Qashqadaryo_viloyati_geografiyasi
Iqlimi
Qashqadaryo viloyati iqlimini hosil qiluvchi eng muhim omillarni uning geografik oʻrni, Quyosh radiatsiyasi, atmosfera sirkulyatsiyasi, relyefi va yuzasining tuzilishi hamda inson xoʻjalik faoliyatining taʼsiri tashkil etadi. Viloyat hududi okean havzalaridan juda uzoqda joylashgan. Bu hududning Yevrosiyo materigining kontenental (materik ichkarisi) sektorida joylashganligi sababli kontinental iqlimga ega boʻlib, uzoq davom etadigan issiq va quruq yoz, shu kengliklar uchun nisbatan birmuncha sovuq qish bilan tavsiflanadi. Viloyat geografik oʻrnining bu xususiyatlari iqlimning keskin kontinental boʻlishiga, intensiv radiatsiya tufayli choʻl landshaftlarining rivojlanishiga imkon beradigan arid sharoitlarning mavjudligiga sabab boʻladi. Qashqadaryo viloyatining geografik oʻrni tufayli bu yerda yil davomida Quyoshdan katta miqdorda radiatsiya tushadi. Quyosh va atmosfera radiatsiyasidan hosil boladigan issiqlikning oʻrtacha yillik jami har 1 m2 yuzaga 6100 — 6600 MJ ni tashkil etadi. Yillik radiatsiya balansi esa viloyatning katta tekislik va togʻ oldi qismida har 1 m2 yuzaga 2750 MJ ga teng. Qashqadaryo viloyati hududi uchun Quyosh radiatsiyasi va radiatsiya balansining miqdorini Samarqand va Termiz shaharlaridagi aktinometrik stantsiyalarning maʼlumotlarini korellyatsiya usuli bilan taqriban hisoblash mumkin. Qashqadaryo viloyatining tekislik va togʻ oldi rayonlarida gorizontal yuzaga tushadigan toʻgʻri quyosh radiatsiyasidan hosil boʻladigan issiqlik miqdori dekabrda 100 MJ/ kv.m2 (2,4 kkal/ sm2) iyulda 590 MJ/ m2 (14,1 kkal/sm2) va yil davomida 4200 MJ/ m2 (100,3 kkal/ sm2) atrofida boʻladi. Quyosh va atmosfera radiatsiyasidan hosil boʻladigan issiqlikning oʻrtacha yillik jami 6100 — 6600 MJ/ m2 (144 — 155 kkal/ sm2)ni tashkil etadi. Bu hududda radiatsiya balansi (Quyoshdan keladigan nur energiyasining toʻgʻri va tarqoq radiatsiya koʻrinishidagi kirimi va uning aks etishiga — qaytarilishiga hamda effektiv nurlanishiga chiqimi)ning miqdori tekislik va togʻ oldi hududlarida toʻrt oy davomida (noyabr — fevral) manfiy boʻladi. Yillik radiatsiya balansi 2750 MJ/ m2 (65 kkal/ sm2) ni tashkil etadi. Qashqadaryo viloyatining geografik oʻrni va uning yuza tuzilishi bu hudud iqlimining tarkib topishida muhim ahamiyatga ega. Viloyatning geografik oʻrni tufayli u quruq subtropik iqlim bilan ifodalanadi. Iqlimning bunday xususiyati Qashqadaryo havzasining gʻarbda ochiqroq boʻlgan tektonik botiq boʻlishi bilan bevosita bogʻliq. Botiqning gʻarb va janubda ochiqligi, shimolda va sharqda esa togʻlar bilan oʻralganligi botiq yuzasining gʻarbdan sharqqa tomon koʻtarilib borishi u yoʻnalishda iqlim elementlarining ham oʻzgarib borishiga sabab boʻladi. Qashqadaryo viloyatining janubiy geografik oʻrni tufayli bu hududga yil davomida Quyoshdan katta miqdorda radiatsiya keladi va yil davomida haroratlarning ancha yuqori boʻlishiga, yozning uzoq davom etishi va juda issiq boʻlishiga, qishning esa qisqa va uncha sovuq boʻlmasligiga sabab boʻladi. Viloyat hududi uchun sovuq havo massalari kirib kelganda namoyon boʻladigan haroratlarning qishki inversiyalarining rivojlanishi xos. Sovuq havo massalari viloyatning tekislik qismini toʻldirgan holda bu yerdagi iliq havoni relefning koʻtarilishiga monand holda siljitadi. Qishda tekisliklarda uzoqroq vaqt davom etadi va haroratlar sovuq davrda togʻ oldi va togʻli hududlardagiga nisbatan ancha past boʻladi. Qish oyilarida Oʻrta Osiyoga kirib keladigan Arktika va moʻtadil kengliklarning havo massalari shimoldagi togʻlarning pastligi tufayli bemalol kirib keladi va siklon faoliyatining rivojlanishi jarayonida beqaror ob-havo, yogʻinlarning tushishi va haroratning pasayishiga sabab boʻladi. Qishda Oʻzbekiston hududiga baʼzan kirib keladigan iliq tropik havo viloyat hududi orqali tarqaladi. Eron va Afgʻonistondan kirib keladigan iliq tropik havo va shimoldan keladigan moʻtadil sovuq havo massasini bir — biridan ajratib turadigan qutb fronti vujudga keladi. Front chizigʻi atrofida ob-havoning beqaror boʻlishi va siklonlar faoliyatining kuchayishi kuzatiladi. Siklonlar oʻzi bilan issiq tropik havo massasini olib kelishi tufayli havo iliydi va yogʻinlar tushadi. Qishda siklonlar sharqqa va shimoli-sharqqa tomon harakat qiladi va Oʻzbekistonga shimoli-gʻarbdan, shimoldan va gʻarbdan moʻtadil (qutbiy), baʼzan Arktika havo massalari kirib keladi. Bu havo massalarining kirib kelishi bilan havoning sovishi bogliq. Ayniqsa Arktika havo massalari hukmronlik qilgan yillarda qish sovuq boʻladi. Yozda Turon tekisligining shimolida moʻtadil front chizigʻiga bogʻliq holda yuqori havo bosim vujudga keladi. Bu davrda Turon havosining isib ketishi tufayli past bosimli markaz-termik depressiya hosil boʻladi, buning oqibatida mahalliy Turon tropik havo massasi shakllanadi va issiq ob-havo ustunlik qiladi. Shimoldan yuqori bosimli markazdan termik depressiyaga tortiladigan salqin havo harakatlanadi, biroq ob-havoni u qadar oʻzgartira olmaydi, yogʻingarchilik deyarli boʻlmaydi (togʻli hududlar bundan mustasno). Qashqadaryo viloyati iqlimining tarkib topishida relyefning taʼsiri yogʻinlarning hududiy taqsimotida ayniqsa yaqqol namoyon boʻladi. Qashqadaryo viloyati hududining Yevrosiyo materigining ichki qismida okean havzalaridan uzoqda joylashganligi uning iqlimining keskin kontinental boʻlishiga, yaʼni meteorologik elementlarning kunlik va yillik yoʻnalishida ancha katta tebranishlarga sabab boʻladi. Qashqadaryo viloyatining yuza tuzilishi (relefi)dagi rang-baranglik hududning gʻarbda ochiqligi, havo massalarining gʻarbdan sharqqa tomon harakatalanishi bilan birgalikda bu hududda iqlimdagi va ayni paytda landshaftlardagi hududiy tafovvutlarni shakllanishiga olib keladi. Qashqadaryo viloyati iqlimlarining mahalliy miqyoslarda tarkib topishiga antropogen omillar ham ancha katta koʻrsatmoqda. Insonning ishlab chiqarish jarayonida landshaftlarning oʻzgartirilishi va turli toifalarga mansub boʻlgan antropogen landshaftlar bilan band boʻlgan maydonlarning tobora kengayib borayotganligi mahalliy miqyosdagi iqlimning oʻzgarishiga sabab boʻlmoqda. Katta maydonlarni sugʻorma dehqonchilikni rivojlantirish maqsadida oʻzlashtirilishi va u bilan bogʻliq holda gidrotexnik inshoatlarni (suv omborlari, kanallar, zovurlar) barpo etilishi shu maydonlarda iqlim elementlarining (havo va tuproq harorati, radiatsiya albedosi, shamollar rejimi va b.) oʻzgarishiga va mahalliy iqlimning tarkib topishiga sabab boʻlmoqda. Iqlim va uni tashkil etuvchi meteorologik elementlarning umumiy va mahalliy xususiyatlari qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini hududiy tashkil etishga ham oʻz taʼsirini koʻrsatadi. Shu sababli viloyat hududining iqlim sharoiti va resurslarini boshqa omillar bilan bogʻliq holda oʻrganishni taqoza etadi.