Sudanda_madhiylar_harakati
= Madhiylar haqakati = 1881-yil qo‘zg‘oloniga esa o‘zini «Mahdiy» deb e’lon qilgan darbadar darvish-voiz Muhammad Ahmad (1843-1885-yillarda yashagan) boshchilik qildi. Duradorning o‘g‘li va Somoniya diniy birodarligi a’zosi bo‘lmish Muhammad Ahmad Abba orolida (Xartumdan janubroqda) «islom pokizaligi» uchun, yalpi tenglik va birodarlik uchun, yevropaliklar tomonidan «axloq-odob buzilishi»ga qarshi, u yolg‘onchi musulmonlar va bid’atchilar deb hisoblagan «turklar va cherkaslar» zo‘ravonligiga qarshi kurash olib borish kerakligini targ‘ib qila boshlagan edi. Uning da’vatlari sudanliklar orasida, shu jumladan, muqaddam tor-mor etilgan isyonchilar otryadlari, shuningdek, Misr armiyasining askarlari va hattoki ofiserlari orasida, Ahmad A’robiy tor-mor etilishi va Misrning Buyuk Britaniya tomonidan bosib olinishidan qahr-Qazab kelgan sudanliklar va misrlik orasida aks sado topdi. Muhammad Ahmad – Mahdiy tarafdorlari o‘zini «fuqaro» (kambag‘allar) deb atashgan va Mahdiyning: «Bir dirham soliqqa qaraganda yuzta qabr avlodir» degan shoiriga ergashgan holda soliqlarni to‘lashdan bo‘yin tovlashgan edi. 1882-yildan boshlab mahdiychilar endilikda jangovar layoqatli o‘z armiyasiga ega bo‘lib qolgan, 1883-yildan boshlab ularning ta’siri shaharlarga yozila boshladi, shaharlarda hatto mo‘may boylik orttirish maqsadida bu mamlakatga kelib qolgan xristianlar – levantiyaliklar islomni qabul qildilar va Mahdiy ta’limotni qo‘llab-quvvatladilar. 1881-yil kuzidan boshlab mahdiychilar ularga qarshi jo‘natilgan bir qancha jazo otryadlarini tor-mor etdilar va qirib tashladilar. 1883-yil noyabrida mahdiychilar ingliz generali Xiksning 10 ming kishilik korpusini tor-mor etib qirib tashlaganda generalning o‘zi ham halok bo‘ldi. 1884-yilda inglizlar Lepton va Beykerning tag‘in ikkita korpusi qirib tashlandi, Beykerning o‘zi esa asirga tushdi. Mahdiy bilan shaxsan shartnoma tuzishga urinib ko‘rgan general-gubernator muvaffaqiyatsizlikka uchradi va 1884-yil martidan boshlab Xartum shahri qamalga olindi. Misrdan uni qutqarib qolishga jo‘natilgan 7 ming kishilik korpus kechikdi: qo‘zg‘olonchilar 1885-yildan boshlab shaharni yalpi hujum bilan oldilar, ana shunda Gordonning o‘zini ham, u bilan birga bo‘lgan inglizlarni ham o‘ldirib tashladilar. Ana shu voqeadan keyin ko‘p o‘tmay Muhammad Ahmad – Mahdiy vafot etdi, u tashkil qilgan davlatga esa xalifa unvonini qabul qilgan izdoshi Abdulloh boshchilik qilishga kirishdi. Mahdiychilar davlatining harbiy funksiyalari eng asosiysi bo‘lib qoldi, chunki bu davlat Misr bilan (aniqrog‘i, Misrdagi inglizlar bilan), Efiopiya negusi bilan (hali misrlik tomonidan habashlardan bosib tortib olingan musulmon viloyatlar uchun), g‘arbiy Sudan Darfur viloyatining mahdiychilarni tan olmagan sultoni bilan, 1893-1894-yillarda Sudanning Qassol shahrini bosib olgan italyanlar bilan, 1894-yildagi bitim bo‘yicha inglizlar 16-yilga ijaraga berib qo‘ygan butun boshli Ekvatorial Sudan viloyati uchun belgiyaliklar bilan urush holatida bo‘lib keldi. Boz ustiga Sudan Afrikani taqsimlab olish borasidagi ingliz-fransuz ziddiyatlari markazida turib qoldi, fransuzlarning polkovnik Marshan boshchiligida otryadi 1896-yildan boshlab go‘yoki Jibutidan Addes-Abebagacha temir yo‘l qurilishini ta’minlash maqsadida Sudan hududi bo‘ylab Nilning yuqori oqimiga qarab harakatlana bos