Toshkent_kemasi
Halokati
thumb| 1942–yil 26–iyunda soat 15.00 da kema Novorossiyskni tark etdi. Unda, jamoadan tashqari, miltiq brigadasining mingga yaqin jangchilari, shuningdek, toʻrtta dala quroli, 700 miltiq va 48 tonna oʻq-dorilar, oziq-ovqat va dori-darmonlar bor edi. Shu vaqtda „Toshkent“da maxsus mehmon — taniqli yozuvchi Yevgeniy Petrov boʻldi. Oʻsha kunlarda Sevastopol hayotini oʻz koʻzi bilan koʻrish uchun poytaxtdan maxsus kelgan. Iyul oyida Petrov samolyot halokatida vafot etganidan soʻng, „Krasnaya zvezda“da uning tugallanmagan inshosini nashr etiladi, unda u ushbu kampaniyani quyidagicha tasvirlaydi: „Toshkent“ harbiy dengiz kitoblariga misol sifatida kiritilgan operatsiyani amalga oshirdi: blokadani dadil yengdi. U Sevastopolning shonli himoyachilarining xalq xotirasida abadiy harbiy jasorat, buyuklik va inson ruhiyati goʻzalligining ajoyib namunalaridan biri sifatida qoladi. „Toshkent“ dengizda nemis samolyotlari va italyan torpedo katerlari tomonidan hujumga uchradi, ogʻir vaziyatga qaramay, u Kamishovaya koʻrfaziga etib bordi. Koʻrfazda ikki mingdan ortiq evakuatsiya qilingan tinch aholi va yarador askarlar kema bortiga chiqishdi — bu kema tashiydigan yukdan ancha koʻp edi. Bu odamlarning bir qismini olib ketishi kerak boʻlgan „Imperfect“ esminesi Qrimga ketayotganda choʻkib ketganligi sababli uning vazifasi „Toshkent“ga yuklatiladi. Shuningdek, kema noyob Frans Ruboning „1854-55 yillarda Sevastopol mudofaasi“ panoramasi qoldiqlarini ham olib ketgan. Oʻsha kuni Sevastopol bombardimon qilinib, u yerdan olib chiqish va saqlab qolishga muvaffaq boʻlgan hamma narsa „Toshkent“ dengizchilariga topshirildi. 27-iyun kuni kema nemis bombardimonchilari tomonidan hujumga uchradi. Toʻrt soat ichida 86 samolyot „Toshkent“ga 336 ta bomba tashladi. Mohir manevr tufayli kapitan Yeroshenko korpusga toʻgʻridan-toʻgʻri zarba berishning oldini olishga muvaffaq boʻldi, shunga qaramay, yon tomondagi portlashlar katta zarar keltirdi. Kema ruli shikastlangan, bir nechta kabinalarni suv bosgan, birinchi qozonxonadagi teshikdan kirgan suv oqimi baʼzi dengizchilarni halok etgandi. Ammo u yerda boʻlgan dengizchilardan Udovenko, Ananiyev, Krainyukov va Milov qozonning portlashiga yoʻl qoʻymadi. Ulardan uchtasi buning uchun oʻz jonlari berishdi. Kemani 1700 tonnadan ortiq suv bosdi. Kema bortida 60 ga yaqin odam halok boʻldi, koʻplari jarohat oldi. Ammo „Toshkent“ choʻkmadi. Ertalab soat toʻqqizga yaqinlashganda, Pe-2 bombardimonchilari Kavkaz bazalaridan kemaga yordam berish uchun, soʻngra nemis uchuvchilarini taʼqib qiluvchi qiruvchi samolyotlar uchib kelishdi. Tez orada voqea joyiga torpedo qayiqlari va boshqa kemalar yetib keldi. Evakuatsiya qilingan sevastopolliklar va yarador askarlarning aksariyati „Soobrazitelniy“ esminesiga, Toshkent esa shatakka olinib, Novorossiyskga olib ketildi. 29-iyun kuni bombardimondan omon qolgan kemaga mehmon — Kavkaz fronti qoʻmondoni, marshal Semyon Budyonniy tashrif buyurdi. U ekipaj aʼzolariga jasorati uchun minnatdorchilik bildirib, „Toshkent“ga gvardiya unvonini berish toʻgʻrisida dengiz floti xalq komissariga iltimosnoma bilan murojaat qilishini aytdi. Afsuski bu reja amalga oshmadi. 2-iyul kuni kema taʼmirlash uchun Potiga olib ketilayotganda, Novorossiysk portiga toʻsatdan nemis samolyotlari hujum qildi. „Toshkent“ ikkita toʻgʻridan-toʻgʻri zarba oldi va qirgʻoq devori yaqinida choʻkib ketdi. 76 nafar dengizchi halok boʻldi, 77 nafari yaralandi. Kema sayoz yerga toʻxtadi, shuning uchun undan qurollarni — ikkita asosiy batareyali qurol va zenit qurolini olib tushish imkoni paydo boʻldi. Keyin ular „Olov“ esminesiga oʻrnatildi, „Toshkent“da oʻz vaqtida „kulgi minorasi“deb nomlangan qurol qoldi. Uchinchi qurol Prudent esminesiga topshirildi. Toshkent bortidan qolgan hamma narsa faqat 1944-yilda olib chiqildi. U qattiq shikastlangani uchun qayta tiklashga ehtiyoj tugʻilmadi. Uning ekipaji „Toshkent“dan soʻng boshqa kemalarda dushmanni magʻlub etishda davom etdi, ularning koʻpchiligi dengiz piyodalari safiga qoʻshildi. „Toshkent“ning kapitani Yeroshenko 1945-yil 9-mayga qadar Krasniy Kavkaz kreyserini boshqargan.