cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Olentsero
Madaniyatda
Olentsero bagʻishlangan bask xalq Rojdestvo qoʻshigʻi „olentzero joan zaigu“ (bask bilan. — Olentsero bizni tark etdi) va uchta ispan toʻliq metrajli multfilm:" Olentzero, gabonetako ipuina "(„Olentsero: Rojdestvo hikoyasi“) 2002-yil va uning davomi" Olentsero eta subilaren lapurreta "(„Olentsero va Rojdestvo jurnalini oʻgʻirlash“) 2005-yil va" Olentsero eta Oparien Ordua " („Olentsero va sovgʻalar vaqti“) 2008-yil.
Lafit
Lafit (aniqrogʻi, Chateau Lafit, FR. Chateau „Lafite-Rothschild“) — import sharobining asosiy turlaridan biri sifatida XIX asrning oxirgi uchdan bir qismida Rossiyada keng tarqalgan Medok, fransuz qizil sharobining Bordo turi.
Olentsero
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Lafit
Boshqa qizil sharoblar singari, Lafit ham asosiy goʻshtli taom oldiga qizdirilgan holda taqdim etilgan
1868-yildagi Lafit uzumzorlari Rotshildlar tomonidan sotib olingan, bu esa oʻz navbatida Rossiya hukumati tomonidan lafitni import qilish majburiyatini olgan va juda katta miqdorda. Bu holat „Lafit“ soʻzini matbuot orqali va asosan vinochilik tarmogʻi orqali eng keng xalq doiralarida maʼlum boʻlishiga va oxir-oqibat har qanday xorijiy qimmatbaho sharob uchun sinonimga aylanishiga yordam berdi.
„Lafit“ nomidan Lafit stakan yoki lafitnik nomlari kelib chiqadi, yaʼni stol sharoblari uchun ishlatiladigan 125-150 ml sigʻimli silindrsimon yoki slabokonicheskoy shakldagi Lafit stakan, xuddi shunday stakan — stakan bir xil sigʻimga ega.
Vinochilik
Chateau Lafite-Rothschild (ruscha Chateau Lafite, Chateau Lafite-Rothschild) — fransuz vino zavodi, Bordo viloyati, Medok tumani, Poyak kommunasida joylashgan. 1855-yilning Bordo sharob tasnifiga koʻra, u birinchi Grand Kryu (Premier Grand Cru Classe) toifasiga, yaʼni tasnifdagi eng yuqori toifaga kiradi. Château Mouton-Rothschild (Château Mouton-Rothschild), Château Margaux (Château Margaux), Château Latour (Château Latour) va Château Haut-Brion (Château Haut-Brion) bilan Bardo ishlab chiqaruvchilar beshligiga kiradi.
Oʻz uzumzorlaridan ikkita qizil sharob ishlab chiqaradi: Chateau Lafite-Rothschild va Carruades De Lafite („ikkinchi“ sharob xoʻjaligi). Rothschild oilasining sharob xoldingi (Rothschild) Domaines Barons de Rothschild (Baron Rothschild fermalari) ga tegishli.
Henri La Fontaine
Henri La Fontaine (1854-yil 22-aprel - 1943-yil 14-may), belgiyalik xalqaro huquqshunos va Xalqaro tinchlik byurosi prezidenti edi. U 1913-yilda Tinchlik uchun Nobel mukofotini oldi, chunki u "Yevropadagi tinchlik harakatining samarali rahbari edi".
Hayoti
La Fontaine 1854-yil 22-aprelda Bryusselda tugʻilgan va Bryussel Erkin universitetida (hozirgi Université libre de Bruxelles va Vrije Universiteit Brusselga boʻlingan) huquq fakultetida tahsil olgan. U 1877-yilda advokaturaga qabul qilingan va xalqaro huquq boʻyicha vakolatli shaxs sifatida obroʻ qozongan. U va uning singlisi Léonie La Fontaine ayollar huquqlari va saylov huquqining dastlabki himoyachilari boʻlib, 1890-yilda Belgiya ayollar huquqlari boʻyicha ligaga asos solgan. 1893-yilda u Bryussel erkin universitetida xalqaro huquq professori boʻldi va ikki yildan soʻng Belgiya Senatiga Sotsialistik partiya aʻzosi etib saylandi. 1919—1932-yillarda Senat raisi oʻrinbosari boʻlib ishlagan.
La Fontaine 1882-yilda tashkil etilgan Xalqaro Tinchlik Byurosiga erta qiziqish bildirgan va Byuroning 1899 va 1907-yillardagi Gaaga tinchlik konferensiyalarini oʻtkazishga qaratilgan harakatlarida taʻsirli boʻlgan. U 1907-yildan 1943-yilda vafotigacha Byuro prezidenti boʻlib ishladi Birinchi jahon urushi La Fonteynni tinchlik qaytganda dunyo xalqaro sud tashkil etishiga ishontirdi. U bir qator mumkin boʻlgan aʻzolarni taklif qildi, jumladan Jozef Xodjs Choate, Elixu Root, Charlz Uilyam Eliot va Endryu Dikson Uayt. La Fontaine shuningdek, dunyoning pasifistik tashkilotlarini birlashtirish gʻoyasini ilgari surdi.
1919-yilda Parij tinchlik konferensiyasida va Millatlar Ligasi Assambleyasida (1920—1921) Belgiya delegatsiyasi aʼzosi boʻlgan. Dunyo tinchligini mustahkamlashga qaratilgan boshqa saʻy-harakatlarda u Intellectuel Mondial markaziga asos soldi (keyinchalik Millatlar Ligasi Intellektual hamkorlik institutiga birlashtirildi) va jahon maktabi va universiteti va jahon parlamenti kabi tashkilotlarni taklif qildi. 1907-yilda Pol Otlet bilan birgalikda Xalqaro uyushmalar ittifoqiga asos soldi. U, shuningdek, Pol Otlet bilan birga Institut International de Bibliographie (keyinchalik u Xalqaro Axborot va Hujjatlar Federatsiyasi, FID boʻldi) hammuassisi hisoblanadi. Aynan shu rolda u Otlet bilan 1937-yilda Butunjahon hujjatlar kongressida qatnashgan
Anri La Fonteyn mason va Bryusseldagi Les Amis Philanthropes lojasining aʻzosi edi. U 1943-yil 14-mayda Bryusselda vafot etdi.
Ishlar
U shuningdek, La Vie Internationale sharhining asoschisi boʻlgan.
Perflorobutansulfonil ftoridi
Chemical compound Perflorobutansulfonil ftorid (noaftorobutansulfonil ftorid, NfF) rangsiz, uchuvchi suyuqlik bo'lib, suv bilan aralashmaydi, lekin oddiy organik erituvchilarda eriydi. U sulfolanning elektrokimyoviy florlanishi bilan tayyorlanadi. NfF palladiy katalizlangan oʻzaro bogʻlanish reaksiyalarida elektrofillar sifatida qimmatli boʻlgan nonafluorobutansulfonatlar (nonaflatlar) uchun kirish nuqtasi boʻlib xizmat qiladi. Perfluoroalkilsulfonilatuvchi vosita sifatida NfF tez-tez ishlatiladigan triflik angidridga nisbatan arzonroq narx va yuqori barqarorlik afzalliklarini taklif etadi. Ftorid qoldiradigan guruh aminlar, fenoksidlar va enolatlar kabi nukleofillar bilan osongina almashtiriladi va mos ravishda sulfanilamidlar, aril nonaflatlar va alkenil nonaflatlarni beradi. Biroq, u suv tomonidan hujumga uchramaydi (bunda u pH<12 da barqaror). Bariy gidroksid bilan gidroliz natijasida Ba(ONf)2 hosil bo'ladi, bu esa sulfat kislota bilan ishlov berilganda perftorobutansulfonik kislota va erimaydigan bariy sulfatni beradi.
Tozalash
center Savdoda mavjud bo'lgan NfF 6-10 mol /%bilan ifloslangan Uning ishlab chiqarilishidan olingan  perfluorosulfolan. Bu tijorat materialini K3PO4 va K2HPO4 ning konsentrlangan suvli eritmasi bilan 1: 1 molyar nisbatda 96 soat davomida kuchli aralashtirish orqali osonlikcha olib tashlanadi. Ushbu davolash, keyin suvli qatlamni olib tashlash va P 2 O 5 dan distillash, Miqdoriy tiklanishga yaqin NfF. > 99 mol/  % ni o'z ichiga olgan mahsulotni beradi.
Aril va alkenil nonaflatlarning sintezi
Yuqorida aytib o'tilganidek, aril va alkenil nonaflatlar palladiy katalizlangan o'zaro bog'lanish reaktsiyalarida elektrofil sifatida foydalidir. Ularning reaktivligi odatda ko'proq uchraydigan triflat elektrofillarini aks ettiradi, ammo nonaflatlar ketonlarga (alkenil sulfonatlar uchun) va fenollarga (aril sulfonatlar uchun) gidrolizga kamroq moyil bo'ladi. Ularning gidrolizga chidamliligi nonaflatlarni Buchvald-Xartvig muftalarida ustun elektrofillarga aylantiradi, bunda bu yon reaksiya istalgan mahsulotning hosildorligiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
\beta-ketoesterlarning natriy enolatlari 1,15 ekvivalent NfF bilan reaksiyaga kirishib, yuqori mahsuldorlikda mos keladigan alkenil nonaflatlarni beradi. Etil 2-metilasetoatsetat (R=R'=Me) bu usul bilan geometrik toza E izomerini beradi. center Oddiy aldegidlar va ketonlar DBU yoki fosfazen kabi asoslar ishtirokida NfF bilan reaksiyaga kirishib, diskret enolat hosil qilmasdan yuqori rentabellikda alkenil nonaflatlarni beradi. P 2 fosfazen bazasidan -30 dan -20 °C gacha foydalanish nosimmetrik almashtirilmagan ketonlar bilan kamroq almashtirilgan alkenil nonaflatni beradi. Triflik angidrid bilan shunga o'xshash reaktsiyalar odatda yuqori rentabellikka erishish uchun qimmat 2,6- ditert -butilpiridindan foydalanishni talab qiladi.
Enolatlarning NfF bilan reaksiyasi enolatning tuzilishiga ham, uning metall qarshi ioniga ham kuchli bog'liqdir. Metil ketonlarning litiy enolatlari enolatning O (kutilgan) yoki C (kutilmagan) atomlariga elektrofil hujumi natijasida hosil bo'lgan mahsulotlarning aralashmalarini beradi. Bu ta'sir, ayniqsa, pinakolonning litiy enolati bilan yaqqol namoyon bo'ladi, bu esa C-hujumini qo'llab-quvvatlaydigan 2: 1 aralashmani beradi. Ko'proq almashtirilgan lityum enolatlar o'zgaruvchan rentabellikda faqat O sulfonillanish mahsulotlarini beradi. center Trimetilsilil enol efirlari NfF bilan 0. °C da substoixiometrik ftorid manbai ishtirokida reaksiyaga kirishadi Alkenil nonaflatlarni o'rtacha va yaxshi hosil qilish uchun atrof-muhit haroratiga. Dried Bu 4 F bir tadqiqotda afzal qilingan ftorid manbai bo'lgan, ammo CsF qiyin holatlarda ajoyib natijalar bilan ishlatilgan. center Aril nonaflatlarni kaliy karbonat va Et <sub id="mwUg">3 N kabi asoslar ishtirokida fenollar va NfF dan to'g'ridan-to'g'ri miqdoriy hosildorlikda tayyorlash mumkin. NaH va BuLi kabi kuchliroq asoslardan ham foydalanish mumkin, ammo ular biroz pastroq hosil beradi.
Spirtlar bilan reaksiya
NfF ning spirtlar bilan reaksiyasi alkil nonaflatlarning labilligini ta'kidlaydi - ko'p hollarda reaksiyaning yakuniy mahsuloti alkil ftoriddir (F - oraliq alkil nonaflatga hujumidan) yoki olefindir (oraliq mahsulotdan NfOH ning yo'q qilinishidan). bo'lmagan).
Bis -nonafluorobutansulfonimid (Nf2NH) sintezi
NfF ammoniy xlorid bilan asetonitrilda trietilamin ishtirokida reaksiyaga kirishib, 97% unumda oʻta kislotali bis -nonaftorobutansulfonimidning trietilamoniy tuzini beradi. Tegishli kaliy tuzi trietilamoniy tuzining metanolik eritmasini KOH bilan davolash orqali olinadi. Kislota statsionar faza sifatida Amberlite IR-100 va eluent sifatida metanol bilan trietilamonium tuzining ion almashinish xromatografiyasi orqali olinadi. Oxirgi protsedurada ishlab chiqarilgan haqiqiy turlar, ehtimol, MeOH 2 + Nf 2 N -.
Armaniston gerbi
Armanistonning milliy gerbi (arman : Հայաստանի զինանշանը, Hayastani zinanshan) 1992-yil 19-aprelda Armaniston Oliy Kengashining qarori bilan qabul qilingan. 2006-yil 15-iyunda Armaniston parlamenti Armanistonning davlat gerbi toʻgʻrisidagi qonunni qabul qildi.
U burgut va qalqonni qoʻllab-quvvatlovchi sherdan iborat. Gerb yangi va eski ramzlarni oʻzida mujassam etgan. Burgut va sher — qadimgi arman ramzlari boʻlib, Masihdan oldin mavjud boʻlgan birinchi arman shohliklaridan kelib chiqqan. Bu ramzlardagi jonzotlar Armaniston togʻlarida qadim zamonlardan beri mavjud. Artaxiad, Arsakid, Bagratuniy va Rubenid kabi koʻplab arman sulolalari bu ramzlarni oʻzlarining qirollik belgilari sifatida ishlatgan. 1992-yilgacha Armaniston boshqa barcha Sovet respublikalariga oʻxshash gerbga ega edi.
Belgilar
Qalqonning oʻzi koʻplab tarkibiy qismlardan iborat. Markazda Nuhning kemasi va Ararat togʻi tasvirlangan. Anʼanaga koʻra, kema toʻfondan keyin nihoyat omon qolgani aytiladi. Ararat Armanistonning milliy ramzi hisoblanadi va shuning uchun gerb uchun asosiy ahamiyatga ega. Ararat togʻini oʻrab turgan qadimgi arman sulolalarining ramzi. Qalqonning pastki chap qismida bir-biriga qaragan ikkita burgut mavjud boʻlib, ular miloddan avvalgi II asrdan xristianlik davrining boshlarigacha hukmronlik qilgan Artaksiad sulolasi davrida Armaniston hududining uzunligini anglatadi. Yuqori chap qismida xochli sher, Bagratuniylar sulolasi timsoli joylashgan. Oʻrta asrlarda, 9-11-asrlarda hukmronlik qilgan. Bu sulola davrida Armaniston madaniy jihatdan gullab-yashnadi va uning poytaxti Ani oʻz davrining eng muhim madaniy, ijtimoiy va savdo markazlaridan biriga aylandi. Bagratuniylar saltanati Vizantiya imperiyasining tajovuzi va 11-asrda saljuqiylar istilolari natijasida vayron qilingan. Yuqori oʻng qismida ikki boshli burgut tasvirlangan boʻlib, u Xristian Armanistonida hukmronlik qilgan birinchi sulolaning timsoli boʻlib, I asrdan 428 yilgacha hukmronlik qilgan Arsaklar sulolasi ramzi. Tiridatlar III Armanistonni xristianlikni qabul qilgan birinchi davlatga aylantirdi. 301-yilda rasmiy din sifatida tan olingan. Pastki oʻng qismida Rubenidlar sulolasining emblemasi boʻlgan xochli sher tasvirlangan. Bu sulola Kilikiya Armaniston qirolligida hukmronlik qildi, bu davlat 12-13-asrlarda kengayib, gullab-yashnagan, oxir-oqibat 1375-yilda mameluklar uni zabt etgan.
300px|thumb|Sovet Armanistoni va mustaqil Armaniston Respublikasining gerbi 1936-1992-yillar
Burgut gerbning chap tomonida qalqonni, oʻng tomonida sherni qoʻllab-quvvatlaydi. Burgut Artaxiad sulolasining ramzi boʻlib, keyinchalik Armaniston Arsakidlar sulolasining ramzi boʻlgan. U Artaxiad sulolasining qalqon shoxini ushlab turadi. Holbuki, sher Bagratuniylar sulolasining, keyinchalik Rubenidlar sulolasining ramzi boʻlgan. Arman togʻlaridagi burgut va sher tsivilizatsiyalar uchun umumiy mavzudir. Shunday qilib, ular turli arman sulolalarida vakillik qilishgan.
Ribemont shartnomasi
Ribemont shartnomasi (Traité de Ribemont) — 880-yil fevral oyida Ribemont shahrida Sharqiy Frank davlati qiroli Kichik Lyudovik III va Gʻarbiy Frank davlati qirollari aka-uka Lyudovik III va Karloman II oʻrtasida imzolangan shartnoma.
Armaniston gerbi
Belgilar
Bu hayvonlarning ikkalasi ham hayvonlar olamidagi qudrati, jasorati, sabri, donoligi va olijanobligi uchun tanlangan.
Ribemont shartnomasi
879-yil 10-aprelda Gʻarbiy-Frank davlati qiroli Lyudovik II Zaika vafotidan soʻng, Gyugo Abbat va graf Tyerri Kaznachey boshchiligidagi frank zodagonlarining bir qismi, vafot etgan monarxning oʻgʻillari Lyudovik III va Karloman II ni merosxoʻr deb eʼlon qildi. Shu bilan birga, qirol kansleri Gozlen va Parij grafi Konrad Blek boshchiligidagi frank zodagonlarining yana bir guruhi Sharqiy Franklar davlati qiroli Kichik Lyudovik III ni taxtga taklif qildi. Harakatlariga rafiqasi Liutgard Saksonskayaning sezilarli taʼsir koʻrsatgan Lyudovik armiya bilan Gʻarbiy Franklar qirolligiga bostirib kirdi va Verdunga yetib bordi, u yerda Orleana yepiskopi Gautier boshchiligidagi Gyugo Abbatning elchixonasi unga qoʻshildi. Elchilar, qoʻzgʻolon koʻtargan va qirollik unvonini olgan Bozon Viyenskiyga qarshi yurishga tayyorgarlik koʻrayotgan Lyudovik II Zaikaning oʻgʻillari nomidan Sharqiy Franklar qiroliga taxtga daʼvo qilishdan voz kechish evaziga 870-yilda Mersenna shartnomasiga koʻra qirol Karl II Taqirga oʻtgan Gʻarbiy Franklar qirolligi Lotaringiyaning bir qismini taklif qilishdi. Kichkina Lyudovik III bu taklifga rozi boʻlib, oʻz poytaxti Frankfurtga qaytib keldi, Lyudovik II ning oʻgʻillari esa otalarining taxtiga oʻtirdilar<ref[Бертинские анналы (god 879); Ведастинские анналы (god 879). .
880-yil boshida Gozlen va Konrad Blekning yangi taklifiga binoan qirol Lyudovik III yana Gʻarbiy Franklar qirolligiga bostirib kirdi va Ribmonga yetib keldi. Bu yerda Gʻarbiy Frank zodagonlarining aksariyati Lyudovik Zaika oʻgʻillarining huquqlarini himoya qilishga tayyorligini koʻrib, Sharqiy Franklar qiroli qirollar Lyudovik va Karloman bilan muzokaralar olib bordi va fevral oyida ular bilan tinchlik shartnomasi tuzdi va nihoyat uning tasarrufiga Lotaringiyaning butun hududini oʻtkazdi. Ribmon shartnomasiga koʻra, Gʻarbiy Lotaringiyaning Lyej, Verden, Utrext va Kembre kabi yirik shaharlari boʻlgan yerlari Kichik Lyudovik mulkiga biriktirildi. Ikki Frank davlatlari oʻrtasidagi chegara gʻarbga — Meusedan Sheldagacha — surildi va bu oʻrta asrlar oxirigacha deyarli oʻzgarmadi. Shartlaridan biri Lyudovik Zaika oʻgʻillarini Gozlin va Konrad Blek bilan yarashtiruvchi ushbu shartnoma tuzilgandan soʻng, Kichik Lyudovik III oʻz shohligiga qaytdi va yoʻlda Timeon jangida katta vikinglar qoʻshinini magʻlub etdi.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Monica Bergamelli
Monica Roberta Bergamelli (1984-yil 24-may, Alzano Lombardo shahrida tugʻilgan)  — sobiq italiyalik badiiy gimnastikachi, 2000, 2004 va 2008-yilgi Olimpiya oʻyinlarida Italiyani himoya qilgan. U 2006-yilgi Yevropa chempionatida oltin medalni qoʻlga kiritgan Italiya terma jamoasi aʼzosi edi.
Faoliyati
Bergamelli 2000-yilgi Yevropa chempionatida ishtirok etdi va Italiya jamoasiga beshinchi oʻrinni egallashiga yordam berdi. Yakka tartibda u ko‘pkurash finalida o‘n birinchi o‘rinni egalladi. Keyin u 2000-yilgi Olimpiya oʻyinlarida Adriana Krishi, Martina Bremini, Irene Kastelli, Elis Kapitani va Laura Trefiletti bilan birga qatnashish uchun tanlandi va jamoa saralash bosqichida oʻn birinchi oʻrinni egalladi. Bergamelli koʻpkurash finalida oʻn sakkizinchi oʻrinni egalladi.
Bergamelli 2001-yilgi Oʻrta yer dengizi oʻyinlarida ishtirok etdi, u yerda Italiya jamoasi Ispaniyadan keyin kumush medalni qoʻlga kiritdi. Yakka tartibda u tayanib sakrash va notekis panjaralarda kumush medalni qoʻlga kiritdi. 2001-yil Shtutgart Jahon kubogida u avstraliyalik gimnastikachi Jakki Danning orqasida notekis panjaralarda kumush medalni qoʻlga kiritdi. Keyin 2002-yilgi Kottbus Jahon kubogida u Bet Tvedl va Dann ortidagi notekis panjaralarda bronza medalini qoʻlga kiritdi. U 2002-yilgi Yevropa chempionatida Mariya Tereza Gargano va Ilariya Kolombo bilan ishtirok etdi va ular Rossiya va Gollandiyadan keyin jamoaviy bronza medalini qoʻlga kiritdilar. Yakka tartibda u ko‘pkurash finalida o‘n ikkinchi, tayanch bo‘yicha sakkizinchi va notekis panjaralarda beshinchi o‘rinni egalladi.
283 (son)
283 (ikki yuz sakson uch) — 282 va 284 sonlari orasidagi natural son.
Monica Bergamelli
Faoliyati
Bergamelli 2003-yilgi Jahon chempionatida koʻpkurash finalida oʻn oltinchi oʻrinni egalladi. Keyin u 2004-yilgi Yevropa chempionatiga bordi va Italiya jamoasiga oltinchi oʻrinni egallashiga yordam berdi. U ko‘pkurash finalida o‘n birinchi o‘rinni egalladi. Bergamelli 2004-yilgi Italiya chempionatida koʻpkurashda oltin medalni qoʻlga kiritdi. Italiya 2004-yilgi Olimpiada oʻyinlariga biror jamoa kirita olmagan boʻlsada, Bergamelli individual sifatida ishtirok etdi. U saralash bosqichida qatnashib, ko‘pkurashda ellik to‘rtinchi o‘rinni egalladi.
283 (son)
Matematikada
283 — tub son.
Monica Bergamelli
Faoliyati
Bergamelli 2005-yilgi Yevropa chempionatida koʻpkurash finalida oʻninchi oʻrinni egalladi. Keyin u 2005-yilgi Oʻrta yer dengizi oʻyinlariga bordi va Italiya terma jamoasiga oltin medalni qoʻlga kiritishda yordam berdi. 2005-yilgi Jahon chempionatida u koʻpkurash finalida oʻn uchinchi oʻrinni egalladi.
2006-yilgi Yevropa chempionatida Italiya terma jamoasi Bergamelli, Vanessa Ferrari, Karlotta Jovannini, Federika Makri va Lia Parolari jamoaviy bahslarda oltin medalni qoʻlga kiritdi. U, shuningdek, 2007-yilgi jahon chempionatida ishtirok etdi, u yerda Italiya jamoasi toʻrtinchi oʻrinni egalladi.
2008-yilgi Jesolo Trophy shahrida Italiya jamoasi AQShdan keyin kumush medalni qoʻlga kiritdi. Keyin 2008-yilgi Yevropa chempionatida Bergamelli Italiya jamoasiga toʻrtinchi oʻrinni egallashiga yordam berdi. Keyin u Vanessa Ferrari, Karlotta Jovannini, Lia Parolari, Francheska Benolli va Federika Makri bilan birga 2008-yilgi Olimpiya oʻyinlarida qatnashish uchun tanlangan va ular saralash bosqichida oʻninchi oʻrinni egallagan. Bergamelli 2008-yilgi Olimpiadadan keyin musobaqani tark etdi.
Anthea Alley
Anthea Alley (1927—1993) britaniyalik haykaltarosh va rassom.
Anthea Alley 1927-yilda Malayada tugʻilgan va Ikkinchi Jahon urushi paytida Avstraliya, Janubiy Afrikada yashagan. 1944-yilda u oilasi bilan Londonga koʻchib oʻtadi va Regent Street Polytechnicda rassomchilik boʻyicha tahsil oldi. Chelsea College va Royal College of Art. . 1957-yildan u haykaltaroshlik sanʼati bilan shugʻullanib, montaj rasmlari bilan bir qatorda payvandlangan buyumlar ishlab chiqardi. 1960-yilda Alley Molton galereyasida oʻzining birinchi bir kishilik namoyishini oʻtkazdi va 1961-yilda John Moores Painting Prize. .
U turmushga chiqqan edi Ronald Alley, Londondagi Teyt galereyasidagi zamonaviy kollektsiya qoʻriqchisi edi.
Uning ishiga misollar Teyt galereyasi, Badiiy kengash va Birmingem sanʼat galereyasining doimiy toʻplamida.
Usmoniylar va Safaviylar urushi (1514—1555)
1514-1555-yillardagi Usmoniylar va Safaviylar urushi Usmonlilar va Safaviylar imperiyalari oʻrtasidagi birinchi yirik qurolli toʻqnashuvdir. Bu davr urushsiz kunlarni ham o'z ichiga oladi. Tarixchilar bu urushni yagona qilib 1514-1555-yillardagi Usmoniylar va Safaviylar urushi davri deb hisoblashadi. Sababi 1555-yilgacha tinchlik shartnomasi imzolanmagan va davlatlar urush holatida edi.
Mojaroning mazmuni va nomlanishi
left|thumb|Safaviylarga qarshi urush natijasida Usmonli imperiyasi qo'lga kiritgan hududlar och yashil va to'q ko'k rangga bo'yalgan. Fransuz tarixchisi Jan-Luyi Braket-Grammon XVI asrning birinchi choragidagi 1514-1555-yillardagi Usmoniylar va Safaviylar urushiga ishora qilib, Usmonli-Safaviylar mojarosining turk-fors mojarosi sifatida qabul qilinishini xato deb aytgan. Bu nom anaxronistik va zamonaviy millatchilik bilan bogʻliq deb aytadi. Bu terminni qabul qilsh xavfli deb hisoblagan. Uning so'zlariga ko'ra, etnik, madaniy yoki lingvistik maʼnoda Eronni tahqirlaydigan birorta Usmonli manbasi yo'q. Boshqa tomondan, Braket-Grammont aytishicha Shoh Ismoilning turkiy dunyoga qarshi ekanligi haqidagi nuqtai nazarni bemaʼnilik deb ataydi (Qarang Safaviylar davlati davlatning xususiyatlari). Safaviylar armiyasining asosi bo'lgan qizilboshlar Yaqin Sharqdagi eng kuchli turkiy qo'shin bo'lib, o'ziga xoslikka ega edilar. Shuning uchun Braket-Grammont Ismoil Hami Donishmandning quyidagi fikrlariga qo'shilgan: "Devshirme hukumati" (Usmonli imperiyasi) va Anadolu turkiylari (Safaviylar davlati) o'rtasidagi urushLes Ottomans, les Safavides et leur voisins: contribution a l'histoire des relations internationales dans l'Orient Islamique de 1514 à 1524. — 1987. — С. 16-17. — ISBN 90 6258 056 4. . Manbalarga asoslansa bu urush millatlar urushi emas, balki davlatlarning urushidir.
Shu bilan birga, Braket Grammont boshqa tomondan, urushni ikki turkiy davlat oʻrtasidagi kurash sifatida qabul qilishga chaqirgan. U Safaviylar saltanatining deyarli toʻliq turkiylar bo'lgan qoʻshin askarlari bir vaqtning oʻzida Eron byurokratik va diniy apparati, madaniy elita va aholining koʻpchilik tabaqalari bilan birlashganligini isbotlab berganLes Ottomans, les Safavides et leur voisins: contribution a l'histoire des relations internationales dans l'Orient Islamique de 1514 à 1524. — 1987. — С. 16-17. — ISBN 90 6258 056 4. .
Urushdan oldingi davr
15-asr oxirida qizilboshlarning shia mazhabi Sharqiy Anadoluda birlashib, kuchaya boshladi. Ular birlashib, atrofdagi hududlarga hujumlar uyushtirdi. 1499-yilda ular faollashib, Shirvonshohlar davlatini magʻlubiyatga uchratib, Boku va Shamaxini bir muddat oʻziga boʻysundirdilar. Qizilbosh shayxi Ismoil 1503 -yilda Oqqoʻyunlu turkmanlar davlatini magʻlub etib, hozirgi Eron va Iroq hududlarini bosib olib, Safaviylar boshchiligida shia davlatini tuzdi va oʻzi uning shohi boʻldi.
Qizilboshlar va Usmonlilar o'rtasidagi munosabatlar dastlab,1501-yilda Ismoil nomidan, shia odatlariga ko'ra, dastlabki uchta xalifani tan olmaslik buyrug'ini o'z ichiga olgan farmon chiqarilganidan keyin keskinlashgan. Yevropalik sayyohlardan birining yozishicha, Sulton Boyazid II va Shoh Ismoilning har biri o'z taxallusiga ega bo'lib, ular Boyazid (Turkiyada) va Ismoil (Forsda) nomlari bilan yozishmalar qilishgan. Bir necha yil davomida ular o'rtasida diplomatik bo'lmagan elchilar almashinildi. thumb|Usmoniylar sultonligi thumb|Safaviylar davlati 1511-yilda Kichik Osiyoning janubi-sharqiy qismidagi Teke viloyatida, xalq orasida Shohqulu (“Shoh quli”) nomi bilan mashhur boʻlgan Hasan-xalif boshchiligidagi qizilbosh qabilalarining yirik qoʻzgʻoloni yuz berdi. Qo'zg'olon katta hududlarni qamrab oldi, qo'zg'olonchilar mahalliy hukumat qo'shinlarini mag'lub etdi va Usmonlilarni Kichik Osiyodan deyarli quvib chiqardi. 1511-yil 21-aprelda Bursa qozisi yanicharlar qoʻmondoniga: agar ikki kun ichida oʻz bo'linmasi bilan shaharga kelmasa, mintaqa qo'ldan ketishini yozadi. Shohquliga qarshi yurish uchun vazir Xodim Ali Posho tayinlandi. Kutahya yaqinida u Boyazidning yagona omon qolgan oʻgʻillaridan kattasi Shahzoda Ahmadning qoʻshinlari bilan birlashdi, Kichik Osiyo orqali Sivasga yurish qilganidan soʻng isyonchilarga yetib oldi va u yerda qo'zg'olonchilar rahbarlari Shohquli ham, Xodim Ali ham jangda halok boʻldi. Qo'zg'olon Usmonli turklar tomonidan bostirildi. Qizilboshlarning koʻp qismi sharqqa, Forsga qochib ketdi.
1512-yilda nizolar paytida Sulton Boyazid II taxtdan voz kechdi va Salim I Yovuz Usmonli imperiyasining yangi sultoni bo'ldi. O'sha paytda Ko'niyada bo'lgan shahzoda Ahmad, Selimni otasini taxtdan ag'darishda ayblab o'zini qonuniy sulton deb eʼlon qildi. Hokimiyat uchun kurashda Ahmad turli musulmon hukmdorlariga, jumladan safaviy Shoh Ismoilga yordam soʻrab murojaat qildi.
Boyazid hukmronligining soʻnggi yillarida o'g'li Salimning otasining hokimiyatiga ochiqchasiga qarshi chiqishi, Usmonlilar sulolasining boshqa baʼzi vakillarini Qizilboshlar safiga qoʻshilishga sabab bo'ldi. O'z oilasi ichida kim hokimiyat uchun u bilan raqobatlashishi mumkin bo'lsa, barchasidan xalos bo'lgan Sulton Salim Fors shohiga qarshi urushga tayyorlandi. Urush boshlanishidan oldin Sulton Salim Safaviylar davlatiga hujum qilish uchun turli bahonalar qidirdi. Avvaliga Salim Safaviylardan Sulton Salimdan qochib Fors shohi saroyidan panoh topgan jiyani Muroddan voz kechishni soʻradi, Shoh Ismoil I esa bunga rozi boʻlmadi. Shu bilan birga, Salimning Diyorbakirga daʼvolari ham mavjud edi. Sulton Salim qizilboshlarni yo'q qilishga buyruq berdi.
Urushga tayyorgarlik
Urushga tayyorgarlik koʻrish chogʻida Salim I Yevropa davlatlari (Vengriya va Polsha), shuningdek, Mamluklar bilan kelishuv shartlarini uzaytirdi va shu bilan ikki frontda urush bo'lish xavfini oldini olishga umid qildi. Vengriya bilan muzokaralar qiyin kechganligi sababli, Vengriya elchisi garovga olingan va Selimning qudrat kuchini namoyish qilish uchun butun mulozimlari bilan birga olib ketilgan. Mamluklar dastlab betaraflikni qabul qilib, keyinchalik Safaviylar davlati tomoniga oʻtib ketgan edi.
Islom shariatiga koʻra, musulmonlarning musulmonlarga qarshi urushi uchun yagona asos quyidagiga o'xshash diniy bo'lishi kerak: “muqaddas qonunlarni mustahkamlash yoki uning buzilishini toʻxtatish”. Shuning uchun Usmonli yurishi uchun diniy ulamolarning bo'lajak dushman haqiqiy islom yo'lidan og'ishganligi haqidagi fatvosi kerak edi. Olim va tarixchi Kamalposhozoda (keyinchalik shayx ul-islom lavozimini egallagan) Qizilboshlarga qarshi urushni “muqaddas urush” deb e’lon qilib, uning qadr-qimmati musulmon boʻlmagan dushmanlarga qarshi urush bilan teng qilindi. Usmonli manbalarida Safaviylarning ochiqdan-ochiq qoralanishi safaviy tarixchilarida Yevropa ateizmi qarshisida Usmonlilar islomning qalqon sifatida tilga olingan, hurmat ma'nosidagi ohangning o'zgarishiga olib keldi.
Selim Fors yoʻlidag qarama-qarshilikni kuchsizlantirish uchun, Kichik Osiyoning shimoliy va markaziy qismidagi Rum viloyatiga o'zining amaldorlarini yuborib, u yerda yashagan qizilboshlarni ismi bilan roʻyxatga oldirdi. Ro'yxatga olingan 40 000 minglab odamlar qirg'in qilindi va minglab odamlar hibsga olindi. Buning natijasida, Sulton Selim boshchilik qilayotgan qo'shin ortida hech qanday qo'zg'olon kuzatilmadi. Selim Safaviylar davlati bilan chegaralarni ham yopdi. Savdogarlarning har ikki yo'nalishda o'tishini taqiqladi. Bu g'arbga fors ipak eksportiga putur yetkazdi va g'arbdan Forsga qurol-yarog', metall va ziravorlar olib kirishga to'sqinlik qildi.
Salim I ning yurishlari
1514-yil yozida Salim gʻarbdan Safaviylar davlati hududiga kirdi. Selimning niyati haqida oldindan ogohlantirilganiga qaramay, Ismoil jangga tayyorgarlik ko'rish uchun deyarli hech narsa qila olmagandi. U qo'llashi mumkin bo'lgan yagona taktika Usmonli qo'shini yo'lida "kuydirilgan yer" taktikasi edi.
Kichik Osiyo boʻylab yurushlarining ogʻir sharoitlari Salim qoʻshinlarini charchatdi, oziq-ovqat tanqis edi. Urushni oqlaydigan qonuniy qarorga qaramay, Usmonlilar safida musulmon birodarlar bilan jang qilish noto'g'ri degan norozi kayfiyat paydo bo'ldi. Yanicharlar zudlik bilan qo'zg'olonga tayyorlanishdi va Van ko'li hududida ular Sultonning chodirini o'rab olishdi. Safaviylar qoʻshini asosan turkiylardan, Usmonlilar qoʻshini esa Bolqon xalqlaridan(serblar va albanlar) musulmon bo'lganlardan iborat edi.
Tez orada Salim Safaviy Shoh Ismoilning qo'shini Chaldiron vodiysida toʻplanganini bildi. Yaqin vaqtda jang bo'lishi ehtimoli, yanicharlarni tinchlantirdi. 1514-yil 23-avgustda Choldiron jangi natijasi, Usmonlilardan farqli oʻlaroq oʻqotar qurollari boʻlmagan fors qoʻshini magʻlubiyatga uchrashi bilan tugadi. Ismoil jang maydonidan qochib, avval Tabrizga, soʻngra janubi-sharqga yoʻl oldi. Salim uni Tabrizgacha taʼqib qildi va u yerga 6- sentyabrda yetib keldi va shaharni talon-toroj qildi.
Usmonli qo'shinlari qishni sharqda o'tkazishdan bosh tortdilar va Selim Amasiyaga qaytishga majbur bo'ldi. Qo'shindagi norozilikni tinchlantirish uchun 1514-yil noyabrda vazir Xersekli Ahmad posho lavozimidan chetlashtirildi va Dukakinog'li Ahmad Posho yangi vazir bo'ldi. 1515-yil boshida Amasiyada yanichar bo'linmalar qo'zg'oloni ko'tarildi, ular sharqqa boshqa yurishda qatnashishni xohlamadilar. Qoʻzgʻolon bostirilgandan soʻng Salim Ismoilga yordam berib, Choldiron jangida uning tarafini olib, hujum qilgan Dulqodir davlatiga chek qoʻyish uchun Suriya va Misr tomon qo'shin tortdi.
1516-yilda Salim I qoʻshini yana Istanbuldan sharqqa yoʻl oldi. Ismoil hujum safaviylarga qarshi qaratilgan deb hisobladi, ammo Usmonlilar birdan mamluklarga yurish qildi va Suriyaga bostirib kirdi. Suriya va Misrni Salim bosib olgandan soʻng, Forsni savdo blokadasiga oʻtkazish osonlashdi (bundan oldin Salimning taqiqiga qaramay, fors savdogarlarining karvonlari Usmonli imperiyasini chetlab oʻtib, Mamluklar hududi orqali dengizdan g'arbga mol joʻnatar edilar. 1517-yilda Shoh Ismoilning elchisi Damashqqa Selimga boy sovgʻalar bilan yetib kelib, safaviylarning tinchlik sulhini Salimga aytishdi, ammo qatl etildi. 1518-yilning may oyida Selim qoʻshini Furot tomon yurdi. Fors tomon yoʻl yurish qilishi kutilgandi, ammo Istanbulga qaytdi.
1520-yil 21-sentyabrdan 22-sentyabrga o'tar kechasi Sulton Salim vafot etdi va faqat bitta o'g'li - Sulaymon Qonuniy qoldi. Shuning uchun u taxtga jangsiz o'tirdi. O'limidan oldin Selim mamlakatning islom ulamolariga Ismoilga qarshi urushga ruxsat beruvchi fatvoning amal qilish muddatini uzaytirishni buyurdi.
Sulaymonning birinchi yurishi
Sulaymon taxtga oʻtirgandan soʻng yashirincha Tabrizga elchilar joʻnatadi va ularga Fors qanday xavf tugʻdirishi mumkinligini aniqlash topshiriladi. Shoh Ismoil oʻzining barcha qo'shini bilan Shayboniylar boshchiligidagi o'zbeklarga qarshi urush bilan band edi va shuning uchun Sulaymon oʻzining sharqdagi bosqinchilik siyosatidan voz kechib, Vengriya va gospitalchilarga qarshi gʻarbga yurish qildi.
1524-yilda Shoh Ismoil vafot etadi va taxtga oʻn yoshli Tahmosb I o'tqazildi. Forsda qizilbosh amirlari oʻrtasida hokimiyat uchun kurash boshlanib ketadi. 1528-yilda Bagʻdod hokimi Usmoniylar sultoni Sulaymonga boʻysunishini eʼlon qildi, ammo u tez orada oʻldirildi va Iroq hududlarida Safaviylar hokimiyati tiklandi. Keyin Ozarbayjon viloyatining fors gubernatori Sulton tomoniga o'tdi. Bitlisdagi kurd amiri esa shoh tomoniga oʻtganini eʼlon qildi.
1533-yilda Sulaymon I avstriyalik Gabsburg ersgersog Ferdinand I bilan sulh tuzdi va Bosh vazir Pargʻala Ibrohim poshoni qoʻshin bilan sharqqa joʻnatadi. Usmonli askarlari qishni Halabda o'tkazdi va 1534-yilning yozida Tabrizni egalladi. 1535-yilda Tahmosb Van qamalini bekor qilishga majbur boʻlib, qo'shinini Ozarbayjonga yuboradi. Ikki qoʻshin Darjazin shahri yaqinida (Hamadon yaqinida) yuzma-yuz keldi va Safaviy qizilboshlilar ajoyib gʻalabaga erishdi. Charchagan va yaxshi taʼminotga ega bo'lmagan Sulaymon I asosiy qoʻshinni Anadoluga olib ketishga majbur boʻldi. Safaviylarning ehtimoliy taʼqibini sekinlashtirish uchun Muhammad Posho va Sinan Posho boshchiligidagi qo'shinni qoldiradi. Bu qoʻshinlar Tahmasb Gʻozixon amirlari Zulqadar va Budakxon Qojar tomonidan yoʻq qilindi va Usmonlilar oldingi yillar bosib olgan deyarli barcha yerlarini berishga majbur boʻldilar
Sulaymonning ikkinchi yurishi
1547-yilda Sadrazam Rustem Posho Mekri saʼy-harakatisiz Gabsburglar davlati bilan navbatdagi sulh imzolangandan soʻng, Sulton Sulaymon Forsga qarshi navbatdagi yurishni boshladi. Bu safargi yurish sababchisi, Shirvon hokimi bo'lgan Tahmosbning ukasi Alqos Mirzoning Usmonli imperiyasi tomoniga o'tishi bo'ldi. Tahmosb o'ziga boʻysinuvchi ukasini tinchlantirish uchun qoʻshin joʻnatganida, Alqos Mirzo Feodosiya orqali Usmonli sultonligining poytaxti Istanbulga qochadi va Sulton Sulaymon saroyida panoh topadi. 1548-yilda Sulaymon Alkas-Mirzoga harbiylari bilan yordam berdi, biroq Usmonli qoʻshini Tabrizga yaqinlashgan boʻlsa-da, taʼminot yetishmasligi sababli shaharni qamaldan olib ketishga toʻgʻri keldi. Alqos-Mirzo mahalliy aholi tomonidan qoʻllab-quvvatlanmayotgani maʼlum boʻldi. Sulton qoʻshini Eronga chuqur kirib borib, Isfahonni vaqtincha egalladi. Keyingi yillarda harbiy harakatlar turli muvaffaqiyatlar bilan davom etdi. Sulaymon chegaradagi Van shahrini qo'lga kiritish va boyliklardan boshqa hech narsa bilan uyiga qaytolmadi.
Sulaymonning uchinchi yurishi
Turklar o'zlarining sharqiy chegaralarida jang qilish uchun alohida ishtiyog'i yo'qligini ko'rib, Tahmosb 1552-yilda yo'qotilgan hududlarni qaytarib olish uchun hujum qilishni boshladi. Bunga javoban Sulaymon Rustem posho boshchiligidagi qoʻshinni Eronga qarshi yurishga joʻnatadi, ammo Rustem posho Mustafoning forslar yordamida Usmonli taxtini egallash niyatini bildiradi. Tez orada Sulaymon armiyaga keldi va katta o'g'lini qatl qildi, bu esa Anadoluda bir muddat notinchlik keltirib chiqardi.
Ammo 1554-yilda sulton Halabdagi qishki qarorgohini tark etib, yana sharqqa qarab hujum qilib, Qorabog'gacha yetib boradi. Bu safar turklar forslardan o'zlashtirilgan, forslarning chegara hududlarida “kuydirilgan yer” taktikasini qoʻlladilar.
Safaviylarning javob berishi
1524-yilda taxtga o'tirganidan keyin boshlangan o'n yillik fuqarolar urushi Shoh Tahmosbning hokimiyatiga jiddiy taʼsir ko'rsatdi. Uning hokimiyatining qatiiy o'rnatilishi Safaviylar zodagonlari oʻrtasida Shoh Ismoil davridan beri yoʻqolib ketgan birdamlik va ishonch hissining bosqichma-bosqich tiklanishiga olib keldi. 1540-yillarga kelib Tahmosb fuqarolar urushiga chek qo'ydi. Oʻz vazirlari yordamida ichki noroziliklarga chek qoʻydi. Qizilbosh guruhlarini yagona bayroq ostida birlashtirishga muvaffaq boʻldi. Birlashish Safaviylarga keyingi yigirma yil davomida Kavkazda bosqinchilik urushlarini olib borish imkonini berdi. Bundan tashqari, birlashish Safaviy qo'shiniga Usmonlilarga qarshi samaraliroq kurashish va 1553-1554- yillardagi Usmonlilar egallagan hududlarga yurish qilish imkonini berdi. Bu urushning sof mudofaa xarakteridan voz kechish edi. Ular avvalgi Usmonli bosqinlari paytida mudofaa taktikasiga amal qilganlar. Bu voqea tomonlarning uzoq o'zaro urushi, davlatlarni boshi berk ko'chaga kirgizib qo'yishi mumkinligini ko'rsatib qo'yadi. Natijada 1555-yil Amasiya tinchlik shartnomasi qabul qilindi. U imzolangan shahar nomi bilan atalgan.
Natijalar
1555-yilda Amasiyada tinchlik shartnomasi tuzilib, unga koʻra Gʻarbiy Gruziya va Arab Iroqi Usmonlilar imperiyasiga, Sharqiy Gruziya Safaviylar davlatiga berildi.
Tinchlik shartnomasi nafaqat Usmonlilar va Safaviylar oʻrtasida keyingi yigirma ikki yil davomida uzoq kutilgan tinchlik oʻrnatilishiga olib keldi, balki ikki davlat oʻrtasidagi Kavkazda bufer chegara hudud yaratilishiga asos boʻldi. Safaviylar ham bu shartnomadan XVII-XVIII asrlar davomida mintaqada Usmonli bosqinchilik yurishlariga qarshi hududiy daʼvolarini qo'llab-quvvatlash sifatida foydalanganlar. .
Sirtlonsimon it
Sirtlonsimon it (Lycaon pictus) — boʻrisimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Urugning yagona turi. Gavdasi yengil, boshi yirik, quloklari katta, dumi yungdor. Tanasininguz. 76— 100 sm, dumi 30—40 sm, bal. 60 sm ga yaqin. Juni siyrak, oq, qora va sariq olabulatusda. Oyoqlari uzun, 4 barmokli. Afrikaning dasht va savannalarida yashaydi. 6—8 ta bola tugʻadi. Tuda boʻlib antilopalar, qoʻylar va boshqa tuyoqli hayvonlarni ovlaydi. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Sirt faol moddalar
Sirt faol moddalar - satxlar (fazalar) chegarasiga adsorbsiyalanib, sath energiyasini (sirt taranglikni) pasaytiradigan moddalar. Moddalarning fazalar chegarasiga adsorbsiyalanib, hajmiy konsentratsiyaga bogʻliq tarzda sirt taranglikni pasaytirish xossasi sirt faollik deyiladi. U Gibbsning adsorbsiya tenglamasi r=(C/RT)(dc/dc) tarkibiga kiruvchi G=da/dc qiymat bilan ifodalanadi. Yukrridagi tenglamaga muvofiq Sirt faol moddalarm. uchun Gibbs adsorbsiyasi nuldan katta boʻlishi (G>0) lozim. Natijada adsorbsion qavatdagi modda konsentratsiyasi eritma hajmidagi konsentratsiyadan yuqori boʻladi. Sirt faol moddalarm. molekulasi difil tuzilishga ega bulib, 2 qism: qutblanmagan — gidrofob (suvdan qochuvchi) va qutblangan — gidrofil (suvga tortiluvchi) qismlardan iborat. Shu tufayli Sirt faol moddalarm. 1 ta erituvchining uzida sharoitga qarab, ham chin, ham kolloid eritma hosil qila oladi. Qutblanmagan guruhlar suvli sharoitda oʻzaro gidrofob taʼsirlanishga uchraydi. Agar gidrofob kiyem zanjirida 10—22 uglerod atomi saqlansa, ularning gidrofob taʼsirlanishi tufayli, shuningdek, qutblangan guruhlarning suv bilan kuchli taʼsirlanishi oqibatida Sirt faol moddalarm. molekulalarining oʻzaro assotsialanishi (birlashishi) roʻy beradi, natijada yirikrok, zarralar hosil boʻladi. Kolloid Sirt faol moddalarm. eritmasida mitsellalar hosil boʻlishi termodinamik jihatdan qulaydir. Bir xil qutblanmagan guruxlarning oʻzaro taʼsirlanishi Gibbs energiyasining oʻzoʻzidan kamayishiga olib keladi. Hosil bulgan mitsellalar yadrosini kugblanmagan radikallar, tashqi qobigʻini esa qutblangan guruxdar tashkil etadi. Bu, uz navbatida, gidrofob guruxlarning suv bilan eng kam taʼsirlashini taʼminlaydi.
Kolloid Sirt faol moddalarm.ning mitsella hosil qiladigan eng kichik konsentratsiyasi mitsella hosil qiladigan kritik konsentratsiya deyiladi. Eritma konsentratsiyasiga qarab mitsellalar shakli oʻzgaradi. Kichikroq konsentratsiyada dastlab sferik (sharsimon) mitsellalar hosil boʻladi, konsentratsiya ortishi bilan mitsellalardan Sirt faol moddalarm. molekulalarining soni ortib, shakli silindr, soʻngra plastinka shakliga oʻzgarib boradi. Kritik konsentratsiya qiymati Sirt faol moddalarm. tabiatiga, traga, yot moddalar va, ayniqsa, elekrolitlar mavjudligiga bogʻliq. Sirt faol moddalarm. molekulasidagi gidrofob guruxdar uzunligi ortsa, kritik konsentratsiya qiymati kichiklashadi. Bu qiymat eritmaning kinetik faol zarralari soni va oʻlchamiga bogʻliq xossalari, mas, sirt taranglik, elektr oʻtkazuvchanlik, optik xossalari boʻyicha aniklanadi.
Kolloid Sirt faol moddalarm. eritmasining muhim xossasi — solyubilizatsiya. Sirt faol moddalarm. ishtirokida erimaydigan yoki oz eriydigan kichik molekulali birikmaning suv fazasiga oʻz-oʻzidan oʻtishi solyubilizatsiya deyiladi. Solyubilizatsiya mexanizmi qutblanmagan modallarning mitsellaning gidrofob yadrosida erishidir. Solyubilizatsiya hodisasi oziq-ovqat sanoatida, farmatsevtika amaliyotida keng qoʻllanadi.
Organizmda ham Sirt faol moddalar mavjud. Ular surfaktantlar deb ataladi. Sirt faol moddalarning ionli, ionsiz; anion faol, kation faol, amfolit turlari mavjud. Ular xalq xoʻjaligining turli sohalarida emulgator, solyubilizator, stabilizator, hoʻllovchi, flotoreagent, yuvuvchi vosita sifatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda Sirt faol moddalar boʻyicha K. S. Ahmedov tashkil qilgan ilmiy maktabda katta izlanishlar olib boriladi.
Adabiyot
Sobirjon Aminov.
Karbenlar
thumb|123x123px| Metilen eng oddiy karbendir. Organik kimyoda karben ikki va ikki taqsimlanmagan valentlik elektronlari bo'lgan neytral uglerod atomini o'z ichiga olgan molekuladir. Umumiy formulasi R\s:C\sR' yoki R\dC: bu yerda R o'rinbosar yoki vodorod atomlarini ifodalaydi.
"Karben" atamasi o'ziga xos birikmaga ham tegishli bo'lishi mumkin:CH2, shuningdek, metilen deb ataladi, boshqa barcha karben birikmalari rasmiy ravishda olingan asosiy gidrid. Karbenlar elektron tuzilishiga qarab singl yoki uchlik deb tasniflanadi. Ko'pgina karbenlar juda qisqa umr ko'radilar, ammo doimiy karbenlar ma'lum. Yaxshi o'rganilgan karbenlardan biri diklorokarbendir Cl2C: xloroform va kuchli asosdan in situ hosil bo'lishi mumkin.
Tuzilmalar va bog'lanishlar
right|thumb| Bir va uch karbenlar Karbenlarning ikki klassi singl va uchlik karbenlardir. Yagona karbenlar spin juftlashgan. Valentlik bog'lanish nazariyasi tilida molekula sp2 gibrid tuzilishini qabul qiladi. Triplet karbenlarda ikkita juftlashtirilmagan elektron mavjud. Ko'pgina karbenlar, azot, kislorod yoki oltingugurt va ikki valentli uglerod bilan bog'langan galogenidlar o'rnini bosadiganlardan tashqari, chiziqli bo'lmagan uchlik asosiy holatga ega. Elektron juftlarini berishi mumkin bo'lgan o'rinbosarlar juftlikni bo'sh p orbitalga delokalizatsiya qilish orqali singlet holatini barqarorlashtirishi mumkin. Agar yagona holatning energiyasi etarli darajada kamaytirilsa, u aslida asosiy holatga aylanadi.
Bog'lanish burchaklari triplet metilen uchun 125-140 ° va singlet metilen uchun 102 ° (EPR tomonidan aniqlanadi).
Oddiy uglevodorodlar uchun triplet karbenlar odatda singlet karbenlarga qaraganda 8 kkal /mol (33 kJ /mol) barqarorroqdir. Barqarorlik qisman Xundning maksimal ko'plik qoidasi bilan bog'liq.
Trilet karbenlarni barqarorlashtirish strategiyalari qiyin. 9-fluoreniliden deb ataladigan karben taxminan 1,1 kkal/mol (4,6 kJ/mol) energiya farqiga ega bo'lgan singl va triplet holatlarning tez muvozanatlashuvchi aralashmasi ekanligi ko'rsatilgan. Biroq, ftoren karben kabi diaril karbenlarning haqiqiy karbenlar ekanligi munozarali, chunki elektronlar shu darajada delokalizatsiyasi mumkinki, ular aslida biradikallarga aylanadi. Siliko eksperimentlarida uchlik karbenlarni silil va sililoksi karbenlar, ayniqsa triflorosilil karbenlar kabi elektropozitiv geteroatomlar bilan termodinamik jihatdan barqarorlashtirish mumkinligini ko'rsatadi.
Reaksiyalari
right|frame| Alkenlarga karben qo'shilishi Singlet va triplet karbenlar divergent reaktivlikni namoyon qiladi. Singlet karbenlar odatda elektrofillar yoki nukleofillar sifatida cheletropik reaksiyalarda ishtirok etadilar. To'ldirilmagan p-orbitali bo'lgan yagona karbenlar elektrofil bo'lishi kerak. Triplet karbenlarni diradikallar deb hisoblash mumkin va ular bosqichma-bosqich radikal qo'shimchalarda ishtirok etadilar. Triplet karbenlar ikkita juftlashtirilmagan elektronga ega bo'lgan oraliqdan o'tishi kerak, singlet karben esa bitta kelishilgan bosqichda reaksiyaga kirishishi mumkin.
Ushbu ikki reaktivlik rejimi tufayli singlet metilenning reaksiyalari stereospesifik, triplet metilenniki esa stereoselektivdir. Bu farq karbenning tabiatini tekshirish uchun ishlatilishi mumkin. Misol uchun, diazometanning sis -2-buten yoki trans - 2 -buten bilan fotolizi natijasida hosil bo'lgan metilenning har biri 1,2-dimetilsiklopropan mahsulotining bitta diastereomerini beradi: sis dan sis va transdan trans, bu shuni isbotlaydi. metilen singldir. Agar metilen uchlik bo'lsa, mahsulot alkenning boshlang'ich geometriyasiga bog'liq bo'lishini kutish mumkin emas, balki har bir holatda deyarli bir xil aralashma.
Muayyan karbenning reaktivligi o'rnini bosuvchi guruhlarga bog'liq. Ularning reaktivligiga metallar ta'sir qilishi mumkin. Karbenlar amalga oshirishi mumkin bo'lgan reaksiyalarning ba'zilari C-H bog'lariga qo'shilish, skeletning qayta tuzilishi va qo'sh aloqalarga qo'shilishdir. Karbenlarni nukleofil, elektrofil yoki ambifil deb tasniflash mumkin. Misol uchun, agar o'rnini bosuvchi bir juft elektronni berishga qodir bo'lsa, karben elektrofil bo'lmaydi. Birlamchi, ikkilamchi va uchinchi darajali C-H-bog'larni farq qilmaydigan metilenga qaraganda alkil karbenlar ancha tanlab kiradi.
Siklopropanatsiya
right|thumb|300px| Karben siklopropanatsiyasi Karbenlar siklopropanlarni hosil qilish uchun qo'sh bog'larga qo'shiladi. Singletli karbenlar uchun kelishilgan mexanizm mavjud. Triplet karbenlar mahsulot molekulasida stereokimyoni saqlamaydi. Qo'shilish reaksiyalari odatda juda tez va ekzotermikdir. Aksariyat hollarda sekin qadam karben hosil bo'ladi. Alken-siklopropan reaksiyalari uchun ishlatiladigan taniqli reagent Simmons-Smit reaktividir. Ushbu reagent mis, rux va yod tizimi bo'lib, bu yerda faol reagent yodometilsink yodid ekanligiga ishoniladi. Reagent gidroksi guruhlari bilan komplekslanadi, shuning uchun qo'shilish odatda bunday guruhga qo'shiladi.
C-H kiritish
thumb| Karben kiritish Qo'shimchalar - karben reaksiyalarining yana bir keng tarqalgan turi. Karben asosan mavjud bog'lanishga o'tadi. Afzallik tartibi odatda:
Qo'shish bir bosqichda sodir bo'lishi mumkin yoki bo'lmasligi mumkin.
Intramolekulyar kiritish reaksiyalari yangi sintetik eritmalarni taqdim etadi. Umuman olganda, qattiq tuzilmalar bunday qo'shimchalarni amalga oshirishga yordam beradi. Intramolekulyar kiritish mumkin bo'lganda molekulalararo qo'shimchalar ko'rinmaydi. Moslashuvchan tuzilmalarda besh a'zoli halqa shakllanishi olti a'zoli halqa shakllanishiga afzallik beriladi. Ham molekulalararo, ham intramolekulyar qo'shimchalar metall markazlarida xiral ligandlarni tanlash orqali assimetrik induksiyaga moslashtiriladi.
Alkiliden karbenlar siklopenten qismlarini shakllantirishni taklif qilishlari bilan o'ziga jalb qiladi. Alkiliden karben hosil qilish uchun ketonga trimetilsilil diazometan ta'sir qilishi mumkin.
Karben dimerizatsiyasi
right|frame| Vanzlik muvozanati Karbenlar va karbenoid prekursorlari alkenlarni hosil qilish uchun dimerizatsiya reaksiyalariga kirishishi mumkin. Bu ko'pincha kiruvchi yon reaksiya bo'lsa-da, u sintetik vosita sifatida ishlatilishi mumkin va polialkiniletenlarning sintezida to'g'ridan-to'g'ri metall karben dimerizatsiyasi qo'llanilgan.
Organometall kimyoda karben ligandlari
Organometall turlarida LnMCRR' formulalari bo'lgan metall komplekslari ko'pincha karben komplekslari sifatida tavsiflanadi. Bunday turlar erkin karbenlar kabi reaksiyaga kirishmaydi va kamdan-kam hollarda karben prekursorlaridan hosil bo'ladi, turg'un karbenlardan tashqari. O'tish metall karben komplekslarini ularning reaktivligiga ko'ra tasniflash mumkin, birinchi ikkita sinf eng aniq belgilangan:
right|thumb|220x220px| Alken metatezasi uchun Grubbs katalizatorlarining "ikkinchi avlodi" NHC ligandiga ega.
Karbenlarning ishlatilishi
Karbenlarning keng miqyosda qo'llanilishi tetrafloroetilenning sanoat ishlab chiqarishidir, teflonning kashshofi. Tetrafloroetilen difluorokarbenning vositachiligi orqali hosil bo'ladi: