Abay_davri
Uy xoʻjaligi
Qozoq jamoasining parchalanishi uzoq davom etdi, bu davrda chuqur singib ketgan patriarxal qabilaviy anʼanalar qozoqlar ongi va hayotidan mustahkam oʻrin oldi. Qozoq jamiyatining qabilaviy tuzilishi yer egaligi masalalarida yaqqol namoyon boʻldi:har bir qabilaning oʻziga xos mavsumiy yaylovlari va koʻchish yoʻllarining qatʼiy belgilangan chegaralari boʻlgan. Bu qabilalarning hududiy yaxlitligi-qarindoshlik (bir ajdodning avlodlari) tushunchasi bilan bir qatorda koʻpincha mafkuraviy masalada, patriarxal-qabila sulolasining iqtisodiy va siyosiy birlashuviga asos boʻlgan. Xalq ongida patriarxal va qabilaviy kishanlar mehnatkashlarning sinfiy ongining shakllanishini kechiktirdi, sinfiy kurashning rivojlanishiga toʻsqinlik qildi va feodallarga undan oʻz manfaatlarini himoya qilishda foydalanishga yordam berdi. Koʻchmanchi chorvachilik sharoitida yaylovlardan mavsumlarga mos ravishda samarali foydalanishning mavsumiyligi tufayli qozoqlar qishloqma-qishloq koʻchib oʻtgan. Koʻchmanchi qishloq maʼlum yaylovlardan ogʻzaki birgalikda foydalanishga asoslangan chorvador-koʻchmanchi jamoa boʻlgan. Darhaqiqat, yer faqat feodallarga tegishli boʻlib, ular cherkov yerlaridan oʻzlari xohlagancha foydalanishlari mumkin edi. Mulkning bunday aniq taqsimlanishi, koʻp sonli hayvonlarning feodallar qoʻliga toʻplanishi-ularga nafaqat eng boy va qulay yaylovlarni egallash va xususiylashtirish, balki erlarda monopoliya oʻrnatish uchun ham zarur shart-sharoit yaratdi butun jamiyat. Oddiy jamoalar feodallar tomonidan ajratilgan mayda yaylovlardan foydalanish bilan chegaralangan. Yerdan foydalanishni qozoq odat huquqi normalariga muvofiq oʻrganish shuni koʻrsatadiki, u murakkab tarixiy rivojlanishni boshidan kechirgan boʻlib, ilgari egalik qilgan erlarni amalda yuqori qatlam manfaatlarini koʻzlab alohida oilalar mulki sifatida tan olish huquqini qoʻllab-quvvatlaydi. Qozoq jamiyati ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarining bu xususiyatlari uning asosiy tarmogʻi-yaylov va koʻchmanchi chorvachilik bilan chambarchas bogʻliq edi. Qozoqlarning butun xoʻjalik hayoti koʻchmanchi chorvachilik talablariga muvofiq qishki oʻtlash uchun yangi yaylovlarning koʻchishiga asoslangan edi, bu esa yaylovlarni muntazam ravishda mavsumiy almashtirishni talab qiladi. Koʻchmanchi chorvachilik talofatlar va tabiiy ofatlardan jabr koʻrdi. Ayniqsa, pnevmoniyaning vaqti-vaqti bilan takrorlanishi jiddiy edi. Patriarxal-qabilaviy mafkura patriarxal-feodal ishlab chiqarish munosabatlarida asosiy oʻrin tutgan, u faqat feodallarga xizmat qilgan va qabila yordami niqobi ostida feodallarga qaram dehqonlarni ekspluatatsiya qilishning ogʻir shakllarini yashirishga yordam bergan. Omma ikki tomonlama, feodal-mustamlakachilikning oqibatlarini boshdan kechirdi. 1822 Nizomga koʻra, qozoq xalqi chor hukumatiga qoʻshin toʻlashi shart edi (har yuz bosh qoramolga bir bosh). Qishloqlar uchun qoʻshin miqdori va boshqa gʻazna toʻlovlari mustamlaka maʼmuriyatining mahalliy vakillari bilan birgalikda rahbarlar tomonidan belgilab berildi. Qozoq xalqi gʻaznaga toʻlanadigan rasmiy soliqlardan tashqari bolsheviklarga „qora ziyon“ deb atalmish toʻlov ham toʻlagan. Qozoq feodal hukmron guruhi chor hukumati vakillari bilan birgalikda mahalliy mustamlakachilik siyosatining asosiy tayanchiga aylandi.