cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Solgʻuriylar
Solgʻuriylar - Fors (Eron)dagi solgʻuriy otabeklar sulolasi (1148— 1270). S. turkmanlarga mansub boʻlib, solgʻur (yoxud solur) qabilasi saljuqiylarnchnt gʻarbga yurishi chogʻida Forsga kelib oʻrnashgan. S. sulolasi asoschisi Sonqur Janubiy Erondagi mavqeini mustahkamlash uchun saljuqiylarning oʻzaro ichki nizolaridan ustalik bilan foydalangan va Fors viloyatida mustahkam oʻrnashib olgan (1148—61). Saʼd ibn Zangi davri (1203—31)da viloyat maʼlum darajada yuksalgan boʻlsada, soʻng xorazmshohlar vassaliga aylangan, nikoh munosabatlari bilan ittifoqchilik mustahkamlangan. Saʼdning vorisi va oʻgʻli Abu Bakr davri (1231—60)da Fors moʻgʻul xonlaridan Oʻqtoyxon, soʻngra Hulokunkng vassali boʻlgan. Abu Bakr moʻgʻullardan Qutlugʻxon unvonini olgan. Uning nabirasi malika Abash xotun (1265 — 70) Hulokuning oʻgʻli Mangu Temurga turmushga chiqqach, S.ga qarashli hududlar moʻgʻullar izmiga oʻtgan. Shoir Sadiy otabek Abu Bakr saroyida yashagan.
Amir Oltinbugʻa al-Maridoniy masjidi
Tashqi koʻrinish
Amir al-Maridoniy masjidining tashqi koʻrinishi shahar Mamluk masjidi uchun xos boʻlib, „ stalaktitlar bilan qoplangan chuqurchalar, shu jumladan ikki kamarli derazalar“ bilan ajralib turadi. Masjidning uchta kirish eshigi boʻlib, gʻarbiy kirish joyi namoz oʻqish joyi bilan bir oʻqda va asosiy kirish joyi masjidning shimoliy tomonida; ularning har biri oʻtkir kamarli eyvan shakliga ega va tepasida fayans mozaikasi medalyoni joylashgan Asosiy kirish eshigi chuqurcha boʻlib, marmar bilan qoplangan toji muqarnasdir. Mamluklar arxitekturasida egilgan eshik panjaralari va kolonetalar bilan oʻralgan kichik deraza ikkalasi ham umumiy xususiyatdir. Bunday holda, kichik tashqi oyna koʻk va oq plitka panjarasi boʻlgan ichki oynaga mos keladi. Tugatish sanasi asosiy kirish tojida va yana gʻarbiy kirishda va maʼbadda koʻrsatilgan. Gʻarbiy kirish qismi turlicha bezatilgan boʻlib, muqarnas pandantlarini bezatishda quyosh chiqishi naqshlari yorugʻlik va quyuq toshlar navbatma-navbat boʻlgan ablaq texnikasi bilan bezatilgan. Pendantivlar orasidagi markazda kichikroq medalyonli medalyon koshinli mozaika bilan bezatilgan. Janubga kirish qismi butunlay bezaksiz. .
Asosiy devorning ichki mehrob devoriga toʻgʻri keladigan jabhasi chuqurlashtirilgan derazalar bilan qoplangan. Pastki oynalar toʻrtburchaklar, ustkilari esa bir kamarli qamariylar, rang-barang vitrajlar bilan ichki qismni aks ettiruvchi qoʻsh ravoqli. Shimoliy, sharqiy va janubiy jabhalarning bir qismi bu derazalarga ega boʻlgan yagona oynalardir, chunki ular eng gavjum koʻchalarni qoplagan va shuning uchun eng koʻzga koʻringan devorlar boʻlgan. Gʻarbiy va janubiy kirishlar atrofidagi qolgan devor qismlari tekis va derazasizdir. Asosiy devor mehrob bilan mustahkamlangan, chunki u boshqa yupqa tashqi devorga biroz chiqib turadi.
Minora
Asosiy kirish eshigining chap tomonida joylashgan minora toʻliq sakkiz burchakli shaxta va ayvonning maʼlum boʻlgan eng qadimgi namunasidir. Bu, shuningdek, mabxara tipidagi boʻlmagan tepa bilan tojlangan eng qadimgi minoradir. Aksincha, nok shaklidagi lampochka muqarnas toj kiygan sakkiz ustunli ayvon tepasida joylashgan; ichki yogʻoch minbarda takrorlanadi Minora ostidagi devorda asosiy kirish eshigidan butun fasad boʻylab choʻzilgan tilla tasma uzilib, masjidga eng yaqin burchakda uning kolonetlari yoʻq. Minora tayanchi ham masjidning qolgan qismidan farqli toshdan qurilgani devorning bu qismi qayta qurilganidan dalolat beradi. .
Abu Bakr Saraxsiy
As-Siyar al-kabir
Ushbu asar hanafiylik fiqhi asoschilaridan boʻlgan va islom xalqaro huquqining shakllanishida katta rol oʻynagan olim Muhammad ibn Hasan Shayboniyning «as-Siyar al-kabir» asari sharhidan iborat. Ammo shunday boʻlsa-da, uning bizgacha yetib kelgan holatida matn sharhi va asl qismini ajratish juda mushkul. Umuman olganda, mazhabga oid asarlarga sharhlar bitish jarayonida olimlarning sharhlanayotgan asarni kengaytirish, zarur oʻrinlarda oʻz fikr va mulohazalarini qoʻshish holatlari koʻp uchraydi. Shundan kelib chiqib, Saraxsiy ham «as-Siyar al-kabir»ning mazmunini kengaytirgani va undagi fiqhiy qoidalarni yanada boyitganini taxmin qilish mumkin. Ushbu asar 1825-yil Yevropada nashr qilingandan keyin G’arb olimlari ham islom xalqaro huquqi masalalariga qiziqa boshlaganlar va Abu Bakr Saraxsiyning ilmiy maqomini e’tirof etganlar. 1917-yilda Saraxsiyning bu asari toʻrt jildda Hindistonning Haydorobod shahrida ham nashr etildi. Bu nashr hanafiy mazhabi asoschilarining xalqaro huquq masalalariga oid fikr va gʻoyalarini G’arb dunyosiga yana bir marta tanitdi va olimlarning diqqatini islom xalqaro huquqi nazariyalariga tortdi. Saraxsiy ovrupalik olimlar tomonidan bunday qadrlanib e’zozlanishi juda oʻrinli edi, chunki Grotsiydan besh asr muqaddam xalqaro huquqning barcha sohalari (xususiy va umumiy xalqaro huquq)ga tegishli juda koʻp masalalar, ayniqsa, tinchlik shartnomalarini tuzishda rioya qilinishi zarur boʻlgan me’yorlar, asirlar bilan insoniylik asosida muomala qilish haqidagi normalar, elchilar almashinuvini tartibga soluvchi qoidalar, insonparvarlik huquqi tamoyillariga hamohang boʻlgan ta’limotlar Saraxsiyning kitobida mufassal yoritib berilganini koʻramiz.
Amir Oltinbugʻa al-Maridoniy masjidi
Ichki koʻrinish
Mamluk davridagi koʻplab gipostyle masjidlarida boʻlgani kabi, Amir al-Maridani masjidi ham oldingi binolardan ustunlar bilan mustahkamlangan. Koʻpgina ustunlar turli oʻlchamdagi poydevorlar bilan toʻldiriladigan turli balandliklarga ega. Biroq, gumbazni qoʻllab-quvvatlovchi sakkizta ustunning barchasi bir xil oʻlchamda va ular, ehtimol, Yuqori Misrdan olib kelingan.
Hovli
Atrofdagi arkadalar tomonidan yaratilgan hovlining jabhasi Mamluklar meʼmorchiligi uchun odatiy boʻlmagan xususiyatlar bilan ajralib turadi. Arklarning nuqtalari har bir kamarning tepasida halqaga aylanadigan uzluksiz qolip bilan hoshiyalangan va har bir arkadaning shpallarida shlyapa bilan oʻyilgan boʻshliqlar va medalyonlar almashinib turadi. Krenelatsiya arklar tojlari bilan qoplangan, shuningdek, shlyapa bilan oʻyilgan. Boʻshashtiruvchi koʻz qovoqlari ikkinchi qator arklarning shpallaridan kirib boradi va hovlining har bir burchagida va har bir devorining oʻrtasida mabxorali kichik turar -joy binosida yorqin koʻk rangli shisha lampochka joylashgan.
Abu Bakr Saraxsiy
Al-Usul
Tarixda Movarounnahr hududida usul – musulmon qonunshunosligiga oid koʻplab manbalar yaratilgan. Saraxsiyning «al-Usul»i ham shular jumlasidandir. Asarning muqaddimasida berilgan ma’lumotga koʻra, u 1086-yilda yozila boshlangan. Ushbu kitobida Saraxsiy Muhammad ibn Hasanning usulga oid qoidalarini oʻrgangan, tadqiq qilgan hamda ba’zi hollarda mahalliy urf-odat normalarini ham ularning tarkibiga kiritgan. Ushbu kitob musulmon olamida movarounnahrlik yana bir olim Ali ibn Muhammad Bazdaviyning «Usul»i bilan bir qatorda juda katta ahamiyat kasb etgan. Usulga oid biror masalada «ikki shayx ittifoq qilganlar» – deyilganda Saraxsiy hamda Bazdaviylar nazarda tutilgan. Ushbu asar hanafiylik qonunshunosligining yuzaga kelishi va mustahkamlanish davrini aks ettiradi. Unda ilgarigi ulamolarning fikrlarini keltirish va ularga izoh berish bilan cheklanmay, zamondosh hanafiy ulamolari ilgari surgan yangi ijtihodiy fikrlar ham tahlil etilgan. Saraxsiy avval muayyan masalani keltirib, bu borada olimlar bildirgan fikrlarni zikr qiladi. Munozara qilish mumkin boʻlgan oʻrinlarda oʻzi ham bahsga kirishadi. Toʻgʻri deb hisoblagan fikrga ustunlik beradi. Natijada ushbu kitob oʻz uslubi jihatidan hanafiylik qonunshunosligining moʻtabar manbalaridan biriga aylangan.
Amir Oltinbugʻa al-Maridoniy masjidi
Hovli
Hovlidagi favvora asl masjidning bir qismi emas.
Abu Bakr Saraxsiy
Al-Mabsut
Saraxsiyning fiqh sohalariga bagʻishlangan «al-Mabsut» asari uning ham shaklan, ham mazmunan eng salmoqli kitobidir, deyish mumkin. Aslini olganda islom tarixida ushbu nom bilan bir nechta asarlar bitilgan. Jumladan, Abu-l-Lays Samarqandiy, Abdulaziz Halvoniy, Alouddin Isbijobiy, Abu Ja’far Tusiy kabi olimlarning fiqhga oid «al-Mabsut» nomli asar yozganlari ma’lum. Shunday boʻlsa-da, fiqh tarixida «al-Mabsut» deyilganda, avvalo Saraxsiyning asari nazarda tutilgan. Albatta, bu holat ushbu asarning nafaqat hanafiylik fiqhi, balki barcha mazhab ulamolari oʻrtasida ham katta shuhrat topganidan dalolat beradi. Shu sababli boʻlsa kerak, alloma «Sohibul-Mabsut» nomi bilan ham mashhur boʻlgan. Ushbu kitob haqida Ibrohim ibn Ali Tarsusiy (vaf. 1357 y.) «Saraxsiyning «Mabsut»i shunday bir kitobki, unga zid boʻlgan boshqa fiqhiy qoidaga amal qilinmaydi, ungagina ishoniladi, uning asosidagina fatvo chiqarilib, unga asosan ta’vil qilinadi», deb yozgan. To XIX asrgacha ushbu asar hanafiylik furu’ining asosiy manbai boʻlib kelgan. Shu sababli ham uning qoʻlyozmalari juda keng tarqalgan. Jumladan, Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharq qoʻlyozmalari markazining nodir manbalar fondida «al-Mabsut» asarining turli asrlarda kotiblar tomonidan koʻchirilgan sakkizta qoʻlyozma nusxasi saqlanmoqda.
Amir Oltinbugʻa al-Maridoniy masjidi
Hovli
Hovli hududi ziyoratgohdan mashrabiyya bilan ajratilgan boʻlib, uning ustida Qurʼondan katta yozuv bor. Ushbu yogʻoch ekran asosan hovlining yorugʻligidan maʼbadni soya qiladi, bu esa tashqi devordagi qoʻshaloq derazalarni zarur qiladi.
Abu Bakr Saraxsiy
Shogirdlari
Alloma fiqh bobida chuqur ilmiy faoliyat olib borish barobarida, oʻzidan keyin qator shogird-izdoshlar qoldirishga erishgan. E’tiborlisi, Saraxsiyning ustoz sifatida boshqa ulamolarnikidan ajralib turadigan va koʻp holatda hammaning ham irodasi dosh berolmaydigan oʻz qoidalari bor edi. U shogirdlaridan, avvalo, pokiza qalbli boʻlishni, modomiki olim boʻlishni maqsad qilgan ekan, ilm olish jarayonida boshqa biror narsa bilan shugʻullanmaslikni, ilmda qanday martabaga erishmasinlar insonlar bilan mudom chiroyli muomala qilishni talab qilardi. Shuning uchun boʻlsa kerak, uning shogirdlari ustozining ishini davom ettirdilar. O’z davrining yetuk faqihlari boʻlib yetishgan Abu Bakr Hasiriy, Abu Umar Poykandiy, Abu Hafs Zandaromashiy Margʻinoniy, Abdulaziz O’zgandiy kabi allomalar Saraxsiyning yaqin shogirdlari boʻlganlar. Burhonulaimma Abdulaziz ibn Umar ibn Moza, Muhammad ibn Ibrohim Hasiriy, Ruknuddin Mas’udlar ham fiqh ilmini Saraxsiydan oʻrgangan edilar. Ular oʻz ustozlarining ilmu ma’rifatini keyingi davrga yetishida astoydil xizmat qilganlar. Alal oqibat bu Movarounnahr zaminida «Sohib al-Hidoya» Burhoniddin Margʻinoniy, «Fatovo» asari bilan mashhur boʻlgan Faxriddin Qozixon kabi navbatdagi allomalar silsilasi dunyo yuzini koʻrdi.
Amir Oltinbugʻa al-Maridoniy masjidi
Qoʻriqxona
Maʼbad bir vaqtning oʻzida boy bezatilgan boʻlsa-da, „hozirda yomon ahvolda“. Qibla devori zarhal ishlangan shlyapa qoldiqlari va epigrafik chiziqlar bilan bezatilgan, ularning markazida daraxtlar joylashgan. Bu daraxtlar Mamluklar meʼmoriy bezaklarida saqlanib qolgan yagona naturalistik xususiyatlardan biridir Mehrab polikromli marmardan yasalgan boʻlib, uning yon tomonida koʻk rangli shisha kolonetli kichik boʻshliqlardan iborat frizlar mavjud. Dadoda ham xuddi shunday frizlar mavjud. Devorlari marmar mozaikalar bilan bezatilgan, markazida kufiy yozuvi boʻlgan, shimoliy devorda esa butunlay oq marmardan yashil gips bilan qoplangan panno oʻrnatilgan. Janubi-sharqiy burchakdagi kichik xonaning vazifasi nomaʼlum. Minbar original boʻlib, geometrik yulduz naqshlari bilan bezatilgan. .
Gumbaz
Mehrob maydoni ustidagi gumbaz Al-Nosir Muhammad masjidi gumbazidan biroz kichikroq boʻlib, xuddi shunday zarhal va boʻyalgan yogʻoch pandantiflarga ega. Shift va gumbaz orasidagi oʻtish zonasidagi derazalar ikkita koʻrfaz ustidagi bitta koʻzdan boʻlib, rangli oynalar bilan toʻldirilgan stukko arabesk panjaralar bilan bezatilgan.
Axborot manbalari
Uning arxitekturasini kuzatishdan tashqari, Amir al-Maridoniy masjidi haqidagi yagona maʼlumot manbalaridan biri bu Kayralik tarixchi al- Maqriziydir. Mavoiz va al-iʼtibar bi zikr al-xitat va al-athar (al-Xitot) nomli ikki jildli asarida Maqriziy oʻrta asrlardagi Qohiraning rejasini, jumladan, binolarning qurilish tarixi va ularning aloqalarini batafsil tasvirlab beradi. Yozilganidan 650 yil oʻtgach, al-Xitat oʻrta asr Qohirasidagi binolar va ularning ahamiyati haqida eng foydali maʼlumot manbai boʻlib qolmoqda.
Afsuski, u Amir al-Maridoniy masjidi haqida koʻp maʼlumot bermaydi: u faqat masjid qurilishi haqida qisqacha maʼlumot va Amir al-Maridoniyning keyingi hayot tarixi bilan oʻrtoqlashadi. Buning mumkin boʻlgan sabablaridan biri shundaki, Maqriziy „al-Xitat“ asarini yaratganida, al-Maridoniy masjidi endi qurilgan edi. Biroq, nima sababdan boʻlishidan qatʼiy nazar, Maqriziy taʼrifining yoʻqligi al-Maridoniy masjidi tarixining koʻp qismi qayd etilmaganligini va shuning uchun nomaʼlum ekanligini anglatadi.
Zarar va tiklash ishlari
Masjid 1895—1903-yillarda Arab yodgorliklarini muhofaza qilish qoʻmitasi tomonidan restavratsiya qilingan. Biroq, oʻshandan beri u eʼtiborsizlik va progressiv buzilishdan aziyat chekdi. Qohiraning choʻl muhitidan odatdagidek chang va shahar ifloslanishi bilan bir qatorda, masjidda suv sathining koʻtarilishi va atrofdagi mahalladan oqava suvlar sizib chiqishi tufayli namlik va suvdan zarar koʻradi  Ibodatxona ayniqsa yomon ahvolda. Devorlarda yoriqlar paydo boʻldi va marmar paneli bezaklari ayniqsa zaif boʻlib qoldi. 2007—2010-yillarda minbarning bezaklarini tashkil etuvchi yogʻoch qoʻshimchalar talon-toroj qilingan. .
2018-yilda boshlangan va 2020-yilgacha davom etishi rejalashtirilgan yirik restavratsiya va reabilitatsiya loyihasi Misr hukumati tomonidan Ogʻa Xon madaniy xizmatlar-Misr (Oga Xon taraqqiyot tarmogʻining bir qismi) bilan hamkorlikda amalga oshirildi. U namoz zalini qayta tiklashga qaratilgan boʻlib, masjidni Darb al-Ahmar tumani boʻylab sayyohlik yoʻnalishiga birlashtirishni ham maqsad qilgan. Loyihaning dastlabki taxminiy qiymati 30 million funt sterlingni tashkil etadi va u Yevropa Ittifoqi tomonidan moliyalashtiriladi.
Solur
Solur, salur — qadimgi turkiyoʻgʻuz qabilalaridan biri. S. lar mil. 2—4-asrlarda turk (xitoycha tele) nomi bilan atalgan 44 turkiy qabilalar tarkibida boʻlgan. Ayni zamonda oʻgʻuzlar Sharqiy Turkiston hududida, aniqrogʻi Tangri togʻ etaklarida yashagan, keyinchalik Turkiston hududiga tarqalgan. "Devonu lugʻotit turk"aa S. oʻgʻuzlar tarkibiga kirgan 22 urugʻdan birining nomi deb koʻrsatilgan. S.lar qadimda Sayxun (Sirdaryo), Issiqkoʻl atrofidagi joylarda va uning shim.dagi Ili daryosi boʻylarida yashaganlar, soʻngra Xorazm va Xurosonga koʻchib, turli qismlarga boʻlinib ketganlar. S. larning bir qismi oʻzlarini turkman deb atagan, boshqa bir qismi 1370—1424 yillar Samarqand orqali Sharqiy Turkistonga, soʻngra Xitoyning gʻarbiy oʻlkalari (Gansu va Sinxay)ga borib oʻtroklashgan (qarang Salorlar). Oʻz davrida Gʻarbga koʻchib ketgan S.lar turklar bilan aralashib ketgan. Hozirgi Turkiya hududida ushbu atama bilan ataladigan joy nomlari uchraydi.
Arica Carter
Arika Derris Carter (, 1996-yil 19-iyulda tugʻilgan) — amerikalik professional ayollar basketbolchisi, Gretsiya ligasidagi „Panatinaikos“ va undan oldin Ispaniya Ligasi Femenina de Balonchesto va AQSh Ayollar Milliy Basketbol Assotsiatsiyasining „Pheonix Mercury“ jamoalari uchun oʻynagan (WNBA).
Yoshligi
Carter AQSHning Los-Anjeles shahrida ota-onalari Derrik Muso va Fern Carter oilasida tugʻilgan va olti singlisi va bir ukasi bor. U basketbol karerasini Los-Anjelesdagi Long Beach Poly-dagi oʻrta maktabda oʻynab boshlagan va oʻsha maktabdan WNBAda oʻynagan va/yoki oʻynagan birinchi futbolchi edi. Keyinchalik u onasi va singlisini namuna sifatida taʼrifladi, chunki „ular qanday sharoitda boʻlishidan qatʼi nazar, ularni yengib oʻtishda davom etadigan ikkita kuchli ayol“ nomini olgan edi.
Carter Long Beach Poly qizlar basketbol jamoasining asosiy aʼzosi edi va 2012-yilda Inglvud Siti Chempionlar Elit divizioni finalida u 12 ochko toʻpladi va sakkizta oʻgʻirlik qildi, shuningdek, turnirning MVP mukofotini qoʻlga kiritdi. Buning ortidan 2013-yilda „Yilning orzular jamoasi“ oʻyinchisi sifatida tanlandi, har oʻyinda oʻrtacha oʻn bir ochko toʻpladi, chunki Long Beach Poly Kaliforniya maktablararo federatsiyasi (CIF) 1-divizionida Berkli ustidan 46-28 hisobida gʻalaba qozondi. U 2014-yil yakuniy mavsumida oʻrtacha 10,5 ochko, 5,1 toʻp oʻgʻirlash va 4,3 ribaund toʻpladi va Long Beach „jackrabbits“ bilan ikkinchi CIF chempionligini qoʻlga kiritdi. bu safar Ochiq divizionda u turni chempionlikni yakunladi, Karter Salesian ustidan 70-52 hisobida 5 ta gol urdi.
Long Beach Poly murabbiyi Karl Buggs Karter haqida shunday dedi: „U toʻliq oʻyinga ega, u gol urish qobiliyatiga ega, u qiyin vaqtda gol urish qobiliyatiga ega, u assistentlik qilish qobiliyatiga ega va u ajoyib himoyada oʻynaydi“
Kollej jamoasidagi faoliyati
"AC" nomi bilan tanilgan Carter keyin toʻrt yil Louisvillel universitetida psixologiya fakultetida oʻqiganida uchinchi raundda WNBAga va u yerdan oʻz vatanidan tashqaridagi basketbol klublariga chaqirilgunga qadar oʻynagan. Carter Kentukki shtatidagi Louisvillel universitetida Kardinallar uchun toʻrt mavsum kollej basketbolida oʻynadi. Carter „kardinallar“da uch yillik bosh murabbiy boʻlgan. U birinchi kursdayoq boshlanmadi, lekin 34 oʻyinda maydonga tushdi va keyinchalik u „biroz qoʻpol“ deb taʼriflagan mavsumni oʻtkazdi va 15 ta uch ochko toʻpladi. Uning murabbiyi oʻsha mavsumda „omborning keng tomoniga ura olmaganini“ aytdi. Uning soʻzlariga koʻra, oʻzining birinchi mavsumida uning javobi sport zalida otishmada koʻproq vaqt oʻtkazish edi va bu keyingi yillarda 3 balllik masofadan deyarli qirq foizga va har bir oʻyin uchun oʻttiz daqiqaga olib keldi. Carter 2016—2017-yilgi mavsumda diskning churrasi tufayli oʻtirdi va oʻsha yili tibbiy qizil koʻylak oldi, bu esa uni 2017—2018 va 2018—2019 mavsumlarida qatnashish huquqiga ega boʻldi. Bu mavsumda Carter va Kardinallar ACC turnirida gʻolib chiqishdi. Carter, shuningdek, Louisvilleldagi faoliyati davomida uchta NCAA turnirida ishtirok etdi.
Kollejdagi karerasida u jamoa yetakchiligi, boshqa oʻyinchilarga (jumladan, yulduz posbon Aziya Durr) murabbiylik qilish va posbon rolida jim, betakror, ammo samarali gol urish va nuqtani boshqarish bilan mashhur edi. Uning murabbiyi Jeff Valzning aytishicha, Carter „shunchaki aqlli, aqlli basketbolchi. AC, u shunchaki maydalab tashlar edi“
Louisville jamoasidagi faoliyat statistikasi
Manba
Basketbol jamoalaridagi umumiy faoliyati
Carter Pheonix Mercury tomonidan 2019-yilgi WNBA draftining oʻttiz ikkinchi umumiy tanlovi sifatida tanlandi. Merkuriy bilan yakuniy roʻyxatga kiritilganidan soʻng, Carter bosh murabbiy Sandy Brondello qoʻl ostida va Brittni Griner, DeWanna Bonner va Diana Taurasi kabilar bilan birga oʻynadi. Carter Merkuriyning dastlabki ikki oʻyinida jami sakkiz daqiqa oʻynadi. Keyin Carter 2019-yil 1-iyunda Leylani Mitchellga oʻrindan voz kechdi. Merkuriy avgust oyida Carterni yetti kunlik shartnomaga qaytaradi, ammo Diana Taurasining qaytishiga yoʻl ochish uchun ketadi.
Ahmadluy-e Olya
Ahmadluy-e Olya (, shuningdek, Aḩmadlūy-e 'Olyā sifatida romanlashtirilgan; Ahmadlū-ye Bālā va Aḩmadlū-ye 'Olyā)  — Eron, Sharqiy Ozarbayjon viloyati, Xoda Afarin tumani, Garamduz tumani, Garamduz qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, aholi 248 nafar kishi hamda 46 oiladan iborat.
Farschviller
Farschviller Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Moselle departamenti Forbach tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1378 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 123,0 nafar kishi.
418 (son)
418 (toʻrt yuz oʻn sakkiz) — 417 va 419 sonlari orasidagi natural son.
Ushbu songa eng yaqin tub sonlar
Ulam spiraliga koʻra, binafsha fondagi sonlar tub sonlar, yashil fondagi sonlar esa kvadrat ildizdan chiqadigan sonlardir.
Kitasato Shibasaburo
120px|thumb Kitasato Shibasaburo (29-yanvar, 1853 – 13-iyun, 1931) — yaponiyalik kimyogari va mikrobiologi boʻlgan.
Bidhya Devi Bhandari
Bidhya Devi Bhandari (1961-yil 19-iyunda tugʻilgan) — ikkinchi va amaldagi Nepal prezidenti. U Nepalda hokimiyat tepasiga kelgan ilk ayol prezident boʻlib, 2015-yil 29-oktyabr kuni saylandi. Nepal Kommunistik partiyasining aʼzosi.
Velikiy Novgoroddagi Lenya Golikov haykali
Velikiy Novgoroddagi Lenya Golikov haykali — Velikiy Novgorod shahrida kashshof qahramon Lenya Golikov haykali. Mintaqaviy ahamiyatga ega tarixiy yodgorlik.
Joylashgan manzili
Yodgorlik Velikiy Novgorodning Predtechenskaya koʻchasida, Lenya Golikov maydonida Novgorod viloyati hukumati binosi (Sovetlar uyi) yaqinida joylashgan.
Tarixi
left|thumb| Xiyobondagi yodgorlikning koʻrinishi (2018) Lenya Golikov haykali SSSR xalq rassomi, haykaltarosh N. V. Tomskiy tomonidan och rang granitdan yasalgan. Yodgorlik muallifi uni yaratishda qahramonning saqlanib qolgan haqiqiy fotosuratidan foydalangan, buni A. Vaxovning „Toʻqqizta qoʻrqmas“ (1944) kitobida va G. Svetlovning „Lenya shunday edi“ („Koster“ jurnali, 1989-yil, № 2) maqolalarida koʻrish mumkin. Unda Lenya Golikov oʻrmon fonida yassi telpakda, orqaga qiyshaytirilgan kalta poʻstinda, medal ilingan gimnasterkada, lekin ofitser jabduqlarisiz turgani ifodalangan.
1964-yil 19-yanvarda Novgorodda partizan qahramoni yodgorligining tantanali ochilish marosimi boʻlib oʻtdi. Unda Golikov jang qilgan 4-Leningrad partizan brigadasining 67-otryad komandiri va partizanlari, general I. V. Korovnikov, haykaltarosh N. V. Tomskiy ishtirok etishdi.
Mehnatkashlar deputatlari Novgorod viloyat Kengashi ijroiya qoʻmitasining 1968-yil 22-yanvardagi 50-sonli „Mahalliy tarix va madaniyat yodgorliklarini davlat muhofazasiga qabul qilish toʻgʻrisida“gi qarori asosida Sovet Ittifoqi Qahramoni Lenya Golikov haykali Novgorod shahridagi muhofaza maqomini oldi.
Tavsifi
Lenya Golikov haykali — qoʻlida pulemyot bilan quloqchali telpak kiygan yosh qahramonning qiyofasini ifodalaydi. Ostida — „Sovet Ittifoqi Qahramoni partizan LENYA GOLIKOV“ yozuvi bor.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Hormipam Ruivah
Hormipam Ruivah (talaffuzi: Hormipam Ryuvah)(2001-yil 25-yanvarda tugʻilgan) — hind professional futbolchisi, Hindiston Superligasi klubi Kerala Blasters va Hindiston terma jamoasida markaziy himoyachi boʻlib oʻynaydi.
Yoshligi
Ruivah Manipurning Uxrul tumanidagi Somdal qishlogʻidan boʻlib, bolaligidan futbol oʻynagan. Hormipam Ruivah 2018-yilda Minerva Punjab FC jamoasiga qoʻshildi va oʻzini yoshlar jamoasining doimiy oʻyinchisi sifatida koʻrsatishni davom ettirdi.
Ruivah 2019-yil noyabr oyida Panjab FCdan ijara asosida Indian Arrows jamoasiga qoʻshildi va mavsumdagi ilk oʻyinida Gokulam Kerala FCga qarshi oʻyinda professional debyut qildi. Ruivah 2019-20-yilgi I-ligada „Arrows“ uchun 14 ta oʻyin oʻtkazdi.
U Arrowsdagi ijara muddati tugaganidan keyin 2020-21 I-liga uchun RoundGlass Punjab FCga qaytdi.
Kerala Blasters
2021-yilning 8-aprelida Ruivah Hindiston Superligasi klubi Kerala Blasters FCga uch yillik shartnoma asosida qo‘shildi va bu shartnoma 2024-yilgacha davom etadi. Hormipam Ruivah klubdagi debyutini 2021-yil 11-sentabr kuni Durand kubogida Hindiston dengiz flotiga qarshi o‘yinda jarohat olgan Abdul Hakku o‘rniga maydonga tushdi. Hormipam Ruivah oʻzining navbatdagi Durand kubogi oʻyinini 15-sentyabr kuni Bengaluruga qarshi oʻtkazdi, u yerda qizil kartochka oldi va „Blasterlar“ azaliy raqibga qarshi oʻyinda 2:0 hisobida magʻlub boʻldi. Hormipam ISLdagi debyutini 2021-yil 19-dekabrda amaldagi chempion Mumbay Siti FKga qarshi o‘tkazib, 3:0 hisobida g‘alaba qozondi. 2022-yil 10-fevral kuni Jamshedpur FCga qarshi o‘yinda Hormipam darvozabon bilan boshi bilan to‘qnash keldi va o‘yindan chetlatildi. Ikki kundan soʻng, Blasters uning jarohati haqida bayonot berdi, u yerda uning burun suyagi singanligi va operatsiya qilinganligi tasdiqlandi.
Xalqaro maydonda
Minerva Panjob bilan yaxshi mavsumdan soʻng, Hormipam Hindiston U-18 jamoasi tomonidan chaqirildi. Hormipam Ruivah Nepalda boʻlib oʻtgan 2019-yilgi SAFF U-18 chempionatida gʻolib chiqqan Hindiston jamoasining bir qismi edi.
2021-yilda Ruivah 2022-yilgi Osiyo U-23 Osiyo kubogi saralashida ishtirok etgan Hindiston U-23 terma jamoasining yakuniy tarkibiga kiritildi.
2022-yilning mart oyida Ruivah Hindiston terma jamoasi Bahrayn va Belarusga qarshi ikkita oʻrtoqlik oʻyini oldidan murabbiy Igor Shtimac tomonidan milliy terma jamoaga chaqirilgan edi. Hormipam Ruivah 26-mart kuni Belarusga qarshi oʻyinda debyut qildi.
Yutuqlari
Kerala Blasters
Hindiston U18
Individual
Manbalar
<references group="lower-alpha" />
Boeuf bourguignon
Byof burginyon (FR. bfuf bourguignon-Burgundiya mol goʻshti) — anʼanaviy, ammo keng tarqalgan fransuz taomlari emas. Sarimsoq, piyoz, sabzi, qoʻziqorin bilan qaynatilgan, mol goʻshti shoʻrvasi quyuq sharob sousida dimlangan, yengil qovurilgan mol goʻshti boʻlaklaridan tayyorlanadi.
Tarix
Byof burginyon vaqt oʻtishi bilan „yuqori oshxonada“ ildiz otgan koʻplab dehqon taomlaridan biridir. Ehtimol, sharob sousida mol goʻshtini qaynatish zarurati goʻsht juda qattiq boʻlgan va oddiy qovurish yetarli boʻlmagan paytlarda paydo boʻlgan. Endi oshpazlarning ixtiyorida har qanday lazzat uchun mol goʻshti bor, shuning uchun uning nomi fransuz goʻshtli taomlariga aylanganiga qaramay, yuqori oshxonadagi restoranlarda bunday taom tayyorlashga ehtiyoj yoʻq. Ovqat uy sharoitida tejamkor boʻlish uchun arzon mol goʻshtini tayyorlash usuli sifatida yoki soʻyilgan hayvonlarning tana goʻshtidan toʻliq foydalanish uchun dolzarb boʻlib qolmoqda.
Tayyorlash va xizmat qilish
right|thumb|250x250px| Boeuf bourguignon [[Makaron mahsulotlari|makaron garniturasi bilan]] Koʻpchilik uchun bu taomning retsepti hali ham sir. Koʻp yillar davomida u muhim oʻzgarishlarga duch keldi, xususan, oziq-ovqat farqlari tufayli. Ammo undagi asosiy narsa: mol goʻshtini toʻgʻri qovurish, sharob sousining toʻgʻri qalin mustahkamligi, aniq pishirish vaqti (taxminan uch soat). 2009-yildan beri „Juli va Julia“ filmining chiqishi tufayli retseptga katta qiziqish bildirildi. Ushbu avtobiografik hikoyaning asosiy qahramoni — Julia Child — „fransuz oshxonasi sanʼatini oʻzlashtirish“ kitobining muallifi. Va bu hikoyadagi asosiy taom „Byof burginyon“dir. Ushbu taomning yakuniy, umumeʼtirof etilgan retsepti hali eʼlon qilinmagan.
Mol goʻshtining ustiga sousni quying va sovuq joyda 5-6 soatga qoʻying. Shundan soʻng, mol goʻshtini oling va har bir boʻlakni unga soling. Chuqur qozonda goʻshtni oʻsimlik yogʻida qovuring. Tomat pastasini qoʻshing. Doimo aralashtirib, qizartirib yubormang. Qobiq qattiq boʻlmasligi kerak. Sous, sabzavot va goʻshtli bulonni qoʻshing. Massani qaynatib oling, keyin olovni kamaytiring va goʻsht yumshoq boʻlgunga qadar 2,5 soat davomida pishiring va sous quyuqlashadi. Tayyor boʻlgunga qadar 15 daqiqa davomida qoʻziqorinni qovuring. Qoʻziqorinlarni qozonga qoʻshing va 15 daqiqadan soʻng oʻchiring.
Mol goʻshtidan burginyon odatda qaynatilgan kartoshka yoki makaron bilan tartiladi.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
K:alifbo tartibida taomlar
Venoz rapana
Rapana, yoki venoz rapana (Rapana venosa) - yirtqich oshqozon oyoqli mollyuskalar turi. Dastlab, bu tur Buyuk Pyotr ko'rfazida (Uzoq Sharq) va Yaponiya qirg'oqlarida yashagan, ammo 20-asrning birinchi yarmida rapana Qora dengizga, ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, dengiz tubidan olib kelingan. Sovet torpedo katerlari 1947-yilda Yaponiya dengizidan olib kelgan. Dengizda tabiiy dushmanlar yo'qligi sababli, masalan, dengiz yulduzlari, mollyuskalar populyatsiyasi ko'payadi va Qora dengiz faunasiga katta zarar etkazdi. Xususan, rapana savdo mollyuskalarni - midiya va istiridyelarni ko'p iste'mol qiladi. Keyinchalik, intensiv dengiz transporti tufayli, rapananing yashash joyi sezilarli darajada kengaydi va hozir butun O'rta er dengizi va Shimoliy dengizni, shuningdek Chesapeake ko'rfazi va La Plata estuarini o'z ichiga oladi.
Lavaboning tavsifi
right|thumb|151x151px| SSSR pochta markasida rapana tasviri Rapana venosa qobig'i sharsimon, qisqa va katta jingalak. Rangi kulrangdan qizil-jigarranggacha, spiral qovurg'alarda quyuq jigarrang chiziqlar bilan o'zgaradi. Ko'pgina namunalarning qobig'ida qora chiziqlar mavjud. Qobiqning ichki qismi yorqin to'q sariq rangga ega.
Uzoq Sharq rapanasining qobig'ining diametri 180 mm ga etishi mumkin. Qora dengiz - 120 mm.
Hayot davri
2 yoshda (Qora dengiz Rapana) 5 yoshgacha (Uzoq Sharqiy Rapana) yetiladi.Mollyuskalarning urug'lanishi iyul oyining boshidan avgust oyining o'rtalariga qadar davom etadi va odatda 15-20 kun davom etadi. Debriyajda 100-500 dona pilla mavjud bo'lib, ular dukkakli shaklga ega, oq yoki och kulrang rangga ega, har bir pillada 200 dan 1000 tagacha tuxum mavjud. Bitta pillaning uzunligi 15 dan 42 mm gacha.
Birinchi yil tez o'sadi, keyin o'sish sekinlashadi. Yoshni operkulumdagi o'sish halqalaridan aniqlash mumkin. Ba'zilari 12 yoshga to'ladi.
U kichik ikki pallali mollyuskalar bilan oziqlanadi, ularning qobig'i radula yordamida burg'ulaydi yoki oyoqning mushak kuchi bilan ochiladi.
Iqtisodiy ahamiyati
O'tgan yillarda rapananing asosiy qo'llanilishi uning qobig'idan suvenirlar tayyorlash edi. Hozirgi vaqtda mollyuska go'shti oziq-ovqat uchun ishlatiladi, shu sababli uni sanoat ishlab chiqarish amalga oshiriladi.
Eslatmalar
<references group="" responsive="1">
"Yermak" muzyorar kemasi yodgorligi
"Yermak" muzyorar kemasi yodgorligi ― Murmansk oʻlkashunoslik muzeyining yon tomonida joylashgan Rossiya va Sovet muzqaymoq floti afsonasi — „Yermak“ muzyorar kemasi yodgorligi. Bu bino devoridagi monumental mozaik polotno va poydevor ustidagi langar majmuasidir.
Tarixi
64-yil davomida flot safida xizmat qilgan va afsonaviy muzyorar „Yermak“ 1963-yilda eskirganligi sababli foydalanishdan chiqarilgan. Murmansk aholisi „Yermak“ Arktikani zabt etgani tarixining suzuvchi muzeyiga aylanishini targʻib qilishdi, ammo koʻp harakatlarga qaramay, uni saqlab qolishning iloji boʻlmadi.
Ikki yil oʻtgach, meʼmor Nikolay Bystryakovning koʻrsatmasi bilan leningradlik mozaikachi S. A. Nikolayev va rassom Ivan Dyachenko mozaikali panno yaratdilar, keyinchalik u mahalliy mutaxassislar tomonidan Murmansk oʻlkashunoslik muzeyi devoriga oʻrnatildi.
1965-yil 3-noyabrda yodgorlikning ochilishi boʻlib oʻtdi va tadbir ishtirokchilari orasida muzyorar kemasining jamoasi aʼzolari ham bor edi.
1997-yilgacha yodgorlik rasman davlat tomonidan muhofaza qilingan.
Tavsifi
Yodgorlik bino devoridagi mozaikali polotno ansambli va uslubga keltirilgan granit poydevorda joylashgan langardir.
Uch qavatli mozaikali panno smaltadan qilingan. Unda Arktikaning muzli kengliklari tasvirlangan, ular boʻylab Yermak yoʻl ochmoqda.
Deyarli besh metrli zanjirli uch tonnalik langar aynan ushbu kemadan olingan va poydevorga qadalgan.
Yerdan taxminan bir yarim metr balandlikda, poydevorga quyidagi yozuvli bronza peshtaxtasi oʻtnatilgan: Lenin ordenli muzyorar flotining „bobosi“ „Yermak“ muzyorar kemasiga Murmanskda langar umuman „Yermak“ga tegishli emasligi haqida mish-mish tarqalgan. Biroq, keyingi Arktika boʻylab suzish paytida shikastlangan uning „panjalaridan“ biridagi iz va shundan keyingi yamoq, barcha shubhalarni yoʻq qilishga yordam beradi.
Somali (maʼnolari)
Somali (somalicha: Soomaaliya) poytaxti — Mogadisho shahri.
Chilidagi falastinliklar
Chilidagi falastinliklar (فلسطينيو تشيلي) arab dunyosidan tashqaridagi eng yirik Falastin jamoasi hisoblanadi. Chilidagi falastinlik avlodlar soni hisob-kitoblarga koʻra, 450 000 dan 500 000 gacha boʻlgan.
Migratsiya tarixi
thumb| [[Chili va Falastin bayroqlari.]] Eng qadimgi falastinlik muhojirlar 1850-yillarda Qrim urushi paytida, Rossiyaning Muqaddas yerni bosib olish va nazorat qilish niyati tufayli qochib kelishgan. Ular asosan tadbirkorlik bilan birga qishloq xoʻjaligida ham ishlaganlar. Boshqa muhojirlar Birinchi jahon urushidan oldingi paytlarda va keyinroq 1948-yilgi Falastin urushi paytida kelgan. Kelib chiqishi boʻyicha ular asosan Bayt Jala, Baytlahm va Bayt Sahur shaharlaridan kelgan. Bu ilk muhojirlarning aksariyati nasroniylar edi. Ular odatda Argentina portlariga qoʻnishadi va And togʻlarini xachir orqali kesib oʻtib, Chiliga oʻtishadi. Chililik falastinliklar koʻpincha notoʻgʻri, lekin ataylab turkos (ispancha turklar uchun) deb ataladi, ular dastlabki muhojirlarning pasportlarida boʻlgan Usmonli millatiga mansub boʻlgan. Nemislar va boshqa yevropalik millatlarning immigratsiyasidan farqli oʻlaroq, falastinliklarning immigratsiyasi Chili ziyolilari tomonidan foydali deb hisoblanmagan va hatto Xitoy va Yaponiya immigratsiyasi bilan bir qatorda shubha ostiga olingan. 20-asrning boshlarida falastinlik muhojirlarning Chiliga kelishi, Chili davlati Chiliga immigratsiyaga homiylik qilishni toʻxtatgan va mamlakat ogʻir ijtimoiy va iqtisodiy inqirozni boshdan kechirgan va ksenofobik va irqchilik ohanglari bilan millatchilik toʻlqini bilan bir vaqtda sodir boʻldi. Chili matbuoti muhojirlarga ham baʼzida juda kamsituvchi soʻzlar bilan munosabatda boʻlgan. Masalan, El Merkurio 1911-yilda shunday yozgan: Ular musulmonmi yoki Buddistmi, uzoqdan koʻrish va hidlash mumkin boʻlgan narsa — ular Konstantinopolning itlaridan ham iflosroqdir … ( El Merkurio, 1911-yil 13-aprel.)
Oʻtgan oʻn yilliklardagi bu muhojirlardan tashqari, Chili keyingi yillarda ham baʼzi falastinlik qochqinlarni qabul qildi, chunki 2008-yil aprel oyida Suriya – Iroq chegarasidagi Al-Tanf oʻtish joyi yaqinidagi Al-Valid qochqinlar lageridan 117 qochoqni qabul qilgan. Bu qochqinlarning barchasi musulmonlar edi.
Diplomatik yoki rasmiy Falastin pasportiga ega odamlar Chiliga vizasiz 90 kungacha sayyoh sifatida tashrif buyurishlari mumkin.
Din
Chilidagi Falastin jamoasining katta qismi nasroniylikka eʼtiqod qiladi. Eng katta konfessiya pravoslav nasroniy, undan keyin Rim-katolik boʻlib, aslida Chilidagi diasporadagi falastinlik nasroniylar soni oʻz vatanlarida qolganlar sonidan oshadi. Santyagodagi ilk Falastin cherkovi Iglesia Ortodoxa San Xorxe 1917-yilda tashkil etilgan. Chilidagi baʼzi falastinliklar musulmonlardir.
Jamoa tashkilotlari
Chilidagi bir qator falastinliklar Falastindagi vaziyatdan jiddiy xavotir bildirishdi, masalan, Barrio Patronatoning Camara de Comercio (savdo palatasi) prezidenti, oʻzi falastinlik boʻlib, 2006-yilda 2006-yilda Livan urushiga qarshi norozilik namoyishini uyushtirgan. Oʻsha paytda mahalla koʻchalarida Livan va Falastin bayroqlari koʻp koʻrinardi. Yana bir marta Palestino klubi tashqarisida va yana Colegio Árabe oldida kimdir piyodalar yoʻlagida " Árabe=terrorismo " („arablar=terrorizm“) va " Palestina no existe " („Falastin mavjud emas“) deb yozgan.
Adabiyotda
Bir qator Chili romanlarida falastinlik qahramonlar tasvirlangan va mamlakatdagi falastinlik muhojirlarning tajribasi muhokama qilingan, masalan, Valter Garibning El viajero de la alfombra mágica, Roberto Saraning Los turcos va Jaime Xeylsning Peregrino de ojos brillantes va boshqalar.
Taniqli odamlar
• Edgardo Abdala, futbolchi
• Carlos Abumohor, biznesman va investor
• Roberto Bishara Adawi, futbolchi
• Diamela Eltit, yozuvchi
• Fernando Chomalí, Roman Catholic Archbishop, Roman Catholic Archdiocese of Concepción
• Ricardo Marzuca, Chili Universiteti professori
• Annemarie Jacir, film direktori va fotograf
• Emily Jacir, xonanda
• Luis Antonio Jiménez, futbolchi
• Roberto Kettlun Beshe, futbolchi
• Luis Musrri, futbolchi
• Miguel Nasur Allel, biznesmen
• José Said, biznesmen
• Álvaro Saieh, biznesmen
• Fernando Solabarrieta Chelech, jurnalist,
• Rafael Tarud Siwady, siyosatchi
• Leonardo Harum Amaro, futbolchi
• Marko Zaror, aktyor
• Matías Jadue, futbolchi
• Daniel Jadue, siyosatchi
Turk lirasi
Turk lirasi (TL belgisi:₺;kod:TRY) — Turkiya Respublikasi va Shimoliy Kipr Turk Respublikasida, norasmiy ravishda Suriya Muvaqqat hukumati va Suriya ozodlik hukumati tomonidan nazorat qilinadigan hududlarda rasman qoʻllaniladigan pul birligi hisoblanadi. Kurush boʻlgan turk lirasini bosib chiqarish va boshqarish faoliyati Turkiya Respublikasi Markaziy banki tomonidan amalga oshiriladi.
Turk lirasining jahon miqyosidagi nufuzini oshirish va turli chalkashliklarga chek qoʻyish maqsadida 2005-yil 31-yanvarda valyutadan oltita nol olib tashlandi. Bu hodisadan keyin turk lirasi vaqtincha muomaladan chiqib ketdi. Biroz vaqt oʻtib, yangi turk lirasi muomaladan chiqarila boshlandi va uning oʻrniga ishlatila boshlandi. YTLning quyi birligi Yeni Kurushdir. YTL dan TL ga oʻtish tugallangani munosabati bilan 2009-yil 1-yanvarda yana qayta muomalaga kiritildi. Biroq, 2009-yilda muomalaga kirgan tangalarda YTLdagi kabi 6 ta nol mavjud emasligini koʻrishingiz mumkin.
Turk lirasining old tomonida bugungi kungacha faqat Mustafo Kamol Otaturk va İsmet Inönüning sur’atlari bosilgan. Ismet Inönüning sur’ati prezidentlik davrida (1938-1950) faqat turk lirasining old tomonida edi. Buning sababi, Usmoniylar davridan beri bu anʼanaga aylangan. Unga muvofiq, Usmoniylar boʻlmagan koʻplab davlatlar tomonidan ham qoʻllaniladigan pulning old tomoniga davlat rahbarining rasmini qoʻyish anʼanasi mavjud. Bu anʼana 1925-yil 30-dekabrda qabul qilingan „Mavjud kassa hujjatlarini yangi hujjatlar bilan amalga oshirish toʻgʻrisida“gi 701-sonli qonun bilan rasmiylashtirilgan. Shu sababdan tanganing old tomonida prezidentlik davrida Ismet Inonuning sur’ati ishlatilgan. Biroq, bu qonunga 1952-yilda Adnan Menderes boshchiligidagi hukumat tomonidan oʻzgartirish kiritildi va turk lirasida oʻsha paytdagi davlat rahbari emas, faqat, Mustafo Kamol Otaturkning sur’ati boʻlishiga qaror qilindi. Shuning uchun turk lirasi oldida sur’atlari ishlatilgan yagona davlat arboblari sifatida Mustafo Kamol Otaturk va İsmet İnönü boʻlib tarixda qolishdi. Bundan tashqari, Yunus Emre, Mehmed II Fotih, Mehmet Akif Ersoy va Cahit Arf kabi turk buyuklarining portretlari turk lirasining baʼzi emissiyalarining orqa tomonida bosib chiqarilgan.
Tarixi
Birinchi lira Usmoniylar lirasi nomi bilan 1843-yil 5-yanvarda Sulton Abdulmejid davrida chiqarilgan. Qogʻoz pullar chop etilishidan oldin Usmoniylar ishlatilgan bu oltin tanga sariq lira deb atalgan. 1854-yil 2-iyunda chorak lira va 1855-yil 18-fevralda ikki yarim va besh yarim lira namunalari ilk bor bosildi.
Birinchi turk lirasi (1923-2005)
Mamlakat oʻzini Respublika deb eʼlon qilgandan soʻng, 1925-yil 30-dekabrdagi 701-sonli „Mavjud hujjatlarni yangi qogʻozlar bilan musodara qilish toʻgʻrisida“gi qonun qabul qilindi va birinchi Turk banknotlarini chop etishga ruxsat berildi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/E1_1000_TL_%C3%B6n_y%C3%BCz.jpg/200px-E1_1000_TL_%C3%B6n_y%C3%BCz.jpg|left|thumb|200x200px| Old tomonida Otaturkning portreti tushirilgan banknot, 1927-yilda muomalaga chiqarilgan. Respublika davridagi birinchi qogʻoz pullar 1927-yilda Buyuk Britaniyada Tomas de la Rue kompaniyasi tomonidan zarb qilingan. Uning umumiy qiymati 88 ming ingliz oltin tangasi edi. Chunki bu vaqtda Turkiyaning oʻzida hali markaziy banki yoʻq edi. (1715-sonli Markaziy bank qonuni 1930-yil 30-iyunda rasmiy gazetada eʼlon qilingan va Turkiya Respublikasi Markaziy banki 1931-yil 3-oktabrda faoliyat koʻrsata boshlagan) 1927-yilda hali Alifbo inqilobi sodir boʻlmagani uchun, tangalarda lotin harflari yoʻq edi. Otaturkning portreti 1927-yilda bosilgan 1, 5 va 10 liradagi moyboʻyoqda paydo boʻlgan. Boshqa tangalarda Otaturk suv belgisida ham, rasm sifatida ham koʻrinish beradi. Birinchi tangalarda turk va fransuz tillarida yozuvlar hamda oʻsha davrda Moliya vaziri boʻlgan Mustafo Abdulhalik Rendaning imzosi bor edi. 1927-yilda zarb qilingan tangalar 1928-yildagi alifbo inqilobidan keyin ham koʻp yillar davomida oʻz kuchini saqlab qoldi. Chunki lotin harflarida tangalarni bozorga qaytarish katta xarajat va mashaqqat edi. Lekin1937-yilda bu muammo bartaraf etildi va muomalaga kirgan lotin harflari bilan zarb etilgan tangalarning barchasida Otaturkning portretlari aks etdi.
Otaturkning portretlari 1927-yil sentyabrdan 1938-yil 11-noyabrgacha bosilgan banknotlarda mavjud edi. 1938-yilda Otaturk vafoti dan keyin İsmet İnönü Prezident boʻlganligi sababli qonun talabiga koʻra, banknotlarda Inönü portreti qoʻllanila boshlandi. 1952-yilda kuchga kirgan 5-emissiya banknotlarida Demokratik partiya hukumati Otaturk portretini yana banknotlarga qoʻyishga qaror qildi.
Respublika tashkil topganidan buyon umumiy hisobda 9 ta emissiya guruhidagi 24 xil qiymatdagi 126 ta banknotalar muomalaga chiqarildi. Birinchi oltita emissiya guruhidagi barcha banknotalar va yettinchi emissiya guruhidagi banknotlarning bir qismi turli sanalarda muomaladan chiqarildi. Shundan soʻng, 10 yillik daʼvo muddati tugashi bilan ushbu tangalar o‘z qiymatini asta-sekin yo‘qotdi.
Ikkinchi turk lirasi (2005-yildan hozirgi kungacha)
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/New_Turkish_Lira-set.jpg/220px-New_Turkish_Lira-set.jpg|thumb| Yangi Turk lirasi Nihoyat, 2003-yilning dekabr oyida Turkiya Buyuk Millat Majlisi turk lirasidan oltita nolni olib tashlash orqali yangi valyuta yaratishga ruxsat beruvchi qonunni qabul qildi. Bu voqeadan soʻng, Turk lirasining qayta baholanishi bilan Ruminiya leyi qisqa vaqt ichida dunyodagi eng kam qimmatli valyutasiga aylandi (2005-yil iyul oyida qayta baholangan). Shu bilan birga hukumat 50 va 100 lik ikkita yangi nominalni muomalaga chiqardi.
Yangi Turk lirasi (2005-2009)
Bu 2005-yil 1-yanvarda turk lirasidan olti nol olib tashlanganidan beri foydalanilgan rasmiy valyutadir. 2005-yil yanvaridan 2008-yil dekabrigacha boʻlgan oʻtish davrida ikkinchi turk lirasi rasman “Yangi turk lirasi” deb ataldi. Valyuta kodidagi „Y“ harfi turkcha „yangi“ so‘zidan olingan. Rasmiy ravishda "YTL" deb qisqartirildi va 100 yangi kurushga boʻlindi.
2009-yilning yanvar oyidan boshlab, ikkinchi turk lirasidan “yangi” soʻzi olib tashlandi. Natijada uning rasmiy nomi yana “turk lirasi” ga oʻzgartirildi va „TL“ ga qisqartirildi.
Qiymati
Lira, tarixan uzoq yillik inflyatsiya darajasiga ega boʻlgan valyuta hisoblanadi. 1930-yilda Turkiya Oliy Millat Majlisi tomonidan „Turk valyutasi qiymatini himoya qilish toʻgʻrisida“gi qonun qabul qilindi. U hukumatga milliy valyuta kursining oʻzgarishini oldini olish uchun jinoiy sanksiyalar bilan qoʻllab-quvvatlanadigan tartibga soluvchi qarorlar qabul qilish huquqini berdi. Dastlab, Britaniya funti va fransuz frankiga bogʻlangan lira 1946-yildan boshlab T₤2,8 = 1 AQSh dollari boʻlishiga kelishilgan edi. Ushbu fiksatsiya 1960-yillargacha barqaror boʻlib qoldi. Shundan soʻng u T₤9 = 1 AQSh dollarini berish uchun devalvatsiya qilindi. Keyingi davrlarda hukumat liraga intervensiya qildi va dollarga asoslangan devalvatsiya davom etdi.
1980-yillarga qadar Turkiya TL qiymati Markaziy bank tomonidan belgilab qoʻyilgan va oʻsha qiymatdan oʻzgarmaydigan qatʼiy kurs rejimidan foydalanishni davom ettirdi. Ushbu sanadan keyin mamlakatda valyuta kursi bozorda belgilanadigan boʻldi. Biroq, Markaziy bankning doimiy intervensiyalari bilan yo‘naltiriladigan intervensiyali suzuvchi valyuta kursi rejimiga o‘tdi. 2000-yilda guruh ichidagi dalgalanma rejimi qabul qilindi. Uni amalga oshirish 2001-yil inqirozida toʻxtatilishi kerak edi. Ushbu rejim doirasida valyutaga asoslangan barqarorlashtirish dasturi amalga oshirildi va valyuta kursi rejimi moslashuvchan langar sifatida belgilandi. Inqirozdan soʻng, Turkiya suzuvchi valyuta kursi rejimiga oʻtganini barchag maʼlum qildi.
Yuqori inflyatsiya tufayli birlik asosida qadrsizlangan lira 1995-1996 va 1999-2004 yillarda Ginnesning rekordlar kitobi tomonidan eng qadrsiz valyuta sifatida tanlandi. Bu hodisadan soʻng, YTL ga oʻtish va 6 nolni olib tashlash, uning birlik qiymati qayta tartibga solish ishlari boshlandi. 2001-yildan beri TL yillik inflyatsiya darajasi tarixiy inflyatsiya qiymatlari bilan solishtirganda doim past boʻldi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Euro_exchange_rate_to_TRY.svg/350px-Euro_exchange_rate_to_TRY.svg.png|thumb|350x350px| [[Yevro|Evro -Turk lirasining 2000-yildan beri kursi]]
2018-22 Turkiya valyuta va qarz inqirozi
2018-yilning oʻrtalaridan boshlab lira tezlikda pasayishni boshladi. Umuman olganda, iqtisodchilarning fikricha, inqiroz Rejep Tayyip Erdoʻgʻanning Turkiya Respublikasi Markaziy bankining foiz stavkalarida inflyatsiyaga qarshi siyosat olib borishiga toʻsqinlik qilishi natijasida yuzaga kelgan deyiladi. Boshqa tomondan, Markaziy bank 2018-yil sentyabr oyida foiz stavkalarini oshirganligi ham bunga sabab sifatida koʻrsatiladi. Erdogʻan inflyatsiyani tashqi kuchlar bilan bogʻlagan. Natijada, bu fikrni oʻsha paytdagi odamlarning 42 foizi ham qabul qilgan. Bu daʼvo koʻpincha xalq orasida fitna nazariyasi sifatida ham tasvirlanadi.
2021-yil boshida foiz stavkalarining oshishi tufayli lira qiymatida tiklanish kuzatilgan boʻlsa-da, Markaziy bank rahbari Naci Agbalning ishdan boʻshatilishi 2021-yil 21-martda qayta inflyatsiya yuzaga kelishiga sabab boʻldi. Oʻsha yilning iyun oyida 8,8 dollar-lira kursi bilan tarixan past qiymatini koʻrgan lira, 2021-yilning eng tez qadrsizlanayotgan valyutalaridan biri boʻldi. 2021-yil oxiriga kelib ham lira qadrsizlanishda davom etdi. Bir necha bor barcha vaqtlardagi kabi eng past darajaga lira sifatida eʼtirof etildi. Lütfi Elvanning isteʼfoga chiqishidan soʻng, Erdoʻgʻanning foiz stavkasi haqidagi fikrlariga yaqin deb taʼriflangan Nureddin Nebatiyning bu lavozimga tayinlanishi, foiz stavkasini pasaytirishning davom etishi va eng kam ish haqining eʼlon qilinishi bunga hissa qoʻshgan omillar sifatida tasvirlangan. 2021-yilda roʻy bergan inflyatsiya inqirozi tufayli Adolat va Taraqqiyot partiyasi va Rejep Tayyip Erdogʻanni jamoatchilik orasida qoʻllab-quvvatlash darajasi soʻrovlarga koʻra sezilarli darajada kamaydi.
Belgisi
Eʼlon qilingan Tulay Lale dizaynidagi yangi belgi (₺) yarim langar harfi L ichiga joylashtirilgan ikki chiziqli kichik T harfidan iborat. Ushbu koʻrinish ramziy maʼnoda ikki chiziq sharq-gʻarbiy koʻprik va barqarorlikni, langar esa balandlik va ishonchni ifodalaydi.
Turk lirasi belgisi, talaffuzidan farqli oʻlaroq, pul qiymatining chap tomonida joylashgan. (₺5, ₺10, ₺20…)