cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Galen preparatlari
Neogalen (novogalen) preparatlari oʻsymlik xom ashyosidan tayyorla-nib, ballast moddalardan mumkin qadar tozalangan va biologik jihatdan standartlantan aloxida G. p. dir. Bularni inʼyeksiya (mas, teri osti ga yuborish) uchun ishlatsa boʻladi.
Alfhadanga
Alphadanga (আলফাডাঙা ,Alfadanga Alfadanga ) — Bangladeshning markaziy qismida joylashgan shahar, xuddi shu nomdagi kichik tumanning maʼmuriy markazi ham bor. Shaharning maydoni 4,39 km². 2001-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga qaraganda, shaharda 4796 kishi istiqomar qilgan, ulardan erkaklar 51,06%, ayollar — mos ravishda 48,94%. Aholi zichligi — 1092 nafar kishi uchun 1 km². Aholining savodxonlik darajasi 39,2 foizni tashkil etadi (Bangladesh uchun oʻrtacha 43,1 foiz).
Heidi Klum
Heidi Kaulitz (Heidi Kaulitz), tugʻilganida — Klum (Klum; 1973-yil 1-iyun, Bergisch Gladbax, Shimoliy Reyn-Vestfaliya, Germaniya) — nemis supermodeli, aktrisasi va teleboshlovchisi.
Hayoti
1990-yillarning oxiridan boshlab Heidi Klum dunyodagi eng mashhur modellardan biri sanaladi. Uning karyerasi 1992-yilda Tomas Gottschalkning " Kechqurun-shou " filmida bosh mukofotni qoʻlga kiritganidan boshlangan. 18 yoshli oʻquvchi qiz 25 000 nafar raqib ishtirokidagi tanlovda gʻolib chiqdi va sovrin sifatida modellik agentligi bilan 300 000 dollarlik shartnoma imzoladi. Maktabni tugatgandan soʻng, u Dusseldorfdagi moda dizayneri sifatidagi oʻqishni tashlab, uning oʻrniga modellik karyerasini davom ettirdi. 1993-yildan beri Klum AQShda yashaydi.
Dunyo shon-sharafi Heidi Klumga 1998-yilda uning suzish kiyimidagi surati Amerikaning Sports Illustrated jurnali muqovasida chop etilganda keldi, uning tiraji AQShda 20 millionga yetdi. Bundan tashqari, Klum „farishtalardan“ biri boʻlgan Victoriaʼs Secretning yetakchi modellaridan biriga aylandi. Mashhur Vogue va ELLE jurnallari ham muqovasida Heidi surati bilan chiqdi. Biroq, Klum hech qachon Parij, Milan yoki Nyu-Yorkdagi katta shoularda podium yoʻlaklarida yurgan modellar guruhiga kirmagan.
Modellik karyerasi va reklama
Klum 2005-yildan beri McDonald's fastfud restoranlar tarmogʻi uchun Katjes (shirinliklar ishlab chiqarish) uchun reklama kampaniyalarida ishtirok etgan. U, shuningdek, Henkel Group, SPAR supermarketlar tarmogʻining Stiefelkönig, Birkenstock, Taft poyafzal brendlarini reklama qiladi, Duglas reklama kampaniyasida qatnashadi va 2007-yilning kuzidan boshlab oʻsha paytdagi eri Seal bilan birgalikda Volkswagen Tiguanni reklama qiladi. Klum mashhurligidan Heidi Klum nomi ostida sotilgan mahsulotlarni muvaffaqiyatli sotish uchun foydalanadi. Bu, masalan, shirinliklar, zargarlik buyumlari, kiyimlar toʻplami (Otto bilan birga), parfyumeriya. Nyu-York zargar Mouavad Klum bilan toʻplamni yaratadi, u shuningdek, har yili olmosli sutyen ishlab chiqaradi — Victoriaʼs Secret shoularida taqdim etilgan Very Sexy Fantasy Bra.
2004-yil dekabr oyida Klumning birinchi kitobi „Klumning bilim tanasi: namunali xatti-harakatlarning 8 qoidalari“ (hayotning podium yoʻlagiga chiqishingizga yordam berish uchun) nashr etildi.
2008-yilda Heidi Klum Forbes maʼlumotlariga koʻra dunyodagi eng boy 15 model roʻyxatiga kiritilgan. 2012-yilda Klum roʻyxatga kiritilmadi, chunki u endi top-model emas, balki media-magnatdir. 2011-yilda eng kuchli ayollar roʻyxatida Klum 39-oʻrinni egalladi.
Kino va televideniye
2004-yil dekabr oyida televideniyeda " Project Runway " shousi chiqdi, unda hakamlar hay’ati oʻn ikki (keyinchalik oʻn olti) nomzoddan qaysi birini eng yaxshi dizayner deb atash mumkinligini tanlaydi. Klum nafaqat 11 produserdan biri, balki boshlovchi va hakamlar hay’ati raisi hamdir. thumb| Sobiq eri Seal bilan 2006-yilda Germaniya televideniyesida (prosieben kanali) Germaniyaning Next Topmodel realiti-shousi boshlandi, unda qizlar bosh sovrin — IMG Models modellashtirish agentligi bilan shartnoma, avtomobil va Cosmopolitan nemis nashrining muqovasi uchun kurashadilar. Shou har yili tashkil etiladi va Heidi hakamlar hay’atining doimiy aʼzosi hisoblanadi.
2011-yilda u Lifetime -da Heidi Klum bilan bolalarning qiziqarli oilaviy shousini olib bordi.
Heidi Klum, shuningdek, 2012-yil 11-noyabrda Frankfurt -Maynda boʻlib oʻtgan 2012 MTV Europe Music Awards marosimiga mezbonlik qildi. 2001-yilda Heidi Klum Jamiroquayning „Love Foolosophy“ klipida suratga tushgan. 2015-yilda Heidi Klum qoʻshiqchi Sia tomonidan qoʻshigʻi uchun videoda rol oʻynadi.
2019-yil 11-noyabrda "Arktika qoʻriqchilari " animatsion komediyasi chiqdi, uning asl nusxasida Klum personajlardan birini ovoz bergan.
Shaxsiy hayoti
Klum 1997—2002-yillarda stilist Rik Pipino bilan turmush qurgan.
Klum 2005—2012-yillarda musiqachi Seal bilan turmush qurgan. Sobiq turmush oʻrtoqlarning toʻrt farzandi bor: qizi Xelen Boshoven Samuel (2004-yil 5-mayda tugʻilgan), oʻgʻillari Genri Gyunter Ademola Dashtu Samuel (2005-yil 12-sentabrda tugʻilgan) va Yoxan Rayli Fedor Tayvo Samuel (2006-yil 22-noyabrda tugʻilgan) va yana bir qizi — Lou Sulola Samuel (2009-yil 9-oktabrda tugʻilgan). Xelenning biologik otasi, biznesmen Flavio Briatore bilan Klum homiladorlik paytida ajralishdi va hatto qizi tugʻilishidan oldin, u 2009-yil dekabr oyida Xelenni rasman asrab olgan boʻlajak eri Seal bilan uchrashishni boshladi.
2012-yil sentabridan 2014-yil yanvarigacha Klum oʻzining qoʻriqchisi Martin Kristen bilan uchrashdi.
2014-yil fevral oyidan boshlab u Klumdan 13 yosh kichik boʻlgan art-dileri Vito Shnabel bilan uchrashdi ; 2017-yil sentabr oyida ularning munosabatlari tugadi.
2019-yil fevral oyida Klum musiqachi Tom Kaulitsga turmushga chiqdi, u toʻylaridan bir yil oldin uchrashgan.
Heidi Klum filateliyada
2002-yilda Grenada Post Heidi fotosuratlari bilan uchta markadan iborat seriyani chiqardi. Markalar chekkalarida fotosuratlar bilan mini varaqda chiqarilgan. Varaqda: „Markalarning goʻzalligini kashf eting“ yozuvi bor.
Tepa (Qoramozor)
Tepa (Qoramozor)  — Oʻzbekistondagi madaniy meʼros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: Aniqlanmagan. Toshkent viloyatining Quyichirchiq tumanida joylashgan. Obyekt manzili: “Ketmontepa” QFY, Xoʻja mahallasi. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Toshkent viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda  Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga  kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Roqim
Roqim (taxallusi; ismi nomaʼlum, 1742 — Xorazm — 1814/15) — shoir, xattot. Ijodda Navoiy va Fuzuliyga ergashgan. Oʻzbek va fors tillarida, mumtoz badiiyatning deyarli hamma janrlarida ijod qilgan. Anʼanaviy ishkiy lirikasi va ijtimoiy masalalarga oid sheʼrlari ijodida muhim oʻrin tutadi. Ularda davr kiyinchiliklari, jabrzulmdan shikoyat anʼanaviy ishqiy kayfiyatlar orqali ifodalangan, yor madhi turmushning ijtimoiy talkini bilan bogʻlangan, ishqiy norozilik esa ijtimoiy adolatsizlikdan shikoyat maʼnosini aks etgan. R.ning bizgacha 1 devoni (6470 misra) va devonga kirmagan 30 muhammas, 6 gʻazali yetib kelgan. Koʻplab muhammaslari Navoiy, Fuzuliy, Munis, Bedil, Ravnaq va boshqa ning gʻazallariga bogʻlangan. R. Xorazm adabiy muhitida marsiyachilikka asos solgan. Marsiyalaridagi hasratlar real insoniy kechinmalarga asoslangan, anʼanaviy obraz va ifodadan qochib, yangi, hayotiy obrazlar yaratgan. R. nomalar ham yozgan, Munis devoni va boshqalarni husnixatda koʻchirgan. Devoni qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharkshunoslik instituti fondida saqlanadi (inv. №7576).
NetEase
NetEase, Inc. kontent, hamjamiyat, aloqa va tijoratga yoʻnaltirilgan onlayn xizmatlarni taqdim etuvchi Xitoy Internet texnologik kompaniyasi. Kompaniya 1997 yilda Din Ley tomonidan tashkil etilgan. NetEase Xitoyda onlayn kompyuter va mobil oʻyinlar, reklama xizmatlari, elektron pochta xizmatlari va elektron tijorat platformalarini ishlab chiqadi va boshqaradi. Bu dunyodagi eng yirik Internet va videooʻyin kompaniyalaridan biridir. NetEase-da talabga binoan musiqiy oqim xizmati (NetEase Music) mavjud.
NetEase videooʻyinlariga Westward Journey seriyasi, Tianxia III, Heroes of Tang Dynasty Zero, Ghost II, Nostos va Onmyoji kiradi. NetEase shuningdek, World of Warcraft, StarCraft II va Overwatch kabi oʻyinlarining Xitoy versiyalarini boshqarish uchun Blizzard bilan hamkorlik qiladi.
Tarixi
NetEase 1997 yil iyun oyida tashkil etilgan. Kompaniyaning asosiy faoliyat yoʻnalishlaridan biri qidiruv tizimi texnologiyasini va ommaviy koʻp oʻyinchilik onlayn oʻyinlarni ishlab chiqishdir. Shunday qilib, kompaniya MMORPG ni ishlab chiqdi. 2001-yilda NetEase kompaniyasiga nisbatan qimmatli qog‘ozlar to‘g‘risidagi qonunlarni buzganlikda ayblanib, kattalashtirilgan moliyaviy natijalar va chalg‘ituvchi prospektni eʼlon qilganlikda ayblanib, daʼvo qo‘zg‘atildi. 2012 yil may holatiga koʻra kompaniyaning bozor qiymati 7,8 milliard dollarni tashkil etdi va kompaniya xodimlari 2011 yil 31 dekabr holatiga koʻra 6000 kishidan oshdi. 2012-yil 29-martda kompaniyaning inglizcha rasmiy nomi NetEase.com dan NetEase, Inc ga o‘zgartirildi. NetEase hamkorlaridan biri Coursera loyihasidir.
Kompaniya 2008 yildan beri kamida 1,8 million yillik tashrif buyuruvchilarga ega boʻlgan 163.com saytiga egalik qiladi. 2013 yil oktyabr oyida Alexa Internet maʼlumotlariga koʻra, sayt trafik boʻyicha dunyoda 24-oʻrinni egalladi.
Yuan sulolasi tarixi
Yuan sulolasi (1271—1368) — Xitoyning moʻgʻul Borjigin urugʻi boshqargan sulolasi. Moʻgʻullar imperiyasining davomchilaridan biri Xubilayxon tomonidan asos solingan.
Rogʻib
Rogʻib (taxallusi; asli ismsharifi Muhammad Rahim Shokir oʻgʻli) (1865 — Xorazm viloyati Urganch tumani Qorovul qishlogʻi — 1935) — shoir. Navoiy, Hofiz, Munis, Ogahiy, Komil kabi shoirlar ijodini oʻrgangan, gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan. Sheʼriyatdagi isteʼdodini koʻrgan Feruz uni saroyga taklif qilgan. U yerda Bayoniy, Avaz, Chokar va boshqa shoirlar bilan tanishgan, ijodiy muloqotda boʻlgan. Saroydagi mushoiralarda qatnashgan. Feruzning amri bilan sheʼrlarini toʻplab devon tuzgan, "Devoni Rogʻib" nomida nashr etilgan. Feruz vafot etgach (1910), saroydan oʻz qishlogʻiga qaytib, dehqonchilik bilan shugʻullangan. Xorazm inqilobidan soʻng maorif muassasalarida ishlagan.
Yuan sulolasi tarixi
Xubilayxonning yuksalishi
thumb| Sancai sirlangan xitoy sopol tutatqisi, [[Yuan (sulola)|Yuan sulolasi]] Chingizxon dashtlardagi moʻgʻul va turkiy qabilalarni birlashtirib, 1206-yilda Buyuk xon boʻldi. U va uning vorislari Moʻgʻullar imperiyasini butun Osiyo boʻylab kengaytirdilar. Chingizning uchinchi oʻgʻli Oʻqtoyxon davrida moʻgʻullar 1234-yilda zaiflashgan Jin sulolasini yoʻq qilib, Shimoliy Xitoyning katta qismini bosib oldilar. Oʻqtoy jiyani Xubilayga Xingjoudagi (Xebey) lavozimni taklif qildi. Xubilay xitoy tilini bilmas edi, lekin uning onasi Sorgʻagʻtanining qoʻli ostida unga bir qancha xan (xitoy) oʻqituvchilari biriktiriladi. U xitoylik buddist va konfutsiy maslahatchilaridan maslahat soʻradi. Munke Xon 1251-yilda Oʻqtoyning oʻgʻli Guyukning oʻrniga Buyuk xon boʻldi. U akasi Xubilayga Xitoydagi moʻgʻullar tasarrufidagi hududlarni nazorat qilishni berdi. Xubilay konfutsiy olimlari uchun maktablar qurdi, qogʻoz pullar chiqardi, xitoylik marosimlarni qoʻlladi va qishloq xoʻjaligi va savdo oʻsishini ragʻbatlantirish siyosatini olib bordi. U Ichki Moʻgʻulistondagi Kayping shahriga asos soldi, keyinchalik uning nomi Shangdu deb oʻzgartirildi.
Rogʻib
R. lirik va hajviy sheʼrlar yozgan. Lirikasida ishq-muhabbat, doʻstlik, maʼrifatparvarlik gʻoyalarini targʻib qilgan, onaVatan tabiati goʻzalliklarini madh etgan ("Tanbur", "Bogʻ", "Xivaq", "Oʻlsun" va boshqalar). Oʻzi tuzgan devoni (1899, 1221 gʻazal, 33 muhammas, 6 tarjeʼband, 36 ruboiy, 12 qita va bir necha masnaviy, mustazoddan iborat) hamda turli bayozlarga kirgan sheʼrlari yetib kelgan. Devonning qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharkshunoslik instituti fondida (inv.№6681) va Xiva tarix muzeyi (inv. №2038)da saqlanadi.
Yuan sulolasi tarixi
Xubilayxonning yuksalishi
Koʻpgina xan xitoylari va xitanlar jinlarga qarshi kurashish uchun moʻgʻullar tomoniga oʻtib ketishdi. Ikki xan yetakchisi, Shi Tianze, Liu 劉黑馬, Liu Ni), va xitan Syao Jala moʻgʻul qoʻshinidagi 3 tumanga qoʻmondonlik qildilar. Liu Xeyma va Shi Tianze Oʻqtoy Xonga xizmat qilishgan. Liu Xeyma va Shi Tianxiang moʻgʻullarning gʻarbiy Syaga qarshi qoʻshinlarini boshqargan. Har bir tuman 10 000 askardan iborat boʻlgan. 4 ta xan tumanboshisi va 3 ta xitan tumanboshisi boʻlgan.
Shi Tianze Tszin sulolasida (1115-1234) yashagan xan xitoyi edi. Xan va Jurchen oʻrtasidagi millatlararo nikoh bu vaqtda keng tarqalgan. Uning otasi Shi Bingji (史秉直, Shih Ping-chih) edi. Shi Bingji jurchen ayoliga (familiyasi Na-ho) va xan ayoliga (familiyasi Chang) uylangan edi. Ularning qaysi biri Shi Tianzening onasi ekanligi nomaʼlum. Shi Tianze ikkita jurchen ayoliga, xan ayoliga va koreys ayoliga uylangan va uning oʻgʻli Shi Gang jurchen xotinlarining biridan tugʻilgan. Uning Jurchen xotinining familiyalari Mo-nien va Na-ho, koreys xotinining familiyasi Li va Xan xitoylik xotinining familiyasi Shi edi. Shi Tyanze Moʻgʻul imperiyasi qoʻshinlari Jin sulolasiga bostirib kirgandan soʻng moʻgʻullar tomoniga oʻtadi. Uning oʻgʻli Shi Gang Kerait ayoliga uylangan, Keraitlar moʻgʻullashgan turkiy xalq boʻlib, "moʻgʻul millati" tarkibiga kirgan.
Yuan sulolasi "Yangi boʻysundiruvchi armiya" deb ataladigan "Xan armiyasi"ni yaratdi.
Munke Xon janubiy Xitoyda Xitoy Song sulolasiga qarshi harbiy yurish boshladi. Janubiy Xitoyga bostirib kirgan moʻgʻul qoʻshinlari 1256-yilda Yaqin Sharqqa bostirib kirish uchun yuborilgan qoʻshindan ancha koʻp edi U 1259-yilda o`zidan voris qoldirmasdan vafot etdi. Xubilay 1260-yilda akasi Oriq Böke taxtga da'vogarlik qilayotganini bilgach, Song sulolasiga qarshi kurashdan qaytdi. Xubilay Xitoyning Kaypin shahrida qurultoy chaqirib, o`zini Buyuk xon deb e'lon qildi. Moʻgʻulistondagi qurultoy Ariq Bökeni Buyuk Xon deb eʼlon qilishi natijasida fuqarolar urushi boshlanib ketdi. Xubilayxon oʻz qoʻshini katta resurslarga ega boʻlishini taʼminlash uchun xitoylik fuqarolar bilan hamkorlik qilishga e'tibor berdi. U oʻz hukumatini an'anaviy xitoy sulolalari byurokratiyasiga tenglashtirish va Xitoy sulolalari davridagi Chjongtong nomini qabul qilish orqali oʻz fuqarolari orasida obroʻsini oshirdi. Ariq Böke yetarli darajada taʼminlanmaganligi tufayli qarshilik koʻrsata olmadi va 1264-yilda taslim boʻldi. Gʻarbdagi uchta xonlikning barchasi (Oltin Oʻrda, Chigʻatoy xonligi va Xolokular davlati) funksional jihatdan mustaqil boʻldi, biroq faqat Xuloku davlati Xubilayni Buyuk Xon sifatida tan oldi. Toj-u taxt uchun kurashlar Moʻgʻullar imperiyasini mutlaq ravishda boʻlib yubordi.
Xubilayxon va Kaydu boshchiligida Oʻrta Osiyo xonliklari oʻrtasidagi toʻqnashuvlar bir necha oʻn yillar, yaʼni XIV asr boshlarida ularning ikkalasi ham vafot etgunga qadar davom etdi. Xubilayxonning yana bir ukasi Xuloku oʻz Ilxonligini boshqargan va Buyuk Xonga hurmat bajo keltirgan, lekin aslida mustaqil xonlikni tashkil qilgan va 1295-yilda Ilxon Gʻazon taxtga oʻtirgandan soʻng Xubilayxon vorisi imperator Chengzong unga yorliq yuborgan. Garchi Yuan sulolasining nominal ustunligini qolgan uchta xonlik tan olgan boʻlsa-da, toʻrtta asosiy voris xonliklar hech qachon bir hukmronlik ostida birlashmadi va ular oʻrtasida chegara toʻqnashuvlari ham tez-tez sodir boʻlib turdi. thumb| 1302-yilda Rim papasi Bonifats VIIIga yozilgan maktubdagi Ilxon gʻazanning muhri.
Sulolaning tashkil topishi
left|thumb| [[Xubilay|Xubilayxon. Chingizxonning nabirasi va Yuan sulolasining asoschisi]] Beqarorlik Xubilayxon hukmronligining dastlabki yillari sezilib turdi. Kuchli amaldorning kuyovi Li Tan 1262-yilda moʻgʻullar hukmronligiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Qoʻzgʻolonni muvaffaqiyatli bostirgandan soʻng, Xubilay oʻz saroyida xitoylik xan maslahatchilarning taʼsirini cheklash choralarini koʻrdi. Xitoylik amaldorlarga qaramligi uni kelajakdagi qoʻzgʻolonlarga qarshi himoyasiz qilib qoʻyishidan qoʻrqardi. 1262-yildan keyin Xubilay hukumati Xitoydagi moʻgʻul manfaatlarini saqlab qolish va xitoylik fuqarolarning talablarini qondirish borasida murosaga keldi. U oʻzining xitoylik maslahatchilari tomonidan byurokratiyani markazlashtirish, qogʻoz pullar muomalasini kengaytirish, tuz va temir boʻyicha anʼanaviy monopoliyalarni saqlab qolish orqali taklif qilingan islohotlarni qabul qildi, ammo Konfutsiycha imperatorlik tekshiruvlarini jonlantirish rejalarini rad etdi.
1264-yilda u oʻz qarorgohini sobiq Jin poytaxti Chjongdu shimoli-sharqidagi Daning saroyiga koʻchirdi. 1266-yilda u oʻzining yangi poytaxtini Tayye koʻli atrofida qurishni buyurdi va hozirgi Pekinning tarixiy asosini yaratdi. Shahar turklar va moʻgʻullar uchun Xonbaliq ("Xonlar shahri") va Daidu, xitoyliklar uchun Dadu (大都, "Buyuk poytaxt") nomi bilan mashhur boʻlgan. 1264-yildayoq Xubilay davr nomini Chjungtong (中統) dan Chjiyuanga (至元) oʻzgartirishga qaror qildi. Butun Xitoyni boshqarish istagi bilan Xubilay Xon 1271-yilda anʼanaviy xitoy uslubida yangi Yuan sulolasini eʼlon qilib, rasmiy ravishda Osmon mandatiga daʼvo qildi. Bu butun Xitoyni toʻliq boshqargan birinchi Xan sulolasi boʻldi.
Sulolaning rasmiy nomi Da Yuan (大元, “Buyuk yuan”) “Oʻzgarishlar klassikasiga sharhlar ” (I Ching) deb nomlangan Xitoy klassik matnidan kelib chiqqan. Yuan oʻzining rasmiy unvonida Da (大, “Buyuk”) soʻzini, shuningdek, Xitoydagi qadimgi mintaqa yoki oliyjanob unvonga toʻgʻri kelmaydigan unvonni ishlatgan birinchi xitoy sulolasi edi. 1271-yilda Xonbaliq rasman Yuan sulolasining poytaxti boʻldi.
1270-yillarning boshlarida Xubilay janubiy Xitoyda Janubiy Song sulolasiga qarshi ommaviy yurish boshladi. 1273-yilga kelib, Xubilay oʻz dengiz floti bilan Yanszi daryosini toʻsib qoʻydi va Syanyanni qamal qildi. Bu shahar boy Yanszi daryosi havzasini egallash yoʻlidagi oxirgi toʻsiq edi. 1275-yilda kansler Jia Sidao boshchiligidagi 130000 qoʻshindan iborat Song qoʻshinlari Yuan kuchlari tomonidan magʻlubiyatga uchratildi. 1276-yilga kelib, Janubiy Song hududining katta qismi Yuan kuchlari tomonidan bosib olindi. 1279-yilda xitoylik general Chjan Xongfan boshchiligidagi Yuan qoʻshini Yamen jangida soʻnggi Song qarshiligini magʻlub etdi. Bu hodisa Janubiy Songning tugashini va Yuan ostida birlashgan Xitoy tarixining boshlanishini belgiladi. Yuan sulolasi anʼanaviy ravishda Tang sulolasi qulaganidan keyin bir necha yuz yillik parchalanishdan soʻng Xitoyni qayta birlashtirgani uchun eʼtirof etiladi.
Sulolaga asos solingandan soʻng, Xubilayxon oʻzining koʻplab maslahatchilari maslahati bilan anʼanaviy Sinosentrik vassal tizimi orqali yuanning taʼsir doirasini yanada kengaytirish choralarini koʻrdi. Biroq, bunday vassal munosabatlarini oʻrnatishga boʻlgan urinishlar rad etildi. Yaponiyaga (ikki marta), Dai Vyetga (Xubilay hukmronligi davrida ikki marta ) va Javaga harbiy ekspeditsiyalar kamroq muvaffaqiyatga erishdi. Xubilay Myanmada qoʻgʻirchoq davlatni oʻrnatdi, bu mazkur hududda anarxiyaga sabab boʻldi va Pagan qirolligi bir-biri bilan urushayotgan koʻplab mintaqalarga boʻlinib ketdi. Moʻgʻullar bilan qon toʻkilishi va toʻqnashuvlarning oldini olish uchun Annam va Champa keyinchalik Yuan sulolasi bilan nominal vassal munosabatlarini oʻrnatdilar.
Xubilayxon hukmronligi
Xubilay Xon Xitoy va uning boshqaruv institutlarini isloh qilgan jangovar imperator sifatida maydonga chiqdi. Masalan, u Xitoy hukumatini markazlashtirib, oʻz hukmronligini mustahkamladi — oʻzini (oʻzidan oldingilaridan farqli oʻlaroq) mutlaq monarxga aylantirdi. U oʻz imperiyasini Filial Kotibiyatlariga 行中書省.), yoki oddiygina provinsiyalar (行省), Chjongshu Sheng yoki Pagan va Tibet ishlari byurosi tomonidan boshqariladigan hududlarga boʻldi. Har bir viloyat taxminan ikki yoki uchta zamonaviy Xitoy provinsiyalarining hududlarini boshqargan. Bunaqa viloyat darajasidagi hukumat tuzilmasi keyingi Min va Sin sulolalari uchun namuna boʻldi. Xubilayxon boshqa koʻplab davlat va xoʻjalik institutlarini, xususan soliq tizimini isloh qildi. Xubilayxon Xitoyni anʼanaviy institutlar orqali boshqarishga intildi, shuningdek, garchi u hech qachon xitoylik maslahatchilarga toʻliq tayanmagan boʻlsa ham Xitoyni boshqarish uchun xitoylik xan maslahatchilar va amaldorlarni ishga olishi kerakligini tan oldi. Shunga qaramay, Xanlar siyosiy jihatdan kamsitildi. Deyarli barcha muhim markaziy lavozimlar moʻgʻullar tomonidan monopollashtirilgan edi. Ular xanlarni moʻgʻullar ishlamaydigan lavozimalrda ishlatishni afzal koʻrdilar. Xanlar koʻproq imperiyaning Xitoy boʻlmagan hududlarida ishlagan. Mohiyatan jamiyat imtiyozlar tartibiga koʻra toʻrt tabaqaga boʻlingan: moʻgʻullar, semu (“turli xil”, masalan: oʻrta osiyoliklar), shimolliklar va janubiylar. Xubilayxon oʻz hayoti davomida hozirgi Pekin oʻrnida Yuanning poytaxti Xonbaliqni qurdirdi va Shangduni (上都, “Yuqori poytaxt”, Marko Polo asarida Xanadu nomi bilan mashhur) yozgi poytaxt qildi. U, shuningdek, Xitoy qishloq xoʻjaligini yaxshiladi, Buyuk kanalni, magistrallarni va jamoat omborlarini kengaytirdi. Xubilayxon qoʻl ostida amaldor sifatida xizmat qilgan venetsiyalik savdogar Marko Polo oʻzini hukmdorga xayrixoh deb ta’riflagan: ogʻir paytlarda aholini soliqlardan ozod qilingan; kasalxonalar va mehribonlik uylari qurilgan; qashshoqlar orasida oziq-ovqat tarqatilgan.
U, shuningdek, ilm-fan va dinni targʻib qildi va Xitoy texnologiyalari va gʻarb texnologiyalari oʻrtasida aloqa oʻrnatish imkonini beruvchi Ipak yoʻli savdo tarmogʻini qoʻllab-quvvatladi. Eslatib oʻtamiz, Marko Polo bilan uchrashishdan oldin Xubilay Xon Marko Poloning otasi Nikkolo Polo va Matteo Polo bilan uchrashgan edi. Ikki savdogar bilan suhbat davomida Xubilay Xon lotin dunyosiga, ayniqsa nasroniylikka katta qiziqish bildirdi va butparastlar ommasini oʻz eʼtiqodidagi xatolarga ishontirish uchun lotin tilida yozilgan xat orqali yuzlab missionerlarni taklif qilishga harakat qildi. Shunday qilib, Nikkolo va Maffeo Polo Xubilayxonning gʻarbdagi elchilari boʻlib xizmat qildilar. Moʻgʻul hukmdori Argʻun uylanish uchun yosh moʻgʻul malikasiga hamrohlik qilish missiyasini tugatgandan soʻng, ularning xavfli sayohati Venetsiyaga qaytib, 1271-yilda oʻn yetti yoshli Marko Polo bilan uchrashishlari bilan yakunlandi. Uchalasi Sharqqa qaytib, yana bir bor Xubilayxon bilan uchrashdilar va aytilishicha, Marko Polo oʻn yetti yil davomida Xubilayxonning elchisi boʻlib xizmat qilgan. Garchi Nikkolo va Maffeo Buyuk ajralish tufayli oʻzlari bilan biron bir missionerni yoki Rim papasining maktubini qaytarib kela olmagan boʻlsalar ham, ular Quddusdagi Xudoning chirogʻidan moy bilan qaytishga muvaffaq boʻlishdi. Marko Poloning sayohatlari keyinchalik Xristofor Kolumb kabi koʻplab boshqa odamlarni boylik va ulugʻvorlik izlab Sharqning "oʻrta Qirollik" iga, yaʼni hozirgi Xitoyga oʻtish yoʻlini topishga ilhomlantirdi. left|thumb|200x200px| Yuan sulolasi [[Banknotlar|banknotasi, uning bosma plitasi, 1287-yil.]] Xubilay Xon Jiaochao nomi bilan mashhur qogʻoz banknotlarni 1273-yilda muomalaga chiqardi. Qogʻoz valyuta Xitoyda yuan vaqtidan oldin ham chiqarilgan va ishlatilgan. 960-yilga kelib, tangalar zarb qilish uchun mis yetishmagan Song sulolasi birinchi umumiy muomaladagi banknotlarni chiqardi. Biroq Song sulolasi davrida tangalar bilan birga qogʻoz pullar ham qoʻllanilgan. Boshqa tomondan, yuan sulolasi Xitoyda qogʻoz valyutani asosiy muomala vositasi sifatida ishlatgan birinchi sulola edi. Yuan byurokratlari tut poʻstlogʻidan qogʻoz pul ishlab chiqargan.
U Moʻgʻul imperiyasining qolgan qismi ustidan nominal ustunlikka daʼvo qilgan boʻlsa-da, uning qiziqishi asosan Xitoyga va uning anʼanaviy Sinosentrik vassallik tizimidagi hududlarga qaratilgan edi. Hukmronligining boshidan Moʻgʻullar imperiyasining qolgan uchta xonligi amalda mustaqil boʻlib, faqat bittasi uni xoqon deb tan oldi. Garchi keyinchalik Yuan imperatorlari Xitoyda hukmronligi tugaguniga qadar gʻarbda nominal ustunlikka ega boʻlishgan boʻlsa-da, 1294-yilda Xubilayxon vafot etganda, bu ajralish yanada chuqurlashdi. Xubilay Xonning maʼbad nomi Shizu (世祖) edi.
Xubilaydan keyingi dastlabki hukmdorlar
right|thumb|200x200px| Yuan sulolasining nefrit kamariga ajdarning oʻyilgan naqshlari aks etgan plaket. 1253-yilda Dali bosib olingandan soʻng, sobiq hukmron Duan sulolasi general-gubernatorlar etib tayinlandi, ular asosan Yunnan provinsiyasida Yuan, Min va Sin davridagi hukumatlar tomonidan imperator amaldorlari sifatida tan olingan. Biroq, Yuan sulolasining vorisligi hal qilib boʻlmaydigan muammo boʻlib, keyinchalik koʻplab nizolar va ichki kurashlarga sabab boʻldi. Bunday holatlar Xubilay hukmronligining oxiridayoq paydo boʻldi. Xubilay dastlab oʻzining toʻngʻich oʻgʻli Chjenjinni valiahd shahzoda etib tayinlagan — ammo u 1285-yilda Xubilaydan oldin vafot etgan. Shunday qilib, Chjenjinning uchinchi oʻgʻli onasi Kokejin va vazir Bayanning koʻmagi bilan taxtga oʻtirdi va Xubilay vafotidan keyin taxminan 10 yil davomida (1294-yildan 1307-yilgacha) Temur Xon yoki imperator Chengzong sifatida hukmronlik qildi. Temurxon bobosi boshlagan koʻplab ishlarni saqlab qolishga va davom ettirishga qaror qildi. U gʻarbiy moʻgʻul xonliklari va Vyetnam kabi qoʻshni davlatlar bilan sulh tuzdi, ular uning nominal suzeranitetini tan oldilar va bir necha oʻn yillar davomida soliq toʻlab turdilar. Biroq Yuan sulolasida korrupsiya holatlari Temurxon davrida boshlangan.
Temurxon vafotidan keyin taxtga Kulug Xon (imperator Vuzong) oʻtirdi. Oʻzidan oldingi hukmdordan farqli oʻlaroq, u Xubilayning ishini davom ettirmadi, balki uni asosan rad etdi. Eng muhimi, u "Yangi bitimlar" deb nomlangan siyosatni joriy qildi. Bu siyosatning markazi pul islohotlari edi. Uning qisqa hukmronligi davrida (1307—1311-yillar) hukumat Kulug tomonidan qabul qilingan notoʻgʻri qarorlar tufayli moliyaviy qiyinchiliklarga duch keldi. U vafot etganida, Xitoy qarzga botgan edi va Yuan hukumati xalq noroziligiga duch keldi.
Toʻrtinchi Yuan imperatori Ayurbarvada Buyantu Xon vakolatli imperator edi. U Yuan imperatorlari orasida birinchi boʻlib Xubilay hukmronligidan keyin Xitoy madaniyatini faol qoʻllab-quvvatlagan va oʻzlashtirgan. Bu esa baʼzi moʻgʻul elitasining noroziligiga sabab boʻlgan. Unga konfutsiychi Li Men ustozlik qilgan. U koʻplab islohotlarni amalga oshirdi, jumladan, Davlat ishlari departamentini tashkil etdi. Natijada 5 nafar eng yuqori mansabdor shaxslar qatl etildi. 1313-yildan boshlab boʻlajak amaldorlar uchun anʼanaviy imperatorlik imtihonlari qayta yoʻlga qoʻyildi. Boʻlajak amaldorlarning muhim tarixiy asarlar boʻyicha bilimlari sinovdan oʻtkazildi. Shuningdek, u qonunning koʻp qismini kodlashtirgan, bir qator xitoy kitoblari va asarlarini nashr etgan yoki tarjima qilgan.
Keyingi imperator, Ayurbarvadaning oʻgʻli va vorisi Gegen Xon oʻzining yangi tayinlangan bosh vaziri Bayju yordamida Konfutsiy tamoyillari asosida hukumatni isloh qilish boʻyicha otasining siyosatini davom ettirdi. Uning hukmronligi davrida otasi tomonidan boshlangan Yuan sulolasining kodekslari va qoidalarining katta toʻplami Da Yuan Tong Chji (《大元通制》 buyuk Yuanning keng qamrovli institutlari") rasmiy ravishda e'lon qilindi.
Sulolaning keyingi davri
left|thumb|267x267px| Xebey provinsiyasi Chjao okrugidagi [[Xebey|Baylin ibodatxonasi. 1330-yilda Yuan sulolasi davrida qurilgan.]] Yuan sulolasining soʻnggi yillari xalq oʻrtasidagi kurash, ocharchilik va qashshoqlik bilan kechdi. Vaqt oʻtishi bilan Xubilayxonning vorislari Osiyo boʻylab boshqa moʻgʻul yerlaridagi taʼsirini yoʻqotdilar. Oʻrta Qirollikdan tashqaridagi moʻgʻullar esa ularni xitoylar deb bilishdi. Asta-sekin ular Xitoyda ham ta'sirini yoʻqotdilar. Keyingi Yuan imperatorlarining hukmronliklari qisqa muddatli boʻlib, fitna va raqobat davrida kechdi. Boshqaruvdan manfaatdor boʻlmagani uchun ular armiyadan ham, xalqdan ham ajratilgan. Xitoyni kelishmovchilik va tartibsizliklar boʻlib tashladi; qonunbuzarlar kuchsizlanib borayotgan Yuan qoʻshinlarining aralashuvisiz mamlakatni vayron qilishdi.
1328-yilda Yesun Temur Shangduda vafot etgach, Jayaatu Xon Tugʻ Temur qipchoq qoʻmondoni El Temur tomonidan Xonbaliqga chaqirib olinadi. U Xonbaliqda imperator (Imperator Venzong) etib tayinlanadi. Yesun Temurning oʻgʻli Ragibog esa Shangduda Yesun Temurning qoʻriqchisi Davlat Shoh koʻmagida taxtga oʻtirdi. Shimoliy Xitoy va sulolaning ba'zi boshqa qismlaridagi mahalliy hukmdor va zobitlar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Xonbaliqda joylashgan Tugʻ Temur oxir-oqibat "Ikki poytaxt urushi" deb nomlanuvchi Ragibogʻga qarshi fuqarolar urushida gʻalaba qozondi. Shundan soʻng Tugʻ Temur Chagʻatoy xoni Eljigidey tomonidan qoʻllab-quvvatlangan akasi Kusala foydasiga taxtdan voz kechdi va Xonbaliqning uni taxtga chiqarish niyatini eʼlon qildi. Biroq, Kusala Tugʻ Temur bilan ziyofatdan 4 kun oʻtgach, toʻsatdan vafot etdi. U El Temur tomonidan zaharlangan edi. Shundan soʻng Tugʻ Temur yana taxtga oʻtirdi. Tugʻ Temur Oltin oʻrda va Ilxonlik kabi gʻarbiy moʻgʻul xonliklariga moʻgʻul dunyosining syuzereyni sifatida qabul qilinishi uchun delegatlar yuborishga ham muvaffaq boʻldi. Biroq, u soʻnggi uch yillik hukmronligi davrida asosan qudratli amaldor El Temurning qoʻgʻirchogʻi boʻlib qoldi. El Temur Kusalaga tarafdor amaldorlarni tozalab, hokimiyatni sulolaning tanazzulini yaqqol koʻrsatib, despotik hukmronlik qilgan sarkardalarga topshirdi. right|thumb| Yuan tangalari Hukumat El Temur tomonidan boshqarilganligi sababli, Tugʻ Temur oʻzining madaniy hissasi bilan mashhur. U Konfutsiychilikni hurmat qilish va Xitoy madaniy qadriyatlarini targʻib qilish boʻyicha koʻplab choralar koʻrdi. Uning xitoy tilini oʻrganishga homiylik qilishdagi eng aniq sa'y-harakatlari Adabiyot yulduzi (奎章閣學士院) akademiyasini tashkil etishi edi. Birinchi marta 1329-yil bahorida tashkil etilgan va "Moʻgʻul imperatorlik tuzumiga Konfutsiyning yuksak madaniyatini yetkazish bilan bogʻliq bir qator vazifalarni" bajarishga moʻljallangan. Akademiya bir qator kitoblarni toʻplash va nashr etish uchun mas'ul edi, lekin uning eng muhim yutugʻi Jingshi Dadian (《經世大典》 》) edi. U Chju Si neo-konfutsiylikni qoʻllab-quvvatladi va oʻzini buddizmga bagʻishladi.
1332-yilda Tugʻ Temur vafotidan soʻng va shu yilning oxirida Rinchinbal Xon (imperator Ningzong) vafotidan soʻng, Xubilayxonning toʻqqiz davomchisining oxirgisi boʻlgan 13 yoshli Togʻon Temur (imperator Huizong) Guansidan chaqirilib, El Temur vafotidan keyin taxtga oʻtirdi. Bayan keyingi qudratli amaldorga aylandi. Togʻun Temur oʻsib ulgʻaygach, u Bayanning mustabid boshqaruvini ma’qullamay qoʻydi. 1340-yilda u Bayonning jiyani Toʻqtoʻgʻa bilan ittifoq tuzib, Bayon bilan nizolashadi va Bayanni toʻntarish orqali quvib chiqaradi. Bayanning boʻshatilishi bilan Toʻgʻtogʻa markaziy hokimiyatni oʻz qoʻliga oldi. Uning ma'muriyati yangicha ruhni namoyon etdi. Shuningdek, u markaziy hukumatda yangi va ijobiy yoʻnalishning bir nechta dastlabki belgilarini koʻrsata oldi. Uning muvaffaqiyatli loyihalaridan biri 1345-yilda yakunlangan Liao, Jin va Song sulolalarining uzoq vaqtdan beri toʻxtab qolgan rasmiy tarixini yozib tugatish edi. Shunga qaramay, Togʻtogʻa Toʻgʻun Temurning roziligi bilan oʻz lavozimidan iste'foga chiqdi. Bu uning birinchi boshqaruv davrini tugatdi va u 1349-yilgacha chaqirilmadi.
1340-yillarning oxiridan boshlab qishloq aholisi tez-tez qurgʻoqchilik, suv toshqini va buning natijasida yuzaga kelgan ocharchilik kabi tabiiy ofatlardan aziyat chekdi. Bu borada hukumatning samarali siyosati yoʻqligi esa xalqning ahvolini yanada ogʻirlashtirdi. 1351-yilda qizil salla qoʻzgʻoloni boshlanib, umummilliy qoʻzgʻolonga aylandi. 1354-yilda Toʻgʻtoʻgʻa qizil salla qoʻzgʻolonchilarini tor-mor etish uchun katta qoʻshinni boshlab kelganida, Toʻgʻun Temur xiyonatdan qoʻrqib, uni birdaniga vazifasidan ozod qiladi. Bu bir tomondan Togʻun Temurning hokimiyatni tiklab olishi, ikkinchi tomondan markaziy hukumatning tezroq zaiflashishi bilan yakunlandi. Unda mahalliy sarkardalarning harbiy kuchiga tayanishdan oʻzga chora qolmadi va asta-sekin siyosatga qiziqishini yoʻqotib borib, siyosiy kurashlarga aralashishni toʻxtatdi. Janubda Chju Yuanchjan asos solgan Min sulolasi (1368–1644) qoʻshinlari yaqinlashgach, 1368-yilda Xonbaliqdan (hozirgi Pekin) shimolga, Shanduga qochib ketdi. U Xonbaliqni qaytarib olishga urinib koʻrdi va muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Ikki yildan soʻng (1370) Yingchangda (hozirgi Ichki Moʻgʻulistonda) vafot etdi. Yingchang uning vafotidan koʻp oʻtmay Min tomonidan qoʻlga olindi. Qirollik oilasining ba'zi a'zolari bugungi kunda ham Xenanda yashamoqda.
Yuan sulolasi hukmronligining tugashi
Yuan tarafdorlari 1370-yilda Yingchang Min qoʻliga oʻtgandan soʻng Moʻgʻulistonga chekinishdi. Bu yerda Buyuk Yuan (大元) deb atalgan Shimoliy Yuan sulolasi sifatida faoliyatlarini davom ettirishdi. Xitoy siyosiy dunyoqarashiga koʻra, hukmdorlar Osmon tomonidan Xitoy imperatori sifatida hukmronlik qilish uchun marhamatlangan faqat bitta qonuniy suloladan boʻlishi mumkin edi. Shuning uchun Min va Shimoliy Yuan bir-birlarining Xitoy imperatorlari sifatidagi qonuniyligini rad etishdi. Tarixchilar odatda Min sulolasi hukmdorlarini Yuan sulolasidan keyin Xitoyning qonuniy imperatorlari deb bilishadi, garchi Shimoliy Yuan hukmdorlari ham Xitoy ustidan hukmronlik qilishni da'vo qilishgan va Minga "Yuan" yoki "Shimoliy Yuan" nomi bilan qarshilik koʻrsatishda davom etgan boʻlsalar-da.
Min qoʻshini 1372-yilda Moʻgʻulistonga sobiq Yuan Moʻgʻul qoʻshinlarini ta'qib qilib bordi. Ammo Biligtu Xon Ayushiridara va uning generali Koke Temur tomonidan magʻlubiyatga uchratildi. Ular 1380-yilda bunga yana urinib koʻrdilar, natijada 1388-yilda Shimoliy Yuan ustidan hal qiluvchi gʻalabaga erishdilar. 70 mingga yaqin moʻgʻul asirga olindi, Qoraqurum (Shimoliy Yuan poytaxti) talon-toroj qilindi. Sakkiz yil oʻtgach, Shimoliy Yuan taxtini Xubilayxonning avlodlari oʻrniga Ariq Böke avlodi Biligtu Xon Ayushiridara egalladi. Keyingi asrlarda Chingiziy hukmdorlarining ketma-ketligi kuzatildi, ularning aksariyati eng qudratli boʻlgan sarkardalar tomonidan taxtga chiqarilgan oddiy shaxslar edi. Min sulolasi bilan toʻqnashuv davrlari chegara savdosi va tinch munosabatlar davrlari bilan aralashib ketdi. 1402-yilda Örüg Temur Xon (Guilichi) Buyuk Yuan nomini bekor qildi. Ammo u 1403-yilda Amir Temur (Timur Barulas) qoʻllagan Oljei Temur Xon (Bunyashiri) tomonidan magʻlub etildi. Bir necha oʻn yillar oʻtgach, yangi xon Batumongke (1464-1517/43) "Da Yuan" yoki "Buyuk Yuan" degan maʼnoni anglatuvchi Dayan unvonini oldi. va moʻgʻullarni qayta birlashtirdi. Uning vorislari XVII asrda Sin sulolasiga boʻysungunga qadar hukmronlik qilishda davom etdilar.
Qoʻrgʻonlar
Toshmozor qoʻrgʻonlar guruhi  — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: Mil.av. X—IV asrlar. Xorazm viloyatining Hazorasp tumanida joylashgan. Obyekt manzili: Tuproq qala mavzesi. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv xuquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Kovalı, Vezirköprü
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
Kovalı — Turkiyaning Samsun viloyati hududidagi Vezirköprü yerida joylashgan qishloq hisoblanadi.
Margizor mozortepa
Margizor morzortepa  — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: Bronza davr Namangan viloyatining Pop tumanida joylashgan. Obyekt manzili: Margizor qishloq Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Namangan viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Gialuronidaza
Gialuronidaza
Gialuronidazalar gialuron kislotasining (HA) parchalanishini katalizlovchi fermentlar oilasidir. Karl Meyer 1971-yilda ushbu fermentlarni uchta alohida guruhga ajratdi, bu sxema ferment reaksiyasi mahsulotlariga asoslangan. [1] Gialuronidazalarning uchta asosiy turi eukariotik endoglikozidaza gidrolazalarining ikki sinfi va glikozidazaning prokariotik liaza tipidir. [2]
Odamlarda beshta funktsional gialuronidaza mavjud: HYAL1, HYAL2 , HYAL3 , HYAL4 va HYAL5 (shuningdek, SPAM1 yoki PH-20 sifatida ham tanilgan); Bundan tashqari, psevdogen HYAL6 (HYALP1 sifatida ham tanilgan). HYAL1-3 genlari 3-xromosomada, HYAL4-6 esa 7-xromosomada toʻplangan. HYAL1 va HYAL2 ko'pchilik to'qimalarda asosiy gialuronidazalardir. GPI langarli HYAL2 asosan CD44 ga bog'langan yuqori molekulyar og'irlikdagi HA ni ajratish uchun javobgardir.O'zgaruvchan o'lchamdagi hosil bo'lgan HA fragmentlari, endo - lizosomalarga ichkilashtirilgandan so'ng HYAL1 tomonidan qo'shimcha gidrolizlanadi ; bu HA oligosaxaridlarini hosil qiladi.
Enzimatik mexanizmiga ko'ra, gialuronidazalar gialuronoglikosidazalardir ( EC 3.2.1.35 ), ya'ni ular N-asetilglyukozamin va glyukuronat orasidagi (1->4)-bo'g'inlarni ajratadilar. Gialuronidaza atamasi, shuningdek, (1->3)-bog'lanishlarni ajratuvchi gialuronoglyukuronidazalarga ( EC 3.2.1.36 ) tegishli bo'lishi mumkin. Bundan tashqari, bakterial gialuronat liazalar ( EC 4.2.2.1 ) gialuronidazalar deb ham atalishi mumkin, garchi bu kamdan-kam uchraydi.
Ochilish tarixi
Buqaning urugʻdonlaridan olingan ekstraktning toʻqimalarda oʻtkazuvchanlikni oshirish hususiyati Birinchi marta 1928-yil F. Dyuran-Reynals (F. Duran-Reynals) tomonidan aniqlangan. Taʼsir qiluvchi agent, uning teri ostiga inyeksiya qilingan joydan virusli vaksinalarni tarqalishini tezlashtirsh qobiliyati tufayli  tarqatuvchi omil (ingl. spreading factor) deb nom oldi. 1931-yil shunga oʻxshash omil spermatozoidlardan ajratib olindi. 1936-37 yillarda Karl Meyer va uning hamkasblari buqaning urugʻdonlaridan olingan tarqatuvchi omilning koʻzning shishasimon tanasidan, kindik bogʻlamidan va Streptococcus avlodiga mansub bakteriyalardan olingan polisaxarid kislotalarini parchalovchi hususiyatlarini isbotlashdi va uning taʼsiri ular tomonidan Pneumococcus avlodiga mansub bakteriyalardan ajratilgan avtolitik ferment taʼsiriga oʻxshash ekanligini aniqashdi. U davrdagi turli mualliflar ayni ferment turloi nomlar bilan atalgan: diffuziya omili (ingl. diffusing factor), mukolitik ferment, mutsinaza. 1940-yil K. Meyer va uning hamkasblari tomonidan kelib chiqishiga koʻra turlicha boʻlgan, mukopolisaxaridlarni parchalash qobiliyatiga ega  fermentlar guruhini nomlash uchun gialuronidaza atamasi kiritildi. Shu paytdan boshlab „gialuronidaza“ atamasi turli mualliflar tomonidan „tarqatuvchi omil“ soʻzining sinonimi sifatida qoʻllanila boshlandi, ammo bu biroz hato mubolagʻa edi, chunki barcha gialuronidazalar diffuziya omili kabi taʼsir qiladi, barcha diffuziya omillari esa gialuronidaza emas.
Umumiy klassifikatsiyasi va manbalari
Karl Meyer taklif etgan klassifikatsiyaga koʻra gialuronidazalarni ferment manbasi, foydalaniladigan substrat, katalizlanadigan reaksiya sharoiti va turi kabi belgilariga koʻra tiplarga ajratish mumkin[2]. §I Tip. Testikulyar tipdagi gialuronidazalar (gialuronat-endo-β-N-atsetilgeksozaminidazalar, EC3.2.1.35). Substratdagi β-N-atsetilgeksozaminid bog`larni gidrolizlaydi. Gidroliozning oxirgi mahsulotlari molekulasining tiklanuvchi uchida aminsaxar tutuvchi tetrasaxaridlar. § Ia Tip. Testikulyar gialuronidaza. Sutemizuvchilarning urugʻdonlar va spermatozoidlarida, baliqlar sutida mavjud. § Ib Tip. Lizosomal ghialuronidaza. Turli toʻqimalar (jigar, synovial toʻqima va b.) hujayralarining lizosomalari, shuningdek baʼzi fiziologik suyuqliklarda (qon zardobi, synovial suyuqlik va b.) tarkibida boʻladi. § Ic Tip. Submandibulyar gialuronidaza. Sutemizuvchilarning soʻlagi va soʻlak bezlari, asalari va ilon zahari tartkibida boʻladi. Reaksiya muhiti: Ia va Ib da pH 4,0 — 7,0, Ic da esa pH 3,5 — 4,5 oraligʻida. Testikulyar gialuronidaza boshqalariga qaraganda yuqori termik barqarorlikka ega, ferment aktivligini 50 °C gacha saqlaydi. § II Tip. Zuluk soʻlagi gialuronidazasi (gialuronat-endo-β-glyukuronidaza, EC 3.2.1.36). Zuluk soʻlagi va soʻlak bezlari tarkibida boʻladi. Birinchi marta tibbiyot zulugi tarkibida topilgan. Faqatgina gialuron kislotadagi β-glyukuronid bogʻlarni gidrolizlaydi. Oxirgi mahsulotlar molekulasining tiklanuvchi uchida glyukuron kislota tutuvchi tetrasaxaridlar. Bu tipdagi gialuronidaza uchun optimal sharoit pH 6,0 § III Tip. Mikrob gialuronidazalari (gialuronat-liazalar; gialuronat-endo-β-N-atsetilgekso-zaminidazalarni yoʻqotadigan, EC 4.2.99.1). Substratdagi β-N-atsetilgeksozaminid bogʻlarni gidrolizlaydi, bu bilan  bir vaqtda molekulaning tiklanmaydigan uchidagi uronat kislota qoldigʻining 4-bogʻi boʻylab degidratlaydi. §IIIa tipidagi fermentiv reaksiyaning oxirgi mahsuloti molekulasining tiklanuvchi uchida aminosaxar tutuvchi disaxardlar. §IIIb tipida esa substrat boʻlib faqatgina gialuron kislota xizmat qiladi, oxirgi mahsulotlar molekulasining tiklanuvchi uchidgi N-atsetil glyukozaminli tetra- va geksasaxaridlar. Mikrobli gialuronidazalar uchun pH muhit substrat tabiatiga bogʻliq. IIIa Tip. Koʻplab bakteriyalardan ajratiladi (Clostridium prefringens, Proteus vulgaris, Pneumococcus, Streptococcus, Staphylococcus, Flavobacterium avlodlaridan va b.) § IIIb Tip. Streptomyces bakteriyalar avlodidan ajratiladi. Tuproq tarkibida boʻladi.
Biologik funksiyalari
Gialuronidazalarning tirik tabiatda bajaradigan koʻplab funksiyalari — toʻqimalarning, ular tarkibidagi mukopolisaxaridlarning yopishqoqligini kamaytirish hisobiga oʻtkazuvchanligini oshirishi bilan bogʻliq. Testikulyar gialuronidaza sutemizuvchilar spermatozoidlarining akrosomalari tarkibida boʻladi, ular tuxum hujayrani urugʻlanishi uchun sharoit yaratadi. Ilon, hashorotlar zahari va zuluk soʻlagi tarkibidagi gialuronidazalar, tishlangan joydagi kapillyarlarning oʻtkazuvchanligini oshiradi. Shuningdek gialuronidazalar ovqat hazm qilish fermenti sifatida ham qoʻllaniladi (bakteriya, sutemizuvchilar soʻlagi tarkibidagi gialuronidazalar). Gialuronidazalarning yuqori faolligi xabis oʻsimtalarning metastazaga uchrayotgan koʻplab hujayra qatorlari uchun harakterlidir; oʻsimtalarga qarshi vositalar sifatida, mana shu faollikni kamaytirish maqsadida, preparatlar ustida urunishlar olib borilyapti[3].
Tibbiyotda qoʻllanilishi
Tibbiyotda dori vositalari sifatida koʻproq qoramollarning urugʻdonlaridan ajratib olinadigan testikulyar gialuronidaza preparatlari foydalaniladi. Asosan, Biriktiruvchi toʻqima oʻsishi bilan bogʻliq kasalliklarda, kosmetologiyada, shuningdek, dori va vaksinalarning erkin foydalanish imkoniyatini oshirish maqsadida foydalaniladi. Farmokologiyada oldin qoʻllanilgan lidaza („lidase“) atamasini gialuronizidaza soʻzining sinonimi sifatida qoʻllash hozirgi kunda tavsiya etilmaydi. Ekstrakarporal urugʻlantirish amaliyotida, testikulyar gialuronidaza eritmasi tuxum hujayrani oʻrab turuvchi follikuyar hujayralar qatlamini olib tashlash uchun qoʻllaniladi. Follikuyar hujayralar qatlamini olib tashlash, mikrohirurgik urugʻlantirish oʻtkazish uchun zarur — ICSI (IntraCytoplasmic Sperm Injection, spermatozoidni sitoplazmaga kiritish). Streptokokk gialuronidazasi streptokokkli yuqumli kasalliklarni diagnostikasida qoʻllaniladi. Siydik tarkibida gialuronidazaning ortiqcha miqdori, siydik pufagi saratonining biokimyoviy martkerlaridan biri sifatida foydalaniladi.
Babel Fish
Babel fish Yahoo! kompaniyasiga tegishli ko'p tilli tarjimon ilova ya'ni dastur.. SYSTRAN tomonidan ishlab chiqilgan,. 1997-yil 9-dekabrda Digital Equipment Corporation va SYSTRAN babelfish.altavista.com da AltaVista Tarjima xizmati ishga tushirildi. 2003-yilda AltaVista Overture Service Inc tomonidan sotib olinib, 2003-yil iyul oyida, Overturedan Yahoo! kompaniyasi sotib olgan. Babel fish uchun veb-manzil babelfish.yahoo.com o'zgartirildi 9 may, 2008 yilgacha babelfish.altavista.com qoldi.
Tepa qoʻrgʻon
Tepa qoʻrgʻon — Oʻzbekistondagi madaniy meʼros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: XVII asr. Fargʻona viloyatining Qoʻqon shahrida joylashgan. Obyekt manzili: Yalangʻoch ota MFY Poʻstindoʻz koʻchasi. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. “Qoʻqon” davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Rohat
"ROHAT" — oʻzbek xalq kuyi. Rost maqomining Ushshoq shoʻʼbasi asosida yaratilgan. R. dastlab jozibali dutor kuyi sifatida tanildi. Keyinchalik tanbur, rubob, chang kabi cholgʻularga ham moslashtirib ommaviylashgan. R. kuyining musiqa shakli xona va bozgoʻy, shuningdek, peshrav vositalari qoʻllanishi natijasida hosil boʻladi. Joʻshqin surʼatli uslubda ijro etiladigan R. kuyi raqsga ham joʻr boʻlishi mumkin. Mohir gʻijjakchi S. Gabrielyan tomonidan R. oʻzbek xalq cholgʻulari orkestriga moslashtirilgan.
Sufivand, Kirmonshoh
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Sufivand (, rim. nomi: Shūfīvand)  — Eron, Kirmonshoh viloyati, Kirmonshoh tumani, Kuzaran tumani, Haft Ashiyon qishloq okrugiga qarashli qishloq . 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, uning aholisi 86 nafar kishi hamda 21 ta oiladan iborat.
Gʻozi
Gʻozi (غَازٍ ġāzin – الْغَازِي al-ġāzī) — din uchun jangla gʻolib chikuvchi; dinning muzaffar, engilmas jangchisi.
Yuzava (Niigata)
Yaponiyaning Niigata prefekturasida joylashgan shaharchadir. 2019-yil 1-iyul holatiga koʻra, shaharning taxminiy aholisi 7926 kishini, aholi zichligi esa har kvadrat kilometrga 22,2 kishini tashkil qilgan. Shaharning umumiy maydoni 357,29 kvadrat kilometrni (137,95 mi²) tashkil etdi. Shahar issiq buloqlari bilan mashhur.
Geografiyasi
Yuzava Niigata prefekturasining janubi-gʻarbiy qismida, shimoliy Nagano prefekturasi va shimoliy Gunma prefekturasi bilan chegaradosh togʻli hududda joylashgan. Yapon dengizi va uning atrofidagi Yapon Alp togʻlari oʻrtasidagi geografik joylashuvi tufayli, u Yaponiyadagi eng yuqori yillik qor qoplamalardan biriga ega. Mintaqada koʻplab changʻi kurortlari mavjud. Naeba tog'i (2143 metr) qisman shahar chegaralarida joylashgan. Shaharning katta qismi Joshinʼetsu-kōgen milliy bogʻi yoki Uonuma Renpo prefekturasi bogʻi chegaralari hududida oʻrnashgan.
Iqlimi
Yuzava nam kontinental iqlimga ega (Köppen Dfa) boʻlib, issiq va nam yoz hamda sovuq qish fasli kuchli qor yogʻishi bilan ajralib turadi. Yuzavada oʻrtacha yillik harorat 11.7 C ni tashkil etadi. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori 2301.9 mm boʻlib, eng seryogʻin oy sentyabr hisoblanadi. Avgustda eng yuqori harorat 24.7 C atrofida va eng past harorat yanvarda, taxminan -0.4 C atrofida boʻladi.
Demografiyasi
Yaponiya aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Yuzava aholisi soni soʻnggi 30 yil ichida kamaygan.
Tarixi
Hozirgi Yuzava hududi qadimgi Echigo viloyatining bir qismi boʻlgan. Yuzava,, , , va Mitsumata  Yuzava qishloqlari hisoblanadi. Shaharcha 1889-yil 1-aprelda zamonaviy munitsipalitetlar tizimining bir qismi sifatida yaratilgan. 1901-yil 1-noyabrda Futai va Asakai birlashib, qishlogʻiga aylantirildi. Yuzava, Mikuni, Kandatsu, Tsuchidaru va Mitsumata 1955-yil 1-aprelda birlashtirildi va Yuzava shahriga aylandi.
Taʼlim tizimi
Yuzavada bitta davlat boshlangʻich maktabi va shahar hukumati tomonidan boshqariladigan bitta davlat oʻrta maktabi faoliyat yuritadi. Shaharda endi oʻrta maktab mavjud emas.
Temir yoʻl
20x20px JR Sharq yoʻnalish — Joetsu liniyasi
50x50px Hokuhoku Express — Hokuhoku liniyasi