Paleolit_davri_arxeologiyasi
= Ilk paleolitda dastlabki odamlar = Ilk paleolitda dastlabki odamlar Shimoliy Afrika, Yevropa va Osiyo hududlarida yashagan. Miloddan avvalgi 600-400 ming yilliklarga kelib, ular Markaziy Osiyo, Kavkazorti hududlariga ham o‘rnashadi. Ilk paleolit davrida yashagan ibtidoiy odamlar tosh qurollar yasagan va ulardan o‘zlarining mehnat faoliyatlarida foydalangan. Bu davrning asosiy quroli – cho‘qmor bo‘lib, u 20 sm uzunlikda va 1 kg dan ortiq og‘irlikda, ko‘pincha bodomsimon shaklda bo‘lgan. Cho‘qmor chopqi deb ham ataladi. Cho‘qmor shell davrining asosiy quroli bo‘lib, u ikki tomonlama simmetriyali qilib, urib to‘g‘rilash Cho‘qmorning pastki qismi toshni kertib ishlash texnikasi (usuli) bilan yasalgan bo‘lib, u o‘tkirlangan, chetlari notekis, egri-bugri shaklga ega bo‘lgan. Har qanday tosh shell davri qurolini yasash uchun yaroqli bo‘lmagan. Tosh qattiq va tez uchirmalar hosil qilish imkonini berishi kerak edi. Shuning uchun ham, dastlab qurollar yasash uchun asosiy xomashyo vazifasini daryo va dengiz toshlari bajargan. Dengizdan, daryochalardan kvarts, kremen toshlari olib kelinib, ulardan qurollar yasalgan. Ilk paleolitda chaqmoqtoshlardan ham ko‘plab tosh qurollar yasalgan. Ular boshqa toshlarga nisbatan mo‘rt bo‘lsada turli shaklga keltirilib, o‘tkir, keskir xususiyatga keltirilgan. Ammo chaqmoqtoshlar tabiatda ko‘p uchramagan. Chaqmoq-toshlardan qurollar yasash quyidagicha amalga oshirilgan: dastlab chaqmoqtosh olingan bo‘lib, uning atrofi boshqa bir tosh bilan (u qattiqroq bo‘lgan va tosh uchirgich - bolg‘a vazifasini bajargan) urib uchirilgan. Uning o‘rni esa, keskir va o‘tkir shaklga aylangan. Tosh qurollar yasashning ushbu usuli – toshni kertib ishlash texnikasi deb atalib, ushbu usul bilan shell davrida dastasiz cho‘qmorlar yasalgan. Shuni ta’kidlash kerakki, ashel davri xronologik jihatdan shell davridan katta farq qilmasada, ashel qurollari shell qurollariga nisbatan hiyla taraqqiy etgan. Ashel qurollarida tosh uzoqdan uchrindilar olingan joy ma’lum shaklga ega bo‘lgan. Ya’ni bu davrda odamlar tosh qurollarni qulayroq shaklga keltira olgan. Uchburchak shakldagi, uzunchoq, dumaloq va boshqa shakldagi qurollar hosil qilingan. Ashel davrida ayrim qurollarning shakli uni ishlatish xususiyatiga bog‘liq bo‘lgan. So‘nggi ashelda tabiat keskin o‘zgara boshlaydi. O‘simliklar, hayvonot dunyosi, iqlimning o‘zgarishi ibtidoiy odam xo‘jaligiga ham ta’sir etadi. Iqlimning o‘zgarishi yer yuzini ulkan muzliklar qoplashi bilan xarakterlanadi. Muzlik – odamning paydo bo‘lishi davri bo‘lgan kaynozoy erasining to‘rtlamchi bosqichida siljiy boshlaydi. Muzlik izlarini olimlar mo‘tadil iqlim mintaqalarida o‘rganganlar. Tropik zonalarda muzlikning siljishi plyuvia davrini (plyuvia-yomg‘ir) shakllantirgan. Masalan, bu davrda Sahroi Kabirdan daryolar oqqan. Ashel davrida Shimoliy Amerika hududlari deyarli muzlik bilan qoplangan. Janubiy Amerikada muzlik ancha ichkariga kirib borgan. Yevropaning katta va Osiyoning bir qismini muzlik egallagan. Muzlikning markazi Grenlandiya bo‘lgan. Muzlik paleolit davrida bir necha million kv.km. ni tashkil etgan. Uning balandligi 1- 2 km dan ortiq bo‘lgan. Olimlar to‘rt marotaba muz siljib kelgan degan fikrni ilgari suradi. Muzlikning siljishini gints, mindel, riss va vyurm deb bosqichlarga bo‘lganlar. Bu terminlar Alp tog‘idagi qishloqlar nomidan kelib chiqqan. Bu qishloqlarda muzliklar va muzlik yotqiziqlari birin-ketin qatlamlangan bo‘lib, uning izlari XX asrning o‘rtalarigacha saqlanib qolgan. Gints va mindel muzligi O‘rta Yevropa hududlariga yetib kelgan. Riss esa, yanada kengroq hududlarni qoplagan. So‘nggi ashel davri esa, xronologik jihatdan riss muzligidan oldingi bosqich bo‘lgan. Muzlikning siljib kelishi natijasida sovuqqa chidamsiz hayvonlar qirilib ketadi. Ularning ko‘p qismi janubiy hududlarga qarab siljidi. Muzlik bilan kurashish vositalari kam bo‘lganligi uchun ko‘plab ibtidoiy odamlar sovuqqa bardosh bera olmagan.