cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rochester Texnologiya instituti
Universitet 1829-yilda tashkil etilgan va kunduzgi talabalar soni boʻyicha Qoʻshma Shtatlardagi oʻninchi yirik xususiy universitet hisoblanadi. U ilm-fan, kompyuter, muhandislik va sanʼat dasturlari, shuningdek u 1000 dan eshitish qobiliyati past talabalarga taʼlim olish imkoniyatini beradigan etakchi muassasa sifatida mashhur. RIT talabalarga kasbiy va ishlab chiqarish tajribasini beruvchi hamkorlik dasturi bilan mashhur. U dunyodagi toʻrtinchi eng qadimgi va eng yirik Co-op dasturlaridan biriga ega.
RIT talabalari soni taxminan 19 000 talaba, 16 000 ga yaqin bakalavriat va 3 000 ga yaqin bitiruvchilarni tashkil qiladi. Demografik jihatdan talabalar Qoʻshma Shtatlardagi barcha 50 shtatdan va dunyoning 100 dan ortiq davlatlaridan talabalar bor. Universitetda 4000 dan ortiq faol professor-oʻqituvchilar va xodimlar talabalar bilan keng koʻlamli ilmiy faoliyat va tadqiqot loyihalarida ishtirok etadilar. Shuningdek, uning chet elda filiallari va Xitoy, Xorvatiya, Kosovo va Birlashgan Arab Amirliklarida (Dubay) joylashgan global kampuslari mavjud.
Gʻarbiy turk xoqonligi
Madaniyati
thumb|right| Varhuman saroyi devoriy rasmlarida tasvirlangan turkiy zodagonlar, Samarqand, 650 yil Qadimgi turkiy yozuv (Orxon-Yenisey yozuvi) - Oʻrta Osiyoda milodning VII-X asrlarida turkiy tillarda yozish uchun ishlatilgan yozuv. Qadimgi turkiy yozuv oʻsha davrning adabiy tilida (supra-dialektik koine) ishlatilgan boʻlib, u ham Orxon-Yenisey yozuvlari tili deb ataladi. Qadimgi turkiy yozuvda yozilgan yodgorliklar asosan epigrafik, Sharqiy va Gʻarbiy turklar, Turkashlar, Qorluqlarning davlat shakllari boʻlgan Oʻrta Osiyo va Sibir, Mongoliyaning oʻsha mintaqalarida yaratilgan. Yozuvlarda turklarning madaniy darajasi, ularning adabiyoti, tarixiy bilimlari aks etgan. Fargʻona vodiysi hududida qadimgi turkiy tilda 20 dan ortiq runik yozuvlar topilgan.
Tugatilishi
658 yilda Gʻarbiy Turk xoqonligining koʻplab erlari Xitoy Tan imperiyasi tomonidan tortib olindi. Shu paytdan boshlab yagona xoqonlik oʻz faoliyatini tugatdi. 698 yilda Turkashlar xoqonlik hududining bir qismida hokimiyatni egallab olishdi.
Rochester Texnologiya instituti
11 nafar RIT bitiruvchisi va oʻqituvchilari Pulitser mukofoti sovrindorlari boʻlib, jami 15 ta sovrinni qoʻlga kiritdilar.
Tarixi
Universitet 1891-yilda polkovnik Nataniel Rochester va uning hamkorlari tomonidan 1829-yilda asos solingan, kurashayotgan adabiy jamiyat boʻlgan Rochester Afina va 1885-yilda Konsortsium tomonidan asos solingan Mexanika instituti mahalliy aholi uchun amaliy texnik taʼlim boʻyicha Rochester maktabining birlashishi natijasida boshlangan. Oʻsha paytda birlashtirilgan muassasa nomi Rochester Afina va Mexanika instituti (RAMI) deb nomlangan. Mexanika instituti omon qolgan maktab sifatida qabul qilindi va Rochester Athenaeumning 1829-yildagi taʼsis nizomini oʻz zimmasiga oldi. Birlashgan paytdan boshlab 1944-yilgacha uning koʻplab talabalari, maʼmuriyati va professor-oʻqituvchilari nafaqat sobiq Mexanika institutining 1885-yildagi taʼsis nizomini, balki uning sobiq nomini ham nishonladilar. 1944-yilda maktab oʻz nomini Rochester Texnologiya Institutiga oʻzgartirdi, Athenaeumning 1829-yildagi taʼsis nizomini qayta tikladi va toʻliq tadqiqot universitetiga aylandi.
Universitet dastlab Nyu-Yorkning Rochester shahrida, Eri kanali, Janubiy Plimut prospekti, Spring koʻchasi va Janubiy Vashington koʻchasi bilan chegarasida joylashgan. Uning sanʼat boʻlimi dastlab Bevier memorial binosida joylashgan edi. Yigirmanchi asrning oʻrtalariga kelib, RIT oʻz imkoniyatlarini kengaytira boshladi va uning atrofidagi yerlar kam edi; qoʻshimcha ravishda, 1959-yilda Nyu-York jamoat ishlari departamenti shahar boʻylab universitet kampusini ikkiga boʻlgan va asosiy universitet binolarini buzishni talab qiladigan yoʻl boʻylab yangi avtomagistral — Inner Loop qurilishini eʼlon qildi.
1966-yilda RIT Federal hukumat tomonidan yangi tashkil etilgan Karlar Milliy Texnik Instituti (NTID) sifatida tanlandi. NTID oʻzining birinchi talabalarini 1968-yilda RITning Genrietta kampusiga oʻtishi bilan bir vaqtda qabul qildi.
1979-yilda RIT Nyu-Yorkning Seneka sharsharasida joylashgan Eyzenxauer kolleji liberal sanʼat kollejini sotib oldi. Eyzenxauerni ochiq saqlash boʻyicha 5 yillik majburiyatga qaramay, RIT 1982-yil iyul oyida kollej darhol yopilishini eʼlon qildi. Eyzenxauerning oʻquv dasturining soʻnggi bir yili 1982-83 oʻquv yilida Genrietta kampusida boʻlib oʻtdi. Eyzenxauerning yakuniy bitiruvi 1983-yil may oyida Seneka sharsharasida boʻlib oʻtdi.
1990-yilda RIT oʻzining va AQShning tasvirlash fani boʻyicha oʻziga xos birinchi PhD dasturini boshladi. RIT keyinchalik boshqa oltita sohada PhD dasturlarini yaratdi.Bular; Astrofizika fanlari va texnologiyasi, Hisoblash va axborot fanlari, Rang fanlari, Microsystems muhandislik, barqarorlik va muhandislik. 1996-yilda RIT AQShda bakalavriat darajasida dasturiy taʼminot muhandisligi darajasini taklif qilgan birinchi kollej boʻldi.
Kampus
thumb| RIT kampusi havodan koʻrinib turibdi, janubga qarab, oʻng tomonda Genesee daryosi (2007). thumb| RITning chorak mil yoʻlakchasi Asosiy kampus 1300 acre mulkdan iborat. Bu mulk asosan oʻrmonlar va chuchuk suvli botqoqlar bilan qoplangan boʻlib, u juda xilma-xil botqoq yer boʻlib, u bir qator noyob oʻsimlik turlarining uyi hisoblanadi. Talabalar shaharchasi qurilishida gʻishtdan deyarli universal foydalanish talabalarni unga har yili oʻtkaziladigan tadbirlar nomida aks ettirilgan „Gʻisht shahri“ laqabini berishga undadi.2018-yil 6-avgust holatiga koʻra qurilishda 15 710 693 dona gʻisht ishlatilgan. Talabalar shaharchasi mavjudligining dastlabki bir necha oʻn yilliklarida qurilgan binolar Bratulizm deb nomlanuvchi meʼmoriy uslubni aks ettirgan boʻlsa-da, gʻishtlarning issiq rangi taʼsirni biroz yumshatdi. Kampusga soʻnggi qoʻshimchalar anʼanaviy gʻisht ranglarini oʻz ichiga olgan holda arxitekturani diversifikatsiya qildi. Asosiy kampus 2020-yilda aholini roʻyxatga olish uchun belgilangan joy sifatida roʻyxatga olingan.
2009-yilda kampus Barqaror Endowments instituti tomonidan „ Talabalar kampusi barqarorligi yetakchisi“ deb nomlandi.
Kampusdagi sanʼat
RIT kutubxonalaridagi RIT arxiv toʻplamlarining bir qismi boʻlgan RIT sanʼat toʻplami minglab asarlarni, jumladan, RIT professor-oʻqituvchilari, talabalari va bitiruvchilari tomonidan yaratilgan yuzlab asarlarni oʻz ichiga oladi.
Tashkilot va boshqaruv
2017-yildan boshlab prezident Michigan universitetining muhandislik boʻlimi dekani boʻlgan kichik Devid C. Munson hisoblanadi. Universitetning oʻninchi prezidenti Munson 2017-yil 1-iyulda RITda 10 yildan soʻng nafaqaga chiqqan Uilyam V. Destler oʻrnini egalladi. 2018-yil iyul oyida Ellen Granberg provost etib tayinlangan, ilgari u Klemson universitetida katta yordamchi provost boʻlgan. U RITda provost boʻlib xizmat qilgan birinchi ayol sifatida tarixda qoldi.
Maktab, shuningdek, Mustaqil texnologik universitetlar uyushmasi aʼzosi hisoblanadi.
Kollejlar
thumb| B. Tomas Golisano hisoblash va axborot fanlari kolleji binosi thumb| RIT rasadxonasi RITda toʻqqizta kollej mavjud:
Bundan tashqari, RIT darajalarini beruvchi ikkita kichik akademik birlik mavjud, ammo toʻliq kollej fakultetlariga ega emas:
Akademiklar
thumb| Talabalar innovatsion markazi va universitetning moliya boʻlimi joylashgan Universitet xizmat koʻrsatish markazining dam olish xonasining ichki koʻrinishi. RIT oʻzining martaba yoʻnaltirilgan taʼlimi bilan mashhur. Universitet Nyu-York shtati qonun chiqaruvchi organi tomonidan nizomlangan va Oʻrta shtat kollejlar va maktablar uyushmasi tomonidan akkreditatsiya qilingan. Universitet 200 dan ortiq oʻquv dasturlarini, shu jumladan toʻqqizta taʼsis kollejida ettita doktorlik dasturini taklif qiladi. 2008—2009-yillarda RIT 2483 ta bakalavriat, 912 ta magistratura, 10 ta doktorlik darajasini va 523 ta boshqa sertifikat va diplomlarni berdi.
Talabalar jamoasi
RIT 2015-yil kuzida 13 711 bakalavriat va 3 131 aspirantni qabul qildi. Qabul qilishlar Karnegi jamgʻarmasi tomonidan „koʻproq tanlangan, yuqori oʻtkazish“ sifatida tavsiflanadi. RIT 2008-yilning kuzida bakalavriatga kirish uchun 12 725 ta ariza qabul qildi, 60 % qabul qilindi, 34 % oʻqishga kirdi va 84 % talabalar ikkinchi kurs talabasi sifatida qayta oʻqishga kirishdi. SAT boʻyicha kvartillararo diapazon 1630-1910 edi. Talabalarning 26 foizi toʻrt yildan keyin, 64 foizi olti yildan keyin bitirgan.
Mashhur akademik dasturlar
thumb| But Halldagi Bevier galereyasi. thumb| GCCIS nomi bilan tanilgan Hisoblash va axborot fanlari kolleji uyi B. Tomas Golisano zalining ichki koʻrinishi. Tasvirlash fanlari boʻlimi 1989-yilda universitetda birinchi boʻlib doktorlik dasturini taklif qilgan va mamlakatdagi Tasvirlash fanida yagona rasmiy dastur boʻlib qolmoqda. Boʻlim va Xerox, Kodak va ITT korporatsiyasi kabi Rochesterdagi tasvir va optika kompaniyalari oʻrtasida uyushmalar mavjud. Bunday aloqalar boʻlim tadqiqotchilari va xodimlarining tadqiqot portfelini, tajribasini va bitiruvchilik obroʻsini mustahkamladi. 2008-yil holatiga koʻra, tasvirlash bilan bogʻliq tadqiqotlar universitetda grantlar va mustaqil tadqiqotlardan eng katta byudjetga ega.
Reytinglar
2017-yilda RIT US News &amp; World Report tomonidan Milliy universitetlar toifasida 97-oʻrinni egalladi. Business Insider kompyuter fanlari boʻyicha RIT ni shimoli-sharqda 14-oʻrinni va mamlakatda 36-oʻrinni egalladi. RIT „Oliy maktab maslahatchilarining eng yaxshi kollej tanlovlari“ milliy soʻrovida eng yaxshi 50 ta milliy universitetlar qatoriga kirdi. RITning Saunders biznes kolleji US News &amp; World Report tomonidan onlayn boshqaruvchi MBA dasturi uchun „Eng yaxshi onlayn MBA dasturlari“ boʻyicha Qoʻshma Shtatlarda 26-oʻrinni egalladi. Times Higher Education / The Wall Street Journal 2019-yil uchun Saunders biznes kollejining 54-sonli MBA dasturini butun dunyo boʻylab biznes kollejlari va universitetlari orasida joylashtirdi. RIT hamkorlikdagi taʼlim va amaliyot dasturlari uchun eng yaxshi 20 ta universitet qatoriga kirdi.
College Factual, USA Today College Guide 2019 uchun reyting maʼlumotlari provayderi, RITni turli akademik yoʻnalishlarda quyidagicha baholadi:
Princeton Review bakalavriat dasturlarida „2019-yilda videooʻyinlar dizayni boʻyicha eng yaxshi maktablar“ boʻyicha RIT № 8-ni va magistratura dasturlarida 7-oʻrinni egalladi. AQSHdagi videooʻyinlar dizayni boʻyicha 75 ta eng yaxshi universitetlar orasida RIT 4-oʻrinni egallagan.
Hamkorlik dasturi
1912-yilda boshlangan RIT hamkorlik dasturi dunyodagi toʻrtinchi eng qadimgi dastur hisoblanadi. Bu, shuningdek, mamlakatda beshinchi eng katta boʻlib, taxminan 3,500 talaba har yili 2,000 dan ortiq korxonalarda hamkorlikni yakunlaydi. Dastur talabalardan ish joyida sinfning choraklari bilan toʻrtdan besh chorakgacha ishlashini talab qiladi (yoki mutaxassislikka qarab ruxsat beradi). Koʻpgina ish beruvchilar talabalarni „ikki blokli kooperativ“ deb ataladigan ketma-ket ikkita blokda hamkorlik qilishni afzal koʻradilar. Hamkorlik paytida talaba maktabga oʻqish uchun pul toʻlashi shart emas va hali ham „toʻliq kunlik“ talaba hisoblanadi. Bundan tashqari, RIT US News &amp; World Report tomonidan kooperatsiyalar toifasidagi aʼlo darajada eʼtirof etilgan atigi 12 ta kollejdan biri sifatida roʻyxatga olingan va kollej prezidentlari, bosh ilmiy xodimlar va dekanlar nomzodlari asosida tuzilgan ushbu reytingni qoʻlga kiritgan., 2002-yilda US News toifasini boshlaganidan beri ketma-ket toʻrt yil. Bundan tashqari, eng soʻnggi PayScale kolleji ish haqi hisobotiga koʻra, yaqinda RIT bitiruvchisi uchun oʻrtacha boshlangʻich maoshi $ 51,000 ni tashkil etadi va bu Rochester mintaqasidagi barcha muassasalar orasida eng yuqori koʻrsatkichdir.
Kutubxona va maxsus kolleksiyalar
right|thumb| Uolles kutubxonasi RIT kutubxonalarida RITning koʻplab akademik dasturlarida oʻqitish, oʻrganish va tadqiqotlarni yaxshilaydigan mashhur maxsus toʻplamlar mavjud. Cary Graphic Arts Collection kitoblar, qoʻlyozmalar, bosma namunalar, matbaa bosma uskunalari, hujjatlar va grafik aloqa tarixiga oid boshqa artefaktlarni oʻz ichiga oladi. RIT arxivlari universitetning 180 yillik tarixini hujjatlashtiradi va „Muzeyshunoslik“ dasturida talabalar tez-tez bu artefaktlar bilan ishlaydi va koʻrgazmalar yaratishda yordam beradi. RIT sanʼat toʻplamida RITning tasviriy sanʼat oʻquv dasturini namoyish etuvchi minglab asarlar mavjud.
Vignelli dizayn tadqiqotlari markazi
thumb| Vignelli Dizayn tadqiqotlari markazi But Xollda joylashgan Vignelli Dizayn tadqiqotlari markazi 2010--yilda tashkil etilgan. Markaz dizayn boʻyicha taʼlim, stipendiya va tadqiqot markazi hisoblanadi.
Tadqiqot
thumb| Yarimoʻtkazgichlar va mikrotizimlarni ishlab chiqarish laboratoriyasi thumb| Korporatsiyalar talabalarga oʻqish va takomillashtirish uchun mashina va asboblarni sovgʻa qildi. RIT tadqiqot dasturlari jadallik bilan kengayib bormoqda. 2007-2008-moliya yili uchun universitet professor-oʻqituvchilariga ilmiy grantlarning umumiy qiymati 48,5 million AQSh dollarini tashkil etdi. Oʻtgan yilga nisbatan grantlar yigirma ikki foizdan koʻproq oʻsdi. Universitet hozirda sakkizta PhD dasturini taklif etadi: Tasvirlash fanlari, Mikrotizimlar muhandisligi, Hisoblash va axborot fanlari, Rang fanlari, Astrofizika fanlari va texnologiyalari, Barqarorlik, Muhandislik, va Matematik modellashtirish.
1986-yilda RIT Chester F. Carlson Imaging Science markaziga asos soldi va 1989-yilda tasvirlash fanlari boʻyicha birinchi doktorlik dasturini boshladi. Tasvirlash fanlari boʻlimi, shuningdek, mamlakatda tasvirlash fanlari boʻyicha yagona bakalavr (BS) va magistr (MS) daraja dasturlarini taklif qiladi. Carlson markazi turli xil tadqiqot portfeliga ega bular; raqamli tasvirni tiklash, masofaviy zondlash, magnit-rezonans tomografiya, bosib chiqarish tizimlarini tadqiq qilish, rangshunoslik, nanotasvirlash, tasvirlash detektorlari, astronomik tasvirlar, vizual idrok va ultratovushli tasvirni oʻz ichiga oladi.
Mikroelektronika va kompyuter injiniringi markazi RIT tomonidan 1986-yilda tashkil etilgan. Universitet mikroelektronika muhandisligi boʻyicha bakalavr darajasini taqdim etgan birinchi universitet boʻldi. Markazning inshootlari 50 000 kvadrat fut (4 600 m 2) bino maydonini 10 000 kvadrat fut (930 m 2) maydonini oʻz ichiga oladi. Uning tadqiqot dasturlariga nano-tasvirlash, nanolitografiya, nano-quvvat, mikro-optik qurilmalar, fotonik quyi tizimlar integratsiyasi, yuqori aniqlikdagi modellashtirish va heterojen simulyatsiya, mikroelektron ishlab chiqarish, mikrotizimlar integratsiyasi va hisoblash ilovalari uchun mikro-optik tarmoqlar kiradi.
Kiberinfratuzilmani oʻrganishni rivojlantirish markazi (CASCI) koʻp tarmoqli markaz boʻlib, Hisoblash va axborot fanlari kollejida joylashgan. Kompyuter fanlari, dasturiy taʼminot muhandisligi, axborot texnologiyalari, kompyuter injiniringi, tasvirlash fanlari va bioinformatika boʻlimlari ushbu markazda turli tadqiqot dasturlarida hamkorlik qiladi. RIT 1991-yilda Axborot texnologiyalari boʻyicha bakalavr dasturini yoʻlga qoʻygan birinchi universitet, 1996-yilda dasturiy taʼminot muhandisligi boʻyicha bakalavr dasturini ishga tushirgan birinchi universitet va 1972-yilda kompyuter fanlari bakalavriat dasturini ishga tushirgan birinchi universitetlar qatorida edi.
Hisoblash nisbiyligi va tortishish markazi 2007-yilda tashkil etilgan. CCRG umumiy nisbiylik, tortishish toʻlqinlari va galaktik dinamika sohalarida ishlaydigan professor-oʻqituvchilar va doktorlikdan keyingi tadqiqotchilarni oʻz ichiga oladi.
Yengil atletika
right|thumb| Gen Polisseni markazining ichki qismi right|thumb| Gordon dala uyi RITda 24 ta erkaklar va ayollar universitet jamoalari, jumladan, erkaklar kollejlararo beysbol, basketbol, ekipaj, kros, xokkey, lakros, futbol, suzish va shoʻngʻin, tennis, yengil atletika va kurash, shuningdek, ayollar kollejlararo basketbol, kross, Country, Cherewer., Xokkey, Lakros, Futbol, Softbol, Suzish va shoʻngʻin, Tennis, Yengil atletika va Voleybol jamolari faoliyat yuritadi..
RIT uzoq vaqtdan beri Empire 8, NCAA Division III sport konferensiyasining aʼzosi boʻlgan, ammo 2011-2012 oʻquv yilidan boshlab Ozodlik ligasiga oʻtgan. RITning barcha jamoalari III divizion darajasida raqobatlashadi, I divizionda esa erkaklar va ayollar xokkey jamoali bor. 2010-yilda erkaklar xokkey jamoasi Atlantika xokkey konferensiyasidan birinchi boʻlib NCAA turnirining yarim finaliga chiqdi.
2011—2012-yillarda RIT ayollar xokkey jamoasi mavsum rekordiga ega boʻldi va amaldagi chempion Norvich universitetini 4-1 hisobida magʻlub etib, NCAA Division III milliy chempionatida gʻolib chiqdi. Ayollar jamoasi soʻnggi ikki mavsumda 54-3-3 rekordini oʻrnatgan edi. Keyin ayollar xokkey jamoasi III diviziondan I divizionga oʻtdi. 2012—2013-yilgi mavsumdan boshlab ayollar jamoasi Amerika xokkey konferensiyasida oʻynadi. 2014—2015-yillarda jamoa NCAA I divizionida mavsumdan keyingi oʻyinda qatnashish huquqiga ega boʻldi.
Bundan tashqari, RIT talabalarga kamroq raqobatdosh dam olish imkoniyatini taqdim etish uchun turli xil klublar, sport jamoalariga ega.
RITning Alp togʻ changʻi klubi NCAA II musobaqasi va akademik standartlardan foydalanadigan Amerika Qoʻshma Shtatlari changʻi va snoubord assotsiatsiyasida (USCSA) raqobatlashadi. Universitetning tog 'changʻisi jamoasi USCSA Mid Sharq mintaqasida bellashadi.
NFLning 2008 va 2012-yillardagi Super Bowl chempioni Nyu-York Giants murabbiyi Tom Koflin jismoniy tarbiyadan dars bergan va 1970-yillarning boshlarida toʻrt mavsum davomida RIT Menʼs Varsity Football jamoasining bosh murabbiyi boʻlgan.
Maskot
right|thumb| Chorak mildagi SpiRIT haykali RITning atletika laqabi „Yoʻlbarslar“ boʻlib, 1955—1956-yillardagi magʻlubiyatsiz erkaklar basketbol mavsumidan keyin berilgan. Bungacha RITning atletika jamoalari „Techmen“ deb nomlangan va sport ranglari sifatida koʻk va kumush rangga ega edi. 1963-yilda RIT talabalari „Tigershares“ yordamida qutqarilgan Bengal yoʻlbars bolasini sotib olish uchun mablagʻ yigʻishdi, u universitetning maskotiga aylandi, SpiRIT nomi RIT (Rochester Texnologiya Instituti) talabalarining faxri degan maʼnoni anglatadi. Shuhratparast talabalar Tiger Cubs bilan shugʻullanuvchi sifatida oʻqitildi va 1964-yilgacha uni koʻplab sport tadbirlariga olib bordi. Keyin bola kasal boʻlganligi aniqlandi va oxir-oqibat u sogʻligʻining ushbu asoratlari tufayli qoʻyib yuborildi. Asl yoʻlbars poʻsti hozirda RIT kutubxonalaridagi RIT arxiv toʻplamlarida saqlanadi. RIT Seneca Park hayvonot bogʻiga SpiRIT oʻlimidan koʻp oʻtmay yangi yoʻlbars sotib olishga yordam berdi, ammo u maktab maskot sifatida ishlatilmadi. Genrietta kampusining markazida DHS Wehle tomonidan yaratilgan bronza haykal endi maskotning abadiy versiyasini taqdim etadi.
RIT jamoasining talismasi bu Bengal yoʻlbarsining RITchie ismli versiyasidir. RITchie 1989-yilda kollej bitiruvchisi Richard P. Mislan tomonidan „RIT Tigerga nom bering“ tanlovi chogʻida kiritilgan tanlangan nom edi.
Talabalik hayoti
thumb| Global Village turar joyi va talabalar hududi. thumb| Ellingson Hall, RITning eng baland binosi Oʻzining akademik va sport ishlaridan tashqari, RIT 150 dan ortiq talabalar klublari, 10 ta yirik talabalar tashkilotlari, turli dinlararo markaz va 30 ta turli tashkilotlariga ega.
1951-yilda tashkil etilgan Reporter jurnali universitetning talabalar tomonidan boshqariladigan asosiy jurnalidir. RIT shuningdek, oʻzining tez yordam korpusiga, ikki haftalik RIT SportsZone televizion atletika dasturiga, pep bandiga, radiostansiyaga va texnik ekipajga egadir.
Universitetning Gordon Field House va Faoliyatlar markazida raqobatbardosh va koʻngilochar atletika va suv sporti, fitnes markazi va tez-tez kontsertlar va boshqa koʻngilochar tadbirlar oʻtkaziladigan auditoriya joylashgan. Uning ochilishi 2004-yil oxirida Kanye West va Bob Dilan kabi ijrochilarning kontsertlari bilan ochildi. Bu Monro okrugidagi ikkinchi eng katta joy hisoblanadi.
Eshitish qobiliyati past talabalar
RITning oʻziga xos xususiyatlaridan biri eshitish qobiliyati past talabalarning koʻpligi boʻlib, ular talabalar tarkibining 8,8 % ni tashkil qiladi. RITning toʻqqizta kollejidan biri boʻlgan Milliy Karlar Texnik Instituti talabalarga darslar va tadbirlar uchun tarjimonlik va matn yozish xizmatlarini taqdim etadi. RITdagi koʻplab kurslar maʼruzalari Amerika imo -ishora tiliga tarjima qilinadi yoki zaif eshituvchi va kar talabalar manfaati uchun real vaqtda izohlanadi. Bir nechta kar va eshitish qobiliyati zaif professor va oʻqituvchilar ham bor; tarjimon oʻz maʼruzalarini eshitadigan talabalar uchun aytishi mumkin. RIT aholisining bu muhim qismi maktabning xilma-xilligi uchun yana bir dinamikani taʼminlaydi va bu Rochesterda aholi jon boshiga karlar sonining koʻpligiga hissa qoʻshdi. 2006-yilda Lizzi Sorkin RIT tarixiga birinchi marta kar boʻlgan RIT Talaba hukumati prezidenti boʻldi. 2010-yilda Greg Pollok ikkinchi kar RIT talabalar hukumati prezidenti boʻldi. 2018-yilda Robert „Bobbi“ Moakli uchinchi kar RIT talabalar hukumati prezidenti boʻldi. right|thumb| Eastman Kodak Quaddagi Tojo memorial bogʻi
Kelajagingizni oʻrganing
Kelajagingizni oʻrganing (EYF) Rochester Texnologiya Institutida kollejda tahsil olayotgan eshitish qobiliyati past oʻrta maktab oʻquvchilari uchun kichik yoki katta kursni boshlaydigan olti kunlik kasbiy tadqiqot dasturidir.
Qardoshlar va qarindoshlar
RIT kampusida oʻttizta birodarlik va sororities mavjud boʻlib, ular RIT umumiy aholisining 6,5 % ni tashkil qiladi. RIT va Phi Kappa Psi bitiruvchilari Riverknoll kvartiralari yonidagi kampusning akademik tomonida yunon talabalari uchun oltita katta bino qurdilar. Ushbu oltita uyga qoʻshimcha ravishda, turar-joy zallarida yana oltita boʻlim uchun cheklangan joy mavjud.
Panhellenik kengash
Panhellenik kengash sorority tizimining boshqaruv organi hisoblanadi. Panhellenik Kengash kampus hayotida ishtirok etish uchun koʻplab imkoniyatlarni taqdim etadi. Ishga qabul qilish, ijtimoiy va taʼlim imkoniyatlari kengash tomonidan taʼminlanadi. Rochester Texnologiya Instituti tomonidan eʼtirof etilgan barcha besh ijtimoiy sororities Milliy Panhellenik konferensiyaning faol aʼzolaridir.
Maxsus qiziqish uylari
RIT yotoqxonalarida ettita „Maxsus qiziqish uylari“ mavjud — Art House, Kompyuter fanlari uyi, Muhandislik uyi, Umumiy fanlar uyi, Xalqaro uy, Fotosuratlar uyi va Birlik uyi — ular maʼlum bir qiziqish bilan yashash uchun sharoit yaratadi. Maxsus qiziqish uyi aʼzolari oʻz qiziqishlarini bir-birlari va kampusning qolgan qismi bilan akademik diqqat va maxsus tadbirlar orqali baham koʻradilar. Maxsus manfaatlar uylari oʻzini oʻzi boshqaradi va aʼzolarni oʻz mezonlari asosida qabul qiladi. 2000-yillarning boshlarida RITda „Ertaga biznes yetakchilari“ nomli maxsus qiziqish uyi mavjud edi, ammo u endi mavjud emas.
ROTC dasturlari
RIT havo kuchlari ROTC otryadi 538 „Moviy yoʻlbarslar“ va armiya ROTC „Tiger bataloni“ ning mezbonidir.
2009-yilda „Yoʻlbars bataloni“ har yili Amerika asoschilari va vatanparvarlari ordeni bilan beriladigan Sharqiy mintaqadagi ROTC birligining eng yaxshi mukofoti bilan taqdirlandi. 2010-yilda u 2-brigada uchun Milliy MakArtur mukofotiga sazovor boʻldi.
Reporter jurnali
Reporter Magazine (Reporter) Rochester Texnologiya Instituti orqali toʻliq talabalar tomonidan boshqariladigan tashkilotdir. Jurnal oyning birinchi juma kuni oʻquv yili davomida chop etiladigan 32 sahifali toʻliq rangli nashr boʻlib, kundalik onlayn kontent bilan toʻldiriladi. Reporter RIT hamjamiyati va umuman Rochester hamjamiyatiga tegishli mazmunli mazmunni taqdim etadi.
K2GXT — RIT havaskor radio klubi
Havaskor radioga qiziqqan talabalar K2GXT, RIT havaskor radio klubiga aʼzo boʻlishlari mumkin. Bu kampusdagi eng qadimgi klub boʻlib, 1952-yilda Rochesterning asl markazida joylashgan kampusda tashkil etilgan. Klubda 2 metr diapazonda va 70 santimetr diapazonda ishlaydigan UHF va VHF havaskor radio takrorlash tizimi mavjud.
WITR 89.7
RIT talabalari tomonidan boshqariladigan FM radiostantsiyasi, WITR 89.7 turli musiqa janrlari, RIT sport tadbirlari va bir nechta suhbat radio dasturlarini eshittiradi. WITRni Rochester va uning chekka hududlarida va veb-saytidagi onlayn oqim orqali eshitish mumkin. Radiostansiya yaqinda 2015-yilda SAUda koʻrinadigan oynaga ega studiya ochdi.
Kollej faoliyati kengashi
Kollej Faoliyatlari Kengashi,CAB deb qisqartiriladigan, talabalar tomonidan boshqariladigan tashkilot boʻlib, „RIT kampusida talabalar hayotini yaxshilash uchun turli xil oʻyin-kulgi va tadbirlarni“ taqdim etish uchun mas’uldir. CAB yillik kontsertlar, sinf sayohatlari, kino namoyishlari va boshqa tez-tez uchraydigan tadbirlar uchun javobgardir.
RITni tasavvur qiling
thumb RIT-da innovatsion va ijodiy faoliyatni namoyish qilish uchun 2008-yil may oyida „Imagine RIT“ nomi bilan eʼlon qilingan yillik festival boshlandi. Bu universitetning sobiq prezidenti Uilyam Destler tomonidan RITga kiritilgan eng muhim oʻzgarishlardan biridir.
RIT tez yordam mashinasi
RIT Ambulance (RITA) jamoat tomonidan boshqariladigan, 9-1-1 yuborilgan Nyu-York shtatining sertifikatlangan asosiy hayotni qoʻllab-quvvatlash tez tibbiy yordam agentligi. Nyu-York shtatining sertifikatlangan tez tibbiy yordam xizmati sifatida RIT Ambulance butun Monro okrugi va hatto Nyu-York shtatidagi atrofdagi jamoalarda oʻzaro yordam koʻrsatishda faol ishtirok etadi. RIT Ambulance, agar qoʻshimcha resurslar kerak boʻlsa, qoʻshni jamoalarning tez yordam xizmatlarini qoʻllab-quvvatlashga tayyor. RIT Ambulance Nyu-York shtati sertifikatlangan asosiy hayotni qoʻllab-quvvatlash tez yordamini va qoʻmondonlik mashinasini boshqaradi.
RIT tez yordam xizmati yil davomida haftasiga 7 kun, kuniga 24 soat xizmat koʻrsatadi. Tez tibbiy yordam koʻngillilik asosida davlat sertifikatiga ega talabalar, professor-oʻqituvchilar, xodimlar, bitiruvchilar va jamoatchilik vakillaridan iborat. RIT Ambulance shuningdek, RIT hamjamiyatiga kontsertlar, sport tadbirlari va boshqa ijtimoiy yigʻilishlar uchun talab qilinadigan kutish rejimini taʼminlaydi.
Jamoat xavfsizligi
RIT Jamoat xavfsizligi talabalar, xodimlar va mulkni himoya qilish, shuningdek, kollej siyosati va shtat qonunlarining bajarilishi uchun mas’ul boʻlgan asosiy agentlikdir. Ofitserlar NYS taʼlim qonuniga binoan kengaytirilgan vakolat doirasiga ega boʻlgan NYS litsenziyasiga ega xavfsizlik qoʻriqchilaridir va koʻplab zobitlar huquqni muhofaza qilish organlarida oldingi tajribaga ega. 2016-yilda RIT Public Safety faol otishma hodisalariga javob berish uchun uzun qurollar bilan qurollangan ofitserlarni joylashtirishi eʼlon qilindi. Jamoat xavfsizligi xodimlari talabalar shaharchasida va tashqarisidagi xoldinglarda dispetcherlik markazi va har xil turdagi patrul boʻlinmalarini boshqarad. Qoʻngʻiroqlar oynasini faollashtirish foydalanuvchini avtomatik ravishda dispetcherlik markazidagi ofitser bilan bogʻlaydi, u Patrul xodimlarini manzilga javob berishga yoʻnaltiradi; Agar kerak boʻlsa, ofitserlar Monro okrugi sherifini ham javob berish uchun chaqiradilar. Kollejda 24/7 shaharchada inqirozga aralashish boʻyicha maslahatchilar mavjud emasligi sababli, maslahatchi mavjud boʻlmagan soatlarda ruhiy yoki xulq-atvor sogʻligʻi bilan bogʻliq voqea sodir boʻlgan taqdirda, jamoat xavfsizligi xodimlari, shuningdek, chaqiruv boʻyicha maslahatchi kelguniga qadar vositachi sifatida harakat qilish uchun oʻqitiladi.
Ovqatlanish xizmatlari
RIT Dining Services kampusdagi yagona ovqat zali bilan birga koʻplab restoranlar va oziq-ovqat doʻkonlarini boshqaradi. Talabalar shaharchasida, jumladan turar joy zallari yaqinida, Talabalar ittifoqi, Global qishloqda va baʼzi oʻquv binolarida bir nechta bufet va kichik chakana savdo nuqtalari mavjud. RITdagi ovqatlanish xizmatlari butunlay ichki boʻlib, universitet orqali ishlaydi. 2019-yil boshida kampus salat, karam va boshqa ekinlar bilan taʼminlangan kampusdagi Hydroponic fermasidan oziq-ovqat bilan taʼminlay boshladi.
Boshqaruv
RIT umumiy boshqaruv modeli asosida boshqariladi. Umumiy boshqaruv tizimi talabalar hukumati, Xodimlar kengashi va Akademik Senatdan iborat. Universitet kengashi har uch guruh vakillarini birlashtiradi va universitet prezidentiga tavsiyalar beradi. Universitet Kengashi tavsiyanoma berganidan keyin Prezidentlar yakuniy qarorni qabul qiladi.
Krishna Janmashtami
Krishna (Janmashtami Gokulashtami) nomi bilan tanilgan.Krishnaning Vinshuda nishonlaydigan sakkizinchi tugʻilishi hindlar festivalidir.Hind oy quyosh taqvimiga koʻra, ushbu sakkizinchi kun qorongʻu ikki haftaga toʻgʻri keladi. Hinduizmning bayrami Vashinavizm anʼanalaridan biridir.
Rochester Texnologiya instituti
Talabalar hukumati
Talabalar hukumati saylangan talabalar senati va prezident va vitse-prezident tomonidan tayinlanadi. Akademik va jamoat senatorlari uchun saylovlar har yili bahorda Prezident va vitse-prezident saylovlari bilan birga boʻlib oʻtadi. Vazirlar mahkamasi prezident va vitse-prezident tomonidan tayinlanadi.
Krishna Janmashtami
Ahamiyati
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Baby_Krishna_being_carried_by_Vasudeva.jpg/220px-Baby_Krishna_being_carried_by_Vasudeva.jpg|alt=Stone statue of Krishna being carried across the river by Vasudeva Anakadundubhi|left|thumb| Krishna haykali daryo boʻylab olib ketilmoqda Krishna Devaki Vesudova Anakadundubxning oʻgʻli boʻlib tugʻulgan kuni hindular tomonidan Janmashami nomi bilan nishonlanadi.Guadiya Vaishnavizm anʼanalari, Xudoning Oliy Shaxsi deya hisoblanadi.Janmatshami Krishna hindularining anʼanalariga koʻra, Mathurada Bhadrapa oyining sakkizinchi kunida tugʻilgan deb nishonlaydilar. Grigorian taqvimiga ko'ra 3-sentabrga to'gʻri keladi.
Rochester Texnologiya instituti
Talabalar hukumati
Talaba hukumati talabalar uchun himoyachi boʻlib, asosiy vakillik hamda talabalar uchun kampusni yaxshilash uchun mas’uldir. Talabalar hukumati Universitet Kengashiga kiritilgan taklifni maʼqullaydi.
Akademik Senat
Akademik Senat umumiy boshqaruv tizimida professor-oʻqituvchilar tarkibini vakillik qilish uchun javobgardir. Akademik Senatda aʼzolari soni 43 tani tashkil qiladi.
Xodimlar kengashi
Xodimlar kengashi umumiy boshqaruv tizimida xodimlarni ifodalaydi.
Taniqli bitiruvchilar
RITning butun dunyo boʻylab 125 000 dan ortiq bitiruvchilari bor, ulardan 9 nafari 15 ta Pulitser mukofotiga sazovor boʻlgan. Mashhur bitiruvchilar orasida Nyu-Yorkning sobiq leytenant gubernatori Bob Daffi; Associated Pressning sobiq prezidenti va bosh direktori Tom Kerli; Daniel Karp, Eastman Kodak kompaniyasining sobiq raisi; Ku Kvang-mo, LG korporatsiyasi raisi va bosh direktori; Kleyton Tyorner, NASAning Langli tadqiqot markazi direktori; Jon Resig, dasturiy taʼminot ishlab chiqaruvchisi va jQuery yaratuvchisi; N. Ketrin Xeyls, tanqidiy nazariyotchi; Ostin Makchord, Datto asoschisi va bosh direktori; Jek Van Antverpen, The Wall Street Journal uchun sobiq fotografiya direktori; fotojurnalist Berni Boston; va EAC sobiq Ijrochi direktori va CISA direktori yordamchisining hozirgi oʻrinbosari Mona Xarrington bor.
Prezidentlar va provostlar
RITning birinchi prezidentini tanlashdan oldingi oʻn yilliklarda universitet asosan vasiylar kengashi tomonidan boshqarilardi. Oʻnta rasmiy prezidentdan tashqari, Tomas R. Plou ikki marta prezident vazifasini bajaruvchi sifatida ishlagan: bir marta, 1991-yilning fevralida M. Richard Rouz Markaziy razvedka boshqarmasida taʼtilda boʻlganida va yana 1992-yilda Rouzning nafaqaga chiqishi va Albert J. Simonening oʻrnatilishi oraligʻida.
Evolution of snake venom
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Pacific_rattlesnake_%28Crotalus_Oreganus%29_juvenile_eating_%2814232058164%29.jpg/260px-Pacific_rattlesnake_%28Crotalus_Oreganus%29_juvenile_eating_%2814232058164%29.jpg|right|thumb|260x260px| Zaharli boʻgʻiq ilon Crotalus oreganus oʻz oʻljasini yeydi, u oʻz zahari bilan boʻysundiradi. Ilonlar va baʼzi kaltakesaklardagi zahar oʻzining evolyutsiya tarixi davomida tupukning zaharga aylangan shaklidir. Ilonlarda zahar oʻljani oʻldirish yoki boʻysundirish, shuningdek, ovqatlanish bilan bogʻliq boshqa funksiyalarni bajarish uchun xizmat qiladi. Zaharning evolyutsiyasi butun dunyo boʻylab ilonlarning ulkan kengayishiga sabab boʻladi.
Ilon zahrining evolyutsion tarixi munozarali masala. 2014-yilgacha boʻlgan ushbu tarixning umumiy nuqtai nazari shundan iboratki, zahar barcha Toksikoferalar orasida atigi bir marta, taxminan 170 million yil oldin paydo boʻlgan va keyin bugungi kunda koʻriladigan zaharlarning keng doirasiga aylangan. Ushbu gipotezaga koʻra, asl toksikoferan zahari bir juft bezda yigʻilgan juda oddiy oqsillar toʻplami edi. Keyinchalik, bu oqsillar toʻplami Serpentes, Anguimorpha va Iguania kabi toksikoferanlarning turli avlodlarida diversifikatsiya qilindi. Bir necha ilon nasl-nasabi koʻpincha dietani oʻzgartirish tufayli zahar ishlab chiqarish qobiliyatini yoʻqotdi.
Yagona kelib chiqish gipotezasi shuni koʻrsatadiki, evolyutsiya mexanizmi koʻp hollarda genlarning koʻpayishi, soʻngra adaptiv xususiyatlar uchun tabiiy tanlanish boʻlgan. Ushbu jarayon natijasida hosil boʻlgan turli xil moslashuvlarning baʼzilari orasida bir nechta nasldagi oʻziga xos oʻlja uchun zaharliroq zahar, oʻljani oldindan hazm qiladigan oqsillar va tishlashdan keyin oʻljani kuzatish usuli kiradi. Zaharning bu turli xil moslashuvlari zaharli ilonlarning taʼrifi boʻyicha jiddiy munozaralarga olib keldi. Zaharning kelib chiqishi haqidagi gʻoya 2015-yilda oʻtkazilgan tadqiqotda shubha ostiga olindi, bunda zahar oqsillari Birma pitonidagi koʻplab boshqa toʻqimalarda homologlarga ega ekanligini aniqladi. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, zahar bir qator ilon avlodlarida mustaqil ravishda rivojlangan.
Evolyutsiya tarixi
Olimlarning taʼkidlashicha, bu ulkan kengayishning sababi oʻljani boʻysundirishning mexanik usulidan biokimyoviy usuliga oʻtish edi. Ilon zahari biologik yoʻllar va jarayonlarga hujum qiladi, ular boshqa taksonlarning zaharlari tomonidan ham nishonga olinadi. Masalan, kalsiy kanal blokerlari ilonlarda, oʻrgimchaklarda va konusning salyangozlarida topilgan va bu zaharning konvergent evolyutsiyasini koʻrsatadi.
Toksikofera gipotezasi
Yadro genlari ketma-ketligidan foydalangan holda olib borilgan soʻnggi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, "Toxicofera" deb nomlangan turkumdagi bir nechta kaltakesaklarda oʻxshash zaharli oqsillar bor. Bu zahar taxminan 170 million yil oldin butun nasl ichida faqat bir marta paydo boʻlgan degan nazariyaga olib keldi. Bu ajdod zahari bir juft bezda yigʻilgan juda oddiy oqsillar toʻplamidan iborat edi. Turli nasllarning zaharlari oʻljaga zahar yuborish vositalari bilan birga mustaqil ravishda xilma-xil boʻlib, rivojlanib bordi. Bu diversifikatsiya ajdodlarning orqa tishli zahar yetkazib berishning mustaqil evolyutsiyasini oʻz ichiga oladi. Yagona kelib chiqish gipotezasi, shuningdek, zahar tizimlari keyinchalik bir qator nasllarda mustaqil ravishda atrofiyaga uchragan yoki butunlay yoʻqolganligini koʻrsatadi. Amerikaning „kalamush ilonlari“, masalan, Pantherophis guttatus, oʻljani qoʻlga olish vositasi sifatida siqilish evolyutsiyasidan keyin oʻz zaharini yoʻqotdi. Acrochordus baliq isteʼmol qiluvchi suv jinsida siqilishning mustaqil evolyutsiyasi zahar tizimining degradatsiyasini ham koʻrsatdi.
Mustaqil kelib chiqishi gipotezasi
Zahar faqat bir marta paydo boʻlgan degan qarash yaqinda shubha ostiga olindi. 2014-yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, bitta kelib chiqishi gipotezasini qoʻllab-quvvatlash uchun ishlatilgan 16 ta zaharli oqsillarning homologlari bir qator tana toʻqimalarida yuqori darajada ifodalangan. Shuning uchun olimlar, zahar oqsillarini taxmin qilingan Toksikoferan nasl-nasabi boʻylab saqlanishini aniqlagan oldingi tadqiqotlar, bu nasl boʻylab koʻproq umumiy „uyni saqlash“ genlari mavjudligini notoʻgʻri talqin qilgan boʻlishi mumkin, deb taxmin qilishdi. Shu sababli, mualliflar ajdodlar sudralib yuruvchilarda bir marta evolyutsiya qilish oʻrniga, ilon zahari bir qancha nasl-nasablarda mustaqil ravishda evolyutsiyalashgan variantini taklif qilishdi. 2015-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, „toksik“ deb ataladigan genlarning gomologlari zaharli boʻlmagan ilon, Birma pitonining koʻplab toʻqimalarida mavjud. Kastoning taʼkidlashicha, jamoa zahar genlari kutilishi mumkin boʻlgan ogʻiz bezlari tashqarisidagi koʻplab toʻqimalarda zahar genlarining gomologlarini topdi. Bu faqat transkriptomlarni (hujayradagi umumiy xabarchi RNK) tahlil qilishning zaif tomonlarini koʻrsatdi. Jamoa pitonlar ilon evolyutsiyasida asosiy zahar paydo boʻlishidan oldingi davrni ifodalaydi, deb taxmin qildi. Tadqiqotchilar, shuningdek, zahar genlari oilalarining kengayishi asosan juda zaharli kayenofid ilonlarida (shuningdek, „kolubroid ilonlari“ deb ham ataladi) sodir boʻlganligini aniqladilar, shuning uchun zaharning koʻp evolyutsiyasi bu nasl boshqa ilonlardan ajralib chiqqandan keyin sodir boʻlganligini koʻrsatdi.
Evolyutsiya mexanizmlari
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/1poc.png/220px-1poc.png|right|thumb| Fosfolipaz A2, normal toʻqimalarda topilgan, maʼlum ilon zaharlarida moslangan [[Fermentlar|ferment . Bu erda tasvirlangan misol ari chaqishi bilan bogʻliq.]] Zaharni diversifikatsiya qilishning asosiy mexanizmi boshqa toʻqimalar uchun gen kodlashning takrorlanishi, soʻngra ularning zahar bezlarida ifodalanishi hisoblanadi. Keyin oqsillar tabiiy tanlanish orqali turli zaharli oqsillarga aylandi. Tugʻilish va oʻlim modeli sifatida maʼlum boʻlgan bu jarayon ilon zaharidagi bir nechta oqsillarni jalb qilish hodisalari uchun javobgardir. Bu dublikatsiyalar bir qancha ajdodlar funksiyalariga ega boʻlgan turli toʻqimalar turlarida sodir boʻlgan. Koʻzga koʻringan misollar orasida 3FTx, ajdodlardan miyada topilgan, atsetilxolin retseptorlarini bogʻlaydigan va blokirovka qiluvchi neyrotoksinga moslashgan neyrotransmitter mavjud. Yana bir misol fosfolipaza A2 (PLA2) tipidagi IIA boʻlib, u ajdodlardan normal toʻqimalarda yalligʻlanish jarayonlarida ishtirok etgan, lipaz faolligini va toʻqimalarni yoʻq qilishga qodir zaharga aylangan. PLA2 funksiyasining oʻzgarishi, xususan, yaxshi hujjatlashtirilgan; koʻpincha yangi ilon turlarining kelib chiqishi bilan bogʻliq boʻlgan bir nechta alohida genlarni koʻpaytirish hodisalari haqida dalillar mavjud. Transpozon invaziyasi natijasida kelib chiqqan allel boʻlmagan gomologik rekombinatsiya (yoki oʻxshash, ammo allellar boʻlmagan DNK ketma-ketliklari orasidagi rekombinatsiya) boʻgʻiq ilonlarda PLA2 genlarining koʻpayishi mexanizmi sifatida uning tez evolyutsiyasini tushuntirish sifatida taklif qilingan. Bu zaharli oqsillar ham vaqti-vaqti bilan toʻqima genlariga qaytarilgan. Proteinni jalb qilish hodisalari ilonlarning evolyutsiya tarixining turli nuqtalarida sodir boʻlgan. Misol uchun, 3FTX oqsil oilasi ilonlar nasl-nasabida yoʻq, bu ilon qolgan ilonlari kolubroidalardan shoxlanganidan keyin ilon zahari tarkibiga kiritilganligini koʻrsatadi. PLA2 kamida ikki marta ilon zahariga, bir marta elapidlarda va bir marta ilon zahariga kiritilgan va bu oqsilning toksinga konvergent evolyutsiyasini koʻrsatadi. 2019-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, genlarning koʻpayishi turli toksinlarning mustaqil ravishda rivojlanishiga imkon berishi mumkin, bu ilonlarga oʻzlarining zahri bilan tajriba oʻtkazish va yangi va samarali zahar formulalarini oʻrganish imkonini beradi. Bu ilonlarning millionlab yillik evolyutsiya davomida zahar tarkibini diversifikatsiya qilish usullaridan biri sifatida taklif qilingan.
Asl genlarning koʻpayish hodisalari tupik bezida yoki tana toʻqimalarining oʻzida sodir boʻlganligi haqida munozaralar mavjud. Koʻp yillar davomida ustunlik qilgan gʻoya yuqorida tavsiflangan tugʻilish va oʻlim modeli boʻlib, unda boshqa tana toʻqimalaridagi genlar koʻpaytiriladi va keyin zaharlanish uchun tabiiy tanlanishdan oldin zahar beziga jalb qilinadi. Biroq, 2014-yilda yangi model taklif qilindi, unda soʻlak oqsili genlari koʻpaytiriladi va keyin zahar bezi bilan chegaralanadi. Ushbu model ishga olish gipotezasini bekor qiladi va anʼanaviy tugʻilish va oʻlim modelida tasvirlangan chiziqli tarzda bogʻliq boʻlmagan maʼlum zahar va tana genlari oʻrtasidagi homologiyani keltirib chiqaradi.
Genlarning koʻpayishi zaharning xilma-xil boʻlishining yagona usuli emas. Muqobil birlashma natijasida hosil boʻlgan yangi zahar oqsillari holatlari boʻlgan. Masalan, Bungarus fasciatus Elapid iloni zahar komponenti va fiziologik oqsilni hosil qilish uchun muqobil ravishda birlashtirilgan genga ega. Keyinchalik diversifikatsiya oʻziga xos zahar tarkibiy qismlarining gen yoʻqolishi bilan sodir boʻlishi mumkin. Misol uchun, chigʻanoqli ilonlarning ajdodida hozirda Crotalus scutulatusda topilgan heterodimerik neyrotoksin uchun PLA2 genlari mavjud boʻlgan, ammo bu genlar zamonaviy neyrotoksik boʻlmagan Crotalus turlarida mavjud emas; Bogʻlovchi ilonlarning umumiy ajdodida mavjud boʻlgan Lys49-miotoksin uchun PLA2 genlari ham soʻnggi avlodlarda saqlanib qolgan turlarga bir necha marta yoʻqolgan Domenning yoʻqolishi zaharning neofunksionalizatsiyasiga ham aloqador boʻlgan. Viperid SVMP zahari genlarining evolyutsion tarixini oʻrganish, domen yoʻqolishi sodir boʻlgan deb hisoblangan filogenetik tarmoqlarning koʻpchiligida sezilarli ijobiy tanlov bilan bir qatorda, domen yoʻqolishining takroriy holatlarini aniqladi. Turli xil ishga olish voqealari ilon zahari oqsillarning juda murakkab aralashmasiga aylanishiga olib keldi. Masalan, chigʻanoqli ilonlarning zahari turli oqsil oilalariga mansub 40 ga yaqin turli oqsillarni oʻz ichiga oladi va boshqa ilon zaharlarida 100 dan ortiq alohida oqsillar borligi aniqlangan. Ushbu aralashmaning tarkibi geografik jihatdan farq qilishi va maʼlum bir mintaqada mavjud boʻlgan oʻlja turlari bilan bogʻliqligi koʻrsatilgan. Ilon zahari odatda juda tez rivojlangan, oʻzgarishlar organizmning qolgan qismiga qaraganda zaharda tezroq sodir boʻladi.
Jumanbek Jandosov
Jumanbek Kenjebayuli Jandosov ( 1915-yil 7-sentyabr, Pavlodar viloyati, Bayanaul tumani, Qiziltau qishlogʻi — 2005-yil 21-avgust, Olmaota shahri ) — falsafa fanlari doktori, professor, Kanish Satbayev oʻqigan Tenglik maktabi bitiruvchisi. KazMUni tamomlagan (1940, hozirgi KazNU).
Evolution of snake venom
Evolyutsiya mexanizmlari
Ilon zahari evolyutsiyasi haqidagi baʼzi anʼanaviy gipotezalar koʻpchilik ilonlar oʻljasiga ularni oʻldirish uchun zarur boʻlganidan koʻra koʻproq zahar kiritadi degan fikrni qoʻllab-quvvatladi; Shunday qilib, zahar tarkibi tabiiy tanlanishga tobe boʻlmaydi. Bu „ortiqcha oʻsish“ gipotezasi sifatida tanilgan. Biroq, ilon zaharining molekulyar tarixi boʻyicha olib borilgan soʻnggi tadqiqotlar bunga qarama-qarshi boʻlib, uning oʻrniga gilam ilonlari, Echis, yer ilonlari, Sistrurus,  va boshqa koʻplab turkumlarda tez adaptiv evolyutsiyaning dalillarini topdi. Malaya pit viper,, shuningdek, umuman olganda, PLA2 oqsillarini diversifikatsiya qilishda. Turli yirtqichlar bilan oziqlanadigan Sistrurus taksonining zahar genlarida ijobiy tanlanish va genlarning tez ortishi va yoʻqolishi haqida filogenetik dalillar mavjud. Bir qator tadqiqotlar oʻlja turlarida zahar va zaharga chidamlilik birgalikda evolyutsion qurollanish poygasida rivojlanganligi haqida dalillarni topdi. Masalan, Neotoma turkumiga mansub yogʻoch kalamushlar boʻgʻiq ilon zahariga yuqori darajada qarshilik koʻrsatadi, bu kalamushlar ilon zahariga javoban evolyutsiyaga uchraganligini va shu bilan ilonlarga seleksiya bosimini yangilaganligini koʻrsatadi. Simpatrik yirtqich ilon turlarining zahariga chidamliligi ilonbaliqlar, yer sincaplari, tosh sincaplar, va Sharqiy kulrang sincaplarda topilgan. Ushbu tadqiqotlarning barchasi oʻlja va yirtqich oʻrtasida birgalikda evolyutsion qurollanish poygasini taklif qildi, bu ilon zahariga toksiklikni oshirish yoki innovatsiya qilish uchun boshqa potensial tanlov bosimini koʻrsatadi. Ilon zahariga seleksiya bosimi zahar tarkibidagi oqsillar ichidagi Funksional xilma-xillikni, ham maʼlum bir tur ichida, ham turlar boʻylab tanlash deb hisoblanadi. Baʼzi ilon avlodlaridagi zahar oqsillarini kodlaydigan genlar sinonimik mutatsiyalar ulushiga ega boʻlib, ular zahar neytral evolyutsiya jarayonlari orqali rivojlansa, kutilganidan pastroqdir; sinonim boʻlmagan mutatsiya tezligi koʻp hollarda yuqoriroq topilgan, bu esa yoʻnalishli tanlovni koʻrsatadi. Bundan tashqari, ilon zahari ilon ishlab chiqarishi uchun metabolik qimmatga tushadi, olimlar buni ilon zaharida seleksiya bosimi mavjudligiga yana bir dalil sifatida taklif qilishdi (bu holda, zarur zahar hajmini kamaytirish uchun). Oʻljaning toksikligini oʻrganish uchun ilonlarning tabiiy oʻljasidan koʻra model organizmlardan foydalanish „ortiqcha oʻldirish“ gipotezasiga haddan tashqari urgʻu berilganiga sabab sifatida taklif qilingan. Biroq, Agkistrodon jinsi pitviper bundan mustasno ekanligi aniqlandi; Agkistrodondagi zaharning tarkibi turning filogenezdagi oʻrni bilan bogʻliqligi aniqlandi, bu esa bu zaharlar asosan neytral jarayonlar (mutatsiya va genetik drift) orqali rivojlangan va seleksiya bosimida sezilarli oʻzgarishlar boʻlishi mumkin. turli xil ilon zaharlari ustida.
Jumanbek Jandosov
Argʻin qabilasining Suyindik urugʻining Qarjas boʻlimidan.
Evolution of snake venom
Evolyutsiya mexanizmlari
Parhezdan tashqari, ilon zahari tarkibiga boshqa taʼsirlar ham mavjud. 2019-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, kattaroq tana massasi va kichikroq ekologik yashash joylari zahar hosildorligi oshishi bilan bogʻliq. Boshqa bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ob-havo va harorat ilon zahari bilan dietalar yoki oʻlja turlariga qaraganda kuchliroq bogʻliqdir.
Jumanbek Jandosov
Mehnat faoliyatini Bayonaul o‘rta maktabida o‘qituvchilikdan boshlagan.