cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Markaziy konfiguratsiya
Yigʻilgan
Markaziy konfiguratsiya stacked deb ataladi, agar uning massalarining uch yoki undan ortiq qismi ham markaziy konfiguratsiyani tashkil qilsa. Misol uchun, bu teng massalar uchun toʻgʻri boʻlishi mumkin kvadrat piramida, piramida tagidagi toʻrtta massa ham markaziy konfiguratsiyani tashkil qiladi yoki uchburchak bipiramidani tashkil etuvchi massalar uchun, bipiramidaning markaziy uchburchagida uchta massa boʻlishi mumkin. markaziy konfiguratsiyani ham tashkil qiladi.
Oʻrgimchak toʻri
Oʻrgimchak toʻrining markaziy konfiguratsiyasi — bu konfiguratsiya boʻlib, unda massalar boshqa chiziqlar toʻplami bilan konsentrik doiralar toʻplamining kesishish nuqtalarida joylashgan boʻlib, ular teng burchakli doiralar markazida uchrashadi. Bitta aylanali chiziqlarning kesishish nuqtalari hammasi teng massali nuqtalar bilan band boʻlishi kerak, ammo massalar doiradan doiraga farq qilishi mumkin. Tizimning markaziga qoʻshimcha massa (nol boʻlishi mumkin) qoʻyiladi. Oʻrgimchak toʻrining markaziy konfiguratsiyasining har bir konsentrik doirasidagi istalgan qator qatorlar, doiralar soni va massalar profili uchun ushbu parametrlarga mos keladigan oʻrgimchak toʻrining markaziy konfiguratsiyasini topish mumkin. Xuddi shunday ichki platonik qattiq jismlar oilalari uchun markaziy konfiguratsiyalarni yoki ortogonal guruhning har qanday chekli kichik guruhining umumiy guruh-nazariy orbitalarini olish mumkin.
1546
Tugʻilgan
''См. также: Категория:Родившиеся в 1546''
Vafot etgan
''См. также: Категория:Умершие в 1546''
🇷🇺
Cramont
Aholisi
262 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 27,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 9,7 km2. Dengiz sathidan 70 – 136 m balandlikda joylashgan.
Benerville-sur-Mer
Benerville-sur-Mer Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Calvados departamenti Lisieux tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
505 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 168,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,0 km2.
Markaziy kuch
Klassik mexanikada ob’ekt ustidagi markaziy kuch — bu kuch markazi deb ataladigan nuqta tomon yoki undan uzoqroqqa yoʻnaltirilgan kuch.
bu yerda \vec F kuch, F — vektor qiymatli kuch funksiyasi, F — skalyar qiymatli kuch funktsiyasi, r — pozitsiya vektori, || r || uning uzunligi va mos keladigan birlik vektoridir.
Xususiyatlari
Konservativ boʻlgan markaziy kuchlar har doim potentsial energiyaning salbiy gradienti sifatida ifodalanishi mumkin:
(integratsiyaning yuqori chegarasi ixtiyoriydir, chunki potentsial qoʻshimcha konstantagacha aniqlanadi).
Konservativ sohada umumiy mexanik energiya (kinetik va potentsial) saqlanadi:
(bu yerda „ r“ vaqtga nisbatan „ r“ hosilasini, yaʼni tezlikni, „ I“ bu jismning inersiya momentini, „ω“ esa burchak tezligini bildiradi), markaziy kuch maydonida esa shunday burchak momentum:
chunki kuch taʼsir qiladigan moment nolga teng. Natijada, jism burchak impuls vektoriga perpendikulyar boʻlgan va boshni oʻz ichiga olgan tekislikda harakat qiladi va Keplerning ikkinchi qonuniga boʻysunadi. (Agar burchak momenti nolga teng boʻlsa, jism uni koordinata bilan bogʻlaydigan chiziq boʻylab harakatlanadi.)
Konservativ boʻlish natijasida bu oʻziga xos markaziy kuch maydonlari irrotatsiondir, yaʼni uning burilishi nolga teng, faqat boshlangʻichdan tashqari :
Misollar
Gravitatsion kuch va Kulon kuchi ikkita tanish misoldir faqat 1/ <i id="mwRw">r'' <sup id="mwSA">2 ga proportsional boʻlish. Bunday kuch maydonidagi ob’ekt salbiy bilan (jozibali kuchga toʻgʻri keladi) Keplerning sayyoralar harakati qonunlariga boʻysunadi.
Bertran teoremasiga koʻra, bu ikki, va, barcha chegaralangan orbitalar barqaror yopiq orbitalar boʻlgan yagona mumkin boʻlgan markaziy kuch maydonlari. Biroq, baʼzi yopiq orbitalarga ega boʻlgan boshqa kuch maydonlari ham mavjud.
Edem Nemanov
Edem Nemanov (2003-yil 24-dekabr, Toshkent) — oʻzbekistonlik futbolchi.
Agna
Agna Italiyaning Veneto mintaqasida joylashgan shahardir. Padova (provinsiya) provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 18 km2. 3157 nafar aholi istiqomat qiladi.
Kajan
Kajan — Albaniyaning markaziy qismidagi Elbasan okrugida joylashgan qishloq va sobiq munitsipalitet. 2015-yilda mahalliy hokimiyat islohotida u Belsh munitsipalitetining boʻlinmasiga aylandi. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda qishloqdagi aholi soni 3925 nafar kishi edi. Munitsipal birlik Dragot-Fushë, Lisaj, Kajan, Dragot, Gjinuk, Gjolene, Turbull, Çestije, Merhoj va Idriz qishloqlaridan iborat edi.
Bokensdorf
Bokensdorf Germaniyaning Quyi Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Gifhorn tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 14,49 km2. 940 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Bokensdorfning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Méharin
Méharin Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Pyrénées-Atlantiques departamenti Bayonne tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
261 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 20,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 12,9 km2.
Minorai Kalon
thumb|Minorai Kalon. Meʼmor: [[Baqo.]] Minorai Kalon (Katta minora), Arslonxon minorasi — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik. Poyi Kalon meʼmoriy ansamblining bir qismi. Eski Buxoroning eng baland inshooti, balandligi 47.5 metr. Oʻz vaqtida Rossiya imperiyasining hujumi natijasida 26 ta bomba borib tekkan lekin qulab tushmagan. Mazkur inshoot meʼmor Usta Baqo loyihasi asosasida qoraxoniy hukmdor Arslonxon topshirigʻiga binoan 1127-yilda bunyod etilgan. Hozirgi kunda minora Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.
thumb|Minorai Kalon (1909-yil) thumb|Minorai Kalon (1913-yil)
Tarixi
Mazkur minora oʻrnida avval ham minora boʻlgan. Eski minora qulab tushgach uning oʻrniga mustahkam qilib Arslonxon minorasi qurilgan. Minoraning asosiy vazifalaridan biri musulmonlarni azon aytib namozga chaqirishdan iborat boʻlgan. Minoralar asosan biror masjid oldida yoki jome masjidi qarshisida bunyod etilgan. Minoraning yana bir vazifasi boʻlib, notinch va urush paytida dushmanni kuzatish uchun kerak boʻlgan. Oʻz vaqtida Minorai Kalon yuqoridan kuzatish va din ishlari, xususan, aholini Poyi Kalon masjidiga bayram namozlariga va juma namozlarga chaqirish uchun xizmat qilgan. Minora baʼzi shaharda quriladigan imoratlar uchun oʻlchov vazifasini ham bajargan. Baʼzi manbalarda Buxoro amirligi davrida bu yer tomoshaviy qatl joyi boʻlgan degan farazlar ham uchraydi. Bu ulugʻ inshoot bilan bogʻliq koʻplab afsonalar keltirilgan. Ulardan birida aytilishicha, tuya suti va alebastr qorishmasidan minoraning poydevorini tiklagan usta-quruvchi birdan gʻoyib boʻlgan va ikki yildan keyin, poydevor pishiq va mustahkam boʻlgandan soʻng qaytib kelib, inshootni gʻishtdan koʻtarish ishlarini boshlagan. Muhandis va meʼmor Baqo loyihasi asosida Qoraxoniylar sulolasidan Arslonxon Muhammad 1127-yilda qurdirgan. Poydevori tosh va maxsus qir qorishmasidan terilgan. 1920-yil Frunze boshchiligidagi qizil armiya bosqini natijasida Minorai Kalon qattiq shikastlangan. Hozirgi kunda shikastlangan joylarining minorada izlari mavjud. Minorai Kalon poydevori oʻlkashunos S. N. Yurenov tomonidan 1950-yillarda ochib oʻrganilgan ammo u sizot suv chiqayotganligi sababli shaharning qadimiy qatlamiga yetib bora olmagan. 1976-yilgi Gazli zilzilasidan ham Minorai Kalon shikastlangan. Sharqshunos olim Gʻulom Karimiy oʻzining „Arslonxon minorasi“ nomli tarixiy kitobida mazkur inshootni Minorai Kalon emas, balki Arslonxon minorasi ekanligini isbotlab bergan. Mazkur minora Poi Kalon majmuasida joylashgan. Majmuaga Masjidi Kalon, Minorai Kalon, Miri Arab va Amir Olimxon madrasasi kiradi. Tarixchi olim Qahramon Rajabov fikriga koʻra Minorai Kalon Turkiston mintaqasidagi eng baland va yirik minoralardan biri hisoblanadi.
Meʼmorchiligi
Minorai Kalon yer sathidan 10 m chuqur, balandligi 47,5m, kursisi qirrador, tanasi gʻoʻlasimon, tepasi gumbazli davra qafasa-koʻshk bilan bogʻlangan. Minora yuqoriga ingichkalashib boradi va muqarnas bilan tugaydi. Qafasasidagi 16 ravoqli darchalar orqali atrofni kuzatish mumkin. Tepaga minora ichidagi 105 pillapoya aylanma zina orqali chiqiladi. Masjidi Kalon tomonidan minoraga oʻtiladigan koʻprikcha mavjud. Minorai Kalonning oʻzagi ham, bezagi ham chorsi gʻisht (27x27x4x5 sm) ganchxok loyida terilgan. Bezak gʻishti oʻrniga qarab turli shaklda, sirti silliq pardozlangan. Ustma-ust joylashgan turli xil handasaviy shakldagi bejirim bezakli halqalari gʻishtin dandanalar bilan hoshiyalangan. Minoradagi bezaklar orasida tarixiy va diniy mazmundagi kufiy yozuvlar uchraydi. Muqarnas ostidagi moviy rang sirkor halqalarning har biri turli xil handasaviy shaklda bezatilgan (keyinchalik toʻkilib ketgan). Minorai Kalon shu turdagi qadimiy inshootlar orasida alohida oʻrin tutadi. Shakllarning oʻzaro monandligi va mutanosibligi, handasaviy uygʻunlik, ajoyib koʻrk va mahobatlilik Minorai Kalonga chinakam goʻzallik bagʻishlaydi. Minora 900 yildan buyon oʻzining mustahkamligi bilan ajralib turadi. Minorai Kalon belboʻgʻida 20 dan ortiq naqshinkor xalqalar mavjud.
Gorizia
Gorizia Italiyaning Friuli-Venezia Giulia mintaqasida joylashgan shahardir. Gorizia provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 41 km2. 36 615 nafar aholi istiqomat qiladi (2004).
Redkey (Indiana)
Aholisi
1427 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 589,5 nafar kishi.
Ion kanallari
Ion kanallari, ion oʻtkazuvchi kanallar —tirik hujayra va hujayra organoidlarining lipoproteid tabiatli membranalarida, membrananing har xil modda va ionlarga boʻlgan tanlab oʻtkazuvchanlik xossasini taʼminlovchi molekulyar sistemalar (Na+, K+ va Ca2+ kanallari, mitoxondriya va bakteriya hujayrasi membranasidagi proton kanallari). Ion kanallari dastlab nerv hujayrasi membranasida, keyinchalik boshqa toʻqimalarda hamda sitoplazmik membranalar komplekslari, sitoxromoksidazalar, rodopsin va boshqalar tarkibida qayd etilgan. Oqsillar membranani "teshib oʻtib", ion oʻtkazuvchi sistema hosil qiladi. Ion kanallarining tanlab oʻtkazish xususiyati uning geometrik parametrlari, ichki devori va boʻshligʻida joylashgan kimyoviy guruhlar xususiyatiga bogʻliq. Ion kanallari orqali transport faol (energiya sarfi orqali) va passiv (membrananing ikki tomonidagi elektrokimyoviy potensiallar farqi orqali) boʻladi. Bitta ion kanali orqali bir sek. da 107 — 10" ion oʻta oladi. Bir qancha birikmalar ion kanali elementlari bilan birikib, kanalning chala oʻtkazuvchanlik xususiyatini buzadi (chayonlar va ilonlar zaharidagi toksinlar, ayrim baqalar terisidan ajraladigan batroxotoksin, tetradotoksin va tetraetilammoniy). Ayrim tuban molekulali birikmalar, mas, antibiotiklar (gramitsidin A, alametitsin, amfoteritsin) yordamida membranada ion kanallarini hosil qilish mumkin. Bu birikmalarning zahar sifatida taʼsiri membrana oʻtkazuvchanligining oshib ketishi tufayli hujayradagi ion muvozanatining buzilishi bilan bogʻliq.
Pontavert
Pontavert Fransiyaning Pikardiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Aisne departamenti Laon tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
593 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 44,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 13,4 km2. Dengiz sathidan 47 – 120 m balandlikda joylashgan.
Berel
Berel (Берель) — Qozogʻistonning Sharqiy Qozogʻiston viloyati Katon-Qoragʻay tumaniga qarashli qishloq. Jambil qishloq okrugi tarkibiga kiradi. Tuman markazi Ulken Norin qishlogʻidan 154 km sharqda joylashgan. KATO kodi — 635435200.
Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 863 kishi (443 erkak va 420 ayol) edi. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 562 kishi (286 erkak va 276 ayol) yashagan.
Diqqatga sazovor joylari
Qishloq yaqinida Berel qoʻrgʻonlarining noyob arxeologik yodgorligi joylashgan. Bu yerda, dengiz sathidan 1200 m balandlikda, ilmiy doiralarda „Qirol vodiysi“ nomini olgan Buxtarma vodiysida miloddan avvalgi IV asrga oid sak shahzodasi dafn etilgan qoʻrgʻon topilgan. Arxeologlar tomonidan vodiyni keyingi oʻrganish boʻyicha ishlar bugungi kungacha davom etmoqda. thumb| Maktab
1547
Tugʻilgan
''См. также: Категория:Родившиеся в 1547''
Vafot etgan
''См. также: Категория:Умершие в 1547''
🇷🇺
Portret
Portret (frans. portrait — tasvir) — 1) tasviriy sanʼat janri; real hayotda mavjud boʻlgan yakka, ikki yoki bir guruh kishilar, rassom tasavvurida paydo boʻlgan xayoliy qiyofalarning tasviri. Rang-tasvir, Haykaltaroshlik, Grafika, shuningdek, Fotografiya sanʼatining muhim janrlaridan biri. Portret asosida aniq shaxsning qiyofasini abadiylashtirish mumkin. Uning muhim tomoni tasvirning tasvirlanuvchi (model, asli)ga aynan oʻxshashligidir. Ijodkor portret orqali tasvirlanuvchi shaxsning maʼnaviy dunyosini, ijtimoiy hayotdagi oʻrnini, kasbi, jamiyatdagi mavqeini aks ettiradi va uning shu jihatlari orqali davr xususiyati, siyosiy iqtisodiy ahvol haqida maʼlumot bera oladi. Rassomning kasbiy mahorati, portret ishlash uchun tanlagan materiallari esa uning yaratgan asarlariga takrorlanmas oʻziga xoslik baxsh etadi. Tarixan portretning xilma-xil tur va koʻrinishlari shakllangan: ishlanish usuli, bajaradigan vazifasi, shakli, mazmuniga koʻra, dastgoh (kartina, byust, grafika varagʻi) va monumental (xaykal, freska, mozaika), tantanavor parad va intim, xajviy, satirik portret tarzida tasvirlanuvchining faqat bosh qismi, beligacha, butun boʻybasti bilan old va yon tomonidan ishlanishi mumkin. Shuningdek, turli tarixiy davrlarda nishon, tanga, medallar yuzasiga (medal yasash sanʼati) ishlangan, gemma (gliptika), medalionlarda miniatura portret keng tarqalgan. Bu janrdagi bir asarda koʻpincha bir necha janrlar qoʻshilishi mumkin. Unda tasvirlanuvchi sof holda (zaminsiz, yaʼni atrof muhitni aks ettirmasdan), tinch holatda yoki biror faoliyati bilan maʼlum muhitda ishlanishi mumkin. Shu tufayli shartli ravishda uni portret va prtret-kartina (janrli)ga ajratiladi. Uning keng tarqalgan turlaridan biri — avtoportret. Tasvirlanayotgan kishilar soniga koʻra, yakka, qoʻshaloq va guruh portretlarga boʻlinadi.
Tarixi
Portret sanʼati qadimda paydo boʻlgan. Qadimgi Misr da portretning noyob namunalari (haykaltaroshlikda — Exnaton, Nefertiti va boshqa haykallar) yaratiladi. Yunonistonda shoir, faylasuf va davlat arboblarining umumlashma, ideallashtirilgan haykal potretlari ishlandi (haykaltarosh Alopekli Demetriy, Lisipp va boshqalar), ellinizm davrida dramatik obrazlar yaratishga intilish kuchaydi. Antik davr haykaltaroshlik portreti Qadimgi Rim sanʼatida yuksak choʻqqisiga koʻtarildi, aniq shaxsga eʼtibor oshdi. Unda shaxsning individual fazilatlarini aniq koʻrsatish, ruhiy kechinmalarini ochish jarayoni sezilarli oʻrin egalladi, haykal va byustlar bilan bir qatorda tanga va medallar, gemmalarga, shuningdek, rangtasvir portret ishlash keng tarqaldi. Dastgoh portretining rangtasvir namunalari boʻlgan fayyum portretlari (Misr, I—IV asrlar) ham antik sanʼat anʼanalari taʼsirida rivojlandi.
O'rta Asrlar da qatʼiy liniy krnunlar bilan cheklangan portret cherkov-meʼmoriy ansamblining ajralmas qismiga aylandi. Ijodkorlar unda podsho, din ahillarining obrazlarini yaratdilar, diniy mazmundagi portretlarda aniq shaxslarning fazilatlari, xususiyatlarini ifodaladilar. Oʻrta asrlar Xitoy ustalari asarlarida aniq shaxslar koʻpincha oʻziga xos fazilatlari bilan yapon rassom va haykaltaroshlarining ayrim portretlarida oʻtkir psixologik holat aks ettirildi.
Uygʻonish davri da uning rangtasvir, haykaltaroshlik va grafika turlari yuksak taraqqiy etdi. Faol, oʻz qadr-qimmatini biladigan qoʻrqmas, jasur inson qiyofasi bu davrning bosh qahramoniga aylandi. Borliqni ilmiy asosda oʻrganish va shu bilimlarni amaliyotda qoʻllashga intilishlar portretning yangi tizimini yuzaga keltirdi. Endilikda tasvirlanuvchi noreal makon va muhitda emas, balki insonga yaqin boʻlgan tabiat qoʻynida aks ettirildi.
Monumental rangtasvir asarlaridagi personajlar orasida rassom oʻzining qiyofasini ham ishlay boshladi. Bu jarayon keyingi davr sanʼatida yanada rivojlantirildi (rassom Jotto, Mazachcho, A. del Kastano, D. Girlandayo, S. Bottichelli, Pyero dela Francheska, J. Bellini; haykaltarosh N. Pizano, Donatello, A. Verrokko; dastgoh haykaltaroshligida Deziderio da Settinyano, Antonio Rossellino; medallarda A. Pizanello).
Yuksak Uygʻonish davri buyuk ijodkorlari Leonardo da Vinchi, Rafael, Jorjone, Titsian, Ya. van Eyk, Rogir van der Veyden, A. Dyurer, Katta Lukas Kranax, Kichik Xolbeyn va boshqalar portretdagi obrazlar mazmunini chuqurlashtirdilar, XVII asrga kelib demokratik qarashlarning ortib borishi insonga chuqur muhabbat bilan sugʻorilgan, nozik his-tuygʻularni anglash va tasvirlashga qaratilgan toʻlaqonli va harakatga boy portretlarni maydonga keltirdi, guruh portreti rivojlana boshladi (Rembrandt, Xale va boshqalar). Avtoportret shu izlanishlar mahsulidir, rassom inson ruhida boʻladigan oʻzgarishlarni oʻz qiyofasida, qarash, yuzdagi mimik oʻzgarishlarda ifodalashga harakat qildi. XVIII asr portretida shaxsning ijtimoiy mavqei, jamiyatdagi oʻrni haqqoniy aks eta boshladi (Fransiyada — J. B. S. Sharden, J. A).
Uslublari
XIX asr portret sanʼati uslublarga boy va rang-barang. Klassitsizm, romantizm, tanqidiy realizm shu davrda ishlangan portretlarga taʼsir etdi. Inqilob iy ruh bilan sugʻorilgan (J. L. David), koʻtarinki romantik ruhda ishlangan (T. Je-riko, E. Delakrua. O. A. Kiprenskiy, K. P. Bryullov), kinoyaga boy (F. Goyya) asarlar portret sanʼatini va uning rang-barangligini namoyon qiddi. XIX asr oxirgi choragida portretda tasvirlanuvchining ruhiy holatlarini tabiat bilan bogʻlay boshladilar. portretda ham impression istlar (E. Mane, O. Renuar, O. Roden va boshqalar), postimpressionistlar (P. Sezann, Van Gog) tasvirlanuvchining oʻzgarmas shakli orqali uning toʻlaqonli obrazini yaratishga, shakllar harakatida dramatik holatlarini koʻrsatishga intildilar.
XX asr portret san'ati
XX asr portret sanʼati murakkab va ziddiyatlidir. Bir tomonda realistik portret oʻz imkoniyatlarini yanada chuqurlashtirib, inson feʼlidagi butun nozik oʻzgarishlarni toʻliq ochishga, uning falsafiy-dunyoviy oʻy-hayollari, tasavvur va taxminlarini aks ettirishga, uning plastik tomonlarini kuchaytirishga intilsa (Germaniyada — K. Kol-vits, E. Barlax; Fransiyada — Sh. Des-po, G. Pikasso, A. Matiss; Italiyada Modilyani, R. Guttuzo; Meksikada — D. Rivera, D. Sikeyros; AQSHda — E. Uayet; Yaponiyada — Seyson Maeda; Rossiyada I. D. Shadr, M. V. Nesterov. P. D. Korin va boshqalar), ikkinchi tomonda shu davrda keng yoyila boshlagan modernizm uslubi portretga oʻz taʼsirini oʻtkazdi. Bu yoʻnalish tarafdorlari shu borada tajriba ishlarini olib borib shakl, chiziq, rang, faktura imkoniyatlaridan foydalangan holda obraz yaratishga harakat qildilar.
Sharq portret san'ati
Sharq (Oʻrta Osiyo, Afgʻoniston, Eron, Hindiston va boshqalar) miniatyura sanʼatida portretning nodir namunalari yaratilgan (Rizo Abbosiy va boshqalar). Jumladan, oʻzbek P. sanʼati ham boy tarixga ega. Bu sanʼat namunalari qadimgi va oʻrta asrlar sanʼatida uchraydi (Yunon-Baqtriya, Xorazm, Kushon podsholarining haykal va tanga yuzalariga ishlangan boʻrtma tasvirlari), Amir Temur va temuriylar, Shayboniylar hamda Boburiylar davri sanʼati (Kamoliddin Behzod, Mahmud Muzahhib, Muhammad Murod Samarqandiy va boshqalar)dagi miniatyuralarda maʼlum darajada taraqqiy etgan. Nafis (moʻjaz rasm) miniatyura taraqqiyoti davomida bir asar ustida bir necha sanʼatkorlar ijodiy hamkorlik qilgan, kishilar qiyofasi, yuzini tasvirlovchi musavvir nomiga chehrakushoy (yuzni ochuvchi) yoki chehra soʻzi qoʻshilgan. Ayniqsa, boburiylardan Akbar va Jahongir davrida ayrim shaxslar tasviri bilan birga guruh (koʻplab aʼyonlar ishtirokidagi) portret yaratish taraqqiy etgan. Ushbu portretlardan keyinchalik yevropalik rassomlar (Rembrandt, J. Reynolds va boshqalar) maʼlum darajada oʻrgangan, ilhomlangan. XX asrning 30—50-yillaridan zamonaviy rangtasvirdagi portret rivojlandi. Shu davrda uning hamma koʻrinishlari (portret, avtoportret, guruh portret, portret-kartina, tarixiy portret va h.k.)da asarlar yaratildi. Bahrom, L. Nasridsinov, Sh. Hasanova, A. Abdullayev, Oʻ. Tansiqboyev, M. Nabiyev va boshqalar dastlabki namunalarini yaratdilar, 50—60-yillardan uning diqqatga sazovor namunalari yaratildi: „Uzbek portreta“ (Oʻ. Tansiqboyev, 1927), „Alisher Navoiy“ (V. Kaydalov, 1940, 1947), „Abu Rayhon Beruniy“ (M. Nabiyev, 1950, 1972), „M. Turgʻunboyeva“ (Ch. Ahmarov, 1951), „Yunus Raja-biy“ (N. Qoʻziboyev, 1954), „Keksa kolxozchi portreti“ (R. Ahmedov, 1956), „Hamza“ (M. Saidov, 1968) va boshqa Bugungi kunda uzbek P. chiligi jahon sanʼati rivoji fonida oʻz mavqei va oʻrniga ega. B. Jalolov, A. Ikromjonov, S. Raxmetov va boshqalarning asarlarida zamon ruhi Sharq va Gʻarb sanʼati anʼanalari sil-silasida oʻz aksini topgan.
Badiiy adabiyot
Badiiy adabiyot — personaj tashqi qiyofasining tavsifi, tasviri; badiiy obraz yaratish vositalaridan biri portret harakteri asar janriga hamda yozuvchining ijodiy metodi va individual uslubi xususiyatlariga bogʻlik boʻladi. Odatda, portret personaj xarakterining yozuvchi eng muhim deb hisoblagan jihatlarini ochib beradi. U adabiyotda qadimdan mavjud. Tasvir vositasi sifatida oʻzgarib takomillashgan. Xalq ogʻzaki ijodida inson individullashgan shaxs sifatida tasvirlanmaganligi uchun uning portreti ham koʻpincha mavhum, umumiy xarakterga ega. Folklorda portret mifologik, fantastik yoki anʼanaviy tarzda yaratiladi. Shuning uchun aniq ijtimoiy, tarixiy, milliy va individual belgilardan mahrum boʻladi. Masalan, „Alpomish“ dostonida devlar portreti mubolagʻa bilan berilgan: Toʻqson qarich edi uning hassasi, Sarhovuzdan katta edi kosasi.
Qadimgi gʻarb va sharq adabiyotlarida ham portret koʻpincha mavhum, anʼanaviy harakterda boʻlgan. Masalan, gʻazallarda yorning tashqi qiyofasi oy, quyosh, yulduz, tun va kun kabi narsalarga nisbatda koʻrsatilgan. Realist yozuvchilar tashqi qiyofani batafsil tavsiflaydilar, unda davr va hayot tarzi bilan bogʻliq holda roʻy bergan oʻzgarishlarni aynan aks ettiradilar (masalan, Abdulla Qodiriy, Oybek). XIX asr da portretning ichki yoki psixologik (ruhiy) portret deb atalgan turi tarqalib, unda personajning harakteri — belgilari va ruhiy kechinmalari majmui ochib beriladi (Abdulla Qahhor, Odil Yoqubov). Adabiy portret — atoqli shaxs, yaʼni yozuvchi, rassom, jamoat arbobining hayoti va ijodi haqidagi ocherk alohida janr hisoblanadi.
Neʼmat Abdullayev, Abdumajid Madraimov.
Gollandiyalik rassom Rembrandt kabi koʻpgina Yevropa rassomlari ham ajoyib portretlarni yaratib nom qoldirdi. XIX asrning birinchi yarmida yashab ijod qilgan buyuk rus rassomlari O. Kiprenskiy, V. Tropinin, A. Venetsianovlar rus portret sanʼatining asoschilari boʻladilar. Ular XVIII asr portretchilik anʼanasini davom ettirib, insonni tasvirlashga yana ham zoʻr eʼtibor bilan qaradilar, portretlar psixologiyasiga katta ahamiyat berdilar, rassomchilik mahoratini oshirdilar.
O.A. Kiprenskiy portret sanʼatining muvaffaqiyati shundaki, rassom oʻz zamondoshlarini portretlarida dastavval insonning goʻzal maʼnaviy dunyosini, qadr-qiymatini, uning orzu-oʻylarini, kechinmalarini tasvirladi. U qator asarlarni, shu jumladan ijodning choʻqqisi boʻlgan A. S. Pushkin (1827) portretini yaratdi. Taniqli shoir siymosi bu portretda har jihatdan juda mukammal ochib berilgan. Asarda shoirning tashqi qiyofasi bilan birga, undagi ruhiy koʻtarinkilik, bitmas-tuganmas ijodiy ilhom sohibi ekanligi juda mohirona tasvirlangan.
20 yillarda yaratgan „Yoz“, „Ekinzorda“ asarida — tabiat va inson obrazini, dehqonlarni mehnat jarayonini ifodalab uygʻunlashtirib bergan. U „Zaxarka“ portretida mehnatkash bolani ichki dunyosini ochib bergan. XIX asrda realistik portret soxasida Kramskoy, Repin, N.Vasnetsov, V.Serov kabi ulugʻ rus rassomlar ijod qildilar. N.Kramskoyning N.Nekrasov, P.Tretyakov, L.Tolstoy, I.Repinning V.Stasov, M.Musogorskiy portretlari bunga yorqin misol boʻla oladi.
XX asrning ikkinchi yarmida oʻzbek portret sanʼati yuksalib rivojlandi. Portret sohasini Lutfulla Abdullayev, Abdulhay Abdullayev, Raxim Ahmedov, Malik Nabiyevlar samarali ijod qilib kelmoqdalar. Lutfulla Abdullayevning „Mulla toʻychi Toshmuhamedov“, „Y. Axunboboyev“ portretlari realistik anʼanalarda mohirona tasvirlangan. Abdulhay Abdullayev birinchi oʻzbek portretchi rassomlardan biri boʻlib, portret sohasida salmoqli ijod qiladi. U oʻz zamondoshlari, ziyolilarni, olimlarni adabiyot va sanʼat namoyondalarini portret galleriyasini yaratib katta muvaffaqiyatlarga erishdi.
„Abror Xidoyatov Otello rolida“, yozuvchi „Oybek“ portreti muallifining shoh asarlaridan boʻlib, Otelloni oʻychan boqishi, gavda harakati portretga romantik koʻtarinkilik ruhini baxsh etgan. Unda yuz ifodasi psixologik holati mohirona tasvirlangan. Oybek portretida shoir siymosi kompozitsiya jihatidan juda chuqur va mukammal ochib berilgan. Rassom bu asarda inson qiyofasini abadiylashtiribgina qolmay, balki hamma yuksak insoniy fazilatlar egasi, otash qalb, xayajon va tashvishga toʻla buyuk yozuvchining jonli portretini yaratdi.
Rahim Ahmedov portret janrida hayotga chuqurroq yondoshdi. Inson ichki kechinmalarini, his-tuygʻularini, orzularini, insonning goʻzallik qalbini oʻz asarida ochib beradi. Uning „Ona oʻylari“, „Surxandaryolik ayol“, „Dehqon portreti“ yorqin misol boʻla oladi. Malik Nabiyev asosan portret janrida zamondoshlari bilan bir qatorda tarixiy allomalar obrazini ham yaratish ustida koʻp mehnat qiladi. U 1952-yili „Beruniy“ obrazini yaratdi. 1993-yili buyuk sarkarda „Amir Temur portreti“ni yaratdi. Portret kompozitsiyasini yaratishda rassomlarning oʻziga xos uslubi mavjud, u adabiy qoʻlyozma, etnografik xujjatlardan unumli foydalanadi.
Portret mazmuniga koʻra quyidagi turlarga boʻlinadi: kalla portreti, koʻkrak qiyofali portret (byust), yarim gavda portret, butun gavda qiyofasi portreti, portret kartina, guruhli portret, miniatyura portreti va hokazo.
Portret kompozitsiyasining tuzilishida insonning tashqi va ichki qiyofasi, uning ruhiyati, shuningdek qoʻli, oʻtirish holati, liboslari, interyerdagi predmetlar asosiy vosita sifatida muhim rol oʻynaydi. Har bir rassom portret yaratishda oʻz tajribasi, usuliga tayanadi. Bunga har xil kutilmagan holatda, rang va texnikada bajarilgan portretlar dalil boʻla oladi. Bahodir Jalolovni kinorejissyor „Komil Yormatov“ portreti shu fikrimizni tasdiqlaydi.
Shuning uchun portret yaratishda yoshlar ulugʻ portret ustalari tajribasini oʻrganib. Ularda unumli foydalanishlari lozim. Portretchi rassom avval tasvirlanuvchi bilan chuqurroq tanishib, bir muncha davrda uni kuzatib, suhbatlashib, uni asosiy harakteri, xususiyatlarini, ichki va tashqi dunyosini yaxshi oʻrganishi kerak, M. Nesterovning shogirdi P. Korin doim bu amallarga sodiq qolib A.Tolstoy, N.Kachalov, M.Nesterov, N.Saryan portretlarni shu tarzda yaratdi.
Mintaqa
Mintaqa — Yer yuzasining tabiiy geografik kenglik zonalligining eng yuqori bosqichi. Yer po'sti yoki geografik qobiqning biror jihatdan oʻxshash boʻlgan, kenglik boʻylab choʻzilgan nisbatan kambar qismi. Mintaqa shartli boʻlishi (mas, soat mintaqalari) yoki bir va yoki bir necha belgilari (mas, vulkan, tektonik, issiqlik mintaqalari) bilan farq qilishi mumkin. Tabiiy geofafiyada mintaqa — yuqori zonal taksonomik geografik birlik (qarang Geografik zona).
mintaqa tabiatga taʼsir etuvchi asosiy omillarning qonuniy oʻzgarishi oqibatida hosil boʻladi. Masalan, Quyoshdan keladigan radiatsiya ekvatordan shimol va janub tomonlarga kamaya borishidan issiqlik mintaqalari vujudga keladi. Kenglik mintaqalari bilan bir qatorda balandlik (vertikal) mintaqalari ham boʻladi (qarang Geografik mintaqa). Balandlikka koʻtarilgan sari havo temperaturasi, namligi, tiniqligi va bosimi oʻzgaradi. B. tabiat komplekslarini oʻzgarishiga olib keladi (qarang Balandlik mintaqalari).
Gafurlu, Sungurlu
Gʻafurlu — Turkiyaning Choʻrum viloyati Sungurlu tumaniga qarashli qishloq. Aholisi 25 nafar (2022).
Internalizm
Internalizm
ijtimoiy sharoitlar fanning rivojlanish jarayoniga taʼsir koʻrsatishini, albatta, inkor etmaydi, lekin bu taʼsirni ahamiyatga molik emas deb hisoblaydi.
Glitsin
Glitsin — 1) glikokol, aminosirka kislota, NH2—SN2— SOON; rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 232—236° (parchalanadi), mol. m. 75,07, zichligi 1595 kg/m3. Suvda yaxshi eriydi, koʻpchilik organik erituvchilarda erimaydi. Oqsil moddalarning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi; 2) p-oksifenil aminosirka kislota, HOC6H4NHCH2COOH; suyuqlanish temperaturasi 245—247°. Ishqorlar va kislotalarda yaxshi eriydi, suvda va spirtda yomon eriydi, fotografiyada ochiltirgich (proyavitel) sifatida ishlatiladi.
Glitsin — amin sirka kislotasi, eng oddiy almashadigan amin kislotasi. Barcha oqsillarning tarkibiga kiradi, tirik organizmda boʻshda uchraydi. Glitsin — koʻplagan proteinlar bilan biologiyalik qoʻshilishlarning (glutation, kreatin v.h.) tarkibiga kiradi. Tirik hujayralarda glitsindan porfirinlar va purin asoslari tuziladi.
Bradgate (Iowa)
Bradgate AQShning Iowa shtatida joylashgan shahardir. Humboldt okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
86 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 94,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 0,91 km2. Shundan 0,91 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 343 m balandlikda joylashgan.
Arre
Arre Italiyaning Veneto mintaqasida joylashgan shahardir. Padova (provinsiya) provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 12 km2. 2029 nafar aholi istiqomat qiladi.
Alanin
Alanin — aminopropion kislotasi. Har turli oqsillarning tarkibiga kiradi. Qon plazmasida boʻsh uchraydi; oqsil tarkibiga kiradigan 20-ta aminokislotalarning biri: SNZ-SN — NN2-SOON+tabiatda aminokislotaning 2 izomeri turida keng tarqagan.
UEFA Chempionlar ligasi 2013/2014
UEFA Chempionlar ligasi 2013/2014 UEFA tomonidan oʻtkazilib kelinayotgan, Yevropaning eng kuchli klublari oʻrtasidagi futbol musobaqasining 59-mavsumi hisoblanadi va Yevropa chempion klublari kubogi nomidan UEFA Chempionlar ligasi nomi ostida oʻtkazilayotgan 22-musobaqa hisoblanadi.
UEFA Chempionlar ligasi 2013/2014 finali Portugaliyaning Lissabon shahridagi Estádio da Luz stadionida boʻlib oʻtadi. Bavariya Myunxen klubi oʻtgan musobaqa gʻolibi hisoblanadi.
Birinchidan, guruh bosqichiga yoʻllanma olgan klublar, shuningdek, yangi tashkillashtirilgan 19-yoshgacha boʻlgan futbolchilar oʻrtasidagi UEFA Yoshlar ligasi 2013/2014 musobaqasida ham ishtirok etishadi.
Ishtirokchi klublarning taqsimlanishi
UEFAga aʼzo boʻlgan 54ta assotsiatsiyaning 52tasidan jami 76ta klub UEFA Chempionlar ligasi 2013/2014 musobaqasida ishtirok etadi (Lixtenshteyn ichki chempionati yoʻqligi va Gibraltar UEFAning yangi 2013-yilgi aʼzosi boʻlganligi sababli ushbu chempionatga kiritilmadi). UEFA davlatlari koeffitsiyentalariga asoslangan assotsiatsiyalar reytingiga qarab, har bir assotsiatsiyadan qancha klub ishtirok etishi bilgilanadi: Agar UEFA Chempionlar ligasi 2012/2013 gʻoliblari oʻzlarining mamlakatlarining ichki chempionatlari orqali ushbu chempionatga yoʻllanma ololmasa, ularga unvon egasi sifatida qoʻshimcha imkoniyat beriladi (cheklanishlar tufayli, hech bir assotsiatsiya 4tadan oshiq klub bilan Chempionlar ligasida ishtirok etolmaydi, agar unvon egasi 3ta eng yaxshi reytingli assotsiatsiyadan boʻlsa va ichki chempionatida berilgan 4ta oʻrindan joy ololmasa, unvon egasi 4 klubli assotsiatsiyaning 4-klubi sifatida yoʻllanma oladi). Biroq, bu imkoniyat bu safargi chempionatda ishlatilmadi, chunki unvon egasi oʻzining ichki chempionatida ajratilgan oʻrinlarni egallab yoʻllanma oldi.
Assotsiatsiya reytingi
UEFA Chempionlar ligasi 2013/2014 uchun, 2007-08 yildan 2011-12 yilgacha boʻlgan vaqt oraligʻida Yevropa chempionatlarida koʻrsatgan natijalari boʻyicha hisoblangan UEFA koeffitsiyentlar jadvali yordamida, assotsiatsiyalar oʻrinlarga ajratildi.
Taqsimlash
Myunxenning Bavariya klubi ushbu chempionatga Germaniya ichki chempionatidan yoʻllanma oldi va guruh bosqichida oʻtgan yilgi musobaqa gʻolibi uchun ajratilgan oʻrin boʻsh qoldi, jadval esa quyidagi koʻrinishda tus oldi.
Round va qurʼa sanalari
Musobaqa jadvali quyidagicha koʻrinishida (barcha qurʼalar UEFA shtab-kvartirasi joylashgan Shveysariyaning Nyon shahrida boʻlib oʻtdi).
Saralash roundlari
Saralash va pley-off roundlarida, jamoalar 2013-yilgi UEFA koeffitsiyentlar jadvali asosida 2 xil tanlangan va tanlanmagan jamoalarga boʻlindi,  va keyin jamoalar ikki uchrashuvli uy va safar oʻyinlari orqali saralanadi. Bitta assotsiatsiyadan boʻlgan jamoalar bir biriga qarshi maydonga tushmaydi.
1-oʻtish roundi
Birinchi va ikkinchi saralash roundlari uchun qurʼa tashlash 2013-yilning 24-iyunida boʻlib oʻtdi. Birinchi uchrashuv 2013-yilning 2-iyulida hamda ikkinchi javob uchrashuvi oʻsha yilning 9-iyulida boʻlib oʻtdi.
2-oʻtish roundi
Birinchi uchrashuv 2013-yil 16-17 iyulda va ikkinchi uchrashuv oʻsha yilning 23-24 iyulida boʻlib oʻtdi.
3-oʻtish roundi
Uchinchi saralash bosqichi ikki qismga ajratiladi: biri chempionlar va ikkinchisi chempion boʻlmaganlar. Yuqazgan jamoalar UEFA Yevropa ligasi 2013/2014 musobaqasida yurishini davom ettiradi.
Uchinchi round uchun qurʼa tashlash 2013-yilning 19-iyulida boʻlib oʻtdi. Birinchi uchrashuv 2013-yilning 30 va 31-iyul kunlari, ikkinchi uchrashuv oʻsha yilning 6 va 7-avgust kunlari boʻlib oʻtdi.
!colspan=6|Chempionlar yoʻnalishi
Pley-off roundi
Pley-off roundi ikki qismga ajratiladi: biri chempionlar va ikkinchisi chempion boʻlmaganlar. Chempion boʻlmaganlar UEFA Yevropa ligasi 2013/2014 musobaqasida yurishini davom ettiradi.
Pley-off roundi uchun qurʼa tashlash 2013-yilning 9-avgustida boʻlib oʻtdi. Birinchi uchrashuv 2013-yilning 20 va 21-avgust kunlari, ikkinchi uchrashuv oʻsha yilning 27 va 28-avgust kunlari boʻlib oʻtdi.
2013-yil 14-avgustda, Metalist Kharkiv klubi, kelishilgan oʻyin oʻtkazgani uchun 2013 va 2014-yilgi Yevropa musobaqalaridan chetlatildi. UEFA pley-off roundida Metalist Kharkiv oʻrniga, uchinchi saralash roundida Metalist Kharkivdan yutqazgan PAOK klubi bilan almashtirdi.
Fenerbahçe klubining 3-saralash roundidagi muvafaqqiyatsizligidan keyin, Red Bull Salzburg klubi oʻzining eʼtirozini UEFAga bildirdi, ammo, UEFA va Sport arbitraj sudi tomonidan bu eʼtiroz rad etildi.
!colspan=6|Chempionlar yoʻnalishi
!colspan=6|Liga yoʻnalishi
Guruh bosqichi
Guruh bosqichi uchun qurʼa tashlash marosimi 2013-yil 29-avgustda Monakoda boʻlib oʻtdi. 2013-yilgi UEFA koeffitsiyentlar jadvaliga binoan 32ta klub 4ta savatchaga joylashtirildi,  oʻtgan chempionat gʻolibi Bayern Munich unvon sohibi sifatida, bevosita 1-savatchaga joylashtirildi. Ular 4tadan 8ta guruhga qurʼa yordamida ajratiladi va bitta assotsiatsiyadan boʻlgan jamoalar bir guruhga tushmaydi.
Har bir guruhda, jamoalar bir biri bilan ikki martadan oʻynaydi yani safar va uy uchrashuvlari sistemasida. Guruh bosqichi tur oʻyinlari 2013-yilning 17-18 sentabr, 1-2 oktabr, 22-23 oktabr, 5-6 noyabr, 26-27 noyabr hamda 10-11 dekabr kunlari boʻlib oʻtadi. Har bir guruhning 1 va 2-oʻrinlari nimchorak finalga yoʻllanma oladi, guruhlarda 3-oʻrinni olgan jamoalar Yevropa ligasi nimchorak finaliga tushadi va ushbu musobaqada ham omadlarini sinash uchun imkoniyat boʻladi.
Ushbu guruh bosqichida, jami 18ta assotsiatsiyadan klublar ishtirok etdi va Avstriyaning Austria Wien klubi guruh bahslarida ilk debyutini oʻtkazdi.
Guruh bosqichiga chiqqan jamoalar, shuningdek, 19 yoshgacha boʻlgan UEFA Yoshlar ligasi 2013/2014 musobqasida qatnashish huquqini ham qoʻlga kiritadilar.
Agar guruh bosqichida jamoalar kuchlari teng kelsa, taybreykda qanday qilib gʻolib jamoani aniqlashni koʻring.
Pley-off bosqichi
Pley-off bosqichida, jamoalar ikkita uchrashuv oʻtkazadilar (uy va safar uchrashuvlari), faqat final bundan mustasno. Har bir round uchun qurʼa mexanizmi quyidagicha:
Nimchorak final
Qur'a tashlash marosimi 2013-yil 16-dekabr kuni Shveytsariyaning Nyon shahrida bo′lib o′tgan  Nimchorak final 1-uchrashuvlari 2014-yilning 18, 19, 25 va 26-fevral kunlari boʻlib oʻtdi va 2-uchrashuv oʻsha yilning 11, 12, 18 va 19-mart kunlari boʻlib oʻtdi.
Chorak final
Chorak finali uchun qurʼa 2014-yil 21-martida tashlandi. Birinchi uchrashuvlar 2014-yilning 1-2 aprel kunlari, javob uchrashuvlari oʻsha yilning 8-9 aprel kunlari bo’lib o’tdi.
Yarim final
Yarim final va final uchrashuvlari uchun qurʼa tashlash 2014-yilning 11-aprelida boʻlib oʻtdi. Birinchi uchrashuvlar 2014-yilning 22-23 aprel kunlari, oʼsha yilning javob uchrashuvlari 29-30 aprel kunlari bo’lib o’tdi.
Final
Final uchrashuvi 2014-yilning 24-may kuni Portugaliyaning Lissabon shahridagi Estádio da Luz oʻyingohida boʻlib oʻtadi. Gʻolib boʻlgan jamoa UEFA Super kubogi 2014 hamda FIFA Klublar oʻrtasida jahon chempionati 2014 musobaqalarida qatnashadi.
Statistikalar
Statistikalar saralash va pley-off roundlaridan tashqari holda hisoblandi.
Top toʻpurarlar
Manba:
Top assistantlar
Manba:
Mogilev mudofaasi
Oldingi voqealar
Gʻarbiy front Germaniyaning eng yirik GA markazi tomonidan hujumga uchradi.U bir haftadayoq magʻlubiyatga uchradi.Got va Guderianning 1 va 2-TG diviziyalari oldinhujum qilib mudofaadan yoʻl ochishgan.3-iyul kuni Verrmaxt shtab boshligʻi Galder shunday deb yozgan edi: „Rossiyaga qarshi urushda 14 kun ichida gʻalaba qozondik, desak mubolagʻa boʻlmaydi“.
Minsk qoʻlga kiritilgandan va Sovet qoʻshinlari Belostok va Minsk ostonalarida magʻlubiyatga uchragandan soʻng, nemis motorli qismlari u yerdan Moskva yoʻnalishi boʻyicha yangi hujumni boshlash uchun Gʻarbiy Dvina va Dnepr daryolari chizigʻiga oʻtishni boshladi.
Dneprdagi asosiy nuqta Mogilev edi.Daryo oʻtish joyi, avtomobil yoʻllari va temir yoʻl liniyalari muhim edi.3-iyul kuni nemislarning ilgʻor va razvedka otryadlari Mogilevga yetib kelishdi.
Sovet 20-mexanizatsiyalashgan qismlari va daryodagi 4-havo desant qismlarining zaif mudofaasini buzib oʻtishdi.Berezina va Drutdan nemislarning 46 MK TG-2 qismlari Mogilevga yaqinlashib kelishdi.
Mogilev atrofidagi maydonlarni 61 SC egallaydi.Shaharni Birinchi jahon urushida nemislar bilan jang qilgan 50 yoshli general Mixail Romanovning 172-diviziyasi himoya qiladi.
5-iyul kuni Orsha shahridan 61-SK shtab-kvartirasi yetib keldi.Mogilev viloyatidagi uchta oʻqchi diviziyasiga qoʻmondonlikni qilishni boshladi.Polkovnik Ivan Bartenev qoʻmondonligidagi 53-diviziya,polkovnik Vasiliy Xlebsev qoʻmondonligidagi 110-diviziya va general-mayor Mixail Romanov qoʻmondonligidagi 172-diviziya shular jumlasidandir.Sovet diviziyalarining oldingi boʻlinmalari Mogilev gʻarbidagi mudofaa janglarida qatnashdilar.
7-iyulda 61-SK Molodechnodan chekinib 13A shtabiga boʻysunishni boshladi.Shu kuni armiya qoʻmondoni general-leytenant Pyotr Filatov ogʻir yaralandi (bir hafta oʻtgach, u Moskva kasalxonasida vafot etdi).General-leytenant Fyodor Remezov 13A shtabiga yangi qoʻmondon boʻldi.
Mogilev fuqarolari armiyaga yordam berib dushmanni kutib olish uchun mustahkam mudofaa istehkomlari qurdilar.Klyuge shtab-kvartirasidagi havo razvedkasi xabar berishicha:"'Dneprdan tashqarida ruslar mudofaa maydonlarini kengaytirmoqda.Bu uzluksiz bir-biriga bogʻlangan xandaklar, pulemyot nuqtalari, aloqa liniyalari, tankga qarshi xandaqlar, tayanch nuqtalar ayniqsa aholi punktlari atrofida koʻp sonli artilleriya batareyalari betonli pulemyot xandaqlari shular jumlasidandir.Bir necha kilometr chuqurlikda joylashgan va Birinchi Jahon urushi mudofaa istehkomlarini eslatuvchi kuchli mudofaa tizimi yaratilgan'."Sapyorlar shahar atrofida keng mina maydonlarini yaratdilar, askarlar va aholi xandaklar qazidi, mustahkam himoya nuqtalari qurdilar.Nemis tanklariga qarshi „Molotov kokteyllari“ tayyorladilar.
Jang boshlanganidan keyin nemislarni hayratga solgan voqealar bu tez-tez boʻlayotgan miltiq nayzalari bilan qilingan hujumlar va qoʻl jangi edi.
Qizil Armiya
Umumiy hisobda Mogilevni 100 mingga yaqin askar va zobitlar himoya qildi.
Shaharni Fyodor Bakuninning 61-oʻqchilar qismlari va Nikitinning 20-mexanizatsiyalashgan qismlari, shuningdek, 8-10-diviziyalarning tirik qolgan askarlari, shu jumladan Kreyzerning 1-Moskva motooʻqchilar diviziyasi himoya qildi.
13 A,61 SK,20 MKdan 4 ta havo-desant qismlari bilan himoyalangan edi.Bular 61 SK dan 53,172,110-oʻqchilar diviziyasi edi.
Tomonlarning harakatlari
Sovet boʻlinmalari qoʻldan ketgan yerlarni qaytarib olish uchun hujum qilishga harakat qilishdi, ammo hujumlar muvaffaqiyatsiz tugadi.Shklov tumanidagi nemislar egallab olgan yerlarga hujum qilish buyrugʻini olgan 20-mexanizatsiyalashgan qismlar 17-iyulga kelibgina hujum qilishdi.Lekin bu vaqtga kelib nemislar bu joylarga piyoda qoʻshinlarini olib kelib joylashgan qismlarini kuchaytirib boʻlishgan edi.
Mogilevni qamal qilinishi:10-16-iyul
Mogilev armiya guruhi markazi qoʻmondonligi eʼtiboriga tushdi.Armiya guruhining 11-iyuldagi operatsiya hisobotida shunday deyilgan:"'4-tank armiyasi daryoda bir qator yangi yerlarni qoʻlga kiritdi.Dnepr boʻlimida Mogilev,Orsha va Stariy Bixov,Dashkovka,Yelnya yoʻnalishi boʻyicha rejalashtirilgan hujum uchun zarur shart-sharoitlarni yaratildi.Bu hujum Mogilev viloyatidan Ryasna orqali Yelnyagachami yoki Shklov tumanidan,Gorkiy orqali Kopisdan boshlanadimi, buni oldindan aytish qiyin.'"Aniq qadamlar qoʻyildi.24-korpusning 3-tank diviziyasi Mogilevga joylashtirildi.11-iyul kuni u Mogilevdan 20 km janubi-gʻarbda edi va 12-iyul kuni ertalab u allaqachon shaharning gʻarbiy chekkasida yetib bordi.
12-iyul kuni Germaniyaning 46-motorlashtirilgan korpusi qoʻlga olingan yerlardan Gorkiygacha yurishni boshladi. Asosiy zarbaning markazida Sovetlarning 53-oʻqchilar diviziyasi bor edi.Uning boʻlinmalari qurshab olingan va tarqalib ketgandi."Grossdeutschland" polki Mogilevni shimoldan toʻsib qoʻyish va 46-motorlashgan korpusning aloqalarini bloklab qoʻyish uchun yetib bordi.
Kutepov va Buynich yeri
Xuddi shu kuni nemis general-leytenanti Modelning 3-tank diviziyasi janubdan Bobruysk shossesi boʻylab shaharga oʻtishga harakat qildi.
Hujum qaytarildi.Buynichi qishlogʻi yaqinidagi 14 soat davom etgan ogʻir jangdan soʻng nemislar katta talofotlar bilan chekinishdi.39 ta yoʻq qilingan nemis tanklari va zirhli texnikasi jang maydonida qoldi.
1941-yil iyulda 3-tank diviziyasida xizmat qilgan isteʼfodagi polkovnik Horst Zobel xotirlashicha, voqealar quyidagicha sodir boʻlgan:"'3-tank diviziyasi ikkita jangovar guruh bilan Mogilevga hujum boshladi.Toʻgʻri jangovar guruh biroz oldinga siljidi, ammo keyin dushmanning kuchli qarshiligi tufayli hujum toʻxtatildi.Chap qanotdagi kuchlar darhol halokatga uchradi. Tanklarga hamroh boʻlishi kerak boʻlgan mototsikldagi piyodalar chuqur qumga tiqilib qoldi va hujum chizigʻiga yetib bora olmadi.Tank qoʻshinlari piyodalar yordamisiz hujumni boshladi.Ammo hujum yoʻnalishi Mogilev garnizonining oʻquv poligoni boʻlib, u erda minalar yotqizilgan va xandaklar qazilgan edi. Tanklar minalangan maydonga kirib ketishdi va shu payt artilleriya va tankga qarshi qurollardan ularga qarata oʻt ochildi.Natijada hujum muvaffaqiyatsizlikka uchradi.Rota komandiri halok boʻldi,13 ta tankimizdan 11 tasini yoʻqotdik'."3-tank diviziyasining Mogilevga hujumi toʻxtatildi.Zobel shunday dedi:"Dushman kutilganidan ham kuchliroq boʻlib chiqdi".
Bu Sovet qoʻshinlarining birinchi gʻalabalaridan biri edi.Shu munosabat bilan Mogilevga markaziy gazetalarning muxbirlari, jumladan Konstantin Simonov keldi.Ular dushmanning yoʻq qilingan tanklarini oʻz koʻzlari bilan koʻrdilar.Nemis texnikasi qabristonining fotosurati keyinchalik „Известия“ga joylashtirildi.
Shahar „Grossdeutschland“ polkini va 3-tank diviziyasi qismlarini harakatini toʻsib qoʻydi.
Sovet 13 A shtab-kvartirasi parchalandi.Armiya shtab-kvartirasi nemis boʻlinmalari tomonidan hujumga uchradi, armiya qoʻmondoni general-leytenant Remezov ogʻir yaralandi va evakuatsiya qilindi.Armiya qoʻmondonligi va boshqaruv tizimi buzildi.Yangi armiya qoʻmondoni general-leytenant Vasiliy Gerasimenko faqat 15-iyulda oʻz lavozimini bajarishga kirishdi.
Nemislarning oldinga siljishini Pronya daryosi chizigʻida ikkinchi mudofaasi 4 A kechiktirdi.Bu nemis mobil tuzilmalarining jang maydoniga kirishiga imkon bermadi.
13-iyul kuni Sovet qoʻshinlarining Bobruyskga hujumi Vermaxt qoʻshinlarining bir qismini Mogilevdan chiqarib yubordi.Shu sababli shaharga hujum faqat piyoda qoʻshinlari yaqinlashgandan keyin qayta boshlandi.
Mogilevga hujum: 17-25-iyul
Sovet qoʻshinlari tomonidan Mogilevning qattiq mudofaasi nemislarni yirik aloqa markazidan mahrum qildi.Shaharga bostirib kirishda piyoda askarlarning tank guruhlariga qoʻshilishida kechikishini keltirib chiqardi.
Nemislarning 7-korpusining hisobotida ular shunday deb yozdilar:"Hujum (Mogilev) tobora zarur boʻlib bormoqda. Bosib olinmagan yerda toʻplangan dushman kuchlari armiya orqasida jiddiy tahdiddir.Ular 12 va 9-korpus qanotlari boʻylab shimol va janubga hujumlar uchun Dneprning sharqiy qismida joylashgan dushman kuchlarini frontdan himoya qiladi.Nihoyat muhim aloqa liniyasi toʻsib qoʻyiladi."17-iyulda Mogilevga hujum boshlandi.7-piyoda diviziyasi generali V. Farmbaxerning kuchlari 3-tank diviziyasi tanklari koʻmagida hujumga oʻtdi.
Shu bilan birga Mogilev atrofida oʻtadigan nemis tanklari sharqqa chuqurroq kirdi.46-motorlashgan qoʻshinlarning oldingi safida boʻlgan 10-tank diviziyasi Pochinokni bosib olib Yelnyaga harakatlana boshladi.
61-SC va 13-armiyaning 20-mexanizatsiyalashgan qoʻshinlari Mogilev yaqiniga joylashdi.Samolyotlar oʻq-dorilar bilan taʼminlangan edi, ammo havoda Luftwaffe hukmronligi ostida qurshovga olingan qoʻshinlarning toʻliq taʼminlanishiga ishonish qiyin edi.
Sovet qoʻmondonligi Mogilevni ushlab turishga katta ahamiyat berdi.
20-iyul kuni yana bir nemislarning 78-piyoda diviziyasi Mogilev viloyatiga yaqinlashdi.U Borkolabovo yaqinidagi Dneprning sharqiy qirgʻogʻiga oʻtib,Gomel shossesi boʻylab sovet mudofaasiga hujum qildi, ammo hujum qaytarildi.