cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Usmonlilar imperiyasidagi yahudiylar tarixi
Shlomo Alkabes
Uning oʻlimidan keyin qoʻlyozmalarining aksariyati yoʻqolgan boʻlsa ham, baʼzilari Parij va Moskva muzeylarida saqlanmoqda. Leha Dodi nomli madhiyasi barcha yahudiy jamoalari tomonidan qabul qilingan va 1584-yilda ibodat kitoblariga kiritilgan va toʻrt yuz yildan oshiq vaqt davomida turli mamlakatlarda turli xil kuylar bilan kuylanmoqda.
Uning asosiy asarlari:: Tavrot talqinlari: Ayyelet Ahavim, Sores Yisai, Manot ha-Levi, Divrei Slomo: Boshqa asarlari: Amarot Tehorot, Beit Adonai, Beit Tefilla (yilning barcha ibodatlarini tushunarli talqin qilish), Beit ha-Levi (Pasxa Hagadasining talqini): Vaazlari Or-Tzedikim nomli kitobida birlashtirilgan.
Jozef Ben Efraim Karo
thumb|sağ|200px|Josef Karoning yozgan Shulhan Aruh kitobining yopiq sahifasi Jozef Karoning 1488-yilda Ispaniyaning Toledo shahrida tugʻilganliiga ishoniladi. Taxminlardan biri shundaki, u shu mamlakatda Alhamro farmonidan keyin oilasi Portugaliyaga qochib ketganida tugʻilgan. 1497-yilda Portugaliyadan kelgan yahudiy muhojirlar bilan Istanbulga kelgan Karo, shuningdek, bir muncha vaqt Nigʻbolu, Saloniki va Edirneda yashagan va 1575-yilda Safedda vafot etgan.
Nigʻboludagi Pleven sinagogasida ravvin unvonini olgan Karo Edirnega joylashdi va u yerda koʻplab Talmud ustalarini tarbiyaladi. Yeshiva va Bet-Dinni boshqargan Karo oʻzining ulkan asarini Beit Yosefni Edirneda yozishni boshladi, 1536-yilda Safedga joylshdi va yigirma yil keyin asarini tomomladi. Ushbu asarni „faqat olimlar manfaati uchun“ tayyorlagan Yosef Karo Shulhan Aruhni „har kimga foyda keltirishi va nima qila olishi va nima qila olmasligini bilishi uchun“ yozgan.
Yaakov Beirav
1474-yilda Ispaniyada tugʻilgan va Marokash va Misrda ravvin boʻlib xizmat qilgan Yaakov Beirav (yoki Yaakov Berab) Usmonli yerlaridagi Safedga koʻchib oʻtgan va 1538-yilda Oliy Kengashni qayta tiklashga harakat qilgan. Kengashni tashkil etishning birinchi bosqichi zarur ravvinlarni tayinlash edi. Beirav Semihanini Josef Karo va Moshe Trani kabi olimlarni ishontirish orqali qabul qilgan boʻlsa-da, uni na Quddusning bosh ravvini va na boshqa ravvinlar maʼqullamaganlar. Usmonli hukumati tomonidan shaxsiy ishi uchun sudga tortilgandan soʻng, Beirav mamlakatni tark etishga majbur boʻldi va uning Oliy Kengashni qayta tiklashga qaratilgan harakatlari toʻxtatildi.
Yaʼqub ben David Tam ibn Yahyo
1475-yilda Lissabonda tugʻilgan Yaʼqub, 1496-yilda otasi bilan Istanbulga kelib, joylashdilar. Talmud haqidagi bilimlari bilan shuhrat qozonganidan soʻng, u Istanbulning oʻsha paytdagi bosh ravvini Eliyahu Mizrahi tomonidan Bet-Din aʼzosi sifatida tanlangan va Mizrahi vafotidan keyin u Usmonli yahudiylarining ruhiy rahbari sifatida qabul qilindi.
Qaraimlarning yahudiy yoki yoʻqligini muhokama qilishda u yahudiy emas degan tezisni qatʼiyan rad etdi. U Kabalani yaxshi bilsa ham, uning oʻqitilishiga qarshi edi.
Turkcha, arabcha va ispan tillarini biladigan Ibn Yahyoning aksariyat qoʻlyozmalari 1541-yilda Istanbulda sodir boʻlgan katta yongʻin natijasida yoʻq boʻlgan boʻlsa ham, saqlab qolinganlari uning oʻlimidan keyin 1542-yilda Oholei Tam nomi bilan nashr etilgan. Shuningdek, Dereh Tamim asari ham mavjud.
Birinchi bosmaxona
Barcha tadqiqotchilarning fikriga koʻra, Usmonlilar imperiyasidagi ilk bosmaxona yahudiylar tarafidan Kushta yaʼni Istanbulda qurilgan. Tadqiqotchilar kelisha olmaydigan mavzu — bu birinchi nashr etilgan asarning sanasi. Minglab ulamolar va xattotlar ishsiz qolish xavfi borligi sababli arab harflari bilan chop etishga yoʻl qoʻyilmaydi. Kitob bosishlar ibroniy tilida yoki lotin tilida boʻlgan.
Usmonli yerlarida birinchi bosmaxonaning asoschilari David va Samuel ibn Nahman ismli ikki yahudiy edi. Toledol yozuvchisi Yoqub ben Asher tomonidan nashr etilgan birinchi kitob Sefer Aturim le Ribi Yaakov ben Arosh edi. Bu asarning bosilish tarixi Abraham Galante ve Adri K. Offenbergga koʻra 1493-yil 13-dekabrda, Rosanesga koʻra 1503/1504-yillarda, Yahudiy Ensiklopediyasiga koʻra 1503-yilda, Abraham Yaʼari va zamonaviy yahudiylar biografiyachisi sifatida qabul qilingan Moritz Steinschneiderga koʻra 1504-yildadir.
XVI-XVIII asrlarda xristian mamlakatlaridagi kabi cherkovlar tomonidan bosim boʻlmagani uchun Istanbul ibroniycha bosmaxonaning markaziga aylandi.
Jamiyat hayoti
thumb|Usmonlilar davrida turk yahudiylari
Tashkilot va boshqarish
Ispaniya va Portugaliyadan kelib, Usmonli imperiyasiga kelib joylashgan yahudiy jamoalari odatda kelib chiqishi yoki kelib chiqish mintaqalariga koʻra jamoatlarga boʻlingan. Har bir jamaot oʻzining ravvinlari, oʻqituvchilari, Talmud Tavrot va Xevra Kadisha singari diniy muassasalari, xayriya tashkilotlari va hatto baʼzan Bet-Dinga ega edilar. Faqatgina Istanbuldagi jamoatlar soni 30 mingdan 40 minggacha boʻlgan va shaharning yahudiy aholisi 50 ming atrofida edi. Jamoatlarning ibodatxonasi Buyuk Bet-Din degan maʼnoni anglatuvchi Bet-Din HaGadol bilan bogʻliq edi. Ravvin boshligʻi faqat bitta jamoatni yoki baʼzi bir jamiyatlarni yoki butun Usmonli yahudiylarini vakili ekanligi aniq maʼlum boʻlmasa-da, amalda Istanbul bosh ravvinasi Moshe Kapsali yoki Eliyahu Mizrahi kabi insonlar saroy nazdida butun mamlakat yahudiylarning boshi edi. Imperiyada bir jamoatning boshqasiga nisbatan yoki bitta ruhoniyning boshqasiga nisbatan ustunligi yoʻq edi. Saroy oldidagi ravvinlik 1520-yillarda tugatilgan.
Tijorat
Yahudiylarning Usmonli imperiyasining ichki, tashqi, quruqlik va dengiz savdosida ishtirok etishi ham javoblar, ham sayohatchilarning soʻzlaridan tushuniladi. Yahudiylar shugʻullangan asosiy savdo-sotiq buyumlari toʻqimachilik va kiyim-kechak, charm buyumlar eksporti, jun savdosi, toʻqimachilik boʻyoqlari eksporti, sharqdan gʻarbga olib kirilgan ipak, marvarid, zargarlik buyumlari va ziravorlarni eksport qilish, metall va engil buyumlar savdosi, oziq-ovqat mahsulotlari savdosi edi.
Umumiy hayot
Yahudiylar xohlagan joylariga sayohat qilishlari va uyda yoki koʻchada erkin ishlashlari mumkin edi. Yahudiylar oʻzlarining dindoshlarini tilanchilik qildirmadilar, ular uyma-uy yurib, yigʻilgan pullari bilan kambagʻallarni qoʻllab-quvvatladilar.
XVII asr turgʻunlik davri
thumb|sağ|XVII asr oʻrtalarida [[Istanbullik yahudiy ayolning tasviri. Recueil de divers portraits des principales dames de la Porte du Grand Turc, (~1650)da joylashgan va muallifi G. la Chapelle boʻlgan oʻyma asar.. Rasm bugungi kunda Quddusdagi Isroil muzeyida saqlanmoqda.]]
Umumiy vaziyat
Sokullu Mehmed Paşa xanjarlanib oʻldirilgandan soʻng, Usmonlilar imperiyasi turgʻunlik davriga kirdi. XVI asrda oʻzining oltin asrini yashagan usmonli yahudiylari XVII asrda madaniy va iqtisodiy choʻkishni boshladi. Bernard Lewisga koʻra, yahudiylarning tanazzulga uchrashiga „kamsitishning kuchayishi, bagʻrikenglikning pasayishi, ogʻir moddiy va intellektual qashshoqlik“ sabab boʻlgan. Usmonli yahudiylarning Yevropa bilan aloqalari pasayib ketdi va shu sababli yangi oʻzgarishlar nomaʼlum boʻlib qoldi. Bundan tashqari, yahudiylarning tillarini Yevropada ishlatilgan ispan tillari oʻrniga Ladinoga aylantirish va lotin alifbosi oʻrniga ibroniy alifbosidan foydalanish ham savdo, ham madaniy aloqalarga zarba berdi. Saroyda yuqori lavozimlarni egallagan yahudiy shifokorlari vaqt oʻtishi bilan siyosatda ixtisoslashgan yunon shifokorlariga oʻz joylarini qoldirdilar va Yevropaning koʻmagi bilan savdo-sotiq nasroniy ozchiliklar qoʻliga oʻtdi.
Yahudiylar Sabetay Sevi voqeasidan hafsalasi pir boʻlganida, ravvinlarning taʼsiri misli koʻrilmagan darajada oʻsdi.
Saroyda yahudiylarning taʼsiri shunchalik pasaygan ediki, Murod IV yahudiylar jamoati raisi ravvin Yuda Kovonini oddiy sabab bilan qatl qilishga qaror qilganida, saroy oldida uni toʻxtatish uchun biron bir jamoat rahbari topilmadi.
Sabetay Sevi
1626-yil 7-iyul kuni Peloponnesdan Izmirga koʻchgan Ashkenaz yahudiy oilasida tugʻilgan Sabetay Sevi kichik yoshdaligidan diniy kitoblarga katta qiziqish bildirar edi. 15 yoshida u Tavrot va Talmudni bilgan, Kabaloni oʻrgangan va Zohar bilan muomala qilgan holda „oʻrganishdan koʻra koʻproq narsani oʻrgatishi“ mumkin edi. Mesyanik gʻoyalarining shakllanishiga Isaak Luriya ham taʼsir koʻrsatgan. Kabalistik tadqiqotlarga koʻra, 1648-yilda keladi deb ishonilgan Masih ekanligiga ishongan Sevi bu maqsadga tayyorlangan.
U 1651-yilda Izmir ibodatxonalarida va koʻchalarida dinda aytilishi gunoh boʻlgan Xudoning ismini baqira boshlaganda va oʻzini Masih deb daʼvo qilishni davom ettirganda odamlar uni Izmirdan haydashga qaror qildi.
Ikki marta turmush qurganiga qaramay, bokiraligini saqlab qolgan Sevi, yana turmushga qurmasligini va Tavrot bilan allaqachon turmush qurganini va shu tariqa Masihga aylanganini takrorlar edi. Salonikidan ketishga majbur boʻlgan Sevi, Istanbulga kelganida 9 oy shu yerda qolishga muvaffaq boʻldi.
Polshalik yengiltak ayol Sara oʻzini masih bilan turmush qurganini tushida koʻrganini aytdi, hamma uchun oʻz tushini takrorlardi. Mish-mishlarga koʻra, Sara bilan turmush qurgan Sevi, Quddusning kambagʻal aholisi uchun toʻplagan pulini Sarani olib kelish va ajoyib toʻy oʻtkazish uchun sarflagan.
Gʻazzalik Natan ismli yigit Sevi Masih ekanligini, u paygʻambar paydo boʻlib, Masihning kelishi toʻgʻrisida xabar berishiga ishonganligi sababli u oʻzini paygʻambar ekanligini daʼvo qildi. Natan qutulish kunidan keyin nima boʻlishini shunday tasvirlab berdi: "...Sevi Sultonning tojiga urushsiz ega boʻladi, u toʻrt-besh yildan keyin yoʻqolgan qabilalarni qaytaradi va hayotga qaytib kelgan Muso paygʻambarning 13 yoshli qizi Rebekkaga uylanadi..."
Masih kelishi haqidagi xabar Markaziy va Shimoliy Yevropada ham qoʻzgʻaldi. Izmir bosh ravvinatining ogohlantirishlariga qaramay, vaziyatni nazorat ostida ushlab turish harakatlari hech qanday natija bermadi. Sevi sinagogalarda oʻqilgan baʼzi ibodatlarda Sultonning ismidan foydalanishni va ismini oʻqishni, minnatdorchilik bildirishni oʻzgartirib, uning oʻrniga oʻzini ismini qoʻyishni buyurdi. Taqiqlashga yoʻl qoʻygan va gunohni joiz qilgan Sevi 1666-yil 18-iyunni najot kuni deb daʼvo qildi. framed|sağ|Sabetay Sevi Sevining taʼsiri shunchalik kuchaygan ediki, yahudiylardan tashqari unga ishongan xristianlar va musulmonlar ham bor edi. Masalan, Bektoshi darvesh boshchiligidagi bir guruh musulmonlar ham Sevining yuqorida aytib oʻtganlarini qabul qildilar.
Saroyga taqdim etilgan hisobotlarga binoan va Istanbul yahudiylar jamoatining shikoyatlari natijasida Sevi Istanbulga olib kelingan va sudga Köprülü Fazıl Ahmed Paşa raisligida Devonga keltirildi. Bundan yengil jazolarga oʻlim jazosi berilar ekan Sevining zindonga tashlashdan maqsad uni qahramonga aylantirmaslik edi. Sevining koʻchirilgan Geliboludagi Kumkapi qalʼasidagi zindon qamoqdan koʻra koʻproq ziyoratgohga oʻxshar edi. Polsha jamoatlari vakili sifatida kelgan oʻsha davrning taniqli ravvinlaridan biri Nehamya ha-Kohen „Sabetay va Masih oʻrtasida hech qanday qiziqish koʻrmaganligini“ eʼlon qildi.
Agar u moʻjiza koʻrsata olmasa, qatl etilishi haqida eʼlon qilingandan soʻng, Mehmet Afandi ismini olgan Sevi Islomni qabul qildi va izdoshlari tomonidan uning nomiga Aziz unvoni qoʻshildi. Sevining Islomni qabul qilganidan xursand boʻlganlar orasida yahudiylar ham bor edi. Istanbullik ravvinlar tomonidan Izmir Yahudiylar Jamoatiga yuborilgan xatda shunday yozgan: "...Sulton Mehmed IV, nihoyat Sabetayning sharmandasini chiqarib, yahudiylikni katta falokatdan qutqardi. Shu sababli yahudiylik undan minnatdor..."
1676-yil 17-sentabrda dinini oʻzgartirganidan 10 yil oʻtib vafot etgan Sabetay Sevining mafkurasi, ayniqsa uchta mamlakatda rivojlandi: Turkiya (Selanik, Istanbul va Izmir), Italiya (Leghorn va Modena) va Polsha.
Yahudiylar davlat xizmatida
Ahmed I davrida Ispaniya bilan muzokaralarga yuborilganlar orasida Gabriel Buenaventura ismli yahudiy ham bor edi. 1699-yilda Karlofcha shartnomasining ishtirokchilaridan biri 1675-yilda Istanbulga joylashgan va Qora Mustafo Poshoning shaxsiy shifokori boʻlgan Isroil Konegliano edi.
Bosh vazir Köprülü Mehmed Paşa ruslarga qarshi Shvet qiroli Charles IX ning elchisi bilan shartnoma tuzishga yahudiy Moiz ben Yuda Bebri yuborilgan. Moiz ben Yuda Bebrining oʻlimidan soʻng vazifa uning oʻgʻli Yuda Bebriga berilgan.
Aholi va yashash joylari
Murod IV tomonidan Eyüp, Galata va Üsküdar mintaqalarida oʻtkazilgan aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, 9990 musulmon, 304 yunon, 17 frank, 27 arman va 957 yahudiy mahallalari bor edi. Qaraim sayyohlaridan Samuel ben David (1642) qaraimlar Halichning ikki yoqasidagi Balat va Haskoʻyda, Benjamen Behar Eli Yerushalmi esa ularning hammasini Haskoʻyda yashagan deb yozgan.
Istanbuldagi italiyalik muhojir yahudiylarning ibodatxonalari va jamoatlari ular bilan yaqin aloqada boʻlgan sefardiy yahudiylar bilan birlashdilar. 1648-yilda Kmielnitski qirgʻinidan omon qolgan yoki kazaklar tomonidan asirga olingan yahudiylar sotib olingan va Istanbul Yahudiylar Jamoati tomonidan qutqarilganidan keyin yuzlab Ashkenaz yahudiylari Istanbulga kelgan.
1618-yilda Galatada boshlanib, tezlik bilan yoyilgan vabo natijasida yahudiylar Üsküdarga koʻchdilar. Avliyo Chalabiyning Sayohatnomasida 1625-yilda Üsküdarda yahudiy mahallasi boʻlganligi eslatib oʻtilgan.
Baʼzi farmonlar
XVII asrda yahudiylarga tegishli baʼzi farmonlar quyidagilardir:
Izmirda yahudiylar
Yangi Ahdda yozilganlardan anglashilgandek, asrning birinchi yillarida Izmirda yahudiy aholisi boʻlgan. II yoki III asrlarga oid deb hisoblangan yozuvda „sinagoganing onasi“ deb taʼriflangan Rufina ismli ayolning mavjudligi, bu davrda yahudiylarning Izmirda boʻlganligini isbotlaydi. Biroq, Oʻrta asrlardan boshlab Izmirda XIII asr davomida yahudiylar boʻlganligi toʻgʻrisida hech qanday dalil yoʻq. Galante fikricha, bunga tez-tez sodir boʻladigan zilzilalar, vabo va xolera epidemiyalari va urushlar sabab boʻlgan.
Izmirda tashkil etilgan yahudiylar jamoasini faqat 1605-yildan boshlab qayd etilgan. Ayniqsa yahudiylar Selanikida 1604-yil va 1620-yillarda sodir boʻlgan yongʻin va epidemiyalar natijasida Izmirga koʻchishni boshlaganlar va Egey va Oq dengizdagi tijorat markazi Selanikidan Izmirga koʻchgan. 1631-yilda aholi soni 7,000 boʻlgan yahudiylar, 1675-yilda 15,000 dan ortib ketdi.
Sinagogalar
1620-yilda Izmirda Etz Ahayim, Portugal, Gerush, Mahazike Tora, Shalom ve Talmud Tora nomli oltita sinagoga mavjud edi. Bulardan uchtasi Selaniki shahridan boʻlganlarga oid edi va ravvin Yozef Eskapa tomonidan, qolgan uchtasi Istanbullik ravvin Isak ben Meir Levi tomonidan boshqarilar edi.
Jozef Eskapa
Izmir yahudiylari kelib chiqishi boshqa shahar va viloyatlardan kelganligi sababli ularning oʻziga xos, farqli urf-odatlari bor edi. U yahudiy mulklari oʻrtasidagi chalkashliklarni kamaytirish va kundalik umumiy hayot qoidalarini tartibga solish uchun Takanotlarni tayyorladi. Shu nuqtai nazardan, u jamoat aʼzolaridan olinadigan soliqlarga oʻz hissasini qoʻshdi va jamoatning diniy va maʼmuriy ishlarini olib borish uchun kengashlar tashkil etdi.
Yozef Eskapaning ikkita mashhur asari Roshe Yosef ve Hohen Mishpatdir''.
Tabiiy ofatlar
1616-yilda vabo epidemiyasida yahudiylarning bir qismi Goʻzal Hisar hududiga koʻchib kelib, yangi jamoat tuzdilar. 1663-yilda takrorlangan vabo epidemiyasi paytida yahudiylar, shu jumladan bosh ravvin Hayim Benveniste, bu safar Pınarbaşıga koʻchib ketishdi. 1668-yilda 400 yahudiylar, shu jumladan bosh ravvin Aaron ben Hayim shanba oqshomida shabat duosidan keyin qattiq zilzilada vafot etdilar.
Iqtisodiy va ijtimoiy vaziyat
XVII asr odatda Usmonli yahudiylari uchun qulash davri boʻlgan boʻlsa-da, bu Izmir yahudiylarining oltin davri edi. Iqtisodiy farovonlik kengaydi, madaniy tadbirlar koʻpayib, maktablar va yeshiva soni ortdi, birinchi bosmaxona tashkil etildi. Yahudiylarning bir qismi savdo va sanoatga qiziqish bildirgan boʻlsa, baʼzilari bankir, valyuta, broker va tarjimon boʻlib ishlagan.
Izmirdagi ilk bosmaxona
Shaharda ilk bosmaxona 1658-yilda Abraham ben Yididya Gabay tomonidan qurildi va ilk kitob sifatida Jozef Eskapaning Rosh Yosef nomli asari bosildi. Izmirning bu sohadagi rivojlanishi Sabetay Sevi harakati yaratgan beqarorlik davrida toʻxtab qoldi.
XVIII asr pasayish davri
thumb|sağ|[[Usmonlilar imperiyasi|Usmonli davrida yashagan bir yahudir ravvin tasviri (1779)]]
Usmonli yahudiylari
Sabetay Sevi yaratgan hayajon umidsizlikka aylanganda, oʻzini „maqsadsiz va sarosimaga tushgan“ his qilgan Usmonli yahudiylari „passiv himoya psixoziga“ tushishdi. Kundalik ibodatlarini bajarish uchun ibroniy tilini juda koʻp unutgan yahudiy xalqining ona tili asta-sekin Ladin tiliga aylandi. XVIII asrda Istanbuldagi yongʻinlar sababli yahudiylar Piri Pasha, Galata, Ortaköy va Üsküdarga koʻchib, oʻzlarining yangi mahallalariga oʻrganishga harakat qilishdi.
Muhtojlik va qashshoqlik ichida boʻlgan Falastin yahudiylarining qarzlarini oʻz zimmalariga olib, Istanbul Yahudiylar Jamoati Imperiya, Bolqon va Italiyadagi jamoat aʼzolariga „1 ta pul majburiy xayriya qilish“ mablagʻlarini hisoblab chiqdilar. 1763-yilda Hebron yahudiylarning qarzlarini qoplash uchun bilvosita soliq qoʻshildi. 1772-yildagi hujjatlarga koʻra, oʻsha yili Istanbul yahudiylar jamoati byudjetida 10 ming kurush kamomadga ega edi, buning sababi shundaki, 1500 soliq toʻlovchidan 300 nafari qoʻshinga chaqirilib, urushga joʻnatilganir.
Adabiyot
XVIII asr usmonli yahudiylari adabiyoti uch boʻlimdan iboratdir: 1714-yilda Quddusdan Istanbulga kelgan Yaakov ben Meir Kuli yahudiylarni ota-bobolarining diniga qabul qilish uchun diniy qoidalarni jamoatchilik tushunadigan tilda qayta yozish kerak deb hisoblagan. Bu fikrlar bilan yoʻlga chiqqan Kuli, 1730-yilda, „Sharqiy Sefaradlarning Ensiklopediyasi“ yoki ibroniycha tushunmaydiganlarning kitobi sifatida tanilgan „begona tilda gaplashgan qavm“ deya tanilgan Meʼam Loʻezni yozib yoya boshladi. Uzoq yillar davomida bu kitob Sefarad yahudiylarining yagona oʻqigan manbasi boʻldi, hatto ushbu kitobni oʻqish diniy burch darajasiga chiqdi.
Ladino adabiyotining otasi sifatida tanilgan Abraham ben Isak Assa (1710-1768) Tavrot, Shulhan Aruhni va koʻplab tarixiy, diniy va ilmiy asarlarni, shu jumladan Usmonli Sultonlari tarixini tarjima qilgan va nashr etgan.
Musiqa
Shahzodaligida Selim III ga tambur chalishni yahudiy Isak Fresko Romano oʻrgatgan.
Istanbulning bosh ravinlari
Usmoniylar hukmronligi ostidagi imperiyaning hududlarida bosh ravvinliklar mavjud edi. Ushbu bosh ravvinliklarning eng kuchlisi Istanbulning bosh ravvinligi boʻlgan. XVIII asrda Istanbulning bosh ravvini lavozimini egallaganlar roʻyxati quyidagicha:
Daniel de Fonseca
1672-yilda Portugaliyaning Oporto shahrida marrano yahudiy oilasida tugʻilgan Fonseca ruhoniy boʻlib tarbiyalangan, ammo u yahudiylikni yashirincha davom ettirgan. Uning holati inkvizitsiyaga oʻtkazilganda, u Fransiyaga qochib ketgan. Bordoda tibbiyot boʻyicha oʻqigan Fonseca, 1702-yilda Istanbulga joylashib, Fransiya elchisi kabi yuksak lavozimli kishilarning shaxsiy shifokori va ishonchli odamiga aylandi. 1740-yilda vafot etgan Fonsecaga nisbatan Volter „balki oʻz millatining yagona faylasufi“ deb atagan.
Tobia ha-Kohen
Tobia ha-Kohen Mustafo II ning bosh vaziri Rami Mehmet Paşaning, undan soʻng Ahmad III ning bosh vaziri Baltacı Mehmed Paşaning shaxsiy shifokori edi.
Yeshaya Ajiman
XVIII asr va XIX asr boshlarida Usmonli moliya sohasida muhim oʻrinlarni egallagan Ajiman oilasidan Yeshaya Ajiman, 1730-yildan 1773-yilgacha Mahmud I, Usmon III va Mustafo III davrida hokimiyat boshqaruvida qatnashdi. Tuhmat natijasida qatl qilingan Yeshayaning ukasi Meirni ham 1807-yilda oʻzini ham, saroyda oʻzi lavozim bergan yanichar oʻldirdi.
Yuda Baruh
Mahmud I ning Sarrof rahbari Yuda Baruh ismli yahudiy edi. Madrid arxiyepiskopining ishontirishi bilan Avstriya imperatori Mariya Tereza Usmonli yahudiylarini oʻz mamlakatlaridan haydab chiqarishga qaror qildi. Vaziyatdan xabardor boʻlgan Yuda Baruh Mahmud I ga xabar berdi va sulton elchi yuborib, imperatorni fikrini oʻzgartirdi.
Qayiqchilar gildiyasi xayriya tashkiloti
Halich va Bosforning ikki yoqasida yoʻlovchi va savdo-sotiq mahsulotlarini tashigan yahudiy qayiqchilar tarafidan 1715-yillarda asos solingan „Qayiqchilar gildiyasi xayriya tashkiloti“ning maqsadi-kambagʻal qayiqchilar yoki dengizga gʻarq boʻlganlarning dafn xarajatlarini qoplash edi. Keyinchalik ushbu tashkilot dengizda kasal boʻlib qolgan yoki baxtsiz hodisadan keyin quruqlikda vafot etganlarning xarajatlarini ham qoplay boshladi. Vaqt oʻtishi bilan gildiyaga qayiqchilardan tashqari, meva-sabzavot va sharob olib yurgan tavernalarni tashiydigan koʻkatchilar qoʻshila boshladilar. Ushbu tashkilot Birinchi jahon urushi boshlangunga qadar davom etgan deb taxmin qilishadi.
Tabiiy ofatlar
XVIII asrda Istanbulda 60 ga yaqin yirik yongʻinlar shaharning demografik tarqalishiga taʼsir koʻrsatishda davom etdi. 1715-yildagi yongʻinda uylari vayron boʻlgan koʻplab yahudiylar Hasköyning Piri Pasha tumaniga joylashdilar. 1740-yildagi yongʻindan keyin uylarini tiklashga ruxsat berilmagan yahudiylar, ayniqsa, Ortaköy, Galata va Üsküdarga koʻchib ketishdi. 1756-yilda Cibali yongʻinida 800 dan ortiq uylar vayron boʻldi va yahudiylar Galata, Ortaköy va Kuzguncukga koʻchishni boshladilar.
Edirne
Har 1282 gramm kosher goʻshtiga qoʻshilgan gabellaning daromadi faqat muhtojlarga yordam berish uchun sarflanadigan mablagʻedi. Ayrim Istanbul yahudiylari „shaharning ajnabiylari“ deb bu soliqni toʻlashdan bosh tortganlarida nizo kelib chiqqan. Ushbu voqeadan keyin Sulton farmon chiqardi va kambagʻallarni xafa qilgan bu harakatni darhol toʻxtatishni va har kim oʻz soliqlarini toʻlashni buyurdi.
Uylar
1725-yil 12-iyuldagi farmon bilan musulmonlarning uylari sakkiz metrdan, zimmi va yahudiylarning uylari olti metrdan oshmasligi mumkinligi aytilgan edi.
Sharob va uzum sotish
Mahmud I 1732-yil 28-yanvardagi farmon bilan yahudiy kemalariga sharob va raki yuklashni taqiqladi. . Yahudiylarning arizasiga binoan, toʻrt oydan soʻng, 10 kg sharobni mayxonada ishlatmaslik, diniy maqsadlarda sotish va tashish uchun ruxsat berildi. Xuddi shu Sulton, 1751-yil 23-avgustda zimmilarga bir stakan toʻlaligida ham uzum sotishni taqiqladi.
Yahudiylarga taʼsir
250px|sağ|thumb|Cezzar Ahmet Paşa Akkâdagi bir mahkamada Salim III Istanbul yahudiylari jamoatidan yahudiylarni dengizchi boʻlib xizmat qilish uchun qoʻshinga yuborishni soʻradi va bu yahudiylar oʻz vatanlarini himoya qilishda birinchi marta ishtirok etishi edi. Keyinchalik, 1804-yil 25-noyabrda, 1808-yil 1-fevralda va 1809-yil 3-yanvarda chiqarilgan farmonlar bilan yahudiylar dengizchilarni yetkazib berishdan ozod qilindi.
Boshqa tomondan, Napoleon Bonapart Falastin yahudiylari jamoatining rahbari Hayim Farhiy bilan bogʻlanib, baʼzi vaʼdalar bergan boʻlsa ham, Farhi bu vaʼdalarni rad etdi va Akkani himoya qilishda qatnashdi. U 1790-yildan dushmanlik qilib kelayotgan Cezzar Ahmet Paşa tomonidan 1804-yilda, burni kesilib, koʻzlari oʻyilib, qamoqqa tashlandi. Xuddi shu yili Cezzarning oʻlimidan soʻng qamoqdan ozod qilingan Farhini oʻz qoʻli bilan katta qilgan va hokim qilib tayinlagan Abdullah Paşa boʻgʻib oʻldirgan.
1807-yilda Usmonli hukumati Rossiyaga qarshi urush eʼlon qildi. Ruslar bilan ittifoqdosh inglizlar Istanbul oldida langar tashladilar. Hukumat fuqarolarni oʻz mudofaasini mustahkamlash uchun Istanbul atrofida ariq qazishga yordam berishga chaqirganda, yahudiylar „shabat kunini eʼtiborsiz qoldirishdi“, yordamga shoshildilar.
Sulton Mahmud II humronlik davri (1808-1839)
1826-yil 15-iyunda yanicharlarning Vaka-i Hayriye bilan bekor qilinishi yahudiylar uchun yangi davrni boshlab berdi. Soʻnggi yillarda butunlay korrupsiyaga uchragan yanicharlar yahudiylarning tumanlarini talon-toroj qilib, adolatsiz narsalarga erishmoqda edilar.
Liberalizmi bilan tanilgan Mahmud II quyidagilarni aytdi: "Biz musulmonlarni faqat masjidlarda, nasroniylarni faqat cherkovlarda, yahudiylarni faqat ibodatxonalarda yahudiy boʻlishni va Xudoga sadoqatini bildiradigan joylardan tashqarida bir xil siyosiy huquq va homiylikda boʻlishlarini istaymiz.."
Uchta moliyachi
Yahudiylar toʻgʻrisida ijobiy qarashlarga ega boʻlgan Mahmud II ning Yeshaya Isaiah Aciman, Ezekiel Gabay va Behor Karmona ismli uchta yahudiy moliyachisini qatl ettirgani eʼtiborni tortadi. Qatllar yanicharlarning yoʻq qilinishi bilan bogʻliq deb oʻylashadi.
Isaiah Aciman
Aciman oilasining oxirgisi boʻlgan Yeshaya Aciman 1808-yilda bankir boʻldi. 1820-yilda yanicharlarni qoʻllab-quvvatlagan degan daʼvo bilan boyligi musodara qilingan Aciman Qibrisga surgun qilingan. Yanicharlar oʻchogʻi bekor qilingandan keyin u qatl etildi.
Nichols Hills (Oklahoma)
Aholisi
4056 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 782,4 nafar kishi.
Usmonlilar imperiyasidagi yahudiylar tarixi
Ezekiel Gabay
Artin Kazas surgundan Behor Karmona orqali qaytib, oʻz lavozimini egallagach, Saroydagi armanlarning taʼsiri avvalgi kuchini tikladi. Kazas va Abdullah Paşa hiyla-nayranglari natijasida Gabay birinchi marta 1826 yilda yangixchilarga pul bergani uchun Bostancıda qamoqqa tashlandi va keyin esa Antaliyada qatl etildi.
Behor Karmona
"Çelebi" laqabi bilan tanilgan Behor Karmonaning bobosi Selim III ning ota sifatida murojaat qilgan va moliyaviy masalalarda maslahat olgan Moiz Karmona bank tashkil qilgan edi va u vafot etgach, uning nevarasi Behor oʻrnini egalladi. Yanicharlar oʻchogʻining pul ishlarini ham olib borgan Karmona maoshlarni nazorat qilib, yanicharlarga avans bergan.
Oldin surgun qilingan, ammo Behor Karmona orqali surgundan qaytgan va oʻz vazifasini davom ettirgan Artin Kazas Mahmud II va Karmonaning qasridan oʻtib, Karmonaning musulmonlarga alkogolli ichimliklar sotganini tushuntirdi. Gʻazablangan Mahmud II gʻazabini uch soʻz bilan ifodaladi: „Tez oʻlishi kerak“. Çelebi Behor Karmona 1826-yil 14-aprelga oʻtar kechasi, shanba kuni oʻqilgan Kidus namozidan keyin jallodlar tomonidan oilasi oldida boʻgʻib oʻldirilgan.
Sulton Abdulmajid hukmronligi davri (1839-1861)
thumb|200px|sağ|Qon tuhmatiga qarshi farmon chiqargan [[Abdulmajid I|Sulton Abdulmajid I]] Sulton Abdulmajid I davrida yahudiy matbuoti tugʻildi. 1843-yilda ilk Ladino gazetasi boʻlgan La Buena Esperansa (Yaxshi umid) Izmirda Rafael Uziyel Pinserle tomonidan bosib chiqarila boshlandi. Xuddi shu kishi 1846-yilda Shaaret ha Mizrah (Sharq eshiklari)ni nashr etdi. Istanbulning ilk yahudiy gazetasi esa, 1853-yilda Qrim urushiga ketganlardan xabar kutayotganlarning ehtiyojini qondirish uchun 1853-yilda matbuotchi Leon Haim de Kastro tomonidan Ladino tilida Or Israel (Isroil xalqining nuri) nomi bilan nashr qilingan. Bugungi „gazeta“ mezonlariga javob beradigan birinchi gazeta 1860-yilda Yehezkiel Gabay tashabbusi bilan nashr etilgan El Jurnal Israelitdir.
1847-yilda yahudiy yoshlari kosher ovqatini topa olmaganligi sababli maktabga bora olmasligini bilgan Sulton Abdulmajid I Kuleli nomli harbiy oʻrta maktabda „ravvin nazorati ostida kosher oshxonalari ochilishi va yahudiy oʻquvchilarini shanba kuni maktabga kelmasligi mumkin“ degan buyruq berdi. Bundan tashqari, Sulton Abdulmajid I 1857-yil 12-martdagi farmon bilan yahudiylarga kasalxonalar ochishga ruxsat berdi.
1840-yilda Damashq va Rodosda sodir boʻlgan qonli tuhmat tufayli Sulton Abdulmajid I 1840-yil 28-oktabrda farmon chiqardi va yahudiylarni tinch qoʻyishlarini buyurdi: "...Uning yahudiy dinini tekshirib koʻrganligi, yahudiylar hatto hayvonlarning qonidan foydalanmaganliklari aniqligini, shuning uchun bunday tuhmatlarga ishonmaslik kerak va yahudiylar ibodat paytida Gulhane Hatt-i Sherifi tomonidan tan olingan barcha huquqlardan foydalanib bezovtalanmasligi kerakligini..."
Usmonli yahudiylaridagi maʼrifiy-aqidaparastlik toʻqnashuvi
XIX asrning boshlarida Usmonli yahudiylari chet tilini oʻrganishni dindan chiqib ketish deb bilganlari uchun juda johil edilar.
Yevropa bilan aloqada boʻlib, Avram Kamondo 1830-yillarda jamiyatning dunyoviy boshqaruvini qabul qildi, chunki u oʻzining hamjamiyati Yevropadagi yangiliklardan foyda koʻrishini xohladi. Kamondo 1854-yil 23-noyabrda Piri Poshoda turk, fransuz va ibroniy tillari oʻqitiladigan boshlangʻich maktab gʻoyasini amalga oshirdi. Ammo ravvin Isak Akrish va Salomon Kamhi boshchiligidagi gʻayratparastlar „din qoʻldan ketayapti“ degan hayqiriqlar bilan fransuz va zamonaviy taʼlimni yoʻq qilishga harakat qilishdi. Ikki Akrish tarafdorlari 1862-yil 1-noyabrda Kamondoning uyiga bostirib kirgandan keyin boshlangan voqealar ravvin Akrishning qamoqqa olinishi, baʼzi ravvinlarning iltimosnomasi bilan Akrishning ozod qilinishi va bosh ravvin Yoqub Avigdorning ishdan olinishi bilan davom etdi.
Ravvinat nizoni
Yahudiylar oʻrtasidagi toʻqnashuvlardan gʻazablangan Sulton Edirnening bosh ravvoni Yakir Geronni Istanbulning bosh ravvoni etib tayinladi va yahudiylar jamoatida islohotlar toʻgʻrisidagi qonun loyihasini tayyorlab, hukumatga taqdim etishni iltimos qildi. Ravvinlar toʻgʻrisidagi nizomni tayyorlash uchun 12 dunyoviy va 4 ravvinlardan iborat komissiya tanlandi. Ravvinat toʻgʻrisidagi nizom 1865-yil 15-mayda kuchga kirdi.
Besh boʻlimdan iborat nizomda 48 ta modda mavjud edi. Asosiy boʻlimlar: Nizomnomaga koʻra, bosh ravvin 30 yoshdan 70 yoshgacha boʻlishi kerak edi. . Bosh Kengash 80 aʼzodan iborat boʻlib, ularning 60 nafari dunyoviy, 20 nafari diniy edi. . Diniy kengash Bosh Kengash tomonidan saylangan 7 ravvindan, dunyoviy kengash esa Bosh Kengash tomonidan ikki yilga saylangan 8 aʼzodan iborat edi. . Ushbu nizomnoma Istanbulning bosh ravvinati uchun ishlab chiqilgan boʻlsa-da, boshqa ravvin idoralari uchun namuna boʻldi. .
Bosh ravvin muassasasi
Bosh ravvin maʼlum bir mintaqaning diniy rahbaridir, uning chegaralari anʼana yoki qonun bilan belgilanadi. Istanbul fathidan keyin yahudiylar tomonidan toʻlanadigan soliqlardan biri „Rav akçe“ boʻlib, u bosh ravvinga ega boʻlish huquqini bergan, ammo bu soliq Eliyahu Mizrahi vafotidan keyin toʻxtatilgan. Sefarad yahudiylar bu soliqni toʻlamadilar, chunki ular bosh ravvinni xohlamadilar.
Yakup Avigdor
Yakup Avigdor, 1794-yilda tugʻilgan, koʻp yillar davomida diniy sudlarda sudya boʻlib ishlagan, 1860-yilda 66 yoshida u bosh ravvin etib saylandi. Kamondo-Akrish mojarosida atrofni tinchlantirishga harakat qilgan Avigdor, tergov komissiyasi tomonidan oqlandi, ammo 1863-yil iyul oyida yoshi tufayli ishdan boʻshatildi. Yakup Avigdor 1874-yilda 80 yoshida vafot etdi.
Yakir Geron
Sulton Abdulaziz Yakup Avigdorning vazifasidan olgandan keyin 1863-yil 19-iyulda bergan qarori bilan Edirne bosh ravvinini Istanbul bosh ravvini lavozimiga tayinlanishini va Ravvinat nizomi hazirlanishini buyurdi. Yakir Geron 1863-yil 10-avgustda boʻlib oʻtgan yigʻilishda „jamoatni birdamlik va hamjihatlikka chaqirish“ kerak boʻlgan tamoyillarni tayyorladi va ushbu prinsiplarga boʻysunmaganlar jazolanishini aytdi. 1866-yilda mutaassib ravvin Isak Akrishning shogirdi Salomon Kamhi oʻzining Melehet Shelomo nomli kitobida qaraimlarga hujum qildi va Kamhini uygʻunlikni buzgani uchun jazolandi.
Sulton Abdulaziz oldiga 1869-yil 7-oktabrda tashrif buyurgan, Napoleon III ning rafiqasi Eugenie de Montijo Yakir Geronni huzuriga taklif qildi va Yakirning Yahudiy ispanchasida gapirishi qirolichaga taʼsir koʻrsatdi va shunday dedi: „Men mehmon boʻlgan bu mamlakatda ona tilimni topish va gaplashish qanday baxt“
Yakir Geronga qaratilgan eng muhim tanqid uning Izmirning bosh ravvoni Haim Palachiga boʻlgan munosabatidir. U boshqargan yigʻilishda Palachining gʻoyalariga koʻproq eʼtibor berilishi hasadni keltirib chiqardi va Geron Palachiga qarshi chiqdi. Fursatdan foydalanib, Haim Palachiga qarshi harakat qilish uchun Geron hukumatga murojaat qilib, Palachini jazolashni talab qildi.
1870-yilda birinchi darajali Mecidiye ordeni bilan taqdirlangan Yakir Geron, Dunyoviy Kengashdagi kelishmovchiliklardan charchagan holda 1872-yilda isteʼfoga chiqdi. Quddusga joylashib, bir yeshiva qurgan Geron 1874-yil 11-fevralda vafot etdi.
Istanbul konferensiyasi
Konferentsiyaning baʼzi maqolalari gʻayri musulmonlar huquqlarining kafolati bilan bogʻliq edi va ushbu konferensiyaga taqdim etilgan eng qiziqarli hujjat — 1877-yil 2-yanvarda Jahon yahudiy jamoalari tomonidan taqdim etilgan 28 sahifalik memorandum. Ushbu memorandumning 6-8 sahifalarining qisqacha mazmuni quyidagicha: "Yahudiylar har doim Usmonlilar imperiyasi yerlarida yaxshi yashashgan. Turkiyadagi musulmon bo'lmagan jamoatchilikka hamma har doim teng munosabatda bo'lgan. 1839-yil 13-noyabr va 1856-yilda Usmonlilar imperiyasida Gulhane Hatt-i Humayunu qonuni oldida irqi va dinidan qat'i nazar hamma teng ekanligi aytilgan edi."
Shunday qilib, musulmon boʻlmagan xalqning huquqlarini himoya qilish masalasi muhokama qilingan konferensiyada eng yaxshi javob yahudiylardan keldi.
1908 Kanun-ı Esasîsi
Usmonli parlamentida xizmat qilgan yahudiy deputatlar roʻyxati quyidagicha: Shuninge, Heyet-i Ayan aʼzosi sifatida Dr. Jak de Kastro ham boʻlgan.
Istanbul Italyan yahudiylar jamoati
Italiya yahudiylari jamoati 1838-yilda Castro oilasidan vafot etgan ayolni dafn etish uchun juda katta haq toʻlash toʻgʻrisidagi nizo natijasida tashkil etilgan. Sobiq bosh kotiblardan biri boʻlgan Leone Pipernoning 1931-yil may oyidagi xotiralarida yozgan soʻzlariga koʻra, jamoat 1862-yilda tashkil etilgan. Galante va Franko Italiya jamoatchiligi 1864-yilda tashkil etilganligini taʼkidlaydilar.
1861-yilda Babialidagi Italiya Qirolligining vakillari bilan maslahatlashildi va ularga Italiya fuqaroligini saqlab qolish sharti bilan jamoat tan olinishi toʻgʻrisida xabar berildi. Shundan soʻng u jamoatni tashkil etish toʻgʻrisidagi nizomni tayyorladi va „Chet el yahudiylari jamiyati“ nomini Communita Israelitico-Italiana di Istanbul (Istanbul Italyan yahudiylar jamoati) deya oʻzgartirdi. Jamoat yangi tashkil topgach, Karaköydagi Zulfaris koʻchasida koʻchmas mulk sotib oldi va sinagoga tashkil qildi. Sinagoganing ravvini Bensiyon Levi ismli bir yahudiy edi.
Ushbu jamoat Shishli shahrida barokko uslubidagi qabristonga ega. Qabriston eshigida Italiya yahudiylar qabristoni yozuvi va ichki eshik ustidagi plastinkada Abdulazizning farmoni bor.
Sinagogalar
thumb|sağ|200px|Istanbul Ashkenaz Sinagogasining ichki koʻrinishi Unkapani va Ayazma oʻrtasidagi sinagoga 1985-yil 18-iyulda Halichni tozalash va obodonlashtirish dasturi tufayli buzib tashlandi.
Ortaköy Etz Ahayim sinagogasi 1825-yil 12-noyabrdagi farmon bilan taʼmirlandi.
1890-yilda Zulfaris sinagogasi Kamondo banki tomonidan foizsiz taqdim etilgan 2900 lira bilan taʼmirlandi.
XIX asrning ikkinchi yarmida qurilgan baʼzi ibodatxonalar:
Balat Or Ahayim yahudiy shifoxonasi
200px|sağ|thumb|Balat Or-Ahayim yahudiy shifoxonasi Yahudiylar va qaraimlarga 1838-yil 5-sentabrdagi farmon bilan kasalxona qurishga ruxsat berilgan boʻlsa-da, moliyaviy qiyinchiliklar tufayli uzoq vaqt davomida ushbu ruxsatdan foydalana olmadilar. Dr. Rafael Delmedico rahbarligida Balatda yahudiy kasalxonasi gʻoyasi rivojlandi va 1896-yil 16-fevralda Abdulhamid II ning farmoni bilan qurilishga ruxsat berildi.
Alliance Israélite Universelle (AIU) — Muassasa maktablari
thumb|sağ|150px|AIUning asoschisi Adolphe Cremieux 1840-yilda Damashqda sodir boʻlgan voqea natijasida fransuz va nemis yahudiylari birlashib, „yahudiylarni — diniy eʼtiqodlari sababli kamsitilgan joylarda ularni himoya qilish uchun“ tashkilot tuzdilar. 1860-yil may oyida fransuz yozuvchilari va adabiyot namoyandalari Alliance Israélite Universelle(AIU) tuzish uchun birlashdilar.
1861-yilda 850 boʻlgan aʼzolarning soni 1866-yilda 4610 ga yetdi. Muassasa „yahudiylar zulmat, jaholat va qashshoqlikdan dunyoda qayerida boʻlishidan qatʼi nazar, faqat til, yaxshi fan va texnik bilimlarga asoslangan zamonaviy taʼlim tizimini amalga oshirish orqali xalos boʻlishlari mumkin“ degan tamoyil asosida ish yuritgan. AIU dastlab Bagʻdod va Damashqda tashkil topgan, keyinchalik Volos, Edirne, Saloniki, Izmir, Istanbul, Kavala, Safed, Skopye, Quddus, Bitola va Basra kabi turli shaharlarga tarqaldi. Ushbu maktablarning moliyaviy ehtiyojlarining bir qismi AIU mablagʻlari, baʼzilari esa mahalliy maʼmuriyatlar tomonidan taʼminlandi.
Taʼlim va madaniyat sohasidagi muvaffaqiyatli ishi inkor etilmasa ham, AIU ikkita masala boʻyicha tanqid qilindi: Muassasa maktablari yahudiylar uchun qurilgan boʻlsa ham, Celal Bayar ve Rıza Tevfik Bölükbaşı kabi yahudiy boʻlmaganlarga ham eshiklarini ochdi.
1924-yil iyun oyida Taʼlim vazirligi yahudiy jamoasidan oʻz ona tilida yoki turk tilida oʻqishni xohlaysizmi, deb soʻraganida, jamiyat turk tilida deb javob berdi, Fransiyadagi shtab-kvartirasi bilan aloqalar uzildi va maktablar Taʼlim vazirligiga biriktirildi.
Harbiy xizmat
Abdulhamid II 1893-yilda bosh ravvin Moshe Levini huzuriga chaqirdi va yahudiylarning qoʻshinga qoʻshilishini istashini bildirdi. Buni sharaf sifatida qabul qilgan Mose Levi bu ishni Diniy Kengashga olib keldi va Boshqarma mamnuniyat bilan maʼqulladi.
Birinchi konsulliklar
Usmonlilar imperiyasi birinchi konsulligini 1806-yilda Londonda ochgan. Birinchi Usmoniy konsuli, yunon kapitani Todori Kritan Todori 1807-yil fevral oyida ishdan ketganida, oʻsha yilning mart oyida Isak Natali ismli Usmonli yahudiy tayinlangan.
Abdulmajidni ogʻir kasallikdan qutqargan Dr. Zigmund Spitzer 1857-yilda Vena elchixonasi kanslerlik idorasiga, soʻngra Neapol siyosiy missiyasi boshligʻiga tayinlandi.
XIX asrning oxirida baʼzi Usmonli yahudiylar, Nesim Gürcü, Israel Cohen, Vitali Rossano, Moiz Hanalellar bir qancha konsullik lavozimlarida ishlaganlar.
Turk yahudiy matbuoti
Turkiya mustaqillik urushi davrida turkiy yahudiy matbuoti milliy tezislarni chet elga koʻchirishda oʻziga xos hissa qoʻshdi.
Tabiiy ofatlar
Har bir asrda boʻlgani kabi, XIX asrda ham imperiyada zilzilalar, yongʻinlar va epidemiyalar kabi tabiiy ofatlar yuz berdi.; Zilzila Yahudiylar katta zarar koʻrgan boshqa muhim yongʻinlar 1859-yildagi Manisa bozori, 1872-yil va 1876-yillardagi Nazilli, 1884-yildagi Tir va 1897-yildagi yahudiylar tumanini butunlay yoʻq qilgan Manisadagi yongʻinlardir  .; Epidemiya Vabo, oʻlat va chechak kabi epidemiyalar asosan yahudiylarning uchdan ikki qismi yashagan Hasköyga taʼsir koʻrsatdi. 1894-yilda Bursada boshlangan vabo epidemiyasini Isak Fernandes va ismi nomaʼlum boʻlgan Kuzguncuk shahridan boʻlgan yahudiy shifokorlari nazorati ostiga olindi.
Bosh ravvin Moshe Levi
Bosh ravvin Yakir Geron isteʼfoga chiqqach, Buyuk vazir Mahmud Nedim Posho dunyoviy kengashga zudlik bilan rahbar tayinlanishini soʻradi. Mahmud Nedim Poshoning 1872-yil 9-maydagi memorandumiga asoslanib, 1872-yil 19-mayda dunyoviy kengash yangi bosh ravvinni saylash uchun yigʻildi, ammo yigʻilish 6 aʼzoning isteʼfoga chiqishi bilan yarim kunga qoldirildi. 12 kishilik vaqtinchalik kengashning ikkinchi yigʻilishi Ahrida sinagogasida boʻlib oʻtdi va Moshe Levi koʻpchilik ovoz bilan bosh ravvin etib saylandi. Moshe Levi ham Istanbul, ham „Togarma“ (Turkiya) bosh ravvini boʻldi.
Mose Levi, Kuzguncuk va Piri Posho boshlangʻich maktablarini ochdi va AIU Istanbul qoʻmitasi ishiga tezlik va tartib olib keldi. Muhtojlarni kiyim-kechak ehtiyojlarini qondirishni maqsad qilgan Malbishe Anumim xayriya tashkilotini tashkil etdi. Biroq, Ariha yigʻilishidagi muvaffaqiyatsizlik tufayli jamoat xarajatlarining ortiqcha sarflanishi va ish haqi va yordam toʻlovlarining uzilishi Istanbul yahudiylari va ziyolilarida bezovtalikni keltirib chiqardi.
Moshe Levi 1908-yil iyulda Ikkinchi konstitutsiyaviy monarxiya eʼlon qilinganidan keyin isteʼfoga chiqishga majbur boʻldi.
XIX asrning oxirida Izmir
XIX asrning ikkinchi yarmida Usmonli yerlaridagi yahudiylar uchun diqqatga sazovor voqealardan biri bu Izmir yahudiy jamoasidagi bahs boʻlib, uning qahramoni Izmirning bosh ravvini Haim Palachi boʻlib, u Istanbul, Parij va hattoki Venadagi yahudiy matbuotida paydo boʻlgan.
1788-yilda Izmirda tugʻilgan, 1852-yilda Izmirning bosh ravviniga aylangan Haim Palachi, jamoatni hech kimning fikrisiz boshqarishi va uning yaqin atrofidagi odamlarning noqulay qarorlari koʻpchilikni bezovta qildi. 1865-yil noyabrda saylangan yangi kengash maʼmuriy xodimlarni almashtirdi va ularning hissalarini adolatli asoslarda belgilab qoʻydi. Vijdonan boshlangan kengash uzoq davom etmadi va bir necha oydan soʻng sobiq ravvinlar yana oʻz joylarini egallashga muvaffaq boʻlishdi. Palachi qonunbuzarliklarning oldini ololmay, gabella soliqini bekor qilish uchun yechim topdi va daromadi qisqartirilgan gabellerolar Palachiga qarshi uyusha boshladi. Bab-i Alining iltimosiga binoan Izmirdagi vaziyatni oʻrgangan Istanbul bosh ravvin Yakir Geron Palachini ishdan boʻshatishga buyruq berdi, ammo Izmir hokimi buyruqqa amal qilmadi va Palachining vazifasini vaqtincha toʻxtatib qoʻydi. Istanbul va Izmirdagi tarafdorlarining namoyishlaridan soʻng Palachi oʻz lavozimiga umrbod qolish uchun qaytib keldi.
1868-yil 9-fevralda Haim Palachining vafotidan soʻng, Manisa bosh ravvin Yosef Hakim 1868-yil iyun oyida Izmirning bosh ravvini etib tayinlandi. Yosef Hakimning yahudiy maktablarida ibroniy tilidan boshqa chet tilini oʻqitmaslik kabi konservativ munosabatlari ommani omma bilan toʻqnashishiga olib keldi va va 15,000 izmirlik yahudiylar Sultonga yuborilgan ariza bilan oʻz vazifalaridan ozod qilindi. Yosef Hakimdan keyin Avram Palachi 1870-yil 7-oktabrda Izmirning bosh ravvini etib tayinlandi.
Ikkinchi darajali Mecidiye va Uchinchi darajali Usmoniya ordeni egalari boʻlgan Haim Palachi va Avram Palachining oʻnlab asarlari bor.
XIX asrning tugashi
Fransuz sayyohi Albert Renuard 1881-yilda Istanbulga tashrif buyurganida olgan taassurotlarida „ular hech kimga qaram emasligi sababli, dalillarni qanday boʻlsa shunday ifoda eta oladi“ deb taʼkidlab, yahudiylarning holatini quyidagicha sarhisob qiladi: "Yevropada 50,000, Falastinda 40,000 shu jumladan Turkiyaning Osiyo qismida 100,000, 150,000 dan ortiq yahudiy Usmonlilar imperiyasida Muso paygʻambar diniga eʼtiqod qilib yashaydi... Musulmon jamoatlari bilan bir xil huquqlardan foydalangan yahudiylarni Bab-i Ali vakili boʻlgan bosh ravvin boshqaradi... Ular soʻnggi yigirma yil ichida konservatorlar va dunyoviy qarashlar oʻrtasidagi kurashdan eng koʻp aziyat chekishdi, bosh ravvin lavozimi hali ham boʻsh boʻlib, uning oʻrnini oddiy ravvin egallaydi... Turklar, ruminlar, ruslar va yunonlardan farqli oʻlaroq baxtli hayot kechiradigan yahudiylar Sulton taxti soyasida bemalol va tashvishsiz yashaydilar... Ruslarning va yunonlarning zulmidan qochgan yahudiylarga ochgan quchogʻi Turkiyaga obroʻ-e'tibor olib keladi... Musulmon Turkiya xristian mamlakatlariga nisbatan bagʻrikengroq va iltifotliroqdir... Usmonli hukumati nafaqat oʻz fuqarolarining din va vijdon erkinligini tan oldi, balki ichki jamoalar tuzgan boshqa mamlakatlarning barcha yahudiylari uchun ham oʻz eshiklarini ochiq tutdi..."
Bulletin de lʼAlliance nashrida ham, 1890-yillarda Usmonli imperiyasida yashagan yahudiylar toʻgʻrisida ham chop etilgan maʼruzalar tafsilotlaridan ham koʻrinib turibdiki, XIX asrning oxirida ham „Usmonli imperiyasi yahudiylar uchun xavfsiz boshpana boʻlib kelayotgan edi“.