cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dholan Xithar
Dholan Xithar — Pokistonning Panjob viloyatidagi Kasur Tehsilning katta qishlogʻi. Dholan Xithar — Kasur tumanidagi 37-sonli ittifoq kengashi. Dholan Xithar aholisi 40 000 kishi. Unda ikkita davlat litseyi mavjud, biri oʻgʻil bolalar va biri qizlar uchun va bitta boshlangʻich maktab oʻgʻil bolalar uchun. Dholan Xithar ittifoq kengashining mashhur qishloqlari:sher kot,Kachapakka,Nainval,Tibba Nainval,Mandi Dholan. Dholan Xithar — Panjobdagi juda chiroyli qishloq. Bu qishloqdan Pokiston taraqqiyoti uchun xizmat qilayotgan ko‘plab buyuk insonlar yetishib chiqqan. Dholan Xitharga tegishli boʻlgan va sanoatga xizmat qiluvchi koʻplab muhandislar Devsincda Hoji Basher Ahmad Umar Farukning oʻgʻli (dasturiy taʼminot muhandisi),Airlink kompaniyasida Zahir Ahmad (elektrik muhandisi), Pokiston dengiz flotiga xizmat qiluvchi Naim Ahmad,Munir Ahmad (liniya boshligʻi) Lesco Wapda da). Abdul Mannan S/O Sana Ullah Saddiqui shu qishloqqa tegishli, IT-sanoatida taniqli ASO (App Store Optimizer), Islomobod va Lahordagi turli IT-kompaniyalarning loyiha menejeri va turli boʻlimlari boshligʻi boʻlib ishlagan. Mayor doktor Muhammad Shafiq Pokiston armiyasida xizmat qilgan birinchi armiya zobitidir. U,shuningdek, birinchi fan nomzodi. Dholan Xithar va Ittifoq Kengashining barcha qishloqlari. Bu hududning mashhuri — Chaudri Sarfraz Ahmad Bajva. Dholan Xithar Pokistonning boshqa shaharlari bilan temir yoʻl va avtomobil yoʻllari orqali bogʻlangan. Muhammad Usmon Arshad bu qishloqdan Pokistondagi eng yaxshi muhandislik universitetiga imtiyozli ravishda qabul qilingan birinchi talabadir. UET Lahor. U kimyo muhandisligi bilan shugʻullanadi. Muhammad Usmon Arshad boʻlajak ACP (Politsiya boʻyicha komissar yordamchisi) zobiti, Xudo xohlasa, ota-onasi va qishlogʻining nomini yoritadi, chunki u CSSni yaxshi koʻradi va CSP zobiti boʻlishni xohlaydi. Hofiz Muhammad Mushtaqning o‘g‘li Hofiz Shafiq UETni tugatib, LDAda xizmat qilgan.
<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css">
Wiesenbach (Schwaben)
Wiesenbach (Schwaben) Germaniyaning Bavariya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Günzburg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 11,47 km2. Aholisi — 994 kishi (2010).
Hududi
Wiesenbachning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Velum
Velum (lot. velum — yelkan) — ayrim umurtqasiz hayvonlarning harakatlanish organi. Gidromeduzalar va sifonoforalarning meduozoid zooidlarida bu organ ektodermaning soyabon chetida joylashgan muskulli burmasi hisoblanadi. Bunday burmalar tananing ichki tomoniga yoʻnalgan. Meduza tanasi va V. qisqarganida suv soyabondan surib chiqarilishi tufayli meduza aboral tomoni bilan oldinga harakat qiladi. Kubomeduzalarning analogik organi velyarium, qorinoyoqlilar va ikki pallali mollyuskalar lichinkalarini esa veliger deyiladi. V. ikki boʻlakli yoki toq organ, boshida joylashadi, uzun kipriklari boʻladi. V. suzish va oziq zarralarni ogʻizga haydash uchun xizmat qiladi.
Gugark
Gugark  — Armanistonning Lori viloyati Vanadzor Hududiy birligidagi qishloq.
Balot
Balot Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Côte-d'Or departamenti Montbard tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
93 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 6,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 15,5 km2.
Velyur
Velyur (frans. velours — duxoba, lot. villosus — tukli, paxmoq) — 1) toza jun tolalaridan toʻqiladigan kalta tukli gazlama yoki kalta va mayin tukli mato (fetr); movutning bir turi. V. tuklari undan tikiladigan buyumlarga kurkam va bejirim koʻrinish beradi. Mayin junli qoʻy (merinos qoʻyi) ning aʼlo navli junini yigirib tayyorlangan tolalardan toʻqiladigan V.-drap juda qadrlanadi. V.dan ustki kiyim-boshlar, bosh kiyimlar va b. tikiladi. Koʻpchilik V.ni baxmal (duxoba) bilan adashtiradi. V. baxmaldan toʻqilishi bilan tubdan farq qiladi; 2) bugʻu, choʻchqa, qoʻy va b. mollar terisidan oshlab va xromlab tayyorlanadigan kalta tukli yumshoq baxmalsimon charm — zamsh. V. tayyorlashda sirkoniy yoki titan tuzlari ishlatiladi, albuminlar, kraxmallar, oʻsimlik yelimlari ham qoʻshiladi. Nam taʼsiriga chidamli boʻlishi uchun V.ga alyuminiy yoki xromli sovunlar, silikon bilan ishlov beriladi. V.dan asosan ustki kiyim-bosh va poyabzal tikiladi.
Alton (Kansas)
Alton AQShning Kansas shtatida joylashgan shahardir. Osborne okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
103 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 128,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 0,80 km2. Shundan 0,80 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 503 m balandlikda joylashgan.
Endine Gaiano
Endine Gaiano Italiyaning Lombardia mintaqasida joylashgan kommunadir. Bergamo provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 20 km2. 3082 nafar aholi istiqomat qiladi.
Altoona (Kansas)
Altoona AQShning Kansas shtatida joylashgan shahardir. Wilson okrugi tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 1,42 km2. Shundan 1,42 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 253 m balandlikda joylashgan.
IC 1911
IC 1911 Persey yulduz turkumidagi NF (hali noaniq) tipli obyektdir.
Vena arbitrajlari
Vena arbitrajlari (1938 va 1940) — Germaniya bilan Italiya oʻrtasida Chexoslovakiya va Ruminiyaga tegishli hududning bir kismini Vengriyaga olib berish toʻgʻrisida Vena sh.da (Avstriya) qabul qilingan qarorlar. Vengriya Chexoslovakiyaning vengerlar yashaydigan qismini talab qilib chiqqanligi munosabati bilan V.a. qarorlariga (1938-yil 2-noyabr va 1940-yil 30-avgust) binoan Slovakiya va Zakarpate Ukrainasining jan. tumanlari, shuningdek Shim. Transilvaniya Vengriya tasarrufiga berildi. Parij sulh shartnomasiga (1947-yil 10-fevral) koʻra V. a. oʻz kuchini yoʻqotdi.
Vena davlat operasi
Vena davlat operasi (Wiener Staatsoper) — Yevropadagi yetakchi opera teatrlaridan. Avstriya musiqa madaniyatining yirik markazi. 1918-yildan hozirgi nomda. 17-asrning oʻrtasida saroy operasi sifatida tashkil toptan. 18-asrning ikkinchi yarmida V. d.o. zaminida milliy opera uslubi shakllangan. 19-asrda mazkur teatrda nemis, avstriya, italyan va fransuz komlozitorlari (L. Betxoven, K. Veber, J. Rossini, J. Verdi, R. Vagner, Sh. Guno va b.) asarlari sahnalashtirilgan, 20-asrda mumtoz operalar bilan birga zamonaviy kompozitorlar asarlari qoʻyildi (K. Orf, P. Xindemit, F. Pulenk, I. Stravinskiy va b.). V. d. o.da Avstriya va Yevropa mamlakatlari yetakchi xonandalari, dunyoga mashhur dirijyorlar (B. Valter, O. Klemperer, V. Furtvengler, L. Bernstayn, G. Karayan va b.) faoliyat koʻrsatgan. Hoz. binosi 1869-yilda qurilgan.
NGC 6570
NGC 6570 Ophiuchus yulduz turkumidagi SBm tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni Albert Marth 1864-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Winterbach (Schwaben)
Winterbach (Schwaben) Germaniyaning Bavariya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Günzburg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 14,82 km2. Aholisi — 826 kishi (2010).
Hududi
Winterbachning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Indor-xokkey
O‘yin qoidasi
O‘yinlar yopiq joylarda (zallarda) o‘tkaziladi. Bundan tashqari, yopiq xokkey kichikroq maydonga ega - odatda 20 dan 40 metrga, bu gandbol maydoniga to‘g‘ri keladi va raqib jamoalardagi o‘yinchilar soni har bir jamoada oltitadan (beshta maydon va darvozabon) iborat. Chim ustidagi xokkeyda - har bir jamoada o‘n bitta o‘yinchi ishtirok etadi.
O‘yin yigirma daqiqadan (xuddi mini-futbol singari)ikki taym davom etadi. Darvoza balandligi ikki metr, eni uch metr va chuqurligi kamida bir metr (gandbol kabi)bo‘lishi kerak. Xokkey tayoq va to‘plari chim ustidagi  xokkeyiga o‘xshaydi, lekin qoidasiga ko‘ra ancha yengilroq. O‘yinchilar to‘pni urishlari mumkin emas, u faqat oldinga siljishi yoki burilishi mumkin va to‘pni maydondan havoga ko‘tarib bo‘lmaydi. thumb|270x270px|
Indor-xokkeyning asosiy jihati
Oddiy chim ustidagi xokkey bilan solishtirganda, yopiq xokkey sportchilari yuqori tezlik-kuchlilik fazilatlari (shu jumladan chidamlilik), yanada ilg‘or texnik mahorat va nayranglar hamda qarorlarni tezroq qabul qilish qobiliyati bilan ajralib turadi. Murabbiylarning ta’kidlashicha, mashg‘ulotlarda maksimal samaraga chim ustidagi xokkey mashg‘ulotlari paytida deyarli hech qachon sodir bo‘lmaydigan tana tizimlaridagi maxsus siljishlar tufayli erishiladi.
Tarixi
Yopiq xokkey Germaniyada ilk marta Germaniyada paydo bo‘lib, chim ustidagi xokkey jamoalari uchun mashg‘ulotlar imkoniyatlarini yaxshilash maqsadida: qishda bu mashg‘ulotlar juda muammoli edi. 1972-yilda klublar o‘rtasida birinchi Indor-xokkey turniri bo‘lib o‘tdi va 1974-yilda Yevropa chim ustida xokkey federasiyasi birinchi milliy terma jamoalar musobaqasini o‘tkazadi. 2003-yilda Leypsigda indor-xokkey bo‘yicha birinchi Jahon kubogi bo‘lib o‘tadi: ayollar va erkaklar jamoalari o‘rtasidagi qur’a tashlash marosimida Germaniya jamoasi ustun bo‘ladi.
Barrett (Minnesota)
Barrett  — AQShning Minnesota shtatida joylashgan shahardir. Aholisi 2010-yilgi aholini roʻyxatga olishda 415 kishini tashkil etgan.
Tarixi
Barret shahri 1887-yilda tashkil topgan. Shahar general Theodore H. Barrett nomi bilan atalgan. 1887-yildan beri Barretda pochta boʻlimi faoliyat koʻrsatmoqda. Barrett 1889-yilda shahar sifatida birlashtirilgan.
Geografiyasi
Amerika Qoʻshma Shtatlari aholini roʻyxatga olish byurosiga koʻra, shaharning umumiy maydoni 2.11 sqmi ni tashkil qiladi, shundan 2.09 sqmi quruqlik va 0.02 sqmi suvdan iborat.
Demografiyasi
2010-yildagi aholini roʻyxatga olish holatiga koʻra, shaharda 415 kishi, 161 ta xonadon va 89 ta oila istiqomat qilgan. Aholi zichligi 76.7/km² ni tashkil qiladi. Shaharning irqiy tarkibi 100 % oq tanlilardir. Har qanday irqga mansub ispan yoki lotinlar aholining 0,5 % ni tashkil etadi.
Shaharda 161 ta xonadon mavjud boʻlib, ulardan 29,8 foizi 18 yoshgacha boʻlgan bolalari bor, 40,4 foizi er-xotinlar bilan birga yashagan, 8,1 foizida eri boʻlmagan ayollar, 6,8 foizida xotini boʻlmagan erkaklar va 44,7 % oilasizlar edi. Barcha uy xoʻjaliklarining 39,8 foizi jismoniy shaxslardan iborat boʻlib, 23 foizida esa 65 yosh va undan katta boʻlgan yolgʻiz yashaydiganlar bor.
Shahar aholisi oʻrtacha yoshi 40,5 yoshni tashkil etadi. Aholining 24,3 foizi 18 yoshgacha boʻlganlar; 6,1 % 18 yoshdan 24 yoshgacha boʻlganlar; 21,9 % 25 dan 44 gacha; 18,6 % 45 dan 64 gacha; va 29,2 % 65 yosh va undan kattalardir. Shaharning gender tarkibi 49,6 % erkaklar va 50,4 % ayollarni tashkil qiladi.
Shahardagi uy xoʻjaliklarining oʻrtacha daromadi 28 750 dollarni, oilaning oʻrtacha daromadi esa 37 813 dollarni tashkil etdi. Erkaklar oʻrtacha daromadi 27 500 dollarni, ayollarniki esa 16 250 dollarni tashkil qilgan. Shaharning aholi jon boshiga daromadi 13 954 dollarni tashkil etdi. Oilalarning qariyb 6,8 foizi va aholining 8,8 foizi qashshoqlik chegarasidan past boʻlgan, shu jumladan 18 yoshgacha boʻlganlarning 5,9 foizi va 65 yoshdan oshganlarning 12,9 foizi qashshoq hisoblanadi.
= Manbalar =
Barbirey-sur-Ouche
Geografiyasi
Maydoni — 11,1 km2.
Ellakudy
Aholisi
2001-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, Ellakudy aholisi 4125 kishidan iborat bo'lib, 2093 erkak va 2032 ayol mavjud. Jinslar nisbati 971, savodxonlik darajasi 94,34 ni tashkil etadi.
Dunes City (Oregon)
Dunes City AQShning Oregon shtatida joylashgan shahardir. Lane okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1303 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga auto nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 9,0 km2. Shundan 6,9 km2 quruqlik, 2,1 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 11.9 m balandlikda joylashgan. thumb|left|250px|Dunes City manzarasi.
Elley Duhe
{{Musiqachi bilgiqutisi|ismi=Elley Duhé|foto=Elley Duhé.jpg|eni=|izoh=2019-yil Chikagoning Illinois shahridagi konsert jarayoni|tugʻilgan paytidagi ismi=Elley Frances Duhé|tavalludi sanasi= {{tug'ilgan sanasi va yoshi| {{1992|2|14}}|tavalludi joyi=Mobile, Alabama, U. S.|faoliyat yillari=2016-dan hozirgacha|janr=Elektropop|sayt={{url|elleyduhe.com}}}} Elley Frances Duhe (1992-yil 14-fevralda tugʻilgan) — amerikalik qoʻshiqchi. U Alabama shtatining Mobile shahrida tugʻilgan. 2018-yilda Amerika Qo‘shma Shtatlarda platina sertifikatini olgan „Happy Now“ qoʻshigʻini Zedd bilan birgalikda kuylangan va 2022-yilda TikTok’da keng tarqalgan „Middle of the Night“ qoʻshigʻi bilan mashhur boʻlgan.
Kail
Kail Germaniyaning Rheinland-Pfalz yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Cochem-Zell tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 6,15 km2. 292 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Elley Duhe
Biografiyasi
Birinchi marta otasi Elleyga 14 yoshida gitara sovgʻa qilgan, shundan keyin u 15 yoshidan oʻz faoliyatini kafelarda qoʻshiq aytish bilan boshlagan. Uning sanʼatga kirib kelishida musiqachi otasi va amakilari oʻrni katta boʻlgan. Barlarda, restoranlarda va ommaviy bazmlarda pullik konsertlar berishni toʻxtatgandan soʻng, u maktabdan ketadi va oʻz ustida 3 yil ishlab, GED olgandan soʻng, Nashville, Los-Anjeles va Ostinda milliy tadbirlarda chiqish qilish uchun yetarli darajada mashhur edi. U 2012-yilda The Voice ning ikkinchi mavsumida kichik chiqishlar qildi, ammo tanlovda gʻolib boʻlmadi. Faoliyatining boshida u "L. E.D "nomi bilan chiqishlar qilgan. Hozirda u  Los-Anjelesda yashaydi.
Kail
Hududi
Kailning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Elley Duhe
Biografiyasi
Uning 2016-yil oktabr oyida prodyuser Tarro bilan birgalikda kuylangan „Millenium“ qoʻshigʻi YouTubeʼda ikki million marta ko‘rilgan va Spotify’da 1,4 million marta uzatilgan.
2016-yil dekabr oyida yakkaxon tarzda ijro etilgan „Immortal“ nomli premyera qoʻshigʻi You Tube da millionga yaqin tomosha qilinib, Spotify da 4,5 milliondan ortiq uzatildi.
2018-yil iyul oyida rus-germaniyalik prodyuser Zedd bilan „How Now“ nomli qoʻshiqni birgalikda ijro etishdi.
Qoʻshiqchi 2018-yil 3-avgustda Griffin bilan birgalikda ijro etgan „Tie Me Down“ qoʻshigʻini ommaga taqdim etdi. 2018-yil 10-avgustda u Dragon Mentality EP nomli qoʻshigʻini, 2021-yilda esa „Kids of the Night“ filmini, shuningdek, 2022-yilda Meduza, Jeyms Karter va Fast Boy bilan birgalikda „Bad Memories“ qoʻshigʻini chiqardi. Oʻsha yili uning 2020-yilgi „Middle of the Night“ qoʻshigʻi uni muvaffaqiyatga erishishiga sababchi boʻldi. Oʻsha yozda u beatBread bilan „seven-figure artist funding deal“ shartnomasinini imzoladi.
IC 1912
IC 1912 Soat yulduz turkumidagi S? (spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Szikszó
Szikszo - Shimoliy Vengriyaning Borsod-Abauj-Zemplén okrugidagi kichik shaharcha, okrug poytaxti Miskolcdan 15 kilometr uzoqlikda joylashgan.
NGC 6571
NGC 6571 Hercules yulduz turkumidagi E-S0 tipli galaktikadir.
Szikszó
Tarixi
Szikszo ilk marotaba hujjatlarda 1280-yilda tilga olingan. U Aba qabilasining mulkiga tegishli edi. 1370-yildan keyin hududdagi Aba Estates qirol Sigismund, keyin esa qirolicha Meri mulkiga aylandi. Bu vaqtda Szikszo allaqachon qirollik shahri edi. Shaharning gotika cherkovi ham shu davrda qurilgan.
NGC 6571
Ushbu obyektni Albert Marth 1864-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Entratico
Entratico Italiyaning Lombardia mintaqasida joylashgan kommunadir. Bergamo provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 4 km2. 1718 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Arman genotsidini inkor etish
Arman genotsidini inkor etish Usmonli imperiyasi va uning hukmron partiyasi Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasi (IJP) Birinchi jahon urushi davrida arman fuqarolariga qarshi genotsid qilmaganligi haqidagi daʼvodir. Shunday boʻlsa-da, ushbu jinoyat juda koʻp dalillar toʻplamida hujjatlashtirilgan va olimlarning katta qismi tomonidan tasdiqlangan. Genotsidni amalga oshirgan jinoyatchilar Usmonlilar imperiyasidagi armanlar qirib tashlangan emas, balki harbiy sabablarga koʻra koʻchirilganini iddao qilib, buni rad etdi. Genotsiddan keyin ayblovchi hujjatlar muntazam ravishda yoʻq qilinib kelgan va inkor qilish Turkiya Respublikasi har bir hukumatining siyosati boʻlib kelgan, hatto 2023-yilda ham.
Partiya oʻz harakatlarini oqlash uchun foydalanadigan dalillar hamda arman genotsidini inkor etish armanlarning „koʻchirilishi“ urush davrida imperiyaning mavjudligiga tahdid soladigan haqiqiy yoki taxminiy arman qoʻzgʻoloniga javoban qonuniy davlat harakati boʻlgan degan taxminga asoslanadi. Inkor etuvchilarning taʼkidlashicha, partiya armanlarni qirib yuborish emas, balki koʻchirishni maqsad qilgan. Ular oʻlganlar soni boʻrttirilgan deb taʼkidlashadi. Shuningdek, oʻlimlar sonini fuqarolar urushi, kasallik, yomon ob-havo sharoitlari, qallob mahalliy amaldorlar yoki kurdlar va qonunbuzar guruhlar kabi boshqa omillar bilan bogʻlaydilar. Tarixchi Ronald Grigor Suny asosiy argumentni „hech qanday genotsid boʻlmagan va bunga armanlar aybdor“ degan umumiy qarash ostida umumlashtiradi. Rad etish odatda „armanlar xiyonati, bosqinchilik, jinoyatchilik va hududiy ambitsiyalar ritorikasi“ bilan birga taʼkidlanadi.
Bu inkorning eng muhim sabablaridan biri genotsid turk milliy davlatini barpo etish imkonini berganidir. Genotsidni tan olish Turkiyaga asos solinishi haqidagi afsonalarga zid boʻlardi. 1920-yillardan beri Turkiya genotsidning boshqa mamlakatlarda rasman tan olinishi yoki hatto eslatilishining oldini olishga harakat qilib keladi. Ushbu harakatlar lobbichilik, tadqiqot institutlari yaratish, qoʻrqitish va tahdidlarga sarflangan millionlab dollarlarni oʻz ichiga oladi. Inkor qilish Turkiyaning ichki siyosatiga ham taʼsir qiladi va turk maktablarida oʻqitiladi. Genotsidni tan olgan baʼzi turk fuqarolari „turklikni haqorat qilish“ aybi bilan sudga tortilgan. Turk davlatining genotsidni inkor etishga qaratilgan bir asrlik harakatlari uni tarixdagi boshqa genotsid holatlaridan ajratib turadi. Ozarbayjon ham genotsidni inkor etib, xalqaro miqyosda tan olinishiga qarshi kampaniyalar olib boradi. Turkiyadagi aksariyat turk fuqarolari va siyosiy partiyalar davlatning inkor qilish siyosatini qoʻllab-quvvatlamoqda. Genotsidning inkor etilishi Togʻli Qorabogʻ mojarosiga hamda Turkiyada kurdlarga qarshi davom etayotgan zoʻravonlikka ham hissa qoʻshadi. 2014-yilda Turkiyaning EDAM tadqiqot markazi tomonidan 1500 kishi ishtirokida oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, turk fuqarolarining 9 foizi genotsidni tan oladi.
Tarixi
Anadoluda armanlarning yashayotgani haqidagi maʼlumotlar miloddan avvalgi VI asrda, turklar bu hududga kirib kelishidan deyarli ikki ming yil oldin manbalarda qayd etilgan. Usmonli imperiyasi 19-asrdagi Tanzimot islohotlaridan keyin barcha aholi mavqei tenglashtirilishi eʼlon qilinsa ham, armanlar va boshqa musulmon boʻlmaganlarga Islom hukmronligi ostidagi ikkinchi darajali fuqarolar sifatida munosabatda boʻldi. 1890-yillarga kelib armanlarga islom majburan qabul qildirilishi va yerlarini tortib olishning kuchayishini boshdan kechirishdi. Bu esa bir qancha kishilarning Arman inqilobiy federatsiyasi (AIF, shuningdek, Dashnaktsutyun) kabi inqilobiy partiyalarga qoʻshilishiga turtki boʻldi. 1890-yillarning oʻrtalarida davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Hamidiy qirgʻinlarida kamida 100.000 arman halok boʻldi, 1909-yilda esa rasmiylar 17.000 ga yaqin armanning oʻlimiga sabab boʻlgan Adana qirgʻinining oldini ololmadi. Usmonli hukumati ushbu qirgʻinlar uchun javobgarlikni rad etib, Gʻarb davlatlarini aralashishda, armanlarni provokatsiya qilishda ayblab, musulmonlarni asosiy qurbonlar sifatida koʻrsatib, jinoyatchilarni jazolamadi. Xuddi shu inkor etish sabablaridan keyinchalik arman genotsidini inkor etish uchun foydalanishadi.
Arman genotsidi
1914-yil oxirida Usmonlilar Rossiya va Fors hududiga bostirib kirish asnosida Usmonli harbiy kuchlari mahalliy armanlarni qirgʻin qilishdi. Bir necha Usmonli arman askarlari Rossiyaga qochib ketishdi. Ushbu qochish harakati ham ITQ tomonidan hamda keyinchalik inkor etuvchilar tomonidan arman xiyonatining dalili sifatida keltiriladi. Shunday boʻlsa-da, rus armiyasida xizmat qilgan arman koʻngillilari asosan rus armanlari edi. Armanlar xiyonatda ayblangan Sariqamish jangida (1915-yil yanvar) Rossiya armiyasining Usmonlilar ustidan halokatli gʻalabasi ortidan qirgʻinlar genotsidga aylandi. Harbiy vazir Anvar Poshoning 25-fevraldagi buyrugʻiga asosan arman askar va zobitlari oʻz lavozimlaridan chetlashtirildi. Usmonli davlat rahbarlarining fikricha, armanlarning alohida qarshilik harakatlari umumiy qoʻzgʻolon dalili sifatida qabul qilingan.
thumb|left|alt=Dalada sochilib yotgan oʻnlab armanlarning jasadlari|Yoʻl boʻylab armanlarning jasadlari sochilib yotishi deportatsiya yoʻllarida oddiy manzara boʻlgan
Aprel oyi oʻrtalarida, Usmonli yetakchilari genotsid qarorini qabul qilgandan soʻng armanlar sharqiy Van shahrida barrikada qurdilar. Vanni mudofaa qilish harakati oʻsha vaqtda armanlarga qarshi harakatlar uchun bahona boʻlgan va genotsidni inkor etish yoki oqlashga qaratilgan ishlarda hal qiluvchi holat boʻlib qolmoqda. 24-aprel kuni Konstantinopolda yuzlab arman ziyolilari hibsga olindi. 27-maydagi deportatsiya toʻgʻrisidagi qonun bilan qonuniy asosda armanlarni muntazam deportatsiya qilish boshlandi. Maxsus tashkilot asosan ayollar, bolalar va qariyalardan iborat muntazam zoʻrlik va qirgʻinga uchragan deportatsiya karvonlarini qoʻriqlagan. Ularning boradigan joyi Suriya choʻli edi. Oʻlim yurishlaridan omon qolganlar vaqtinchalik lagerlarda ochlik yoki kasallikdan oʻlishlari mumkin edi. Deportatsiya faqat faol janglar boʻlmagan hududlarda amalga oshirildi. Front chizigʻi yaqinidagi armanlar toʻgʻridan-toʻgʻri qirgʻin qilindi. ITQ rahbarlari hamda ichki ishlar vaziri Talʼat Posho armanlarni oʻlimga yuborayotganini bilgan holda deportatsiya qilishni buyurdilar va bu jarayonda yetakchi rol oʻynashdi. 1915-yil 13-iyuldagi telegrammada Talʼat „Armanlarni deportatsiya qilishdan maqsad Arman masalasining yakuniy yechimi“ ekanligini taʼkidladi.
Tarixchilarning hisob-kitoblariga koʻra, 1915-yilda Usmonlilar imperiyasida 1,5-2 million armanlar yashagan. Ulardan 800 000-1,2 millioni genotsid davrida deportatsiya qilingan. 1916-yilda qirgʻinlar toʻlqini Suriyada omon qolgan armanlarni ham nishonga oldi. Shu yil oxiriga kelib, faqat 200 000 kishi tirik qolgan edi. Taxminan 100 000 dan 200 000 gacha ayollar va bolalar majburiy nikoh, asrab olish va dinni qabul qilish kabi usullar orqali musulmon oilalari tarkibiga qoʻshib yuborilgan. Davlat oʻldirilgan yoki surgun qilingan armanlarga tegishli mol-mulkni musodara qilgan va qayta taqsimlagan. Sharqiy Anadoluning Rossiya tomonidan bosib olinishi davrida rus va arman qoʻshinlari 60 ming musulmonni qirgʻin qildi. Ushbu qotilliklar va genotsid oʻrtasidagi notoʻgʻri ekvivalent qilish ham rad etishning asosiy argumentidir.
Genotsid Usmonli arxivlarida, xorijiy diplomatlar (jumladan, neytral davlatlar va Usmonli ittifoqchilari) tomonidan toʻplangan hujjatlarda, omon qolgan armanlarning guvohliklari, Gʻarb missionerlarining hisobotlarida va Usmonli maxsus harbiy tribunallarining ishlarida hujjatlashtirilgan. Talat posho 1915-yilda deportatsiya qilingan armanlar va 1917-yilda omon qolgan armanlar soni oʻrtasidagi katta tafovut keltirilgan oʻzining statistik maʼlumotlarini ham saqlab qolgan. Turkiy boʻlmagan olimlarning katta qismi genotsidni tarixiy haqiqat sifatida qabul qiladi. Turk tarixchilari orasida ham genotsidni tan olib, oʻrganayotganlar soni oshib bormoqdaAcademic consensus:
Usmonli imperiyasi
thumb|alt=Halok boʻlgan odamlar surati |1916-yilgi The Armenian Aspirations and Revolutionary Movements kitobida armanlarning musulmonlarga qilgan vahshiyliklarini aks ettirgani daʼvo qilingan bu kabi koʻplab fotosuratlar chop etilgan.
1915-yil may oyida Rossiya, Angliya va Fransiya Usmonli hukumatiga Usmonlilarning „insoniyatga qarshi jinoyatlarini“ qoralagan va javobgar boʻlgan har qanday Usmonli amaldorlarini javobgarlikka tortish bilan tahdid qilgan diplomatik kommunike yubordilar. Usmonli hukumati armanlar qirgʻinlari sodir boʻlganini inkor etib, armanlar dushman bilan til biriktirganini ta’kidlash bilan birga milliy suverenitet armanlarga qarshi chora koʻrish imkonini berganini ham ta’kidladi. Shuningdek, armanlar musulmonlarni qirgʻin qilgani va ittifoqchilarni harbiy jinoyatlarda ayblagani ham iddao qilingan.
1916-yil boshida Usmonli hukumati arman xalqini qirib tashlashga uringanini inkor etib, „Arman qarshiliklari va inqilobiy harakatlari“ nomli ikki jildlik asarini nashr etdi. Oʻshanda xalqaro miqyosda bunday bayonotlarga unchalik ishonch bildirilmagan, biroq ilgari armanlarga qarshi jinoyatlardan uyalgan ayrim musulmonlar armanlar sodir etgan vahshiylik haqidagi targʻibotlar natijasida oʻz fikrini oʻzgartirgan edi. Urush davrida shakllangan genotsidni inkor etish sabablari keyinchalik Turkiyaning genotsidni inkor etishida qayta kun tartibiga chiqdi.
Turk millatchilik harakati
Arman genotsidining oʻzi Usmonlilar imperiyasining vayron boʻlishi va Turkiya respublikasi barpo etilishida asosiy rol oʻynadiFoundational violence:
Genotsiddan keyin koʻplab omon qolganlar Sharqiy Anadoluda arman davlatini tuzishga intildilar. Turk millatchilari va armanlar oʻrtasidagi urush shiddatli kechdi, har ikki tomondan ham vahshiyliklar sodir boʻldi. Keyinchalik siyosiy talablar va armanlarning musulmonlarni oʻldirishlari kabi holatlardan 1915-yilgi genotsidni oqlashda foydalanilgan. Sevr shartnomasi armanlarga Sharqiy Anadoluda katta hudud berdi, ammo mazkur qoida 1920-yilda Turkiyaning Armanistonga bostirib kirishi tufayli amalga oshirilmadi. Turk qoʻshinlari Kilikiyada omon qolgan armanlarni qirgʻin qildi. Kavkaz va Birinchi Armaniston Respublikasiga bostirib kirish natijasida 200 000 ga yaqin armanlar oʻldirildi. Shu tariqa tarixchi Ruben Pol Adalian „Mustafo Kamol [turk millatchilik harakati yetakchisi] 1915-yilda Talʼat va Anvar boshlagan ishni yakunladi“, deb ta’kidlaydi.
Konstantinopoldagi Usmonli hukumati Gʻarb kuchlarini tinchlantirish uchun 1919-yilda bir hovuch jinoyatchilar ustidan harbiy sudlar oʻtkazdi. Shunga qaramay, dalillar sabotaj qilindi va koʻplab jinoyatchilar ichkariga qochishga daʼvat qilindi. Davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlangan ommaviy qotillik haqiqati inkor etilmadi, lekin jamiyatning koʻplab doiralari buni zarur va asosli deb hisobladilar. Britaniya Tashqi ishlar vazirligi hisobotida taʼkidlanganidek, „xristianlarni oʻldirgani uchun dorga osilishi mumkin boʻlgan turk borligʻini mingta turkdan bittasi ham tasavvur qila olmaydi“. Kamol Otaturk bir necha bor armanlarni Anadoluda musulmonlarni qirib tashlash rejasini tuzishda ayblagan. U butunlay begunoh va mazlum xalq sifatida tasvirlangan „qotil armanlar“ni turklarga qarama-qarshi qoʻydi. 1919-yili Kamol Usmonli hukumatining nasroniylarga nisbatan siyosatini himoya qilib, „Mamlakatimizda yashayotgan gʻayrimusulmon unsurlarning boshiga tushgan har bir narsa chet el intrigalariga uchish va oʻz imtiyozlarini suiisteʼmol qilish orqali oʻzlariga qarshi qurol boʻlishiga yoʻl qoʻygan vahshiylarcha olib borgan boʻlginchilik siyosatlarining natijasidir“, deya taʼkidladi.
Sabablar
Tarixchi Erik-Jan Zürcherning taʼkidlashicha, turk millatchilik harakati genotsiddan foyda koʻrgan shaxslar keng koalitsiyasining yordamiga bogʻliq boʻlganligi sababli, oʻtmishdan ayro tasvirlanishi mumkin emas edi. Respublika tashkil topgan kundan boshlab genotsidga zarurat va milliy manfaat sifatida qaraldi. Asosiy jinoyatchilarning koʻpchiligi, jumladan Talʼat Posho ham Turkiyaning milliy qahramonlari sifatida eʼtirof etilgan. Koʻplab maktablar, koʻchalar va masjidlar hozir ham ularning nomlari bilan ataladi. Mehmet Kamol va Behramzade Nusret kabi armanlarga qarshi jinoyatlari uchun urushdan keyingi tribunal tomonidan oʻlimga hukm qilinganlar milliy va ulugʻvor shahidlar deb eʼlon qilindi. Davlat ularning oilalarini musodara qilingan arman mulklari bilan mukofotladi. Turk tarixchisi Taner Akcham: „Millat oʻz asoschisini qotil va oʻg’ri deyishi oson emas“ deb ta’kidlaydi. Kizer va boshqa tarixchilarning taʼkidlashicha, „aybdorlikni boʻyniga olmaslikning eng muhim sababi arman qirgʻinlarining turk milliy davlati shakllanishida markaziy oʻrin tutganligidir“. Turk tarixchisi Doğan Gürpınarning aytishicha, genotsidni tan olish turk milliy davlati asoslarini shubha ostiga qoʻyadi.
Rad etishni tushuntiruvchi omillardan biri Sevr sindromi, yaʼni Turkiyani murosasiz dushmanlar qamal qilganiga oid mashhur eʼtiqoddir. Tan olish har qanday hududiy oʻzgarishlarga olib kelishi ehtimoldan yiroq boʻlishiga qaramay, koʻplab turk rasmiylari genotsidni tan olish Turkiyani boʻlib olish yoki boshqa tovon pullarini undirish fitnasining bir qismi deb hisoblaydi. Davlat genotsidni tan olishni Turkiyaning milliy xavfsizligiga tahdid sifatida qabul qiladi va bu ishni qilgan turklar xoin hisoblanadi. Antropolog Sem Kaplan 1980-yillarda Anadolu qishlogʻida oʻtkazgan dala ishlari davomida „armanlarning qaytib kelishi va oʻz yerlarini qaytarib olishi haqidagi ichki qoʻrquv hali ham mahalliy tasavvurni qamrab olganini“ aniqlagan.
Dalillarni yoʻq qilish va yashirish
Usmonli hukumati qaroriga koʻra, xorijliklarga arman qochqinlari yoki oʻlim yurishlari amalga oshirilgan yoʻllar chetida to'plangan jasadlarni suratga olish taqiqlangan. Qoidabuzarlarni hibsga olish bilan tahdid qilishgan. Qatʼiy qoʻllaniladigan senzura qonunlari omon qolgan armanlarning xotiralarini nashr etishiga toʻsqinlik qilib, „davlatning umumiy siyosatiga zid boʻlgan har qanday nashrni“ taqiqladi. Genotsidni tan olganlar „turklikni haqorat qilishga“ qarshi qonunlar asosida jinoiy javobgarlikka tortildi. Talʼat posho „Turkiyadagi „Armaniston“ soʻzini ham yoʻq qilish uchun hamma narsa qilish kerak“, deb farmon bergan edi. Urushdan keyingi Turkiya respublikasida armanlarning mavjudligini yoʻq qilish maqsadida armanlarning madaniy merosi muntazam ravishda yoʻq qilina boshlandi. 1916-yil 5-yanvarda Anvar posho kelib chiqishi yunon, arman yoki bolgar boʻlgan barcha joy nomlarini oʻzgartirishni buyurdi. Mazkur siyosat keyingi respublika davrida ham toʻliq amalga oshirildi va 1980-yillarga qadar davom etdi . Genotsid qurbonlarining ommaviy qabrlari ham vayron qilingan, ammo ularning koʻplari hali ham mavjud. 1918-yilgi sulhdan soʻng Usmonli arxivlaridagi ayblov uchun asos boʻla oladigan hujjatlar muntazam ravishda yoʻq qilindi. Konstantinopolda urushdan keyin oʻtkazilgan harbiy sudlarning yozuvlari ham yoʻqoldi. Baʼzi arxiv hujjatlari oʻz pozitsiyasini qoʻllab-quvvatlayotganini tan olgan Turkiya hukumati „Arman masalasi“ bilan bogʻliq arxivlar 1985-yilda ochilishini eʼlon qildi. Turk tarixchisi Halil Berktayning soʻzlariga koʻra, diplomat Nuri Birgi bu vaqtda arxivlarni ikkinchi marta tozalashni amalga oshirgan. Arxivlar rasman 1989-yilda ochilgan, biroq amalda baʼzi arxivlar muhrlangan holida qolgan va boshqa arxivlarga kirish rasmiy turk hukumatiga xayrixoh olimlar uchun mumkin edi.
Turk tarixshunosligi
Mustafo Kamolning 1927-yilda kamolist tarixshunosligining asosi boʻlgan Nutuk nutqida armanlarga qarshi zoʻravonlik bilan kurashishda sukunat va inkor taktikasi qoʻllanildi. U boshqa chiqishlarida boʻlgani kabi turklarni har qanday qonunbuzarlikdan xoli, armanlarning dahshatli vahshiyliklari qurboni sifatida koʻrsatdi. Oʻnlab yillar davomida turk tarixshunosligi arman genotsidini inkor etib keldi. Ilk istisnolardan biri 1950-yilda „Tarixdagi armanlar va arman masalasi“ asarini nashr etgan genotsid jinoyatchisi Esat Uras boʻldi. Urasning kitobi, ehtimol, Ikkinchi jahon urushidan keyingi sovet hududiy daʼvolariga javoban yozilgan boʻlib, urush paytida ITQ tomonidan ilgari surilgan dalillarning yangi sintezi sifatida urush davridagi rad etishni 1980-yillarda ishlab chiqilgan genotsid haqidagi „rasmiy rivoyat“ bilan bogʻlashga xizmat qildi.
upright=1.3|thumb|alt=1950-yildan 2005-yilgacha Turkiya davlat muassasalari va tahlil markazlari tomonidan arman masalasi boʻyicha yaratilgan adabiyotlar koʻrsatilgan grafik.|„Arman masalasi“ boʻyicha rasmiy yoki kvazirasmiy nashrlar soni.
1980-yillarda armanlarning genotsidni tan oldirish harakatlari va arman jangarilari sodir etgan qotilliklar toʻlqinidan soʻng Turkiya tarixiy genotsid emas, balki zamonaviy terrorizm muammosi koʻrsatilgan „Arman masalasi“ning rasmiy versiyasini taqdim eta boshladi. Isteʼfodagi diplomatlar inkor qiluvchi asarlar yozish uchun jalb qilingan. Ular professional metodologiya yoki axloqiy meʼyorlarsiz yozilgan va turklar uchun maqbul, armanlar uchun nomaqbul arxiv maʼlumotlariga asoslangan.
Taxminan 1990-yilda Germaniyada ishlayotgan Taner Akçam genotsidni tan olgan va oʻrgangan birinchi turk tarixchisi boʻldi. 1990-yillarda Turkiyada xususiy universitetlar tashkil etila boshlandi. Bu holat esa davlat qoʻllab-quvvatlaydigan qarashlarga qarshilik koʻrsatish imkonini berdi. 2005-yilda Turkiyaning uchta universiteti akademiklari genotsidga bagʻishlangan ilmiy anjuman uyushtirdilar. 2005-yilning may oyida oʻtkazilishi rejalashtirilgan konferensiya qoʻrqitish kampaniyasidan soʻng toʻxtatildi, ammo oxir-oqibat sentyabr oyida boʻlib oʻtdi. Konferensiya Turkiyaning asos solishi haqidagi miflarga qarshi mamlakatdagi birinchi ommaviy munozara oʻtkazilgan jiddiy maydon boʻldi va davom etayotgan inkoriy tarixshunoslikka parallel ravishda Istanbul va Anqaradagi elita akademiklari tomonidan muqobil, inkorchi boʻlmagan tarixshunoslik maktabi yaratildi. Genotsidni haqiqat sifatida qabul qilgan va oʻrgangan turk akademiklari oʻlim tahdidiga duchor boʻlib, turklikni haqorat qilganlari uchun javobgarlikka tortildilar. Gʻarb olimlari turkiy inkorchi tarixnavislikni umuman eʼtibordan chetda qoldiradilar. Chunki ular uning usullarini ilmiy emas, ayniqsa manbalardan tanlab foydalanish deb hisoblashadi.
Taʼlim
Davlat yoki xususiy turk maktablari taʼlim vazirligi tasdiqlagan tarix darsliklaridan foydalanishi shart. Davlat bu monopoliyadan rasmiy inkorchi pozitsiyasini qoʻllab-quvvatlashni kuchaytirish, armanlarni haqorat qilish va dushman sifatida koʻrsatish uchun foydalanadi. Oʻnlab yillar davomida darsliklarda armanlar Usmonli tarixining bir qismi sifatida tilga olinmagan. 1980-yillardan boshlab darsliklarga „1915-yil voqealari“ kiritilgan, ammo ayb Usmonli hukumatiga emas, balki boshqa kuchlarga yoʻnaltirilgan. Davlat imperialistik kuchlarni armanlarni imperiyaga putur yetkazish uchun manipulyatsiya qilishda ayblab, armanlar davlatga xiyonat qilgan yoki tahdid qilgan deb daʼvo qilmoqda. Baʼzi darsliklarda deportatsiyalar sodir boʻlgani va armanlar halok boʻlganligi eʼtirof etilgan, ammo bu harakat zarur va asosli deb tushuntirilgan. 2005-yildan beri darsliklarda armanlar turk musulmonlariga qarshi genotsid sodir etishda ayblab kelinmoqda. 2003-yilda har bir sinf oʻquvchilariga genotsidni inkor etuvchi insho yozish topshirigʻi berilgan.
Jamiyat
thumb|upright=1.1|alt=Armanlarning genotsid daʼvolariga qarshi norozilik bildirib koʻchada yurgan odamlar surati|Istanbuldagi [[İstiklal xiyobonida Arman genotsidining 100 yilligi munosabati bilan arman genotsidining tan olinishiga qarshi norozilik namoyishi]]
Oʻnlab yillar davomida turk jamiyatida genotsid tabu mavzu boʻlib kelgan. Göçekning taʼkidlashicha, davlat va jamiyat oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir inkorni doimiylik darajasiga olib chiqadi. Turk davlati bilan bir qatorda turk ziyolilari va fuqarolik jamiyati ham genotsidni rad etadi. Genotsid bilan bogʻliq turk falsafasi odatda buni inkor etib, uydirma versiyalar haqiqiy voqealarga asoslangan deb daʼvo qiladi. Turkiya sharqida koʻplab odamlarning voqea haqida xotiralari qoldirganini qayd etgan genotsid boʻyicha olim Uğur Ümit Üngör „Turkiya hukumati oʻz aholisi eslaydigan genotsidni inkor etmoqda“ dedi. Turkiya davlati va jamiyatning aksariyat qismi Usmonlilar imperiyasi va Respublika davri Turkiyasidagi yunonlar, ossuriyaliklar, kurdlar, yahudiylar va alaviylarga qarshi etnik taʼqiblar va inson huquqlari buzilishiga nisbatan ham xuddi shunday jim turgan.
Turkiyaning xalqaro aloqalari
Turkiyaning xorijda genotsidni inkor etishini loyihalash harakatlari 1920-yillarga yoki genotsid bilan bir davrga toʻgʻri keladi. Turkiyaning arman genotsidini inkor etishga qaratilgan bir asrlik saʼy-harakatlari tufayli bu genotsid tarixdagi boshqalaridan ajratib turadi. Genotsid boʻyicha olim Rojer V. Smitning fikricha, „Boshqa hech bir holatda hukumat ommaviy genotsid sodir boʻlganini inkor etish uchun bunchalik kuchli harakat qilmagan“Distinctiveness of Turkish denial efforts:
1922—1923-yillardagi Lozanna konferensiyasida turk vakillari arman tarixining urush davrida ishlab chiqilgan versiyasini takrorladilar. Natijada Lozanna shartnomasi Usmonli urush jinoyatchilarini jinoiy javobgarlikka tortish va omon qolgan nasroniylarning mulklarini qaytarish aytilgan Sevr shartnomasini bekor qildi. Buning oʻrniga Lozanna shartnomasi barcha jinoyatchilarni jazosiz qoldirdi. 1980-yildagi Turkiya harbiy toʻntarishidan soʻng Turkiya genotsid daʼvolariga qarshi kurashning asosan institutsional usullarini ishlab chiqdi. 1981-yilda Tashqi ishlar vazirligi Turkiyaning armanlar genotsidiga nisbatan qarashini targʻib qilish uchun maxsus idora (IAGM) tashkil etdi. 2001-yilda yana bir markazlashlashtirilgan idora asossiz genotsid daʼvolari bilan kurashni muvofiqlashtirish qoʻmitasi (ASİMKK) yaratildi. Faqat arman muammosi bilan shugʻullanadigan Arman tadqiqotlari instituti 2001-yilda Fransiya parlamenti genotsidni tan olganidan soʻng tashkil etilgan. ASİMKK 2017-yilgi Turkiya konstitutsiyaviy referendumidan keyin tarqatib yuborildi.
Sotsiolog Levon Chorbajianga koʻra, Turkiyaning „modus operandisi butun dunyo boʻylab izchil boʻlib qolmoqda va maksimalist pozitsiyalarga intilmoqda. Ba’zida murosaga ishora qilsa-da, hech qanday murosaga kelmaydi, qoʻrqitish va tahdid usullarni qoʻllaydi“. Global yahudiy fitnasiga ishonchdan kelib chiqqan holda, Turkiya tashqi ishlar vazirligi turk yahudiylarini inkor qilish harakatlarida ishtirok etish uchun yolladi. Turk yahudiy yetakchilari genotsidni tan olish toʻgʻrisidagi rezolyutsiyalarni yengishda yordam berishdi va genotsid haqida ilmiy konferensiyalar va Xolokost muzeylarida tilga olishdan cheklanishdi. 2015-yildan boshlab Turkiya har yili genotsidning tan olinishiga qarshi lobbichilik harakatlari uchun millionlab dollar sarflamoqda. Akçam 2020-yilda Turkiya arman genotsidi boʻyicha axborot urushida akademik va diplomatik jabhada mutlaq magʻlub boʻlganini, davlatning rasmiy versiyasiga oddiy inkor kabi munosabatda boʻlishini taʼkidladi.
Germaniya
1915-yildan 1918-yilgacha Germaniya va Usmonli imperiyasi „inkor qilishning birgalikdagi targʻibot harakatlari“ni amalga oshirdi. Nemis gazetalari Usmonli hukumatining vahshiyliklarni rad etish versiyasini hamda arman xiyonati haqidagi hikoyalarni takrorladi. Hukumat senzura qoʻllanmasida, garchi qoidabuzarlik uchun yengil jazo belgilangan boʻlsa-da, armanlar haqida gapirishga qatʼiy cheklovlar qoʻyilgan edi. 1916-yil 11-yanvarda sotsialist deputat Karl Liebknecht Reyxstagda armanlar genotsidi masalasini koʻtarib, Usmonli hukumati „dushmanlarimizning fitnakor nayranglari tufayli maʼlum hududlardagi arman aholisini koʻchirish va ularga yangi yashash joylarini belgilashga majbur boʻldi“ degan javobni olgan. Liebknechtning keyingi savollarini zalda koʻtarilgan kulgi bosib ketadi. 1921-yilda Sogʻomon Tehliriyan Talʼat poshoning oʻldirilishida ayblangan sud jarayonida shunchalik koʻp dalillar oshkor boʻldiki, vaziyat inkor etib boʻlmas holga keldi. Shu vaziyatda nemis millatchilari arman xalqini qasddan yoʻq qilish deb tan olganlarini asosli qilib koʻrsatdilar.
2006-yil mart oyida turk millatchi guruhlari Berlinda „Talat poshoning oʻldirilishi“ xotirasini nishonlash va „genotsid yolgʻoniga“ norozilik bildirish maqsadida ikkita miting uyushtirdilar. Nemis siyosatchilari marshni tanqid qilishdi, miting ishtirokchilarining faolligi past edi. 2016-yilda Bundestag arman genotsidini tan olishga ovoz bergach, turk ommaviy axborot vositalari rezolyutsiyani qattiq tanqid qilgan va asli turkiyalik oʻn bir nafar deputat oʻlim tahdidi tufayli politsiya himoyasiga olingan edi. Hukumatning taraddud koʻrishiga sabab sifatida Germaniyadagi yirik turk jamiyati koʻrsatildi. Turk tashkilotlari rezolyutsiyaga qarshi lobbichilik qilib, namoyishlar uyushtirishdi.
Qoʻshma Shtatlar
Tarixchi Donald Bloxhamning taʼkidlashicha, „Haqiqiy maʼnoda „genotsidni inkor etish“ konsepsiyasi genotsid atamasi paydo boʻlishidan oldin Qoʻshma Shtatlar hukumati tomonidan qabul qilingan va ilgari surilgan“. Ikki jahon urushi oraligʻidagi Turkiyada Mark L. Bristol va Joseph Grew kabi taniqli amerikalik diplomatlar arman genotsidi imperializm kuchlariga qarshi urush degan turk millatchi guruhlari qarashlarini maʼqullashgan. 1922-yilda, Chester imtiyozini olishdan oldin, Colby Chester Anadoludagi nasroniylar qirgʻin qilinmaganligini taʼkidladi. Uning yozuvi keyinchalik genotsidni inkor etishning koʻplab mavzularini ham namoyon etdi. 1930-yillarda Turkiya elchixonasi Amerikaning MGM kompaniyasi suratga olishni rejalashtirayotgan Franz Werfelning mashhur „The Forty Days of Musa Dagh“ (tarjimasi: Musa Dagʻning qirq kuni) romani asosidagi filmga nisbatan salbiy munosabatda boʻlib, Amerika filmlarini boykot qilish bilan tahdid qilgan edi. Turkiya elchixonalari AQSH Davlat departamenti koʻmagida 1950-1960-yillarda filmni suratga olishga urinishlarni amalda yoʻqqa chiqardi.
Turkiya siyosiy lobbichilik faoliyatini 1975-yilda boshlagan. 1979—1989-yillarda Turkiyaning Qoʻshma Shtatlardagi elchisi boʻlgan Şükrü Elekdağ akademiklar, biznes doiralari va yahudiy guruhlari bilan uchrashuvlar oʻtkazish orqali arman genotsidining tan olinishi tendensiyasiga qarshi agressiv harakat qildi. Elekdagʻ Amerika Qoʻshma Shtatlari Xolokost yodgorlik muzeyi qoʻmitasi aʼzolariga agar muzey arman genotsidini yoritsa, Turkiyadagi yahudiylarning xavfsizligi kafolatlanmasligini aytdi. Uning davrida Turkshunoslik instituti (ITS) tashkil etildi. Turkiya institutni 3 million dollargacha moliyalashtirdi va mamlakat har yili jamoatchilik bilan aloqalar uchun 1 million dollar sarfladi. 2000-yilda Elekdagʻ ITS „oʻz funksiyasi va samaradorligini yoʻqotgan“idan shikoyat qildi. Turkiya, agar genotsid tan olinsa, Qoʻshma Shtatlarning Turkiyadagi asosiy havo bazalariga kirishini toʻxtatish bilan tahdid qildi. 2007-yilda Kongressning genotsidni tan olish haqidagi rezolyutsiyasi Turkiya bosimi tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Qonun loyihasiga qarshi chiqqanlar genotsid sodir etilganini tan olishsa-da, Turkiya bilan yaxshi munosabatlarni saqlab qolish uchun rasmiy tan olinishga qarshi chiqishdi. 1994-yildan beri har yili Amerika Qoʻshma Shtatlari prezidenti 24-aprelda esdalik maktubi bilan chiqish qiladi. Turkiya baʼzan prezidentni „genotsid“ soʼzini ishlatishdan saqlanishga chaqiradi. 2019-yilda Kongressning har ikkala palatasi genotsidni rasman tan olgan rezolyutsiyalarni qabul qildi. 2021-yil 24-aprelda Arman genotsidini xotirlash kuni munosabati bilan Prezident Joe Biden maʼmuriyati tomonidan e’lon qilingan bayonotda boʻlib oʻtgan voqealar „genotsid“ deb ataldi.
Birlashgan Qirollik
Inson huquqlari boʻyicha advokat Geoffrey Robertsonning taʼkidlashicha, 2000-yillarda „genotsidni inkor etish fikri Sharqiy departamentda [Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik vazirligi (TIHV)] shu darajada oʻrnashib olganki... vazirlar osonlik bilan aniqlanishi mumkin boʻlgan faktlarga nisbatan ham eʼtiborsizlik bilan brifing berishgan“. Buni oʻsha paytdagi shaxsiy yozuvlar tasdiqlaydi. 2006-yilda deputat Stephen Pound boshlagan munozaraga javob bergan TIHV vakili Birlashgan Qirollik genotsidni „dalillar yetarli darajada aniq emas“ligi tufayli tan olmasligini maʼlum qildi.
Isroil
Tarixchilar va Marc David Baerlar arman genotsidini inkor qilish Isroil — Turkiya munosabatlarini normallashtirishda eng muhim omil boʻladi deb hisoblashadi. 1982-yil Tel-Avivda boʻlib oʻtgan Xolokost va genotsid boʻyicha xalqaro konferensiya arman genotsidi boʻyicha oltita taqdimotni oʻz ichiga olgan edi. Turkiya konferentsiya oʻtkazilsa, Eron va Suriyadan kelgan yahudiy qochqinlar uchun chegaralarini yopib, hayotlarini xavf ostiga qoldirish bilan tahdid qilgan. Natijada, Isroil Tashqi ishlar vazirligi konferensiyani bekor qilish boʻyicha yakuniy natijasiz urinishlarni amalga oshirdi.
2001-yil aprel oyida turk gazetasi tashqi ishlar vaziri Shimon Peresning soʻzlaridan iqtibos keltirdi: „Biz Holokost va armanlar daʼvolari oʻrtasida oʻxshashlik yaratishga urinishlarni rad etamiz. Holokostga oʻxshash holat boshqa sodir boʻlmagan. Bu armanlar boshidan kechirgan fojiadir, lekin genotsid emas.“. Charni va Auronning soʻzlariga koʻra, bu bayonot arman genotsidini faol ravishda inkor etish chegarasini kesib oʻtgan edi. Olim Eldad Ben Aharonning fikricha, Peres Isroilning 1948-yildan beri olib borgan siyosatini shunchaki aniq aytib berdi. Isroil — Turkiya munosabatlari 2010-yillarning oxirida yomonlashgan, biroq Isroilning Ozarbayjon bilan munosabatlari yaqin va Ozarbayjon — Isroil xalqaro assotsiatsiyasi genotsidning tan olinishiga qarshi lobbichilik qilgan.
Akademiyada inkor etish
1980-yillardan boshlab Turkiya hukumati genotsid tan olinishining oldini olish maqsadida tadqiqot institutlarini moliyalashtira boshladi. 1985-yil 19-mayda The New York Times va The Washington Post gazetalari Amerika turk uyushmalari assambleyasining bayonotini chop etdi. Unda 69 nafar akademik, oʻsha paytda Qoʻshma Shtatlarda ishlagan Usmonli tarixi boʻyicha professorlarning koʻpchiligi Kongressni arman genotsidi toʻgʻrisidagi rezolyutsiyani qabul qilmaslikka chaqirishdi. Imzolovchilarning ko`pchiligi Turkiya hukumati moliyalashtirgan tadqiqot grantlarini olishgan hamda ularning aksariyati soʻnggi Usmonlilar davri mutaxassislari emas edi. Turkshunoslik instituti direktori Heath Lowry imzolar xavfsizligni taʼminlashga yordam berdi. Saʼy-harakatlari uchun Lowry Turkiyani targʻib qilish va tan olish jamgʻarmasi mukofotiga sazovor boʻldi. Keyingi oʻn yil ichida Turkiya genotsidning tan olinishiga qarshi turish uchun Usmonli va turkiy tadqiqotlar boʻyicha oltita kafedrani moliyalashtirdi. Lowry kafedralardan biriga masʼul etib tayinlandi. Tarixchi Keith David Watenpaughning fikricha, rezolyutsiya „oʻsib kelayotgan olimlar avlodiga dahshatli va doimiy ta’sir koʻrsatdi“. 2000-yilda Elekdağ bayonot befoyda boʻlib qolganini tan oldi, chunki Justin McCarthydan boshqa imzo qoʻyganlarning hech biri shunga oʻxshash boshqa deklaratsiyani imzolashga rozi boʻlmadi.