O‘zbekiston_geosiyosati
Markaziy Osiyo mintaqasida O‘zbekistonning o‘rni
Aslida ham shunday, ya’ni Markaziy Osiyoning mahalliy elatlari qadim-qadimdan ana shu hududlarda istiqomat qilishgan va o‘zlariga tegishli hududning tabiiy-iqlim sharoitlariga mos ravishda tiynati, ruhiyati hamda an’analari shakllangan. Shimoliy hududlarda istiqomat qiluvchi elatlar qadimdan asosan ko‘chmanchilik bilan hayot kechirganlari uchun, ularda shunga mos xo‘jalik yuritish tizimi shakllangan. Asosan chorvachilik bilan shug‘ullangan qozoqlar, qirg‘izlar, qoraqalpoqlar va turkmanlarda urug‘-qabilachilik asosida qurilgan siyosiy tizim mavjud bo‘lgan. Ko‘pgina o‘zbek urug‘lari bilan qozoq va qirg‘izlarda an’analar, rasm-rusumlar va turmush tarzi borasida ko‘pgina o‘xshashliklar mavjud. Chunki o‘zbek urug‘lari ham qadimda ko‘chmanchilik bilan turmush kechirishgan. O‘zbeklar, uyg‘urlar va tojiklar nisbatan uzoq davlatchilik tarixiga esa bo‘lganliklari tufayli ularning xo‘jalik yuritish tizimi hamda turmush tarzi o‘ziga xos tarzda rivojlangan. Shaharlashuv jarayoni, ishlab chiqarish munosabatlari nisbatan erta rivojlangan bu elatlar Tashkil etgan siyosiy tizimlarda urug‘-qabilachilik an’analari saqlanib qolgan bo‘lsada, nisbatan tugal davlatchilik mexanizmi shakllangan. Hech bir elat o‘ziga tegishli hududning u yoki bu xususiyatidan norozi bo‘lmagan, boshqacha aytganda farzand ota-onani tanlay olmagani kabi hech bir elatning tarixiy vatanni tanlash yoki uni biror yoqqa ko‘chirish imkoniyati yo‘q. Ushbu elatlar ham hech qachon o‘zlariga tegishli hududning geografik o‘rni borasida norozilik kayfiyatida bo‘lmaganlar. Xo‘sh bu erda qanday muammo bo‘lishi mumkin? Keyingi yillarda Markaziy Osiyoni tadqiq qiluvchi mahalliy va xorijiy markazlar, jurnalistlarda o‘tgan asrning 20-yillarida Markaziy Osiyoda o‘tkazilgan chegaralash natijasida yo‘l qo‘yilgan hududiy muammolarga urg‘u bermoqdalar. Chunki mahalliy elatlarning asosiy qismi tarixan o‘zlariga tegishli hududlarda yashasalarda, ularning ayrim qismi o‘sha chegaralash natijasida tarixiy vatanlarining ma’muriy chegarasidan tashqarida qolgan. Boshqacha aytganda O‘zbekiston atrofidaga deyarli barcha chegara hududularida mahalliy elatlar aralash istiqomat qilishadi. Ulardan tashqari rusiyzabon elatlar ham o‘tgan asr davomida O‘rta Osiyo va qozog‘iston xalq xo‘jaligini yuksaltirish bahonasida ko‘chirib keltirilgan, jalb etilgan yoki Stalin davrida amalga oshirilgan deportatsiya natijasida majburiy ko‘chirilgan. Shuni ta’kidlash kerakki, ko‘pmillatlilik asta-sekin bu respublikalarda madaniy boylik sifatida anglangan va sira ham ichki xafsizlikka putur etkazuvchi omil sifatida qabullanmagan. Markazning milliy siyosati, mahalliy elatlarning kengfe’l va bag‘rikengligi rusiyzabon elatlarning ko‘payishiga olib kelgan. Mintaqaning tub elatlariga xos bo‘lgan mahalliychilik va urug‘-aymoqchilik davlat qurilishi va siyosiy hokimiyat masalalarida ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy hayotda esa ushbu hodisa o‘tgan asrning so‘ngi o‘n yilligida ayniqsa Tojikistonda kuchliroq namoyon bo‘ldi. Bu erda bir necha yil davom etgan fuqarolar urushi turli mintaqaviy guruhlar, xususan pomirliklar, hisorliklar, dushanbeliklar, qorateginlar, xo‘jandliklar va qo‘rg‘ontepaliklar o‘rtasida bo‘lib o‘tgan edi. Tojikistonda davlat tuzilmalari, iqtisodiy hududlar yoki xalq xo‘jaligidagi turli sohalarning mintaqaviy kuchlar tomonidan taqsimlanganligi me’yoriy holga aylangan va bu omil mamlakatda ichki xavfsizlikka putur etkazuvchi eng ta’sirchan vositalardan bir bo‘lib qolmoqda. Ayrim tashqi kuchlar Markaziy Osiyoning Tog‘li Badaxshon hududida istiqomat qiluvchi, musulmonlarning mintaqada keng kam tarqalgan guruhi, «ismoiliya» mazhabiga mansub Pomirlik tojiklarni ishga solishga harakat qilmoqdalar. Ularning fikriga ko‘ra, aynan hind-evropa qoniga mansub bo‘lgan pomirliklar diniy jihatdan yarim shia bo‘lganliklari hamda madaniy jihatdan Hindistondagi singxlarga ham yaqin ekanliklari tufayli Markaziy Osiyo sivilizatsiyasining madaniy jihatdan markaziy nuqtasini Tashkil etadilar. Shu nuqtai-nazardan bu omil siyosiy maqsadda ham ishga solinishi mumkin. Markaziy Osiyoning tub elatlari yoki ulardan chiqqan olimlarning xayoliga kelmaydigan bunday mavzuning negizida aynan tashqi kuchlarning geosiyosiy maqsadi borligini yaqqol sezish mumkin. Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Turkmanistonda ham mahalliychilik omilining o‘ziga xos o‘rnini kuzatish mumkin. Bu qozog‘istonda juzlar o‘rtasidagi munosabatlarda namoyon bo‘lsa, qirg‘izistonda shimoliy va janubiy viloyatlar o‘rtasidagi munosabatlarda nmoyon bo‘ladi. qozog‘istonlik tadqiqotchilarning fikricha juzlar o‘rtasidagi ziddiyat mamlakat taraqqiyoti uchun jiddiy zarar etkazuvchi ijtimoiy illatdir. Bu haqda ayniqsa Qozog‘iston va Qirg‘iziston OAVda ko‘plab miqdorda chiqishlar mavjud. Qirg‘izistonda urug‘lar o‘rtasidagi munosabatlar qirg‘izlarning etnik butunligini parchalovchi omil bo‘lmasada, bu erdagi etno-madaniy munosabatlar shimoliy viloyatlar va janubiy viloyatlarda yashovchi etnik guruhlar, ya’ni qirg‘izlar-o‘zbeklar, qirg‘izlar-tojiklar, qirg‘izlar-qozoqlar o‘rtasidagi munosabatlarda namoyon bo‘ladi. Mintaqadagi etno-siyosiy vaziyat geosiyosiy mavqeini baholashda muhim ahamiyatga ega bo‘lsada, etakchi davlatlar uchun mintaqaning ahamiyati uning jug‘rofiy joylashuvi hamda iqtisodiy imkoniyatlaridan kelib chiqadi. Mutaxassislar hamda siyosatchilarning ta’kidlashiga ko‘ra, ayniqsa Farg‘ona vodiysida har xil ko‘rinishga ega bo‘lgan ziddiyatlar mavjud. Bugungi kunda, Markaziy Osiyo davlatlarining mustaqillikka erishganidan keyingi qisqa geosiyosiy tarixi davomida (Qirg‘iziston janubidagi, qo‘shni Tojikiston va Afg‘onistondagi voqealar) ro‘y bergan geosiyosiy jarayonlar, etnosiyosiy va mintaqaviy muammolarning o‘z dolzarbligini yo‘qotmaganligi hamda ularni jiddiy baholash zarurligini ko‘rsatmoqda. O‘ta jiddiy mazmundagi mavzuni tahlil qilish, bu hududning geosiyosiy shart-sharoitini “Katta Markaziy Osiyo” doirasida tahlil qilishni talab etadi. Bu esa o‘z navbatida avvalo etnik masalarning nima sababdan etnosiyosiy masalaga aylanganligini tushunishga, ikkinchidan etno-hududiy muammoning mintaqada qaytadan dolzarblashuvi savollariga qisman javob berishga yordam beradi.