Qadimgi_Hindiston_meʼmorchilik_sanʼati
Meʼmorchilik sanʼati
thumb|Hindiston_Juma_masjidi Ilk feodalizm davri VI asrda Gupta sulolasi hokimiyati koʻchmanchi qabilalar tazyiqida halokatga uchradi. Uning shirnoliy tomonlarining anchagina qismini eftalitlar oʻz yerlariga qoʻshib oldilar. Qolgan qismi esa qator knyazliklarga ajralib ketdi. Hindistonda feodalizm rivojlanib bordi. Shu davrga kelib, Hindistonga tashqi hujumlar ham kamaydi va Hindiston iqtisodiy rivojlanish, tashqi mamlakatlar bilan savdo-sotiq ishlarini olib borish imkoniyatiga ega boʻldi. Bu davrga kelib braxman dini buddizmni siqib chiqardi. Agar buddaviylikda sanʼatni koʻtarinki ruhda odamlar, qahramonlami goʻzal tabiat qoʻynida tasvirlasalar, endilikda Vishnu va Shiva qiyofalari va ularga atab qurilgan ibodatxonalar yetakchi oʻrinni egallay boshladi.Ularga atab katta meʼmoriy majmualar barpo etila boshlandi. Qurilish ishlarida ham oʻzgarishlar sezilarli boʻldi. Chaytya va vixara(monastir yotoqxonasi) xonalari kengaydi, bezak ishlarida esa haykaltaroshlik yetakchi oʻringa chiqib oldi va deyarli meʼmorchilik bilan uygʻunlashib ketdi. Hindistonda oʻrta asrchilik uzoq davom etdi. Gupta davrida rivojlanaboshlagan bu ijtimoiy tuzum XVIII asrgacha davom etdi. Shu davmi ikkiga — VII—XII asrlami ilk davr va XIII—XVIII asrlami rivojlangan davriga kiritiladi. Ilk davr VII asr meʼmorchiligi, asosan, Madoras yaqinidagi Maxabalipurama (Mamallapurama) shaharchasida toʻplangan. Bu yodgorliklar kompleksi katta qoyalami yoʻnish asosida yaratilgan hamda gʻorga ishlangan ibodatxonalardan, qoya sathida ishlangan „Gangning pastga tushishi“ boʻrtma tasviridan tashkil topgan. Qoyaga yoʻnib ishlangan ibodatxona — rathlar balandligi 14 metrdan, gʻor ichiga ishlangan ibodatxonalarning eni va uzunligi esa 8 metr dan oshmaydi. Koʻp hollarda qoyaga yoʻnib ishlangan ibodatxonalaming ichki xonasi yoʻq. Ularning tashqi shakllarida oʻsha davrda mavjud boʻlgan ibodatxonalar shakli qaytariladi. VIII asr meʼmorchiligida haykaltaroshlik sanʼati muhim oʻrinni egallaydi. Bu xususiyat turdagi Kaylasanʼat ibodatxonasida yaqqol seziladi. Yaxlit qoyani yoʻnib yaratilgan bu ibodatxonaning uzunligi 60 metr, balandligi 70 metr boʻlib, ramziy xarakterga ega, goʻyo u Shiva yashagan muqaddas togʻ ramziy koʻrinishini bildiradi. Ibodatxona devorlari boʻrtma tasvirlar (barelyef va gorelyef) bilan qoplangan. Unda Shiva va uning yoʻldoshi Parvati hayoiiga bagʻishlangan voqealar, braxmanizm bilan bogʻliq lavhalar tasvirlangan. Ibodatxonaning ichki xonalari hajm jihatdan uncha katta boʻlmay, ulami bezashda ham haykaltaroshlik sanʼati yetakchi oʻrinni egallaydi. Devoriy rassomlik sanʼati ikkinchi darajali rol oʻynagan. VIII asrga kelib, ibodatxonalarning, asosan, ikki tipi odat tusiga kirdi. Bulardan birinchisi, shimoliy Hindiston yerlarida qurilgan boclib, bu tipdagi ibodatxonalarning tepa tomani uchi biroz qayrilgan baland minorali, ikkinchisi esa zinali, piramida shakldagi ibodatxonalar boʻlib, ular koʻproq janubiy Hindiston yerlarida keng tarqaldi. Bxubanesvaredagi Lingardja ibodatxonasi hamda Kadjuraxodagi Kandarya Maxadeo ibodatxonasi shu davr hind meʼmorchiligining birinchi tipiga misoldir. Bxubanesvaredagi ibodatxona minorasi mayin egilgan vertikai chiziqlar bilan boʻlib chiqilgan, shakli nilufar mevasini eslatadi. Ibodatxonaning qolgan qurilmalari shu asosiy minora shaklini kichik hajmlarda qaytaradi va butun kompozitsiya dinamikasini oshiradi. Ibodatxona kompleksi 140x160 metr maydon oʻrtasida joylashgan boʻlib, uning atrofi devor bilan ajratilib chiqilgan. Ibodatxona toʻrt bolim dan iborat, ular asosiy oʻq boʻyicha sharqdan gʻarbga qarab joylashadi. Balandligi 40 metrdan ortiq ibodatxona minorasi kompozitsiyaning badiiy tugal boʻlishiga xizmat qiladi. Tanjordagi Shivaning katta ibodatxonasi janubiy Hindiston oʻrta asr meʼmorchiligining nodir yodgorligi hisoblanadi. Katta maydon oʻrtasiga oʻrnatilgan meʼmorchilik ansambli kompozitsiyasining markaziy qismi 63 metrli minora bilan tugallanadi. Minora uchta katta hajmdan tashkil topgan boʻlib, pastdagi hajm kvadrat, undan keyin kesik piramida va dumaloq gumbaz uning kompozitsiyasini tashkil etadi. Bu hajmlar dekorativ bezakka boy, lekin ular minoraning yaxlit va ulugʻvor boʻlib koʻfinishiga xalaqit bermaydi.