cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Viruslarning ijtimoiy tarixi
Quturish
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Louis_Pasteur%2C_foto_av_Paul_Nadar%2C_Crisco_edit.jpg/170px-Louis_Pasteur%2C_foto_av_Paul_Nadar%2C_Crisco_edit.jpg|right|thumb| Louis Pasteur Quturish koʻpincha oʻlim bilan yakun topadigan kasallik boʻlib, sutemizuvchilarning quturish virusi bilan kasallanishi natijasida yuzaga keladi. XXI asrda infeksiya bilan asosan tulki va koʻrshapalak kabi yovvoyi sutemizuvchilarning kasallanishi holatlari kuzatilmoqda, biroq, shunday boʻlsa-da, u eng qadimgi maʼlum virusli kasalliklardan biri sanaladi. Quturish sanskritcha soʻz rabhas atamasi bilan ifodalanib, miloddan avvalgi 3000-yillardan boshlab „jinnilik“ yoki „gʻazab“ maʼnosida qoʻllanilgan. Kasallikning oʻzi esa 4000-yildan ortiqroq vaqtdan beri maʼlumdir. Quturishning tavsiflari Mesopotamiya manbalarida ham uchraydi. Qadimgi yunonlar uni „lissa“ yoki „litta“ deb atagan boʻlib, bu „jinnilik“ degan maʼnoni bildirgan. Quturish haqidagi ilk maʼlumotlarni miloddan avvalgi 2300-yildan boshlab Eshnunna qonunlarida topish mumkin. Aristotel (miloddan avvalgi 384—322-yillar) kasallikning eng qadimgi taʼriflaridan biri va uning odamlarga qanday yuqishi haqida yozib qoldirgan. Celsus miloddan avvalgi birinchi asrda ilk marotaba quturishning gidrofobiya deb ataladigan alomatlaridan birini qayd etgan. U kasallik hayvonlar hamda odamlarning tupugidagi shilimshiq orqali yuqishini taxmin qilib, bu jarayonni tasvirlash uchun „virus“ soʻzini ixtiro qilgan. Quturish epidemiyani keltirib chiqarmaydi, ammo oʻzining dahshatli alomatlari, jumladan, es-xushni yoʻqotish, gidrofobiya va oʻlim tufayli infeksiya odamlar tomonidan juda katta qoʻrquv bilan kutib olinadi.
Adelchi Negri (1876—1912) 1903-yilda ilk marotaba mikroskopik lezyonlarni kuzatguniga qadar kasallikning sabablari haqida juda kam narsa maʼlum boʻlgan. Quturgan hayvonning miyasidagi bu lezyonlar endilikda Negri tanachalari deb ataladi. Negri ularni oddiy parazitlar deb oʻylagan. Paul Remlinger (1871—1964) Negri tadqiqotlaridan soʻng tez orada filtrlash tajribalari orqali mazkur lezyonlar protozoalar va hatto bakteriyalardan ham ancha kichikroq ekanligini aniqlagan. Nihoyat, oradan 30 yil oʻtgach Negri tanachalari 100—150 nanometr uzunlikdagi (rabdovirus zarrachalarining oʻlchami) zarrachalardan tashkil topgan quturish kasalligini keltirib chiqaradigan virus ekanligi aniqlandi.
XX va XXI asrlar
XX asrning boshlarida bakteriyalar oʻtishi uchun teshiklari juda kichik boʻlgan filtrlar yordamida oʻtkazilgan tajribalar natijasida viruslar mavjudligiga dalil topildi; ularni tavsiflash uchun „filtrlanadigan virus“ atamasi ishlab chiqildi. 1930-yillargacha boʻlgan davrlarda koʻpchilik olimlar viruslarni mayda bakteriyalar deb hisoblashgan. Ammo 1931-yilda elektron mikroskopning ixtiro qilinishi boshqacharoq dalillarni taqdim qildi. Viruslarda DNK yoki RNK shaklida genetik material mavjudligi aniqlanganidan keyin vaziyat tubdan oʻzgardi. Oʻziga xos biologik mavjudotlar sifatida tan olingandan soʻng tez orada ularning oʻsimliklar, hayvonlar va hatto bakteriyalarning koʻplab infeksiyalariga sabab boʻlganligi oʻz isbotini topdi.
XX asrda viruslar keltirib chiqaradigan odamlarda uchraydigan koʻplab kasalliklaridan biri boʻlgan chechakka qarshi himoya vositalari topildi. OIV va gripp virusi kabilar keltirib chiqaradigan kasalliklarni nazorat qilish qiyinroq ekanligi isbotlangan. Shuningdek, arboviruslar keltirib chiqaradigan kasalliklar ham yangi muammolarni paydo qilmoqda.
Nathan Yau
Natan Yau - statistik va maʼlumotalar vizuallashtirish boʻyicha amerikalik mutaxassisdir.
Viruslarning ijtimoiy tarixi
XX va XXI asrlar
Oʻtgan tarixiy davr mobaynida odamlar oʻz xatti-harakatlarini oʻzgartirganidek, viruslar ham oʻzgargan. Qadim zamonlarda odamlar soni pandemiyalar yuzaga kelishi uchun juda ozlik qilar, baʼzi viruslar esa omon qolish uchun juda kuchsiz edi. XX— XXI asrlarda aholi zichligining tobora ortib borishi, qishloq xoʻjaligi va dehqonchilik usullaridagi inqilobiy oʻzgarishlar, yuqori tezlikda amalga oshadigan sayohatlar yangi viruslarning tarqalishi va eski viruslarning qaytadan paydo boʻlishiga turtki boʻldi. Chechak kabi baʼzi virusli kasalliklarni yengish mumkin edi, ammo viruslarning yanada yangi turlari, masalan, ogʻir oʻtkir respirator sindromi (SARS) kabilar paydo boʻlishda davom etdi. Vaksinalar hali ham viruslarga qarshi eng kuchli vosita boʻlib qolayotgan boʻlsalar-da, soʻnggi oʻn yilliklarda oʻz xostlarida koʻpayadigan viruslarni aniq nishonga olish uchun virusga qarshi dorilar ishlab chiqildi. 2009-yilgi gripp pandemiyasi viruslarning yangi shtammlari, ularning tarqalishining oldini olishga qaratilgan saʼy-harakatlarga qaramay, butun dunyo boʻylab qanchalik tez tarqalayotganini koʻrsatdi.
Viruslarni aniqlash va nazorat qilish sohasidagi izlanishlar izchil davom etmoqda. Nafas yoʻllari infeksiyalari, shu jumladan, pnevmoniyaning sababchisi boʻlgan inson metapnevmovirusi 2001-yilda kashf etilgan. Bachadon boʻyni saratoniga olib keladigan papilloma virusiga qarshi vaksina 2002—2006-yillarda ishlab chiqilgan. 2005-yilda inson T-limfotrop viruslari 3 va 4 topildi. 2008-yilgi Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining poliomielitni yoʻq qilish boʻyicha global tashabbusi 2015-yilgacha poliomielitni yoʻq qilish rejasi bilan qayta ishga tushirildi. 2010-yilda eng katta virus Megavirus chilensis amyobalarni zararlagani aniqlandi. Bu hodisa gigant viruslarning viruslar evolutsiyasidagi oʻrni va hayot daraxtidagi mavqeiga yanada koʻproq qiziqish uygʻotdi.
Chechakka qarshi kurash
Chechak virusi XX asrda 300 millionga yaqin oʻlim holatining asosiy sababiga aylandi. Mazkur kasallik butun insoniyat tarixi mobaynida boshqa viruslarga qaraganda koʻproq kishilarning oʻlimiga olib kelgani taxmin qilinadi. 1966-yilda Jahon sogʻliqni saqlash assambleyasi (Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining qaror qabul qiluvchi organi) tomonidan „Chechakni yoʻq qilishning kuchaytirilgan dasturi“ni boshlash va oʻn yil ichida kasallikni yoʻq qilishga urinish boʻyicha kelishuvga erishildi. Oʻsha paytda chechak hali ham 31 mamlakat, shu jumladan, Braziliya, butun Hindiston qitʼasining pastki qismi, Indoneziya va Sahroi Kabirdan Janubiy Afrikaga qadar hududlarda endemik ahamiyat kasb etayotgan edi. Chechakni yoʻq qilishdek ulugʻvor maqsadga bir necha sabablarga koʻra erishish mumkin deb hisoblangan: vaksina alohida himoyani taʼminladi; virusning faqat bitta turi mavjud edi; uni tabiiy ravishda olib yuradigan hayvonlar yoʻq edi; infeksiyaning inkubatsiya davri maʼlum edi va u kamdan-kam hollarda 12 kundan uzoqroq davom etardi; infeksiya har doim bir xil simptomlarni keltirib chiqarar, shuning uchun kimda kasallik borligini bilish qiyin emasdi.
right|thumb|upright|[[Rahima Banu — 1975-yilda chechak bilan kasallangani aytilgan so'nggi bangladeshlik qiz. U tirik qolgan .]]
Ommaviy emlashlardan soʻng kasallikni aniqlash va uning oldini olish chechakka qarshi kurash kampaniyasining asosiy vazifasini tashkil qildi. Koʻrilgan chora-tadbirlar tez orada oʻz samarasini koʻrsatdi; chechak 1970-yilda Gʻarbiy Afrika, 1971-yilga kelib esa Braziliyada endemik xarakterini yoʻqotdi. 1973-yil holatiga koʻra chechak faqat Hindiston subkontinenti, Botsvana va Efiopiyada endemik boʻlib qoldi. Nihoyat, butun dunyo boʻylab 13 yillik muvofiqlashtirilgan kasalliklar nazorati va emlash kampaniyalaridan soʻng Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti 1979-yilda chechakning yoʻq qilish kampaniyasi yakunlanganini eʼlon qildi. Amaldagi asosiy qurol emlash vositasi sifatida ishlatilgan vaccinia virusi boʻlsa-da, hech kim uning qayerdan kelganini aniq bilmaydi; xususan, bu Edward Jenneur ishlatgan sigir shtammi ham, chechakning zaiflashgan shakli ham emasdi.
Yoʻq qilish kampaniyasi Janet Parkerning oʻlimi (1938—1978) va uning ortidan chechak boʻyicha mutaxassis Henry Bedsonning oʻz joniga qasd qilishiga (1930—1978) olib keldi. Parker Bedsonning chechak laboratoriyasi joylashgan binoda ishlagan Birmingham universiteti xodimi edi. U Bedson jamoasi tekshirayotgan chechak virusi bilan kasallanib, vafot etdi. Baxtsiz hodisadan uyalgan va buning uchun oʻzini aybdor his qilgan Bedson esa oʻz joniga qasd qildi.
2001-yil 11-sentyabr kuni Qoʻshma Shtatlarga qilingan hujumlardan oldin Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti AQSh va Rossiyadagi laboratoriyalarda saqlanadigan chechak virusining barcha maʼlum zaxiralarini yoʻq qilishni taklif qildi. Chechak virusi yordamida amalga oshirilishi mumkin boʻlgan bioterrorizm qoʻrquvi va infeksiyani davolash uchun dorilarni ishlab chiqishda virusga boʻlgan ehtiyoj bu rejaga chek qoʻydi. Agar halokat davom etsa, chechak virusi birinchi boʻlib inson aralashuvi bilan yoʻq boʻlib ketishi mumkin edi.
Qizamiq
Qizamiq XIX asrning boshlarida Janubiy Afrikada vaqti-vaqti bilan uchrab turgan, koʻpincha oʻlimga olib keladigan infeksiya hisoblangan. 1850-yillardan boshlab epidemiyalar koʻlami ortdi. Ikkinchi Bur urushi (1899—1902) davrida qizamiq Britaniya konslagerlaridagi mahbuslar orasida keng tarqaldi va minglab kishilarning oʻlimiga sabab boʻldi. Lagerlardagi oʻlim darajasi britaniyalik qurbonlar soniga qaraganda oʻn baravar koʻp edi.
1960-yillarda AQShda emlash joriy etilguniga qadar har yili 500 000 dan ortiq odamda qizamiq kuzatilib, ularning taxminan 400 ga yaqini oʻlim bilan yakun topgan. Rivojlangan mamlakatlarda asosan uch yoshdan besh yoshgacha boʻlgan bolalar kasallangan, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa zararlangan bolalarning yarmi ikki yoshgacha boʻlgan. AQSh va Buyuk Britaniyada har yili tugʻilgan bolalar soniga bogʻliq boʻlgan muntazam ravishda yillik yoki ikki yilda bir marta kuzatiladigan kasallikning epidemiyasi mavjud edi. Hozirgi epidemiya shtammi XX asrning birinchi yarmida — taxminan 1908—1943-yillar oraligʻida rivojlandi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/Measles_incidence_England%26Wales_1940-2007_simple.png/260px-Measles_incidence_England%26Wales_1940-2007_simple.png|thumb| 1940-yildan 2007-yilgacha [[Angliya va Walesda qizamiq bilan kasallanish holatlari 400 000 dan 1000 ga kamaygan.]] Londonda 1950—1968-yillarda har ikki yilda bir marta epidemiya qayd etilgan boʻlsa, tugʻilish darajasi yuqori boʻlgan Liverpulda epidemiyalarning yillik sikli kuzatilgan. Ikkinchi Jahon urushi oldidan AQShda Buyuk Depressiya davrida tugʻilish koʻrsatkichlari past boʻlgan va qizamiq epidemiyasi vaqti-vaqti bilan qayd qilingan. Urushdan keyin tugʻilish koʻpaydi va epidemiyalar har ikki yilda muntazam ravishda sodir boʻla boshladi. Tugʻilish darajasi juda yuqori boʻlgan rivojlanayotgan mamlakatlarda har yili epidemiyalar sodir boʻladi. Qizamiq hali ham aholi zich joylashgan, kam rivojlangan, tugʻilish koʻrsatkichlari yuqori boʻlgan va samarali emlash kampaniyalari mavjud boʻlmagan mamlakatlarning asosiy muammosi boʻlib qolmoqda.
1970-yillarning oʻrtalariga kelib „qizamiqni xotiraga aylantir“ deb nomlanuvchi ommaviy emlash dasturidan soʻng AQShda qizamiq bilan kasallanish holatlari 90 foizga kamaydi. Boshqa mamlakatlardagi shunga oʻxshash emlash kampaniyalari soʻnggi 50 yil ichida infeksiya koʻlamini 99 foizga kamaytirdi. Sezuvchan shaxslar hali ham infeksiya manbai boʻlib qolmoqda — bunday toifaga emlash taqvimi samarasiz boʻlgan mamlakatlardan koʻchib kelganlar, emlashni rad etganlar yoki ota-onalari emlatishni xohlamagan bolalar kiradi. Odam qizamiq virusining yagona tabiiy tashuvchisidir. Infeksiyani yutqirishdan keyin hosil boʻlgan kasallikka qarshi immunitet umrbod saqlanib qoladi.
Nathan Yau
Yoshliklari
Natan Chun-Yin Yau Kaliforniyaning Fresno shahrida oʻsgan.
Viruslarning ijtimoiy tarixi
Qizamiq
Qizamiqqa qarshi vaksinadan foydalanish masalasi tobora munozarali tus olib bordi. 1998-yilda Andrew Wakefield va uning hamkasblari soxta tadqiqot maqolasini nashr etib, MMR vaksinasining autizm bilan bogʻliqligini daʼvo qilishdi. Tadqiqot keng tarzda eʼlon qilindi va emlash protsedurasining xavfsizligi haqidagi qarashlarga putur yetkazdi. Wakefieldning tadqiqotlari soxta ekanligi oʻz isbotini topdi va 2010-yilda u Buyuk Britaniya tibbiy reestridan oʻchirildi — endi u mamlakatda tibbiyot bilan shugʻullana olmaydi. Shu kabi qarama-qarshilik holarlaridan soʻng Buyuk Britaniyada MMRga qarshi emlash darajasi 1995-yildagi 92 foizdan 2003-yilda 80 foizdan kamga tushdi. Qizamiq bilan kasallanish holatlari 1998-yilda 56 tadan 2008-yilda 1370 tagacha koʻtarildi va shunday oʻsish butun Yevropada kuzatildi. 2013-yil aprel oyida Uelsda (Buyuk Britaniya) qizamiq epidemiyasi avj oldi, kasallik asosan emlanmagan oʻsmirlarga taʼsir koʻrsatdi. Qarama-qarshiliklarga qaramay, Finlandiya, Shvetsiya va Kubada qizamiq yoʻq qilindi. Yaponiyada 1992-yilda majburiy emlash bekor qilindi, oqibatda 1995—1997-yillarda mamlakatda 200 000 dan ortiq kasallanish holatlari qayd etildi. Bugungi kunda ham qizamiq Yaponiya sogʻliqni saqlash tuzimi muammosi boʻlib qolmoqda; 2007-yil dekabr oyida mamlakatda kasallikka qarshi kurashish maqsadida qizamiqni yoʻq qilish milliy rejasi ishlab chiqilgan. Qizamiqni global miqyosda yoʻq qilish imkoniyati 1960-yillarda vaksina qoʻllanila boshlaganidan buyon tibbiy adabiyotlarda muhokama qilinmoqda. Agar poliomielitni yoʻq qilish boʻyicha joriy kampaniya muvaffaqiyatli boʻlsa, munozaralar yangilanishi mumkin.
Nathan Yau
Yoshliklari
U Berklidagi Kaliforniya universitetida elektrotexnika va kompyuter fanlari boʻyicha bakalavir darajasini oldi. U 2007-yilda Los-Anjelesdagi Kaliforniya universitetini fanlar magistri, 2013-yilda esa statistika boʻyicha Fasafa fanlar doktor darajasi bilan tamomlagan. Uning dissertatsiyasi „Shaxsiy maʼlumotlarni toʻplash va oʻrganish uchun onlayn vosita“ deb nomlangan va oʻz-oʻzini nazorat qilish usullariga qaratilgan. Yauning „Personal Environmental Impact Report“ boʻyicha oldingi oʻz-oʻzini nazorat qilish ishi Yauning 2009-yilda nashr etilgan "Goʻzal maʼlumotlar " kitobida keltirilgan.
Viruslarning ijtimoiy tarixi
Poliomielit
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Poumon_artificiel.jpg/220px-Poumon_artificiel.jpg|thumb| Kasalxona xodimlari 1960-yilda Rhode Island poliomielit epidemiyasi paytida „temir oʻpka“ respiratorida bemorni tekshirmoqda.|left XX asrning oʻrtalarida AQSh va Yevropadagi ota-onalar farzandlari „bolalar falaji“ deb nomlanuvchi poliomielit (yoki polio)ga chalinishidan tashvishga tushishardi. Asr boshida kasallik kamdan-kam kuzatilar va dunyo boʻylab yiliga atigi bir necha ming holat qayd etilardi. Ammo 1950-yillarga kelib faqat AQShning oʻzida yillik kasallanish koʻrsatkichlari 60 000 ga yetdi, Angliya va Uelsda oʻrtacha 2300 holat qayd etildi.
Nathan Yau
Faoliyati
Yau oʻzining Flowing Data blogi bilan mashhur boʻlib, unda u axborot dizayni va tahlili boʻyicha yozuvlar va qoʻllanmalar, shuningdek, boshqa mutaxassislar tomonidan yaratilgan vizualizatsiya va maʼlumotlar omboriga oid loyihalarni nashr etadi.
U "Visualize This: The FlowingData Guide to Design, Visualization, and Statistics " (2011) va „Data Points: Visualization That Means Something“ (2013) kitoblarining muallifi. 2014-yildan beri Yau AQSH aholini roʻyhatga olishda tadqiqotchi matematik hamda statistik sifatida ishlagan.
Kuyov bazmi marosimi
thumb|300x300px| K. Geysler. Toʻy arafasida hammomga yoʻlga otlangan kuyov. 1801-yil Kuyov bazmi (yigitlar bazmi,yoshlar bazmi, kuyov ziyofati) — toʻy marosimi, toʻydan bir kun oldin yoki qoʻl urishtirish marosimidan to toʻygacha boʻlgan vaqtda oʻtkaziladi. Kuyovning boʻydoq tengdoshlari bilan bazm uyushtirishi boʻydoqlik hayoti, kayf-safo, „erkinlik“ bilan xayrlashish, uylanmagan tengdoshlar safidan chiqishga ishora qiladi. Kuyov bazmi kelin bazmi marosimiga oʻxshash tarzda paydo boʻlgan va shunga koʻra nomlangan.
Marosim slavyanlar orasida
Sharqiy slavyanlar orasida kuyov bazmi keng tarqalmagan va kelin bazmidan koʻra kamroq ahamiyatga ega. Rossiyaning shimolida boʻydoq yigitlar kuyovni „ichiradilar“. Bolgariyada toʻy arafasida kuyovlar uchun baʼzi joylarda oʻyinlar boshlaydilar, niqoblar kiydiradilar, topishmoqlar, ertaklar aytadilar (Plovdiv), kelin bazmini parodiya qiladilar, non tayyorlash marosimi (Bolg.) boʻlib oʻtadi. Gʻarbiy Bolgariyada kuyov bazmining bir koʻrinishi sifatida choʻqintirgan ota (kumova vecher) sharafiga kechki ovqat tashkil etiladi, u oʻsha paytdan boshlab marosim vakolatlarini oladi. Boshqa hududlardagi janubiy slavyanlarda kuyovning qarindoshlari va doʻstlari ishtirok etadigan, qoʻshiqlar va raqslar bilan oʻtkaziladigan kuyov bazmlari ham boʻladi. Slovaklarda kuyovning doʻstlari u bilan aylana holatida turib boʻydoqlikning soʻnggi raqsini (pokonny mládenecky tanec) ijro etishadi, baʼzida kelin ham kuyov bazmiga keladi. Polyaklar orasida ziyofat rahnamo yoki toʻy oqsoqolining uyida boʻlib oʻtishi mumkin, u yerda boʻydoqlik ila xayrlashish munosabati bilan kuyov tomonidan qoʻyilgan aroq ichiladi. Baʼzida kuyovning opa-singillari ham bazmda qatnashishadi.
Avvallari toʻy arafasida kuyovlar hammomga borishgan, ammo kelin bazmidan farqli oʻlaroq, bu allaqanday oʻziga xos odat va marosimlarsiz kechadigan oddiy yuvinish boʻlgan.
Zamonaviy anʼanalar
Hozirgi kunda kuyov bazmlari erkin koʻrinishda nishonlanadi, yoshlar toʻydan oldingi soʻnggi kunni qizgʻin nishonlashni afzal koʻrishadi. Bu doʻstlar bilan sauna, restoran, striptiz klubiga borish yoki uyda qiziqarli bazm oʻtkazish boʻlishi mumkin. Avvallari kuyov bazmi tashkil qilishni ota yoki aka-uka oʻz zimmasiga olgan boʻlsa, zamonaviy kuyov bazmlari koʻpincha kuyovning doʻstlari tomonidan tashkil etiladi. Kelin kuyov bazmida ishtirok etmaydi, odatda kelin aynan mana shu vaqtda dugonalari bilan xuddi shunday oqshom tashkillashtiradi, uni kelin bazmi deb ataydilar. Baʼzida kuyov va kelin bazmlari umumiy qilib oʻtkaziladi.
Viruslarning ijtimoiy tarixi
Poliomielit
1916 va 1917-yillarda AQShda yirik epidemiyalar sodir boʻlgan; qayd etilgan 27 000 holatning 6000 tasi oʻlim bilan yakunlangan, shundan Nyu-York shahrida kuzatilgan holatlar soni 9000 tani tashkil qilgan. Oʻsha paytda hech kim virus qanday tarqalayotganini bilmasdi. Kasallikning tarqalishi Staten-Island kabi gullab-yashnagan tumanlarda yuqori boʻlsa-da, shaharning koʻplab aholisi, shu jumladan, olimlar ham bunga qashshoq yashovchi muhojirlar aybdor deb hisoblashgan. Kasallanish holatlari bir vaqtning oʻzida boshqa koʻplab sanoati rivojlangan mamlakatlarda ham qayd etilgan. Xususan, poliomielit AQShda avj olishidan oldin Shvetsiyada katta epidemiyalar sodir boʻlgan edi.
XX asrda sanoatlashgan mamlakatlarda poliomielit koʻpayishining aqniq sababi hech qachon toʻliq tushuntirilmagan. Kasallik fekal-ogʻiz yoʻli bilan odamdan odamga oʻtadigan virus natijasida kelib chiqadi va tabiiy ravishda faqat odamlarga yuqadi. Sanitariya yaxshilangan va farovonlik darajasi ortib borayotgan davrda bu kasallikning muammoga aylangani paradoksdir. Virus XX asrning boshlarida kashf etilgan boʻlsa-da, uning dunyo boʻylab tarqalishi 1950-yillargacha tan olinmagan. Hozirgi vaqtda maʼlumki, infeksiyalangan shaxslarning ikki foizdan kamrogʻida kasallik rivojlanadi, aksariyat holatlar yengil oʻtkaziladi. Epidemiyalar paytida virus juda koʻpchilikda kasallikni rivojlantirgan, bu esa sogʻliqni saqlash xodimlari nega manbani ajrata olmaganliklarini tushuntiradi.
1950-yillarning oʻrtalarida, vaksinalar ishlab chiqilganidan soʻng, koʻplab mamlakatlarda ommaviy emlash kampaniyalari boʻlib oʻtdi. AQShda Dimes marti tomonidan ilgari surilgan kampaniyadan soʻng poliomielit bilan kasallanishning yillik soni keskin kamaydi; oxirgi epidemiya 1979-yilda sodir boʻlgan. 1988-yilda Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti boshqa tibbiy tuzilmalar bilan birgalikda poliomielitni yoʻq qilish boʻyicha global tashabbusni boshladi va 1994-yilga kelib Amerika, 2000-yilda Tinch okeani mintaqasi va 2003-yilda Yevropa kasallikdan xoli hudud deb eʼlon qilindi. 2012-yil oxirida Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tomonidan faqat 223 ta holat qayd etilgan. Bular asosan 1-toifa poliovirus infeksiyalari boʻlib, Nigeriyada 122 ta, Chadda bitta, Pokistonda 58 ta va Afgʻonistonda 37 ta holat kuzatilgan.
Emlash guruhlari koʻpincha xavf ostida qolishlarini aytib oʻtish kerak; 2013-yil boshida Pokistonda yetti, Nigeriyada toʻqqiz nafar vaksinator oʻldirildi. Pokistonda 2013-yil 26-fevralda xavfsizlikni taʼminlagan politsiyachining oʻldirilishi kampaniyaga yanada jiddiy toʻsqinlik qildi.
OITS
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/SIV_primates.jpg/400px-SIV_primates.jpg|right|thumb|400x400px| Chapdan oʻngga: Afrika yashil maymuni, SIV manbai; sooty mangabey, OIV-2 manbai; [[shimpanze, OIV-1 manbai]] Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bu infeksiya davolanmasa, OITSga (orttirilgan immunitet tanqisligi sindromi) olib kelishi mumkin boʻlgan virusdir. Aksariyat virusologlarning fikricha, OIV Kongo Demokratik Respublikasining Kinshasa shahrida XX asrda paydo boʻlgan. Bugungi kunga qadar 70 milliondan ortiq odam virus bilan kasallangan. 2011-yil holatiga koʻra 35 millionga yaqin odam OITS oqibatida vafot etdi, bu esa kasallikni tarixdagi eng halokatli epidemiyalardan biriga aylantirdi. OIV-1 XX asrning soʻnggi choragida paydo boʻlgan eng talafotli viruslardan biridir. 1981-yilda besh nafar gey yigitning oʻlimi haqida ilmiy maqola chop etilganda ularning OITSdan vafot etgani haqida hech kim bilmas edi. Virus bir necha oʻn yillar mobaynida asta-sekinlik bilan shakllana borgani sababli epidemiyaning toʻliq koʻlami hech kimga maʼlum emas.
OIV XX asrning boshlarida Afrikada shimpanzelar va odamlar oʻrtasidagi tur toʻsigʻini kesib oʻtdi. Keyingi yillarda Afrikada ulkan ijtimoiy oʻzgarishlar va tartibsizliklar yuz berdi. Aholi orasida yangilanish misli koʻrilmagan edi, chunki koʻp sonli guruhlar qishloq xoʻjaliklaridan kengayib borayotgan shaharlarga koʻchib oʻtishdi va virus chekka hududlardan aholi zich joylashgan shaharlarga tarqaldi. OITSning inkubatsiya davri taxminan 10 yilni tashkil etadi, shuning uchun global epidemiya 1980-yillarning boshlarida boshlandi deyish toʻgʻri boʻladi. Oʻsha paytda asosiy eʼtibor ayblov va qoralovga qaratilgan edi. OIV pandemiyasining kelib chiqishi haqidagi „Out of Africa“ nazariyasi afrikaliklar tomonidan yaxshi qabul qilinmadi, ular oʻzlariga qoʻyilayotgan ayblovni notoʻgʻri deb hisobladilar. Bu Jahon sogʻliqni saqlash assambleyasining 1987-yilgi rezolyutsiyasi qabul qilinishiga olib keldi, unda OIV „geografik kelib chiqishi aniqlanmagan tabiiy ravishda paydo boʻlgan virus“ deb taʼkidlangan.
OIV pandemiyasi butun dunyo boʻylab jamiyatlararo munosabatlarni qiyinlashtirdi va ijtimoiy oʻzgarishlarga olib keldi. Jinsiy hayot haqidagi fikrlar yanada ochiqroq muhokama qilinadigan boʻldi. Bir paytlar tabu sanalgan jinsiy amaliyot va giyohvand moddalarni isteʼmol qilish boʻyicha maslahatlarga koʻplab hukumatlar va ularning sogʻliqni saqlash provayderlari tomonidan homiylik qilindi. Antiretrovirus dori vositalari bilan taʼminlash etikasi va narxi boʻyicha bahslar, ayniqsa kam rivojlangan mamlakatlarda sogʻliqni saqlash sohasidagi tengsizliklar mavjudligini taʼkidladi va keng koʻlamli qonunchilik oʻzgarishlarini ragʻbatlantirdi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda OIV/OITSning taʼsiri juda katta boʻldi; sogʻliqni saqlash, mudofaa va fuqarolik xizmatlari kabi asosiy tashkilotlar jiddiy ravishda oʻzgarishga yuz tutdi. Oʻrtacha umr koʻrish yoshi qisqardi. Masalan, Zimbabveda 1991-yilda oʻrtacha umr 79 yoshni tashkil etgan boʻlsa, 2001-yilga kelib bu koʻrsatkich 39 yoshga qisqardi.
Gripp
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/1918FluVictimsStLouis.jpg/220px-1918FluVictimsStLouis.jpg|thumb| Amerika Qizil Xoch aʼzolari 1918-yilda ispan grippi qurbonini uydan olib ketishmoqda|left Gripp virusi genetik oʻzgarishlarga uchraganida koʻp odamlar yangi shtammga qarshi immunitetga ega boʻlmaydilar va agar sezgir shaxslar populyatsiyasi infeksiya zanjirini saqlab qolish uchun yetarlicha yuqori boʻlsa, pandemiya yuzaga keladi. Genetik oʻzgarishlar odatda virusning turli shtammlari, ayniqsa qushlar va choʻchqalar viruslari birikkanda sodir boʻladi. Garchi umurtqali hayvonlarning koʻplab viruslari bir tur bilan cheklangan boʻlsa-da, gripp bundan mustasno. XIX asrning soʻnggi pandemiyasi 1899-yilda sodir boʻlib, u Yevropada 250 000 kishining oʻlimiga olib kelgan. Rossiya yoki Osiyoda paydo boʻlgan virus poyezdlar va paroxodlar vositasida tez tarqaldi.
1957-yilda paydo boʻlgan virusning yana bir yangi turi Osiyo grippi pandemiyasiga sabab boʻldi; mazkur infeksiya 1918-yilgi shtamm kabi xavfli boʻlmasa-da, dunyo boʻylab bir milliondan ortiq odamning oʻlimiga sabab boʻldi. Keyingi pandemiya 1968-yilda Gongkong grippi paydo boʻlganida sodir boʻldi. Asosan qariyalarga taʼsir koʻrsatgan 1968-yildagi pandemiya ogʻir oʻtgan, AQShda 33,800 kishi halok boʻlgan. Gripp virusining yangi shtammlari koʻpincha Sharqiy Osiyoda paydo boʻladi; Xitoy qishloqlaridagi oʻrdaklar, choʻchqalar va odamlarning yaqin konsentratsiyasi dunyodagi eng yuqori koʻrsatkich sifatida qayd etilgan.
Sariq isitma, dang va boshqa arboviruslar
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Aedes_aegypti_bloodfeeding_CDC_Gathany.jpg/220px-Aedes_aegypti_bloodfeeding_CDC_Gathany.jpg|thumb| Inson qoni bilan oziqlanayotgan Aedes aegypti Arboviruslar — qon soʻruvchi hasharotlar orqali odamga va boshqa umurtqali hayvonlarga yuqadigan viruslar. Bu viruslar xilma-xildir; „arbovirus“ atamasi (artropodlar tomonidan yuqadigan virus) endi rasmiy taksonomiyada qoʻllanilmaydi, chunki virusning koʻplab turlari shu tarzda tarqalishi maʼlum. Arboviruslarning 500 dan ortiq turi mavjud boʻlib, 1930-yillarda ularning faqat uchtasi odamlarda kasallikni keltirib chiqarishi maʼlum edi. Bular: sariq isitma virusi, dang virusi va pap patichi isitmasi virusi. Hozirda bunday viruslarning 100 dan ortigʻi inson kasalliklari, shu jumladan, ensefalitni keltirib chiqarishi aniqlangan.
Sariq isitma flavivirus keltirib chiqaradigan eng mashhur kasallikdir. AQShda oxirgi yirik epidemiya 1905-yilda sodir boʻlgan. Panama kanalini qurish paytida minglab ishchilar shu kasallik natijasida vafot etdilar. Sariq isitma Afrikada paydo boʻlgan va Amerikaga virusni tashuvchi Aedes aegypti chivini oʻrnashib olgan yuk kemalari orqali kelib qolgan. Afrikada birinchi qayd etilgan epidemiya 1926-yilda Gʻarbiy Afrikadagi Ganada sodir boʻlgan. 1930-yillarda kasallik Braziliyada yana qayd etildi. Amerikalik epidemiolog Fred Soper (1893—1977) odam sanalmagan xostlarda infeksiyaning silvatik siklining ahamiyatini tadqiq qildi va odam infeksiyasi bu siklni buzgan „oʻlik nuqta“ ekanligini aniqladi. Garchi sariq isitmaga qarshi emlash vositasi hozirgacha ishlab chiqilgan eng muvaffaqiyatli vaksinalardan biri hisoblansa-da, epidemiyalar hali hamon davom etmoqda. 1986—1991-yillarda Gʻarbiy Afrikada 20 000 dan ortiq odam kasallangan, ulardan 4000 nafari vafot etgan.
1930-yillarda AQShda Sent-Luis ensefaliti, sharqiy ot ensefaliti va gʻarbiy ot ensefaliti paydo boʻldi. La Crosse ensefalitini qoʻzgʻatuvchi virus 1960-yillarda topilgan. Gʻarbiy Nil virusi 1999-yilda Nyu-Yorkkacha yetib kelgan. 2010-yil holatiga koʻra dang virusi eng keng tarqalgan arbovirus boʻlib, uning tobora virulent shtammlari Osiyo va Amerika boʻylab tarqalmoqda.
Hayvon viruslari
Birinchi marta 1891-yilda Sharqiy Afrikada paydo boʻlgan qoramollarga xavf tugʻdiruvchi qoramol kasalligi Afrika boʻylab tez tarqaldi. 1892-yilga kelib Sharqiy Afrikadagi jami qoramollarning 95 foizi nobud boʻldi. Bu ocharchilikka olib keldi, dehqonlar va koʻchmanchi xalqlarni xonavayron qildi, boisi ulardan baʼzilarining turmush tarzi butunlay chorvaga bogʻlangan edi. Masai xalqining uchdan ikki qismi halok boʻldi. Vaziyat ocharchilikdan keyin yuzaga kelgan chechak epidemiyasi tufayli yanada yomonlashdi. XX asrning dastlabki yillarida teri zararkunandalari Osiyo va Yevropaning bir qismida keng tarqalgan edi. Kasallikning tarqalishi asr davomida emlash nazorat choralari tufayli barqaror ravishda kamaydi. 1908-yilga kelib Yevropa kasallikdan mutlaq xalos boʻldi. Zararlanishning qayta avj olishi Ikkinchi Jahon urushidan keyin sodir boʻldi, ammo u tezda nazorat ostiga olindi. Osiyoda kasallikning tarqalishi kuchaydi va 1957-yilda Tailand yordam soʻrab murojaat qilishga majbur boʻldi, chunki koʻplab buyvollar nobud boʻlganligi sababli sholi dalalarini yetishtirishga tayyorlab boʻlmas edi. Ural togʻlarining gʻarbiy qismida joylashgan Rossiyaga kasallik yetib bormadi, Lenin kasallikni nazorat qilish boʻyicha bir nechta qonunlarni tasdiqladi. Biroq Rossiyaning sharqiy qismidagi qoramollar doimiy ravishda Moʻgʻuliston va Xitoyda paydo boʻlgan teri zararkunandalari bilan kasallangan, bu yerda kasallikning tarqalish darajasi yuqori boʻlgan. Hindiston XX asr davomida janubiy Tamilnad va Kerala shtatlarida oʻz oʻrnini saqlab qolgan kasallik tarqalishini nazorat qildi va 1995-yilga kelib kasallikni butunlay yoʻq qilishga erishdi. Afrika 1920 va 1980-yillarda ikkita yirik panzootiyadan aziyat chekdi. 1928-yilda Somalida ogʻir epidemiya sodir boʻlgan va kasallik 1953-yilgacha mamlakatda keng tarqalgan. 1980-yilda Tanzaniya va Keniyada sodir boʻlgan epidemiyalar 26 million doza vaksina vositasida nazorat qilindi va 1997-yilda kasallikning qaytalanishi intensiv emlash kampaniyasi bilan bostirildi. XX asr oxiriga kelib koʻpgina mamlakatlarda qoraquloq zararkunandalari yoʻq qilindi. Efiopiya va Sudanda infeksiyaning bir nechta oʻchoqlari saqlanib qoldi. 1994-yilda Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO) tomonidan 2010-yilga qadar global yoʻq qilish maqsadi bilan „Global teri zararkunandalarini yoʻq qilish dasturi“ qabul qilindi. 2011-yil may oyida FAO va Butunjahon hayvonlar salomatligini muhofaza qilish tashkiloti „erkin kezib yuruvchi virusli kasallik sifatida teri zararkunandalarining yoʻq qilinganligini“ eʼlon qildi.
Oqsil kasalligi aftovirus keltirib chiqaradigan oʻta yuqumli infeksiya boʻlib, poliovirus bilan bir oilada tasniflanadi. Virus Afrikada qadim zamonlardan beri hayvonlar, xususan, tuyoqlilarni zararlagan va, ehtimol, XIX asrda Amerikaga olib kelingan chorva mollari tomonidan tashilgan. Oqsil kasalligi kamdan-kam hollarda oʻlimga olib keladi, ammo qoʻy va qoramol podalaridagi epidemiyalar tufayli iqtisodiy yoʻqotishlar sezilarli boʻlishi mumkin. AQShda kasallikning oxirgi marta paydo boʻlishi 1929-yilda kuzatilgan. 2001-yilda Buyuk Britaniyada bir nechta yirik epidemiyalar sodir boʻldi, minglab hayvonlar oʻldirildi va yoqib yuborildi.
Garchi antik davrdan beri odamlarning hamrohi boʻlib kelayotgan boʻlsa-da, gripp virusining tabiiy tashuvchilari choʻchqalar va qushlar sanaladi. Virus yovvoyi va uy hayvonlarida yengil va ogʻir epizootiyalarga olib kelishi mumkin. Yovvoyi qushlarning koʻplab turlari koʻchib oʻtish jarayonida grippni butun asrlar davomida qitʼalar boʻylab tarqatib kelmoqda. Natijada virus koʻp sonli shtammlarga ega boʻlib, doimiy xavf tugʻdirishda davom etmoqda.
XIX asrning dastlabki yillarida chorvachilikda viruslar keltirib chiqaradigan epizootiyalar jiddiy oqibatlarga olib kelmoqda. 2007-yilda orbivirus Fransiyada qoʻylarning koʻk til kasalligini keltirib chiqardi. Oʻsha vaqtga qadar kasallik asosan Amerika, Afrika, Janubiy Osiyo va Avstraliya shimoli bilan chegaralangan boʻlsa, endi Oʻrtayer dengizi atroflarida ham rivojlanmoqda.
Oʻsimlik viruslari
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Weisse-Fliege.jpg/220px-Weisse-Fliege.jpg|thumb| Oq chivinlar (Trialeurodes vaporariorum) kassava mozaik virusining vektoridir|left XX asr davomida oʻsimliklarning koʻplab „eski“ kasalliklari viruslar tufayli yuzaga kelganligi aniqlandi. Bunga makkajoʻxori chizigʻi va kassava mozaik kasalligi misol boʻla oladi. Odamlarda boʻlgani kabi oʻsimliklar ham bir-biriga yaqin joyda rivojlansa, ularning viruslari bilan ham shunday boʻladi. Bu katta iqtisodiy yoʻqotishlar va insoniy fojialarga olib kelishi mumkin. 1970-yillarda pomidor va bodring (bodring, qovun va qovoq) keng tarzda yetishtirilgan Iordaniyada butun dalalar viruslar bilan zararlangan. Xuddi shunday, Kot-dʼIvuarda oʻttiz xil virus dukkaklilar va sabzavotlar kabi ekinlarni zararlagan. Keniyada kassava mozaik virusi, makkajoʻxori novdasi virusi va yer yongʻogʻi virusli kasalliklari hosilning 70 foizgacha yoʻqotilishiga olib kelgan. Kassava Sharqiy Afrikada yetishtiriladigan eng koʻp ekin boʻlib, 200 milliondan ortiq odam uchun asosiy oʻsimlik hisoblanadi. Afrikaga Janubiy Amerikadan keltirilgan oʻsimlik unumdorligi past boʻlgan tuproqlarda yaxshi oʻsadi. Kassavaning eng jiddiy kasalligi oʻsimliklar oʻrtasida oq chivinlar orqali tashiladigan geminivirus hisoblangan kassava mozaika virusi sababli yuzaga keladi. Kasallanish holati birinchi marta 1894-yilda qayd etilgan va XX asr davomida Sharqiy Afrikada tez-tez kuzatilib, koʻpincha ocharchilikka olib kelgan.
1920-yillarda AQShning gʻarbiy qismidagi qand lavlagi yetishtiruvchilar oʻz ekinlariga bargdan yuqadigan lavlagi jingalak tepa virusi tomonidan yetkazilgan zarar tufayli katta iqtisodiy zarar koʻrdilar. 1956-yilda Kuba va Venesuelada guruch hosilining 25—50 foizi guruch hoja blanca virusi natijasida nobud boʻlgan. 1958-yilda bu virus Kolumbiyadagi koʻplab guruch maydonlarining yoʻqolib ketishiga olib keldi. 1981-yilda epidemiyalar takrorlandi, bu esa 100 foizgacha yoʻqotishlarga sabab boʻldi. Ganada kakao shishi virusi 1936-yildan 1977-yilgacha 162 million kakao daraxtining yoʻqotilishiga olib keldi, har yili 15 million qoʻshimcha daraxt nobud boʻldi. 1948-yilda AQShning Kanzas shtatida Aceria tulipae tomonidan tarqatiladigan bugʻdoy chizigʻi mozaik virusi bugʻdoy hosilining yetti foizini yoʻq qildi. 1950-yillarda papayya ringspot virusi — potivirus — Gavayidagi Oahuda solo papayya ekinlarining halokatiga olib keldi. Solo papayya orolga oʻtgan asrda kirib kelgan, ammo 1940-yillarga qadar orolda hech qanday zararlanish holatlari kuzatilmagan.
Bunday ofatlar inson aralashuvi ekinlarni yangi vektorlar va viruslarga kiritish orqali ekologik oʻzgarishlarni keltirib chiqarganda sodir boʻladi. Kakaoning vatani Janubiy Amerika boʻlib, XIX asr oxirida Gʻarbiy Afrikaga kirib kelgan. 1936-yilda shishgan ildiz kasalligi mahalliy daraxtlardagi goʻshtli hasharotlar orqali plantatsiyalarda tarqalgan. Yangi yashash joylari oʻsimlik virusi kasalliklarining tarqalishini qoʻzgʻatishi mumkin. 1970-yilgacha guruchning sariq rangli lekeli virusi faqat Keniyaning Kisumu tumanida topilgan, ammo Sharqiy Afrikaning katta maydonlarini sugʻorish va keng qamrovli guruch yetishtirishdan keyin virus butun Sharqiy Afrikaga tarqalgan. Inson aralashuvi mahalliy ekinlar orasida oʻsimlik viruslarining tarqalishiga sabab boʻldi. Sitrus tristeza virusi (STV) Janubiy Amerikaga Afrikadan 1926—1930-yillarda kelib qolgan. Shu bilan birga, Toxoptera citricidus Osiyodan Janubiy Amerikaga olib kelingan va bu virusning tarqalishini tezlashtirgan. 1950-yilga kelib Braziliyaning San-Paulu shahrida olti milliondan ortiq sitrus daraxt virus natijasida nobud boʻlgan. STV va sitrus daraxtlari, ehtimol, oʻzlarining asl mamlakatlarida asrlar davomida birgalikda rivojlangan. STVning boshqa hududlarga tarqalishi va yangi sitrus navlari bilan oʻzaro taʼsiri oʻsimlik kasalliklarining halokatli tarqalishiga olib keldi. Yuzaga kelayotgan muammolar tufayli koʻplab mamlakatlarda xavfli oʻsimlik viruslari yoki ularning hasharotlar vektorlari boʻlishi mumkin boʻlgan har qanday materiallarni import qilish qatʼiy nazorat qilinadi.
Rivojlanayotgan viruslar
"Mutatsiyasiz ham hozirgacha noaniq boʻlgan baʼzi parazit organizmlar oʻzining odatiy ekologik joyidan qochib, yerning koʻzga koʻrinadigan xususiyatiga aylangan zich populyatsiyalarni qandaydir yangi va, ehtimol, halokatli oʻlimga olib kelishi mumkin."
Rivojlanayotgan viruslar mezbon turni nisbatan yaqinda yuqtirgan viruslardir. Odamda kuzatiladigan koʻplab yangi viruslar boshqa hayvonlardan kelib chiqqan. Viruslar boshqa turlarga oʻtganda odamlarda yuzaga keladigan kasalliklar zoonozlar yoki zoonoz infektsiyalar deb ataladi.
SARS
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/SARS-CoV-2_without_background.png/220px-SARS-CoV-2_without_background.png|right|thumb| Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlarida (CDC) yaratilgan illyustratsiya koronaviruslar tomonidan koʻrsatilgan ultrastruktura morfologiyasini ochib beradi; [[Viruslar|virionni oʻrab turgan tojning koʻrinishini beruvchi tashqi yuzani bezab turgan boshoqlarga eʼtibor bering .]] Ogʻir oʻtkir respirator sindrom (SARS) yangi turdagi koronavirus tufayli yuzaga keldi. Boshqa koronaviruslar odamlarda yengil infeksiyalarni keltirib chiqarishlari maʼlum edi, shuning uchun ushbu yangi virus shtammining virulentligi va tez tarqalishi tibbiyot mutaxassislari va jamoatchilik orasida qoʻrquv uygʻotdi. Katta pandemiya qoʻrquvi amalga oshmadi va 2003-yilning iyuliga kelib 8000 ga yaqin holat (800 oʻlim) qayd etilganidan soʻng epidemiya tugadi. SARS virusining aniq kelib chiqish nuqtasi maʼlum emas, ammo dalillar uning koʻrshapalaklar vositasida tarqalganini koʻrsatmoqda.
Yangi koronavirus 2019-yilning noyabr oyida Xitoyning Uxan shahrida paydo boʻldi va butun dunyo boʻylab tez tarqaldi. Keyinchalik ogʻir oʻtkir respirator sindrom koronavirusi 2 deb nomlangan virus 50 yoshgacha boʻlgan sogʻlom odamlarda 2 % ga yaqin oʻlim darajasi bilan pandemiyaga olib keldi. Yoʻldosh kasalliklarga ega 80 yoshdan oshgan insonlarda bu koʻrsatkich 15 % gachani tashkil qildi. 2022-yil sentyabr holatiga koʻra, oʻlim darajasi SARSdan pastroq, ammo infeksiya yanada yuqumli. Qoʻrquv, notoʻgʻri qarashlar va yuqtirgan odamlarni ayblash tendensiyalari pandemiya taʼsirini kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlarga sezilarli toʻsqinlik qildi. Tinchlik davrida xalqaro sayohatlarga misli koʻrilmagan cheklovlar va dunyoning bir qancha yirik shaharlarida komendantlik soatlari joriy etildi. Koʻpgina mamlakatlar va mintaqalarda karantin, kirish taqiqlari va boshqa cheklovlar oʻrnatildi. Virus butun dunyo boʻylab tarqalib ketganligi sababli ushbu chora-tadbirlarning samaradorligi soʻroq ostida edi. Hukumatlar pandemiya miqyosiga tayyor emas edilar va butun dunyo boʻylab virusologiya va epidemiologiya mutaxassislari mavjud test va monitoring tizimlarining samaradorligiga befarq munosabatda boʻlishdi. 2022-yil 17-oktyabr holatiga koʻra, pandemiya davomida 625 milliondan ortiq zararlanish holati va 6,56 million tasdiqlangan oʻlim qayd etildi, epidemiya tarixdagi eng halokatlilardan biriga aylandi.
Gʻarbiy Nil virusi
Gʻarbiy Nil virusi, flavivirus birinchi marta 1937-yilda isitmali ayolning qonida aniqlangan. Chivinlar va qushlar tomonidan tashiladigan virus 1950-yillarda Shimoliy Afrika va Yaqin Sharqda infeksiyaning tarqalishiga sabab boʻlgan. 1960-yillarda Yevropada otlarni ham zararlagan. Odamlar bilan bogʻliq eng katta epidemiya 1974-yilda Janubiy Afrikaning Keyp provinsiyasida sodir boʻlgan, 10 000 kishi kasallikni yuqtirgan. 1996-yilda Oʻrtayer dengizi havzasi atrofida epidemiya va epizootiyalarning koʻpayishi (otlarda) kuzatildi va 1999-yilga kelib virus New York shahrigacha yetib bordi. Oʻshandan beri virus AQSh boʻylab tarqaladi. Qoʻshma Shtatlarda virusning eng koʻp miqdorini chivinlar yoz oylari oxirlarida tashiydilar, kasallanish holatlari iyul oʻrtalaridan sentyabr oyining boshlarigacha ortadi. Havo sovuqlashganda chivinlar nobud boʻladi va kasallik xavfi kamayadi. Yevropada mazkur virus bilan bogʻliq koʻplab epidemiyalar sodir boʻlgan; 2000-yilda Buyuk Britaniyada odamlar, oʻlik qushlar, chivinlar va otlarda virusning tarqalishini kuzatish uchun maxsus kuzatuv dasturi boshlandi. Virusni tashishi mumkin boʻlgan chivin (Culex modestus) shimoliy Kent botqoqlarida koʻpayadi. Ushbu chivin turi ilgari Buyuk Britaniyada mavjud deb hisoblanmagan, ammo u Gʻarbiy Nil virusining tashuvchisi sifatida Janubiy Yevropada keng tarqalgan.
Nipah virusi
1997-yilda Malayziya fermerlari va ularning choʻchqalarida respirator kasallik avj oldi. 265 dan ortiq ensefalit holatlari qayd etilgan boʻlib, ulardan 105 tasi oʻlimga olib kelgan. Inson miyasida yangi paramiksovirus topildi; u kasallangan odam yashagan qishloq sharafiga Nipah virusi deb nomlandi. Infeksiya oʻrmonlarni kesish natijasida koʻrshapalaklar yashash nuqtasini oʻzgartirganidan keyin paydo boʻlgan virus tufayli yuzaga kelgan. Koʻrshapalaklar choʻchqachilik fermasi yaqinidagi daraxtlarga koʻchib oʻtishgan, choʻchqalar virusni ularning axlatidan yuqtirgan.
Virusli gemorragik isitma
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Marburg_virus.jpg/220px-Marburg_virus.jpg|thumb| [[Marburg virusi|left]] Bir nechta oʻlim holatlariga olib keladigan virusli patogenlar Filoviridae aʼzolaridir. Filoviruslar filamentga oʻxshash viruslar boʻlib, ular virusli gemorragik isitmani keltirib chiqaradi. Ebola va Marburg viruslarini oʻz ichiga oladi. Marburg virusi 2005-yil aprel oyida Angolada avj olganidan keyin matbuot eʼtiborini tortdi. 2004-yil oktyabr oyidan boshlab va 2005-yilga qadar 252 holat qayd etilgan, shu jumladan, ularning 227 tasi oʻlim bilan yakunlangan.
Gʻarbiy Afrikada 2013-yilda boshlangan Ebola virusi epidemiyasi OIV paydo boʻlgunga qadar eng halokatli epidemiya hisoblangan. Dastlabki epidemiya 2013-yil dekabr oyida Gvineya janubidagi Meliandou qishlogʻida sodir boʻlgan. Ilk bor kasallik qayd etilganlar orasida ikki yoshli bola, uning uch yoshli opasi, onasi va buvisi bor edi. Butun oila aʼzolari va qoʻshnilar ishtirok etgan buvining dafn marosimidan soʻng kasallik qoʻshni qishloqlarga ham tarqalgan. 2014-yil mart oyiga kelib epidemiya mahalliy sogʻliqni saqlash rasmiylarining xavotirini uygʻotadigan darajada jiddiy tus oldi va bu haqda Gvineya Sogʻliqni saqlash vazirligiga xabar berildi. Yil oʻrtalarida epidemiya Liberiya va Syerra-Leonega tarqaldi. 2015-yil iyun oyi holatiga koʻra Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti 27 000 dan ortiq kasallanish holatini maʼlum qildi, bu esa 11 000 dan ortiq oʻlimga olib keldi.
Ebola virusining tabiiy manbai koʻrshapalaklar boʻlgan boʻlishi mumkin degan taxminlar bor. Odamga marburg viruslari maymunlar, Lassa isitmasi esa kalamushlar (Mastomys natalensis) orqali yuqadi. Zoonotik infeksiyalar ogʻir kechishi mumkin, chunki odamlar koʻpincha infeksiyaga tabiiy qarshilik koʻrsatmaydi va viruslar yangi tashuvchiga yaxshi moslashganda, ularning virulentligi pasayadi. Baʼzi zoonoz infeksiyalar koʻpincha „oʻlik nuqta“ boʻlib, birinchi epidemiyadan keyingi infeksiyalar darajasi u qadar yuqori boʻlmaydi, chunki viruslar odamdan odamga tarqalishda samarali emas.
Foydali viruslar
Antibiotiklarning keng doirasiga chidamli bakteriyalar shtammlarining paydo boʻlishi bakterial infeksiyalarni davolashni muammoga aylantirdi. Soʻnggi 30 yil ichida antibiotiklarning faqat ikkita yangi klassi ishlab chiqilgan. Bakterial infeksiyalarga qarshi kurashishning yangi usullari izlanmoqda. Bakteriofaglar birinchi marta 1920-yillarda bakteriyalarni nazorat qilish uchun ishlatilgan va 1963-yilda sovet olimlari tomonidan katta klinik sinov oʻtkazilgan. Bu ish Sovet Ittifoqidan tashqarida nomaʼlum boʻlib, sud natijalari 1989-yilda Gʻarbda chop etilgunga qadar antibiotiklarga chidamli bakteriyalar keltirib chiqaradigan soʻnggi va kuchayib borayotgan muammolar bakteriofaglar va fag terapiyasidan foydalanishga qiziqishni kuchaytirdi.
Karib dengizi qaroqchilari (filmlar seriyasi)
Karib dengizi qaroqchilari Jerry Bruckheimer tomonidan ishlab chiqarilgan va Walt Disney Pictures tomonidan tarqatilgan fantastik filmlar qismlaridir. Shuningdek, ilk filmini 2003-yilda ishlab chiqargan.
Film seriyasi 2003-yilda "Karib dengizi qaroqchilari: Qora marvaridning laʼnati „ filmi bilan boshlangan. Film tomoshabinlar va kino tanqidchilari tomonidan ijobiy qabul qilingan. U butun dunyo boʻylab 654 million AQSh dollarini tashkil etdi . Birinchi film muvaffaqiyatidan soʻng, Walt Disney Pictures film seriyasi ishlayotganini eʼlon qildi. Franshizaning ikkinchi filmi “Karib dengizi qaroqchilari: Murdalar sandigʻi" subtitrlari 2006-yilda chiqarilgan premerasi butun dunyo boʻylab moliyaviy rekordlarni yangilagan. „Murdalar sandigʻi“ 2006-yilning eng yaxshi daromad keltirgan filmi boʻlib, butun dunyo boʻylab 1,1 milliard dollarga baholangan. Seriyaning uchinchi filmi "Karib dengizi qaroqchilari: Dunyolar chegarasida" subtitrlari bilan 2007-yilda 960 million AQSH dollarini qoʻlga kiritdi. Disney 2011-yilda anʼanaviy 2D, Digital 3-D va IMAX 3D formatlarida „Karib dengizi qaroqchilari: Nomaʼlum sohillarda“ subtitrli toʻrtinchi filmini namoyish qildi. Bu film 1 milliard dollardan koʻproq daromad olishga muvaffaq boʻldi. 2017-yilda "Karib dengizi qaroqchilari: Murdalar ertak aytmaydi" subtitrli beshinchi film chiqarildi.
Franshiza dunyo boʻylab 4,5 milliard dollardan ortiq daromad keltirdi, barcha davrlarning eng yuqori daromad keltirgan filmlar seriyasi boʻyicha 15-oʻrinni egalladi.
Qaroqchilar trilogiyasi
Karib dengizi qaroqchilari: Qora marvaridning laʼnati (2003)
Laʼnatlangan Qora marvarid kemasining kapitani Hektor Barbossa laʼnatdan qutilish uchun Aztek oltin egasi boʻlgan Elizabeth Swannni oʻgʻirlab ketadi. Temirchi Will Turner sevgilisini qutqarish uchun qaroqchi kapitan Jack Chumchuq bilan birlashib, Hektor Barbossa boshchiligidagi laʼnati qaroqchilar kemasiga boradi. Jekning asosiy maqsadi qizni qutqarish emas, oʻzining Qora marvarid kemasini va 882 dona laʼnatlangan Aztek oltinini oʻgʻirlash chogʻida uni orolda tashlab ketgan Barbossadan qasos olish edi. Film davomida Jack qizni qutqaradi, ularni qaroqchilar kimsasiz orolga tashlab qoʻyishadi, Turnerni esa lanatdan halos boʻlish uchun qurbonlik sifatida olib qolishadi. Jack va Elizabeth oroldan qochishni uddalashadi, qaroqchilar oltin va Turnerning qoni yordamida lanatdan qutuladi.
Viruslarning ijtimoiy tarixi
Foydali viruslar
Inson genomi loyihasi (Human Genome Project) inson genomi boʻylab tarqalgan koʻplab virusli DNK ketma-ketliklarining mavjudligini aniqladi. Bu ketma-ketliklar inson DNKsining sakkiz foizini tashkil qiladi va inson ajdodlarining qadimgi retrovirus infeksiyalari qoldiqlari kabi koʻrinadi. Ushbu DNK boʻlaklari inson DNKsida mustahkam oʻrnashgan. Bu DNKlarning aksariyati endi ishlamaydi, ammo mazkur doʻstona viruslarning baʼzilari inson rivojlanishida muhim boʻlgan yangi genlarni olib kelgan.
Viruslar muhim genlarni oʻsimliklarga oʻtkazadi. Barcha fotosintez jarayonining taxminan oʻn foizi viruslar tomonidan koʻk-yashil suvoʻtlaridan oʻsimliklarga oʻtkazilgan genlar mahsulotidan foydalanadi.
Biybiaysha Aymuhammedova va Shiyrin Atamuratova
Hayoti
Biybiaysha Aymuxammedova – mustaqillikdan avvalgi dastlabki qoraqalpoq  yozuvchi ayollaridan. U 1953-yili Turkmanistonning Toshhovuz viloyatining Gurganj tumanida tug`ilgan. 1974-yili Qoraqalpoq davlat pedagogik institutining (hozirgi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti) qoraqalpoq tili va adabiyoti fakultetini tamomlagan.
Faoliyati
Mehnat yo`lini Xo`jayli, Qonliko`l tumanlarida o`qituvchi bo`lib ishlashdan boshlagan. 1977-1979-yillari radio eshittirish komitetida ishlagan. 1979-yildan boshlab 56-son kasb-texnika kollejida o`qituvchi bo`lib ishlaydi.