So'fiylik_sheriyati
Kechki orta asr davrida, yani saroy madhiya sheriyati, jamiyatning faqat malumotli yuqori tabaqasi, saroy aristokratiyasigina tushunadigan tanqidiy yonalishdagi sheriyat kabi asta-sekin tanazzulga uchray boshlagan davrda birinchi oringa sufiylik sheriyati chiqib qoldi. Sufiylik sheriyati  quvonch, muhabbat, may sheriyatidir. Tanqidiy yonalishdagi pessimizm dunyo bilan dahshatli kelishmovchilik natijasi  sufiy shoirlar tomonidan dunyodan va oz «men»idan kechish orqali bartaraf etilgan. Hayot ziddiyatlarini sufiy shoirlar chuqur zohidlik yoli bilan hal qilganlar.Eng mashhur arab sufiy shoirlardan biri Umar ibn al-Farid (11811234) edi. U Qohirada dindor oilada tugilgan va chuqur ilohiy talim olgan (ayniqsa, islom huquqi  fiqhni chuqur organgan). Ibn al-Faridda zohidlarcha turmush tarziga moyillik erta uygongan va u Qohiradan sharq tarafda joylashgan al-Mukattam tepaligida yolgiz yashagan. «Muqaddas joylar»da kop yillar bolish (Ibn al-Farid 15 yil umrini Makkada otkazgan) shoirning felini ozgartirmagan va Vataniga qaytganidan song u yana tepalikda yashay boshlagan. Bu yerga xudojoy ilohiy suhbatlar ishtiyoqmandlari uning oldiga oqib kelavergan. Misrning salibchilarga qarshi urush sharoitida xalq ichida diniy ishtiyoqni har tomonlama mustahkamlashga uringan ayyubiy hukmdorlari sufiylarni qollab-quvvatlaganlar. Sufiylar ozlarining qatiy turmush-tarzi bilan momin ruhoniylartning obrosini kotarganlar. Ular shoirga har tomonlama hurmat korsatganlar. Sulton al-Malik al-Kamil (12181238) hatto Ibn al-Faridni Misrning bosh qozisi etib tayinlashni vada qilib saroyga taklif etgan. Lekin shoir bunday yuqori sharafdan voz kechgan. Ibn al-Farid ozining ilohiy sherlarini bir necha kunlab och, kasal, ilhom kelish holatida yaratgan. Ibn al-Farid dunyoqarashidagi kop narsa uni fors sufiylarining panteizmiga yaqinlashtiradi. Fors sufiy shoiri Jomiy uning sherlariga sharhlar yozgani bejiz emas. Ibn al-Faridning devoni hajm jihatdan katta emas. Uning sherlarida yerga oid ilohiy jihatlar shunchalik qoshilib ketganki, ularni bir xilda ham muhabbat qasidalari, ham ilohiy madhiyalar sifatida talqin etish mumkin. Shoir Allohga bolgan muhabbatini oddiy insoniy muhabbatga shunchalik jasorat bilan oxshatganki, muxlislari uning sheriyati togri tushunilishi uchun sharhlar yozishga juda kop mehnat sarflaganlar.Ibn al-Faridning sof mistik mazmunga ega bolgan eng mashhur asarlari  «May qasidasi» («al-Xamriya») hamda «t» harfiga qofiyalanganligi bois «Katta taiya» deb ataladigan «Mominning yoli» («Nazm as-Suluk») asarlaridir. «Katta taiya» xuddi shu muallifning «Kichik taiya»sidan farq qilgan.«May qasidasi»ning birinchi jihati  may va mastlikning quvnoq holatiga hayratlanarli madhiyadir. Biroq bu yerda har bir soz ilohiy manoga ega. May  ilohiy jonlanish, yor  iloh, tok novdasi  borliq, osmondagi oy  xuddi kosa singari haqiqat nuri bilan tolgan komil inson, may quyish   Allohning irodasi bilan unga yaqinlik hadya etilgan momin odamlarning paydo bolishi va h.k.Ushbu parchaning har bir sozini allegorik tushunish kerak. Bunda gap Allohga yaqinlashish baxti haqida bormoqda. May  Allohni bilish. Ushbu ichimlikning yaltirashi  inson aqlining nuri. Ilohiy haqiqat  har bir sufiy bilishga intiladigan, ammo puxta saqlanadigan sir.Ilohiy jonlanishni his qilmagan hech kim baxtli bola olmaydi,  ushbu parchaning ilohiy mazmuni ana shundan iborat.Mayning aralashuvi komil insonning ilohiy haqiqatni qabul qilishini bildiradi. Yor  Alloh, uning tufigi  ilohiy soz.Ibn al-Faridning «Katta taiya» ilohiy qasidasini arab tanqidchilari arab adabiyotining durdonalaridan biri va sufiylik sheriyatining klassik namunasi deb hisoblaydilar. U sufiylik majlislarida musiqa bilan birga kuylanadi deb hisoblanadi.Qasida, shubhasiz, islom mistisizmining tarixi bilan shugullanuvchilar uchun qiziqarlidir. «Katta taiya»da (hajm jihatdan shoirning deyarli barcha boshqa asarlariga teng) Ibn al-Farid ozining sufiylik tajribasini tasvirlashga urinadi. Qasida esa sufiyning Alloh tomon yuksalib borishini allegoriyalar orqali ifoda etadi.Obrazli qilib goyoki sufiylarning inson ruhiy ekstaz holatiga erishish, ilohiy gozallikni korish quvonchidan bahramand bolish uchun bosib otishi lozim bolgan yol haqidagi tasavvurlarini ifodalaydiQasidada ilohiy gozallik tabiat va insonning gozalligi orqali ochib beriladi. Ilohiy ruhiy asos esa, goyoki tabiat bilan birlikda mavjuddir.Ibn al-Faridning tili va uslubida diniy ekstaz muhri mavjud. Ibn al-Faridning qasidalaridagi hissiy zoriqish asar oxiriga yaqinlashgan sari ortib boradi. Muallif ilohiy ehtirosni ifodalab, uni cheklovchi arab mumtoz grammatikasining qoidalarini buzadi. Uning hayajonli nutqi ruhlarga qarata aytilgan qasamyodlar, ritorik savollarga tola. Unda faqat bilimli odamlargina tushunadigan sufiylik xususiyatiga ega koplab ishoralar mavjud. Shu bilan birga, muallif oz zamonining sheriy uslubiga asoslangan holda, murakkab ritorik figuralar, soz oyinlari hamda kechki orta asrlar arab sheriyatiga xos bolgan boshqa suniy texnik usullardan foydalangan. Arab sufiy adabiyotining hajmi juda katta. Unda Ibn al-Faridning kichik zamondoshi mursiyalik Ibn al-Arabiy (11651240) katta orin tutadi. Ibn al-Arabiyga uning «Makka vahshiylari» («al-Futuxat al-Makkiya») nomli kop jildli asari shuhrat keltirgan. Unda sufiylik falsafasining qoidalar, shuningdek ilohiy sherlari orin olgan. Ushbu sherlarda u nafaqat islomgacha bolgan davr va abbosiylar davri sheriyatining ananaviy shakllariga asoslanadi, balki Andaluziyada yuzaga kelgan muvashshah shaklidan ham foydalangan. Usmonli turklarning XVI asr boshida Suriya va Misrni zabt etishi sufiylik adabiyotining rivojlanishini toxtatmadi. Bu davr sufiy yozuvchilari orasida misrlik ash-SHaraniy (vafoti 1565)  sufizm haqidagi nazariy va tarixiy asarlar muallifi keng ommalashgan. U sufiylik asketizmida misrlik falloxni ogir soliqlardan va turk noiblarining hamda ularni qollab-quvvatlayotgan yuqori tabaqadagi islom ruhoniylarining tovlamachiligidan himoya qilishning yagona vositasini korgan.Arab sufiy adabiyotiga yana bir taniqli siymoni XVII asr bergan. Bu Abdul Ganiy al-Nabulusiy (vafoti 1731) bolib, u qofiyali nasrda yozilgan hamda oddiy sufiy tipining mistik sayohatlari yoritilgan bir qator ilohiyotga va sufiylikka oid risolalar, shuningdek sheriy asarlar muallifidir. XVIII asrdagi kechki suriyalik va misrlik yozuvchilar bevosita yoki bilvosita uning tasirida bolganlar.Arab sufiy sheriyati chuqurligi hamda badiiy-tasviriy vositalarining boyligi boyicha fors sufiy sheriyatidan ancha past darajada turadi: unda ortodoksal ilohiyot ruhidagi nasriy, teran mulohazalar koproq bolib, mistik ilhom kamroqdir va h.k. Shunga qaramay, butun kechki orta asr mobaynida (XIX asrga qadar) u arab mamlakatlarining manaviy hayotida katta rol oynagan hamda madaniy tanazzul sharoitida arab mumtoz sheriy ananasini saqlab qolgan bosh yonalish bolib qolgan.