. Qoʻshiq 2020-yil 20-26-sentyabrdagi Gaon Download Chart va Gaon BGM Chart roʻyhatlarida 29 va 36-oʻrinlarda debyut qilgan.
Eron tarixi
Sanjar va Xorazmshohlar
G'aznaviylar hududida shahzoda Gura Ala ad-Din Husayn Behramshohga qarshi isyon ko'tarib, butun G'azni tumanini egallab oldi va vayron qildi (1150). Behram o'z qarorgohini Hindistonga, Lahorga ko'chirishga majbur bo'ldi. Sanjar “Olamning kuydiruvchisi” (“Jehan-suz” – Ala ad-Dinni shunday atashgan)ga qarshi hech narsa qila olmadi. Sanjarning oʻzi ham tez orada gʻuz turklari bilan boʻlgan kurashda (1153-1157) halok boʻldi va Movarounnahrdan oʻz mulkiga koʻchib oʻtishga ruxsat berildi. Chunki g'aznaviylar bu yerda qoraxitoylar tomonidan zulmga uchragan.
Jo Yu-ri
Faoliyati
2021-yil 24-iyun kuni Jo JTBC telekanalining Monthly Magazine Home teleseriali uchun „Story of Us“ trekini ijro etgan. Qoʻshiq 2021-yil 20-26-iyundagi Gaon Download Chart roʻyhatida 62-oʻrinda debyut qilgan.
Eron tarixi
Sanjar va Xorazmshohlar
50 yildan ko'p vaqt davom etgan o'zaro urushlar boshlanib ketdi. Sanjar avlodlari qirib tashlandi (1162). Turli amirlar Saljuqiylar va Gʻaznaviylar oʻlkasida hokimiyat uchun oʻzaro kurashdilar.Turkiy va afgʻon qoʻshinlari, turli qabilalarning qoʻshinlari mamlakatni yondirib, vayron qildilar.
Jo Yu-ri
Faoliyati
23-sentyabrda Jo „Kuzgi xotiralar“ (가을 상자) nomli Li Seok-hoon bilan hamkorlik qoʻshigʻini chiqargan. 24-sentyabr kuni Wake One Entertainment kompaniyasi Jo oʻzining birinchi Glassy nomli singl albomini 7-oktyabrda xuddi shu nomdagi bosh singli bilan nomlashini eʼlon qilgan.
Eron tarixi
G'uridlar
thumb| Ghurid sultonligi Bu davr oxirida hokimiyat ikki hukmdor — Gʻurid va Xorazmshoh qoʻlida toʻplandi. Oxirgi gʻaznaviylar Melik-Xosrov (1160-1187) Lahorda Gʻuriylar qoʻliga taslim boʻlib, qatl etildi va sobiq gʻaznaviy mulklari yangi hind hukmdorlari bo'lgan G'iyosiddin (1163-1203) va Muizz ad-Dinlar qoʻliga oʻtdi. Ularning yirik vakili Qutbiddin 1192-yilda Dehlini egallagan, hind (Dehli) sultoni deb e'lon qilindi. Seiston, Balx, Bomiyon va Hirot ham Gʻuriylarga boʻysundi.
Jo Yu-ri
Faoliyati
2022-yil 17-mayda Wake One Entertainment Jo oʻzining Op.22 Y-Waltz: in Major nomli birinchi mini-albomini 2-iyun kuni „Love Shhh!“ bosh singli bilan chiqishini eʼlon qilgan.
Eron tarixi
G'uridlar
Xorazmning yuksalishi birinchi boʻlib Alp Arslon oʻgʻillari — Sultonshoh va Tekesh (1172-1193)ning kurashi tufayli ortga surilgan. Lekin ukasi vafotidan keyin Tekesh (1193-1200) Xurosonni qarshiliksiz egalladi va 1194- yilda oxirgi Iroq saljuqiyini hayoti va taxtidan mahrum qiladi. Butun Eron unga bo'ysindi. Tekesh vafot etib, uning oʻgʻli Muhammad II (1200-1221) hukmronlik qilishi bilan Gʻurid Gʻiyosiddin Xurosonga bostirib kirib, Muhammad bilan urush boshlaydi. Bu urush Alouddin (1203-1206) tomonidan davom ettirildi. Gʻuriylar qoʻshini Xorazmda halok boʻldi (1204). Gʻuriylarning mulklari Xorazmga qo'shib olindi. 1227-yilga kelib, Hindiston podsholigi sobiq gʻuriylar quli turkiy Iltutmish qoʻlida boʻlib, undan “qul podshohlari” yoki “gʻuriylar qullari” deb ataladigan sulolalar hukmronlik qilishgan (1290-yilgacha mavjud boʻlgan). Gʻuriylarning qolgan mulklari birin-ketin Xorazmshoh qo'liga o'tib ketadi. 1216- yilda g'uriylarning oxirgisi halok bo'ldi.
Safaviylar
thumb| Xorazmshohlar davlati Bu vaqtga kelib Xorazmshoh Muhammad ibn Tekesh davlati Sanjar davlatidan kam boʻlmagan darajaga yetgan edi. Movarounnahrni Qoraqitoylardan olindi (1207-1209). Bagʻdod xalifasi an-Nosir Muhammadni sulton deb tan olishdan bosh tortgach, ikkinchisi ulamolar yig'inida xalifalikni Abbosiylardan Alilar qoʻliga oʻtkazishni buyurdi va uning oʻzi ham Bagʻdodga qoʻshin koʻchirdi (1217-1218).
Bu vaqtda Chingizxonning moʻgʻullari uning sharqiy chegaralariga yaqinlashib, bo'ysinishni talab qilishdi. Xalifa an-Nosir ularga elchilik yuborib, Xorazmga bostirib kirishlarini soʻradi.
Xorazmshohlarning qulashi va moʻgʻullar istilosi
1219- yilning kuzida moʻgʻullarga qarshi boshlangan kurashda Shoh Muhammad butunlay xato yo'ldab borib qo'rqib chekindi. Uning oʻgʻli va vorisi soʻnggi Xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi (1221-1231) bor kuch-gʻayrati bilan dushmanlarga kurashdi va nihoyat Hind daryosi bo'yida jangda mag'lub bo'lib chekindi(1221).
Hamlet, Prinz von Dänemark
Hamlet, Prinz von Dänemark  — 1961-yilda Franz Peter Wirth tomonidan suratga olingan nemis dramatik filmi. Film gʻoyasi William Shakespearening ayni nomli tragediyasiga asoslangan.
Eron tarixi
Xorazmshohlarning qulashi va moʻgʻullar istilosi
Mo'g'ullar uning mol-mulkini shafqatsizlarcha vayron qilishdi va Movarounnahr bosib oldi va Kavkazdan Rossiyaga va 1224- yilda Xurosondan Forsga qilish uchun bosqin uyushtirdi. Ular ketganidan keyin faqat janubiy viloyatlar saqlanib qoldi: Xorazmshohlarga qaram Kermon va otabek boshqaruvidagi Fors, shuningdek, xalifa davlati mo'g'ullarga ixtiyoriy ravishda bo'ysungan.
Kermon Jaloliddindan (Kermon qorakitaylar sulolasidan bo'lgan hokimi boshqargan, 1226-1306) ajralib chiqdi,shundan keyin, u xalifa an-Nosirdan Xuzistonning bir qismini, Ildegizidlardan Ozarbayjon va Arronni (1225) tortib oldi. Bu yerdan u avval qo'shnilari bilan, Xon O'gedeyning yangi bostirib kelgan (1228) mo'g'ullari bilan jang qildi; 1231- yilda ulardan qochib, kurdlar qo'liga tushib, o'ldirilgan.
Hamlet, Prinz von Dänemark
Relizi
Film ilk bor 1961-yil 1-yanvarda Gʻarbiy Germaniya televideniyesida efirga uzatildi, 1962-yilda esa AQSh kinoteatrlarida namoyish etildi.
Mazmuni
Daniya shahzodasi Gamlet otasini oʻldirgan va onasiga uylangan qotil, yaʼni amakisidan qasos olish uchun qaytadi.
Eron tarixi
Xorazmshohlarning qulashi va moʻgʻullar istilosi
Ozarbayjon moʻgʻullarga, toʻgʻrirogʻi, hokimyatsizlikka boʻysundi, chunki Qoraqurumning oʻzida sulolaviy tortishuvlar davom etar edi. 1253- yilda yangi Buyuk Xon Mongke (1251-1259) Eron hududini bosib olishni yakunlash uchun ukasi Hulaguni 50-60 minglik qo'shin bilan yubordi. Avvalo, forslarning yordami bilan Eron ismoiliylari - Nizoriylar (1256)ning qal'alarini, aynan asosiysi bo'lgan, Alamut qo'lga kiritilgandan keyin Nizoriylar yo'q qilindi. Shialarning iltimosi bilan Bagʻdod xalifaligi ham yoʻq qilindi, Bagʻdod yoqib yuborildi va oxirgi xalifa al-Mustasim oʻldirildi (1258). Bagʻdoddan Hulagu Ozarbayjonga qaytdi, Merageni oʻziga poytaxt qildi.
Hulagular
thumb| Hulagular davlati|left thumb|241x241px| Gʻazonning islomni qabul qilishi. [[Jome at-tavorix|Jomiy at-tavorix Rashid ad-Dindan miniatyura]] Mongkening vorisi Kaan Xubilay (1260-1294) Hulaguga "ilxon " (xalqlar hukmdori) unvonini berdi, bu uning mustaqilligini haqiqatda tan olinishini bildirardi. Hulagu (vafoti 1265- yil) bilan Forsda Hulaguiylar Ilxon sulolasi nomi ostida hukmronligi boshlanadi. Ularning bevosita boshqaruvi ostida Eron Ozarbayjon, Fors Iroqi, Arab Iroqi mavjud edi. Xurosonda ularning vassal hokimi bor edi. Hirotda kurdlar, Kirmonda qora - qitoylar (1306- yilgacha), Forsning samariy-otabeklari (1264 -yilgacha), Luriston otabeklari, Gilon, Shirvon, Armaniston va Mesopotamiyaning kichik hududlar hukmdorlari yarim mustaqil edilar. Ikonik saljuqiylar ham Hulaguylar davlatiga tobe edi.
Gayxatu (1291-1295) davrida moʻgʻullarning forslar bilan assimilyatsiyasi(o'zaro millatning aralashuvi) qayd etilgan. U qog'oz pullarni (chau) muvaffaqiyatsiz joriy etishi bilan ham tanilgan. Keyingi hukmdor G'azon (1295-1304) butun qo'shin bilan islomni qabul qildi va haqiqiy dindor sifatida buyuk "butparast" xonning oliy hokimiyatini nomigagina tan olishdan ham bosh tortadi. Oljeytu (Muhammed Xudabande) (1304-1316) butun Fors hukmdorlaridan birinchi bo'lib (buyidlar uning bir qismiga tegishli edi) shialikni qabul qilgan hukmdor hisoblanadi. Yoshligida taxtga oʻtirgan uning oʻgʻli Abu Said (1316-1335) davrida hokimlar va sarkardalarning bo'ysinmasligi natijasida ko'plab hududlar mustaqil bo'lib oladi(Kavkaz Albaniyasi, Iroq, Fors, Yazd, Xuroson va boshqalar) parchalanishiga sabab boʻldi. boshqalar).
Temuriylar
thumb| Temuriylar imperiyasi Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishning 1385-yilda Tabrizda uyushtirgan yurishiga javoban, Amir Temur “musulmonlarni himoya qilish” maqsadida Eronni egallashga qaror qildi. 1387- yilda uEron markazidagi Isfahonni egalladi. Amir Temur Sherozda yuz bergan qo'zg'olonni bostirgan. Yazd va Kirmon hukmdorlari dahshatli Amir Temur oldida bosh egdilar. Amir Temurning vafoti bilan (1405) uning saltanati ham parchalanib ketdi. Amir Temurning nabirasi, Amir Temur tomonidan merosxoʻr etib tayinlangan Amir Temurning katta o'g'li Jahongirning oʻgʻli Pir-Muhammad o'zining qoʻshini tomonidan tan olinmagan va faqat Afgʻonistonning hukmdori boʻlib qolgan. Pirmuhammad vaziri Pir Ali Toz tomonidan Balxda oʻldirilgach, Sharqiy Eron hukmdori Amir Temur oʻgʻillaridan kichigi Shohruh (1405-1447) 1407-yilga kelib Afgʻonistonni oʻz qoʻliga oladi va 1409-yilda Movarannahrni egallaydi va oʻzining il-fan namayondasi, oʻgʻli Ulugʻbekni bu yerga hokim qilib tayinlaydi. 1414-yilda Fars va Mashhadni jiyanlaridan tortib oldi, soʻngra uzoq davom etgan (1420-1437) urushlardan soʻng oqqoʻyunlu qabila bilan ittifoq tuzib, kavkazlik turkiy qoraqoʻyunlu qabilalarini bo'ysundirdi.
Qora quyunli va oq quyunli turkmanlar
Shohruxning oʻlimidan soʻng yuzaga kelgan hokimyatsizlik va ichki nizolar davrida Qoraqoʻyunlular yetakchisi Jahan Shoh Ozarbayjondan Mashhadgacha bo'lgan hududni egallab oldi va Fors viloyatini(1452) va oʻz hududini Eronning sharqigacha ham kengaytirishga harakat qilgan. 1468- yilda butun Gʻarbiy Eronning hukmdori boʻlgan Oqqoʻyunlularni birlashtiruvchi Uzun- Xason (taxminan 1475-1478-yillarda vafot etgan) tomonidan Jahon Shoh oʻldirilgan. U yerdan Suriya mamluklari va Usmonli turklari bilan urushlar olib borgan. Xuroson Seyiston, Balx va asosiy shaharlar Hirot, Mozandaron, Goʻrgʻon va Xorazm hududlarini birlashtirgan temuriy Husayn Boyqaro (1469-1506) vaziri va do'sti Alisher Navoiy bilan turkiy adabiyotning tikshi bilan mashhur. Uning ruhiy ustozi Abdurahmon Jomiy mumtoz fors adabiyotining soʻnggi namoyandasi edi. Husayn Bayqoro sulolasi Xon Shayboniyning bosqinchi qo'shini tomonidan yoʻq qilindi (1507), Uzun-Hasan urugʻi (1501, 1502) oʻz urugʻini ettinchi shia imom Muso shayxiga bogʻlagan Shoh Ismoil tomonidan magʻlubiyatga uchradi. Shoh Ismoil Safaviy esa Ardabil so'fiylari, fors shoh-so'fiylar sulolasining asoschisi
Safaviylar
thumb| Safaviylar davlati Safaviylar davrida (1499-1722) turkiy (ozarbayjon)  hukumat, saroy va qoʻshin tiliga, fors tili esa fuqarolik boshqaruvi tiliga aylandi. Ular o'zlarini sosoniylarning " shahanshoh " (shohlar shohi) unvoni deb atashgan. Biroq ular milliy tamoyilni emas, balki din, shialikni davlat dini deb e’lon qildilar va bu bayroq ostida nafaqat forslarni, balki Eronda yashagan, oʻz diniga sodiq boʻlgan koʻplab turklarni ham birlashtirdilar. Davlat diniga aylangandan so'ng, shialik o'zgardi. Fors tili va madaniyatida o'zgarishlar bo'ldi va (jumladan, adabiyot) jonli rivojlanishi. to'xtaydi.
Ismoil I
Lekin bu aqidaparast Qizilbosh turklarining ("qizil boshli", ya'ni shialikka sodiqlik belgisi bo'lgan (qizil boshli) yordami tufayli Shoh Ismoil Safaviy (1499-1524) Forsni birlashtira oldi. Ularning yordami bilan u va uning vorislari sunniy turklarning: sharqdan - o'zbeklarning (Xiva va Buxoro), g'arbdan - Usmonlilarning tinimsiz hujumiga, ba'zan hatto g'alaba qozonishiga ham erishdi. 1508- yilga kelib, Uzun- Xasanning barcha yerlariga egalik qilgan Ismoil o'zbeklar tomonidan bosib olingan Boyqaroning sobiq mulklariga qo'shni bo'lib, ular bilan urush boshlaydi. 1510 -yilda Oʻzbeklar Xurosondan Movarounnahrga quvilgan. Sulton Salim I oʻziga boʻysungan Kichik Osiyoda yashagan 40 ming shiani qatl qilgani (1513) tufayli Turkiya bilan urush boshlandi. 1514- yilda Ozarbayjonda Salim Qizilboshlarni mag'lub etishga muvaffaq bo'ldi. G'arbiy Armaniston va Mesopotamiyani bosib olish bilan cheklandi. Salim vafotidan keyin (1519) Ismoil Gruziyani bosib oldi.
Tahmosbdan keyin
Tahmosbning bolalari - Hayder (1576), Ismoil II (1576-1577), yarim ko'r Muhammad Xudobanda (1577-1586) - qizilboshlar tomonidan ag'darilgan. Ozarbayjonni bosib olgan oʻzbeklar va turklar Forsga tashqaridan hujum qildilar (1585). 1582- yilda Xurosonlik qizilboshlar shohonshohni kenja oʻgʻli Muhammadni, oʻzlarining Xuroson hokimi, isteʼdodli Abbosni esa shahanshoh deb eʼlon qildilar va oradan 4 yil o'tib Abbos shahanshoh qilib taxtga oʻtqazdilar.
Buyuk Abbos I
1597-yilda oʻzbeklar Hirotda magʻlubiyatga uchrab, ularning bosqinlarining oldini olish maqsadida Marvdagi Atrekda kurdlar va qojar turklarining (Qizilbosh) kuchli chegara turar-joylari barpo etildi. Usmonlilarga qarshi urushda (1603-yildan) 1607- yilga kelib Ozarbayjon, Shirvon va Gruziya, 1623 -yilda esa Bagʻdod Najaf va Karbalo bilan birga qayta qoʻlga kiritildi. Bag'dod sunniylari qirg'in qilindi. Turkiyaga qarshi ittifoqchilar topish istagi, shuningdek, Portugaliya va inglizlar bilan Xormuz oroli va unga yaqin joylashgan Xurmuz bo'g'ozidagi Gamrun bandargohi (1622- yildan " Bender Abbos ") bo'yicha kelishmovchiliklar ushbu davlatlar bilan diplomatik munosabatlar buzilishiga sabab bo'lgan. Abbos davlat ichida savdo-sotiqni koʻpaytirishga harakat qildi, koʻplab yoʻllar (butun Mozandaron orqali Astrabadgacha boʻlgan 400 verstlik avtomagistral), koʻpriklar, karvonsaroylar, bozorlar qurdi. Yangi poytaxt Isfaxon bezatilgan, Qazvin va muqaddas Mashhad ta'mirlandi. Shohning oʻzi yaxshi musulmon boʻlmasa ham (masalan, sharobni yaxshi koʻrar edi), diniy masalalarga eʼtiborli boʻlgan va Ismoil I boshlagan shia hukmronligini joriy etishni yakunlagan. Oilada Abbos zolim boʻlib, gumon bilan toʻngʻich oʻgʻlining oʻlimini buyurib, qolgan ikkisining koʻzini koʻr qilib, nabirasi-varosini afyun bilan ojiz qilib qoʻygan va shu tariqa naslining buzilishiga sababchi boʻlgan.
Abbosdan keyin
Safiy I (1628-1641) mayparast va zolim boʻlib, oʻz davlatining eng yaxshi odamlarini qatl qilgan. Buyuk Boburiylar Qandahorni Forsdan, Sulton Murod IV - Bag'dodni (1638) oldi, shundan so'ng shialar Karbaloga taxminan 200 yil tinchgina safar qila olmadilar va Makkaga kirish ular uchun butunlay xavfli bo'lib qoladi.
Abbos II (1641-1666) yumshoq va din bo'yicha bag'ri keng edi. U faqat haram va vino bilan band edi, lekin yaxshi vazirlar rahbarligida davlat ishlari yaxshi olib borilib Qandahor qaytarildi.
Safiy II Sulaymon (1666-1694) davrida tartib-qoidalar saqlanib qolgan, garchi dabdabaga, haramga va mastlikka berilib ketgan bu kasal odam har kuni qatl va o'ldirishlar qilgan, chegaradagi xalqlar bosqinchilarning hujumlaridan aziyat chekishardi.
Soʻnggi safaviy Sulton Husayn I (1694-1722) ruhoniylar ta’siriga tushib qoldi. Bu na qo'shinga, na aholiga yoqmadi. Sababi imomlar shialikka zid bo'lgan so'fiylarga qarshi ta'qiblarni kuchaytirdilar.
Afg'on istilosi va Xotaki
Tashqaridan kelgan ofatlar xalq qo'zg'oloniga olib keldi. Qandahordagi afg'on Gilzay qabilasining boshlig'i Mirvaysxon Xotak qo'zg'olon ko'tardi (1709) va vafotigacha (1714) forslarni doimiy ravishda mag'lubiyatga uchratdi. 1717-yilda uning jiyani Mir Mahmud Xoʻtaki boʻlinib ketgan afgʻon qabilalarini birlashtirib, 1721-yilda Forsga koʻchib oʻtdi, u oʻsha paytda Xurosondagi oʻzbeklar, Hamadondagi turk kurdlari va qirgʻoqdagi maskat imomi tomonidan tuzilgan armiyani mag'lubiyatga uchratadi. Isfaxon yaqinida Mahmud shosha-pisha toʻplangan fors qoʻshinini magʻlub etdi (1722) va Isfahonni qamal qildi. Ochlikdan Shoh Husayn I taslim bo'lib, Mahmud foydasiga voz kechdi va shaxsan unga toj kiydirdi (1722).
Isfahon qamalidan oldin shimolga ketgan Tahmosbdan tashqari 1725-yilda shoh oilasining barcha aʼzolari Mahmud tomonidan oʻldirildi. Oʻsha yili telba boʻlgan Mahmudning oʻrniga uning oʻgʻli Ashraf taxtga oʻtirdi va u 1729 -yilda sobiq hukmdor bo'lgan Husaynni o'ldirdi.
1722-1730-yillarda Syunik va Qorabog'da David Bek boshchiligidagi armanlarning qo'zg'oloni davom etdi.
Nodirshoh va afshoriylar
Pyotr I davrida rus armiyasining Fors yurishi natijasida tuzilgan 1723-yilgi shartnomaga ko'ra Kaspiy bo'yi yerlari (Astrabad va Mazanderan viloyatlari) Rossiyaga berilgan, ammo 1732 -yilgi shartnomaga ko'ra bu yerlar Eronga qaytarib qaytarilgan.
Afgon bosqinlaridan qutulish uchun Safaviy Tahmosb (Tahmosb II nomi bilan) rus armiyasidan yordam so'raydi. Buning o'rniga hokimyat uchun kurashga Turkiy afshor qabilasidan Nodir shoh namayon bo'ladi. Nodirshoh o'zining armiyasi bilan birgalikda afg'on armiyasini hujumini qaytaradi. 1732-yilda Nodirshoh Tahmosbning o'g'lini Shohonshoh etib tayinlaydi. Keyinchalik taxtga Nodirshohning o'zi o'tiradi-шаха (1736—1747).
Fuqarolar nizosi
13 yillik hokimyatsizlik davom etdi. Sharqda Ahmadshoh Durroniy mustaqil Afgʻoniston davlatini tuzib, oʻshandan beri alohida davlat bo'lib kelmoqda. Ahmadshoh Durroniy Xurosonni ham egallab oldi. Forsning boshqa joylarida ham Nodirshohning qarindoshlari, yo baxtiyorlar, qojarlar, afshorlar, zandlar qabilalarining boshliqlari bir-biri bilan o'zaro taxt uchu.
Zandlar
1760- yilga kelib zendlar boshlig'i kurd Kerimxon barcha raqiblarini yo'q qildi va "vakil" ("advokat" - nominal Shoh Ismoil III) unvoni bilan Xurosondan tashqari barcha Fors hududlarining hukmdori bo'lib oladi. Poytaxt sifatida Sheroz belgilandi. Zendlar rasmiy ravishda Safaviylar nomi bilan hukmronlik qilishgan edi. Kerimxon hukmronligi insonparvarlik, adolatparvarlik, vayronaga aylangan fuqarolarning moddiy farovonligini oshirish, savdo-sotiqni osonlashtirish va boshqalar bilan ajralib turardi. Eroniylarning turkiydan ustunligini tikladi. Uning o'limi bilan (1779) qarindoshlari o'rtasida ikki yillik o'zaro toj-taxt uchun kurash paydo bo'ldi.
Og'a Muhammad Xon Qojar
Xojar shahzodasi, sulola asoschisi Og'a Muhammad Xon Qojar nizolardan foydalandi. Sheroz qamoqxonasidan Mozandaronga qochib oʻzini mustaqil deb eʼlon qildi. Bu shahzoda bolaligida Nodirshohning qarindoshlaridan biri tomonidan zindonband qilingan, shuning uchun u odamlarga achchiqlanib, o'ta shafqatsizligi va ochko'zligi bilan ajralib turardi.
Oʻgʻli Lutf Alixon (1789-1794) mard va mehribon yigit edi. Ammo qoʻshinlar unga hiyonat qildilar va davlatning poytaxtiga Sheroz Ogʻani taklif qildi (1791). Mazmunsiz janglardan keyin Kirmonga qochishga majbur bo'ldi. Og'a Muhammad uni qamal qiladi va hiyonatchilar darvozalarini ochdi (1794). Lutf-Ali-xon Nermanshirga qochib ketdi. Og'a-Muhammad kirmonlik ayollarni (20 000) askarlarga qul qilib sotishni, erkaklarni kaltaklash yoki ko'r qilishni buyurdi. Og'a-Muhammadga 7000 ko'z yetkazib berildi va u ularni shaxsan o'lchab, hisoblab chiqdi.
Kerimxon mulklaridan Gruziya davlati Og'a Muhammadga (Xuroson Afg'onistonga qarashli) itoatsiz bo'lib qoldi. Tarixda Yangi Xojarlarning Gruziyaga qarshi yurishi (1795) qiyomatga o'xshatildi.
Gruziyadan Og'a Muhammad Xurosonga (1796) hujumga otlandi va Gurjistonni Yekaterina II ga bo'ysunganini bilib, Buxoroga borishni rejalashtirgandi. Shoh ruslar bilan urush uchun Ozarbayjonga qaytib keldi, lekin imperator Pavel Gruziyani bosib olish fikrini rad etdi. 1797 -yilda Og'a-Muhammad yana Gruziyaga qo'shin tortadi, lekin Shushoy shahrida shoh qatl qilishni rejalashtirgan ikki xizmatkor uni o'ldirdi.
Fath Alishoh
U vafot etganidan keyin jiyani Boboxon Fath Alishoh (1797-1834) nomi bilan taxtga oʻtirdi va Tehronni qojariylar qarorgohiga aylantirdi. O'z kuchini mustahkamlash uchun u hali ham Fors ichida, shu jumladan notinch Xurosonda ham jang qilishi kerak edi. Gruziya va Kavkazorti mintaqasini bosib olish uchun Rossiya bilan ikkita urush bo'lib, Fors uchun muvaffaqiyatsiz bilan tugadi. (Qarang: Rus-Fors urushlari). Griboedovning oʻldirilishi (1829) tufayli uchinchi urushning oldini olish uchun shohonshoh o'z elchisi Xosrev Mirzoni uzr soʻrab Peterburgga yuborgan edi.
Ayni paytda iqtisodiyot o'tgan davrdagi qiyinchiliklar va urushlardan keyin tiklandi. Dehqonlar qonuniy ravishda erkin bo'lib qoldilar (va yashash joylarini o'zgartirish imkoniyatiga ega edilar), lekin ular zodagonlar va amaldorlarning o'zboshimchaliklari oldida ojiz edilar. Davlat soliqlari va mulk egalariga to'lanadigan to'lovlar hosilning yarmidan ko'pini tashkil etdi. Asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlari bugʻdoy, arpa va sholichilik, ipakchilik va tamakichilik ham rivojlangan, keyinchalik paxtachilik rivojlangan. Yarmarkalar tizimi va shaharlar bilan faol savdo-sotiq mavjud bo'lgan qishloqlarda ham o'ziga xos xo'jalik hukmronlik qilishni to'xtatdi. Shahar aholisi taxminan 20% ni tashkil etdi (ko'chmanchilar bundan mustasno), bu o'sha davrdagi aksariyat Evropa mamlakatlaridagidan ko'proq.
Mamlakat aholisining uchdan bir qismidan 40 foizigacha koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi qabilalar (kurdlar, turkmanlar, balujlar va boshqalar) edi. To'liq ravishda muxtoriyatga ega boʻlgan, oʻz harbiy kuchlariga ega boʻlgan va baʼzan chegara hududlarida markaziy hukumatga qarshilik koʻrsatgan.
Muhammad Shoh
Angliya va Rossiya oʻrtasidagi kelishuvga koʻra qisqa Feth Ali Shoh oʻrniga 150 nafar oʻgʻlidan biri emas, balki uning nabirasi, isteʼdodli oʻgʻli, aqli zaif Muhammadshoh (1834-1848) taxtga oʻtirdi. Angliya unga pul va zobitlar bilan yordam berdi va o'shandan beri Forsda rus va inglizlarning ta'siri boshlandi. 1837-yilda shoh Hirotni qamal qilganda, shoh qoʻshinida rus zobitlari boʻlgan va rus elchisi Simonich qamalga boshchilik qilgan. Buyuk Britaniya esa Afgʻonistonga yordam bergan. Afg'onlar g'alaba qozonishdi va 1840- yilga kelib Britaniya hukumati qisqa vaqt ichida Forsni egallab oldi, ammo 1846- yilda Eron shohi Rossiya bilan shartnoma tuzdi, imzolangan shartnomaga ko'ra rossiya yirik tijorat va sanoat huquqlarini, shuningdek, Rasht va Astrabadda doimiy harbiy kemalarni saqlash huquqini oldi.
Nosiriddinshoh
Nosiriddin (1848-1896) davrida vazir Mirza-Tagixon Forsda Yevropa islohotlarini oʻtkazishni boshlab yuboradi (xususan, Forsning Rossiyaga iqtisodiy qaramligini toʻxtatish maqsadida zavodlar qurdi), lekin fitnachilar tomonidan qatl etildi (1851).
Shohning oʻzi, ayniqsa, Yevropaga qilgan safarlaridan soʻng (1873, 1878, 1889) baʼzi yangiliklar kiritdi va mutaassiblar tomonidan tanqid qilindi. 1852-yilda yuzaga kelgan bobidiylar harakatini ulkan qirg'in qilish harakatlari uyushtirildi, keyin esa mazhabchilikda ayblanganlarni ta'qib qilish davom etdi. Xalq shohni soliq yuki, shafqatsizligi va sulolaning turkiy kelib chiqishi uchun yoqtirmasdi (garchi Fath Alishoh allaqachon fors adabiyoti tarafdori bo'lgan va Nosiriddin davrida saroy tili doimo fors tilida bo'lgan bo'lsada). Xurosonliklar shohdan bir muncha vaqt ajralib chiqdi. Hirot afg'on amiri Yor-Muhammad bilan kurashga kirishdilar va uning o'limidan so'ng (1851) Forsning Afg'oniston va Angliya bilan muvaffaqiyatsiz urushiga sabab bo'ldilar (1857 -yil tinchlik).
Hirotga (Hindistonning kaliti) hujum qilishda yordam olish maqsadida shohning Qrim urushida Rossiyaga yordam berish istagi bor edi.1877-yilgi urushda Fors Bag'dodga tahdid solib, Rossiyani himoya qildi. Bu Eron uchun balo bo'lgan turkmanlar hududida rus hokimiyatining o'rnatilishiga ham hissa qo'shdi. 1896- yilda Nosiriddinshoh masjidda niqoblangan qotil tomonidan oʻldirildi (uni bobidlardan biri oʻldirgan degan taxmin ham bo'lgan) va taxtga uning oʻgʻli Mozaferiddin Mirzo oʻtirdi.
1869-1872- yillarda mamlakatda og'ir ocharchilik bo'lib, bu esa Eron aholisi sonining qisqarishiga olib keldi.
Muzaffariddinshoh
thumb| XX asr boshlarida Fors xaritasi Otasi Nosiriddin o'ldirilganidan keyin taxtga o'tirgan Muzaffariddinshoh (1896- yil 1-may), Forsni Yevropa davlatlariga imkon qadar yaqinlashtirishga intildi.U quyidagi ishlarni amalaga oshirdi:
Bu Angliya Janubiy Afrika urushi bilan band bo'lganligi sabab bo'lishi mumkin bo'ldi, bu uning Osiyodagi obro'siga putur etkazdi va u yerda Rossiyaning vaqtinchalik g'alabasini keltirdi. Rossiyaning o'sha paytdan boshlab Forsdagi ta'siri ustun bo'ladi. Foydasi juda katta bo'lishi kutilgan bojxona tizimini isloh qilish mamlakatga katta moliyaviy foyda keltira olmadi, chunki 1900- yilda Fors (Rossiya yordami bilan) bojxona to'lovlari bilan ta'minlangan kredit olishga majbur bo'lgan. 1902 -yilda Angliya Forsdan u orqali Hindiston liniyalariga ulangan ingliz telegrafining o'tishini va 1903 -yilda Angliya o'ziga qulay bo'lgan tijorat shartnomasini imzolatib olishga erishadi. 1903- yilda Rossiya va Angliya Forsning daxlsizligini tan olgan va kafolatlaydigan shartnoma tuzdilar. 1904-1905- yillardagi rus-yapon urushi Forsda yana Angliyaning hukmronligiga olib keladi. Forsda ruslar yordami bilan Bur urushi paytida boshlangan temir yo'llar qurish ishlari o'z holicha, Angliyaning ta'sirida qolib ketadi.
Oxirgi Xojarlar
Birinchi jahon urushi davridan oldin Eronda  inqiroz yuzaga keladi. Aristokratiya, ruhoniylar va ziyolilarning noroziligi natijasida Mozafereddinshoh 1906- yil oktabrda konstitutsiya qabul qilishga va Majlis (parlament) tuzishga majbur boʻldi (ko'proq bilish uchun esa Eronda konstitutsiyaviy inqilob maqolasiga qarang). Konstitutsiya qabul qilinganidan 40 kun oʻtgach, shoh yurak xurujidan vafot etdi.
1907- yilda Eronnning Buyuk davlatlar ta'sir doirada tutib turish uchun Britaniya-Rossiya kelishuvi tuzildi, unga ko'ra Eron uch qismga bo'lingan: Shimoliy Eron (Rossiya), Markaziy (neytral va Germaniya uchun ochiq), Janubiy (Angliya).
1908 -yilda Eronda neft topildi. 1908- yilda Tabrizda shoh hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon boshlandi. 1909- yil yanvarda konstitutsiya tarafdorlari oʻz taʼsirini kuchaytirishga intilayotgan Baxtiyor xonlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanib, Isfaxonda hokimiyatni qoʻlga oldilar. Gilonda (Rasht va Gilonning boshqa shaharlarida) qoʻzgʻolon boshlandi. Eronning Bushehr, Bandar Abbos va boshqa ayrim shahar va viloyatlarida shohning muxoliflari hokimiyat tepasiga keldi. 1909-yil 13-iyulda qoʻzgʻolonchilar Tehronga kirishdi. 16-iyulda Feday va Baxtiyor otryadlari rahbarlari, sobiq vazirlar va birinchi majlis deputatlaridan iborat favqulodda milliy kengash yigʻildi. U Muhammad Alining taxtdan ag'darilganini va hokimiyat uning 11 yoshli o'g'li Ahmadga o'tkazilishini e'lon qildi. Mohammad Ali rus legiyasida yashirinib, keyin Rossiyaga surgunga ketishga majbur bo'ldi.
1909-1910- yillar oxirida mamlakatning bir qator viloyatlarida dehqonlarning feodal tuzumga qarshi kurashi yana boshlandi. 1910-yil avgust oyida hukumat buyrugʻi bilan politsiya va Baxtiyor otryadlari Tehrondagi Sattorxonning Fedai boshchiligidagi harbiy qismlarni qurolsizlantirdilar.