cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Al Muʼtadid
Qamalishi va taxtga chiqishi
Endi „eng qudratli“ Abul Abbos barcha mansablarda otasining oʻrnini egalladi. Yangi xalifa al-Muʼtadid billoh unvoni, xalifa al Muʼtamid va al Mufavvaddan keyin merosxoʻr lavozimini egalladi. 892-yil 30-aprelda al Muʼtadid amakivachchasini merosxoʻrlikdan butunlay chetlatdi. Shunday qilib, al-Muʼtamid 892-yil 14-oktyabrda vafot etgach, al-Muʼtadid xalifa hokimiyatini egalladi.
Hukmronlik
alt=Blank map of the Middle East, with the Abbasid Caliphate in green and dark green and the major regions and provinces marked|thumb| Al-Muʼtadid hukmronligining boshida parchalanib ketgan Abbosiylar imperiyasining xaritasi.Abbosiylar markaziy hukumatining bevosita nazorati ostidagi hududlar (toʻq yashil) va Abbosiylar hukmronligiga sodiq qolgan avtonom hukmdorlar (ochiq yashil) ostidagi hududlar.
Sharqshunos Harold Bowen al-Muʼtadidning taxtga chiqishini quyidagicha taʼriflagan: "tashqi koʻrinishi tik va nozik; boshida oq xol bor edi, oq xollarga xayrixoh boʻlmagani uchun qora rangga boʻyalgan. Takabbur koʻrinar edi. Xulq-atvorda jasur edi. Xanjar bilan sher oʻldirgani haqida hikoya qilishadi. […] otasining barcha kuch-gʻayratini meros qilib oldi va tezkor harakatlari bilan obroʻ-eʼtibor qozondi."
Otasi singari al-Muʼtadidning ham qudrati uning harbiylar bilan yaqin munosabatlariga tayangan. Tarixchi Hugh Kennedy yozganidek, u „taxtga, mohiyatan, hech qanday qonuniy huquq bilan emas, balki xalifa boʻlishini taʼminlagan gʻilmon koʻmagi tufayli […] chiqdi“. Shuningdek, harbiy xizmatdagi raqiblari kamsitilgan va tarqatib yuborilgan. Shunday qilib, harbiy harakatlar uning asosiy qiziqishi ekanligi ajablanarli emas. Odatda oʻz qoʻshinini harbiy yurishlarda shaxsan boshqargan. Bu ishi Muʼtadidning jangchi xalifa va islomiy gʻoziy sifatidagi obroʻsini mustahkamladi. Tarixchi Michael Bonner taʼkidlaganidek, "Horun ar-Rashid yaratgan va al-Mutasim obroʻsini oshirgan „gʻoziy xalifa“ roli al-Muʼtadidning tinimsiz harbiy yurishlari davrida oʻzining eng yuqori darajasiga koʻtarila oldi".
Yangi xalifa oʻz hukmronligining boshidanoq Abbosiylar xalifaligining zaiflashishini toʻxtatishni maqsad qilgan. Oʻz maqsadi sari bor kuch va diplomatiyasi bilan ishlagan. Kennedyning soʻzlariga koʻra, faol va gʻayratli harbiy boʻlish bilan birga al-Muʼtadid, shuningdek, „mahoratli diplomat, har doim gʻalaba uchun juda kuchli boʻlganlar bilan murosa qilishga tayyor edi“.
Tuluniylar bilan munosabatlar
Bu siyosat yangi xalifaning eng qudratli vassal Tuluniylar tuzumiga nisbatan murosaviy munosabatida darhol namoyon boʻldi. 893-yil bahorida al-Muʼtadid Xumaravayhni Misr va Suriyadagi avtonom amir sifatida tan oldi va tasdiqladi. Buning evaziga har yili 300,000 dinor oʻlponga qoʻshimcha yana 200,000 dinor oʻlpon toʻlash, shuningdek, Jaziraning ikki viloyati Diyar Rabi'a va Diyor Mudarni xalifalik boshqaruviga qaytarish kerak edi. Shartnomani imzolash evaziga Xumaravayh oʻz qizi Qatr an-Nadani („Shudring tomchisi“) xalifaning oʻgʻillaridan biriga kelinlikka berishni taklif qilgan, biroq al-Muʼtadidning oʻzi unga uylanishni maʼqul koʻradi. Tuluniy malikasi oʻzi bilan „Oʻrta asr arab tarixidagi eng dabdabali toʻy sovgʻasi“ (Tyerri Bianquis) hisoblangan bir million dinor olib keldi. Malikaning Bagʻdodga kelishi malika mulozimlarining hashamatli hayoti va isrofgarchiliklari bilan ajralib turardi. Turmush sharoitlari qashshoq xalifa saroyidan keskin farq qilardi. Bir rivoyatda aytilishicha, al-Muʼtadidning bosh amaldori sinchkovlik bilan qidirib, saroyni bezash uchun atigi beshta bezakli kumush va oltin shamdon topgan, malikada esa har biri shunday shamdon koʻtargan 150 nafar xizmatkor hamroh boʻlgan. Shunda al-Muʼtadid: „Kelinglar, borib berkinaylik, yoʻqsilligimiz koʻrinmasin“, degan ekan.
Boshqa tomondan, ushbu ish al-Muʼtadid tomonidan ataylab „moliyaviy tuzoq“ sifatida amalga oshirilgan boʻlishi mumkin. Chunki ulkan mahr Tuluniylar xazinasini deyarli bankrot qildi. Tuluniylar ushbu nikohdan xalifalik sulolasi bilan bogʻlanish sharafidan tashqari unchalik koʻp narsa olmadilar. Qatr an-Nada toʻydan soʻng koʻp oʻtmay vafot etdi. 896-yilda Xumaravayhning oʻldirilishi Tuluniylar davlatini voyaga yetmagan oʻgʻillarining beqaror qoʻllarida qoldirdi. Al-Muʼtadid bundan tezda foydalanib, 897-yilda Tugʻurning chegara amirliklari ustidan nazoratni kengaytirdi. Michael Bonnerning soʻzlariga koʻra, „[u] uzoq tanaffusdan soʻng yillik yozgi harbiy ekspeditsiya va Vizantiya imperiyasiga qarshi mudofaani tashkil qilishda eski xalifaning qoʻmondonlik huquqini oʻz zimmasiga oldi.“ Tuluniylarning yangi hukmdori Horun ibn Xumaravayh (896—904) oʻz mavqeini xalifalik tan olishini taʼminlash uchun qoʻshimcha imtiyozlar berishga majbur boʻldi. Jumladan, Homs shimolidagi butun Suriya hududini qaytarib berdi va yillik soliqni 450.000 dinorgacha oshirdi. Keyingi bir necha yil ichida qolgan Tuluniy hududlarida ichki tartibsizliklarning kuchayishi va Qarmatiylar hujumlarining ortib borishi koʻplab Tuluniy tarafdorlarining qayta tiklangan Xalifalik tomoniga oʻtishga undadi.
Jazira, Kavkazorti va Vizantiya fronti
alt=Geophysical map with regions and major cities, al-Jazira is highlighted in red|right|thumb| [[Jazira (Yuqori Mesopotamiya) xaritasi. Viloyatlari bilan. Oʻrta asrlar va zamonaviy chegaralar koʻrsatilgan.]] Jazirada yangi xalifa turli muxoliflarga qarshi kurashdi. Jumladan, qariyb oʻttiz yillik xorijiylar qoʻzgʻoloni bilan bir qatorda turli xil avtonom mahalliy hukmdorlar, asosan, Amid va Diyorning shayboniy hukmdori Bakr, Ahmad ibn Iso ash-Shayboniy, Tagʻlibiy rahbar Hamdon ibn Hamdun va boshqalar ham bor edi. 893-yilda xorijiylar ichki mojarolarga chalgʻigan bir paytda al-Muʼtadid Mosulni Shaybondan tortib oladi. 895-yilda Hamdan ibn Hamdun oʻz qoʻrgʻonlaridan quvib chiqarilib, asirga olinadi. Nihoyat, xorijiylar sardori Horun ibn Abdullohning oʻzi 896-yilda Hamdanning oʻgʻli Husayndan magʻlubiyatga uchrab, qoʻlga olingach, Bagʻdodga joʻnatilib, u yerda xochga mixlangan. Bu harakat Husayn ibn Hamdonning xalifalik qoʻshinlaridagi shonli martabasini, Jazirada Hamdoniylar oilasining bosqichma-bosqich hokimiyat tepasiga kelishini taʼminladi. Ahmad ash-Shayboniy 898-yil vafotigacha Amidni qoʻlida saqlab qoldi. Vafot etgach, oʻrniga oʻgʻli Muhammad keldi. Keyingi yili al-Muʼtadid Jaziraga yurish qilib, Muhammadni Amiddan quvib chiqardi va oʻzining toʻngʻich oʻgʻli hamda merosxoʻri Ali al-Muktafiyni gubernator etib tayinlash orqali butun viloyatni markaziy hukumat nazorati ostida birlashtirdi.
Sharq va Safforiylar
Islom Sharqida xalifa Safforiylar hukmronligini tan olishga majbur boʻldi va ular bilan modus vivendi oʻrnatdi. Kennedyning soʻzlariga koʻra, xalifalik yangi sulolalardan ham Tohiriylar bilan oldingi oʻn yilliklarda boʻlgan hamkorlikka oʻxshash hamkorlikda foydalanishga umid qilgan. Binobarin, Safforiylar hukmdori Amr ibn al-Lays Xuroson va Sharqiy Fors hamda Forsni oʻz tasarrufida deb eʼlon qildi. Abbosiylar esa Gʻarbiy Fors, yaʼni Jibal, Ray va Isfahonni bevosita nazorat qilishlari kerak edi. Mazkur siyosat xalifaga Isfaxon va Nihovandda joylashgan yana bir yarim mustaqil mahalliy sulola boʻlgan Dulafidlar hududlarini qaytarib olish imkonini berdi. Dulafid Ahmad ibn Abd al-Aziz ibn Abu Dulaf 893-yilda vafot etishi bilan al-Muʼtadid oʻgʻli al-Muktafiyni Ray, Qazvin, Qum va Hamadonga hokim qilib tayinlash uchun harakat boshladi. Karaj va Isfahon atrofidagi hududlar bilan chegralangan dulafiylar 896-yilda taxtdan agʻdarilgan. Shunga qaramay, Abbosiylarning bu yerlar ustidan hukmronligi, ayniqsa, Tabaristonda Zaydiy amirligining mavjudligi tufayli qaltisligicha qoldi. 897-yilda Ray Safforiylar qoʻliga oʻtdi.
Erondagi Abbosiy-Safforiylar hamkorligi Ray shahrida joylashib, mintaqadagi ham xalifalik, ham Safforiylar manfaatlariga tahdid solayotgan general Rafi ibn Xartamaga qarshi birgalikdagi harakatlarida yaqqol namoyon boʻldi. Al-Muʼtadid Ahmad ibn Abdulazizni Rayni qoʻlga olish uchun yubordi. Rafiy qochib, Xurosonni Safforiylardan tortib olish uchun Tabaristondagi Zaydiylar bilan hamkorlikda harakat qila boshladi. Biroq Amr xalqning Aliylarga qarshi kayfiyatini Rafiyga qarshi safarbar qilgani va Zaydiylardan kutilgan yordam amalga oshmaganligi sababli Rafiy 896-yilda Xorazmda magʻlubiyatga uchradi va oʻldirildi. Qudratining choʻqqisiga chiqqan Amr magʻlubiyatga uchragan qoʻzgʻolonchining boshini Bagʻdodga joʻnatadi va 897-yilda xalifa Ray boshqaruvini Amrga topshiradi. Muʼtadid 898-yilda Amrni raqiblari Somoniylar boshqarayotgan Movarounnahrga ham hokim etib tayinlaganidan soʻng hamkorlik barbod boʻldi. Al-Muʼtamid Amrni ataylab somoniylar bilan toʻqnash kelishga undagan. Amr 900-yildagi jangda Somoniylardan qattiq magʻlubiyatga uchrab, asirga olingan. Somoniylar hukmdori Ismoil ibn Ahmad uni zanjirband qilib Bagʻdodga joʻnatadi. 902-yilda al-Muʼtadid oʻlimidan soʻng qatl etiladi. Al-Muʼtadid oʻz navbatida Ismoil ibn Ahmadga Amrning unvonlari va hokimliklarini berdi. Xalifa Fors va Kirmonni qaytarib olish uchun harakat qildi. Biroq Amrning nabirasi Tohir boshchiligidagi Safforiylar vorislari Abbosiylarning bir necha yil davomida bu viloyatlarni bosib olishga urinishlariga barham berish uchun yetarlicha kuchli edi. Faqat 910-yilga kelib Abbosiylar Fors viloyatini qaytarib olishga muvaffaq boʻlishdi.
Chekka hududlarda sektachilik va parchalanishning kuchayishi
9-asr davomida shia taʼlimotlariga asoslangan bir qator yangi oqimlar paydo boʻldi. Ular xorijiylik oʻrnida oʻrnatilgan tuzumlarga qarshilik koʻrsatishning asosiy yoʻnalishi sifatida yuzaga keldi. Ular Abbosiylar saltanatining chekka hududlarida oʻzlarining birinchi muvaffaqiyatlariga ham erishdilar. Tabaristondagi Zaydiylarning hujumlari 897-yilda Yamanda takrorlandi. Al-Muʼtadid davrida xalifalikning metropoliyalariga yaqinroq hududlarda yangi, xavf Qarmatiylar paydo boʻldi. 874-yil Kufada asos solingan radikal ismoiliylik sektasi boʻlgan qarmatiylar dastlab Savadda (Quyi Iroqda) juda kam va mayda xavf boʻlgan. Ularning kuchi 897-yildan keyin juda tez oʻsib, dahshatli darajaga yetdi. Abu Said al-Jannabiy boshchiligidagi qarmatiylar 899-yilda Bahraynni egallab olishdi. Keyingi yili Abbos ibn Amr al-Gʻanaviy boshchiligidagi xalifalik qoʻshinini magʻlub etishdi. Al-Muʼtadid vafotidan keyingi yillarda qarmatiylar „abbosiylar Zanj davridan beri duch kelgan eng xavfli dushman ekanliklarini isbotlashgan edi“ (Kennedy). Shu bilan birga, kufanlik ismoiliy missioner Abu Abdulloh ash-Shiiy Makkaga haj safari chogʻida Kutama berberlari bilan aloqa oʻrnatgan. Uning prozelitizm saʼy-harakatlari berberlar orasida tez surʼatlar bilan rivojlandi. 902-yilda u Abbosiylar hududlari boʻlgan Aglobid amirligi Ifriqiyaga hujum boshladi. Uning zabt etilishi 909-yilda yakunlanib, Fotimiylar xalifaligiga asos solingan.
Fiskal siyosat
alt=Blank map of the Middle East, with green shaded areas for the Abbasid Caliphate, and the major regions and provinces marked|right|thumb| Al-Muʼtadidning markazlashtirish yurishlari natijalarini koʻrsatadigan xarita. c. 900: toʻgʻridan-toʻgʻri Abbosiylar nazorati ostidagi hududlar toʻq yashil rangda, Abbosiylar hukmronligi ostidagi avtonom gubernatorlar boshqaradigan hududlar och yashil rangda. Abbosiylar qoʻshini al-Moʻtasim islohotlaridan soʻng oʻtmishdagi xalifalik qoʻshinlariga qaraganda kichikroq va professionalroq jangovar kuch edi. Garchi harbiy jihatdan samarali boʻlgan boʻlsa-da, Abbosiylar rejimi barqarorligiga potentsial xavf tugʻdirdi. Xalifalikning chekka chegaralari, undan tashqaridagi turklar va boshqa xalqlardan tortib, xalifalik oʻlkalari jamiyatidan uzoqlashtirildi. Natijada askarlar „nafaqat naqd pul uchun, balki omon qolish uchun ham davlatga toʻliq tayangan“ (Kennedy). Natijada, markaziy hukumatning maoshlarni taʼminlay olmay qolishi harbiy qoʻzgʻolon va siyosiy inqirozga olib keldi. Bu holat Samarradagi anarxiya davrida bir necha bor namoyon boʻlgan edi. Binobarin, armiyaga muntazam haq toʻlashni taʼminlash davlatning asosiy vazifasiga aylandi. Kennedyga al-Muʼtadid taxtga oʻtirgan paytdagi gʻazna hujjatiga asoslanib, quyidagicha xulosa qilgan:"Kuniga 7915 dinorlik umumiy xarajatlarning 5121 tasi toʻliq harbiy, 1943 tasi harbiy va noharbiy xizmat koʻrsatgan hududlarda (otlar va otxonalar uchun) va faqatgina 851 tasi byurokratiya va haram kabi sohalarga sarflangan. Bu holatda ham byurokratlarning asosiy maqsadi armiyaga haq toʻlashni tashkil qilish boʻlganga oʻxshaydi. Qayd etilgan hukumat xarajatlarining 80 foizdan ortigʻi armiyani saqlashga sarflangan degan xulosaga kelish oʻrinli koʻrinadi."
Shu bilan birga, koʻplab soliq toʻlovchi viloyatlar markaziy hukumat nazoratidan chiqib ketganidan soʻng xalifalikning moliyaviy asoslari ham keskin qisqardi. Xalifalik hukumati endi Savad va Quyi Iroqning boshqa hududlari daromadlariga tobora koʻproq tayanib qoldi. Shuningdek, fuqarolar urushlarining oqibatlari va sugʻorish tarmogʻining eʼtiborsiz qolishi natijasida qishloq xoʻjaligi hosildorligining tez pasayishi ham kuzatildi. Horun ar-Rashid (786—809) davrida Savadning yillik daromadi 102 500 000 dirham boʻlgan. Bu miqdor Misr daromadidan ikki baravar va Suriyadan uch barobar koʻp edi. 10-asr boshlariga kelib ushbu koʻrsatkichning uchdan biridan ham kamini taʼminlagan. Qolgan viloyatlarda yarim avtonom gubernatorlar, muqāṭaʼa va sulola aʼzolari anarxik latifundiyalar oʻrnatishga muvaffaq boʻlganligi sababli vaziyat yanada ogʻirlashdi. Ular koʻpincha toʻlamagan qatʼiy oʻlpon evaziga dehqonchilik soliqlari joriy etishgan. Abbosiylar qoʻl ostlarida qolgan hududdan oʻz daromadlarini maksimal darajada oshirish uchun markaziy byurokratiyaning huquqlarini kengaytirib, viloyatlarni kichikroq soliq tumanlariga boʻlishdi. Shuningdek, fiskal boʻlimlar (dīwān) sonini ham koʻpaytirdilar. Bu siyosat ham daromadlarni yigʻish, ham mansabdor shaxslarning faoliyatini yaqindan nazorat qilish imkonini berdi.
Moliyaviy inqirozga qarshi kurashish uchun xalifa koʻpincha daromadlarni nazorat qilish bilan shugʻullanar edi. F. Malti-Duglasning soʻzlariga koʻra, „xoʻjalik ruhi, ochkoʻzlik“ uchun obroʻga ega boʻlar edi. Xalifa „oddiy odamlar eʼtiborga olishdan ham nafratlanadigan mayda-chuyda hisoblarni tekshirardi“ (Harold Bowen). Uning hukmronligi davrida jarimalar va musodaralar soni koʻpayib bordi. Natijada olingan daromadlar toj mulkidan tushadigan daromadlar va hatto viloyat soliqlarining bir qismi xalifaning shaxsiy hamyoniga (bayt al-māl al-khāṣṣa) oqib keldi. Ikkinchidan fiskal boʻlimlar orasida ham xalifa yetakchi oʻrinni egalladi va koʻpincha davlat gʻaznasidan (bayt al-māl al-ʿāmma) ham koʻproq pulga ega boʻldi. Al-Muʼtadid hukmronligining oxiriga kelib, bir vaqtlar boʻsh boʻlgan shaxsiy hamyonda oʻn million dinor bor edi. Boshqa tomondan, dehqonlarning soliq yukini yengillashtirish maqsadida 895-yilda xalifa soliq yilining boshlanishini martdagi Fors Yangi yilidan 11-iyunga oʻzgartirdi. Bu oʻzgarish Nayrūz al-Muʿtaḍid nomi bilan mashhur boʻldi. Nayrūz al-Muʿtaḍid — „al-Muʼtadidning yangi yili“ maʼnosini anglatadi. Yer soligʻi (kharāj) endi odatda ishonchsiz hisob-kitoblar oʻrniga oʻrim-yigʻimdan keyin yigʻib olinadigan boʻldi.
Byurokratiyaning kuchayishi
9-asrda Abbosiylarning maʼmuriy tizimi professionallashib bordi. Viloyat maʼmuriyati sinchiklab oʻrganiladigan obʼyektga aylandi. Ibn Xurdodbeh kabilar geografik asarlarida xalifalik viloyatlari va ularning yoʻl tarmoqlari haqida batafsil maʼlumotlar berilgan. Ibn Qutayba kabi shaxslar mirzolik sanʼatini yuksak darajada rivojlangan tizimga aylantira olgan. Al-Muʼtadidning moliyaviy siyosati fuqarolik byurokratiyasining mavqeini yanada mustahkamladi. Bu davrda byurokratiya oʻz taʼsirining eng yuqori choʻqqisiga chiqdi. Ayniqsa, vazir, hatto qoʻshin ham xalifa soʻzchisi sifatida hurmatga sazovor boʻldi. Al-Muʼtadid, shuningdek, seshanba va juma kunlarini davlat xizmatchilari uchun dam olish kunlari deb eʼlon qilgan.
Kadrlar jihatidan al-Muʼtadid hukmronligi davlatning yuqori rahbariyati orasida davomiylik bilan ajralib turardi. Ubayd Alloh ibn Sulaymon ibn Vahb saltanatning boshidan to 901-yilda vafotiga qadar vazir boʻlib qoldi. Uning oʻrniga oʻgʻli al-Qosim keldi. Al-Muvaffaq qoʻl ostida xizmat qilgan va qizi xalifaning oʻgʻliga turmushga chiqqan faxriy, ozod qilingan Badr qoʻshin qoʻmondoni boʻldi. Moliya boʻlimlarini, xususan, Savadni birinchi boʻlib aka-uka Banuʻl-Furot qabilasidan Ahmad va Alilar, 899-yildan keyin esa Muhammad ibn Dovud va uning jiyani Ali ibn Iso boshchiligidagi Banuʼl-Jarrolar boshqargan. Dastlabki maʼmuriy jamoa shu qadar samarali va uygʻun boʻlganki, XI asr tarixchisi Hilol as-Sabiyga koʻra, keyingi avlodlar davrida „hech qachon Muʼtadid, Ubayd Alloh, Badr va Ahmad ibn al-Furot kabi xalifa, devon amiri va boshligʻi, vazirlardan iborat bunday toʻrtlik boʻlmagan“.
Boshqa tomondan, Mishel Bonner taʼkidlaganidek, al-Muʼtadid hukmronligi „byurokratiya ichida fraksiyachilikning kuchayishi bilan kechdi. Bu holat armiyada va shahar fuqarolik xizmati hayotida ham kuzatilgan boʻlishi mumkin“. Banuʼl-Furot va Banuʼl-Jarro kabi ikki byurokratik sulola oʻrtasidagi shiddatli raqobat, ularning keng quloch yoygan tarmogʻi oʻsha paytda boshlangan edi. Garchi kuchli xalifa va vazir bu qarama-qarshilikni jilovlay olgan boʻlsa-da, keyingi oʻn yilliklarda ushbu oilalar Abbosiylar hukumatida hukmronlik qiladi, fraktsiyalar oʻzaro oʻrin almashib, koʻpincha oʻz oʻtmishdoshlarini muṣādara deb nomlanuvchi yaxshi shakllangan amaliyotga koʻra pul undirish uchun jarimaga tortar va qiynoqlarga solar edi. Bundan tashqari, al-Qosim ibn Ubayd Alloh otasidan butunlay boshqacha xarakterga ega edi. Vazirlikka tayinlanganidan koʻp oʻtmay, al-Qosim al-Muʼtadidni oʻldirishga qasd qildi va Badrni oʻz hiylasiga jalb qilmoqchi boʻldi. General berilgan takliflarni gʻazab bilan rad etdi. Al-Qosim xalifaning toʻsatdan vafot etishi tufayli jazo va qatldan qutulib qoldi. Keyin vazir al-Muktafiy ustidan ham hukmronlik qilishga urindi. Badrni qoralash va qatl etish uchun harakat qildi, Banuʼl-Furotga qarshi yana koʻplab fitnalarga ham aralashdi.
Poytaxtning Bagʻdodga qaytishi
Al-Muʼtadid, shuningdek, otasining asosiy operatsiyalar bazasi boʻlib xizmat qilgan poytaxtni Samarradan Bagʻdodga qaytarishni ham yakunladi. Biroq, shahar markazi al-Mansur (754—775) bir asr oldin qurdirgan Dajlaning sharqiy qirgʻogʻida saqlanib qolgan. 10-asr tarixchisi al-Masʼudiy yozganidek, xalifaning ikkita asosiy ishtiyoqi „ayollar va qurilish“ („al-nisāʿ waʿl-banāʿ“) edi. Shunga koʻra u asosiy ishlar bilan shugʻullangan. Foydalanmay yotgan al-Mansur masjidini qayta tikladi va kengaytirdi, Hasaniy saroyini kengaytirdi, Turayya („Pleiades“) va Firdus („Jannat“) nomli yangi saroylar qurdi va al-Muktafiy davrida qurib bitkazilgan Toj saroyida ish boshladi. Bu saroy 1258-yilgacha Abbosiy xalifalari qarorgohi boʻlib qolgan va Dorul-Xilafa deb nomlangan yangi xalifalik saroy majmuasining yaratilishini boshlab berdi. Loy bosgan Dujayl kanalini tozalash orqali shaharning sugʻorish tarmogʻini tiklab, qurilish uchun kanaldan foyda koʻrayotgan yer egalarining pullari orqali toʻlov qildi.
Ilohiy taʼlimotlar va ilm-fanni targʻib qilish
Al-Muʼtadid oʻz hukmronligining boshidanoq anʼanaviy ortodoks sunniylar tarafida boʻlib, ilohiyot ishlarini taqiqlagan va hanbaliylarning huquqiy fikriga koʻra, noqonuniy deb hisoblagan mulk uchun javobgar boʻlgan fiskal boʻlimni bekor qilgan. Shu bilan birga, Ali tarafdorlari bilan yaxshi munosabatlarni saqlab qolishga harakat qildi. Shuning uchun ham Umaviylar xalifaligi asoschisi va Alining asosiy raqibi Muoviyani rasman laʼnatlashga buyruq berish masalasini jiddiy oʻylab koʻrdi. Bunday xatti-harakat kutilmagan oqibatlarga olib kelishi mumkinligidan choʻchigan maslahatchilari xalifani soʻnggi daqiqada fikridan qaytarishdi. Al-Muʼtadid Tabaristonning boʻlginchi Zaydiy imomlari bilan ham yaxshi aloqada boʻlgan. Xalifaning Aliylar tarafdori sifatidagi pozitsiyasi 901-yil Yamanda ikkinchi Zaydiy davlatining barpo etilishiga toʻsqinlik qila olmadi.
Al-Muʼtadid, shuningdek, IX asr boshlarida oʻzidan oldingi al-Maʼmun (813—832), al-Muʼtasim, al-Vosiq (842—847) va Al-Mutavakkil hukmronligi davrida ortodoks sunniylikka qaytish va ilmiy izlanishlardan nafratlanish bilan ifodalangan, uning vorislari davrida esa intellektual faoliyat bilan shugʻullanish uchun qoʻllov yoʻq edi. „Tabiiy fanlarga juda qiziqqan“ va yunoncha soʻzlasha oladigan al-Muʼtadid oʻsha davr yunon matnlarining buyuk tarjimonlari va matematiklaridan biri Sobit ibn Qurra hamda grammatika olimlari Ibn Durayd va al- Zajjoj, xalifaning bolalariga tarbiyachisi, kabilarni qoʻllab-quvvatlagan. Oʻsha paytda Abbosiylar saroyi bilan bogʻlangan va qoʻllab-quvvatlagan boshqa taniqli shaxslar xalifaning maslahatchisi boʻlib ishlagan va al-Muktafiyga murabbiy etib tayinlangan diniy olim Ibn Abu al-Dunyo, tarjimon Isʼhoq ibn Hunayn, Bagʻdodda yangi tashkil etilgan al-Muʼtadidiy kasalxonasi direktori etib tayinlangan shifokor Abu Bakr ar-Roziy, matematik va astronom al-Battaniy kabilar ilmiy faoliyat bilan shugʻullanishdi.
Oʻsha davrning yetakchi ziyolilaridan biri al-Muʼtadidning ustozi, buyuk faylasuf al-Kindiyning shogirdi Ahmad ibn at-Toyib as-Saraxsiy edi. As-Saraxsiy xalifaning yaqin hamrohi boʻlib, Bagʻdodning bozor noziri lavozimiga tayinlangan, biroq xalifani gʻazablantirgandan keyin 896-yilda qatl etilgan. Bir rivoyatga koʻra, al-Muʼtadid saroyi latifalarida koʻpincha yovuz odam sifatida tasvirlangan al-Qosim ibn Ubayd Alloh qatl qilinishi kerak boʻlgan isyonchilar roʻyxatiga as-Saraxsiyning ismini kiritgan. Xalifa roʻyxatga imzo chekadi va xatosini ustozi qatl etilgandan keyingina biladi.
Al-Muʼtadid davrida adolat va jazo
Xalifa adolatni oʻrnatishda Malti-Duglas „sadizm bilan chegaradosh jiddiylik“ deb taʼriflagan holat bilan ajralib turardi. Xatolarga toqat qilib, hissiyot va muloyimlik namoyon boʻlmasa-da, gʻazabi qoʻzgʻalganda, eng mohirona qiynoqlarni qoʻllagan va oʻz saroyi ostida maxsus qiynoq kameralari qurdirgan. Al-Masʼudiy va Mamluk tarixchisi as-Safodiy kabi yilnomachilar xalifaning mahbuslarga nisbatan qiynoqlarini, shuningdek, Bagʻdodda omma oldida namoyish etish orqali ularni namuna qilib koʻrsatish amaliyotini batafsil bayon qilishgan. Shunday qilib, xalifa oʻz mahbuslarini qiynash uchun koʻrgichdan foydalangani yoki ularni chuqurlarga teskari koʻmganligi haqida xabar berilgan. Shu bilan birga, tarixchilar xalifaning qiynoqlarini davlat manfaatlaridan kelib chiqib, qonuniy deb oqlaydilar. Malti-Duglasning taʼkidlashicha, as-Safodiy al-Muʼtadidni Abbosiylar davlatining asoschisi bilan taqqoslab, uni „ikkinchi as-Saffoh“ deb ataganida, bu nafaqat uning xalifalik boyligini tiklaganini taʼkidlash, balki toʻgʻridan-toʻgʻri as-Saffaoh ismining maʼnosiga, „Qon toʻkuvchi“, ham ishora ekanligini aytib oʻtgan.
Vafoti va merosi
Al-Muʼtadid 902-yil 5-aprelda 40 yoki 47 yoshida Hasaniy saroyida vafot etdi. Uning zaharlangani haqida mish-mishlar tarqaldi, ammo harbiy yurishlarining ayovsizligi mashaqqatli hayoti bilan birgalikda sogʻligʻini jiddiy ravishda zaiflashtirganligi ehtimoli ham bor. Oxirgi xastalik chogʻida tabiblarining maslahatiga amal qilmagan. Hatto ulardan birini oʻlar holatiga qadar tepib yuborgan. Oʻzidan keyin toʻrt oʻgʻil va bir necha qizlari qoldi. Oʻgʻillaridan uchtasi — al-Muktafiy, al-Muqtadir va al-Qohir navbatma-navbat xalifa boʻlib hukmronlik qiladi va faqat bitta farzandi Horun xalifa boʻlolmaydi. Al-Muʼtadid Bagʻdod shahrida dafn etilgan birinchi Abbosiy xalifasi edi. Oʻzidan keyingi oʻgʻillari singari u ham shaharning gʻarbiy qismidagi sobiq Tohiriylar saroyiga dafn etilgan. Bu vaqtda xalifalar ushbu saroydan ikkinchi darajali qarorgoh sifatida foydalanayotgan edi.
Sharqshunos Karl Vilhelm Zettersteenning yozishicha, al-Muʼtadid „hukmdor sifatida otasining inʼomlarini meros qilib olgan, iqtisodiy va harbiy qobiliyati bilan ajralib turardi“, „qatʼiyligi va qattiqqoʻlligi va shafqatsizligiga qaramay, Abbosiylarning eng buyuk xalifalaridan biriga aylandi“. Al-Muʼtadidning qobiliyatli hukmronligi Abbosiylar xalifaligining tanazzulini bir muncha vaqt ortga surganligi bilan izohlanadi, ammo uning muvaffaqiyatlari juda kuchli hukmdorning boshqaruvi va qatʼiy hukmronligiga ham bogʻliq edi. Oxir-oqibat uning hukmronligi „uzoq muddatli tendensiyalarni bekor qilish va Abbosiylar qudratini uzoq muddatli asosda qayta tiklash uchun juda qisqalik qildi“ (Kennedy).
Al-Muʼtadid oʻz oʻgʻli va vorisi al-Muktafiyni Ray va Jaziraga hokim qilib tayinlab, uning xalifalikka tayyorlash uchun harakat qilgan edi. Garchi al-Muktafiy otasining siyosatiga amal qilishga uringan boʻlsa-da, otasi kabi kuchli emasdi. Al-Muvaffaq va al-Muʼtadidning kuchli harbiylashtirilgan tizimi xalifaning yurishlarida faol ishtirok etishini, shaxsiy namuna koʻrsatishini, hukmdor va askarlar oʻrtasida homiylik orqali mustahkamlangan sodiqlik rishtalarini shakllantirishni talab qilardi. Al-Muktafiy esa „oʻz feʼl-atvori va muloyimligi bilan […] oʻtroq odam boʻlib, askarlarda ilhom u yoqda tursin, hatto sadoqat ham uygʻota olmagan“ (Michael Bonner). Xalifalik keyingi bir necha yil ichida katta muvaffaqiyatlarga erisha oldi. Jumladan 904-yilda Tuluniylar mulkini qayta tiklash va qarmatiylar ustidan gʻalaba qozonish kabi. 908-yilda al-Muktafiyning oʻlimi bilan „Abbosiylarning qayta tiklanishi“ deb ataladigan davr yuqori nuqtasidan oʻtib, mamlakatda yangi inqiroz davri boshlandi.
Foniy (Panjakent tumani aholi punktlari)
Foniy — qishloq Panjakent tumani jamoa Mogʻiyon qishlogʻi tarkibiga kiradi. Foniydan shahar markazigacha 47 km.
Aholisi
Aholisi −1554 kishi
Placy
Placy Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Calvados departamenti Caen tumani tarkibiga kiradi.
Foniy (Panjakent tumani aholi punktlari)
Manbalar
Tojikiston joy nomlari reestri 2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Placy
Aholisi
132 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 24,4 nafar kishi.
Kentay
Kentay (Кентай) — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Merki tumaniga qarashli qishloq. Kenes qishloq okrugi tarkibiga kiradi. KATO kodi — 315437800.
Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 649 kishini (321 erkak va 328 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 656 kishi (328 erkak va 328 ayol) yashagan.
Munchoqtepa
Munchoqtepa — qalʼa harobasi (milodiy 2—3-asr). Namangan — Qoʻqon temir yoʻlning Urganjiy st-yasidan 1,5 km shimoli-sharqda, qum barxanlari orasida bino qilingan. M.ning uz. 94 m, eni 82 m, balandligi 10 m. M.ning atrofida chuqur xandaq izi, janubi-sharqiy burchagida qalʼa arki harobalari, shuningdek, sopol idishlar sinigʻi, xumdon qoldiklari saqlangan. Bunday buyumlar qalʼadan tashqarida, qum barxanlari ustida ham uchraydi. Bu hol M.dan tashqarida ham aholi yashaganligidan dalolat beradi. M. 7—8-asrlarda arab istilochilari tomonidan harobaga aylantirilgan.
Musaköy, Çanakkale
Musaköy — Turkiyaning Çanakkale viloyatining Chanoqqalʼa tumaniga qarashli qishloq. Aholisi 164 nafar (2021).
Morisel
Morisel Fransiyaning Pikardiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Somme departamenti Montdidier tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
516 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 80,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 6,4 km2. Dengiz sathidan 32 – 109 m balandlikda joylashgan.
Cison di Valmarino
Cison di Valmarino Italiyaning Veneto mintaqasida joylashgan kommunadir. Treviso provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 28 km2. 2553 nafar aholi istiqomat qiladi.
Mehr (Panjakent)
Mehr   — Panjakent tumanidagi Sarazm jamoatiga qarashli daha. Kamardan shahar markazigacha 14 km.
Spektrogramma
right|thumb|175x175px| 1-rasm:Erkak ovozining spektrogrammasi thumb|175x175px| [[Медиа:Violin for spectrogram.ogg|Skripka chalish spektrogramma.]] Spektrogramma ( sonogramma ) - signalning (to'lqinning) spektral quvvat zichligi vaqtga bog'liqligini ko'rsatadigan tasvir hisoblanadi. Spektrogrammalar nutqni identifikatsiyalash, hayvonlar tovushini tahlil qilish, musiqaning turli sohalari, radio va sonar, nutqni qayta ishlash, seysmologiya va boshqa ko'plab sohalarda qo'llaniladi.
Contigny
Aholisi
559 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 30,9 nafar kishi.
Spektrogramma
Ishlash prinspi
right|thumb|175x175px| 3D formatidagi musiqa asarining bir qismi Spektrogrammaning eng keng tarqalgan tasviri ikki o'lchovli (2D) diagrammadir: gorizontal o'q vaqtni, vertikal o'q chastotani ifodalaydi; ma'lum bir vaqtda ma'lum bir chastotada amplitudani ko'rsatadigan uchinchi o'lchov (3D), tasvirning har bir nuqtasining intensivligi yoki rangi bilan ifoda qilinadi..
Mehr (Panjakent)
Aholisi
Aholisi − 1008 kishi
Spektrogramma
Ishlash prinspi
Ko'plab tasavvurlar mavjud:
Mehr (Panjakent)
Manbalar
Tojikiston joy nomlari reestri 2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Spektrogramma
Ishlash prinspi
b) ba'zida amplituda rang yoki intensivlik bilan emas, balki 3D fazoda cho'qqilar bilan ifodalanadi.
Chastota va amplituda o'qlari grafikdan foydalanish maqsadiga qarab chiziqli yoki logarifmik (y=logx) bo'lishi mumkin. Ovoz odatda logarifmik amplituda o'qi bilan ifodalanishi mumkin (ko'pincha desibel (detsibell) yoki dB da) va chastota garmonik munosabatlarni ta'kidlash uchun chiziqli yoki musiqiy, tonal bog'lanishlarni ifodalash uchun logarifmik ifoda bo'ladi.
Qaraxançallı
Qaraxançallı (shuningdek, Karakhanchally va Karakhanchilar) Ozarbayjonning Kalbajar tumanidagi qishloq.
Spektrogramma
Shakllanish
Spektrogramma - odatda ikkita usuldan birida tuziladi:
bir qator tarmoqli o'tish filtrlaridan olingan filtrlar banki sifatida taxmin qilinadi (bu zamonaviy raqamli signallarni qayta ishlash paydo bo'lishidan oldin yagona yo'l edi) yoki derazali Furye yordamida vaqt signalidan hisoblab chiqiladi. Bu ikki usul aslida turli kvadratik vaqt-chastota taqsimotlarini hosil qiladi, lekin ma'lum sharoitlarda ekvivalentdir.
Mil. av. 710
'''Mil. av. 710'''
Spektrogramma
Shakllanish
Kirish signalini chastota diapazonlariga ajratish uchun odatda analog ishlov berishda tarmoqli filtr usuli qo'llaniladi.
Mil. av. 710
Vafot etgan
🇷🇺
Mil. av. 711
'''Mil. av. 711'''
Vafot etgan
🇷🇺
Bedilxonlik
Bedilxonlik — XІX asr oxiri va XX asr boshlarida Oʻrta Osiyoda tarqalgan adabiy majlislarning bir turi. Maʼlumki, Bedil asarlari gʻoyat murakkab uslub va majoziy sanʼatlar bilan yozilgan. Uning asarlarini bir marta oʻqib, mohiyatini anglash juda qiyin. Shuning uchun Bedil ijodining ixlosmandlari u yaratgan asarlarning mazmun-mohiyati, qoʻllangan badiiy sanʼatlarni aytib bera oladigan shoir va olimlar huzuriga toʻplanib, bedilxonlik qilganlar.
L’Aquila (provinsiya)
L’Aquila  Italiya provinsiyalaridan biridir. Abruzzo mintaqasi tarkibiga kiradi. Poytaxti – L'Aquila. Maydoni – 5 035 km2. 303 500 nafar aholi istiqomat qiladi.
NGC 5029
Ushbu obyektni John Herschel 1830-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Ivan Toney
Toney 2012-yilda asosiy jamoa safida debyut qilganida “Northempton Town” vakili bo‘lgan eng yosh futbolchi bo‘ldi va 2015-yilda “Nyukasl Yunayted”ga qo‘shilishdan oldin barcha musobaqalarda 60 ta o‘yinda 13 ta gol urdi. "Nyukasl"dagi birinchi mavsumida u Barnsli bilan ketma-ket ikki marta ijaraga o'ynadi va Futbol Ligasi kubogini va Birinchi Liga pley-offida g'alaba qozondi. Keyingi ikki yilni birinchi ligada Shrusberi Town, Skuntorp Yunayted va Wigan Atletik jamoalarida ijarada o'tkazdi.
2018-yilda u noma'lum to'lov evaziga doimiy ravishdaPiterboro Yunaytedga qo'shildi va uyerda 2019-20-yilgi mavsumda Birinchi Liga to'purari va mavsumning eng yaxshi futbolchisi deb topildi. Keyin u EFL chempionatining Brentford klubi bilan shartnoma imzoladi, uyerda uning 2020-21-yilgi mavsumda urgan 31 gollari klubga Premer-ligaga chiqishga yordam berdi.
Northampton Town
left|thumb| Toney 2014-yilda " Nortgempton Town"da o'ynagan Nortgemptonda tug'ilgan Toney o'z faoliyatini tug'ilib o'sgan Nortgempton Town klubida boshlagan. U asosiy jamoadagi debyutini 2012-yilning 13-noyabrida, Angliya kubogining birinchi bosqichida Bredford Cityga qarshi o‘yinda (3:3) o‘tkazgan; u asosiy vaqt oxirida Lyuis Uilson o'rniga maydonga tushdi. 16 yoshida u klub tarixidagi eng yosh asosiy tarkib futbolchisiga aylandi. Ertasi kuni u Angliya yoshlar kubogida York City ustidan 5:0 hisobida g'alaba qozonib, to'rtta gol urdi. O'sha mavsumda uning boshqa yagona uchrashuvi 17-noyabr kuni bo'lib o'tdi, u Wycombe Wanderersga qarshi o'z uyida 3:1 hisobida g'alaba qozongan ligada foydalanilmadi.
Toney o‘zining ilk startini 2013-yilning 28-sentyabrida Morecambega qarshi o‘z uyida golsiz durang bilan boshladi va 74 daqiqadan so‘ng Ben Tozerga yo‘l oldi. Uning birinchi professional gollari 2014-yilning 26-aprelida Dagenham & Redbridgega qarshi kechgan 3:0 hisobidagi g‘alabaning birinchi bo‘limida ikkitata gol urdi. 3-may kuni u mavsumning so‘nggi kunida Northemptonni o‘z maydonida Oksford Yunaytedni 3:1 hisobida mag‘lubiyatga uchratganida boshi bilan gol urdi va mavsumning so‘nggi kunida konferensiya premerasiga tushib qolmaslik uchun o‘z maydonida g‘alaba qozondi.
Paris (Idaho)
Paris AQShning Idaho shtatida joylashgan shahardir. Bear Lake okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
576 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 63,8 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 9,1 km2. Shundan 9,0 km2 quruqlik, 0,1 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 1818 m balandlikda joylashgan.
Duncannon
Duncannon AQShning Pennsylvania shtatida joylashgan shahardir. Perry County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1503 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 1,1 km2. Shundan 1,1 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 107 m balandlikda joylashgan.
Cimadolmo
Cimadolmo Italiyaning Veneto mintaqasida joylashgan kommunadir. Treviso provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 17 km2. 3327 nafar aholi istiqomat qiladi.
Mil. av. 709
'''Mil. av. 709'''
Macksburg (Iowa)
Macksburg AQShning Iowa shtatida joylashgan shahardir. Madison okrugi tarkibiga kiradi.
Mil. av. 709
Vafot etgan
🇷🇺
Macksburg (Iowa)
Aholisi
113 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 21,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,15 km2. Shundan 5,15 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 380 m balandlikda joylashgan.
Colnrade
Colnrade Germaniyaning Quyi Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Oldenburg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 18,45 km2. 801 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Colnradening hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Anue
Anue Ispaniyaning Navarra mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Navarra provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 61,4 km2. Aholisi — 358 kishi (2010).
Mil. av. 708
'''Mil. av. 708'''
NGC 5030
NGC 5030 Sunbula yulduz turkumidagi SB0-a tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni Edward Holden 1881-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Maatkara
Biografiyasi
Maatkara Mutemxat miloddan avvalgi 1070-yildan boshlab Yuqori Misrning amaldagi hukmdori Pinedjem I ning qizi boʻlgan. Miloddan avvalgi 1054-yilda oʻzini firʼavn deb eʼlon qilgan. Uning onasi malika Duatxatxor-Xenuttavi edi (XX sulolasining oxirgi firʼavni Ramses XI ning qizi). Maatkara otasi hukmronligi davrida "Ilohiy topinuvchi" va " Xudo Amunning xotini " unvonlariga ega edi. U faqat firʼavnlar uchun mavjud boʻlgan prenomen olgan birinchi ilohiy turmush oʻrtogʻi boʻlgan.
Uning aka-uka va opa-singillari ham yuqori lavozimlarda boʻlgan: akasi fir'avn, singlisi malika va yana uchta aka-uka ketma-ket "Amun oliy ruhoniysi" unvonini olganlar.
Qabri
Uning haqiqiy dafn qilingan joyi nomaʼlum. Uning mumiyasi (qarindoshlarining mumiyalari bilan birga), ushebti va sarkofag qirollik keshida topilgan. Tadqiqotlardan soʻng, ilgari uning qizi deb hisoblangan bola mumiyasi maymunga tegishli boʻlib chiqqan (Ilohiy qizlar nikohsiz edi).
Mumiyalar kashfiyoti
Asosiy maqola: Dayr al-Bahriy dagi Qadimgi Misr dafn marosimi majmuasi
Qabrni 1871-yilda aka-uka Ahmad, Sulaymon va Muhammad Abd ar-Rassullar topib, topilgan topilmalarni erkin sotish maqsadida qabrning topilganini yashirgan. Ularning xatti-harakatlari oʻsha paytda Qohiradagi Misr muzeyi direktori va Antikvarlar Oliy Kengashining raisi boʻlgan Gaston Masper tomonidan davlat tasarrufiga oʻtkazilgan.
Venice Biennale
thumb| 65- Venetsiya xalqaro kinofestivali . " Oltin sher " festivalda tanlovda namoyish etilgan eng yaxshi filmga beriladi. thumb|200x200px| Koʻrgazma tafsilotlari thumb|200x200px| Biennalist Giardini asosiy kirish joyi thumb|200x200px| 2005 yil Venetsiya biennalesida vengriyalik rassom Balazs Kicinyning „Nasos xonasi“ asari koʻrinishi thumb|424x424px| 54-Venetsiya Biennalesida ishlaydi, Italiya birlashganining 150 yilligi uchun maxsus nashr, 2011-12 Venetsiya Biennalesi (La Biennale di Venezia — har yili Italiyaning Venetsiya shahrida Biennale jamgʻarmasi tomonidan oʻtkaziladigan xalqaro madaniy koʻrgazma  Biennale 1895-yildan beri har yili oʻtkazib kelinadi, bu esa uni oʻzining eng qadimiysi qiladi. Kaselloda, Arsenal va Biennale bogʻlari zallarida oʻtkaziladigan asosiy koʻrgazma har ikki yilda sanʼat va arxitektura oʻrtasida almashinadi (shuning uchun biennale ; biennale nomi)   Jamgʻarma tomonidan oʻtkaziladigan boshqa tadbirlar — teatr, musiqa va raqs — har yili Venetsiyaning turli qismlarida oʻtkaziladi, Venetsiya kinofestivali esa Lidoda boʻlib oʻtadi.
Rafik Balbabyan
Rafik Oganesovich Balbabyan (1949-yil 14-may) — sovet futbolchisi, qozogʻistonlik murabbiy. Qostanay „ Tobol“ futbol markazi rahbari.
Venice Biennale
Tashkilot
Sanʼat biennalesi
Planquery
Planquery Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Calvados departamenti Bayeux tumani tarkibiga kiradi.
Duncansville
Duncansville AQShning Pennsylvania shtatida joylashgan shahardir. Blair County okrugi tarkibiga kiradi.
Oʻgʻuz tillari
Hozirgi Oʻgʻuz tillari Orol-Kaspiy boʻylaridan Bolqon yarim oroligacha boʻlgan ulkan hududda tarqalgan. Oʻgʻuz tillari va ayrim tillarning oʻgʻuz lahjalarida soʻzlashuvchilarning soni hozirgi kunda 77—78 mln. kishidan ortiqroq (oʻtgan asrning oxirlari). Oʻgʻuz tillarining barchasi uchun xos boʻlgan til xususiyatlari, asosan, fonetika sohasida boʻlib, bunga soʻz boshidagi t, k, q undoshlarining jaranglilashuvi (koʻz > gyoz, til > dil, kelmak > galmak), soʻz boshidagi baʼzi undoshlarning tushib qolishi (boʻlmoq > oʻlmak, hoʻkiz > oʻkuz), baʼzi affikslar boshidagi g, gʻ undoshlarining tushib qolishi (kelgan > galan, olgan > alan) va boshqalarni koʻrsatish mumkin. Oʻgʻuz tillari boshqa guruhdagi turkiy tillardan, mas, qipchoq tillaridan leksika sohasida ham anchamuncha farqlanadi.
Rafik Balbabyan
Futbolchi karyerasi
Futbolchi sifatidagi professional faoliyatini Agdamning „Qorabog‘“ jamoasida yarim himoyachi sifatida boshlagan. U Sumgʻayitning „Polad“ va Nukusning „Amudaryo“ jamoalarida oʻynagan.
Nuri Zindagiy
Nuri Zindagiy  — Panjakent tumanidagi Sarazm jamoatiga qarashli daha. Nuri Zindagiydan shahar markazigacha 10 km.
Venice Biennale
Tashkilot
Art Biennale (La Biennale d’Arte di Venezia) dunyodagi eng yirik va eng muhim zamonaviy tasviriy sanʼat koʻrgazmalaridan biridir. U yiliga ikki marta (toq sonli yillarda) oʻtkazilishi sababli, bu dunyoda boshqalar oʻrnak olgan asl biennaledir. Koʻrgazma maydoni 7000 kvadrat metrdan ortiq boʻlib, 75 dan ortiq mamlakat rassomlari jamoaviy koʻrgazma maydonlarida, shuningdek, milliy pavilyonlarda namoyish etilgan. Arxitektura biennalesi (La Biennale d’Architettura di Venezia) juft sonli yillarda oʻtkaziladi. Sanʼat biennalesiga oʻxshab, koʻrgazma arsenal zallaridagi bitta asosiy koʻrgazmaga, shuningdek, arsenal va Biennale bogʻlari pavilyonlarida joylashgan milliy koʻrgazmalarga asoslangan.
Arxitektura biennalesi (La Biennale d’Architettura di Venezia) juft sonli yillarda oʻtkaziladi. Sanʼat biennalesiga oʻxshab, koʻrgazma arsenal zallaridagi bitta asosiy koʻrgazmaga, shuningdek, arsenal va Biennale bogʻlari pavilyonlarida joylashgan milliy koʻrgazmalarga asoslangan.
1895-1947 yillar
1893-yil 19-aprelda Venetsiya shahar kengashi qirol Umberto I va Savoylik Margeritaning kumush yubileyini nishonlash uchun ikki yilda bir marta Italiya sanʼati koʻrgazmasini („Esposizione biennale artica nazionale“) tashkil etish toʻgʻrisida qaror qabul qildi.
Bir yil oʻtgach, kengash „taklif boʻyicha“ tizimni qabul qilish; koʻrgazmaning bir qismini chet ellik rassomlar uchun ham zaxiralash; hakamlar hay’ati tomonidan tanlangan italiyalik rassomlarning taklif qilinmagan asarlarini qabul qilish toʻgʻrisida qaror qabul qildi.
Nuri Zindagiy
Aholisi
Aholisi − 1099 kishi
Manbalar
Tojikiston joy nomlari reestri 2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Venice Biennale
1895-1947 yillar
Birinchi Biennale „I Esposizione Internazionale d’Arte della Città di Venezia (Venetsiya shahrining 1-xalqaro sanʼat koʻrgazmasi)“ (dastlab 1894-yil 22-aprelga rejalashtirilgan boʻlsa ham) 1895-yil 30-aprelda Italiya qiroli va Qirolicha, Umberto I va Margerita di Savoya. Birinchi koʻrgazmani 224 000 tashrif buyuruvchi tomosha qildi.
Rafik Balbabyan
Futbolchi karyerasi
1974-yilda qoʻstanaylik murabbiy Gennadiy Nikolaevich Makarenkoning iltimosiga koʻra Balbabyan va yana ikki yosh futbolchi Qostanayga „Burevestnik“ talabalar jamoasini kuchaytirish uchun kelishdi. Ularning hissasi bilan ikkinchi divizion jamoasi ustalar chempionatiga chiqishga muvaffaq boʻldi.
Oʻgʻuz tillari
Oʻgʻuz tillarining barchasi 20-asrning 30-yillarigacha arab grafikasi asosidagi yozuvdan foydalangan, 1928—29 yillardan lotin grafikasi asosidagi yozuvga oʻtgan; SSSRda yashovchi ozarbayjon va turkmanlar 1940—92 yillarda rus grafikasidan foydalanib, keyin yana lotin grafikasi asosidagi yozuvni joriy etganlar. Bolqondagi ayrim mayda turkiy tillar yunon alifbosi asosidagi yozuvdan, Eron va Afgʻonistonda yashovchilar esa arab grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanadilar.
Duncansville
Aholisi
1188 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Venice Biennale
1895-1947 yillar
Birinchi jahon urushi paytida 1916 va 1918-yillardagi voqealar bekor qilindi 1920-yilda Venetsiya meri va Biennale prezidenti lavozimlari ikkiga boʻlindi. Yangi bosh kotib Vittorio Pika avangard sanʼatining birinchi borligini, xususan, impressionistlar va post-impressionistlarning paydo boʻlishiga olib keldi.
Saint-Caprais (Cher)
Saint-Caprais Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Cher departamenti Bourges tumani tarkibiga kiradi.
Oʻgʻuz tillari
Oʻgʻuz tillari — turkiy tillar guruhi. Shuningdek janubi-gʻarbiy turkiy tillar nomi bilan ham mashhur. Osiyoda va Ovroʻpaning janubiy va sharqiy qismlarida tarqalgan.
Saint-Caprais (Cher)
Aholisi
491 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 33,9 nafar kishi.
Maatkara
Mumiyalar kashfiyoti
Maspero 1881-yil may oyining oxirida masalani tekshirish uchun Yuqori Misrga sayohat qilgan. Biroq, faqat 1881-yil 25-iyunda aka-ukalardan biri qabrni topganini tan oldi va 6-iyulda Emil Brugsh boshchiligidagi muzey xodimlari qabrga olib borgan.
Duncansville
Geografiyasi
Maydoni — 1,4 km2. Shundan 1,4 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Saint-Caprais (Cher)
Geografiyasi
Maydoni — 14,5 km2.
Venice Biennale
1895-1947 yillar
1922-yilda afrikalik rassomlarning haykaltaroshlik koʻrgazmasi boʻlib oʻtdi. Ikki jahon urushi oraligʻida koʻplab muhim zamonaviy rassomlar oʻz asarlarini u yerda namoyish etdilar. 1928-yilda Istituto Storico d’Arte Contemporanea (Zamonaviy sanʼat tarixi instituti) ochildi, bu Biennale arxiv kolleksiyalarining birinchi yadrosi edi. 1930-yilda uning nomi zamonaviy sanʼat tarixiy arxiviga oʻzgartirildi.
1930-yilda Biennale qirollik farmoni bilan Ente Autonomo (Avtonom Kengash) ga aylantirildi. 13-1-1930-yildagi 33-son. Keyinchalik Biennale nazorati Venetsiya shahar kengashidan Benito Mussolini boshchiligidagi milliy fashistik hukumatga oʻtdi. Bu qayta tuzilishga olib keldi, u bilan bogʻliq moliyaviy yuksalish, shuningdek, yangi prezident Count Juzeppe Volpi di Misurata. Uchta mutlaqo yangi tadbirlar tashkil etildi, jumladan, 1930-yilda Biennale Musica, shuningdek, Xalqaro zamonaviy musiqa festivali deb ataladi; 1932-yilda oʻtkazilgan Venetsiya kinofestivali, ular tarixdagi birinchi kinofestival, shuningdek, Venetsiya xalqaro kinofestivali deb ham ataladi; va 1934-yilda Biennale teatri, Xalqaro teatr festivali deb ham ataladi.
1933-yilda Biennale chet elda italyan sanʼati koʻrgazmasini tashkil etdi. 1938-yildan boshlab sanʼat koʻrgazmasi boʻlimida bosh mukofotlar berildi.
Ikkinchi Jahon urushi paytida Biennale faoliyati toʻxtatildi: 1942-yilda voqealarning soʻnggi nashri boʻlib oʻtdi. 1946-yilda kinofestival qayta boshlandi, 1947-yilda musiqa va teatr festivallari, 1948-yilda esa sanʼat koʻrgazmasi qayta tiklandi.
1948-1973 yillar
Sanʼat biennalesi 1948-yilda takroriy xarakterdagi yirik koʻrgazma bilan qayta tiklandi. Bosh kotib, sanʼatshunos Rodolfo Pallucchini impressionistlar va zamonaviy sanʼatning koʻplab qahramonlari, jumladan Chagall, Klee, Braque, Delvaux, Ensor va Magritte, shuningdek, Pikasso ijodining retrospektivi bilan boshladi. Peggi Guggenxaym oʻz kollektsiyasini namoyish qilish uchun taklif qilindi, keyinchalik Caʼ Venier dei Leonida doimiy ravishda joylashtiriladi.
Planquery
Aholisi
224 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 15,8 nafar kishi.
Venice Biennale
1948-1973 yillar
1949-yil Yevropadagi avangard harakatlarga, keyinroq esa butun dunyo boʻylab zamonaviy sanʼatga eʼtibor yana boshlandi. Abstrakt ekspressionizm 1950-yillarda joriy etilgan va Biennale 1964-yilda Robert Rauschenbergga bosh mukofotni berish orqali Pop Artni sanʼat tarixi kanoniga kiritgan deb hisoblanadi 1948-yildan 1972-yilgacha italiyalik arxitektor Karlo Skarpa Biennalening koʻrgazma maydonlarida bir qator ajoyib aralashuvlarni amalga oshirdi.
1954-yilda San Giorgio Maggiore oroli Yevropada birinchi yapon Noh teatri namoyishlari uchun joy ajratdi. 1956-yilda badiiy tanlovdan soʻng filmlar tanlovi boshlandi va endi ishtirokchi mamlakat nomiga asoslanmagan. 1957-yilgi "Oltin sher " Hind kinosini Gʻarbga tanitgan Satyajit Reyning Aparajito filmiga yoʻl oldi.
1962-yilda Arte Informale sanʼat koʻrgazmasida Jan Fautrier, Hans Xartung, Emilio Vedova va Pietro Konsagra ishtirokida. 1964-yilgi sanʼat koʻrgazmasi kontinental Yevropani pop sanʼati bilan tanishtirdi (Mustaqil guruh 1952-yilda Britaniyada tashkil etilgan). Amerikalik Robert Rauschenberg Gran Premio mukofotini qoʻlga kiritgan birinchi amerikalik rassom edi va bugungi kungacha eng yoshi.
1968-yildagi talabalar noroziliklari Biennale uchun inqirozni ham belgiladi. Biennale ochilishiga talabalarning noroziliklari toʻsqinlik qildi. Natijada institutsional oʻzgarishlar davri boshlandi va 1973-yilda yangi Nizom bilan yakunlandi. 1969-yilda norozilik namoyishlaridan soʻng Bosh mukofotlardan voz kechildi. Ular 1980-yilda Mostra del Cinema va 1986-yilda Sanʼat koʻrgazmasi uchun qayta tiklandi.
1972-yilda biennale tomonidan birinchi marta „Opera o comportamento“ („Ish yoki xatti-harakat“) deb nomlangan mavzu qabul qilindi.
1973-yildan boshlab musiqa festivali har yili oʻtkazilmaydi. Mostra del Cinema kinoteatri oʻtkazilmagan yil davomida Venetsiyadagi Santa Margherita kampida tarmoq idoralari tomonidan targʻib qilingan „Giornate del cinema italiano“ (Italiya kinosi kunlari) seriyasi boʻlib oʻtdi.
1974-1998 yillar
1974-yilda Karlo Ripa di Meananing toʻrt yillik prezidentligi boshlandi. Xalqaro sanʼat koʻrgazmasi oʻtkazilmadi (197- yilda u qayta tiklanmaguncha). Teatr va kino tadbirlari 1974 va 1975-yil oktyabr oyida Libertà per il Cile (Chili uchun erkinlik) nomi ostida boʻlib oʻtdi — bu Augusto Pinochet diktaturasiga qarshi yirik madaniy norozilik.