Qashqadaryo_viloyati_geografiyasi
Orografiyasi va relefi
left|thumb|500x500px|Oʻrta Osiyo tabiiy xaritasi. Qashqadaryo viloyatining katta qismi Qashqadaryo tektonik botigʻi doirasida joylashgan boʻlib, bu tektonik botiq Hisor-Olay (Janubiy Tyanshan) togʻ tizimining sharqiy tizmalarini hosil qiladigan Zarafshon va Hisor togʻ tizmalariga mansub boʻlgan togʻlar bilan oʻralgan. Qashqadaryo tektonik botigʻi gʻarbda ochiq yarim halqasimon shaklga ega boʻlib, Qizilqum choʻllari bilan tutashadi. Qashqadaryo havzasini geomorfologik jihatdan O. Y. Poslavskaya uchta asosiy geomorfologik mintaqaga ajratadi : Togʻ mintaqasi Zarafshon, Qashqadaryo va Surxon-Sherobod vodiylari oraligʻida joylashgan Zarafshon va Hisor tizmalariga mansub boʻlgan oʻrtacha baland va baland togʻlarni oʻz ichiga oladi. Bu tizmalar geologik tuzilishining xususiyatlari va eng yangi (neo)tektonik harakatlarning tabaqalashuvi ularning relyefining xilma-xilligiga sabab boʻlgan. Ularda togʻ relyefining strukturaviy, denudatsion va akkumulyativ shakllari mavjud boʻlgan turli xillari tarqalgan. Zarafshon va Hisor tizmalari relyefining xilma-xilligiga qaramasdan uning rivojlanishida muayyan qonuniyatlarni belgilash mumkin. Bu tizmalarda orografik shakllar bilan ularning strukturaviy — litologik xususiyatlari orasida mujassam oʻzaro bogʻliqlik kuzatiladi: yirik tektonik zonalarga relyefda togʻ tizmalari, daryo vodiylarining botiqsimon kengayishi koʻrinishida namoyon boʻladigan orografik elementlar toʻgʻri keladi. Shuningdek, neotektonik harakatlar bilan bu togʻli hududlardagi gumbazsimon terrasalarning shakllanishi, daryolarning chuqur va serostona uzanlari, terrasalar boʻylama profillari va denudatsion yuzalar shakllarining buzilishi ham bogʻliq. Pomir-Oloy tizimidagi Hisor tizmasi uning eng gʻarbiy tizmasini hosil qiladi. Hisor tizmasi va uning tarmoqlari Zarafshon, Qashqadaryo hamda Amudaryoning oʻng irmoqlari (Kofirnihon, Sheroboddaryo, Surxondaryo) havzalari orasidagi suvayirgʻichni hosil qiladi. Hisor tizmasi Oʻzbekiston hududidagi eng baland togʻtizmasi boʻlib, undagi koʻpgina choʻqqilarning balandligi 4000 m dan ortadi. Unda joylashgan Xoʻja Parirax choʻqqismining balandligi 4654 m boʻlib, mamlakatimizdagi eng baland togʻdir. Hisor tizmasining Qashqadaryo viloyati hududida joylashgan Gʻova togʻi (4145 m) viloyatning eng baland togʻi boʻlib, balandligiga koʻra Hisor tizmasining beshinchi choʻqqisidir. Hisor tizmasi Qashqadaryo havzasi doirasida Sumsar-Shertogʻ (2500 — 2800 m), Hazrati-Sulton (4000 m), Yakkabogʻ, Gʻuzor va Boysun togʻlarining tarmoqlaridan iborat. O. Y. Poslavskaya togʻli mintaqada relyefning: muzlik shakllari boʻlgan va relyefning muzlik shakllari boʻlmagan hudud (rayon)larni ajratadi. Relyefda muzlik shakllari boʻlgan hududda deyarli butunlay paleozoy jinsalari (ohaktoshlar), marmar, kristalli slanetslar, granitlar va kvarsitli dioritlar tarqalgan. Asosiy daryolarning vodiylari trog shaklida, ularga quyiladigan ikkinchi darajali daryolarning vodiylari esa koʻndalang kesmada V simon shaklga ega. Togʻlarning choʻqqili baland qismlari sirklar tufayli uydum-chuqur va kuchli parchalangan oʻtkir qirralarga ega. Baland togʻ hududlari uchun daryolarni qoʻshib olinishinig keng tarqalganligi xos. S. I. Klunnikovning fikricha, Qashqadaryo havzasining yuqori qismi oʻtmishda Magʻiyondaryo havzasiga mansub boʻlgan va Magʻiyondaryo havzasining gʻarbiy qismi janubi-gʻarbga tomon oqimga ega boʻlgan. Togʻ oldi va adirlar mintaqasi Qashqadaryo havzasining shimoli-sharqiy va janubiy qismlarini — Qoratepa togʻlari va Hisor tizmasi tarmoqlarining togʻ oldi qismlarini ishgʻol etadi. Mintaqaning oʻrtacha absolyut balandligi 800 — 900 m boʻlib, baland nuqtalari 1500 m gacha koʻtariladi. Geologik jihatdan bu mintaqa mezozoy va paleogen choʻkindi yotqiziqlari tarqalgan hududdir. Mintaqaning yuzasi asosan allyuvial-delyuvial yotqiziqlar bilan qoplangan. Ayrim joylarda allyuvial-prolyuvial yotqiziqlar ham tarqalgan. Adirlar lyoss va lyossimon jinslar bilan qoplangan, yuzasi tekislangan yassi tepa marjonlardir. Lyoss qoplamining qalinligi sharqda 2-5 m dan gʻarbda 10-15 m gacha yetadi. Adirlarning zamini har xil kattalikdagi tosh boʻlaklari, shagʻal va qum aralashmasi — konglomeratdan tashkil topgan. Bu choʻkindi jinslarning qatlamlari baʼzi bir joylarda juda sust burmalanishni kechirgan. Konglomeratlarning qalinligi 50-100 m va undan ziyodroq. Adirlar polosasi koʻpgina muvaqqat yoki doimiy oqimga ega boʻlgan jilgʻalar va soylarning vodiylari bilan parchalangan. Neogen va toʻrtlamchi davrlarning kontinental yotqiziqlaridan tarkib topgan adirlar sohilboʻyi jarayonlarining hosilasidir. Chunki ular hozirgi Kitob-Shahrisabz tektonik botigʻi oʻrnidagi dengizning sharqiy qirgʻoqlarning yemirilishi natijasida hosil boʻlgan jinslardan tuzilgan .Togʻ oldi va adirlar mintaqasi Qoratepa togʻlarining etaklaridan boshlanib, Gʻuzor tumanining togʻli qismigacha choʻziladi. Adirlar paleogen, neogen va toʻrtlamchi davrlarning jinslaridan tuzilgan boʻlib, Qashqadaryo havzasining ichki va gʻarbiy tekislik qismini oʻrab turadi. Adirlar joylanishiga koʻra Qoratepa, Miroqi, Yakkabogʻ adirlariga ajratiladi. Litologik tarkibiga koʻra, bu adirlar bir-biridan keskin farq qiladi. Oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan Yakkabogʻ adirlari Xontaxti, Beshnov, Eshakmaydon va Osmontarosh togʻlari etaklarida joylashgan boʻlib, neogen davrining qizil rangli qatlamilaridan tuzilgan. Yakkabogʻ adirlari shimolda Oqsuv daryosi bilan chegaralangan. Bu adirlarni shimoli-sharqiy yoʻnalishda oqadigan Tanxoz va Qizilsuv (Yakkabogʻdaryo) daryolarining vodiylari kesib oʻtadi va shu sababli bu adirlar uchun kuchli parchalangan erozion relyef xos. Gʻuzor adirlari sharqdagi adirlardan iqlimning quruqligi va choʻl landshaftlarining tarqalganligi bilan farq qiladi. Tekislik mintaqsi Qashqadaryo havzasining katta gʻarbiy qismini oʻz ichiga oladi. Mintaqaning asosiy qismi Qarshi choʻlining qiya tekisligi bilan band. Qarshi qiya tekisligi Qizilqum choʻlining janubi-sharqiy chekkasi hisoblanadi. Mintaqa doirasida absolyut balandliklar 280 m dan 600 m gacha oʻzgaradi. Tektonik jihatdan choʻkish oblastida joylashgan Qarshi choʻlining qiya tekisliklari toʻrtlamchi davrning qalin prolyuvial, prolyuvial-allyuvial, allyuvial va delyuvialyotqiziqlari bilan qoplangan. Toʻrtlamchi davr yoʻtqiziqlarining vujudga kelishi ham yuvilish, ham akkumulyatsiya oblastlarini ishgʻol etgan tektonik siljishlar bilan bogʻliq boʻlgan bir necha siklda sodir boʻlgan. Geolog va geomorfologlar Qarshi choʻli doirasida tarqalgan toʻrtlamchi davr yotqiziqlarini tektonik koʻtarilishlarga bogʻliq holda 4 ta guruhga ajratadilar : left|thumb|300x300px|Hisor togʻlari. Qarnob siklining yotqiziqlari katta maydonlarni ishgʻol etgan va vujudga kelishiga hamda gralometrik tarkibiga koʻra har xil yotqiziqlardan iborat. Bu yotqiziqlar ikki fatsiyadan iborat boʻlib, qadimiy fatsiya togʻoldi tekisliklari va daryo vodiylarida tarqalgan. Yoshroq fatsiya qalinligi 30 m gacha yetadigan lyosslar va lyosli suglinkalardan iborat hamda togʻ oldi qiya tekisliklarida va yuqori yuqori teassalarda tarqalgan. Qarshi choʻlining Koʻkdala togʻ oldi tekisligida lyosslar ayniqsa keng tarqalgan. Qarshi choʻlining katta maydonlarida Suqayti siklining yotqiziqlari ayniqsa keng tarqalgan. Bu yotqiziqlar Gʻuzordaryo va Qashqadaryoning yuqori terassalari konuslarini qoplagan boʻlib, Devxona platosigacha yoppa qoplamni hosil qiladi. Suqayti siklining yotqiziqlari bu yerda qumli va mayda chagʻir toshli lyoss suglinkalaridan iborat boʻlgan qatlam-qatlam prolyuvial-allyuvial yotqiziqlarning uchirilish (deflyatsiya) mahsuloti boʻlgan qumlar bilan qoplangan. Gʻuzordaryoning konusidagi yotqiziqlar Qashqadaryoning konusidagi yotqiziqlardan ogʻirroq mexanik tarkibi va koʻproq shoʻrlanganligi bilan farq qiladi. Chunki Gʻuzordaryoning toʻyinish havzasida boʻr va paleogen — neogen davrlarining tuzli va gilli yotqiziqlarining keng tarqalganligiga bogʻliq. Sirdaryo siklining eng yosh yotqiziqlari Gʻuzordaryoning hozirgi konusini, Qashqadaryo va Gʻuzordaryoning qayrlari va qayrusti terassalarini qoplagan. Bu daryolrning vodiylari Suqayti siklining yotqiziqlarini kesib oʻtgan va terassalardagi yotqiziqlar tipik allyuviydan iborat. Qarshi choʻlida hozirgi relyefning shakllanishiga deflyatsiya katta taʼsir koʻrsatadi. Shamolning roli qadimiy platolarda va Qashqadaryo konusining gʻarbiy qismida qum marzalari va tepaliklarining, ayrim joylarda esa barxanlarning mavjudligida yaqqol namoyon boʻladi. Chunki qoldiq platolar qumtoshlardan, Qashadaryo konusining gʻarbiy qismi esa yengil mexanik tarkibli prolyuvial-allyuvial yotqiziqlardan tarkib topgan.