Qozoq_og‘zaki_adabiyoti_bilan_arab_adabiyotining_bog‘liqligi
Qozoq — arab ogʻzaki adabiyotida gʻazal janri
Ogʻzaki adabiyot oʻrganilmagan, shuning uchun ham xalq ijodining ijtimoiy mazmuni tarixiy oʻzgarishlarga qarab oʻzgaradi, deymiz.Xalq donishmandligi og‘zaki adabiyotda xulosa boʻlgan, unda inson uchun eng zarur bo‘lgan sog‘lom aql va axloqiy fazilatlar mavjud, shuning uchun ham biz uni doimo to‘playmiz, o‘rganamiz va kelajak ongini shakllantirishga asos bo‘lgani uchungina hurmat qilamiz. V.Shklovskiyning „Qanday ishlashni o‘tmishimizdan o‘rganamiz“ degan tamoyiliga qo‘shilamiz.Qozoq og‘zaki adabiyotining dolzarb muammolarini folklorshunoslikning hozirgi yutuqlari asosida ko‘rib chiqishda sifatga eʼtibor qaratish lozim.Ajdodlarimiz o‘zlari haqida rivoyat va dostonlarda hikoya qilib, ularga chinakam yodgorlik barpo etganlar.O‘sha yodgorliklarning mazmunini tahlil qilish uchun og‘zaki adabiyotning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish zarur.Barcha xalqlar folklorining umumiy xususiyatlari muallifsizligi, og‘zaki nutqi, ko‘p qirraliligi, badiiy va o‘ziga xos uslubiy xususiyatlaridir.Nazariy izlanishlar chuqurlashgan sari og‘zaki adabiyotning umumiy xususiyatlari ham oydinlashadi.Xuddi shunday, umuman, inson sevgisi mavzui ham ayrim adabiyotlarda ko‘proq, baʼzilarida esa kamroq uchraydi.Sharq xalqlarida ishq dostonlari, „Layli-Majnun“, „Farhod-Shirin“ va boshqalar.Qozoq ogʻzaki adabiyotida „Qoʻzi Koʻrpesh-Bayan sulu“, „Qiz Jibek“, jild. b. lirik-epik sheʼrlarning mavjudligi bu mamlakatlarda ayollarning ijtimoiy erkinligi alohida holatda bo‘lganligi va bu muammoning yechimi avvalroq kun tartibiga qo‘yilganligini bildiradi.Og‘zaki adabiyotda qaysi usullar xalq uchun qulay va oson bo‘lgan asosiy muammoni yechishga kelganda, avvalo sheʼriyatdan boshlaymiz.Bu juda murakkab va koʻp qirrali janr.Janr haqida og‘zaki adabiyot bilan bog‘liq holda gapiradigan bo‘lsak, undan faqat shartli ravishda foydalanamiz.Adabiyot nazariyasida janr tushunchasi o‘z isbotini topgan va isbotlangan.Biz esa og‘zaki adabiyotdagi ertakni janr deymiz, shu bilan birga qissa, qahramonlik, lirik-epik qo‘shiqlar faqat sheʼriyatdan iborat bo‘lsa ham, alohida janr sanaladi. Bu janr tushunchasini soxtalashtirish emas, balki bu nom og‘zaki adabiyot tarmoqlarini individual ko‘rib chiqish tushunchasidan tug‘ilgani uchunginadir. Adabiyotshunoslik fanida sheʼriyatni janr deb hisoblasak, qozoq og‘zaki ijodidagi sheʼr turlarini ham janr nuqtai nazaridan guruhlaymiz. Qora qoʻshiq, kayfiyatga oid musiqiy sheʼrlar guruhi ham shu sheʼr janrining bir tarmog‘idir. Bulardan tashqari terme, tolgʻa, doston, hikoyat, qahramonlik, lirik-epik sheʼrlar ham murakkab sheʼr turlarini tashkil qiladi. Qozoq og‘zaki adabiyotining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri uning badiiy ranglaridir. Xalq og‘zaki ijodining milliy sanʼatini, alohida ommabopligini, folklor uslubini, poetikasini ana shu xususiyatlar bilan aniqlash mumkin. Sheʼriy xulosalar, tafsilotlar, usullar, badiiy juftliklar individuallashtirilgan. Ular odamning portretini, xulq-atvorini, his-tuygʻularini va munosabatlarini ochib berish uchun tobora koʻproq foydalaniladi. Xalq uslubi va poetika bir-biriga yaqin tushunchalardir. Har bir davrning o‘ziga xos ohangi bo‘lib, xalq og‘zaki ijodining badiiy xususiyatlari zamon o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin. Xalq og‘zaki ijodining o‘zgaruvchanligi haqida so‘z borar ekan, uning tabiiy va sunʼiy o‘zgarishlari haqida hikoya qilish kerak. left|thumb|250x250px| [[Qizjibek|Qiz Jiber va Toʻlegen]] Variantlarni tabiiy koʻpaytirishning asosiy usullaridan biri qoʻshiqchilarning isteʼdodi bilan bogʻliq.Qoʻshiqlar va boshqa matnlar isteʼdodli notiqlar repertuariga kiritilganda, sanʼat yangi shaklga ega boʻladi, ularning taʼsiri ostida kontekst farqlanadi va saralanadi.Endi savol shuki, bu variantlarni yaratuvchilar kimlar? Xalq og‘zaki ijodi muallifsiz asar bo‘lsa-da, birinchi konturni komil shoir yoki notiq yaratadi.Bora-bora ularning nomlari unutilib, xalq mulkiga aylanadi.Albatta, „xalq“ atamasi xonanda va ijrochilarni ham o‘z ichiga oladi.Har bir davrning qoʻshiqchilari guruhini jamoa deymiz. „Folklor jamoaviy asardir“, deydi M. Gorkiy buni nazarda tutgan.Ogʻzaki adabiyot badiiy ifodaning boshlanishi desak, undagi asosiy muammo insondir.Inson taqdiri katta masala bo‘lib, uning ijtimoiy o‘rni bilan bir qatorda ichki qalb sirini ham har tomonlama ochib berishdir.Agar shunday desak, qozoq xalq og‘zaki ijodi orqali inson psixologiyasini eng qadimgi davrlardan to hozirgi kungacha oydinlashtirish o‘sha xalq og‘zaki ijodining milliy xususiyatlarini ochib berish bilan barobar deymiz.Arab adabiyoti olti davrga bo‘linadi: johiliylik davri, islom davri, ummaviylar davri, abbosiylar davri, yangi davr, hozirgi yangi davr.Bu davrlarda g‘azal janri turli taraqqiyot va turg‘unlik bosqichlarini bosib o‘tdi.Arab adabiyotining asosiy janrlaridan biri bo‘lgan g‘azal janri muallakatlar, johiliylik davri mumtoz asarlarida ham uchraydi.Arab shoirlari qora sheʼr yozishda umumiy tizimga ega edilar.Bunga xalqning turmush tarzi, ayollarga bo‘lgan hurmati ham taʼsir ko‘rsatgan.Sheʼrning asosiy mavzusi amr, hikmat, qahramonlik, maqtov yoki shikoyat bo‘ladimi, shoir sheʼrning asosiy mavzusini aytishdan avval sheʼr bilan tanishtiradi. Bu muqaddima ikki turga boʻlingan; qish yoki yaylov haqida, oʻtgan quyoshli kunlar haqida hikoya qiluvchi qoʻshiq boʻlishi kerak yoki ikkinchi turdagi oʻz sevgilisi haqidagi misra boʻlishi kerak. Bunday muqaddima g‘azalga muqaddima sifatida „Muqaddima Talaliya“, g‘azal muqaddimasi sifatida „Muqaddima g‘azaliya“ deb nomlangan. Sheʼrning ikkinchi qismida shoir o‘zining mashinasi, tuyasi yoki otini tasvirlaydi. Keyin borib asosiy mavzuni yozing. Arab shoirlari g‘azaldan nafaqat janr, balki umuman sheʼriyatning asosiy tarkibiy qismi sifatida ham foydalanganlar. G‘azal janri islom dini kirib kelganidan keyin ham o‘z o‘rni va rangini yo‘qotmagan. Arablarning mashhur shoiri Kaʼb ibn Zuhayr islom dinini qabul qilish uchun Payg‘ambarimiz huzurlariga kelib, payg‘ambarimizni madh etuvchi sheʼrini g‘azal muqaddimasi bilan boshlagan. Shoir o‘z maʼshuqasini, maʼshuqaning ayriliq chog‘idagi siymosini tasvirlaydi, asosiy mavzu maqtovdir. Baxtli sheʼrning ushbu satrini o‘qiganingizda: