Qashqadaryo_viloyati_geografiyasi
Choʻl mintaqasi hayvonlari
thumb|337x337px|Tulkisifat hayvon — Korsak. Viloyatning choʻl mintaqasi turli oʻlkalarning hayvonlari aralashib ketgan zoogeografik rayonlarga mansubdir. Choʻlning faunasi tarkibida O‘rta Osiyo, Markaziy Osiyo, Hindiston, Oʻrta dengiz boʻyi uchun xos boʻlgan turlar mavjud. Choʻl hayvonlari yozda tuproq haroratining yuqori boʻlishiga (50-60°C) va uzoq suvsizlikka moslashgan. Bu yerdagi fauna vakillarining muhitga moslashishining yana bir belgisi ularning yer rangida, yaʼni qum, chang tusida boʻlishidir. Choʻl mintaqasidagi ayrim hayvonlar (yumronqoziq, qushoyoq, va boshqalar) isteʼmol qilinadigan ozuqasi tarkibidagi ozgina namlik bilan kifoyalanadi va suvsiz hayot kechira oladi. Oʻsimliklarning siyrakligi, ovqat va suvning taqchilligi tufayli choʻl hayvonlari tez harakatlanish qobiliyatiga ega boʻlsada, yozda kunduzi tuproq 60-70°C gradusgacha qiziganda ularning faoliyati keskin susayadi. Kunduzi inlarda, soya-salqin joylarda jon saqlab, kech kirishi bilan faollashadilar. Bu hol koʻpchilik hashoratlarga, chayonlarga, kaltakesaklarga , ilonlarga, sut emizuvchi ayrim hayvonlarga va baʼzi bir qushlarga xosdir. Qarshi choʻlida hayvonlarning hayot sharoiti qumli, shoʻrxoq, toshloq choʻllarning hayvonlaridan farq qiladi. Bu yerlarda yogʻin-sochin boʻlishi faqat qish va bahor oylariga toʻgʻri keladi. Asosan efemer oʻsimliklar oʻsadi va may oyining oxirlarida bu oʻsimliklar ham qovjirab qoladi. Hayvonlar ham oʻsimliklar kabi quyosh isitishi bilan uyqudan uygʻonadilar, zoʻr berib oziqlanadilar va koʻp oʻtmay urchiy boshlashadi. Viloyatning choʻl mintaqasida umurtqali sut emizuvchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar, suvda ham quruqlikda ham yashovchi hasharotlar, qisqichbaqalar, mollyuskalar, chuvalchanglar va boshqa sodda hayvonlar uchraydi. Viloyat choʻl zonasida sut emizuvchilar sinfiga mansub boʻlgan shalpangquloq tipratikan, qum quyon, yumronqoziq, Sversov qushoyog‘i, baroq barmoqli qushoyoq, katta qumsichqon, boʻri, tulki va boshqalar yashaydi. Bundan tashqari Qarshi dashtining gʻarbiy qismlarida korsak (tulkidan kichikroq) uchraydi. Oʻzbekistonda korsak Qarshi dashtidan tashqari Mirzachoʻlda, Surxondaryoda, Xorazm choʻllarida ham tarqalgan. Korsak yaylovlarda zararkunanda kemiruvchilarni yoʻq qilib, chorvachilikka foyda keltiradi. Moʻynasi chiroyli va issiq boʻlganligi uchun ancha kamayib ketgan. Korsakni qoʻriqlash va koʻpaytirish maqsadida uni ovlash hamma yerda bir necha yilgacha taqiqlab qoʻyilgan. Choʻl mintaqasida sudralib yuruvchilardan O‘rta Osiyo toshbaqasi, kaltakesak, tez kaltakesak, bo‘z echkiemar, qum boʻgʻma iloni, chipor ilon, Oʻrta Osiyo kobrasi va gekkonlar yashaydi. Jazirama issiq kunlarida daraxtlarning uchlarida dasht agamasi deb atalavchi kaltakesak koʻp boʻladi. Choʻl agamasi Oʻzbekiston hududining Ustyurt platosidan Surxondaryo vodiysining pasttekisliklarigacha tarqalgan. Bu hayvon soz tuproqli, toshloq choʻllarda, qum barxanlarida, saksovulzorlarda hayot kechiradi va turli xil hasharotlar, oʻsimlik gullari, ildiz mevalari bilan oziqlanadi. Uning rangi yuqori harorat taʼsirida oʻzgaradi. Ustki tomoni kulrang dogʻlar bilan qoplangan va oyoqlari, qorin tomoni koʻkimtir rangda boʻlib, u oʻsimliklar siyrak joyda ov qiladi. Choʻl mintaqasida turli turkumlarga mos qushlar uchraydi. Bulardan yoʻrgʻa tuvaloq, qirgʻiy burgut, yilqichi qush, qorabagʻir, kaptar, soʻfitoʻrgʻay va boshqa qushlarni qayd qilish mumkin. Bu qushlar choʻl sharoitiga moslashgan boʻlib, yozda hashoratlar, chigirtkalar, kapalak, qurtlar bilan, qishda esa yovvoyi va madaniy oʻsimliklarning donlari bilan oziqlanadi. Qarshi choʻlida jo‘rchi qushi koʻp uchraydi. Bu qush Oʻzbekistonda Amudaryo etaklaridan Termizga qadar tarqalgan. Joʻrchilar Oʻzbekistonning janubiga mart oylarining boshida uchib kela boshlaydi va sentyabr oyida uchib ketadi. Shimoliy Amerika va Osiyoning janubida qishlaydi. Bu qush asosan oʻlaksalar, tashlandiqlar, baʼzida tirik ilonlarni va toshbaqalarni tutib yeydi. Viloyatning choʻl mintaqasida chayon, tarantul (biy), falanga va qoraqurt singari oʻrgimchaksimon zaharli hashoratlar yashaydi. Ulardan ayniqsa qoraqurtning chaqishi kuchli ogʻriqli va inson hayoti uchun xavflidir. Umuman choʻl hududidagi koʻpgina hayvonlar endem (maʼlum bir geografik viloyatda yashaydigan va boshqa joylarda uchramaydigan) hayvonlardir. Qarshi choʻlida uchraydigan kaltakesaklarning 20 dan ortiq turining yarmidan koʻprogʻi endemlardir. Shuningdek choʻl toshbaqasi, echkiemar, qum efasi, soʻfitoʻrgʻay va boshqa hayvonlar ham endemlardir.