cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Britaniya imperiyasi
Oʻn uch amerika koloniyalarining yoʻqotilishi
thumb| „Parij shartnomasi“, Benjamin Uest (1783). Rasmda (chapdan oʻngga): [[Jon Jey, Jon Adams, Benjamin Franklin, Genri Lorens i Uilyam Templ Franklin. Britan rasmiylari rasmda tasvirlanishni xohlashmaganliklari sababli rasm ohiriga yetkazilmagan.]] 1760- va 1770-yillarda metropoliya va oʻn uch koloniyalar orasida munosabatlar keskin sovuqlashdi. Kolonistlarning noroziligiga sabab britan parlamentining ularning roziliklarini olmasdan turib kolonistlarni yangi soliqqa tortishga harakatlari boʻldi. Lekin asosiy sabab butun Shimoliy Amerikada Britaniya Imperiyasi hokimligining oʻrnatilishi edi. Bir tomondan barcha qurol va mehnat qurollarini avval fransuzlardan sotib olishga oʻrganib qolgan hindular inglizlar bilan savdo qilishga majbur boʻlishdi. Inglizlar esa hindularga ishonmaganliklari sababli hindularga qurol sotilishini taqiqlab qoʻyishdi, bu oʻz navbatida hindular qoʻzgʻoloniga olib keldi. Hindularni tinchlantirish maqsadida britan hukumati kolonistlarga fransuzlardan tortib olingan yerlarga koʻchib borishni taqiqlab qoʻyishdi. Endi noroziliklar navbati fermerlar va mulkdorlarga keldi. Buning ustiga, inglizlar Fransiya bilan urushdan va hindular qoʻzgʻolonidan soʻng koloniyalarda katta miqdorda askarlar saqlashga majbur boʻldi. Bu askarlarni boqish uchun esa koloniyadagilar yangi soliqlarga tortildilar. Urushdan soʻng kerak boʻlmay qolgan (fransuz xavfi butunlay yoʻq qilinganligi sababli) askarlarga kolonistlar zor emasdilar. Shu sababli kolonistlar yangi soliqlar va britan askarlari savdo-sotiqqa xalaqit qila boshlaganliklari sababli qoʻzgʻolon koʻtarishdi.
1757-yilda qitʼada kelasi yili oʻz mustaqilliqini eʼlon qiladigan AQSh mustaqillik uchun urush boshlaydi. 1783-yilda kolonistlar Britaniya raqiblari sanalmish Fransiya, Ispaniya va Niderlandiya yordamida bu urushni yutishadi, Buyuk Britaniya esa AQShni mustaqil davlat deb tan olishga majbur boʻladi. Urush davomida amerikaliklar qisman Britan Kanadasini egallashga xarakat qilib koʻrishadi, lekin, fransuz tilida soʻzlashuvchi kolonistlar ularni qoʻllab-quvvatlamaganliklari sababli Kanada Britaniya qoʻl ostida qoladi. AQSh mustaqilligi tan olingandan soʻng britan Kanadasiga imperiyaga sodiq boʻlgan 40 000dan 100 000gacha boʻlgan amerikaliklar qochib oʻtishadi. Ularning 14 000i Sent-Jon daryosi boʻyiga koʻchib oʻtishadi. 1784-yilda Britan hukumati yangi kelgan kolonistlardan Nyu Bransuik koloniyasini tuzish toʻgʻrisida qaror qiladi. 1791-yilgi Konstitutsion akt Kanadani ingliz tilida soʻzlashuvchi Yuqori Kanada va fransuz tilida soʻzlashuvchi Quyi Kanada viloyatlariga boʻladi.
Ingliz Amerikasidagi strategik muhim hududlarning yoʻqotilishini tarixchilar „birinchi“ va „ikkinchi“ Britan imperiyalari orasidagi chegara deb hisoblashadi. Bundan soʻng metropoliya Osiyo, Tinch okeani havzasi va Afrikadagi hududlarni bosib olishga eʼtiborini qaratadi.
Napoleon urushlari davomida Britaniya Imperiyasi ohirgi marta yoʻqotilgan Shimoliy Amerika hududlarini qaytarish uchun harakat qiladi. Amerikan-fransuz savdo aloqalariga xalaqit qilish uchun „ingliz dezertirlarini“ topish bahonasi ostida britan harbiy floti titib chiqadi. Bundan kelib chiqqan anglo-amerikan urushida inglizlar vaqtinchalik Vashingtonni egallashadi, lekin 1815-yilgi tinchlik shartnomasiga koʻra ikki davlat hududlari urushdan oldingi hududlarda qoladi.
Ost Indiya kompaniyasining Hindistonda hukmronligi
XVIII asrning ikkinchi yarmida kompaniya oʻz hududlarini kengaytirdi. Bu hududlar yoki kompaniya, yoki yollanma hind askarlari — sipohiylardan iborat britan Hindiston armiyasi tomonidan qoʻrqitilgan mahalliy oʻyinchoq hukmdorlar tomonidan boshqarilgan. Hindistonni kolonial egallashning asosiy usuli fransuzlar kolonizatorlari tomonidan oʻylab topilib, inglizlar tomonidan keng foydalanilgan „subsidiar kelishuvlar“ boʻlgan. Bu tizimga muvofiq kompaniya birinma ketin hind knyazliklarini kompaniya mahalliy kompaniya yollanma armiyasini boqish uchun „subsidiya“lar toʻlash toʻgʻrisidagi bitimlar tuzishga majburlagan. Shuningdek, bu knyazliklar oʻzlarining global ishlarini faqat britan rasmiysi yordamida bajarishga majbur boʻlishgan.
Boburshoxlar imperiyasining markazlashgan hukumatining inqirozi Hindistonning bir necha yuzlab mustaqil knyazliklarga boʻlinib ketishiga sababchi boʻldi, bu esa oʻz navbatida britan istilosini osonlashtirdi. Kompaniya atigi ikki marta jiddiy qurolli qarshilikka uchradi: birinchi marta — marathlar ittifoqi tomonidan, ikkinchi marta — Sikx davlati tomonidan. Marathlarga qarshi britanlar uch ingliz-marath urushlari olib borishdi. Bu urushlarda britanlar oʻz ulushlarini kutgan marathlar qoʻshnilari bilan ittifoq tuzishgan. Sikxlar bilan birinchi toʻqnashuv britanlar uchun juda omadsiz kechgan. Ammo 1839-yildan Sikxlar davlatida ichki nizolar boshlanib, davlat inqirozga yuz tutdi. Mana shunda britanlar sikxlarni Ikkinchi ingliz-sikx urushida magʻlub etishdi. thumb|left|250px|Hindistondagi Britan ofitseri
1857-yilda butun Hindiston Ost Indiya kompaniyasi qoʻl ostiga oʻtdi. Lekin shu yilda sipohiylar qoʻzgʻoloni yuzaga keldi. Bu kompaniyaning Hindistondagi boshqaruviga chek qoʻydi. Uning oʻrniga toʻgʻridan-toʻgʻri taxt hukumati oʻrnatildi.
Tinch okeani tadqiqotlari
1718-yildan boshlab yiliga tahminan mingtadan jinoyatchilarni Amerikaga joʻnatardi. 1783-yilda oʻn uch koloniya yoʻqotilgach, britan hukumati bu maqsadlarda Avstraliyadan foydalana boshladi.
Avstraliyaning gʻarbiy qirgʻogʻi 1606-yilda golland tadqiqotchisi Villem Yanszon tomonidan ochilgan edi. Golland Ost Indiya kompaniyasi yangi qitʼaga Yangi Gollandiya deb nom berdi, lekin uni kolonizatsiyalashga harakat qilib koʻrmadi.
1770-yilda kapitan Jeyms Kuk Tinch okeanining janubiy qismini tadqiq etish davomida Avstraliyaning gʻarbiy qismini kashf etdi va qitʼani Britaniya hududi deb eʼlon qildi. 1778-yilda Jozef Benks hukumatga Avstraliyada jinoyatchilar koloniyasini tuzish qanday muhimligini isbotlab berdi. Jinoyatchilarni oʻz ichiga olgan birinchi kema 1787-yilda Yangi Janubiy Uelsga qarab yoʻl oldi va 1788-yilda Avstraliyaga yetib keldi. Kelajakda Buyuk Britaniya 1840-yilgacha Yangi Janubiy Uelsga jinoyatchilarni joʻnatishda davom etdi. Koloniyadagi aholi soni bu paytga kelib 56 ming kishiga yetdi. Avstraliya koloniyalari vaqt oʻtishi bilan jun va tilla eksportyorlariga aylanishdi.
Oʻzining sayohati davomida Kuk 1642-yilda golland dengizchisi Tasman tomonidan kashf etilgan Yangi Zelandiyaga ham tashrif buyurdi va 1769-, 1770-yillarda mos ravishda, Shimoliy va Janubiy orollarni Britan toji mulki deb eʼlon qildi. Boshida yevropaliklar va tub aholi maorilar oʻrtasidagi munosabatlar faqatgina savdo bilan cheklangan edi. XIX asrning birinchi oʻn yilligida asosan Shimoliy orolda birinchi doimiy ingliz aholi punktlari va savdo nuqtalari paydo boʻldi. 1839-yilda Yangizeland kompaniyasi yerlar sotib olish va koloniyalarga asos solish toʻgʻrisidagi rejalarini eʼlon qildi. 1840-yildaWilliam Gobson va 40tacha maori boshliqlari Vaytangi bitimini imzolashdi.
Napoleon Fransiyasi bilan urushlar
thumb| [[Vaterloo jangi]] Britaniya Fransiya hukumati tepasiga Napoleon Bonapart kelgach yana Fransiya bilan toʻqnashdi. U Britaniyaga bostirib kirish rejalari bilan faqat dengizorti koloniyalarigagina emas, balki Britaniyaning oʻziga xavf sola boshlagan. Napoleon urushlaridagi gʻalaba Britaniya Imperiyasidan ulkan resurslar va harakatlarni talab etgan. Fransuz portlari britan floti tomonidan toʻsilgan. 1805-yilda Trafalgar yonidagi dengiz jangida muhim gʻalabaga erishilgan. Inglizlar ham fransuz koloniyalariga va 1810yilda Napoleon tomonidan egallangan Gollandiyaga hujum qilishgan.
Fransiya 1815-yilda soʻzsiz taslim etildi. Urush natijalariga koʻra Buyuk Britaniya Ioan orollari, Maalta, Seyshel orollari, Mavrikiy, Sent-Lyusiya, Tobago]], Trinidad, Gayana va Kap koloniyasini egalladi. Keyinroq bir nech koloniya Fransiya va Gollandiyaga qaytarildi.
Qulchilikning bekor etilishi
thumb|150px|left|Bakston yodgorligi (Buxton Memorial Fountain), London. 1865-yilda Britan Imperiyasida qulchilik bekor etilishi sharafiga oʻrnatilgan. XIX asr boshiga kelib abolitsionistlar tomonidan bosimning kuchayishi 1807-yilda „Qul savdosiga qarshi akt“ning imzolanishiga olib keldi. Vest-Indiyada qullarning bozor narxi 80 funt boʻlgan bir paytda kemasida qullar topilgan kema kapitanlari har bir topilgan qul uchun 100 funtdan jarima toʻlashlari kerak boʻlgan. 1808-yilda Serra Leone ozod etilgan qullarning britan koloniyasi deb eʼlon qilingan.
1823-yilda qullikka qarshi jamiyat paydo boʻldi va 1833-yilda qabul qilingan „Qullikni bekor qilish toʻgʻrisidagi akt“ni imzolashga majbur etdi. Yangi aktga koʻra faqat qul savdosi emas, balki qullikning oʻzi ham noqonuniy deb eʼlon qilindi. 1834-yil avgustda imperiyadagi barcha qullar ozod deb eʼlon qilindi.
1815-1914-yillardagi imperiya yuz yilligi
thumb|300px|right|1897-yilda Britaniya Imperiyasi. Pushti rang oʻsha payt xaritalaridagi britan koloniyalarining odatiy rangi boʻlgan. 1815-1914-yillar davomida Britaniya Imperiyasi hududi 25 899 891 km²ga, aholi soni 400 mln. kishiga yetdi. Napoleon magʻlub etilgach inglizlarga global masshtabda qarshilik qiladigan raqib qolmadi. Faqatgina mahalliy darajada Britaniya Rossiya bilan Osiyoda, fransuzlar va keyinroq nemislar bilan Afrikada, amerikaliklar bilan Lotin Amerikasida qarshi kelishi mumkin edi. Shuningdek, Britaniya Imperiyasi dunyoning yetakchi dengiz davlatiga aylandi.
Bu davrda Buyuk Britaniya rasmiy ravishda mustaqil boʻlgan Xitoy, Argentina, Siam kabi koʻplab mustaqil davlatlarning iqtisodiyotini boʻysundirdi. XIX asr ikkinchi yarmida yangi texnologiyalar bugʻ mashinasi va telegrafning paydo boʻlishi imperiyani boshqaruv va himoyani yengillashtirgan holda kuchaytirdi. 1902-yilda butun imperiya telegraf simlari bilan qoplandi.
Osiyo
Imperiya siyosatining Osiyodagi asosiy maqsadi eng qimmatli va Osiyoning boshqa hududlariga kalit hisoblanuvchi Hindistonni qoʻl ostida ushlash va Hindistondagi hududlarni kengaytirish edi. XIX asrning birinchi yarmida ekspansiyaning asosiy quroli Ost Indiya kompaniyasi edi. U oʻz askarlarini qirollik floti bilan birinchi marta Yetti yillik urushda birlashtirdi, shundan soʻng uning qurolli kuchlari Hindistondan tashqaridagi koʻplab urushlarda qatnashdi: Napoleonga qarshi Misrda (1799-yil), Gollandiyadan Yava tortib olinganda (1811-yil), Singapurning (1819-yil) va Malakkaning (1824-yil) egallanishida, Birmaning egallanishida (1826-yil). right|thumb|upright| „Qarilarga yangi toj“. 1876-yilning siyosiy karikaturasi, [[Benjamin Dizraeli|Dizraeli qirolicha Viktoriyaga Hindiston tojini taqdim etmoqda.]]
1857-yilda britan qoʻmondonlariga qarshi yollanma hind askarlari — sipohiylar — qoʻzgʻolonidan soʻng britan hukumati Hindistonda general-gubernator boshchiligidagi toʻgʻridan-toʻgʻri boshqaruvni („British raj“) joriy etdi. Qirolicha Viktoriyaga Hindiston imperator ayoli toji kiydirildi. Ost Indiya kompaniyasiga shundan soʻng chek qoʻyildi (1858-yil).
Rossiya bilan raqobat
XIX asrda Britan va Rossiya imperiyalari Usmonli turklar imperiyasi, Eron va Sin Xitoyi inqirozidan Osiyoda yuzaga kelgan siyosiy boʻshliqni toʻldirishga harakat qilishdi. Rossiyaning 1826-1828-yillardagi rus-fors va 1828-1829-yillardagi rus-turk urushlaridagi gʻalabasi Hindistonga rus bosqinidan qoʻrqishni boshlagan Britaniyaning notinchligini chaqirdi. Oʻzining geosiyosiy raqibini ortda qoldirish maqsadida 1839-yilda Britaniya Afgʻonistonni egallashga birinchi marta urinib koʻrdi, lekin Birinchi ingliz-afgʻon urushi u uchun xalokatli yakunlandi.
1853-yilda Rossiyaning Bolqondagi taʼsiri kuchayadi. Rossiyaning Oʻrta Yer dengizi va Yaqin Sharqdagi taʼsiri kuchayashidan xavotirlangan Angliya va Fransiya Qrim urushini (1854-1856) boshlashdi. Urush Rossiya xalqaro taʼsirini pasaytirib, uning texnologik jihatdan qancha ortda qolganini koʻrsatib berdi.
Keyingi yigirma yil davomida Britaniya Belujistonni (1876-yil), Rossiya esa hozirgi Qirgʻisizton, Qozogʻiston va Turkmaniston hududlarini bosib oldi. 1878-yilda ikki imperiya Osiyodagi taʼsir doiralarini boʻlib olish toʻgʻrisida birinchi marta kelishib olishdi. Shunga qaramay 1902-yilda Angliya Rossiya qarshi qaratilgan Yaponiya bilan ittifoq tuzdi. Rus-yapon urushi davomida Britaniya Imperiyasi rasmiy betarafligini eʼlon qilgan holda, maxfiy ravishda Yaponiyaga qurol va pul yetkazib turgan. Bu esa Rossiya imperiyasining magʻlubiyati va kuchsizlanishiga sabab boʻlgan.
Keyptaundan Qohiragacha Afrika
Britaniyaga Napoleon urushlaridan soʻng oʻtgan Kap koloniyasiga 1652-yilda Afrikaning janubida metropoliya va Osiyodagi koloniyalar oʻrtasidagi toʻxtash nuqtasi sifatida Golland Ost Indiya kompaniyasi tomonidan asos solingan edi. 1820-yildan boshlab bu yerga inglizlar oqimi kuchaydi. 1830-yillar oxiri 1840-yillar boshidagi buyuk koʻchish davomida minglab burlab koloniyalarni tark etib shimolga ketib, u yerda oʻzlarining respublikalari: Transvaal (1852-1877, 1881-1902- yily) va Ozod Oranj davlatini (1854-1902) tuzishdi. Ular ham britanlar, ham soto va zulu kabi Afrika qabilalari bilan dushman boʻlishgan. Ikkinchi ingliz-bur urushi (1899-1902-yillar) natijasida bur respublikalari Britaniya Imperiyasiga qoʻshib olindi.
Kongo daryosining quyi oqimida Fransiya, Belgiya va Portugaliyaning faollashuvidan soʻng Yevropa davlatlari orasida "Afrika uchun janjal" boshlandi. Muammolarni 1884-1885-yillardagi Berlin konferensiyasi (1884)da hal qilishga harakat qilishdi. Kolonial imperiyalar orasidagi raqobat 1890-yillargacha davom etdi. Birlashgan ingliz-misr askarlari 1896-yilda mahdiylar qoʻzgʻolonini bostirishdi va fransuzlarning Fashodga bosqiniga qarshilik koʻrsatishdi. Shundan soʻng Sudan qoʻshma ingliz-misr koloniyasi deb eʼlon qilindi, aslida esa britan boshqaruvi ostida qoldi.
Britan kolonizatori Sesil Rods strategik muhim Suvaysh kanalini foydali qazilmalarga boy Janubiy Afrika bilan birlashtiruvchi Keyptaun-Qohira temir yoʻlini qurish taklifini bildirdi. 1888-yilda Rods oʻziga tegishli shaxsiy Britan Januniy Afrika kompaniyasi yordamida oʻz ismi sharafiga atalgan ulkan hudud — Rodeziyani egalladi.
Jahon urushlari (1914-1945)
XX asr boshida Germaniya tez rivojlanayotgan harbiy va industrial davlatga aylandi. Buyuk Britaniya oʻzining kelajakda metropoliya va imperiya butunligini saqlash kuchi yoʻqolishi mumkinligidan qoʻrqa boshladi. Boʻlajak urushda Germaniyani taxminiy raqib sifatida koʻrgan Britaniya Imperiyasi oʻzining eski raqiblari Fransiya va Rossiya bilan yaqinlashuv yoʻliga oʻtdi (1904- va 1907-yillar ittifoqlari).
Birinchi jahon urushi
1914-yilda ikki Yevropa davlatlari bloklari oʻrtasida urush boshlandi. Urushda britan koloniyalari va dominionlari Britaniya Imperiyasiga katta yordam berdi. 2,5 mln.dan ortiq askarlar dominionlar armiyalarida xizmat qildi va koloniyalardagi minglab koʻngillilar britan armiyasiga safarbar etildi. Afrika koʻplab nemis koloniyalari britan askarlari tomonidan bosib olingan bir paytda Tinch okeanida Avstraliya va Yangi Zelandiya mos ravishda nemis Yangi Gvineyasi va Samoani bosib oldi.
200px|left|thumb|[[Grand Fleet|Ulkan flot Yutland jangi tomon yoʻl olyapti, 1916-yil]]
Avstraliya va Yangi Zelandiya askarlarining 1915-yilda Gallipoli kampaniyasidagi hissalari bu davlatlarda milliy oʻzlikning paydo boʻlishiga ulkan taʼsir koʻrsatdi. Xuddi shu xolat Kanadada Vimi jangidan soʻng roʻy berdi. Dominionlarning gʻalabadagi hissalari britan bosh vaziri Lloyd Jorj tomonidan tan olindi. U 1917-yilda barcha dominionlarning bosh vazirlarini imperiya harbiy qoʻmitasiga qoʻshilishga chaqirdi.
1919-yilda imzolangan Versal bitimiga shartlariga koʻra imperiya 4 662 000 km² kengaydi va aholi soni 13 mln.ga koʻpayib oʻz tarixidagi eng yuqori choʻqqisiga chiqdi. Germaniya koloniyalari va Usmonli turklar imperiyasining koʻplab hududlari gʻoliblar oʻrtasida Millatlat Ligasi mandatlariga koʻra boʻlib olindi.
Urushlar orasidagi davr
Britaniya Imperiyasi iqtisodiyoti bu davrda mustahkamlanishda davom etdi: koloniyalar va dominionlarga eksport 32 %dan 39 %ga oʻsdi, import esa 24 %dan 37 %ga oʻsdi.
Normandy Park
Normandy Park AQShning Washington shtatida joylashgan shahardir. King County okrugi tarkibiga kiradi.
Britaniya imperiyasi
Urushlar orasidagi davr
Irlandiyaga mustaqil boshqaruv taqdim etilishining kechiktirilishi sababli Shinn Feyn boshchiligidagi mustaqillik tarafdorlari partiyasi sezilarli tarzda kuchaydi. 1918-yildagi parlament saylovlarida u Irlandiyadan koʻp oʻrin oldi, 1919-yilda Dublinda Irland assambleyasini tuzib, mustaqilligini eʼlon qildi. Irland Respublikasi armiyasi britan boshqaruviga qarshi partizan urushini boshladi. Ingliz-irland urushi 1921-yilda ingliz-irland bitimining imzolanishi bilan yakunlandi. Bitimga koʻra imperiya tarkibidagi dominion sifatida Irland Ozod davlati tuzildi.
thumb|left|Qirol Georg V Britaniya va dominionlar bosh vazirlari bilan 1926-yilgi Imperiya konferensiyasida.
Normandy Park
Aholisi
6228 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Britaniya imperiyasi
Urushlar orasidagi davr
Shunga oʻxshash kurash Hindistonda boshlandi; 1919-yilgi Hindiston hukumati toʻgʻrisidagi akt mustaqillik tarafdorlarini qoniqtirmadi. Britan hukumati mustaqillik uchun urushlar boshlanib ketmasligi uchun qattiqqoʻl choralarni qoʻllay boshladi, masalan, Panjobda. Bunga javoban Mahatma Gandi inglizlarning Hindiston aholisi tomonidan boykot qilinishi sanalgan nohamkorlik harakatini boshladi. 1922-yil 10-martda Gandi qamoqqa olinib, 18-martda ekstremistik ruhdagi materiallar nashr etganligi sababli ikki yil ozodlikdan mahrum etildi.
Hills and Dales (Kentucky)
Hills and Dales AQShning Kentucky shtatida joylashgan shahardir. Jefferson okrugi tarkibiga kiradi.
Britaniya imperiyasi
Urushlar orasidagi davr
1923-yilgi Imperiya konferensiyasi dominionlarning metropoliyadan mustaqil ravishda oʻz tashqi siyosatini yurgizish imkonini berdi. Bundan bir yil oldingi Turkiyadagi Chanoq inqirozida Britaniya yana dominionlar yordamini soʻradi, lekin Kanada va Janubiy Afrika bu safar yordam berishdan bosh tortdi. 1926-yilgi Imperiya konferensiyasi Irlandiya va Janubiy Afrika bosimi ostida dominionlarni "Britan Imperiyasi tarkibidagi teng huquqga ega va bir-biriga boʻysunmaydigan davlatlar deb tan oldi . Bu „Ikkinchi imperiya“ning qulashi edi, shundan soʻng „imperiya“ oʻrniga „Britan davlatlari hamdoʻstligi“ atamasi qoʻllanila boshladi.
Kıyıcık, Fındıklı
Kıyıcık— Turkiyaning Qoradengiz mintaqasida joylashgan Rize viloyatining Fındıkli tumaniga qarasli qishloq.
Normandy Park
Geografiyasi
Maydoni — 17,2 km2. Shundan 6,4 km2 quruqlik, 10,8 km2 esa suv maydonidir.
Kıyıcık, Fındıklı
Tarixi
Laz tili kitobidagi qishloqlar roʻyxatiga koʻra (2009), qishloq nomi Mosxora yoki Motsxore.Aksariyat qishloq aholisi etnik jihatdan Lazlardir. Qishloqda Güzelyali (Kontiva) nomli mahalla bor.
Britaniya imperiyasi
II Jahon Urushi
Metropoliyaga urush eʼlon qilinishi yana avtomatik tarzda uning koloniyalariga oʻz taʼsirini koʻrsatdi, shu jumladan Hindistonga ham. Lekin bu safar dominionlarda urushga kirishdan bosh tortish huquqi bor edi. Ular ichida Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya va Janubiy Afrika baribir urushga qoʻshilishdi. Irlandiya esa urushga qoʻshilmay butun II Jahon Urushi davomida betaraflikni saqladi.
Hills and Dales (Kentucky)
Aholisi
153 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 605,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 0,3 km2. Shundan 0,3 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 183 m balandlikda joylashgan.
Britaniya imperiyasi
II Jahon Urushi
thumb|150px|Avstraliya yapon bosqinini kutmoqda
1940-yilda Fransiya qulagach Imperiya 1941-yilda urushga SSSR qoʻshilguncha Germaniya va uning ittifoqchilariga qarshi bir oʻzi qolib ketdi. Britan bosh vaziri Uinston Cherchill amerika prezidenti Franklin Ruzveltdan faol tarzda harbiy yordam soʻragan. 1941-yilda ikki davlat Atlantika xartiyasini imzolashdi. Bu xartiya barcha koloniyalarga ozodlik berdi.
Yaponlar hujumi ostida qolgan Avstraliya va Yangi Zelandiya Britaniya oʻz imperiyasini himoya qila olmasligini tushuna boshlashdi. Bu ularni AQSh bilan yaqin aloqalar oʻrnatilishiga turtki berdi. 1951-yilda Avstraliya, Yangi Zelandiya va AQSh oʻrtasida ANZUS pakti imzolanishiga olib keldi.
Dekolonizatsiya va „Ikkinchi imperiyaning qulashi“ (1945—1997)
Britaniya Imperiyasi II Jahon Urushida gʻalaba qozonishdi, ammo urush natijalari imperiya uchun juda vayronkor boʻldi. Yevropa vayonalarga aylanib, kuchlar balansi oʻtgan AQSh va SSSR armiyalari tomonidan egallab olingan edi. Buyuk Britaniya 3,5 mlrd. dollar miqdoridagi amerika qarzi yordamida qutulgan inqiroz yoqasiga kelib qoldi. Bu qarzning ohirgi foizlari 2006-yilda toʻlandi.
Koloniyalardagi antikolonial harakatlar tez kuchaydi. AQSh va SSSR oʻrtasida boshlangan Sovuq urushga qaramasdan, ikki davlat ham yevropa kolonializmiga qarshi edi. Bu davrga mos boʻlgan „oʻzgarishlar shamoli“ atamasi imperiyaning sanoqli kunlari qolganligini bildirardi. Fransiya va Portugaliya oʻz imperiyalarini saqlab qolish uchun qimmat va foydasiz urushlarni boshlagan bir paytda, Buyuk Britaniya oʻz koloniyalaridan ularni stabil kommunizm tarafdori boʻlmagan hukumatlarga topshirib ketishni tanladi. 1945-1965-yillarda metropoliyadan tashqaridagi imperiya aholisi 700 mln.dan 5 mln.ga tushdi.
Mustaqillikning boshlanishi
thumb|150px|Hindistonning mustaqillik uchun urushi davomidagi induistlar va musulmonlar yetakchilari [[Mahatma Gandi va Muhammad Ali Jinna]]
1945-yildagi parlament saylovlarida dekolonizatsiya tarafdorlari boʻlgan Leyboristlar partiyasi gʻolib boʻldi. Klement Ettli boshchiligidagi Leyboristlar partiyasi imperiyaning eng ogʻriqli muammosi — Hindiston mustaqilliga oʻz eʼtiborini qaratdi. Bu koloniyada ikki yetakchi kuch boʻlmish Hindiston milliy kongressi va Musulmonlat ligasi oʻrtasida kelishmovchiliklar oʻsib borayotgandi. Bu ikki pertiya ham mustaqillikni xohlardi. Kongress unitar davlat tuzish taklifi bilan chiqdi. Bu davlatda musulmonlar kamchilik boʻlishidan xavfsiragan Liga musulmonlar koʻpchilik boʻlgan regionlarda islom davlatini tuzishni taklif qildi. Koʻpayib borayotgan tartibsizliklar va Qirollik Hind floti qoʻzgʻoloni 1946-yilda bosh vazirni Hindistonga eng uzogʻi bilan 1948-yilda mustaqillik berishni vada berishga majbur qildi.
Vaziyatning favquloddaligi va fuqarolik urushi xavfi soʻnggi Hindiston vitse-qiroli lord Mauntbettenni 1947-yilda 15-avgustda Hindistonni boʻlish va mustaqillik berishga majbur qildi. Britanlar yangi tuzilgan Hindiston va Pokiston davlatlarida oʻnlab mln. kishini kamchilik sifatida qoldirib, indusit va islom regionlari oʻrtasida chegara oʻtkazishdi. Millionlab odamlar ikkala yoʻnalishda chegarlarni kesib oʻtishdi, yuz minglab insonlar esa ikki din vakillari oʻrtasidagi zoʻravonliklar qurboni boʻlishdi. Aholisining katta qismi musulmon boʻlishiga qaramay Hindistonga berilgan Jammu va Kashmir haligacha ikki davlat munosabatlarini buzuvchi muammo sanaladi. thumb|left|300 px|Britaniya Imperiyasi 1921-yilda
19480yilda Birma va Seylon (Shri-Lanka) mustaqillikga erishishdi. Hindiston, Pokiston va Seylon Hamdoʻstlikka qoʻshilishdi, Birma esa qoʻshilishni istamadi.
Britan mandatligi ostidagi Falastinda ham muammolar yuzaga keldi. Bu yerdagi kolonial hukumat juhudlar va koʻpchilik boʻlgan arablar oʻrtasidagi muammoga duch kelishdi. Bu yerdagi muammolar qiyinroq edi — Yevropadagi koʻplab juhud qochoqlari Falastinda boshqana qidirishardi, arablar esa juhudlar koʻchib kelishi toʻxtatilishini talab qilishdi. 1947-yilda imperiya kelgusi yili oʻz askarlarini Falastindan olib chiqib, mandatlikdan voz kechib, davlatning keyingi taqdirini BMTga topshirishini eʼlon qildi. BMT Bosh Assambleyasi Falastinni juhud va arab mustaqil davlatlariga boʻlib, Quddus va Vifleyem shaharlari ustidan xalqaro protektorat oʻrnatilishi toʻgrisidagi № 181 rezolyutsiyasini qabul qildi.
Suvaysh inqirozi va uning natijalari
1951-yilda Buyuk Britaniyada hukumat tepasiga Cherchill boshchiligidagi Konservativlar partiyasi keldi. Konservatorlar Hindiston yoʻqotilishiga qaramay Suvaysh kanaliga tayanib, Yaqin Sharqdagi hukmronlikni saqlash orqali Britaniyani dunyoviy davlat sifatida saqlab qolish mumkinligiga ishonishardi. Lekin ular 1951-yilda Misrda hukumat tepasiga kelgan Komil Abdul Nosirni eʼtiborga olmasdan qoʻyolmasdilar. 1952-yilda britan askarlarini Suvaysh kanali hududidan olib chiqib ketib, 1955-yilda Sudan mustaqilligini tan olish toʻgrisidagi bitim imzolandi.
thumb|upright|left| Buyuk Britaniya bosh vaziri [[Entoni Iden]] 1956-yilda prezident Nosir Suvaysh kanalini milliylashtirdi. Bunga javoban britan bosh vaziri Entoni Iden Isroilning Misrga hujumiga vaqtida urushga qoʻshilib, Suvaysh kanalini egallash toʻgʻrisida maxfiy bitim imzoladi. Ammo u AQSh munosabatini hisobga olmagandi. Amerika prezidenti Eyzenhauer opertasiyani qoʻllab-quvvatlashdan bosh tortdi. AQSh Nikita Xrushyov urushda Misr tarafini olishga vada bergandan soʻng SSSR keng miqyosdagi urush boshlanishidan qoʻrqdi. Inglizlar toʻxtatish uchun amerikaliklar oʻzlarining britan funtidagi rezervlarini sotish orqali ingliz valyutasini sindirishlarini aytishdi. Natijada, urush xarakatlari omadli boʻlib, kanal egallanganligiga qaramasdan, xalqaro bosim Britaniyani oʻz askarlarini olib chiqib ketishga majbur etdi.
Montemagno
Montemagno Italiyaning Piemont mintaqasida joylashgan kommunadir. Asti provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 16 km2. 1239 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Britaniya imperiyasi
Suvaysh inqirozi va uning natijalari
Suvaysh inqirozi Yaqin Sharqdagi britan taʼsirini pasaytirganiga qaramasdan, uni butunligicha yoʻqotolmadi. Amerikaliklarning maqullashidan soʻng britan armiyasi 1957-yilda Ummonga, 1958-yilda Iordaniyaga, shuningdek, 1961-yilda Quvaytni roʻy berishi mumkin boʻlgan Eron xavfidan qutqarish uchun bu davlatga bostirib kirdi.
1967-yilda britan askarlari Adendan, 1971-yilda Bahrayndan chiqib ketishdi.
Oʻzgarishlar shamoli
right|thumb|Afrikadagi dekolonizatsiya. 1960-yillar ohiriga kelib Rodeziya (boʻlajak Zimbabve) va Janubi-Gʻarbiy Afrikadan (hozirgi Namibiya) tashqari barcha britan koloniyalariga mustaqillikka erishishdi. 1960-yilda Buyuk Britaniya bosh vaziri Garold Makmillan Keyptaunda nutq soʻzladi. Oʻz nutqida u "bu qitʼada oʻzgarishlar shamoli esayotganligi" toʻgrisida aytdi. Makmillan fransuzlar Aljirda olib borayotganga oʻxshagan kolonial urushlarni xohlamaganligi uchun dekolonizatsiya gʻoyasini qoʻllab-quvvatlagan. 1950-yillarda faqatgina uch koloniya — Sudan, Gana va Malayya mustaqillikka erishgan boʻlsa, 1968-yilga Janubiy Rodeziyadan boshqa Afrikadagi barcha britan koloniyalari mustaqillikka erishdi. Hududdan ingliz askarlarining chiqib ketishi oq tanli aholi uchun katta muammolarni keltirib chiqardi, ayniqsa, Rodeziyada. 1965-yilda oq tanli aholi yetakchisi bosh vazir Yan Smit bir tomonlama Rodeziyaning Britaniya Imperiyasidan ajralib chiqqani toʻgʻrisida eʼlon qildi. Davlatda oqlar va qoralar 1979-yilgacha davom etgan oʻrtasidagi fuqarolik urushi boshlandi. Urush davlatda britan kuzatuvi ostidagi saylovlar oʻtkazilgunga qadar, britan kolonial hukumati qoʻl ostiga oʻtgandagina tugadi. Saylovlarda yangi tuzilgan Zimbabve davlatining bosh vaziriga aylangan Robert Mugabe yutib chiqdi.
Oʻrta Yer dengizida britanlar grek-kipriotlar tomonidan boshlangan patizan urushiga duch kelishdi. Urush 1960-yilda Kipr mustaqilligi eʼlon qilinishi bilan tugadi, lekin Birlashgan Qirollik Akrotiri va Dekeliya harbiy bazalari ustidan oʻz nazoratini saqlab qoldi. Malta va Gotso orollari 1964-yilda mustaqillikka erishishdi.
1958-yilda Vest-Indiya federatsiyasi tuzildi, lekin u 1962-yildayoq Yamayka va Trinidad ajralib chiqqanligi sababli parchalanib ketadi. Barbados 1966-yilda mustaqillikka erishadi, Karib dengizidagi boshqa ingliz orollari esa 1970- va 1980-yillarda mustaqillikka erishadi. Britaniya hukmronligi ostida faqatgina Angilya, Tyorks va Kaykos orollari, Britan Virginia orollari, Kayman orollari va Montserrat qoladi. Gayana 1966-yilda mustaqillikka erishadi. Kontinental Amerikadagi soʻnggi britan mulki Britan Gondurasi 1973-yilda Beliz nomi ostidagi erkin boshqariluvchi koloniyaga aylanadi va 1981-yilda toʻliq mustaqillikka erishadi. Belizning Gvatemala bilan hududiy bahsi hozirgacha yechilmay qolmoqda.
Tinch okeanidagi Britan hududlari 1970- (Fiji) va 1980-yil (Vanuatu) orasida mustaqillikka erishadi. Fiji, Tuvalu, Papua-Yangi Gvineya Hamdoʻstlik qirolliklariga aylanishdi.
Imperiyaning tugallanishi
1980-1981-yillarda Rodeziya (hozirgi Zimbabve), Vanuatu va Belizga mustaqillik taqdim etilgandan soʻng dekolonizatsiya jarayoni qariyb tugaydi. Avvalgi imperiyadan faqatgina butun dunyo boʻylab tarqalib yotgan orollar va avanpostlar qoladi. 1982-yilda oʻzining soʻnggi koloniyalaridan biri — Folklend orollarini Ispan Imperiyasi davridan qolgan talabga asoslanib urush ochgan Argentinadan himoya qiladi. Muvaffaqiyatli harbiy operatsiyalar koʻpchilikka Britaniya yana dunyoviy davlatga aylanishi haqida gapirishga asos beradi.
Huddi oʻsha yili Kanada metropoliya bilan soʻnggi yuridik aloqalarini uzadi. 1982-yilgi Kanada akti Kanada konstitutsiyasiga oʻzgartirish uchun boshqa Britaniyaning roziligi kerakmasligini tasdiqlaydi. Shunga oʻxshash aktlar 1986-yilga Avstraliya va Yangi Zelandiyaga nisbatan qabul qilinadi.
Britaniya Imperiyasidan qolgan natijalar
left|thumb|[[Britan dengizorti hududlari]] Hozirig kunda Birlashgan Qirollik Britan orollaridan tashqari 14 hudud ustidan suverenitetga ega. 2002-yilda ular Britan dengizorit hududlari nomiga ega boʻlishdi. Bu hududlarning baʼzilarida odam yashamaydi (vaqtinchalik harbiy va ilmiy insonlardan tashqari). Boshqalari turli darajadagi oʻz boshqaruviga ega va Buyuk Britaniyaga xalqaro aloqalar va himoya boʻyicha qaram.
Baʼzi dengizorti hududlari ustidan britan suvereniteti boshqa davlatlardan tomonidan tan olinmagan: Gibraltar Ispaniya tomonidan, Folklend orollari, Janubiy Georgiya va Janubiy Sendvich orollari Argentina tomonidan va boshqalar.
Bir necha yuz yillik britan boshqruvi va britan immigratsiyasi butun dunyo boʻylab koʻplab davlatlarda oʻz izini qoldirgan. Britanlar tomonidan oʻtkazilgan siyosiy chegaralar har doim ham millatlar joylashuviga mos boʻlmagan va Kashmir, Falastin, Sudan, Nigeriya va Shri-Lankada koʻplab muammolarga sabab boʻlgan. Britan parlament tizimi koʻplab sobiq koloniyalar uchun hukumat boshqaruvi turiga aylandi. Angliya qonunchiligi esa ularning yuridik tizimlariga katta taʼsir qildi. Britan oliy apellyatsion sudi hozirgacha Karib dengizi va Tinch okeanida joylashgan sobiq kolonialarning oliy sudi hisoblanadi. Ingliz tili 400 mln. kishi uchun ona tili sanaladi, qariyb 1 mlrd. odam esa ingliz tilida xorijiy til sifatida gapiradi. Britan missionerlari anglikan cherkovini barcha qitʼalarga tarqatishgan.
Sobiq imperiyaning koʻplab qismlarida hozirgacha kolonial arxitektura saqlanib qolgan — cherkovlar, temir yoʻl vokzallari, hukumat binolari. Kriket, regbi, golf va boshqa britan sport turlari britan oʻlchov birliklariga oʻxshab butun imperiyaga tarqalgan.
Millionlab kolonistlar Britan orollarini tark etib AQSh, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiyaga asos solishgan. Bu davlatlarning hozirgi aholisi asosan Britaniyalilar va Irlandiyaliklar avlodlari sanalishadi. Britan protestantlari Simoliy Irlandiya aholisining katta qismini tashkil etadi va JARning asosiy oq tanli etnik guruhi hisoblanishadi.
IC 4936
IC 4936 Pavo yulduz turkumidagi SBd tipli galaktikadir.
IC 3387
IC 3387 Veronika Sochlari yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.
Keramzit
Keramzit (yun. Keramos - loy) -yengil eruvchan loysimon jinsni pishirib olinadigan gʻovak material. Shagʻal, chaqiq tosh yoki qum koʻrinishida tayyorlanadi. Yengil betonning toʻldirgichi, filtrlovchi material, issiqlik va tovush izolyasiyalari sifatida ishlatiladi. Hajmiy masasi 150–800 kg/m3, qisilishga mustahkamligi 0,3 — 6 MPa.
Metodistlar
Metodistlar - Angliyada XVIII asrda paydo bo‘lib, anglikan cherkovining yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Uning tarafdorlari xristian axloqi me’yorlariga metodik ravishda rioya qilishni talab qilganlaridan nomlanishi kelib chiqadi. Ta’limotining asoslari anglikanlar ta’limotiga yaqin turadi. Angliyadan tashqari bu yo‘nalish AQSH, Kanada, Avstraliya, Janubiy Koreya va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. Metodizm tarafdorlari 31 mln. kishini tashkil qiladi. U.Buts asos solgan “Xaloskorlar Armiyasi” metodizmga yaqin turadi. Uning ta’limoti metodistlarnikidan farq qilmaydi. “Xaloskorlar Armiyasi” xarbiy tashkilot singari tashkil etilgan. Bu tashkilot a’zolari ko‘cha-ko‘ylarda va’zxonlik qilish bilan mashhurlar.
Qoʻytosh togʻi
Qoʻytosh togʻi — Shimoliy Nurota togʻlarining janubiy -sharqiy qismi. Sharqda Sangzor vodiysi, gʻarbda Savurbel dovoni oraligʻida. Jizzax viloyatida. Uz. 65 km; eni 8-13 km, eng keng joyi 25 km. Eng baland joyi — Toʻngʻizlitogʻ (1905 m). Janubi-gʻarbida Sangzor — Nurota, shimoliy -sharqida Mirzachoʻl botiqlari oʻrab olgan. Suvayirgʻich qismi va yon bagʻirlarida tekislangan yuzalar keng tarqalgan. Qoʻytosh togʻi qumtosh, slanets, ohaktosh, marmar, granodiorit, granitdan iborat. Qatlamlarning yotish holatlari tektonik harakatlar natijasida kuchli oʻzgargan. Marmarlashgan ohaktoshlar yuzaga chiqqan ayrim joylarda soy yon bagʻirlari tik. Jinslar nurash oqiba-tida qoʻy, tik devorli qalʼa, turli xil jonivorlar qiyofasini eslatuvchi tabiat ajoyibotlarini hosil qilgan. Togʻning shimoliy yon bagʻridagi tik qoyalarda tosh uyumlari, slanetsli hududlarda toshloqli buzuq yerlar keng tarqalgan. Shimoliy yon bagʻrida ohak-toshlar yuzaga chiqib qolgan. Togʻning janubiy yon bagʻridagi bir muncha tekis yuza Gʻallaorol va Qoʻytosh botiqlari tomon pastlasha boradi. Qoʻytosh togʻi yon bagʻirlari assimetrik tuzilishga ega. Shimoliy yon bagʻrida Ustixonsoy, nuraksoy, Osmonsoy, Ilonchisoy; jan yon bagʻrida Chayonlisoy, Ingichkasoy, Savrunsoy, Sagʻanaqsoy, Norvonsoy kabi soylar oqib tushadi. Buloqlar ham bor. Tipik boʻztuproq, toʻq tusli boʻz tuproqlar tarqalgan. Oʻsimliklardan shimoliy yon bagʻrida qoʻngʻirbosh, rang, shuvoq, flemis, yaltirbosh; janubiy yon bagʻrida turli xil oʻtlar, shuvoq, yaltirbosh, rovoch, chayir, koʻztikan, ayrim joylarda naʼmatak, bodomcha uchraydi. Togʻ tepasi va yon bagʻirlaridan bahorgi yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Qoʻytosh togʻida Qoʻytosh volf-ram-molibden koni bor.
Abubakr Mufid
Abubakr Muhammad bin Ahmad bin Ibrohim Mufid (975) – “Nasoyim ul-muhabbat”da tilga olingan tasavvuf shayxi. Junayd Bagʻdodiy, Yusuf bin Husayn Roziy, Shayx Amu, Abu Usmon Hiriy suhbatidan bahramand boʻlgan. Tasavvuf haqida kitob yozgan. Alisher Navoiy “Nasoyim ul-muhabbat”ga “Nafahot ul-uns”dan ushbu shayx haqidagi bobni aynan kiritgan.
Bloomington (Illinois)
Bloomington AQShning Illinois shtatida joylashgan shahardir. McLean County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
70970 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 58,3 km2. Shundan 58,3 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Treffen am Ossiacher See
Treffen am Ossiacher See Avstriyaning Karintiya yerida joylashgan shaharchadir. Villach-Land (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 71.01 km2. 4357 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Diors
Diors Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Indre departamenti Châteauroux tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
756 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 29,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 25,7 km2.
Ahorn (Baden)
Ahorn (Baden) Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Main-Tauber-Kreis tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 53,96 km2. Aholisi — 2263 kishi (2010).
Hududi
Ahornning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Le Villars
Le Villars Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Saône-et-Loire departamenti Mâcon tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
241 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 43,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,6 km2.
Urganch tumani
Urganch tumani — Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyatidagi tuman. 1926-yil 29-sentabrda tashkil etilgan. 1962-yil 24-dekabrda Shovot tumaniga qoʻshib yuborilgan, 1964-yil 31-dekabrda qayta tashkil etilgan. Sharkdan Xonqa, gʻarbdan Qoʻshkoʻpir, Shovot va Yangibozor tumanlari, shimoldan Gurlan tumani va Qoraqalpogʻiston Respublikasi, janubdan Xiva, Yangiariq tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 0,46 ming km². Aholisi 141,1 ming kishi (2004). Tumanda 1 ta shaharcha (Chalish), 10 qishloq fuqarolar yigʻini (Bekobod, Chakkasholikor, Chandirqiyot, Chatkoʻpir, Yuqoribogʻ, Yuqoridoʻrman, Qoramon, Qorovul, Gʻalaba, Gʻoybu) mavjud. Tuman markazi — Qorovul qishlogʻidir.
Tabiati
Tuman relyefi pasttekislikdan iborat, balandlik 100 metr. Tuprogʻi qumloq, boʻzallyuvial, Amudaryo oqiziqlaridan tarkib topgan. Daryo boʻyidagi toʻqay va qumliklarda jiyda, turangil, tol, saksovul, yulgʻun, yantoq, qamish, otquloq, olapoʻta, oqbosh, shoʻra, ajriq oʻsadi. Toʻqay va changalzorlarda quyon, chiyaboʻri, qumliklarda yumronqoziq, kaltakesak; qushlardan chumchuq, toʻrgʻay, qargʻa, boyoʻgʻli, kaptar, musicha va boshqa bor.
Iqlimi keskin kontinental. Yanv. oyining oʻrtacha temperaturasi —4°, —5°, eng past tra —25°. Iyul oyining oʻrtacha temperaturasi 26°, 28°. Eng yuqori tra 44°. Yillik yogʻin 80-90 mm. Vegetatsiya davri 200—210 kun. Dehqonchilik sugʻoriladigan yerlarda amalga oshiriladi. Yer osti suvlari yuza, yerlarni teztez shoʻr bosib turadi. Ekin maydonlari Amudaryo va tuman hududi orqali oʻtkazilgan Gʻozovot, Shovot, Qulobod, Qirgʻizyop, Oʻrisyop, Doʻrman va boshqa kanallaridan sugʻoriladi. Gʻozovot— Davdon, Yangibozor kollektorlari bor.
Xoʻjaligi
Tumanda paxta tozalash zavodi, 12 kichik gʻisht zavodi, „Xorazm— Nurtop“ ip gazlama korxonasi, sut va uzumni qayta ishlash sexlari, 5 qurilish tashkiloti, parrandachilik fabrikasi mavjud.
Qishloq xoʻjaligi, asosan, dehqonchilikka ixtisoslashgan. Tuman yer maydoni 26,8 ming ga ni tashkil etadi. Shundan 25,8 ming ga yer sugoriladi va haydaladi. 11 ming ga yerga paxta, 5,9 ming ga yerga gʻalla, 3,3 ming ga yerga sholi, 835 ga yerga poliz va sabzavot ekinlari ekiladi. Qolgan maydonlarda makkajoʻxori, oq joʻxori va chorva uchun ozuqabop ekinlar yetishtiriladi. 1380 ga yer bogʻ va tokzorlar bilan band. Bogʻlarda oʻrik, olma, anjir, nok, nashvati, shaftoli, uzum, anor, olxoʻri va boshqa kabi mevali daraxtlar oʻstiriladi.
Urganch tumanida 14 jamoa va shirkat xujaliklari, 831 fermer va dehqon xoʻjaliklari mavjud. 3 xoʻjalik fermer uyushmasiga aylantirilgan. Tumandagi jamoa va xususiy xoʻjaliklarda 73,2 ming qoramol, 32,2 ming qoʻy va echki, 240,4 ming parranda boqiladi. Pilla ham yetishtiriladi. Tuman hududidan xalqaro avtomobil yoʻli va Toshkent— Shovot temir yoʻl utgan (uz. 40 km).
2003 — 2004 oʻquv yilidagi 44 umumiy taʼlim maktabida 30 mingga yaqin oʻquvchisi taʼlim oldi. 3 kasbhunar kolleji, musiqa, sport maktablari, 1 markaziy va 39 tarmoq kutubxonasi, 2 stadion, 40 sport maydonchasi, kasalxona (305 oʻrin), 12 qishloq vrachlik punkti, 4 qishloq vrachlik ambulatoriyasi, 3 poliklinika, „Jayxun“ sanatoriysi ishlab turibdi.
1958-yildan „Urganch haqiqati“ tuman gazetasi chop etiladi (adadi 1000).
Galileo Galilei
thumb|220px|
hayoti
GALILEI (Galilei) Galileo (1564.15-mart, Piza-1642.1-avgust, Archetri, Florensiya yaqinida) — italyan fizigi, astronomi va mexanigi; aniq tabiatshunoslik asoschilaridan biri. Galilei aslzodalar oilasida dunyoga kelgan. Otasining undovi bilan Piza universitetiga kirib (1581), tibbiyotni oʻrgana boshlagan. Bu yerda Aristotel fizikasi bilan tanishgan, Yevklid va Arximed matematikasini oʻrgangan. Geometriya va mexanikaga qiziqib ketgach, Galilei tibbiyotdan voz kechib, 4 yil mobaynida matematikani oʻrgangan va ixchamgina „Kichik tarozular“ asarini yozgan (1586; 1655-yil nashr qilingan). Bu asari uni italyan matematiklari orasida mashhur qilgan. Galilei mexanika bilan astoydil shugʻullangan. Keyinchalik inersiya qonunini kashf etgan, kuchlarni qoʻshish qoidasini ifodalab bergan, koʻchirma harakat tezligi doimiy boʻlgan chogʻdagi nisbiylik prinsipini yaratgan, mexanik harakatning asosiy kursatkichlarini miqdoriy jihatdan aniqlagan. Jismning qiya tekislikdagi harakati, maʼlum burchak ostida otilgan jismning harakati, erkin tushish haqidagi qonunlarni dastlab Galilei kashf etgan, harakatning saqlanishi toʻgʻrisidagi muhim fikrga tegishli tushunchalarni kiritgan. Galiley — Nyuton mexanikasi ilmning muhim tarmogʻiga aylandi. Galile olam tuzilishini tushuntirishda Nikolay Kopernik yoʻlidan bordi. Oʻzi yasagan (32-marta katta qilib kUrsatadigan) teleskop yordamida Oy sirtining notekisligini, Venera fazasining Uzgarishini, Quyosh dogʻlarini, Yupiterning 4 ta yuldoshini kashf qildi va Quyoshning uz oʻqi atrofida aylanishini isbotladi. Galileining bu ishlari „Yulduz xabarchisi“ (1610—1611) asarida bayon qilingan. „Olam tuzilishining ikki asosiy sistemasi haqida dialog“ (1632) asarida geliotsentrik sistematlt toʻgʻriligiga asosli dalillar keltirgan. Abu Rayhon Beruniy kabi Galile ham Aristotelning „yengillik kuchi“ tushunchasiga qarshi chiqib, faqat ogʻirlik kuchini tan oldi. U tabiiy hodisalarni tajriba va matematik fikrlash asosida tushuntirishga harakat qilgan.
Galile dunyoqarashi — mexanistik materializm. U olamdagi barcha hodisalar moddiy asosga ega boʻlib, mexanika qonunlariga boʻisunadi, deb tushungan, sxolastikata qarshi chiqqan. Mexanistik materializmning barcha nuqsonlari G. dunyoqarashiga ham taalluqli. Galile oʻz zamonasining igʻlor goyali kishilaridan bulgan.
Galileining isteʼdodi fan sohalari bilan cheklanib qolmaydi: u musiqachi, rassom, sanʼat shinavandasi, adabiyotshunos ham boʻlgan. Uning ilmiy risolalari ravon va oddiy tilda yozilganligi uchun ularni ham badiiy adabiyot jumlasiga qoʻshish mumkin. U lotin tilini mukammal egallagan. N. Kopernikning geliotsentrizmini qatʼiy yoqlagani uchun G. 1633-yilda katolik cherkov tomonidan inkvizitsiya sudiga berilgan, natijada N. Kopernik taʼlimotidan voz kechishga majbur boʻlgan va 1633-yil 22-iyunda cherkovda taz chukib tavba qilgan; unga Yer harakati toʻgʻrisida gapirish va asarlarini nashr qilish taqiqlab qoʻyilgan. Galilei umrining oxirigacha „inkvizitsiya asiri“ hisoblangan. Galilei 1637-yilda koʻr boʻlib qolgan. Asrlar oʻtib xaqikat qaror topdi: 1992-yilda Rim papasi Ioann Pavel 2 inkvizitsiya sudi karorini notoʻgʻri deb topdi va Galileini oqladi.
Mexanika
Paduan universitetida boʻlgan vaqtida Galiley inersiya va jismlarning erkin tushishini oʻrgandi. U erkin tushishning tezlanishi tananing massasiga bogʻliq emasligini aniqlaydi, bu bilan u Arastu vaqtidan beri hukm surgan „tushish tezligi“ tana ogʻirligiga proporsional degan nazariyaga chek qoʻyadi. Galiley Piza minorasining tepasida turib, har xil massali jismlarni pastga otib, ularning tushishini ifodalagan, degan afsona mavjud. Boʻlishi mumkinki, Galiley bunday tajribani bajargan, ammo mashhur Pizadagi minoraga buning aloqasi yoʻq.
Galiley klassik mehanikadagi nisbiylik prisipining asoschilaridan biridir. Keyinchalik bu prinsip uning nomi bilan ataladi. Galiley qayd etadiki, bir xil boshlangʻich sharoitlarda istalgan mehanik jarayon izolyatsiyalangan tizimda bir hil kechadi.
1593-yili Galiley „Mehanika“ nomli kitobni nashr etadi, u yerda oʻzining izlanishlarini bayon etadi.
Astronomiya
1609-yili Galiley mustaqil ravishda oʻzining birinchi teleskopini yasaydi. U qavariq obyektivli va botiq okulyarli boʻladi. Truba tahminan uch karra kattalashtirardi. Tez orada u 32-marta kattalashtirishga imkon beradigan teleskopni qurishga muvaffaq boʻladi. Teleskopdagi izlanishlar Oy togʻlar bilan qoplanganini va kraterlar bilan qazib tashlanganini koʻrsatadi, yulduzlar oʻzlarining hajmlarini yoʻqotadilar va birinchi marta ularning kolossal uzoqligi kashf etiladi. Yupiterda oʻzining toʻrt oyiga-toʻrt yoʻldoshiga egaligi aniqlanadi, Sut yoʻli alohida yulduzlarga parchalanadi, juda katta hajmdagi yangi yulduzlar koʻrinadi. Galiley Veneraning fazalarini, quyosh dogʻlarini va Quyoshning aylanishini kashf etadi.
Matematika
K teorii veroyatnosti otnositsya ego issledovanie ob isxodax pri brosanii igralnix kostey. V ego „Rassujdenii ob igre v kosti“ („Considerazione sopra il giuoco dei dadi“, vremya napisaniya neizvestno, opublikovano v 1718 g.) provedyon perviy naibolee polniy analiz etoy zadachi.
Katolik cherkovi bilan muammolar
Osmonni kuzatish ishlari asosida Galiley N.Kopernik taklif etgan dunyoning geliomarkazli tizimi toʻgʻri degan xulosaga keldi. Bu 93 va 104 Psalmalarning va Ekkleziast 1:5dan sheʼrning mazmuni bilan toʻgʻri kelmasdi. U yerda Yer qimir etmasligi haqida aytilgan edi. Galileyni Rimga chaqirtirishadi va oʻz qarashlarining propagandasini toʻxtatishini talab etishadi, Galiley bunga boʻysunishga majbur boʻladi. thumb|right|Galileo Galiley qabri. [[Santa Kroche sobori, Florensiya.]] 1632-yili „Dunyoning eng bosh ikki tizimi dialogi — ptolemey va kopernikning suhbati“ nomli kitob chiqadi. Kitob Kopernikning ikki tarafdori va Arastuning bir tarafdori hamda Ptolemeyning ham bir tarafdori oʻrtasidagi dialog shaklida yozilgan. Kitobning nashri Galileyning doʻsti UUrban VIII papasi tomonidan ruhsat etilgan boʻlsa ham, bir necha oydan soʻng kitobni sotishni man etishadi, Galileyni esa Rimga sudga chaqirishadi, u yerga u 1633-yil fevralida keladi. Tergov 1633-yilning 21-aprelidan 21-iyunigacha davom etadi, 22-iyunda esa Galiley unga taklif etilgan inkorlik matnini aytishga majbur boʻladi. Umrining soʻnggi yillarida u juda ogʻir sharoitda ishlaydi. Oʻzining Archertri dala-hovlisida (Florensiya) u uy qamali ostida edi (inkvizitsiyaning doimiy nazorati ostida) va unga shaharga (Rim) kelish ruhsat etilmasdi. 1634-yili Galileyga qarayotgan sevimli qizi vafot etadi.
Galileo Galiley 1642-yil 8-yanvar kuni vafot etadi. Uni Archertrida marosimlarsiz va qabr toshlarisiz koʻmishadi. Faqat 1737-yili uning soʻnggi istagi bajo keltiriladi-uning kuli Florensiyadagi Santa Kroche soboriga olib kelinadi, 17-martda u Michelangelo (Mikelanjelo) yonida marosimlar bilan dafn etiladi.