Sosoniylarda_jamiyat_qurish
Sosoniylarda jamiyat qurish asoslari
IV asrning oxirida Sosoniylar jamiyatining asosiy xususiyatlari o‘zgacha tus oladi. Manbalarda ushbu holat quyidagicha ta’riflanadi: Davlat boshida Sosoniylar sulolasi vakili bo‘lmish shahanshoh turardi. Taxt vorisligi haqidauncha muhim qonunlar mavjud emas edi, shuning uchun shoh o‘z vorisini istaklariga qarab tayinlardi. Taxt faqat va faqat Sosoniylar sulolasiga tegishli edi. Boshqacha aytganda Sosoniylar sulolasi shohlar sulolasi hisoblanardi. Vorislilik eski udumlar bo‘yicha o‘g‘ildan o‘g‘ilga, kattadan kichikka tomon o‘tishi kerak edi. O‘sha davrda meros to‘gridan to‘gri otadan bolaga o‘tardi. Vorislik asosidagi boshqaruv Kiev Ruslarida ham yaqqol ko‘rinadi. Taxt akadan ukaga, ularning vafotidan so‘ng katta akaning katta o‘g‘liga o‘tib boradi. Shapur II ga taxt uning akasi Ardasher II dan meros o‘tgan, keyinchalik bu meros uning o‘g‘illari Shopur III va Bahrom IV ga qolgan. Yigirma yil davomida shohlar shu tarzda bir�birlarini almashtirib kelishgan. Davlatda eng yuqori o‘rinlarni Sosoniylar sulolasiga bo‘ysunuvchi qabilalar egallagan, masalan xioniylar, albaniylar. Amida devorlarida tasvirlarda Ammian Marselin sosoniylar qo‘riqlab turgan holda tasvirlanadi. Qabilaboshlari V asrdan boshlab yuqori mansabga erishadi hamda to‘rt buyuk shoh degan laqab oladilar. Ulardan keying pog‘onani viopuxrlar egallagan bo‘lib, ular Eron taxtining keyingi yetti vorisligi uchun huquqqa ega zotlar hisoblanganlar. Bu pog‘onaga Karen, Suren, Mixran, Arshkid va Zihlar oilasi kirgan. Aholining katta qatlamini xususiy yer egalari –azadlar, ya’ni “erkin fuqarolar” tashkil etgan. Ekspluotatordan farqli ravishda dehqonlar Eron davlati tizimi bo‘yicha mahsulot yetkazib berishgan. Azadlar yana armiyaning asosini tashkil etgan, ular dong‘i ketgan fors otliqlari hisoblanishgan. O‘lpon solig‘i davlat daromadining asosini tashkil etgan. Bundan tashqari yer solog‘i ham olingan. Bu soliq hosilning yarmi yoki uchdan bir qismi ko‘rinishida bo‘lib, arablarda xiroj nomini olgan. Bu soliqning ma’lum qismi mahsulot emas pul ko‘rinishida ham olingan. Undan tashqari 20-50 yoshdagi ayollar va erkaklar uchun jon solig‘i ham olingan. Bu soliqdan katta amaldorlar va harbiylar ozod etilgan. Aholi doim qurilishga jalb etilgan: ko‘prik, shahar devorlari, irrigatsiya inshootlari, yo‘llar shular jumlasidandir. Ko‘p hollarda qullar mehnatidan foydalanilgan. IV–VI asrlarga oid ma’lumotlar yetarlicha bo‘lmaganligi uchun hunarmandlar haqida gapirish qiyin. Lekin shaharlarda hunarmandlar mahallalarga birlashgan holda yashaganligi ma’lum. Ikki daryo oralig‘i, Shimoliy Eron hunarmandchilik va savdo sotiqning markazi hisoblangan. Ayrim shaharlarga qul hunarmandlar majburan olib kelingan. Eron shaharlarida asosiy rolni mahalliy tilda so‘zlashadigan aholi o‘ynagan, ulardan boy adabiy meros yetib kelgan. Dunyo savdo sotig‘ida Eron katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Buyuk Xitoy devoridacha cho‘zilgan “Ipak Yo‘li” Eronni Markaziy Osiyo bilan bog‘lagan. Xitoydan olib kelinadigan ipak xomashyosi tez orada suriyaliklar tomonidan qayta ishlab chiqarila boshlanadi. Bundan tashqari Eron va Hindiston o‘rtasida ham dengiz savdosi rivojlana boshladi, ayniqsa bu yo‘nalishdagi asosiy mahsulot Seylon choylari edi. Misr va Janubiy Arabiston bilan ham aloqa tiklandi. Savdo va hunarmandchilik davlatning asosiy boyligi hisoblanardi. Eron jamiyatini qurishda qadimgi Avesto davridan ma’lum bo‘lgan tabaqalanish muhim rol o‘ynagan. Ardasher davridan boshlab muqaddas zardushtiylik dini bo‘yicha belgilangan to‘rtta tabaqalanish vujudga kelgan. Bular oliy mansab egalari, harbiylar, tadbirkor boylar va dehqon hunarmandlar. Har bir tabaqa o‘z boshqaruv doirasiga ega edi. Iqtisodiy munosabatlarda bu guruhlar yagona bir joyga birlasha olmaganlar. Tabaqalanishda ma’lum chegaralar yo‘q edi. Deyarli bir tabaqadan boshqa tabaqaga o‘tish juda oson bo‘lgan. Yer egalari, qishloq xo‘jaligi aholisi turli miqdorgagi boyliklarga ega bo‘lganlar. Sosoniylarda quldorlar tuzumi muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. O‘rta asr boshlarida feodal tuzumga o‘tish boshlandi. V asrda bu yaqqol namoyon bo‘la boshladi. Feodal munosabat oldindan paydo bo‘la boshladi va mazdakiylar harakati quldorlik tuzumiga to‘liq barham bergandan so‘ng dehqonlar feodallarga bo‘ysina boshladilar.