Katta_Markaziy_Osiyo
Mintaqa integratsiyasining yangi va eski muammolari
Biroq yaxshi qo‘shnichilikning ilk quvonchli alomatlari paydo bo‘lishi bilanoq mintaqa mamlakatlari dastlabki muammolarga duch keldi. Mintaqani necha o‘n yillik bo‘laklanishdan keyin jug‘rofiy siyosat subyekti sifatida tiklash unchalik ham oson ish emasligi ko‘zga tashlanib qoldi. Markaziy Osiyo miqyosida fikrlash va beshlik formatida ishlash ko‘nikmasi yo‘qligi hamkorlik samaradorligiga putur yetkazmoqda. Markaziy Osiyo respublikalari yaqinda bir jamoada o‘ynay boshlagan, ammo maydonda bir-birini tushunib o‘ynay olmasdan muammolarga duch kelayotgan futbol jamoasini esga soladi. Mintaqa mamlakatlariga hali ham ikki tomonlama formatda muloqot qilish qulayroq. Bunday format afzal ko‘rilayotganining sababi shuki, barcha mamlakatlarga davlat boshqaruvining vertikal va muayyan shaxsga bog‘liq tizimi xos bo‘lib, muloqot formati davlat rahbarlari o‘rtasidagi shaxsiy munosabatlarga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Lekin tarix shundan dalolat beradiki, bu Markaziy Osiyodagi mintaqaviy hamkorlik uchun omonat poydevor hisoblanadi. Oqibatda ikki tomonlama munosabatlar holati mintaqaviy hamkorlikka bosim o‘tkazmoqda. Siyosiy elita ikki tomonlama munosabatlar darajasidagi bahslar sabab mintaqaviy hamkorlik kun tartibini mensimaslikni odatiy hol deb biladi. Masalan, Turkmaniston prezidenti qozog‘istonlik hamkasbi bilan ixtilofi sabab davlat rahbarlarining Ostonadagi ilk uchrashuviga bormadi. 2019-yil martida Toshkentda o‘tkazilishi mo‘ljallangan ikkinchi uchrashuv bir necha marta nomaʼlum muddatga kechiktirildi. Bunga sabablar sifatida Qirg‘iziston bilan Tojikiston o‘rtasidagi chegarada vaziyatning chigallashuvi hamda Turkmaniston bilan Tojikiston o‘rtasida tranzit bilan bog‘liq mojaro ko‘rsatildi. Qizig‘i shundaki, shu paytgacha besh davlat rahbari to‘liq tarkibda uchrasha olgani yo‘q, chunki Toshkentdagi uchrashuvda Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jo‘mart To‘qayev qatnashmagan edi. Uning o‘rniga “Elboshi” (sobiq prezident) Nursulton Nazarboyev ishtirok etdi. Garchi u uchrashuv obro‘sini oshirgan bo‘lsa-da, hujjatlarga qo‘l qo‘yish uchun qonuniy vakolatga ega emas edi. O‘zbekistonning Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YEOII) bilan aloqalari ham bu borada jiddiy ahamiyat kasb etadi. Rasman olib qaraganda, O‘zbekistonning ushbu tashkilotga potentsial kirishi Markaziy Osiyodagi muloqot jarayoniga zid bo‘lmaydi. Biroq ro‘y berayotgan voqealar Moskvaning 2005-yildagi xatti-harakatlarini va Markaziy Osiyo mintaqasi kun tartibini Yevroosiyo mintaqasiga oid kun tartibiga o‘zgartirishga urinishlarini esga solmoqda. O‘zbekistonning YEOIIga to‘laqonli aʼzo bo‘lib kirishi mintaqani “makromintaqaviy” jarayonga tortishi va Markaziy Osiyo vektorini ikkinchi darajali masalaga aylantirib qo‘yishi mumkin. Ushbu muammolar mintaqaviy hamkorlik mohiyatini avvalgidek niyatlar haqidagi bayonotlarga aylantirib qo‘yishi mumkin. Muloqotning mintaqaviy formati hali-hanuz barqaror maromga ega bo‘lmadi, o‘rta muddatga mo‘ljallangan harakatlar rejasi ham yo‘q. Shuning uchun rasmiy bayonotlar do‘stona ekaniga qaramasdan, siyosiy ayonlar o‘zini butun boshli mintaqa vakillari sifatida tanitishdan uzoq. Ular hali ham bir-birini xabardor qilgan holda harakatlanishni boshlashi qiyin bo‘lyapti, ikki tomonlama munosabatlardagi hal etilmay qolib ketayotgan muammolar nafaqat vaqti-vaqti bilan vaziyat taranglashuviga sabab bo‘lmoqda, qolaversa, mintaqa darajasidagi muloqotlarga to‘sqinlik qilmoqda. Oqibatda mintaqa identitetini tiklash jarayoni joyida depsinib qolmoqda. Mintaqaviy hamkorlik bo‘yicha kun tartibi ikkinchi darajali masala bo‘lib qolayotgani mavjud holatni ham ko‘rsatib bermoqda. Koronavirus pandemiyasi – COVID-19 boshlangandan beri mintaqa mamlakatlari ko‘plab ikki tomonlama maslahatlashuvlar o‘tkazdi hamda turli yirik mintaqaviy platformalarning (MDH, Turkiy kengash) onlayn majlislarida ishtirok etdi. Ayni choqda ular epidemiyaga qarshi kurash va uning oqibatlarini tugatish borasida birgalikda harakat qilish masalalarini muhokama etish uchun Markaziy Osiyo beshligi doirasida birorta ham uchrashuv o‘tkazmadi. 250px|thumb|right|Markaziy Osiyo 250px|thumb|right|Markaziy Osiyo 250px|thumb|right|Markaziy Osiyo 250px|thumb|right|Markaziy Osiyo 250px|thumb|right|Markaziy Osiyo XIII asr 250px|thumb|right|Markaziy Osiyo [[1914-yil]] 250px|thumb|right|Markaziy Osiyo [[1920-yil]] 250px|thumb|right|Markaziy Osiyo [[2019-yil]] Markaziy Osiyo - Osiyo materigining ichki qismidagi tabiiy mintaqa. Maydoni 6 mln. km². Shimoliy va gʻarbiy chekkasi Mongoliya, XXR bilan Rossiya Federatsiyasi oʻrtasidagi davlat chegarasigacha boʻlib, sharqi Katta Shinjon, jan va boshqalar. esa Tibet hududidagi Sangpo (Brahmaputra) daryosi va Hind daryosining yuqori qismi bilan oʻralgan. M.O. dengiz sathidan ancha baland joylashgan. Relyefi kenglik boʻylab choʻzilgan togʻ tizmalari (Mongoliya Oltoyi, Xangay, Xentey, Tyan-shan, Nanshan, Kunlun) va keng hamda ancha chuqur botiklar (Jungoriya, Gʻarbiy Mongoliyadagi Katta Koʻllar soyligi, Tarim, Saydam)dan iborat. Ayrim joylarida mutlaq balandlik dengiz sathidan past (mas, Turfon botigʻi — 154 m). Qum va shagʻalli baland tekisliklar, kichik togʻ koʻp. Iqlimi hamma yerda keskin kontinental, choʻl iqlimi; yogʻin kam, yiliga oʻrtacha 100–200 mm, markaziy qismlarida 10–30 mm, chekkalarida 300– 400 mm, jan.-sharqida, Tibet togʻlarining chetlarida 1000 mm va undan ham koʻproq. Qishda antitsiklon taʼsirida qattiq sovuq boʻladi, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —10°, —25°, eng past temperatura —50°, —52°. Tyanshan, Nanshan, Qoraqurum togʻlarida muzliklar bor. Selenga, Irtish, Xuanxe, Yanszi, Brahmaputra, Hind, Mekong, Tarim, Xaydikgol, Kobdo, Tes, Manas, Urungu, Edzin-gol daryolari togʻlardan boshlanadi. Chuchuk suvli eng katta Xubsugul oqar koʻlining maydoni 2620 km², eng chuqur joyi — 238 m. M.O.da Gobi, Takla-. Makon, Alashan va boshqa choʻllar katta maydonni egallagan. Choʻl va chala choʻllar baland togʻlargacha koʻtarilib boradi. Balandlik mintaqalari Nanshanning sharqiy qismida, sharqiy Tyanshanning shim. yon bagʻirlarida va Mongoliya Oltoyiningjan.-gʻarbiy yon bagʻirlarida uchraydi. Xangay, Xentey togʻlari va Tibet togʻligining jan.-sharqiy chetlarida anchagina oʻrmonlar bor. Markaziy Osiyo deganda, Sovet Ittifoqi parchalangandan keyin mustaqillikka erishgan beshta musulmon respublikalar: Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Tojikiston, Turkmaniston va Oʻzbekiston nazarda tutiladi. Sovetlar davrida bu hududga Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston atamasi qoʻllanilgan. Lekin, 1991 yilda mustaqillikka erishilgandan keyin, ham ushbu davlatlar, ham horijiy davlatlar Markaziy Osiyo atamasini qoʻllana boshlashdi. 1992 yilda besh davlat rahbarlari rasmiy uchrashuvida Markaziy Osiyo atamasini qabul qilishdi. Hozirda, bu atama dunyo hamjamiyati tomonidan qabul qilingan. Aksariyat halqaro tashkilot va tadqiqot institutlarida, Markaziy Osiyo boʻlimlari ochilgan. Lekin, geografik nuqtai nazardan yondoshilsa, Markaziy Osiyoga Afgʻoniston, Moʻgʻuliston va Xitoyning Uygʻur viloyatlari ham kiradi. Bundan tashqari „Greater Central Asia“ yoki, Kengroq Markaziy Osiyo atamasi boʻr. Bu hududga, bazi siyosatchilar va tadqiqotchilar, ushbu zikr etilgan davlatlardan tashqari, Eron, Ozarbayjon, Turkiya, hatto Hindistonning bazi qismlarini ham qoʻshishadi. Markaziy Osiyo darajasida, maʼlum bir maʼnoda hududiy hamkorlik harakatlari ham mavjud. Bu harakatlarning misolida Markaziy Osiyo Hamkorlik Tashkilotini ham koʻrsatish mumkin. Lekin, hozirgacha bunday harakatlarda maʼlum bir tartiblilik va davomiylik boʻlmadi.