Buxoro_viloyati
Adabiyoti
Buxoro qadimdan shoir va ulamo lar toʻplangan eng yirik shahar lardan biridir. Unga „Qubbat ul-islom“, „Buxoroi sharif“ unvonlari berilgan. Buxoroda „malik ul-kalom“ Abu Abdulloh Jaʼfar Rudakiy yashab, ijod qildi. Narshaxiy ning „Buxoro tarixi“ asar ida goʻzal sheʼriy parchalar mavjud. Balʼamiy Tabariyning „Taʼrix…“ asarini Buxoroda fors tili da qaytadan yozgan. Ibn Sino buyuk qomusiy olim boʻlish bilan birga arab va fors-tojik til larida sheʼriy asarlar yozgan. Buxorolik Daqiqiy Abu Mansur Muhammad Firdavsiy ning ustozi boʻlib, „Shohnoma“ dostoni ni dastlab u yoza boshlagan. Abu Mansur Saolibiy „Yatimat ud-dahr“ tazkirasida X asrda poytaxt Buxoro da yashab, arab tili da ijod qilgan 25 shoir haqida qimmatli maʼlumotlar keltiradi. Uning yozishicha, „Buxoro Somoniylar hukmronligi davrida shon-shuhrat makoni, saltanat kaʼbasi va zamonasining ilgʻor kishilari jamlangan, yer yuzi adib larining yulduzlari porlagan va oʻz davrining fozil kishilari yigʻilgan joy edi“. Avfiy Buxoriy adib, tarjimon va tazkiranavis olim edi. U Turon adabiyoti da tazkiranavislik janr iga asos solgan. Sharofiddin Buxoriy (XIII-XIV asrlar) mashhur „Chor kitob“ ni tuzgan shofirkonlik ulugʻ mutasavvuf shoir dir. Temuriylar sulolasi davrida Buxoroda Nosir Buxoriy, Ismat Buxoriy (1365-1426), Burunduq Buxoriy, Tohir Buxoriy, Xayoliy Buxoriy, Sayfiy Buxoriy (XV asr) kabi shoir lar yashab, devon tuzishgan. Ismat Buxoriy oʻzbek, fors va arab til larida sheʼr yozish anʼana sini Buxoroda boshlab berdi. „Ibrohim Adham“ doston ini oʻzbekcha da bitdi. U temuriy shahzoda Xalil Sulton ning murabbiy si edi. Muhammad Solih Muhammad Shayboniyxon ga bagʻishlangan oʻzbekcha „Shayboniynoma“ doston ini yozdi. Shayboniylar sulolasi ning vakillari boʻlgan Buxoro xonlari Muhammad Shayboniyxon „Shayboniy“, Ubaydullaxon ibn Mahmud Sulton „Ubaydiy“, Abdullaxon II „Xon“ taxallus lari bilan sheʼr va doston lar yozishdi, devon tuzishdi. Xususan, Ubaydullaxon ning ijodi sermahsul boʻlib, u oʻzbek, fors, arab til larida lirik gʻazal lar, masnaviy yoʻlida soʻfiyona mazmun bilan sugʻorilgan risola lar yozgan. Hasanxoʻja Nisoriy „Muzakkiri ahbob“ tazkirasi da XVI asrda faqat Buxoroning oʻzida yashab, ijod qilgan 110 nafar shoir va tarixchilarning nomlarini keltiradi. Ular orasida Mavlono Abdurahmon Mushfiqiy, Mavlono Majlisiy, Fazlulloh ibn Roʻzbehon Isfahoniy („Mehmonnomayi Buxoro“ tarixiy asari va oʻzbekcha sheʼr lari bor), Mavlono Naxliy (1549-1636; u Hofiz Tanish Buxoriy boʻlib, „ Abdullanoma “ — „Sharafnomai shohiy“ tarixiy asarining muallifidir), Mavlono Xoja Muhammad Sadr (Afzaliy), Mavlono Foniy, Mavlono Qabuliy Buxoriy, Devona Husomiy (Husomiy Qorakoʻliy; 1442-1505), Said Podshohxoʻja bin Abdulvahhobxoʻja (Xoja), Mavlono Kasiriy, Mavlono Afsariy, Sayfiy Aruziy, Saqqo Buxoriy kabi mashhur shoirlar bor. Turdiy Farogʻiy, Buxoriy Naxliy, Shavkat Buxoriy (XVII asr), Mulham Buxoriy, Voras, Saidkamol Fitrat (XVII-XVIII asrlar), Imlo Buxoriy, Abdullatif Kirom Buxoriy (XVIII asr) ashtarxoniylar davridagi eng taniqli shoirlar edi. Buxoro viloyati da mashhur shoir Sayido Nasafiy (XVII asr) yashab, ijod qildi. Yirik faylasuf olim Muhammad Sharif Buxoriy (vafoti 1697) „ Favoidi Xoqoniya“ (1643), Muhammad Yusuf Munshiy „ Tarixi Muqimxoniy “, Mir Muhammad Amir Buxoriy „Ubaydullanoma“, Muhammad Amin ibn Muhammad Zamon Buxoriy „Muhit attavorix“ tarixiy asarlarini yozishdi. Mir Muhammad Amin Buxoriy Subhonqulixon (hukmronligi 1681 — 1702) va Ubaydullaxon II ibn Subhonqulixon (hukmronligi 1702-1711) saroy ida bosh munshiy lik lavozimida xizmat qildi. Buxoro xoni Subhonqulixon „Nishoniy“ taxallus i bilan sheʼr lar yozdi. Muhammad Vafoyi Karminagiy (1685-1769) „ Tuhfat ul-xoniy “ („Xon tuhfasi“) kitob ining muallif idir. Shoir, tarixchi va munajjim Abdurahmon Toleʼ (XVIII asr) „Tarixi Abulfayzxon“ asarini yaratdi. Muhammad Sharif Buxoro amirligi tarixiga oid „ Toj ut-tavorix “ (1800) asarini yozdi. Buxoro da mangʻitlar sulolasi davrida Mirzo Sodiq Munshiy, Mirzo Ato, Muhammad Nishotiy, Mujrim Obid, Soʻfixoʻja Soʻfiy, Bebok, Vozeh, Savdo (1824-1873), Muztarib, Iso Maxdum Buxoriy (1827-1888), Muhammad Siddiq Hayrat (1876-1902), Abdurahmon Tamkin (1851-1915), Mirzo Hayit Sahbo, Ahmad Donish, Yaʼqub ibn Doniyolbiy Buxoriy (1771-1831), Mulla Ibodulla va Mulla Muhammad Sharif (XVIII-XIX asrlar), Muhammad Olim Buxoriy (XIX asr), Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy kabi shoir va tarixchilar ijod qilishgan. Sadr Ziyo — Sharifjon Maxdum (1867-1932), Mirzo Sirojiddin Hakim (1877-1912), Mulla Ikrom (Ikromcha domla) ham ularning munosib izdoshlari edi. Buxorolik Afzali Pirmastiy (vafoti 1915) „Afzal uttazkor“ tazkirasi(1904)da XIX asr oxiri — XX asr boshida Buxoroda yashab oʻtgan 135 ijodkor haqida maʼlumot beradi. Jadid adabiyoti ning tamal toshini qoʻyganlar safida buxorolik Abdurauf Fitrat va Sadriddin Ayniy bor. Abdulvohid Burhonov „Munzim“ taxallus i bilan sheʼr lar yozgan. XX asr da Buxoro da oʻziga xos adabiy muhit shakllandi. Sulton Joʻra (1910-1943), Muhammadjon Rahimiy (1901-1967), Jalol Ikromiy, Toshpoʻlat Hamid (1927-1984), Saʼdulla Karomatov, Neʼmat Aminov, Jamol Kamol, Omon Muxtor, Oydin Hojiyeva, Toshpoʻlat Ahmad kabi shoir va adib lar shoʻrolar rejimi davrida ham badiiy jihatdan pishiq asar lar yaratishadi. Bugungi oʻzbek adabiyoti ning taraqqiyot ida Gulchehra Joʻrayeva, Usmon Qoʻchqor, Sadriddin Salimov, Tilak Joʻra, Nortoʻxta Qilich, Safar Barnoyev, Yusuf Jumayev, Halima Ahmedova, Ahad Hasan, Vafo Fayzullo, Sulaymon Rahmon, Chorshaʼm Roʻzi kabi shoir va yozuvchi larning oʻziga xos hissasi bor. Mustaqillik davrida buxorolik ijodkorlar oʻz salaf larining anʼana lariga sodiq qolgan holda oʻzbek, tojik, rus tillarida samarali ijod qilishmoqda. Buxoro viloyatida Oʻzbekiston ijodiy uyushmalari (yozuvchi lar, rassom lar, meʼmor lar, jurnalist lar va boshqalar) ning viloyat shuʼba lari faoliyat koʻrsatmoqda.