cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ahmad darug‘a madrasasi
Tarixi
Qozikalon Mir Badriddin oliy hukmdorga shunday murojaat qiladi: “Ahmad darug‘a guzari masjidi hujralari mudarrisi mulla Baqoxoja janobi oliy mehribonligidan umidvor bo‘lib va duoyi joningizni qilib Mehtar Idrok guzari masjidi imomi va mudarrisi mazkur mulla Husayn o‘rniga o‘tishni istaydi. Maoshi o‘n olti tilla”. Va yana: “Ahmad darug‘a guzari masjidi hujralari mudarrisi mulla Qosimxoja janobi oliy mehribonligidan umidvor bo‘lib va benihoya duolar qilib Sarrajon guzari masjidi hujralarida dars beruvchi mazkur mulla Mahmudxoja o‘rniga o‘tishni istaydi. Maoshi yigirma besh tilla”. Ushbu madrasa hoji Ahmad darug‘a masjidining atrofida 15 hujradan iborat bo‘lgan. Masjidga tegishli bir qancha vaqf hujjatlari saqlanib qolgan. Ularning eng qadimiysi Amir Shohmurod davrida rasmiylashtirilgan. Unda yozilishicha: “Mulla Muhammad Xudoyberdi valadi So‘yi Xudoyberdi hijriy 1210-yili sha'bon oyida Poyirud tumanidagi Qatang‘avi mavzesidagi ikki tanob mulki xolis yerini hoji Muhammad3 daru g‘a guzari masjidi uchun vaqf qilgan”. Masjidning g‘arbida voqifning hovlisi, shimolida hovuz, sharqida omma yo‘li va janubida Shirgaron darvozasiga eltuvchi yo‘l bo‘lgan. U xom g‘ishtdan sinchli qilib qurilgan bo‘lgan. Undan so‘ng Sar Kuchak valadi Ashur Kuchak ismli shaxs hijriy 1211-yil rajab oyida shahardagi bitta hovlisini vaqf qilgan. Madrasa yoki hujralar to‘g‘risida hech qanday so‘z yo‘q. Keyingi davrlarda rasmiylashtirilgan vaqf hujjatlarida ham shu ahvol. Ammo bu holat madrasaning keyin qurilganini anglatmaydi. Chunki tarixda madrasa va masjidlar uchun mulklarni alohida-alohida vaqf qilinishi tez-tez uchragan.
Banín
Banín Chexiya respublikasida joylashgan aholi punkti. Uning 300 ga yaqin aholisi bor.
Xueylar
Xuey (xuetuzu, tungan, dungan) — Xitoydagi xalq (asosan, Ninsya — Xuey muxtor rnida). 8,9 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Xitoy tili lahjasida soʻzlashadi. Umumiy soni 7,6 mln. kishi. Etnogenetik jihatdan Markaziy Osiyodagi dunganlar bilan qardosh. Dindorlari sunniy musulmonlar. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, bogʻdorchilik va chorvachilik.
Oldenbüttel
Hududi
Oldenbüttelning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Hayuma Tanaka
Hayuma Tanaka (田中 隼磨; 31-iyul 1982-yilda tugʻilgan) — yaponiyalik futbolchi.
Vostochniy, Oktyabr tumani, Amur viloyati
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Vostochniy ( Восточный  ) — Rossiya Federatsiyasining Amur viloyati, Oktyabrskiy tumanidagi qishloq posyolkasi (posyolka) va maʼmuriy markazi hisoblanadi. 2018-yilda aholi soni 1289 kishidan iborat edi hamda 16 ta ko'cha bor.
Geografiya
Vostochniy Yekaterinoslavkadan (tuman maʼmuriy markazi) yoʻl orqali 3 km janubda joylashgan hududir. Yekaterinoslavka - eng yaqin qishloqlardan biri.
Port Alexander (Alaska)
Port Alexander AQShning Alaska shtatida joylashgan shahardir. Petersburg okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
81 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 8,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 39,0 km2. Shundan 9,8 km2 quruqlik, 29,2 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 13 m balandlikda joylashgan.
Sahip (Kastamonu)
Sahip — Turkiyaning Kastamonu viloyati Kastamonu tumanidagi qishloq.
Badin (Shimoliy Karolina)
Badin AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahardir. Stanly County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1338 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 4,2 km2. Shundan 4,2 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 158 m balandlikda joylashgan.
San Gregorio (Gerona)
San Gregorio (Gerona) Ispaniyaning Kataloniya mintaqasida joylashgan shahardir. Girona provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 52,68 km2. Aholisi — 3243 kishi (2010).
Savage-Guilford
Savage-Guilford AQShning Maryland shtatida joylashgan shahardir. Howard County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
12918 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 12,9 km2. Shundan 12,8 km2 quruqlik, 0,1 km2 esa suv maydonidir.
Andelot-Morval
Geografiyasi
Maydoni — 10,5 km2. Dengiz sathidan 360 – 593 m balandlikda joylashgan.
Ahmad II (Somoniy)
Ahmad II (914-yil 24-yanvarda vafot etgan) — Movarounnahr da Somoniy lar hukmdori (907 –914-yillar).
Hukmronligi
Ahmad 907-yil oxirida otasining vafotidan soʻng amir boʻldi. Oradan biroz vaqt oʻtgach, xalifa al-Muqtadir unga Safforiylar davlatining yuragi boʻlgan Siston hokimligini berdi. Safforiylarning o‘zaro kurashlari ishni ancha osonlashtirdi. Ahmad qoʻshini Farah dan Bust gacha borib, u yerda kam qarshilik koʻrsatdi. Ayni paytda Ahmadning turkiy sarkardasi Simjur ad-Davati al-Muaddaldan Zarangning taslim qildi. Safforiylar zabt etilishi tugallandi (911-yil), Ahmad oʻzining amakivachchasi Abu Solih Mansur ni keyingi yili Sistonga hokim etib tayinlaydi. Somoniylar xalifalik qoʻzgʻolonchi turkiy sarkarda Sebuk-erini ham qoʻlga oldilar va uni Bag'dodga jo'natdi.
Mansurning soliqqa oid zulm siyosati tufayli lavozimga tayinlanganidan bir yil o‘tmay Sistonda qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Zaranjdagi garnizon vayron qilindi, Abu Solih Mansur asirga olindi. Safforiylardan bo'lgan Amr ibn Ya'qub avval qo'zg'olon boshlig'iga qo'g'irchoq, so'ngra o'ziga xos amir etib tayinlandi. Biroq Husayn ibn Ali Marvarrudiy nazorati ostidagi Somoniylar qoʻshini mintaqada Somoniylar nazoratini tikladi. Amir Samarqand ga yuborildi, boshqa qo'zg'olon rahbarlari o'ldirilgan.
Vafoti
Keyin Simjur ad-Davatiy Siston hokimi etib tayinlandi. Ammo Tabariston va Gurgan tez orada Somoniylar hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi va Ahmad ularga qarshi kurasholmay oʻldirildi. U Buxoro yaqinidagi chodirida uxlab yotgan chogʻida turkiy qullaridan bir nechasi tomonidan kallasi kesilgan (914-yil 24-yanvar). Oʻlimidan keyin Buxoroga olib kelinib, Naukan da dafn etilgan. Amirni o‘ldirgan qullarining bir qismi qo‘lga olinib, qatl etildi, boshqalari esa Turkiston ga qochib ketdi. U “Shahid amir ” unvoniga sazovor bo‘ldi.
Vorisi
Vafotidan so'ng uning o'rniga kichik o'g'li Nasr II (hukmronligi 914–943-yillar) oʻtirdi.
Limonest
Limonest Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Rhône departamenti Lyon tumani tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 8,4 km2. Dengiz sathidan 275 – 603 m balandlikda joylashgan.
Chappes (Puy-de-Dôme)
Chappes Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Puy-de-Dôme departamenti Riom tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1355 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 132,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 10,2 km2.
Mohra Ni Luni
Mohra Ni Luni - Pokiston poytaxti Islomoboddagi shaharchadir. U 523 m (1719 fut) balandlikda kordinata 33° 26' 10N 73° 23' 20E da joylashgan.
Sayyid Hamidjon to‘ra ibn Sayyid Muhammadxon
Sayyid Hamidjon to‘ra ibn Sayyid Muhammadxon (1981-1922) – Xivalik shoir va tarixshunos olim. Muhammad Rahimxon II qo‘l ostida tarbiya topib, yetuk shoir va tarixshunos olim bo‘lib yetishgan. “Tavorix ul–xavonin” (“Xonlar tarixi”) nomli asar yozib qoldirgan. Unda 19 asrda o‘tgan Xiva xonlari shajarasi va tarixi, xonlik hududiga yuz bergan zilzilalar va ularning o‘lka iqlimiga ko‘satgan ta’siri keltirilgan.
Adabiyotlar
Axmedov B. “O‘zbekistonning atoqli tarixshunos olimlari”. – Toshkent. “Cho‘lpon”. – 2003.
NGC 2473
NGC 2473 Silovsin yulduz turkumidagi S (spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni William Parsons 1851-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Pavlovka, Amur viloyati, Belogorskiy tumani
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Pavlovka (Павловка) — Rossiyaning Amur viloyati Belogor tumanidagi qishloq posyolkasi . 2018-yilda aholi soni 202 kishi edi 2 ta koʻcha bor.
Geografiya
Pavlovka Tom daryosining chap qirgʻogʻida,Belogorskdan (tuman maʼmuriy markazi)19 km janubi-sharqda avtomobil yoʻlida joylashgan. Vasilyevka — eng yaqin qishloq.
East Dublin (Georgia)
East Dublin AQShning Georgia shtatida joylashgan shahardir. Laurens okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
2484 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 322,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 7,7 km2. Shundan 7,6 km2 quruqlik, 0,1 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 76 m balandlikda joylashgan.
Seat Pleasant
Seat Pleasant AQShning Maryland shtatida joylashgan shahardir. Prince George's County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
4997 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 1,9 km2. Shundan 1,9 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Muhammad al-Fargʻoniy (Saaduddin)
Muhammad ibn Ahmad al-Farg‘oniy (taxminan hijriy 700-yil (milodiy 1301-yil)da vafot etgan) — sufiy bo‘lgan.
Asarlari
Mazkur ikkala asar ham tasavvufga oiddir.
Koji Yamase
Koji Yamase (山瀬 功治; 22-sentyabr 1981-yilda tugʻilgan) — yaponiyalik futbolchi.
Terma jamoadagi faoliyati
Milliy terma jamoadagi ilk debyutini 2006-yili 9-avgust Trinidad va Tobago terma jamoasi bilan boʻlgan oʻyinda oʻtkazgan. Shu vaqtga qadar u milliy terma jamoa safida 13 ta oʻyinda ishtirok etib kelgan.
Temenuga
Temenuga ( Теменуга ) - Bolgariyaning janubiy-markaziy qismidagi Qırdjali viloyatining  Ardino munisipalitetidagi qishloq. U Sofiyadan 200.247 km  janubi-sharqda joylashgan. U 7,217 kvadrat kilometr maydonni egallaydi. 2013- yil holatiga ko'ra 10 kishidan iborat edi.
Marmarashen
Marmarashen — Armanistonning Ararat viloyati Masis tumanidagi qishloq.
Steeg (Tirol)
Steeg  Avstriyaning Tirol yerida joylashgan kommunadir. Reutte (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 68 km2. 724 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Janubi-g'arbiy universitet
Janubi-g'arbiy universitet (Janubi-g'arbiy yoki SU) - Texasning Jorjtaun shahridagi xususiy liberal san'at kolleji. 1873-yilda 1840-yilda berilgan kollegial nizomlarning qayta tiklanishi natijasida tashkil etilgan Janubi-G'arbiy Texasdagi eng qadimgi kollej yoki universitetdir. Southwestern san'at, fan, tasviriy san'at va musiqa bo'yicha 40 ta bakalavr darajasini, shuningdek, fanlararo va professional dasturlarni taklif etadi. U Janubiy kollejlar va maktablar assotsiatsiyasi va Milliy musiqa maktablari assotsiatsiyasi tomonidan akkreditatsiya qilingan va tarixan Birlashgan Metodist cherkovi bilan bog'langan.
Muassasa Annapolis guruhining, janubdagi assotsiatsiyalangan kollejlarning, mustaqil kollejlar kengashining a'zosi va Talloires deklaratsiyasini imzolagan ekan.
Kampus
Janubi-g'arbiy universitet Texasning Jorjtaun shahrida, taxminan 30 milya (50 km) Ostin shimolida. Kampus 700 akr (2.8 km²) asosan Universitet xiyobonidan shimolda joylashgan, garchi bu yerlarning sharqiy qismi oʻzlashtirilmagan boʻlsa-da, baʼzi qismlari oʻqituvchilar va talabalar tadqiqot olib boradigan EcoLab boʻlib xizmat qiladi. Asosiy kampus piyodalar yo'lakchasi va o'quv binolari bilan chegaralangan yarim doira shaklidagi o'tloqli maydondan tashkil topgan markaziy akademik savdo markazi atrofida tashkil etilgan. Yashash zallari va kampus ichidagi kvartiralar akademik savdo markazining sharqiy va shimoli-g'arbiy qismida joylashgan. Sport maydonchalari, yordamchi inshootlar va mashinalar to'xtash joyi asosiy kampusning chetida joylashgan ekanligi aniq.
Mashhur binolar
thumb| Xyu Roy va Lilli Kallen binosi 2009 yil thumb| Lois Perkins ibodatxonasi Akademik savdo markazida joylashgan
Bailey (Shimoliy Karolina)
Bailey AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahardir. Nash County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
678 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 1,8 km2. Shundan 1,8 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 83 m balandlikda joylashgan.
Oldendorf (Holstein)
Oldendorf  Germaniyaning Schleswig-Holstein yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Steinburg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 10,35 km2. 1154 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Oldendorfning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Lissieu
Lissieu Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Rhône departamenti Lyon tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
3125 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 548,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,7 km2. Dengiz sathidan 199 – 367 m balandlikda joylashgan.
Sant Joan de Mollet
Sant Joan de Mollet Ispaniyaning Kataloniya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Girona provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 3,28 km2. Aholisi — 513 kishi (2010).
Massen-Niederlausitz
Massen-Niederlausitz Germaniyaning Brandenburg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Elbe-Elster tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 75,63 km2. 2093 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Massen-Niederlausitzning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Melissa Sue Anderson
Melissa Sue Anderson (1962-yil 26-sentyabrda tug'ilgan) - amerikalik-kanadalik aktrisa. U Los-Anjelesda bir nechta reklama roliklarida suratga tushganidan keyin bola aktrisa sifatida o'z faoliyatini boshlagan. Anderson NBC serialidagi “Little House on the Prairie” (1974—1983) serialidagi Meri Ingalls roli bilan tanilgan, bu roli uchun u Drama serialidagi eng yaxshi aktrisa uchun Primetime Emmy mukofotiga nomzod bo‘lgan.
Yoshligi
Anderson 1962-yil 26-sentyabrda Kaliforniyaning Berkli shahrida Jeyms va Marion Anderson oilasida ikki qizning ikkinchisi boʻlib tugʻilgan. Uning singlisi Morin o'zidan o'n ikki yosh katta. U etti yoshga to'lganda, Andersonning oilasi San-Fransisko ko'rfazi hududidan Los-Anjelesga ko'chib o'tdi. Ota-onasi u o'n uch yoshida ajrashishdi va u onasi tomonidan Rim-katolik dinida tarbiyalangan. Yosh bolaligida Anderson Mattel va Sears uchun reklama roliklarida paydo bo'lgan.
Karyerasi
Andersonning shou-biznesdagi karerasi raqs o‘qituvchisi ota-onasini unga agent topishga undaganida boshlangan. Reklamalarda paydo bo'lganidan so'ng, u tez orada televizion rollarga talabga ega bo'ldi. U birinchi marta 1972-yilda "Sehrli " serialining "Tabitaning birinchi maktab kuni" nomli epizodida paydo bo'ldi. Yana bir esda qolarli erta rol The Brady Bunch filmida Bobbini o'pgan qiz Millisent roli edi. U o'sha yili Shaftning epizodida ham paydo bo'ldi.
O'n bir yoshida Anderson "Preriyadagi kichik uy" filmida Meri Ingalls rolini oldi. U 1974-yildan boshlab sakkiz fasl davomida serialda rol o‘ynadi va yettinchi mavsumdan so‘ng uni tark etdi; keyinchalik u 1981-yil oxirida sakkizinchi mavsumning uchta epizodida paydo bo'ldi. left|thumb| Anderson 15 yoshda Jeyms televizion filmida Lens Kervin bilan (1977) 1976-yilda Maykl Lendon Andersondan o'zining "Yolg'iz yuguruvchi" avtobiografik filmida suratga tushishini so'radi. Anderson Jon Kertisning birinchi qiz do'sti Nensi Ritszini o'ynashga rozi bo'ldi (Lendon asosida va Lance Kervin o'ynagan), u so'ralganidan juda hayajonlanganini aytdi. 1977-yilda u yana bir bor 15 yoshli Jeyms televizion filmida Kervinga qarshi sevgi qiziqishi rolini o'ynadi.
Shaxsiy hayoti
Anderson 1990-yilda televizion yozuvchi va prodyuser Maykl Sloanga (The Hardy Boys/Nancy Drew Mysteries, The Equalizer va boshqalar) turmushga chiqdi Er-xotinning ikki farzandi bor, qizi Piper va o'g'li Griffin. Oila 2002-yilda Monrealga ko'chib o'tdi va 2007-yilda Kanada kunida Kanada fuqaroligiga aylandi
NGC 2474
NGC 2474 Silovsin yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni William Herschel 1790-yilda kashf etgan.
East Ellijay (Georgia)
East Ellijay AQShning Georgia shtatida joylashgan shahardir. Gilmer okrugi tarkibiga kiradi.
NGC 2474
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
East Ellijay (Georgia)
Geografiyasi
Maydoni — 5,1 km2. Shundan 5,1 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 388 m balandlikda joylashgan.
Kuchan zilzilasi
Kuchan zilzilasi - 1895-yil 17-yanvarda Eronning Turkmaniston chegarasiga yaqin boʻlgan Kuchan shahrida roʻy bergan. Zilzila epitsentri (Kuchan)da tebranish 9 ballga, zilzila magnitudasi esa 7,1 ga yetgan. Zilzila oqibatida 8 ming kishi halok boʻlgan, Atrek vodiysi yon atrofida togʻlar oʻpirilgan. Yer poʻstila katta-katta yoriqlar vujudga kelgan. Aholi yashaydigan koʻp joylar yer bilan yakson boʻlgan. Zilzila taʼsiri Oʻrta Osiyoning koʻpgina shaharlarida sezilgan.
Smile
Smile 2022-yilda ekranlarga chiqarilgan AQSh dahshatli filmidir. Paramount Players va Temple Hill Entertainment studiyalari tomonidan ishlangan hamda Paramount Pictures tomonidan tarqatilgan. Film rejissori — Parker Finn, produserlari — Marty Bowen, Wyck Godfrey, Isaac Klausner va Robert Salerno, ssenariy muallifi esa Finndir. Filmda bosh rollarni Sosie Bacon, Jessie T. Usher, Kyle Gallner, Kal Penn va Rob Morgan ijro etgan.
Filmning ilk relizi 22-sentabr 2022-yilda boʻlib oʻtgan. Film mablagʻi $17 millionni tashkil etib, kartina umumjahon boʻylab $216 million daromad qilgan.
Antony Hewish
Antony Hewish (11-may 1924, Foy, Kornuoll grafligi) — ingliz astronomi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1968-yildan). Kembrij universitetida oʻqigan. Kembrij universitetining Mallard radioastronomik rasadxonasida ishlagan (1946-yildan). Ilmiy ishlari radioastronomiyaga oid. Kichik burchak oʻlchamli radiomanbalarning ssintillyatsiyaskni tadqiq qilgan va Quyosh tojining tashqi qatlamlarini oʻrganish usullaridan birini taklif qilgan. Pulsarlarnk ochgan radioastronomlar guruhiga rahbarlik qilgan (1967). Nobel mukofoti laureati (1974; M. Rayl bilan hamkorlikda).
Hu Jintao
Xu Szintao (1942.25.12, Anxoy provinsiyasining Szisi uyezdi) — Xitoy davlat arbobi. Xitoy KP aʼzosi (1964). Pekin universitetini tugatgan (1965). Gansu provinsiyasidagi GES qurilishida mehnat faoliyatini boshlagan. 1974-yildan Gansu provinsiyasida qurilish boʻyicha partiya qoʻmitasi kotibi, 1980-yildan partiya qoʻmitasi raisi oʻrinbosari, 1982-yildan Gansu provinsiyasi kommunistik yoshlar ittifoqi qoʻmitasi kotibi, 1984-yildan 1-kotibi, 1985-yildan Guychjou provinsiyasi, 1988-yildan Tibet muxtor rayoni partiya qoʻmitasi kotibi. 1992-yil Xitoy KP MQ Siyosiy byurosi doimiy qoʻmitasi va kotibiyat aʼzosi etib saylangan. Xitoy KP MQ huzuridagi Partiya maktabi direktori (1993—2002), XXR Raisi oʻrinbosari (1998-2002), Xitoy KP MQ Harbiy kengashi raisi oʻrinbosari, XXR Markaziy Harbiy kengashi raisi oʻrinbosari (1999—2002), raisi (2004-yildan). 2002-yil noyabrdan Xitoy KP MQ Bosh kotibi. 2003-2013-yillarda Xitoy Xalq Respublikasi raisi, 2004-yil sentyabrdan hozirgi kungacha Xitoy Qurolli kuchlari Bosh qoʻmondoni. Rasmiy tashrif bilan 2004-yil Oʻzbekistonda boʻlgan.
Majlisda
Hu Jintao prezidiumda amaldagi yetakchi Xi Jinping bilan birga o‘tirgan edi. Hu Jintao prezidiumni tark etgach, Xi ga nimadir dedi, u esa bunga javoban bosh irg‘adi. Shundan so‘ng Xitoyning sobiq rahbari majlis zalidan olib chiqib ketildi.
TASS axborot agentligi xabariga ko‘ra, qurultoyning yopilish marosimida Hu Jintaoning mamlakat yetakchisi yonidagi o‘rni bo‘sh qolgan.
Keyinroq Xitoyning „Sinxua“ axborot agentligi tarqatgan xabarga koʻra bu holatning sababi Huning biroz betobligi ekanligi bilan izohladi.
"Yig‘ilishda u o‘zini yomon his qilgan, xodimlar uning sog‘lig‘idan xavotirlanib, dam olish uchun zal yonidagi xonaga kuzatib qo‘yishgan. Hozir u ancha yaxshi."
Milan Kučan
Kuchan Milan (1941.14.1, Sloveniya) — Sloveniya davlat arbobi. Lyublyana universitetini tugatgan. 1973—78 yillarda Sloveniya kommunistlar ittifoqi MK aʼzosi, 1978—86 yillarda Sloveniya Milliy assambleya raisi (ayni vaqtda 1982—88 yillarda Yugoslaviya kommunistlar ittifoqi prezidiumi raisi), 1986—89 yillarda Sloveniya kommunistlar ittifoqi MK raisi, 1990-yildan Sloveniya Respublikasi prezidiumi raisi, 1992 yil dekabrdan prezidenti.
Secretary
Secretary AQShning Maryland shtatida joylashgan shahardir. Dorchester County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
496 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 0,7 km2. Shundan 0,7 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Annoire
Annoire Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Jura departamenti Dole tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
414 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 26,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 15,4 km2. Dengiz sathidan 177 – 186 m balandlikda joylashgan.
Novoaleksandrovka (Shimoliy Qozogʻiston viloyati)
Novoaleksandrovka — Qozogʻistonning Shimoliy Qozogʻiston viloyati Qiziljar tumanidagi qishloq. Kato kodi — 595055200.
Bazar (Ozarbayjon)
Bazar Ozarbayjonning Zaqatala tumanidagi qishloq. Qishloq Çobankol Munitsipaliteti tarkibida boʼlgan.
Borgo Vercelli
Borgo Vercelli Italiyaning Piemont mintaqasida joylashgan kommunadir. Vercelli provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 19 km2. 2158 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Janubiy Illinoys universiteti Edvardsvill
Janubiy Illinoys universiteti Edvardsvill (SIUE) Illinoys shtatining Edvardsvill shahridagi davlat universitetidir. SIUE 1957-yilda Janubiy Illinoys universiteti Karbondeylning kengaytmasi sifatida tashkil etilgan. Bu Janubiy Illinoys universiteti tizimidagi ikkita yirik institutning kichigi boʻlib, 2018-yil holatiga koʻra koʻproq roʻyxatga olingan. Universitet oʻzining Graduate School orqali magistratura dasturlarini taklif qilar ekan.
SIUE talabalarining aksariyati Illinoys shtatidan boʻlib, shtatdan tashqari va xalqaro talabalar roʻyxatga olishning 19% ni tashkil qiladi. SIUE barcha 50 shtatdagi bakalavriat talabalari uchun shtatda oʻqishni taklif qiladi. Universitet oʻz talabalariga koʻplab darsdan tashqari tadbirlarni taklif etadi, jumladan, atletika, faxriy jamiyatlar, talabalar klublari va tashkilotlari, shuningdek, birodarlik va sororities. Universitetda 115 000 dan ortiq bitiruvchilar borligi aniq.
SIU Edwardsville Cougars nomi bilan mashhur boʻlgan sport jamoalari, universitet Ogayo vodiysi konferensiyasi (OVC) aʼzosi sifatida I divizionda Milliy kollej atletika assotsiatsiyasida (NCAA) ishtirok etadi ekan.
Asosiy kampus
alt=SIUE Entry Sign|left|thumb| Asosiy kampusga kiraverishda SIUE belgisi Janubiy Illinoys universiteti Edvardsvill 2660 acre maydonda joylashgan. daraxtlar va koʻllar, bu SIUEni quruqlik maydoni boʻyicha AQShdagi eng yirik kollej kampuslaridan biriga aylantiradi. Kampusda turli xil universitet dasturlari va inshootlari — sinf va laboratoriyalar, sanʼat va teatr maydonlari, tadqiqot markazlari, talabalar turar joylari, sport va dam olish maskanlari joylashgan.
SIUE oʻquv binolarining aksariyati Core Campusda, Circle Drive ichida, 77 acre janubiy tomonida joylashgan. Cougar koʻli. Koʻpgina oʻquv binolari 1960-yillarda, kampus uchun yer sotib olinganidan koʻp oʻtmay, 1970-yillarda katta qoʻshimchalar bilan qurilgan. 21-asr boshidan beri yana bir qurilish bumi sodir boʻldi, chunki universitetda roʻyxatga olish soni oʻsdi va dasturlar kengaytirildi.
Yadro kampusining markazi 1953-yildan 1961-yilgacha Illinoys shtati gubernatori boʻlib ishlagan va 1960-yil iyun oyida universitetning birinchi nutq soʻzlovchisi boʻlgan Uilyam Stratton nomi bilan atalgan Stratton Quadrangle hisoblanadi Toʻrtburchak ikkita bino oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻl boʻlmagan holda ishlab chiqilgan boʻlib, bu oʻquvchilarga binolar orasidagi qatnov paytida tabiatga taʼsir qilish imkonini beradi. Toʻrtburchakda „The Rock“ ham mavjud boʻlib, uning rangi doimiy ravishda oʻzgarib turadi, chunki birodarlik va sororities kabi talabalar tashkilotlari kim oʻz ranglarini uzoqroq boʻyab turishini bilish uchun raqobatlashadi. Asl Rok, atirgul kvartsli tosh, asosiy kampus binolari uchun tosh yetkazib beruvchi tomonidan sovgʻa qilingan. U 2003-yil 7-oktyabrdan 8-oktyabrga oʻtar kechasi oʻgʻirlangan va toʻqqiz kundan keyin boʻlaklarga boʻlingan holda topilgan. Unimin korporatsiyasi tomonidan 2003-yilda ohaktoshning oʻrnini bosuvchi qoya sovgʻa qilingan, 14-martda oʻrnatilgan va 7-aprelda bagʻishlangan. Asl toshning qoldiqlari Morris universiteti markazida namoyish etildi.
Oldenswort
Oldenswort Germaniyaning Schleswig-Holstein yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Nordfriesland tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 45,84 km2. 1252 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Oldenswortning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Port Heiden (Alaska)
Port Heiden AQShning Alaska shtatida joylashgan shahardir. Lake and Peninsula okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
102 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga auto nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 133,0 km2. Shundan 131,3 km2 quruqlik, 1,7 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 29 m balandlikda joylashgan.
Chaptuzat
Chaptuzat Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Puy-de-Dôme departamenti Riom tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
366 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 44,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 8,2 km2.
Alimardon dodxoh
Alimardon Dodxoh Muxamedov (Alimardon Dodxoh) — (1887—1932) — Sharqiy Buxoroda qizil armiyaga qarshi kurashgan qoʻrboshilardan biri. Ibrohimbek qoʻrboshining safdoshi.
Qoʻrboshilik faoliyati
Alimardon Dodhoh 1920-yil oxirida Sharqiy Buxorodagi qoʻzgʻolonlar natijasida Ayritosh kechuvi orqali, Dashti Qal’a qarshisidan Afgʻoniston hududiga oʻtib ketadi. Rustoqqa oʻtib, u yerning hokimidan yashash uchun ruxsat olgan. Rustoqda 11 tuyaga ega boʻlib, maʼlum muddat kirakashlik qilgan. Alimardon Dodxoh bilan birgalikda qarindoshlari bilan 15 ta oila ham mavjud boʻlgan. Ular orasida doʻsti Qorakoʻl ham boʻlgan. Ibrohimbek bilan avgʻonlar oʻrtasida urush boshlangach, u Taliqonga kelgan va avgʻonlar tomonidan talangan. Alimardon Dodxoh Mamay qishlogʻiga qochadi va u yerdan esa oʻz oilasi va boshqa bir nechta oilani Tojikistonga oʻtkazib yuborgan. U Ibrohimbek bilan Avgʻonistondan qaytib kelgach, Chortogʻdagi qurultoyda ishtirok etadi. U Isoxon Eshon bilan birgalikda Hisor va Bobotogʻda yuborilgan. Alimardon Dodxoh oʻzining yigitlari bilan birgalikda Yabu, Chiyali, Qizilqal’a, Oqsuv, Toʻquzadir, nayzabuloq qishloqlarida qizil askarlarga qarshi janglar olib borgan. 1931-yil 22-iyunda Stalinobod GPUsi tomonidan qoʻlga olingan va Alimardon Dodxoh OGPU kollegiasining 1932-yil 13-apreldagi hukmi boʻyicha 1932-yil 10-avgustda Toshkentda 45 yoshida otib tashlangan. Sovet hukumati tomonidan koʻrilgan chora-tadbirlarga qaramasdan qoʻrboshilar oʻz kurashlarini davom ettirdilar. Uning bir qator hamrohlari keyingi yillarda Buxoroda qizil askarlarga qarshi kurashlar olib borishdi. U faoliyati davomida sovet rejimiga qarshi kurash olib bordi.
Xushholxon Xattak
Xushholxon xattak, Xushholxon (1613.18.6 — Akora —1691) — afgʻon shoiri, mutafakkiri. Afgʻonlarning xattak qabilasi boshligʻi, Boburiylar saltanatiga qaram Akora viloyatining hokimi (1641 yildan). U afgʻon qabilalarini birlashishga daʼvat etgan, xalqning milliy ozodlik harakatiga boshchilik qilgan, yurtdoshlarini oʻz mustaqil milliy davlatlarini tuzishga chaqirgan, taʼsirchan sheʼriyati bilan xalqni kurashga ruhlantirgan. Milliy afgʻon tili — pushtu (pashtu)da forstojik mumtoz adabiyoti anʼanalarini mujassamlashtiruvchi goʻzal sheʼriyat yaratgan. Asarlarida birodarlik, doʻstlik, ishqmuhabbat, mustaqillik, odobaxloqni kuylagan. X.X. yaratgan adabiy maktab afgʻon adabiyotining keyingi taraqqiyotiga kuchli taʼsir koʻrsatgan.
40 ming bayt sheʼrni oʻz ichiga olgan "Kulliyot" devoni X.X.ning asosiy adabiy merosini tashkil etadi. X.X. bundan tashqari, tarix, geogr., tibbiyot, harbiy sanʼat, siyosat va boshqa sohalarga oid asarlar xam yaratgan. Masnaviy shaklida yozilgan "Fazlnoma" dostoni diniy masalalarga, "Faraxnoma" dostoni kilich va qalam munozarasiga bagʻishlangan. "Firoqnoma" toʻplami shoirning mahbuslik davrida yozgan masnaviy va gʻazallarini oʻz ichiga oladi. "Dastornoma" siyosat, mazhab, axloq, harbiy sanʼat singari turli mavzularni qamragan nasriy asardir. "Sihat ulbadan" — tibbiyot, "Boznoma" asari esa ov toʻgʻrisida hikoya qiladi.
Bakersville (Shimoliy Karolina)
Bakersville AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahardir. Mitchell County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
349 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 1,9 km2. Shundan 1,9 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 856 m balandlikda joylashgan.
Pechaklar ligasi
Pechaklar ligasi (Ivy League) AQShning shimoli-sharqida joylashgan sakkizta xususiy tadqiqot universitetlaridan iborat ittifoqdir. Pechaklar ligasi atamasi odatda elit kollejlar guruhiga shama qiladi. Ushbu ligaga Brown universiteti, Columbia universiteti, Cornell universiteti, Dartmouth kolleji, Harvard universiteti, Princeton universiteti, Pennsylvania universiteti va Yale universiteti kiradi.
Daigo Kobayashi
Terma jamoadagi faoliyati
Milliy terma jamoadagi ilk debyutini 2006-yili 6-avgust Trinidad va Tobago terma jamoasi bilan boʻlgan oʻyinda oʻtkazgan.
Katta portlash
241px|thumb|Katta portlash modeliga binoan [[olam oʻta zich va issiq holatdan kengayib, bugunda ham kengayishda davom etmoqda. Fazoning kengayib, oʻzi bilan galaktikalarni surishini shishirilayotgan pufakdagi dogʻlarga qiyoslash mumkin. Yuqoridagi grafik tarxda tekis olam qismining kengayishi koʻrsatilgan.]]
Katta portlash (Big Bang) nazariyasi amaldagi kosmologik model boʻlib, olam rivojlanishining erta bosqichlarini tasvirlaydi. Bu nazariyaga binoan Katta portlash taxminan 13,798 ± 0.021 milliard yil oldin sodir boʻlgan;    bu koʻrsatkich olam yoshi deb hisoblanadi. Bundan keyin olam oʻta issiq va zich holatda boʻlib, keskin kengayishni boshlagan. Boshlangʻich kengayishdan soʻng olam energiyaning turli subatom zarrachalar, jumladan proton, neytron va elektronlarga aylanishi uchun yetarli darajada sovugan. Sodda atom yadrolari tezda shakllangan boʻlishi mumkin, biroq birinchi elektrik neytral atomlar yuzaga kelishi uchun minglab yillar kerak boʻlgan. Kimyoviy unsurlardan birinchi boʻlib vodorod, keyin geliy va litiy mahsul boʻlgan. Ushbu ibtidoiy unsurlarning ulkan bulutlari keyinchalik gravitatsiya orqali yulduz va galaktikalarni shakllantirish uchun yigʻilgan; ogʻirroq unsurlar esa yulduzlarda yoki oʻta yangi yulduzlar portlashlarida sintezlangan.
Katta portlash sinchiklab tekshirilgan ilmiy nazariyadir va ilmiy hamjamiyat tomonidan keng qabul qilingan. U yengil unsurlar koʻpligi, qoldiq nurlanish, koinot tuzilishi va Ia tipli oʻta yangi yulduzlarning Hubble diagrammasi kabi kuzatiladigan turli fenomenlarni batafsil izohlaydi. Katta portlashning negiz gʻoyalari — kengayish, erta issiq holat, geliy va galaktikalar shakllanishi - bu va boshqa kuzatishlardan kelib chiqib, har qanday kosmologik modeldan mustaqildir. Galaktika toʻplamlari orasidagi masofalar hozirda kattalashib borishidan oʻtmishda hamma narsa bir-biriga yaqinroq boʻlgani haqidagi xulosaga olib kelgan. Bu gʻoya ekstremal zichlik va haroratlargacha olib borilib,  bunday holatlarda tajribalar olib borish uchun katta zarracha tezlatgichlari qurilgan, natijada bu ilmiy model toʻliqroq ishlab chiqilgan. Boshqa tomondan, bu tezlatgichlarning juda baland energiyalar fizikasini tadqiq qilish uchun qobiliyatlari cheklangan. Kengayishning mutlaq ilk lahzasiga oid dalillar juda kam. Shunday qilib, Katta portlash nazariyasi bu ilk holatni izohlay olmaydi; biroq u olamning shu lahzadan keyingi umumiy evolutsiyasini tasvirlaydi va tushuntiradi.
Katta portlash nazariyasi ildizlari Georges Lemaître tomonidan oʻrtaga tashlangan „ibtidoiy atom gipotezasiga“ borib taqaladi. Vaqt oʻtishi bilan olimlar uning gʻoyalari asosida zamonaviy sintez nazariyasini qurishdi. Katta portlash modeli Albert Einstein'ning umumiy nisbiylik nazariyasi va fazoning bir xilligi va izotropiyasi kabi tushunchalarga tayanadi. Asosiy tenglamalar Aleksandr Fridman tomonidan taʼriflangan. 1929-yili Edwin Hubble uzoq galaktikalargacha masofalar ularning qizil surilishiga mutanosib ekanini aniqladi - bu gʻoya Lemaître tomonidan 1927-yili olgʻa surilgan edi. Hubble'ning kuzatuvi barcha uzoq galaktika va klasterlar kuzatuv nuqtamizdan qochayotgan koʻrinma tezlikka ega ekanini koʻrsatdi: galaktika qancha uzoq boʻlsa, koʻrinma tezligi shunchalik yuqori.
Ilmiy hamjamiyat bir vaqtlar Katta portlash va Sobit olam nazariyalari tarafdorlariga ajralgan boʻlsa, 1964-yil qoldiq nurlanish kashfiyoti va ayniqsa uning spektri (yaʼni, har toʻlqin uzunligida oʻlchangan nurlanish miqdori) mutlaq qora jism termal nurlanishiga mos kelishi aniqlanganidan keyin koʻpchilik olimlar kuzatuvlarga Katta portlash ssenariylaridan biri eng mos kelishiga iqror boʻlishdi. Shundan buyon Lambda-CDM modeli zamonaviy nazariy kosmologiya tadqiqotlari tuzilmasi boʻlib xizmat qilgani uchun astrofiziklar Katta portlash modeli va uning parametrizatsiyasiga keng koʻlamli kuzatuv va nazariy qoʻshimchalar qilishdi.
Katta portlash silsilasi
Olam kengayishini umumiy nisbiylikdan foydalanib vaqt boʻylab teskari ekstrapolatsiyalash chekli vaqtli oʻtmishda cheksiz zichlik va harorat natijasini beradi. Bu singularlik umumiy nisbiylik buzilishini koʻrsatadi. Singularlikka qanchalik darajada yaqin ekstrapolatsiya qila olishimiz bahs ostida, biroq shunisi aniq-ki, Planck davri oxiridan-da yaqinroq ekstrapolatsiyalash mumkin emas. Ushbu singularlik baʼzan „Katta portlash“ deb ataladi, lekin bu atama olamimizning „tugʻilishi“ deb hisoblanishi mumkin boʻlgan eng avvalgi issiq, zich fazani ham bildirishi mumkin. Ia tipli oʻta yangi yulduzlarni kuzatishdan foydalangan holda kengayish, qoldiq nurlanishdagi harorat fluktuatsiyalari va galaktikalarning korrelatsiya funksiyasi oʻlchovlariga asoslanib hisoblashlar natijasida olam yoshi 13,772 ± 0,059 milliard yil deb topilgan. Bu uch mustaqil oʻlchovlar olam tarkibini batafsil taʼriflovchi ΛCDM modelini qatʼiyan tasdiqlaydi. 2013-yili Planck fazoviy observatoriyasi ushbu yoshni 13,798 ± 0,037 milliard yil etib aniqlashtirdi.
Katta portlashning eng avvalgi fazasi haqida bahs-munozara mavjud. Eng umumiy modellarda olam gomogen (bir xil) va izotropik boʻlib, juda yuqori energiya zichligi hamda harorat va bosim bilan xarakterlanib, keskin kengayayotgan va soviyotgan edi. Kengayishning ~10−37-soniyasida fazaviy oʻtish fazo inflatsiyasiga olib keldi, bu vaqtda olam eksponensial oʻsayotgan edi. Inflatsiya toʻxtaganidan keyin olam kvark-gluon plazmasi va boshqa elementar zarrachalardan iborat edi. Harorat shunchalik baland edi-ki, zarrachalarning tasodifiy harakatlari relativistik tezliklarda, barcha turdagi zarracha-antizarracha juftlari esa uzluksiz yuzaga kelar va bir-biri bilan toʻqnashib, yoʻqolar edi. Qaysidir lahzada bariogenezis deb atalmish nomaʼlum reaksiya barion soni saqlanishini buzib, kvark va leptonlarning antikvark va antileptonlardan juda kichik — 1:30 million — nisbatda oshib ketishiga olib keldi. Natijada bugungi olamda materiya antimateriyaga nisbatan koʻproq tarqalgan. Olam zichlik va harorati pasayishda davom etgan, shuning uchun har bir zarrachaning tipik energiyasi ham pasaya borgan. Simmetriya buzilishi fazaviy oʻtishi fizik fundamental oʻzaro taʼsirlar va elementar zarrachalar parametrlarini bugungi holatiga keltirgan. ~10−11 soniyadan keyingi vaziyatni tasvirlash nisbatan oson, chunki bu vaqtga kelib zarrachalar energiyalari zarrachalar fizikasi tajribalarida olinishi mumkin qiymatlargacha pasaygan. ~10−6 soniyadan keyin kvark va gluonlar birlashib, proton va neytron kabi barionlarni shakllantirdi. Kvarklarning antikvarklardan kichik nisbatda koʻpligi barionlarning antibarionlardan kichik nisbatda koʻpligiga olib keldi. Harorat endi yangi proton-antiproton va neytron-antineytron juftlarini yaratish uchun yetarlicha baland boʻlmay, bunday juftlar darhol yoppa annigilatsiyaga uchradi, natijada bironta ham antizarracha qolmay, avvalboshda boʻlgan proton va neytronlarning 1010 dan bir qismi qoldi. Shunga oʻxshash jarayon ~1 soniyadan keyin elektron va pozitronlar bilan roʻy berdi. Ushbu annigilatsiyalardan keyin qoldiq proton, neytron va elektronlar endilikda relativistik harakatlanmay, olamning energiya zichligi fotonlar va oz miqdorda neytrinolar tomonidan aniqlana boshlandi.
Kengayishning ilk daqiqalarida, harorat milliard (bir ming million; 109; SI prefiksi giga-) kelvin va zichlik ~1 kg/m3 boʻlganida, neytron va protonlar Katta portlash nukleosintezi deb ataluvchi jarayonda bir-birlariga chatishib, deyteriy va geliy yadrolarini shakllantirdi. Olam sovib borgach, materiyaning tinchlikdagi massasi energiya zichligi foton nurlanishidan gravitatsion ustun keldi. Taxminan 379 000 yildan keyin elektron va yadrolar qoʻshilib atomlarni (aksariyati vodorod) hosil qildi; shunday qilib nurlanish materiyadan ajraldi va fazo boʻylab toʻxtovsiz tarqalishda davom etdi. Ushbu qadimgi nurlanish qoldiq nurlanish yoki fazoviy mikrotoʻlqinli fon nurlanishi, deb ataladi.
Deyarli bir tekis tarqalgan materiyaning nisbatan zichroq mintaqalari uzoq vaqt davomida yaqin atrofdagi materiyani gravitatsiyaviy tortib, yanada zichlashishdi va natijada bugun kuzatiladigan gaz-chang bulutlari, yulduzlar, galaktikalar va boshqa astronomik tuzilmalar shakllantirdi. Ushbu jarayon tafsilotlari olamdagi materiya miqdori va tipiga bogʻliq. Materiyaning toʻrt tipi boʻlishi mumkin, bular sovuq qorongʻu materiya, iliq qorongʻu materiya, qaynoq qorongʻu materiya va barionik materiya. WMAP fazoviy zondi kuzatuvlari bergan maʼlumotlar shuni koʻrsatdi-ki, qorongʻu materiyaning sovuq ekanligi ehtimoli juda yuqori (iliq qorongʻu materiya erta reionizatsiya tufayli mumkin emas ) va olam materiya/energiyasining 23 foizini tashkil etadi, barionik materiyaning bu koʻrsatkichi esa 4,6 foiz; bu maʼlumotlar Lambda-CDM modeliga mos keladi. Neytrinolar shaklidagi qaynoq qorongʻu materiyani hisobga oluvchi „kengaytirilgan modelda“ esa fizik barion zichligi Ωbh2 taxminan 0,023 (bu koʻrsatkichni umumiy materiya/energiya nisbati sifatida ifodalanuvchi barion zichligi Ωb dan farqlash lozim, u, yuqorida qayd etilganidek, 0,046 ga teng), sovuq qorongʻu materiya zichligi Ωch2 taxminan 0,11, mos neytrino zichligi Ωvh2 esa 0,0062 dan kam.
Inflatsiya davridan keyingi bu kosmik evolutsiya bir-biridan mustaqil kvant mexanikasi va Einstein umumiy nisbiylik tizimlarini qoʻllovchi kosmologiyaning ΛCDM modeli yordamida qatʼiyan taʼriflanishi va modellashtirilishi mumkin. Yuqorida qayd etilganidek, 10−15 soniyagacha boʻlgan davr va undagi holatlarni taʼriflovchi ishonchli model mavjud emas. Ushbu toʻsiqni yengib oʻtish uchun, ehtimol, yangi birlashgan kvant gravitatsiyasi nazariyasi kerak boʻladi. Olam tarixining ushbu eng erta eralarini tushunish hozirda hal etilmagan fizika muammolaridan biri boʻlib turibdi.
Negiz farazlar
Katta portlash nazariyasi ikkita asosiy faraz: fizik qonunlar universalligi va kosmologik prinsipga tayanadi. Kosmologik prinsip olam katta miqyoslarda bir xil va izotropikdir, deydi.
Ushbu gʻoyalar avvaliga postulat sifatida olingan edi, biroq bugunda ularni tekshirishga harakatlar qilinmoqda. Masalan, birinchi faraz kuzatuvlar bilan tekshirilib, yupqa tuzilma doimiysining olam yoshi davomida eng katta ilojli ogʻishi 10−5 tartibida boʻlishi mumkinligi koʻrsatilgan. Shuningdek, umumiy nisbiylik nazariyasi ham Quyosh tizimi va qoʻshaloq yulduzlar miqyosidagi talabchan sinovlardan oʻtgan.
Agar katta miqyosli olam Yerdan qaralganda izotropik koʻrinsa, kosmologik prinsip afzal koʻrilgan maxsus kuzatuv nuqtasi yoʻqligini taʼkidlovchi soddaroq Kopernik prinsipidan keltirib chiqarilishi mumkin. Hozirda kosmologik prinsip qoldiq nurlanish kuzatuvlari yordamida 10−5 tartibgacha tasdiqlangan. Olam eng katta miqyoslarda 10% darajada bir xil ekanligi oʻlchangan.
FLRW metrikasi
Umumiy nisbiylik fazo-vaqtni bir-biriga yaqin nuqtalarni ajratuvchi masofalarni aniqlovchi metrika orqali taʼriflaydi. Bunday nuqtalar galaktika, yulduz yoki boshqa jism boʻlishi mumkin, ular butun fazo-vaqtga yotqizilgan xayoliy toʻr yoki koordinatalar grafigi bilan belgilanadi. Kosmologik prinsip bu metrika katta miqyoslarda bir xil va izotropik boʻlishini taʼkidlab, Friedmann–Lemaître–Robertson–Walker metrikasi (FLRW metrikasi) deb ataladigan metrikani yaqqol ajratadi. Ushbu metrika olam hajmi vaqt oʻtishi bilan qanday oʻzgarishini taʼriflovchi miqyos koeffitsientini oʻz ichiga oladi. Bu hamroh koordinatalar deb ataluvchi qulay koordinatalar tizimini tanlashga imkon beradi. Bu koordinatalar tizimida toʻr olam bilan birga kengayib, faqatgina olam kengayishi tufayli koʻchayotgan jismlarning toʻrdagi qoʻzgʻalmas nuqtalarda qolishini taʼminlaydi. Ularning koordinata masofasi (hamroh masofa) sobit qolar ekan, hamroh koʻchayotgan shunday ikki nuqta orasidagi fizik masofa olamning miqyos koeffitsientiga mutanosib kengayadi.
Katta portlashni boʻm-boʻsh fazoni toʻldirib boruvchi materiya portlashi, deb tushunish kerak emas. Aksincha, fazoning oʻzi kengaya borib, ikki hamroh nuqta orasidagi fizik masofani kattalashtiradi. FLRW metrikasi massa va energiyaning bir tekis tarqaladi, deb hisoblagani uchun u olamimizga faqat katta miqyosda tadbiq etilishi mumkin; materiyaning mahalliy jamlanmalari, jumladan bizning galaktikamiz, gravitatsiyaviy bogʻlangan boʻlib, bunday katta miqyosli fazo kengayishini boshidan kechirmaydi.
Ufqlar
Katta portlash fazo-vaqtining muhim xususiyati zarracha ufqlari mavjudligidir. Olam chekli yoshda va yorugʻlik chekli tezlikda ekan, oʻtmishda yorugʻligi bizgacha yetib kelishga vaqti boʻlmagan hodisalar boʻlgan boʻlishi mumkin. Bu kuzata olish mumkin jismlargacha masofaga chegara yoki oʻtmish ufqini qoʻyadi. Va aksincha, fazo kengayayotgan va uzoq jismlar yanada tezroq uzoqlashayotgan ekan, bizdan bugun chiqqan yorugʻlik ham u jismlarga hech qachon yetib bormasligi mumkin. Bu kelajak ufq boʻlib, biz taʼsir qilishimiz mumkin hodisalarga boʻlajak chegara qoʻyadi. Bu ikki ufqning mavjudligi olamimizni taʼriflaydigan FLRW modeli tafsilotlariga bogʻliq. Olamning ilk vaqtlariga oid tushunchamizdan oʻtmish ufqi boʻlgan boʻlishi mumkinligi xulosasi kelib chiqadi, biroq amaliyotda bu nazarimiz olam ilk vaqtlaridagi xiralik bilan cheklangan. Shuning uchun, ufq fazoda surilsa ham, bizning nazarimizni vaqt boʻylab ortga choʻza olmaymiz. Olam kengayishi tezlanishda davom etsa, kelajak ufqlari ham bor boʻlishi tayin.
Ishlab chiqilishi
thumb|right|[[WMAP yoʻldoshi olimlarga Katta portlashni tushunishda yordam etish uchun maʼlumot yigʻmoqda (badiiy rasm).]] Katta portlash nazariyasi olam tuzilishini kuzatish va nazariy muhokamalardan kelib chiqqan. 1912-yilda Vesto Slipher birinchi boʻlib spiral galaktika (u paytda „spiral tumanlik“ deyilar edi) Doppler siljishini oʻlchadi va deyarli barcha shunday tumanliklarning Yerdan chekinayotganini aniqladi. U bu faktning kosmologik ahamiyatini payqamadi, zero 20-asr boshida bu tumanliklar Somon yoʻli ichida yoki tashqarisida ekanligi bahsli savol edi. Oʻn yil oʻtib, rossiyalik kosmolog va matematik Aleksandr Fridmann Einstein tenglamalaridan yangi, Einstein yoqlab chiqqan sobit olam modelidan farq qilib, olamning kengayayotgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatuvchi Fridmann tenglamalarini keltirib chiqardi. 1924-yilda Edwin Hubble spiral tumanliklargacha masofani oʻlchab, bu tizimlarning aslida mustaqil galaktikalar ekanligini koʻrsatdi. 1927-yili Fridmanndan mustaqil ravishda belgiyalik fizik va katolik ruhoniy Georges Lemaître tumanliklarning chekinishi olam kengayishi tufayli sodir boʻlayotgani haqidagi farazni taklif qildi.
1931-yilda Lemaître fikrini yana rivojlantirib, olamning ayon kengayishi vaqt boʻylab teskari proyeksiyalansa, yaʼni qancha ortga qaytilsa, olam shunchalik kichik boʻlishidan kelib chiqib chekli oʻtmishda olam massasining bari „ibtidoiy atom“ degan bir nuqtada jamlanib, u yerda vaqt va fazo yuzaga kelganini aytish mumkin, degan farazni taklif qildi.
1924-yildan Hubble Mount Wilson observatoriyasidagi 2 500 mm Hooker teleskopi yordamida astronomik masofalar shkalasini boshlab bergan masofa koʻrsatkichlarini puxtalik bilan ishlab chiqa boshladi. Bu unga qizil surilishlari oʻlchab boʻlingan galaktikalargacha masofalarni chamalashga imkon berdi. 1929-yilda Hubble masofa va chekinish tezligi orasida mutanosiblik topdi, hozirda bu mutanosiblik Hubble qonuni deb nomlanadi. Lemaître kosmologik prinsipdan kelib chiqib, bu mutanosiblikni oldindan bashorat qilgan edi.
1920—1930-yillarda deyarli barcha yirik kosmologlar Sobit olam nazariyasiga yon bosib, ayrimlar Katta portlash nazariyasidan kelib chiqadigan vaqt ibtidosi diniy qarashlarni fizikaga koʻchirishdir, deb norozilik bildirgan; bu eʼtiroz keyinchalik Sobit olam nazariyasi tarafdorlari tomonidan takrorlangan edi. Bu norozilik Katta portlash nazariyasi mualliflaridan biri Georges Lemaître katolik ruhoniy boʻlgani uchun yanada kuchaygan edi. Arthur Eddington Arastuning olamning vaqtdagi boshlanishi yoʻq, yaʼni materiya abadiydir, degan fikriga qoʻshilgan. Vaqt ibtidosi haqidagi gʻoya unga zid kelgan. Biroq Lemaître shunday fikr bildirgan: Agar olam yagona kvant bilan boshlangan esa, fazo va vaqt tushunchalari ibtidoda maʼnosiz boʻlur edi; ular boshlangʻich kvant yetarli miqdordagi kvantlarga boʻlinganidagina maʼnoli boʻla boshlar edi. Agarda bu iddao toʻgʻri boʻlsa, olam boshlanishi fazo va vaqt boshlanishidan biroz avval sodir boʻlgan.
1930-yillarda Hubble kuzatublarini izohlash uchun nostandart kosmologiyalar sifatida boshqa gʻoyalar, jumladan, Milne modeli, siklik olam (Fridman tomonidan ilgari surilgan, keyinchalik Albert Einstein va Richard Tolman eʼtiborini qozongan) va Fritz Zwicky'ning charchagan yorugʻlik gipotezalari paydo boʻldi.
Xebey
Xebey — Xitoyning shim. qismidagi provinsiya, sharqdan Sariq dengizning Lyaodun va Boxayvan qoʻltiqlari oʻrab turadi. Maydoni 202,7 ming km². Aholisi 65,7 mln. kishi (1999). Hududining katta qismi Buyuk Xitoy tekisligida, gʻarb, shim. va shim.gʻarbida togʻlar bor. Daryolari zich. Maʼmuriy markazi — Shitszyachjuan sh.
X. — Xitoyning eng rivojlangan provinsiyalaridan biri. Koʻmir, metallurgiya, mashinasozlik, toʻqimachilik, farforchinni sanoatlari mamlakat ahamiyatiga ega tarmoqdar. Mamlakatda qazib olinadigan koʻmirning katta qismi X.ga toʻgʻri keladi, shuningdek, temir rudalari hamda neft konlari topilgan. Koʻp tarmoqli mashinasozlik, xususan, energetika, konchilik, transport, metallurgiya, neft sanoati uchun jihozlar, qishloq xoʻjaligi mashinalari i.ch. rivojlangan. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Xandan va Shitszyachjuanda yirik toʻqimachilik ktlari, Tanshanda keramika kti ishlab turibdi. Provinsiyaning markaziy va sharqiy qismlari provinsiya tarkibida boʻlmagan Pekin va Tyantszin markazga boʻysunuvchi shaharlar bilan mamlakatning yagona sanoat rnini tashkil qiladi. X. — mamlakatning muhim dehqonchilik rni. Asosiy ekinlari: gʻalla va paxta, shuningdek, moyli va boshqa texnika ekinlari ekiladi. Qishloq xoʻjaligi, asosan, shaharlar aholisini oziq-ovqat xom ashyosi bilan taʼminlashga qaratilgan. Bugʻdoy, makkajoʻxori, gaolyan, tariq, sholi ekinlari katta hududlarni egallaydi. Shuningdek, soya, yer yongʻoq, kunjut, kanop ham ekiladi. Tamakichilik, sabzavot va bogʻdorchilik bilan ham shugʻullaniladi. Chorvachilikda qoramol, eshak, qoʻy va choʻchqa boqiladi. Parrandachilik rivojlangan. Qirgʻoqqa yaqin suvlardan baliq ovlanadi. Buyuk kanal orqali kema qatnaydi.
X. hududida qad. odam — sinantroplar qoldiqlari topilgan. Qadimda X. hududi "Yan va Yu yeri" deb nomlangan. 17-asr oʻrtalarigacha turli podshohlik va davlatlar tarkibida boʻlgan, oʻsha vaqtdan Chjili provinsiyasi tarkib topgan. 1928 yildan X. nomi bilan ataladi.
Arbois
Arbois Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Jura departamenti Lons-le-Saunier tumani tarkibiga kiradi.