cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Togʻli Qorabogʻ muxtor viloyati
Tarixi
Safaviylarning oxirgi hukmdori III Abbosni agʻdarib hokimiyat tepasiga kelgan Nodirshoh Afshar (1736-1747) oʻzini qonuniy hukmdor sifatida tanishdan bosh tortgan Ganja — Qorabogʻ beklarbekligining turk-musulmon aholisiga qarshi ogʻir jazo choralarini amalga oshirdiki, bu omil ham Qorabogʻdagi alban maliklarining mavqeini kuchaytirdi va ularning separatizmiga turtki berdi. Nodirshoh vafot etishi bilan uning davlati ham parchalanib ketdi, Ozarbayjonda mahalliy davlatlar — xonliklar vujudga keldi. Boshqacha aytganda, Ozarbayjon xonliklar timsolida oʻzining davlat mustaqilligini qayta barpo etdi. Avvalgi Ganja-Qorabogʻ viloyati hududida ikkita Ozarbayjon xonligi — Ganja va Qorabogʻ xonliklari vujudga keldi. Qorabogʻ xonligining asoschisi Ozarbayjonning ajoyib davlat arboblaridan biri Panohalixon Javonshir edi. Panohxon kuchaygani sayin parokandalik tarafdorlari boʻlgan feodallarning — maliklarning buzgʻunchilik faoliyati ham kuchaya bordi. Harbiy — siyosiy nuqtai nazardan buning oldini olmoq zarur edi. Shunday qilinmasa, xonlikning hududiy — maʼmuriy yaxlitligi yoʻqqa chiqishi mumkin edi. Panohalixonning vorisi Ibrohimxon bilan separatchi maliklar oʻrtasidagi nizolarga 1783-yildan boshlab Rossiya davlati ham aralashgani yetib keldi. Janubiy Kavkazni ishgʻol etishga uringan Rossiya bu yerda — Ozarbayjon hududida mazkur maliklarning yordami bilan „xristian davlati“, yanada toʻgʻrirogi, oʻziga tayanch yaratishga urinmoqda edi. XVIII asrning oxirlari — XIX asrning boshlarida Rossiyaning Janubiy Kavkazda, shu jumladan, Ozarbayjonda isholchilik faoliyati kuchaydi, 1801-yilda u Gruziya imperiyaga qoʻshib olindi, Ozarbayjonning Jor-Bolokan jamoati (1803) va Ganja xonligi (1804) ishgʻol etildi. Ibrohimxon ana shunday bir vaziyatda Rossiya qoʻshinlari qoʻmondoni R.D.Sisianov bilan (1802-1806) Kurakchoyda bitim tuzdi. Kurakchoy bitimiga asosan Qorabogʻ xonligi aynan musulmon — Ozarbayjon tuprogʻi sifatida Rossiyaga qoʻshib olindi.
Safaviylar davlati Qorabogʻ tarixiy — etnografik viloyat hududini oʻz ichiga olgan, markazi Ganja shahri boʻlgan Qorabogʻ beklarbekligini vujudga keltirdi. Koʻrinib turibdiki, alohida — alohida davrlarda Ozarbayjonning davlat va maʼmuriy viloyat chegaralari oʻzgarsa-da, oʻziga xos moddiy, xoʻjalik va maʼnaviy madaniyati bilan xarakterlanadigan Qorabogʻ yaxlit bir etnografik viloyat sifatida oʻz rivojini muntazam suratda davom ettirdi.
XVII asrning oxiridan XVIII asrning oʻrtalariga qadar Ozarbayjonning feodal davlatlarga — xonliklarga boʻlinib ketishi natijasida Qorabogʻ beklarbekligi hududida Qorabogʻ xonligi va Ganja xonligi vujudga keldi. XVIII asrning ikkinchi yarmida vujudga kelgan mustaqil Qorabogʻ feodal davlatining oʻz mustaqilligini saqlab qolish uchun amalga oshirgan iqtisodiy, siyosiy va madaniy chora-tadbirlari Qorabogʻ tarixiy-etnografik viloyati sotsial — iqtisodiy hayotining har taraflama yuksalishiga, taraqiyotiga sabab boʻldi. Xonlik janubi — sharqdan Kur-Oraz daryolarining qoʻshilish nuqtalaridan tortib, janubdan Oraz daryosi, gʻarbdan Qorabogʻ togʻlari deb nomlangan Koʻshbek, Solvorti va Oʻrikli togʻlari boʻylab Koʻkcha koʻliga qadar choʻzilib ketgan, shimoldan esa Koʻron — Kur sohillari bilan chegaralangan edi.
Qorabogʻ 17 tumanga: Sisyon, Temirchi — Aslonli, Kunoro, Barkushod, Bohobyurt, Kabirli, Tolish, Javonshir, Xochin, Chilaburd, Xirdapora Dizax, Oʻtizikki, Yigirmatoʻrt, Qorachorli, Varand, Dizax va Ochanturk tumanlariga boʻlingan edi. Oʻn ikki tuman aholisi, bir necha kentni istisno qilganda, mutlaq ozarbayjonliklardan iborat edi. Dizax, Varand, Chilaburd, Xochin, Tolish malikligi Xamsa deb atalardi. Ular aholisining bir qismi nasroniylardan iborat edi.
XIX asrda armanilarning Qoraboqqa koʻchirilishi
Armanilarning ilk daf’a Janubiy Kavkazga koʻchirilishi mil. av. II asrning oxirlariga toʻgʻri keladi. Ular mintaqaga koʻchib kelishlari bilanoq yerli davlatlarga va xalqlarga qarshi tajovuzkor faoliyatlarini boshlab yubordilar. Rim imperiyasining mil.av. 66-yilda II Tigranni tor-mor etishi bilan uydirma boʻlmish „Buyuk Armaniston“ afsonasi puchga chiqdi va ular Rimning vassaliga aylandilar. Ushbu vaziyat IV asrga qadar davom etdi. Shunday ekan, armanilarning oʻzlari muvaqqat ishgʻol etgan Albaniyaning tarixiy tuproqlarini Armanistonning tarkibiy qismi sifatida qalamga olishlari hech qanday ilmiy-tarixiy haqiqatga molik emas. Holbuki, armanilardan farqli oʻlaroq, Ozarbayjon — Albaniya davlati mustaqil siyosat yuritishda davom etar va Qorabogʻning tarixiy viloyatlari uning tarkibiga kirar edi.
Ruslar bir necha asrlar avval viloyatda armani davlati tashkil etishni rejalashtirgan edi. 1783-yil 19 mayda knyaz G.A.Potyomkin II Yekaterinaga yozgan maktubida:
XVIII asrning oxirlari — XIX asrning boshlarida Rossiyaning Janubiy Kavkazda, shu jumladan Ozarbayjondagi ishgʻolchilik faoliyati kuchaydi. Ibrohinxon Rossiya qoʻshinlarining qoʻmondoni R.D.Sisianov bilan (1802-1806) Kurakchoyda bitim tuzdi. Kurakchoy bitimiga asosan, Qorabogʻ xonligi mutlaq musulmon — Ozarbayjon tuprogʻi sifatida Rossiyaga tobe etildi. Tarixiy haqiqatni aks ettirgan Kurakchoy bitimi, ayni paytda, Qorabogʻning, shu jumadan ushbu oʻlka togʻli hissasining Ozarbayjon xalqiga mansub ekanligini isbot etuvchi eng moʻtabar hujjatdir. 1846-yil maʼmuriy-hududiy boʻlinish paytida Shusha uyezdi yangidan tashkil etilgan Shomoxi (1859-yildan Boku) guberniyasiga tobe boʻldi. 1867-yilda Elizavetpol (Ganja) guberniyasi tashkil etilganda Shusha uyezdi uning tarkibiga qoʻshib berildi va hududiy boʻlinishdan soʻng bu yerda uch uezd — Zangazur, Javonshir va Jabroyil uyezdlari ham tashkil etildi. Buning natijasida Shusha uyezdi ham oʻzining yaxlit maʼmuriy-siyosiy idorasidan mahrum boʻldi. Bunday bir maʼmuriy — siyosiy boʻlinish maʼlum bir maqsadni koʻzlab amalga oshirilgan edi. Bu islohotlar armanilarning boshqaruv tizimida yanada keng ishtirok etishi uchun har taraflama imkoniyatlar ochib berdi. Chorizm Shimoliy Ozarbayjon tuproqlarini ishgʻol etgach, bu tuproqlarda mustahkamlanib qolish hamda aholini armanilashtirish siyosatini amalga oshirdi. 1828-yil Turkmanchoy bitimidan soʻng bu hol yanada muntazam va maʼlum maqsadga yoʻnaltirilgan xarakteri yer tusini oldi. Armanilarning Erondan Shimoliy Ozarbayjonga koʻchirilishi ushbu bitimning XV moddasi bilan tasdiq etilgan edi. 1829 yoʻl-lda imzolangan hamda imzolangan Adirna bitini bilan ilan Usmonli imperiysadab ham armanilarning endigina ishgʻol etilgan Shimoliy Ozarbayjon Tuproqlariga koʻchirilishi amalga oshira boshlandi. Armanilar koʻchirgan asosiy istiqomatgohlardan biri Qorabogʻ hududi edi. Bu ahdnoma bilan 84.000 armani Qorabogʻ va uning atrofidagi tumanlarga koʻchirildi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, 1828-1830-yillar, yaʼni jami ikki yil mobaynida Shimoliy Ozarbayjonga, shu jumladan Qoraboqqa Erondan 1825-1826-yillarda 18.000, 1828-yildan soʻng 50.000, Usmonli imperiyasidan esa 84 ming Armani koʻchirilib keltirildi. . Gʻayrisasmiy Armani koʻchkinlari bilan birga qoʻshib hisoblaganda ularning soni 200 ming kishidan oshib ketgan edi. Ushbu koʻchirishlardan soʻng Qorabogʻning etnik tarkibida armanilar ulushi orta boshladi. Bu koʻchishlar natijasida Chor I Nikolay Itavon va Naxchivon xonligi tuproqlarida bir armani viloyatini tashkil etdi.
XIX asrning 30-yillaridan keyin ham armanilarning ommaviy ravishda Shimoliy Ozarbayjon tuproqlariga, shu jumladan Qoraboqqa koʻchirilishi davom ettirildi. Rus kavkazshunosi N.Shavrov bunday deb yozgan edi (1911): „Zakavkazyedagi 1,3 mln armanining 1 mln.dan ortigʻi kelgindilardir“. Shunga qaramasdan, 1832-yilda Qorabogʻning 64,4 % Ozarbayjon turklari, 34,8 % armani edi. Koʻchirib keltirilgan armanilarni Qorabogʻning togʻli qismiga — ular bilan ayni bir dindan boʻlgan yerli aholi (grigorianlashgan va armanilashgan albanlar) yashaydigan hududga joylashtirish yanada keng tus oldi. Olib borilgan siyosat natijasida XX asrning oʻrtalaridan boshlab armanilar son jihatdan Togʻli Qorabogʻda ustunlik qila boshladilar. 1990-yilda uning aholisi 192.000 kishiga yetgan edi. Aholi tarkibi armanilardan (76 %), ozarbayjonliklar*dan (23 %), kurdlar*dan, ruslardan iborat edi. Markazi Xonkandi, yana bir katta shahri esa Shusha edi.
Qorabogʻning Ozarbayjonga taaluqli ekani va bu yerda eng qadim zamonlardan boshlab turli-tuman turk etnoslari yashab kelganini Ozarbayjon va umumturkiy xalq ogʻzaki adabiyotining muhtasham obidasi boʻlgan „Kitobi Dada Qoʻrqut“ dostoni ham isbot etadi. „Dada Qoʻrqut“ dostoni VI-VII asrlarda Qorabogʻni ham oʻz ichiga olgan Butun Ozarbayjon tuproqlarida, shu jumladan armanilar hozirda Sevan deb ataydigan Koʻkcha koʻli havzasida keng tarqalgan edi.
Shunday qilib, chor Rossiyasi butun Shimoliy Ozarbayjonda, shu jumladan Qorabogʻda maʼmuriy — siyosiy, sotsial — iqtisodiy va madaniy taraqqiyot uchun keng imkoniyatlar yaratib bergani bois armanilar ommaviy ravishda ushbu tuproqlarga koʻchib keldilar va koʻp oʻtmay Ozarbayjon tuproqlarida „Buyuk Armaniston“ gʻoyasini amalga oshirish uchun ochiqdan — ochiq kurash boshlab yubordilar. Bu gʻoyaning asosiy tarkibiy qismlaridan biri ham Qorabogʻ, Iravon, Naxchivon va boshqa Ozarbayjon tuproqlaridagi yerli — ozarbayjonli aholini mahv etish va ular yashaydigan tuproqlarni egallab olishdan iborat edi. Armanilarning 1890-yillardanoq boshlab Usmonli davlatiga qarshi amalga oshirgan xiyonatkor isyonlari muvaffaqiyatsizlikka uchragandan keyin bu mojaroning markazi Shimoliy Ozarbayjonga koʻchib oʻtdi.
XX asr
Armanilar 1905-yildan boshlab Ozarbayjon xalqiga qarshi ommaviy qirgʻinlar uyushtira boshladilar. Armanilarning ozarbayjonliklarga qarshi ommaviy qirgʻin siyosati Qorabogʻda yanada fojeali tus oldi. 1905-1906-yillarda amalga oshirilgan qirgʻinlar ham ularni qanoatlantirmadi. Ular Birinchi jahon urushi tugʻdirgan tarixiy sharoitdan foydalanib, yangidan afsonaviy „Buyuk Armaniston“ davlatini barpo qilishga jahd etdilar. 1915-yilda Usmonli davlatiga qarshi koʻtargan yangi isyonlarda magʻlubiyatga uchragan armanilar asosiy kuchlarini Janubiy Kavkazda jamlagan va chorizm himoyasiga tayangan holda ozarbayjonliklarga qarshi ommaviy qirgʻinni davom ettirishga kirishdilar. Avvaliga chor hokimiyatining qulashi (1917, fevral), keyin esa Rossiyada bolsheviklarning hokimiyatni oʻz qoʻllariga olishlari (1917, oktabr) tufayli Zakavkazyeda vujudga kelgan anarxiya sharoitida — uzoq davom etgan davr mobaynida Rossiya qoʻshinlarida xizmat qilgan armani qurolli dastalari dashnoq-bolshevik guruhi bilan birlashgan holda ozarbayjonliklarga qarshi ommaviy qirgʻinning yangi, yanada dahshatli davrini boshlab yubordilar. 1918-yilning martida Bokuda boshlangan va butun Ozarbayjonni qoplab olgan yanggi ommaviy qirgʻinlar Ozarbayjon xalqiga juda ogʻir zarba etkazdi.
Lekin 1918-yilning 28 mayida, taxminan 120 yil davom etgan Rossiya asoratidan soʻng Ozarbayjon xalqi Shimoliy Ozarbayjonda oʻzining yangi mustaqil davlatini barpo etdi. Tabiiyki, boshqa Shimoliy Ozarbayjon tuproqlari kabi Ozarbayjonning ajralmas tarkibiy qismi boʻlgan Qorabogʻ ham Ozarbayjon Xalq Jumhuriyatining hududiga kirar edi. Lekin bu paytda endigina eʼlon qilingan Armaniston (Ararat) Respublikasi Qoraboqqa nisbatan hech qanday asosi boʻlmagan iddaoni ilgari surdi. Ozarbayjon Xalq Jumhuriyati hukumati bu iddaoni rad etdi. Ayni paytda armanilar Qorabogʻni qoʻlga kiritish uchun ilgari boshlagan ommaviy qirgʻinlarini Ozarbayjon Xalq Jumhuriyati davrida ham davom ettirdilar. Shusha uyezdi va Qorabogʻning markazi boʻlmish Shusha shahrida armanilarning vahshiyliklari yanada omonsiz tus olgan edi.
Ozarbayjon Xalq Jumhuriyati davrida Shushada armanilarning eng xiyonatkor qurolli isyonlaridan biri 1920-yilning 22 martida Ozarbayjon xalqining Navroʻz bayrami kuni sodir boʻldi. Bu separatchilik isyoni Ozarbayjonni ishgʻol etishga hozirlik koʻrgan bolsheviklarning buyurtmasi bilan amalga oshirilgan edi. Bu paytda armani-separatchi isyonlarining aksar joylarda bostirilishiga qaramay, ular Askaron qal’asini qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻldilar. Koʻrilgan harbiy-siyosiy chora-tadbirlar natijasida Ozarbayjon Xalq Jumhuriyati Qorabogʻda oʻz suveren huquqlarini barpo edi. Lekin oʻzlari yashab turgan davlatga — Ozarbayjonga xiyonat qilgan armanilarning Qorabogʻdagi separatchilik isyonlari va amalga oshirgan ommaviy qirgʻinlari 1920-yilning aprel ishgʻoli arafasida oʻlkaning shimoliy sarhadalaridagi mudofaa ishlariga ogʻir zarba berdi va mustaqil Ozarbayjon davlatining — Ozarbayjon Xalq Jumhuriyatining mavjudligini xavf ostida qoldirdi. Shunday qilib, 23 oy yashagan Ozarbayjon Xalq Jumhuriyati bolsheviklar Rossiyasidan kelgan XI Qizil Armiya nayzalari bilan surib tashlandi, Shimoliy Ozarbayjonda sovet hokimiyati oʻrnatildi. Shu tariqa Qorabogʻ atrofidagi hodisalarning yangi bosqichi boshlandi.
Togʻli Qoraboqqa muxtoriyat berilishi Zakavkazye federatsiyasi va SSSRning barpo etilish jarayonlari bilan parallel bormoqda edi. 1922-yilning fevralida Zakavkazye kommunistik tashkilotining I qurultoyida S.Orjonikidze rais etib saylangan Rossiya Kommunistik (bolsheviklar) Partiyasi Oʻlka Komiteti Togʻli Qoraboqqa muxtoriyat berilishiga doir 5 iyul qarorining qabul etilishida boʻlgani kabi, uning roʻyobga chiqarilishida ham maʼmuriy-toʻrachilik usullaridan foydalandi. Zakavkazye Oʻlka Komitetining 1922-yil 27 oktabrda boʻlib oʻtgan tarixiy majlisida Ozarbayjon Kommunistik (bolsheviklar) Partiyasi Markaziy Komitetiga 5 iyul qarorining amalga oshirilishi taklif etildi. Bularning barchasiga qaramay, Moskva tomonidan Ozarbayjonga tazyiq yanada davom ettirildi. 22 dekabrda Zakfederatsiya Ittifoq Soveti Togʻli Qoraboqqa muxtoriyat berilishini tezlashtirish haqida alohida qaror qabul qildi.
Shunday qilib, Ozarbayjonning ajralmas tarkibiy qismi boʻlgan Qorabogʻ sunʼiy ravishda tekislik va togʻliq qismlarga boʻlindi va Ozarbayjon rahbariyati Qorabogʻning togʻliq qismiga keyinchalik koʻchirib keltirilgan armanilarga muxtoriyat maqomini berishga majbur etildi. Aslida ushbu qismda — Togʻli Qorabogʻda yashaydigan ozarbayjonliklarning xohish — istagi hisobga olinmasdan, ularning huquqlarini qoʻpol ravishda buzgan holda ana shunday qadam tashlangan edi. 1920-1923-yillarda ataylab amalga oshirilgan ushbu jarayonlar natijasida qadimgi Qorabogʻ xonligining tarkibiy qismiga kirgan Ozarbayjon tuproqlari anʼanaviy tarixiy — jugʻrofiy yaxlitligi va bir butunligini yoʻqotdi. Hozirga qadar Togʻli Qoraboqqa muxtoriyat berilishi masalasidan bahs ketar ekan, aytish mumkinki, uning hududlari maʼmuriy boʻlinish tarixining eng muhim hodisalariga etarlicha eʼtibor berilmaydi. Tahlillar shuni koʻrsatadiki, Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyatining hududi real tarixni aks ettiruvchi ilmiy-jugʻrofiy tamoyillar asosida emas, balki gʻarazli maqsadni koʻzlagan volyuntaristik yondashuv asosida shakllantirilgan, yaʼni u armanilar gavjum boʻlib yashaydigan maskanlarga ustunlik berilgan holda lokal hududlarni muxtor qurim nomi ostida birlashtirish yoʻli bilan tashkil etilgan. Ushbu faktlardan Ozarbayjonning Qorabogʻ tuprogʻiga koʻchirib keltirilgan armanilarning begona tuproqlarda oʻzlariga davlat yaratish hiylasining anatomiyasi yaqqol namoyon boʻladi. Armanilar bir paytlar oʻzlari koʻchib kelgan Gʻarbiy Ozarbayjonda — Iravon xonligi hududlarida ham shunday yoʻl tutgan edilar, endilikda Qorabogʻda ham ana shu hiylani ishlatish niyatidadirlar.
Togʻli Qorabogʻning, bir tarafdan, Ozarbayjonning tarixiy tuproqlari sifatida uning tarkibida saqlab qolinganligi va ayni paytda Ozarbayjonning boshqa tuproqlari bilan tarixiy bogʻliqlik anʼanalarining davom ettirilganligi, ikkinchi tarafdan, Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyatiga Ozarbayjon koʻrsatgan alohida jonkuyarlik ushbu oʻlkaning sovet hokimiyati yillarida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy taraqqiyoti uchun mustasno sharoit yaratib berdi. Lekin oʻtgan asr 80-yillarining oxirlarida Togʻli Qorabogʻni Ozarbayjondan ajratib olishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan armani „ideologlari“ va ularning himoyachilari buni ochiqdan — ochiq inkor eta boshladilar. Biroq faktlar faktligicha qoladi. Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyatining Ozarbayjon tarkibida naqadar yuksak taraqqiyotga erishganligi Viloyat Statistika idorasining Stepanakertda nashr etilgan statistik majmuasida oʻz aksini topgan.
1965-1987-yillarda umuman Ozarbayjon SSR, shu jumladan uning Naxchivon MSSR va Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyati boʻyicha iqtisodiy va sotsial rivojiga doir koʻrsatkichlarning muqoyasasi ushbu davrda Muxtor Viloyatining naqadar yuksak sur’atlar bilan taraqqiy etganini juda oydin koʻrsatib beradi. Shundan ham ayon boʻladiki, 1987-yilda har 10 ming kishidan sanoat sohasida ishlovchilar soni respublika boʻyicha 686 kishi, Naxchivon MSSRda 387 kishi boʻlgani holda, Togʻli Qoraogʻ Muxtor Viloyatida bu koʻrsatkich 657 kishini tashkil etgan edi. Kishi boshiga toʻgʻri keladigan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari muvofiq ravishda 588, 501 va 692 ni tashkil etgan edi va h.k. Sotsial rivojlanishga oid koʻrsatkichlarga kelganimizda esa, ushbu raqamlar nainki Ozarbayjon SSR, hatto Armaniston SSR va yaxlit olganda SSSR boʻyicha koʻrsatkichlardan ham ancha yuqori edi. Har 10 ming kishiga toʻgʻri keladigan shifoxona koykalari bilan taʼminlanish Armaniston SSRda 86,2, Ozarbayjon SSRda 97,7 boʻlgani holda, Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyatida 101,7 edi.
Ozarbayjonning ajralmas tarkibiy qismi boʻlgan Togʻli Qoraboqqa muxtoriyat berilgandan keyin xoh Togʻli Qorabogʻ, xoh Armaniston, xoh esa ushbu hududlardan tashqaridagi armanilar separatchilik faoliyatlarini toʻxtatmadilar. Armani „siyosatchilari“ tinchib qolgan davrda yozuvchilar, shoirlar va boshqa sohalardagi namoyondalar separatchilarning izdoshlariga aylandilar, yanada toʻgʻrirogʻi, „siyosatchilar“ ularni oldinga surdilar. Hatto 1960-yillarda SSSRda antimadaniyat kampaniyasi kuchaygan bir sharoitda bu muammoni yangidan koʻtarib chiqdilar. 1965-yilda Togʻli Qorabogʻning Armanistonga boʻysundirilishi borasida 45 ming kishi „imzolagan“ petitsiya Moskvaga taqdim etilgan, lekin bu iddaolar amalga oshmay qolgan edi.
1984-yilda Erevanda Z.Balayanning „Oʻchoq“ nomli kitobining chop etilishi, uning Qorabogʻ tarixi va hozirgi zamonga doir gʻarazli maqsadni koʻzlagan safsatalari, millatchilik-separatchilik daʼvatlari ehtiroslarni yangidan alangalantirib yubordi. Ushbu ahvoli ruhiya Armani millatchilari taʼsiriga tushib qolgan M.S.Gorbachov eʼlon etgan „oshkoralik va qayta qurish“ sharoitida sovet rahbariyati tomonidan (M.S. Gorbachov timsolida!) qattiq qoʻllab-quvvatlandi va yangi bosqichga koʻtarildi. Moskva tomonidan har taraflama qoʻllab-quvvatlangan Armani separatchilari va terrorchilari tomonidan boshqarib turilgan Togʻli Qorabogʻ, 1920-yilda Ozarbayjon Xalq Jumhuriyati davrida boʻlgani kabi, yana Ozarbayjon xalqiga qarshi xiyonat yoʻlini tutdi.
1987-yilning noyabrida Gorbachov komandasiga kirib olgan Armani akademigi A.Aganbekyan Parijda Togʻli Qorabogʻ borasida sovet rahbariyatiga takliflar berilganligini, qayta qurish va demokratiya sharoitida bu muammoning hal etilajagiga umid bildirishini bayon etdi. Ilgari yashirincha faoliyat olib brogan armani „Qorabogʻ Komiteti“, uning Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyatidagi „Krunk“ (Turna) separatchi-terrorchi tashkiloti oshkora faoliyatga oʻtdi va „Miatsum“ (Birlashma) harakati shakllantirildi. Bu harakat Armaniston, Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyati, Moskva rahbariyati, SSSR va dunyo armanilarining imkoniyatlariga tayandi. 1988-yilning fevralida hodisalar yanada agressiv mojaro tusini oldi. Fevral kunlarida Erevan va Xonkandida (Stepanakert) separatchilar hamda armani millatchilarining mitinglar toʻlqini boshlandi. 20 fevralda Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyati Soveti sessiyasi viloyat maqomini koʻrib chiqish haqida Ozarbayjon SSR Oliy Sovetiga murojaat qildi. Ozarbayjonning oʻsha paytdagi rahbariyati va keng jamoatchiligi esa armani separatchilari va ular tarafdorlarining bu yangi taktikasiga tayyor emas edilar. 20 fevralda Askaron rayonida armani separatchi — terrorchilari tomonidan ozarbayjonlik ikki yigitning oʻldirilishi, 19 kishiga jarohat yetkazilishi ham armanilarning rejalariga qarshi deb tushunilgan siyosiy yoʻnalish sifatida oʻz bahosini olmadi.
1991-yil 30 avgustda Ozarbayjon SSR Oliy Soveti davlat mustaqilligini barpo etish haqida bayonot qabul qildi, 18 oktabrda esa „Davlat mustaqilligi toʻgʻrisida Konstitutsiya Akti“ qabul qilindi. Togʻli Qorabogʻ armani separatchilari ham vujudga kelgan vaziyatdan foydalangan holda oʻz separatchilik siyosiy tashkillanishlarini davom ettirdilar. Ular 1991-yilning sentabrida „Togʻli Qorabogʻ Respublikasi“ deb nomlangan qoʻgʻirchoq tashkilotni eʼlon qildilar. Ozarbayjon Respublikasi ushbu tashkilotni tanishdan bosh tortdi, 26 noyabrda Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyati maqomi bekor qilindi.
Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyati tarixi
right|thumb|250px|SSSR (1952-1991), Kavkaz maʼmuriy xaritasi Ozarbayjon tuproqlarida ikkinchi armani davlatining barpo etilishiga yoʻl ochib bergan muxtor viloyat 1923-yilning iyulida tashkil topgan. Ozarbayjon Sovet Sotsialistik Respublikasi nomidan 1923-yilning 7 iyulida chiqarilgan dekretda TQMVning tashkil etilishi quyidagicha asoslantiriladi: "Avvalgi Rossiya imperiyasida milliy ozchiliklarni asoratda saqlagan chor mutloqiyati hatto ozchilikni tashkil etgan alohida-alohida millatlarni bir-biriga qarshi qoʻyish orqali ularni mahv etishdan ham aslo chekinmas edi.
Zakavkazyeda 1905-yildagi armani-musulmon qirgʻini velikorus mutloqiyati mahv etuvchilik siyosatining eng yorqin isbotidir. Zakavkazye inqilobiy dehqon ommasi ularning sarmoyaviy zulmiga qarshi oʻz gʻazablarini ochiqdan-ochiq namoyon etgan oʻsha paytlarda chor generallari Vorontsov -Dashkovlarning qoʻli bilan tarixan bir-biriga qoʻshni boʻlgan ikki xalq — armanilar va musulmonlar orasiga adovat urugʻlari sepildi.
Qanday shaklda namoyon boʻlishidan qatʼi nazar, milliy zulm va tengsizlikning bartaraf etilishi, milliy adovat va nafratning mehnatkashlarning internatsional birdamligi, yagona davlat ittifoqida xalqlarning qardoshlarcha haamkorligi bilan almashtirilishi qishloq-dehqon inqilobining asosiy vazifalaridan biridir".
Sovet hokimiyatining keying yillarda TQMVning hududlari va imtiyozlarini kengaytirish jarayoni davom etdi hamda viloyatda armanilarning son va mavqe jihatdan ustunligi taʼminlandi. 1981-yilning 16 iyunida Ozarbayjon SSR Oliy Soveti „Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyati toʻgʻrisida“ qonun qabul qildi. Bu qonunda TQMV imtiyozlari yanada kengaytirildi.
1988-yilda Togʻli Qorabogʻ mojarosining hozirgi bosqichi boshlanganda 4,4 ming kvadrat kilometrdan iborat boʻlgan ushbu hudud armanilar koʻpchilikni tashkil etadigan Stepanakert shahri (poytaxt), Mardakert, Askaron, Martuni va Hadrut rayonlari va ozarbayjonliklar koʻpchilikni tashkil etadigan Shusha shahridan iborat edi.
Muxtor Viloyatning butun tarixi davomida vaqti-vaqti bilan separatchilik shiorlari — Armanistonga birlashish talablarini ilgari surgan armanilar soʻnggi daf’a 1988-yilning fevralida oyoqqa turdilar. 13 fevralda viloyatda Armaniston bilan birlashish shiori bilan mitinglar toʻlqini boshlandi. 20 fevralda TQMV Xalq Deputatlari Oliy Soveti oldiga viloyatni Armanistonga birlashtirish haqidagi iltimosnoma qoʻyildi.
Ozarbayjon tuproqlarida 1988-yilda butun yil boʻyi davom etgan tajovuzlar natijasida SSSR Oliy Soveti Togʻli Qorabogʻda toʻgʻridan-toʻgʻri Moskvaga boʻysunadigan Alohida Boshqaruv Komiteti tuzdi. 1989-yilning oxirida bu komitet tugatilib, Bokuga boʻysunadigan Respublika Tashkilot Komitetiga almashtirildi. Shu yilning dekabrida Armaniston parlamenti Togʻli Qorabogʻni ushbu respublikaga birlashtirish haqida qaror qabul qildi.
1991-yilning avgustida SSSRning parchalanish jarayoni tezlashdi. 30 avgustda Ozarbayjon parlamenti Respublika mustaqilligini eʼlon etdi. Shundan 2 kun soʻng TQMV va ushbu viloyatga hech qanday daxli boʻlmagan Shaumyan rayoni xalq deputatlari sovetlari qoʻshma sessiya oʻtkazib, Togʻli Qorabogʻ Respublikasi nomli soxta tuzilma barpo etdilar. Respublika Tashkilot Komiteti Stepanakertdan Ogʻdomga koʻchib oʻtadigan boʻldi. Buning ortidan Togʻli Qorabogʻda ozarbayjonliklarning total etnik tozalanishi — qonli urush boshlandi.
1991-yilning 20 noyabrida Martunining ozarbayjonliklar yashaydigan kentlariga vakillar hay’atini olib uchgan vertolyot Qorkent osmonida terrorga uchradi. Ozarbayjon davlat kotibi Tovfiq Ismoilov, Bosh Vazir oʻrinbosari Zulfu Hojiyev, davlat maslahatchisi Muhammad Asadov, bosh prokuror Ismat Qayibov, prezidentining matbuot kotibi Usmon Mirzayev, davlat-hukumat xodimlari Voqif Jaʼfarov, Vali Mammadov, Qurbon Namozaliyev, TQMV huquq-muhofaza, xavfsizlik organlariga boshchilik qilgan rossiyalik generallar bilan birgalikda 20 dan oshiq kishi halok boʻldi. Bu hodisa TQMVning tugatilishiga turtki berdi.
26 noyabrda Ozarbayjon parlamenti TQMVni milliy hududiy tuzilma sifatida tugatdi, Ozarbayjon Markaziy Ijroiya Komitetining 1923-yil 7 iyulda „Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyatining barpo etilishi toʻgʻrisida“gi dekreti va "Ozarbayjon SSRning 1981-yil 16 iyundagi „Togʻli Qorabogʻ Muxtor Viloyatining barpo etilishi toʻgʻrisida“gi qonunini kuchdan qolgan deb hisobladi.
Stepanakert, Mardakert, Martuni shaharlarining tarixiy nomlari qayta tiklanib, Stepanakertga — Xonkandi, Mardakertga — Oqdara, Martuniga Xoʻjavand deb nom berildi.
Askaron va Hadrut rayonlari tugatildi, markazi Xoʻjali shahri boʻlgan Xoʻjali rayoni barpo etildi, tugatilgan Askaron rayonining hududi Xoʻjali rayonining tarkibiga, Hadrut rayonining hududi esa Xoʻjavand rayonining tarkibiga kiritildi.
Hozirda qadimgi TQMV va uning atrofidagi tagʻin 7 rayon butunlay va qisman armanilar ishgʻoli ostidadir.
Togʻli Qorabogʻ muammosi
Togʻli Qorabogʻ muammosining ildizlari qadimga, yanada toʻgʻrirogʻi, 18-asrga borib taqaladi. Chunki armanilar maʼlum bir maqsad yoʻlida olib brogan faoliyatlari natijasida Eron yaylovlaridan va Onadoʻlidan koʻchirib keltirilib joylashtirilganlar. Tadrijan koʻpayib qolgan armanilar hududiy iddao bilan chiqdilar.
Hali Qorabogʻ xonligi davridayoq ular separatchilik faoliyati olib borib, xonlik ustiga xorijiy kuchlarning yurishlarini tashkil etradilar. Qorabogʻ xonligi Rossiya tomonidan ishgʻol etilgandan soʻng bu yerga hamda Yerevan, Naxchivon hududlariga armanilarning koʻchirilishi tezlashdi. Hatto Turkmanchoy bitimiga ushbu jarayonni rasmiylashtiradigan bandlar ham kiritildi.
Togʻli Qorabogʻdagi separatchi rejim
1980-yillarning oxirida va 1990-yillarning boshlarida ushbu hududda roʻy bergan etnik qarama-qarshiliklar hamda Armanistonning TQMVni oʻziga birlashtirib olish talablari Armaniston bilan Ozarbayjon oʻrtasida urushning kelib chiqishiga sabab boʻldi. Armaniston qoʻshinlari TQMV va unga qoʻshni boʻlgan 7 rayonni (Lochin, Kalbajar, Ogʻdom, Fuzuliy, Jabroyil, Qubodli, Zangilon) ishgʻol etdi. 1994-yilda Bishkekda otishmalarni toʻxtatish haqidagi bitim imzolandi. Separatchi rejim 1991-yilda Togʻli Qorabogʻda mustaqillik eʼlon etdi. Xalqaro qonunning hech qanday huquqiy talablariga javob bermaydigan bu „mustaqillik“ hozirga qadar haqli ravishda dunyoning hech bir mamlakati tomonidan tan olingani yoʻq.
Iqtisodiyot
Togʻli Qorabogʻ foydali qazilmalar va maʼdanli suvlarga juda boydir. Bu yerda oltin, kumush, mis, rangli metallar, temir, rux, granit, marmar, qimmatbaho toshlar va boshqa foydali qazilmalarni uchratish mumkin. Uydirma Togʻli Qorabogʻ Milliy Statistika komitetining rasmiy maʼlumotlariga koʻra uydirma Qorabogʻda 2001-2006-yillarda inflatsiya 3 % ni tashkil etgani holda yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi 11-13 % ortgan. 2007-yilda esa YaIM 232,10 mln AQSH dollariga teng boʻlgan. Bu koʻrsatkich 2006-yilga muqoyasa qilganda 8,8 % ortgan. Kishi boshiga es bu koʻrsatkich 1489,5 AQSH dollarini tashkil etgan.
Ushbu yillar mobaynida mahsulot ishlab chiqarish 3,9 %, sanoat mahsuloti esa 5,8 %, qishloq xoʻjaligi mahsuloti esa 5,4 % ortgan. Xususiy sektorda YaIM 63,5 % ni tashkil etgan. Buning 32 % ini kichik va oʻrta biznes ulushi tashkil etgan.
Uydirma Togʻli Qoraboqqa investitsiyalar asosan Armani diasporasining aʼzolari tomonidan ajratiladi. Bu investitsiyalrni uydirma Togʻlli Qorabogʻ hukumati asosan mintaqani iqtisodiy rivojlantirishga yoʻnaltiradi. Investitsiyalar asosan suv elektr stansiyalari, uzumchilik, qishloq xoʻjalik mahsulotlarini yetishtirish, tabiiy zaxiralarni oʻzlashtirish, turizm va axborot texnologiyalariga ajatiladi. Hozirda iqtisodiyotning turli sohalariga 100 mln AQSH dollariga teng investitsiya ajratilganki, bu ham iqtisodiyotning turli-tuman sohalarini oʻz ichiga qamra oladi.
Shuni ham nazarda tutish lozimki, Armanistonda va Togʻli Qorabogʻda bir xil bank tizimi va bir xil pul birligi joriy etilgan. Har ikki hudud han bir xil bojxona tizimiga egadir. Lekin Togʻli Qoraboqqa import qilinadigan va undan eksport qilinadigan mahsulotlar toʻgʻridan-toʻgʻri xazinaga kelib tushmaydi. Keyingi yillarda Armaniston banklari kichik va oʻrta biznesni rivojlantirish bilan bogʻliq kredit ajratish siyosatini amalga oshirmoqda va ipoteka bozorini kengaytirib bormoqda.
Togʻli Qorabogʻda mavjud banklar eski bank tizimida, yaʼni „VTB Armeniya“ banki orqali faoliyat koʻrsatmoqda. Shu bilan birga „Western Union“ va „Money Gram“ pul koʻchirmalari ham faoliyat olib bormoqda.
Agrar soha Togʻli Qorabogʻda tarixan rivojlanib kelgan va ixtisoslashgan sohalardan iboratdir. Hozirda agrar sector YaIMning 15,7 % ini yetkazib beradi. 1994-1995-yillarda kolxoz va sovxozlar tugatildi hamda qishloq xoʻjaligi kooperativlari tashkil etildi. 1998-1999-yillarda esa yerlar qishloq ahliga boʻlib berildi va kishi boshiga 0,6 gektar yer ajratildi. Hozirda Togʻli Qorabogʻda 15 ming fermer roʻyxatga olingan. Qishloqliklar istisno ravishda barcha yer soliqlaridan ozod etilgan. Yer soligʻi esa yil mobaynida 3-10 AQSH dollari oraligʻida oʻzgarib turadi. 2001-yildan boshlab esa soliq tizimida foydadan olingan soliq 32 % dan 5 %ga kamaytirildi (qayd etmoq lozimki, Ozarbayjonda bu koʻrsatkich −24 %, Armanistonda esa 25 %). Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yetishtiruvchi muassasalar esa qoʻshimcha daromad soligʻidan ozod etilgan. Uydirma Togʻli Qorabogʻda asosan sharob va aroq ishlab chiqarish ustun turadi. Aroqlar asosan bugʻdoy va mevalardan, vino va sharoblar esa tut, oʻrik va uzumdan tayyorlanadi. Eng katta korxonalar esa „Qarabag Gold“ va „Arsax Algo“ QSJdir. Bu korxonalar tomonidan ishlab chiqargan mahsulotlarning faqat 15 % idan ichki isteʼmol uchun foydalaniladi. Qolgan 85 % Armaniston, Rossiya, Ukraina va AQSHga joʻnatiladi. Qayd etmoq lozimki, 2009-2012-yillarda uydirma Togʻli Qorabogʻda qishloq xoʻjaligining rivojlantirilishi bilan bogʻliq dastur tayyorlangan. Bundan asosiy maqsad esa mintaqada bugʻdoy yetishtirishni koʻpaytirishga erishmoqdir.
Togʻli Qorabogʻda faoliyat olib borayotgan korxonalar orasida eng kattasi kon-maʼdan sanoatidir. Keyingi yillarda jahon bozorida oltinning narxi jadal oshib bormoqda. Mutaxassislarning taxminlariga koʻra, ahvol shunday davom etsa, oltinning 1 unsiyasi (33 gramm) 1500 dollardan oshib ketadi. Hozirda jahon bozorida oltinning 1 unsiyasi 1200 dollar atrofidadir.
Ozarbayjonning asosiy oltin zaxiralari boʻlmish Kalbajar va Zangilon rayonlari ishgʻol ostida qolgan. Qayd etmoq lozimki, Ozarbayjon Respublikasining Ekologiya va Tabiiy boyliklar vazirligi hozirda Ozarbayjonning oltita oltin konini (Gadabay, Qoʻsha, Kalbajar, Oʻrdubod bloki) ishga tushirish bilan bogʻliq bitimlar tuzgan.
Eslatib oʻtmoq kerakki, hozirda tugatilgan „Ozarqizil“ Davlat shirkati va AQSHning „R.V.Investment“ shirkati oʻrtasida 1997-yilda 25 yilda moʻljallangan 51+49 nisbatida bitim tuzilgan. Bu bitimda Ozarbayjonning zaxiralari 400 tonna oltin, 2500 tonna kumush va 1,5 million tonna mis boʻlgan konlarini ishga tushirish koʻzda tutilgan edi. Bitimga asosan AQSH tomoni loyiha uchun 500 million dollarga yaqin sarmoya kiritishi, shundan 30-40 million dollarini konlarni izlab toppish ishlariga yoʻnaltirishi lozim edi.
Uydirma Togʻli Qorabogʻning elektr energiyasiga boʻlgan ehtiyojning asosiy qismini Sarsang SES yetkazib beradi. Lekin bu umumiy ehtiyojning faqat 45 % ini qoplaydi, xolos. Qolgan ulush esa Armanistondan olinadi. Shuning uchun yangi dastur qabul qilinishi kutilmoqda. Bu dasturga asosan 25 ta yangi SES qurilishi koʻzda tutilgan.
Madaniyat
Qorabogʻ oʻz moddiy va maʼnaviy madaniyatining barcha komponentlari bilan batamom Ozarbayjon xalqiga xos edi. Qorabogʻ gilami, Qorabogʻ libos turlari, qoʻlbola mahsulotlar nainki Ozarbayjonda, hatto butun Sharq oʻlkalarida ham mashhur boʻlib, yuksak baholanar edi. Qorabogʻda oʻziga hos ogʻirlik va boshqa oʻlchov birliklari mavjud edi. Qishloq xoʻjaligida yuksak anʼanaviy dehqonchilik va sugʻorish madaniyati yaratilgan edi.
Maʼnaviy madaniyatning eng muhim sohalarida ham Qorabogʻ oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan. XVII — XVIII asrlardayoq Ozarbayjon adabiy tilida singarmonizm qonuniyati aynan Qorabogʻ dialektining taʼsiri bilan izchillik kasb etadi. Qorabogʻ shoirlarini birlashtirgan Majlisi uns va Majlisi faromushon oʻz uslubi bilan ajralib turardi. Qorabogʻ musiqiy maktabi esa hatto butun Sharqda mashhur edi. Qorabogʻning bosh shahri boʻlgan Shusha Zakavkazyening konservatoriyasi sifatida eʼtirof etilar edi.
Tarixiy faktlar
1945-yilning kuzida Armaniston KP MKning kotibi A.Arutyunov VKP(b) MKda boʻlib oʻtgan muzokarada Togʻli Qorabogʻ Viloyatini Armanistonga berilishi haqidagi taklif — loyihani taqdim etadi. Taklifda Togʻli Qorabogʻ aholisining aksariyati armanilardan iborat boʻlgani uchun ham ushbu hududning Armanistonga berilishi lozimligi alohida urgʻu berilgan edi. Shunda VKP(b) kotibiyati Ozarbayjon KP MK kotibi M.J. Bagʻirovning fikrini bilish uchun unga murojaat etadi
A. Arutyunovning maktub-loyihasidagi dalillarni ostin-ustun etgan M.J.Bagʻirov shunday fikr bildiradi: agar armanilar asos qilib keltirgan sababga koʻra Yuqori Qorabogʻning Armanistonga berilishi maqbul deb hisoblansa, mayli, TQMRning Shusha rayonidan boshqa hududari Armanistonga berilsin. Biroq bir shart bilan. Ana shu argument — omilga asoslaniladigan boʻlsa, ozarbayjonliklar yashaydigan Verdi, Qorabogʻlar va Yigʻiqnazor rayonlari Naxchivonga birlashtirilsin, shuningdek, bir vaqtlar Gruziya va Dogʻistonga berib yuborilgan Ozarbayjon tuproqlari ortga qaytarilsin.
Qorabogʻ haqidagi faktlar
„Qorabogʻ haqidagi haqiqiy faktlar“ (The series of „The true facts about Garabagh“) — kitoblar seriyasidagi maʼlumotlar ingliz tilida boʻlgani sababli, aynan berilmoqda:
Vayrongarchilik va koʻrilgan zararlar
Umumiy zarar 60 milliard AQSH dollari atrofida taxmin etiladi.
Muammoni jahon hamjamiyati diqqatiga yetkazish
Maqsadli olib borilayotgan siyosat natijasida Togʻli Qorabogʻ muammosi jahon hamjamiyatining diqqat markazida saqlanib kelmoqda. Mustaqil xorijiy tadqiqodchilar muammo yuzasidan seminarlar oʻtkazishyapti, matbuotda chiqishlar qilib, kitoblar nashr qilishyapti. Obyektiv izlanishning soʻnggi mahsullaridan biri bu Moskva Davlat Universiteti tomonidan 2011-yilning yanvar oyida chop etilgan „Mayendorfdan Ostonagacha: arman — ozarbayjon togʻli qorabogʻ mojarosining prinsipial jihatlari“ kitobidir.
Togʻli Qorabogʻ tabiati
Togʻli Qorabogʻ tabiati juda boydir.
Adabiyotlar
„Qorabogʻ haqida haqiqiy faktlar“ (The series of „The true facts about Garabagh“) turkumidagi kitoblar Geydar Aliyev Fondi tomonidan tayyorlangan:
Neuville-les-Dames
Neuville-les-Dames Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Ain departamenti Bourg-en-Bresse tumani tarkibiga kiradi.
Junayd al-Bag'dodiyning hayot yo'li
Hazrat Junayd al-Bag'dodiyning hayot yo'li
Tasavvuf yoxud so'fiylik taʻlimotining mazmuni bugungi kunda ko'pchilikka yaxshi tanish. Tasavvuf, yaʻni so'fiylik Islomda insonlarni ruhiy va axlokiy jihatdan komillik sari yo'llovchi taʻlimotdir. Manbalarda keltirilishicha, ushbu taʻ limotning yuzaga kelishiga asosiy sabab hijratning ikkin chi asriga kelib ayrim odamlarda hidoyat, ibodat, taqvo, zohid lik singari his-tuyg'ular o'rnida dunyoparastlik, din ishlariga beparvolik, kibr va riyokorlik kabi salbiy xususiyatlarning paydo bo'la boshlaganligidir. Halollik va poklikni hayot mazmuni deb bilganlar, so'fiylik yo'liga qadam qo'yganlar tasavvuf taʻlimotini dastlab turlicha talqin qilishgan. Shunday bo'li shiga qaramasdan, ushbu taʻlimot paydo bulgan ilk davrlardan buyon hozirgacha uning mazmunidagi asosiy, yaʻni insonni shaxs sifatida barkamollashtirish g'oyasi hamon barqarorligicha qol moqda. O'tmishda ko'plab alloma bobokalonlarimiz tasavvuf taʻ limotini insonlar orasida keng targ'ib etish, uni doimo boyitib borish yo'lida fidoyilik qilishgan. Ulardan biri hazrati Junayd al-Bag'dodiydir.Abul Qosim al-Junayd ibn Muhammad al-Kavoririy al-Xazzos al-Bag'dodiy ahli sunna val jamoatning buyuk ulamolaridan va hijriyning III asrdagi sunniy tasavvuf shayxlaridan bo'l gan buyuk alloma edi.
Neuville-les-Dames
Aholisi
1231 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 46,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 26,5 km2. Dengiz sathidan oʻrtacha 210 – 271 m balandlikda joylashgan.
Saint-Cricq-du-Gave
Saint-Cricq-du-Gave Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Landes departamenti Dax tumani tarkibiga kiradi.
Junayd al-Bag'dodiyning hayot yo'li
Tasavvufdagi o'rni
Bir qator tarixiy, diniy, shuningdek, baʻzi zamonaviy il miy manbalarida qayd etilishicha, hazrat Junayd al-Bag'dodiy tasavvufdagi 2 ta asosiy oqimdan biri – Junaydiya tariq ti asoschisi. Asli Hamadon yaqinidagi nahovandlik forslardan bo'lgan. Bag'dodda (ayrim manbalarda Nahovand shahrida deyilgan) tavvalud topgan va butun umri shu erda o'tgan. Allomaning tug'ilgan yili haqida aniq maʻlumot saqlanib qolmagan. Ayrim manbalarda hijriy 220 yilda (milodiy 831 yilda) tug'ilgan degan taxminlar mavjud.Go'dakligida otadan etim qolib tog'asi, so'fiy Sari as-Saqatiy (867 v.) qo'lida tarbiyalangan va uning muridi bo'lgan. Shofeʻiy huquqi va hadislarini mashhur faqih Abu Savra Ibrohim ibn Hamid al-Kabaliy al-Bag'dodiy (854 v.)dan o'rgangan. Tasavvufda al loma Junayd al-Bag'dodiyning ustozlari Sari as-Saqatiy va al-Xoris al-Muxasibiy (taxm. 781–857) bo'lgan. Ular Bag'dod so'fiylik maktabi asoschilari hisoblanib, Allohning yagona ligi (tavhid), psixologik tajriba haqidagi taʻlimot ni ishlab chiqqanlar.Hazrat Junayd al-Bag'dodiy so'fiylikni doimiy ruhiy poklanish va turli qarashlar kurashi vositasi deb bilgan. Uning fikricha, so'fiyning hayoti Allohning yagonaligini bilish yo' lida tinimsiz saʻy-harakat kilish, o'zini Allohga abadiy tobe ekani va uning oldida o'zining naqadar ojiz ekanligini his etishdan iborat. Allomaning bir asari, yaʻni “Rasoil”i bizgacha saqlanib qolgan. Unda hazrat Junayd al-Bag'dodiyning maktu blari, so'fiylikka doir maqola, risolalari jamlangan bo'lib, ularning bir qismi Qurʼonning ayrim oyatlariga sharh shakli da yozilgan.Alloma haqida turli xil rivoyatlar va hikoyatlar saqla nib qolganki, ularning aksariyati haqiqiy hayotda bo'lib o't gan voqealarga asoslangandir. Aytishlaricha, Junayd do'konda shisha (oyna ) sotar, har kuni do'konga parda to'sib qo'yib, to'rt yuz rakat namoz o'qir edi. Bir qancha vaqtdan keyin do'konni tark etib xilvatga kirdi. U 20 yoshda fatvo berar edi. Qirq yil ibodat bilan mashg'ul bo'ldi. Butun o'ttiz yil xufton namozini o'qigandan keyin, bomdodga qadar oyoqda turib “Alloh, Alloh” der edi. Adabiyotlar;<>Hayot-ul Uslub<>''>kitobi muallif; Doktor Abdulmajid Muhtasib. Tarjima qildi Ismoil Rayhonov.
Saint-Cricq-du-Gave
Aholisi
327 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 37,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 8,7 km2.
NGC 3736
NGC 3736 Ajdaho yulduz turkumidagi S? tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni Ralph Copeland 1884-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
8-dekabr
Bayramlar
Yana qarang: Turkum:8-dekabr bayramlari
Voqealar
right|130px|Kliftonskiy most Yana qarang: Turkum:8-dekabr voqealari
Tavalludlar
Yana qarang: Turkum:8-dekabrda tugʻilganlar
Vafot etganlar
Yana qarang: Turkum:8-dekabrda vafot etganlar
Gully (Minnesota)
Gully AQShning Minnesota shtatida joylashgan shahardir. [[Polk County, Minnesota|Polk
]] okrugi tarkibiga kiradi.
Rekingen
Rekingen Shveysariyaning Aargau kantonida joylashgan kommunadir. Bu kommuna Zurzach (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni – 3.10 km2. 954 nafar aholi istiqomat qiladi (2007).
Gully (Minnesota)
Aholisi
66 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 98,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 0,67 km2. Shundan 0,67 km2 quruqlik, 0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 389 m balandlikda joylashgan.
Castiglione di Sicilia
Castiglione di Sicilia Italiyaning Sitsiliya mintaqasida joylashgan kommunadir. Catania provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 120 km2. 3743 nafar aholi istiqomat qiladi.
Vitigudino
Vitigudino Ispaniyaning Castilla y León mintaqasida joylashgan shahardir. Salamanca provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 52,33 km2. Aholisi — 2907 kishi (2010).
Lichtenberg (Bas-Rhin)
Lichtenberg Fransiyaning Elzas mintaqasida joylashgan kommunadir. Bas-Rhin departamenti Saverne tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
550 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 45,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 12,2 km2. Dengiz sathidan 195 – 411 m balandlikda joylashgan.
Kremlin (Montana)
Aholisi
126 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 1,2 km2. Shundan 1,2 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 872 m balandlikda joylashgan.
Bommes
Bommes Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Gironde departamenti Langon tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
439 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 75,7 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,8 km2.
Makromolekula
Makromolekula (makro... va molekula) — oʻzaro kovalent bogʻlar orqali birikkan oʻn mingdan yuz minggacha atomlardan tuzilgan yirik molekula. M. zanjirida elementar zveno (maʼlum sondagi atomlar guruhi) juda koʻp marta takrorlanadi, shuning uchun ham uni kup sonli bir xil yoki har xil kichik molekulalardan (bir necha minggacha) hosil boʻladigan molekula deb kabul kilsa boʻladi, polivinil xlorid molekulasi tarkibidagi — SN2—SN— guruhi soni hatto 3000 ga yetishi mumkin. Kimyoviy tarkibi bir xil, ammo mol. m. har xil, yaxlit boʻlib reaksiyaga kirishadigan M.lar yigʻindisidan tashkil topgan moddalarga yuqori molekulali birikmalar (polimerlar) deyiladi; ular tabiiy (polisaharidlar, polipeptidlar, tabiiy kauchuk) va sintetik (plastmassalar, elastomerlar, kimyoviy tolalar) turlarga boʻlinadi. Tashqi sharoit oʻzgarganda, polimerlar tarkibidagi molekulyar zanjirlarning oʻz konfiguratsiyalarini oʻzgartira olishi M.larning asosiy xossalaridan biri hisoblanadi. Shu jihatdan qaraganda barcha M.lar chiziqli (uzunchoq) egiluvchan (tabiiy kauchuk, kauchuksimon sintetik moddalar M.lari), chiziqli qattiq (sellyuloza M.lari), spiralsimon (oqsillar, nuklein kislotalar makromolekulalari), tarmoqlangan (polisaharidlar makromolekulalari), fazoviy (uch oʻlchamli) turlarga boʻlinadi. M.ning uz. 4000— 8000 A, koʻndalang kesimi 3—7,5 A. Karbozanjirli (zanjiri faqat uglerod atomlaridan tuzilgan) va geterozanjirli (zanjirida uglerod atomlaridan tashqari azot, kislorod, oltingugurt atomlari saqlagan) M. boʻladi. Zanjirning tuzilishi, kattaligi (mol. m.) va zvenolarining joylanish tartibi, uning xossalariga (egiluvchanligi, bogʻlarining mustahkamligi, elektr oʻtkazuvchanligi, kimyoviy reaksiyaga kirishiga) taʼsir koʻrsatadi. M.larning bu xossalaridan ular asosida plastmassa, sintetik kauchuk, sunʼiy tola kabi materiallar olishda foydalaniladi.
Dengizning ifloslanishi
thumb
Atrof-muhitning hayotiy ahamiyati bilan bir qatorda,oziq-ovqat manbai bo'lishi jihatidan boshqa muhitlardan o'ziga xos bo'lgan iqtisodiy ahamiyatga ham ega.Dengiz baliqlari ko'p sonli dengiz xalqlari uchun asosiy oziq-ovqat manbai hisoblanadi.Dengiz muhitining tirik resurslari bilan tanishtirish.Bizga dengiz oʻsimliklaridan tashqari qisqichbaqasimonlar,marvaridlar,marjonlar kabi boshqa dengiz hayvonlari ham maʼlum.Dengiz muhiti ham ulkan mineral resurslar,neft,gaz manbalariga boy va boshqa mineral resurslar.
.
Xitoy turizmi
Xitoyda turizm Xitoy iqtisodiyotining muhim qismiga aylanib borayotgan rivojlanayotgan sanoatdir. So'nggi bir necha o'n yilliklar davomida islohot va ochiqlik boshlanganidan beri turizm tezligi oshdi. Yangi boy o'rta sinfning paydo bo'lishi va Xitoy hukumati tomonidan harakatlanishga qo'yilgan cheklovlarning yumshatilishi ham ushbu sayohat bumini kuchaytirmoqda. Xitoy dunyodagi eng yirik sayyohlik bozorlaridan biriga aylandi'''. Euromonitor International''' ma'lumotlariga ko'ra, yaqin atrofdagi Osiyo mamlakatlaridagi iqtisodiy o'sish va yuqori daromadlar Xitoyga 2030-yilga borib dunyoning birinchi raqamli sayyohlik yo'nalishi bo'lishiga yordam beradi.
Xitoy 2022-yilda sayohat va turizmning YaIMga qo‘shgan hissasi bo‘yicha dunyoda ikkinchi (814,1 milliard dollar), sayohat va turizmning bandlikka qo‘shgan hissasi bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinni egalladi (2014-yilda 66 million 86 ming ish o‘rni). Toʻgʻridan-toʻgʻri, bilvosita va qoʻzgʻatilgan taʼsirga asoslangan turizm 2013-yilda Xitoy yalpi ichki mahsulotining 9,3 foizini tashkil etdi. 2017- yilda Xitoyning Sayohat va turizm sektorining umumiy hissasi uning YaIMning 11 foizini tashkil etdi. 2018-yilda ichki turizm sektori mamlakat yalpi ichki mahsulotiga 1,47 trillion AQSH dollari atrofida hissa qoʻshgan.
2012-yildan beri Xitoydan kelgan sayyohlar xalqaro sayyohlik bo‘yicha dunyoda eng ko‘p mablag‘ sarflab, dunyo bo‘ylab sayohat qilishda yetakchilik qilmoqda. 2016-yilda dunyo xalqaro turizm xarajatlarining 21 foizi yoki 261 milliard dollar bu davlat hissasiga to‘g‘ri kelgan. (E'tibor bering, statistika Gonggong va Makao, shuningdek Tayvanning maxsus ma'muriy hududlariga qilingan sayohatlarni o'z ichiga oladi; 2017-yilda bular "chet elga" deb ataladigan sayohatlarning 69,5 millionini tashkil etdi.) 2018-yil holatiga ko'ra, Buyuk Britaniya xabarlariga ko'ra, xitoyliklarning atigi 7 foizi pasportga ega edi, shuning uchun "keyingi o'sish potentsiali hayratlanarli".