cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik
Eʼtiborsizlik
Beparvo qoldirilgan bolalar jismoniy va psixosotsial rivojlanishda kechikishlarni boshdan kechirishi mumkin, buning natijasida psixopatologik va neyropsixologik funksiyalar, jumladan, ijro etuvchi funktsiya, diqqat, qayta ishlash tezligi, til, xotira va ijtimoiy koʻnikmalar buzilishi mumkin. Zoʻravonlikka uchragan bolalar bilan ishlayotgan tadqiqotchilar bir necha bor guvoh boʻlishdiki, mehribon farzand asrab oluvchilar qarovsiz qolgan bolalar bilan yoʻqolgan yoki xavfsiz munosabatlarni tiklash mobaynida turli xil hissiy va xulq-atvor reaktsiyalariga duch keladilar. Bunday bolalar gʻamxoʻrlik qiluvchilarni xavfsizlik manbai sifatida koʻrmaydilar va buning oʻrniga odatda ularni asrab olgan ota-onalari bilan sogʻlom yoki xavfsiz munosabatni buzishi mumkin boʻlgan tajovuzkor va giperaktiv xatti-harakatlarni namoyon qiladilar. Eʼtiborsizlik qurboni boʻlgan bolalar hayotining dastlabki bosqichlarida zarur boʻlgan bogʻliqlik hissiga toʻyinmaganligi sababli hayotlar davomida ham ishqiy yoki doʻstlik kabi munosabatlarni shakllantirish va davom ettirishda bir qancha qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin.
Effektlari
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik xatti-harakatlari shu zahotiyoq salbiy jismoniy oqibatlarga olib kelishi mumkin, ammo shuni ham unutmaslik kerakki, u rivojlanish muammolari va koʻplab surunkali jismoniy va psixologik taʼsirlar, shu jumladan, keyingi sogʻliq muammolari va hayot davomiyligining qisqarishi kabilarga ham sabab boʻlishi ehtimoli mavjud.
Zoʻravonlik qurboni boʻlgan bolalar kattalarga yomon munosabatda boʻlishlari mumkin. 1991-yildagi maʼlumotlarga koʻra, tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, katta yoshlilarning 90 foizi bolaligida shafqatsiz munosabat qurboni boʻlishgan. Bugungi kunda ham deyarli 7 million amerikalik chaqaloq uchun bolalarni parvarish qilish xizmatlari, xususan, kunduzgi parvarish xizmatidan foydalanadi va bu parvarish sharoiti odatda talab darajasida boʻlmaydi.
Hissiy effektlar
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik turli xil hissiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Doim eʼtibordan chetda qoldirilgan, sharmanda qilingan, qoʻrquvga uchragan yoki kamsitilgan bolalar jismoniy tajovuzga uchraganlaridan ham koʻra koʻproq azob chekishadi. Joyful Heart Foundation maʼlumotlariga koʻra, oila, gʻamxoʻrlik qiluvchilar va jamiyat bilan boʻlgan tajribalar bolaning miya rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatadi. Zoʻravonlikka uchragan bolalar oʻzlariga ishonchsizlik, oʻzini past baholash va rivojlanishning yetishmasligi holatlari bilan ulgʻayishi mumkin. Shuningdek, ular oʻzaro ishonch, ijtimoiy chekinish, maktabdagi muammolar va munosabatlarni shakllantirishda davom etayotgan qiyinchiliklarni boshdan kechiradilar.
Zoʻravonlik holatlari chaqaloqlar va boshqa yosh bolalarga katta yoshdagilarga qaraganda boshqacha taʼsir koʻrsatishi mumkin. Hissiy zoʻravonlikka uchragan yoki eʼtibordan chetda qoldirilgan chaqaloqlar va maktabgacha yoshdagi bolalar oʻzlari unchalik ham uzoq vaqtdan buyon tanimaydiganlarga yoki begona odamlarga haddan tashqari mehribon boʻlishlari mumkin. Ular oʻzlariga ishonmasliklari yoki tez-tez va baʼzan sababsiz xavotirga tushishlari, ota-onalari bilan yaqin munosabatda boʻlmagandek koʻrinishlari, tajovuzkor xatti-harakatlar yoki boshqa bolalar va hayvonlarga nisbatan yomon harakatlar sodir etishlari mumkin. Kattaroq bolalar yomon soʻzlarni ishlatishi yoki xuddi shu yoshdagi boshqa bolalarga nisbatan sezilarli darajada farq qilishi mumkin, shuningdek, ular kuchli his-tuygʻularni nazorat qilishda qiynalishi, ota-onasidan ajratilgandek koʻrinishi, ijtimoiy koʻnikmalarga ega emas yoki doʻstlari kam boʻlishi mumkin.
Bolalar, shuningdek, reaktiv biriktirilish buzilishi (RAD)ni boshdan kechirishlari mumkin. RAD odatda 5 yoshdan oldin boshlanadigan sezilarli darajada buzilgan va rivojlanishga mos kelmaydigan ijtimoiy aloqadorlik sifatida aniqlanadi. RAD koʻpgina ijtimoiy vaziyatlarga rivojlanishga mos keladigan tarzda reaksiya bildirmaslik yoki javob berishning doimiy qobiliyatsizligi sifatida namoyon boʻlishi mumkin. Hissiy zoʻravonlikning uzoq muddatli taʼsiri keng oʻrganilmagan, ammo soʻnggi tadqiqotlar uning uzoq muddatli oqibatlarini hujjatlashtira boshladi. Hissiy zoʻravonlik depressiya, tashvish va shaxslararo munosabatlardagi qiyinchiliklarning kuchayishiga ham olib kelishi mumkin (Spertus, Wong, Halligan, & Seremetis, 2003-yil). Bolalarga nisbatan zoʻravonlik holatlari va qarovsizlik qurbonlari balogʻatga yetmaganlar va kattalar orasida nisbatan koʻproq jinoyat sodir etishadi.
Oiladagi zoʻravonlik bolalarga ham taʼsir qiladi; bolaning shaxsan oʻzi zoʻravonlikka uchramagan boʻlsa ham, oiladagi zoʻravonlikka guvoh boʻlishning salbiy taʼsirlari katta va jiddiy. „Bolalarga nisbatan zoʻravonlik va bolalarning oiladagi zoʻravonlikka taʼsiri boʻyicha boʻylama tadqiqot“ kabi olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, bolalarning 36,8 foizi tajovuzkorlik bilan shugʻullanadi, zoʻravonlik/hujumga uchragan bolalarning esa 47,5 foizi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, oiladagi zoʻravonlikka guvoh boʻlish bolalarda xatti-harakatlarlardagi muammolar va hissiy nuqsonlar (depressiya, asabiylashish, tashvish, akademik muammolar va til rivojlanishidagi muammolar) paydo boʻlishi ehtimolini oshiradi.
Umuman olganda, xulosa qilib aytganda, bolalarga nisbatan zoʻravonlik va hatto zoʻravonlikka guvoh boʻlish natijasida yuzaga keladigan hissiy omillar uzoq va qisqa muddatli taʼsirlarga olib kelishi mumkin, bu oxir-oqibatda bolaning tarbiyasi va rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatmay qolmaydi.
Jismoniy effektlar
thumb|200px|right|Bolalarga nisbatan zoʻravonlik natijasida chaqaloqlarda ikkinchi darajali qovurgʻa sinishi Zoʻravonlik yoki eʼtiborsizlikning bevosita jismoniy taʼsiri nisbatan kichik (koʻkarishlar yoki kesilishlar) yoki ogʻir (singan suyaklar, qon ketish yoki hattoki oʻlim) boʻlishi mumkin. Baʼzi hollarda jismoniy taʼsirlar vaqtinchalikdir; biroq ular bolaga olib keladigan ogʻriq va azob-uqubatlarni hisobga olishi kerak. Jismoniy zoʻravonlik oqibatida qovurgʻa sinishi holatlari ham kuzatilishi mumkin va bu holatga duch kelinganda, odatda, darhol zoʻravonlik natijasi deya shubha qilinadi. Ammo bu holat yomon muomala bilan bogʻliq jarohatlarga ega boʻlgan bolalarning faqat ozchiligida uchraydi.
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik va/yoki beparvolik holatlarining jabrlanuvchining jismoniy salomatligi va rivojlanishiga uzoq muddatli taʼsiri quyidagilar boʻlishi mumkin:
Bolalik davridagi salbiy tajribalarni oʻrganish
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/The_ACE_Pyramid.gif/220px-The_ACE_Pyramid.gif|right|thumb|Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari maʼlumotlariga koʻra, bolalik davridagi salbiy tajribalarning mumkin boʻlgan usullari, masalan, zoʻravonlik va eʼtiborsizlik hayot davomida salomatlik va farovonlikka taʼsir qiladi. Bolalik davridagi salbiy tajribalarni oʻrganish bu bolalik davridagi qiyinchiliklar, jumladan, turli xil zoʻravonlik, eʼtiborsizlik va keyingi hayotdagi sogʻliq muammolari oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrganishdir. Tadqiqotning dastlabki bosqichi Kaliforniyaning San-Diego shahrida 1995-yildan 1997-yilgacha o‘tkazilgan. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tadqiqotni quyidagicha umumlashtiradi: „Bolalik davridagi yomon munosabatlar va uydagi disfunksiya, oʻnlab yillar oʻtgach, Qoʻshma Shtatlarda oʻlim va nogironlikning eng keng tarqalgan sabablari boʻlgan surunkali kasalliklarning rivojlanishiga olib keladi. Bolalikdagi jismoniy, jinsiy zoʻravonlik va keyingi hayot davrida, xususan, oʻsmirlikda oʻz-oʻzidan sigaret chekishni boshlash, semirish, jismoniy harakatsizlik, alkogolizm, giyohvand moddalarni isteʼmol qilish, depressiya, oʻz joniga qasd qilishga urinish, jinsiy buzuqlik va jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklarga yoʻliqish oʻrtasida kuchli bogʻliqlik aniqlandi.
Ogʻzaki, jismoniy va jinsiy zoʻravonlik, shuningdek, bolalik davridagi shikastlanishning boshqa shakllari haqida retrospektiv tarzda hisobot bergan kattalar oʻrtasida oʻtkazilgan uzoq muddatli tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, katta yoshlilarning 25,9 foizi bolaligida ogʻzaki zoʻravonlik, 14,8 foizi jismoniy zoʻravonlik va 12,2 foizi jinsiy zoʻravonlikdan aziyat chekkan. Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC) va xulq-atvor xavf omillarini kuzatish tizimi maʼlumotlari yuqori koʻrsatkichlarni tasdiqlaydi. Vashington shtati talabalari oʻrtasida oʻtkazilgan anonim soʻrov natijalariga koʻra, 8, 10 va 12-sinf oʻquvchilarining 6-7 foizi haqiqatan ham oʻz joniga qasd qilishga hayoti davomida urinib koʻrgan va ularda depressiya darajasi boshqa bolalarga qaraganda ikki baravar yuqoriligi qayd etilgan. Bolaga nisbatan jismoniy va jinsiy zoʻravonlik holatlari va oʻz joniga qasd qilish oʻrtasida bogʻliqlik mavjud. Huquqiy va madaniy sabablarga koʻra, shuningdek, bolalarning ota-onalaridan olib qoʻyilish qoʻrquvi tufayli bolalik davridagi zoʻravonliklarning aksariyati haqida xabar qilinmaydi va asossiz boʻlib qoladi.
Maʼlum boʻlishicha, bolalik davridagi zoʻravonlik oʻsmirlar va kattalar hayotida giyohvandlik va spirtli ichimliklarga qaram boʻlib qolishiga olib kelishi mumkin. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, bolalik davrida sodir boʻlgan har qanday zoʻravonlik nevrologik oʻzgarishlarga olib kelishi mumkin, bu esa odamni qaramlik tendensiyalariga koʻproq moyil qiladi. Yana bir muhim tadqiqot beparvolik natijasida jinsiy va jismoniy zoʻravonlikka duchor boʻlgan bolalarning 900 ta sud ishlarini oʻrganib chiqdi. Natijalar shuni koʻrsatdiki, bir paytlar zoʻravonlikka uchragan bolalarning katta qismi hozirda spirtli ichimliklarga qaram holatda yashaydi. Ushbu amaliy tadqiqot giyohvandlik omili bolalikdagi zoʻravonlik holatlarining qanday muhim taʼsiri ekanligini koʻrsatadi.
Psixologik taʼsir
Eʼtiborsizlikka uchraganlik yoki jismoniy zoʻravonlik tarixi boʻlgan bolalar psixiatrik muammolar yoki tartibsiz bogʻlanish uslubini rivojlanish xavfi ostida turadilar. Bundan tashqari, bolalarga nisbatan zoʻravonlik yoki qarovsizlikka duchor boʻlgan bolalarning 59 foizi voyaga yetmay turiboq hech boʻlmaganda bir marotaba u yoki bu sababdan hibsga olinadi, 28 foizi keyinchalik qoʻlga olinadi. Shuningdek, bunday bolalarning 30 foizi kelajakda oʻzi ham zoʻravonlik jinoyatini sodir etishi ehtimoli koʻproq. Tartibsiz bogʻlanish bir qator rivojlanish muammolari, jumladan, dissotsiativ alomatlar, shuningdek, tashvish, depressiya va harakat nazoratsizligi kabilar bilan bogʻliq. Dante Cicchetti tomonidan oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, zoʻravonlikka uchragan va yomon munosabatda boʻlingan chaqaloqlarning 80 foizi tartibsiz bogʻlanish alomatlarini koʻrsatadi. Ushbu bolalarning baʼzilari oʻzlari ota-onaga aylanganda, ayniqsa ularda travmadan keyingi stress buzilishi (PTSD), dissotsiativ alomatlar va bolalarga nisbatan zoʻravonlikning boshqa oqibatlari boʻlsa, chaqaloq va yosh bolalarning ehtiyojlari va meʼyoriy iztiroblari bilan yuzma-yuz kelganda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin, bu esa oʻz navbatida bolaning ijtimoiy-emotsional rivojlanishi bilan bogʻliq salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, bunday bolalar oʻzlariga yoki boshqalarga nisbatan hamdardlikni his qilishlari qiyin boʻlishi, bu esa ularning oʻzlarini yolgʻiz his qilishlariga va doʻst orttirishga qodir boʻlmay qolishlariga olib kelishi mumkin. Ushbu potensial qiyinchiliklarga qaramay, psixo-ijtimoiy aralashuv hech boʻlmaganda baʼzi hollarda bir paytda ularga nisbatan yomon munosabatda boʻlingan ota-onalarning yosh bolalari haqida oʻylash usullarini oʻzgartirishda samarali boʻlishi mumkin.
Bolalik davridagi zoʻravonlik qurbonlari, shuningdek, keyinchalik hayotlari davomida turli xil jismoniy sogʻliq muammolariga duchor boʻladilar. Tadqiqotlar natijalariga koʻra, ularning baʼzilarida aniq sabablarsiz surunkali bosh, qorin, tos yoki mushaklar ogʻrigʻidan aziyat chekadilar. Uzoq muddatli tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bolalik davrida zoʻravonlikka uchragan odamlarning 80 foizi 21 yoshida kamida bitta psixiatrik kasallikka duchor boʻlgan, ular orasida ruhiy tushkunlik, tashvish, ovqatlanish buzilishi va oʻz joniga qasd qilishga urinishlar mavjud. Kanadadagi kasalxonalardan biri ruhiy salomatlik boʻyicha ambulatoriyadagi ayollarning 36 foizdan 76 foizgacha qismi, shizofreniyaga yoʻliqqan ayollarning 58 foizi va erkaklarning 23 foizi bir paytlar jinsiy zoʻravonlikka duchor boʻlganligini aniqladi.
Fransiyaning INSEE soʻrovnomasida sanab oʻtilgan 27 kasallikning 23 tasi holatida 18 yoshga toʻlgunga qadar bolaning takroriy kasalliklari va oilaviy travmalar oʻrtasida statistik jihatdan muhim korrelyatsiyalar aniqlandi. Sogʻlikdagi tengsizliklarni oʻrganish orqali ushbu korrelyatsiyalarni aniqlagan fransuz sotsiologi Georges Menahemning soʻzlariga koʻra, bu munosabatlar kasallik va azob-uqubatlardagi tengsizlik nafaqat ijtimoiy ahamiyatga ega ekanligini koʻrsatadi. Salomatlik tengsizligi, shuningdek, oiladan kelib chiqadi va doimiy affektiv muammolar (mehr-muhabbatning yetishmasligi, ota-ona oʻrtasidagi kelishmovchiliklar, ota-onaning uzoq vaqt bola bilan boʻlmasligi yoki ona yoki otaga taʼsir qiladigan jiddiy kasallik) darajasi bilan bevosita aloqador boʻladi.
Boshqa tomondan, bolaligidan zoʻravonlik ostida oʻsgan, ammo oldingi shartlar boʻyicha hayotda kutilmagan tarzda yaxshi natijalarga erisha oladigan bolalar ham bor. Bunday bolalar „momoqaymoq bolalar“ den nomlanadi, bu nomni tanlashda momaqamoqlar ning tuproq, quyosh, qurgʻoqchilik yoki yomgʻirdan qatʼi nazar gullab-yashnashidan ilhomlanilgan. Bunday bolalar (yoki hozirda kattalar) bolalarga nisbatan zoʻravonlik oqibatlarini yumshatish omillarini topishga katta qiziqish uygʻotadi.
Sabablari
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik turli sabablar natijasida kelib chiqadigan murakkab hodisadir. Baʼzi katta yoshli kishilarning aynan nima sababdan bolalarga nisbatan qoʻpol munosabatda boʻlishlari yoki beparvolik qilishlarini yagona omil bilan asoslab boʻlmaydi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (WHO) va Bolalarga nisbatan zoʻravonlik va qarovsizlikning oldini olish boʻyicha xalqaro jamiyat (ISPCAN) insonlar, ularning munosabatlari, mahalliy hamjamiyat va, umuman, jamiyat darajasidagi koʻplab omillarni aniqlaydi, ular bolalarga nisbatan yomon munosabat hodisaga taʼsir qiladi. Individual darajada bunday omillar shaxsning yoshi, jinsi va shaxsiy tarixini oʻz ichiga oladi, jamiyat darajasida bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabatda boʻlishga olib keladigan omillar bolalarni qattiq jismoniy jazolashni ragʻbatlantiradigan madaniy meʼyorlarni, iqtisodiy tengsizlikni va ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlarining yetishmasligini oʻz ichiga oladi. JSST va ISPCAN turli xavf omillarining murakkab oʻzaro taʼsirini tushunish bolalarga nisbatan yomon munosabatda boʻlish muammosini hal qilish uchun juda muhim ekanligini taʼkidlaydi.
Amerikalik psixoanaliz mutaxassisi Elisabeth Young-Bruehl ning taʼkidlashicha, bolalarga zarar yetkazish holatlari bolalarning kattalarga boʻysunishi kerakligi haqidagi keng tarqalgan eʼtiqodlar bilan oqlanadi va qabul qilinadi, bu esa bolalarga nisbatan tan olinmagan notoʻgʻri qarashlarga olib keladi. Uning taʼkidlashicha, bunday notoʻgʻri qarashlar, garchi bolalarga nisbatan yomon munosabatda boʻlishning bevosita sababi boʻlmasa ham, maʼlum bir zoʻravonlik harakatining sabablarini tushunish, shuningdek, bolalar ehtiyojlari va umuman rivojlanishini qoʻllab-quvvatlash boʻyicha jamiyatdagi muvaffaqiyatsizliklarni yoritish uchun tekshirilishi kerak ''. Xalqaro bolalar huquqlari jurnalining'' asoschi muharriri Michael Freeman ham bolalarga nisbatan zoʻravonlik holatlarining asosiy sabablaridan biri inson huquqlari kattalar va bolalarga teng taalluqli emas, degan qarash bilan bogʻliq ekanligini taʼkidlaydi. U shunday deb yozadi: „Bolalarga nisbatan zoʻravonlikning ildizlari ota-onalarning psixo-patologiyasida yoki ijtimoiy-ekologik stressda emas (garchi ularning taʼsirini inkor etib boʻlmasa ham), balki bolalarni tahqirlovchi va shaxsiyatsizlashtiradigan, ularni mulkka, jinsiy obyektlarga aylantiradigan kasal madaniyatda yotadi. Shu tariqa ular kattalar zoʻravonligi va shahvatining qonuniy qurboni boʻlishadi“. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Girl_sufferedwithburnwounds.jpg/220px-Girl_sufferedwithburnwounds.jpg|thumb| [[Hindiston|Hindistonning Orissa shahrida diniy zoʻravonlik paytida yoqib yuborilgan qiz.]] Oʻz turmush oʻrtogʻiga nisbatan ham jismonan zoʻravonlik qiladigan ota-onalarning farzandlariga nisbatan jismoniy zoʻravonlik qilish holatlari ham boshqalarga qaraganda koʻproq. Biroq nikohdagi kelishmovchiliklar bolalarga nisbatan zoʻravonlikka sabab boʻladimi yoki nikohdagi janjal ham, zoʻravonlik ham zoʻravonlikka moyillik omillaridan kelib chiqadimi, buni bilish mumkin emas. Baʼzida ota-onalar oʻz farzandlari uchun bolaning qobiliyatidan tashqarida boʻlgan umidlarni qoʻyishadi. Agar ota-onalarning umidlari bolaga mos keladiganidan ancha yuqori boʻlsa (masalan, oʻz-oʻzini parvarish qilish kutiladigan ota-onalar tarbiyalash uchun toʻliq javobgar boʻlishi kerak boʻlgan maktabgacha yoshdagi bolalar), bolaning talablarga rioya qilmasligi natijasida paydo boʻlgan umidsizlik zoʻravonlik qilish uchun turtki vazifasini oʻtaydi deb ishoniladi.
Bolalarga nisbatan jismoniy zoʻravonlik harakatlarining aksariyati jazolash maqsadida amalga oshiriladi. Amerika Qoʻshma Shtatlarida ota-onalar bilan oʻtkazilgan suhbatlar shuni koʻrsatadiki, hujjatlashtirilgan jismoniy zoʻravonlik holatlarining uchdan ikki qismi bolaning xatti-harakatini tuzatishga qaratilgan jismoniy jazo choralari sifatida boshlanadi, Kanadada oʻtkazilgan keng miqyosli tadqiqot shuni koʻrsatdiki, jismoniy zoʻravonlik holatlarining toʻrtdan uch qismi jismoniy jazo doirasida sodir boʻlgan. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, bunday zoʻravonlik holatlari koʻpincha farzandning irodasi yoki rad etishi, shuningdek, „oiladagi majburlov dinamikasi va shartli hissiy reaksiyalar“ bilan bogʻliq boʻlgan nizolarni oʻz ichiga oladi. Ota-onalar tomonidan oddiy jismoniy jazoning tasdiqlangan bolalar zoʻravonligiga aylanib ketishining omillari jazolovchi ota-onaning gʻazabini jilovlay olmasligi, oʻz kuchini toʻgʻri baholay olmasligi va ota-onaning bolaning jismoniy zaifligini inobatga olmasligi boʻlishi mumkin.
Ayrim mutaxassislar jismoniy jazoni qoʻllab-quvvatlovchi madaniy meʼyorlar bolalar zoʻravonligining asosiy sabablaridan biri ekanligini taʼkidlaydilar va bunday meʼyorlarni qayta belgilash uchun kampaniyalar olib boradilar.
Oʻrtacha yoki ogʻir nogironligi boʻlgan bolalar nogiron boʻlmagan bolalarga qaraganda koʻproq zoʻravonlik qurboni boʻlishlari haqida cheklangan dalillar mavjud. Bolalarga nisbatan zoʻravonlik holatlari yuzasidan oʻtkazilgan tadqiqot quyidagilarni aniqlashga harakat qildi: nogiron bolalarga nisbatan bolalarga nisbatan zoʻravonlikning shakllari; bolalarga nisbatan zoʻravonlik darajasi; nogiron bolalarga nisbatan zoʻravonlik sabablari. Bolalarga nisbatan zoʻravonlik boʻyicha soʻrovnoma moslashtirildi va ushbu tadqiqotda maʼlumot toʻplash uchun foydalanildi. Ishtirokchilar Botsvanadagi maxsus maktablardan tanlab olingan 31 nafar nogiron o‘quvchilar (15 nafar ko‘rish va eshitish qobiliyati zaif 16 nafar bola) edilar. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, soʻrovnomada qatnashganlarning aksariyati uy yumushlari bilan shugʻullanadi. Ular, shuningdek, oʻz oʻqituvchilari tomonidan jinsiy, jismoniy va hissiy jihatdan zoʻravonlikka uchrashgan. Ushbu izlanishdan olingan xulosalar nogiron bolalar oʻz maktablarida bolalar zoʻravonligiga nisbatan himoya jihatidan zaif ekanliklarini koʻrsatib berdi.
Giyohvand moddalarni isteʼmol qilish holatlari bolalarni zoʻravonlikka olib keladigan asosiy omil boʻlishi mumkin. AQShda oʻtkazilgan bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, hujjatlashtirilgan moddalar, xususan alkogol, kokain va geroin isteʼmol qiladigan ota-onalar oʻz farzandlariga nisbatan yomon munosabatda boʻlishlari va sud tomonidan koʻrsatilgan xizmatlar va davolanishni rad etishlari ehtimoli koʻproq. Boshqa bir tadqiqot natijalariga koʻra, bolalarga nisbatan zoʻravonlik holatlarining uchdan ikki qismidan koʻprogʻini sodir etganlar giyohvand moddalarni isteʼmol qilish bilan bogʻliq kasalliklarga duchor boʻlishgan. Ushbu tadqiqot spirtli ichimliklar va jismoniy zoʻravonlik, kokain va jinsiy zoʻravonlik oʻrtasidagi munosabatlarni aniqlashtirib berdi. Shuningdek, giyohvand moddalar taʼsiridan kelib chiqqan ota-onalar stressi voyaga yetmaganlarning ichki va tashqi xatti-harakatlarini namoyon qilish ehtimolini oshiradi. Zoʻravonlik qurboni har doim ham zoʻravonlik harakatlarining notoʻgʻri ekanligini tushunmasada, ichki tartibsizlik xaosga olib kelishi mumkin. Ichki gʻazab tashqi umidsizlikka aylanadi. 17/18 yoshga toʻlgandan soʻng, spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar ogʻriqli his-tuygʻularni, dahshatli tushlarni va ogʻriqli xotiralarni yoʻqotish uchun vosita boʻlib koʻrina boshlaydi. Agar bu davrga kelib bolaligida zoʻravonlik qurboniga aylangan jabrlanuvchi moliyaviy barqarorlikni taʼminlash uchun ish topa olmasa, giyohvand moddalar uchun pul topish maqsadida yana boshqa jinoyatga qoʻl urishi ehtimoli ortadi.
Ishsizlik va moliyaviy qiyinchiliklar bolalarga nisbatan zoʻravonlik koʻrsatkichlarining oshishi bilan aloqador. 2009-yilda CBS News AQShda iqtisodiy tanazzul davrida bolalarga nisbatan zoʻravonlik holatlari kuchayganini xabar qildi.
Ota-onalarning ruhiy salomatligidagi muammolar ham bolalarga nisbatan yomon munosabatda boʻlish omili sifatida koʻrilgan. Yaqinda oʻtkazilgan Childrenʼs HealthWatch tadqiqotiga koʻra, ruhiy tushkunlik alomatlari qayd etilgan onalarning oziq-ovqat bilan taʼminlanmaganligi, oʻz farzandlarining sogʻligʻiga yomon munosabatda boʻlishi va koʻproq kasalxonaga tushishi holatlari qayd etilgan.
Dunyo boʻylab holat
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik xalqaro hodisadir. Qashshoqlik va giyohvand moddalarni isteʼmol qilish holatlari butun dunyo boʻylab keng tarqalgan ijtimoiy muammolar boʻlib, qayerda boʻlishidan qatʼi nazar, bolalarga nisbatan zoʻravonlik bilan bogʻliqlikdagi oʻxshash tendensiyani koʻrsatadi. Madaniy nuqtai nazarlardagi farqlar bolalarga nisbatan qanday munosabatda boʻlishda muhim rol oʻynaydi. Qonunlar aholining ular uchun nima maqbul ekanligi haqidagi fikrlarini aks ettiradi, masalan, bolalar uchun jismoniy jazo qonuniymi yoki yoʻqmi kabi.
Boltiqboʻyi va Sharqiy Yevropaning bir qancha mamlakatlari aʼzolari tomonidan Amerika Qoʻshma Shtatlari mutaxassislari bilan birgalikda oʻtkazilgan tadqiqot doirasida Latviya, Litva, Makedoniya va Moldova mamlakatlarida bolalarga nisbatan zoʻravonlik sabablari oʻrganildi. Ushbu mamlakatlarda mos ravishda 33 foiz, 42 foiz, 18 foiz va 43 foiz hollarda bolalarga nisbatan zoʻravonlikning kamida bitta turi qayd etilgan. Ularning topilmalariga koʻra, zoʻravonlik holatlari reytingida ota-onaning ish bilan bandligi, spirtli ichimliklarni isteʼmol qilishi va oila kattaligining potensial xavf omillari oʻrtasida bir qator korrelyatsiya mavjud edi. Xususan, toʻrtta davlatdan uchtasida ota-onalar tomonidan giyohvand moddalarning isteʼmol qilinishi bolalarga nisbatan zoʻravonlik qilishning mavjudligi bilan sezilarli darajada bogʻliq edi va bu kamroq foiz boʻlsa-da, hali ham toʻrtinchi mamlakatda (Moldova) munosabatlarni koʻrsatdi. Har bir mamlakatda, shuningdek, otaning uydan tashqarida ishlamasligi va bolaning hissiy yoki jismoniy zoʻravonligi oʻrtasidagi bogʻliqlik qayd etildi. Kommunistik tuzum qulaganidan soʻng bolalar zoʻravonligiga qarshi kurashda baʼzi ijobiy oʻzgarishlar yuz berdi. Ota-onalik uslublari va bolalar bilan yaqin munosabatga nisbatan yangi ochiqlik va qabul qilish holatlari padyo boʻlgan boʻlsa-da, bolalarga nisbatan zoʻravonlik tushunchasi, albatta, yoʻq boʻlib keetmadi. Ota-onalikni nazorat qilish kamroq tashvish tugʻdirishi mumkin boʻlsa-da, moliyaviy qiyinchiliklar, ishsizlik va giyohvand moddalar isteʼmol qilish Sharqiy Yevropada bolalarga nisbatan zoʻravonlik xatti-harakatlarining asosiy omillaridan biri boʻlib qolmoqda.
Osiyolik ota-onalik nuqtai nazarlari Amerika madaniyatidan farq qiladi. Koʻpchilik osiyoliklar oʻz urf-odatlarini ota-ona va bola oʻrtasidagi umrbod aloqani taʼminlaydigan jismoniy va hissiy yaqinlik, shuningdek, ota-ona hokimiyatini oʻrnatish va qattiq tartib-intizom ortidan bolaning itoatkorligi sifatida tasvirlaydi. Ota-onalarning tarbiya usullarida intizomiy javobgarlikni muvozanatlash koʻplab Osiyo madaniyatlarida, jumladan, Xitoy, Yaponiya, Singapur, Vetnam va Koreyada keng tarqalgan. Baʼzi madaniyatlarda ota-onaning kuch ishlatish usuli bilan tarbiyalash mezoni zoʻravonlik sifatida koʻrilishi mumkin, ammo bu kabi boshqa jamiyatlarda tarbiyalash uchun kuch ishlatishga ota-onalik mas’uliyatining bir qismi sifatida qaraladi.
Ushbu madaniy eʼtiqodlardagi farqlar bolalarga nisbatan zoʻravonlik konsepsiyasini oʻrganishda barcha madaniyatlararo istiqbollarni alohida oʻrganib chiqish muhimligini koʻrsatadi.
2006-yil holatiga koʻra, Kongo Demokratik Respublikasining Kinshasa shahrida 25 000 dan 50 000 gacha bolalar jodugarlikda ayblanib, tashlab ketilgan edi. In Malawi it is common practice to accuse children of witchcraft and many children have been abandoned, abused and even killed as a result. In the Nigerian, Akwa Ibom State and Cross River State about 15,000 children were branded as witches.
2015-yil aprel oyida ommaviy eshittirishlar Janubiy Koreyada bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlari darajasi o‘tgan yilgiga nisbatan 13 foizga oshgani va ushbu zoʻravonlikni sodir etganlarning 75 foizi bolalarning o‘z ota-onalari ekanligi haqida xabar bergan edi.
2020-yil 4-dekabr kuni Fransiya g‘arbidagi Sent shahridagi sudda nafaqadagi fransuz jarrohi Joel Le Scouarnec to‘rt nafar bolaga nisbatan kuch ishlatish va jinsiy zo‘ravonlikni amalga oshirganlikda ayblanib, 15 yillik qamoq jazosiga hukm qilindi. Le Scouarnec birinchi marta 2017-yilda qurbonlaridan birining koʻrsatmasidan keyin ayblangan.
Jonivorlarga nisbatan zoʻravonlik holatlari bilan ehtimoliy bogʻliqliklar
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik va jonivorlarga nisbatan shafqatsizlik oʻrtasidagi bogʻliqlikni tasdiqlovchi bir qancha tadqiqotlar mavjud. Jumladan, Norvegiya zoʻravonlik va travmatik stressni oʻrganish markazi tomonidan oʻtkazilgan yirik milliy soʻrovga koʻra „hayvonlarga nisbatan zoʻravonlik va bolalarga nisbatan zoʻravonlik qilish oʻrtasida jiddiy oʻxshashlik“ borligi va jonivorlarga nisbatan shafqatsizlik „koʻpincha psixologik zoʻravonlik va bolalarga nisbatan jismoniy zoʻravonlikning nisbatan kamroq ogʻir shakllari bilan birga sodir boʻlish“i aniqlandi. Bu „maishiy zoʻravonlikni psixologik zoʻravonlik va majburlash nazoratining davomiy namunasi sifatida konsepsiyalash bilan rezonanslashadi“.
Oshkor qilish va baholash
Koʻpgina yurisdiksiyalar shubhali, biroq hali isbotlanmagan zoʻravonlik holatlarida Qoʻshma Shtatlardagi Bolalarni himoya qilish xizmatlari kabi bolalarni himoya qilish agentliklariga xabar berishni talab qiladi. Birlamchi tibbiy yordam koʻrsatuvchi provayderlar va hamshiralar kabi koʻpincha shubhali zoʻravonlikka duch kelishi ehtimoli yuqori boʻlgan tibbiyot xodimlari uchun tavsiyalar beriladi va, birinchi navbatda, bolaning xavfsizlikka bevosita ehtiyojini aniqlash tavsiya etiladi. Xususan, suhbat va tekshirish uchun shubhali shaxslardan uzoqroqda boʻlgan shaxsiy muhit kerak. Hikoyani buzib bayon qilishi mumkin boʻlganlarningg bayonotlaridan qochish kerak. Zoʻravonlikni oshkor qilish qaygʻuli va baʼzan hatto uyatli boʻlishi mumkinligi sababli bolani boʻlgan voqeani aytib berish orqali u toʻgʻri ish qilgani, bu yomon holat emasligi hamda zoʻravonlik ularning aybi bilan sodir boʻlmaganiga ishontirish koʻproq maʼlumotni oshkor qilishga yordam beradi. Qoʻgʻirchoqlar baʼzan nima boʻlganini tushuntirish uchun foydalaniladi. Meksikada psixologlar bolaning katta notanish odamga maʼlumotni oshkor qilish ehtimoli kamligi bois multfilmlardan foydalanishni sinab koʻrishadi.
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik keysining asosiy ahamiyatli qismi baholashdir. Baholashning bir necha usullariga proyektiv testlar, klinik suhbatlar va xulq-atvorni kuzatish amaliyotlari kabilar kiradi.
Bolalarni himoya qilish boʻyicha mutaxassislar eʼtiborsizlik sodir boʻlgan oilalarni baholashda alohida qiyinchiliklarga duch keladilar. Beparvolik sodir boʻlgan oilalarni baholashni oʻtkazadigan mutaxassislar quyidagi ehtimoliy xatolarga yoʻl qoʻyishlari mumkin:
Oldini olish
Ota-onalik koʻnikmalarini mustahkamlash va bolaning farovon hayot kechirishini yaqindan kuzatib borish uchun qoʻllab-quvvatlovchi guruhlar tuzilishi maqsadga muvofiq boʻladi. Uyga tashrif buyuradigan hamshira yoki ijtimoiy ishchining vazifalari sirasiga, shuningdek, bolaning rivojlanishini va unga gʻamxoʻrlik qilish holatini kuzatish va baholash ham kiradi. Qoʻllab-quvvatlovchi guruh tuzilishi va uyga tashrif buyuradigan hamshira yoki ijtimoiy ishchi faoliyati bir-birini istisno qilmaydi. Koʻpgina tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, eng yaxshi natijaga erishish uchun ikkala chorani birlashtirish kerak. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, agar sogʻliqni saqlash va tibbiy yordam xodimlari tizimli ravishda ota-onalardan bolalarga birlamchi tibbiy yordamga tashrif buyurish bilan bogʻliq muhim psixo-ijtimoiy xavf omillari haqida soʻrash va agar lozim boʻlsa, ota-onalarga maʼlum shaklda yordam taklif qilish bolalarga nisbatan yomon munosabatda boʻlishning oldini olishga yordam beradi.
„Yaxshi teginish … yomon teginish“ („good touch … bad touch“) mohiyatli bolalar maktab dasturlari bolalarga rol oʻynash va potensial zararli ssenariylardan qochishni oʻrganish uchun qoʻl kelishi mumkin. Pediatrlar zoʻravonlik xavfi ostida boʻlgan bolalarni aniqlashga yordam berishlari va ijtimoiy ishchining yordami bilan holatga aralashishlari yoki onaning ruhiy tushkunligi kabi potensial xavf omillarini bartaraf etadigan tegishli chora-tadbirlarni koʻrib chiqishlari mumkin. Videokonferensaloqa masofaviy tez yordam boʻlimlari va klinikalarda bolalarga nisbatan zoʻravonlik tashxisini qoʻyish uchun ham ishlatilgan. Koʻzda tutilmagan konsepsiya bolalarga nisbatan sodir boʻlishi mumkin boʻlgan keyingi zoʻravonlik holatlari va katta oila aʼzolisi boʻlgan bolalarni eʼtiborsiz qoldirish xavfini oshiradi. Shunday qilib, Milliy Fanlar akademiyasi uchun oʻtkazilgan keng qamrovli tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, arzon kontratseptiv xizmatlar bolalarga nisbatan zoʻravonlikning oldini olish uchun asos boʻlishi kerak. AQSh bosh jarrohi C. Everett Koopning tahliliga koʻra, „bolalarga nisbatan zoʻravonlikni samarali dasturlashning boshlangʻich nuqtasi homiladorlikni rejalashtirishdir“.
2016-yilda chop etilgan tadqiqot natijalari bolaning hayoti traektoriyasida oilaviy munosabatlarning muhimligini tasdiqlaydi: oilaga qaratilgan chora-tadbirlar, ayniqsa, ijtimoiy-iqtisodiy qiyin ahvolga tushib qolgan jamoalarda uzoq muddatli salomatlikni yaxshilash harakatlari uchun muhim sanaladi.
Nomsiztepa-2 (Jizzax viloyati, Zomin tumani, Duoba)
Nomsiztepa-2 — Oʻzbekistondagi madaniy meʼros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: IV—VIII asrlar. Jizzax viloyatining Zomin tumanida joylashgan. Obyekt manzili: “Jaloyir” MFY, Nomsiztepa shimoli. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Jizzax viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik
Oldini olish
Bolalarni himoya qilish xizmatlari uchun resurslar baʼzan cheklangan boʻladi. Hosinning (2007) soʻzlariga koʻra, „jarahatlangan zoʻravonlikka uchragan koʻplab bolalar odatda bolalarni himoya qilish strategiyalaridan foydalana olmaydilar“. Brierening (1992) taʼkidlashicha, qachonki bolalarga nisbatan „pastki darajadagi zoʻravonlik“ holatlariga nisbatan politsiya himoyasida oʻzgarishlar boʻlsa, bu vaziyatga madaniy jihatdan toqat qilish toʻxtatiladi.
Qoʻshma Shtatlar
1970-yillarda Amerika Qoʻshma Shtatlarida bolalarga nisbatan jinsiy zoʻravonlikning oldini olish dasturlari ishlab chiqilgan va hayotga tatbiq etilgan edi. Ota-onalarga yetkaziladigan dasturlar 1980-yillarda ishlab chiqilgan va ikki-uch soat davom etadigan bir martalik uchrashuvlar shaklida boʻlgan. Oxirgi 15 yil ichida veb-asosli dasturlar ham ishlab chiqildi.
1983-yildan beri aprel oyi Qoʻshma Shtatlarda bolalar zoʻravonligining oldini olish oyligi sifatida eʼlon qilingan. AQSh prezidenti Barak Obama 2009-yilning aprelini Bolalarga nisbatan zoʻravonlikning oldini olish oyligi deb eʼlon qilib, bu anʼanani davom ettirdi. Amerika Qoʻshma Shtatlari Federal hukumati bolalarga nisbatan zoʻravonlik profilaktikasini moliyalashtirishni taʼminlash usullaridan biri sifatida bu bolalarga nisbatan zoʻravonlik va qarovsizlikning oldini olish uchun jamiyatga asoslangan grantlarni (CBCAP) taklif etgan.
The Boston Globe va ProPublica tomonidan 2019-yilda chop etilgan tadqiqot natijalari 50 ta shtat, Kolumbiya okrugi va Puerto-Rikodagi tizim bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish va davolash to‘g‘risidagi qonun talablariga javob bermasligi va bolalarni yetarli darajada moliyalashtirmasligini koʻrsatdi. Shuningdek, baʼzi shtatlarda ijtimoiy taʼminot agentliklari xatolari va sifatsiz tartib-qoidalar bolalarning oldini olish mumkin boʻlgan jarohatlar va oʻlimlari jihatidan muvaffaqiyatsizlikka olib keldi.
Davolash usullari
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik holatlari qurbonlari uchun bir qator davolash usullari mavjud. Biroq bolalik jarohatini boshdan kechirgan jabrlanuvchilarda zoʻravonlikdan qolgan jarohatlar osonlikcha tuzalmaydi. Birinchi marta jinsiy zoʻravonlikka uchragan bolalarni davolash uchun ishlab chiqilgan yoʻnaltirilgan kognitiv xulq-atvor terapiyasi mavjud boʻlib, u hozirda har qanday jarohatlar qurbonlari uchun qoʻllaniladi. U travmadan keyingi stress buzilishi (PTSD), klinik depressiya va tashvish kabi bolalardagi travma bilan bogʻliq alomatlarga yoʻnaltiriladi. Shuningdek, u huquqbuzarlik qilmaydigan ota-onalar uchun komponentni ham oʻz ichiga oladi. Bir qator tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, TF-CBT dan oʻtgan jinsiy zoʻravonlikka uchragan bolalar boshqa terapiyadan oʻtgan bolalarga qaraganda koʻproq oʻnglanib keta olgan. Jinsiy boʻlmagan zoʻravonlikni boshdan kechirgan bolalar uchun TF-CBT taʼsiri toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, 2006-yil holatiga koʻra, mavjud emas edi. Travma bilan bogʻliq fikrlar va his-tuygʻular bilan shugʻullanishdan maqsad atrof-muhitdagi yoki odamning miyasida har qanday kamsituvchi stimullar natijasida oʻz-oʻzidan paydo boʻlishi mumkin boʻlgan dahshatli tushlar, xotiralar va boshqa intruziv holatlarga qarshi kurashishdir. Bu odamda qoʻrquv, gʻazab, qaygʻu va boshqa salbiy his-tuygʻularni uygʻotadigan oʻziga xos stimullardan qoʻrqmaslikka yordam beradi. Boshqacha qilib aytadigan boʻlsak, odam bu his-tuygʻularni nazorat qilish yoki boshqarish qobiliyatiga ega boʻladi.
Ota-onlarni tarbiyalash boʻyicha treninglar esa qisqa muddatda bolalarga nisbatan zoʻravonlik holatlari yuz berishining oldini oladi va turli xil hissiy va xulq-atvor muammolari boʻlgan bolalarga yordam beradi, ammo bu oʻz farzandlariga nisbatan zoʻravonlik sodir etgan ota-onalarga qanday taʼsir koʻrsatishi borasida haqida yetarli dalillar yoʻq.
Ratsional kognitiv hissiy xulq-atvor terapiyasi oʻnta aniq, ammo bir-biri bilan oʻzaro bogʻliq boʻlgan bosqichlarni oʻz ichiga oladi. Ushbu qadamlar uchta nazariy yoʻnalishdan biriga kiradi (yaʼni, ratsional yoki yechimga yoʻnaltirilgan, kognitiv hissiyot va xulq-atvor) va zoʻravonlikka uchragan bolalar va ularning farzand asrab olgan ota-onalariga ijobiy xulq-atvor hamda tuzatuvchi shaxslararo koʻnikmalarni yetkazishni taʼminlaydi. Ular:
Ushbu turdagi terapiya qurbonlarning fikrlarini yomon nuqtadan uzoqlashtiradi va ularning xatti-harakatlarini oʻzgartiradi.
Ota-ona va bolaning oʻzaro taʼsiri terapiyasi oilada yuz bergan zoʻravonlik hodisasidan soʻng bola va ota-ona munosabatlarini yaxshilashga qaratilgan. U chaqaloqlar, yosh bolalar va maktabgacha yoshdagi bolalarda travma bilan bogʻliq alomatlar, jumladan, travmadan keyingi stress buzilishi (PTSD), tajovuzkorlik, boʻysunmaslik va tashvish bilan ishlashga yoʻnaltiriladi. Bu bitta namunadagi ikkita tadqiqot tomonidan qoʻllab-quvvatlanadi.
Zoʻravonlikdan keyin omon qolgan bolalarni davolash uchun maxsus maktab dasturlari ham ishlab chiqilgan boʻlib, bu yondashuv bolalarga, ota-onalarga, oʻqituvchilarga va boshqa maktab xodimlariga bolalarga nisbatan zoʻravonlik belgilarini qanday farqlash, shuningdek, bolalarga nisbatan yomon munosabatda boʻlishning oldini olishda foydali boʻlishi mumkin boʻlgan boshqa koʻnikmalarni oʻrgatadi.
Davolashning boshqa shakllari guruh terapiyasi, oʻyin terapiyasi va art terapiya kabilarni oʻz ichiga oladi. Ushbu davolash turlarining har biri, ular boshdan kechirgan zoʻravonlik shakliga qarab, mijozga yaxshiroq yordam berish uchun ishlatilishi mumkin. Oʻyin terapiyasi va art-terapiya bolalar bilan ularga yoqadigan narsalar (rang, chizish, rasm chizish va h.k.) ustida ishlash orqali terapiyani yanada samaraliroq yoʻlga qoʻyish usullaridir. Bola tomonidan yaratilgan badiiy asar dizayni uning his-tuygʻulari, doʻstlari yoki oilasi bilan munosabatlari va boshqalarni anglatuvchi ramziy ifodalar boʻlishi mumkin. Bolaning badiiy asarini muhokama qilish va tahlil qila olish mutaxassisga bolani yaxshiroq tushunish imkonini beradi.
Tarqalishi
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik murakkab va oʻrganish qiyin boʻlgan hodisadir. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) maʼlumotlariga koʻra, bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabatda boʻlish koʻrsatkichlari turli mamlakatlarda turlicha namoyon boʻladi, bu bolalarga nisbatan zoʻravonlik tushunchasi oʻsha mamlahatda qanday qabul qilinishiga, oʻrganilgan yomon muomala turiga, toʻplangan maʼlumotlarning koʻlami va sifatiga, shuningdek, bolalarga nisbatan yomon munosabatda boʻlish darajasiga bogʻliq. Xalqaro tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, barcha katta yoshlilarning toʻrtdan bir qismi bolaligida jismoniy zoʻravonlikka va har 5 nafar ayoldan 1 nafari va har 13 erkakdan 1 nafari jinsiy zoʻravonlikka duchor boʻlgan. Hissiy zoʻravonlik va eʼtiborsizlik esa bolalik davrida tez-tez kuzatiladigan hodisalardir.
2014-til holatiga koʻra dunyo boʻylab har yili 15 yoshgacha boʻlgan 41 000 nafar bola qotillik jinoyati qurboni boʻladi. JSSTning taʼkidlashicha, bu raqam bolalar oʻlimi holatlarining haqiqiy koʻrsatklichlarini ifoda etmaydi; notoʻgʻri munosabatda boʻlingan bolalar oʻlimining asosiy qismi yiqilish, kuyish va choʻkish kabi bir-biriga bogʻliq boʻlmagan omillar bilan bogʻliq. Shuningdek, qiz bolalar qurolli toʻqnashuvlar va qochqinlar sharoitida jangchilar, xavfsizlik kuchlari, jamoat aʼzolari, yordam xodimlari yoki boshqalar tomonidan jinsiy zoʻravonlik, ekspluatatsiya va zoʻravonlikka uchrashi ayniqsa keng tarqalgan holdir.
Qoʻshma Shtatlar
Milliy tadqiqot kengashi 1993-yilda shunday deb yozgan edi: „…mavjud dalillar bolalarga nisbatan zoʻravonlik va beparvolik hodisalari Qoʻshma Shtatlarda muhim, keng tarqalgan muammo ekanligini koʻrsatadi … Bolalarga nisbatan zoʻravonlik va beparvolik boshqa muhim bolalik muammolari bilan solishtirganda, ayniqsa, ahamiyatliroqdir, chunki ular koʻpincha bolalar va oilalarning jismoniy va ruhiy salomatligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi bilan bevosita bogʻliqdir“.
2012-yilda Bolalarni himoya qilish xizmatlari (CPS) agentliklari Qoʻshma Shtatlardagi taxminan 1000 boladan 9 nafari bolalarga nisbatan zoʻravonlik qurboni boʻlganini taxmin qildi. Ularning koʻpchiligi (78 %) qarovsizlik qurboni boʻlgan. Jismoniy zoʻravonlik, jinsiy zoʻravonlik va boshqa zoʻravonlik turlari kamroq tarqalgan boʻlib, mos ravishda 18 %, 9 % va 11 % holatlarni tashkil etgan („boshqa turlar“ hissiy zoʻravonlik, ota-onalar tomonidan giyohvand moddalarning isteʼmol qilinishi va notoʻgʻri nazoratni oʻz ichiga oladi). AQSH Sogʻliqni saqlash va aholiga xizmat koʻrsatish departamentining Bolalar byurosi tomonidan eʼlon qilingan maʼlumotlarga koʻra, bolalarni himoya qilish xizmatlari tomonidan bolalarga nisbatan zoʻravonlik holatlari boʻyicha 3,5 milliondan ortiq daʼvolar koʻrib chiqilgan va ular, oʻz navbatida, 2017-yilda bu holatlarning 674.000 tasini tasdiqlagan. Biroq, CPS hisobotlari bolalarga nisbatan zoʻravonlarcha munosabatda boʻlish holatlarining haqiqiy koʻlamini yetarlicha baholay olmaydi. Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC) taqdim etgan maʼlumotlarga koʻra, CPS doirasida boʻlmagan yana bir tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, Amerikada har toʻrt nafar boladan bir nafari hayoti davomida qandaydir shaklda yomon muomalaga duch keladi.
2017-yil fevral oyida Amerika sogʻliqni saqlash assotsiatsiyasi Vashington universiteti tadqiqotini eʼlon qildi, unda qayd etilishicha, amerikalik bolalarning 37 foizi 18 yoshida (yoki agar ular afro-amerikalik boʻlsa, 53 foiz) bolalarni himoya qilish xizmatlari tekshirishuvi bilan roʻbaroʻ kelgan.
1990-yildan 2010-yilgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olgan bolalarga nisbatan zoʻravonlik hodisalari hisoboti (NCANDS) maʼlumotlarini kuzatgan David Finkelhor ning soʻzlariga koʻra, jinsiy zoʻravonlik holatlari 1992-yildan 2009-yilgacha boʻlgan davr oraligʻida 62 foizga, shuningdek, jismoniy zoʻravonlikning uzoq muddatli tendensiyasi ham 1992-yildan beri 56 foizga kamaydi. U shunday deydi: „Afsuski, bolalarga nisbatan zoʻravonlik tendensiyalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar yetarlicha oshkor etilmayapti. Jinsiy va jismoniy zoʻravonlikning uzoq muddatli inkor etilishi davlat siyosati uchun muhim oqibatlarga olib kelishi mumkin“.
1998-yilda AQShning Bolalarga nisbatan zoʻravonlik va beparvolik markazining birinchi direktori Douglas Besharov taʼkidlaganidek, „mavjud qonunlar koʻpincha noaniq va haddan tashqari keng“, „mutaxassislar va bolalarni himoya qilish xizmatlari (CPS) oʻrtasida konsensus yoʻq“, „xodimlar zoʻravonlik va eʼtiborsizlik atamalari nimani anglatishi haqida yetarli tushunchaga ega emas“.
Maʼlumotlarga koʻra. Qoʻshma Shtatlarda 2008-yilda 1730 ta bola zoʻravonlik bilan bogʻliq omillar tufayli vafot etdi; bu AQShdagi har 100 000 nafar bolaning 2 tasi demakdir. Bolalarni xavf ostiga qoʻyadigan oilaviy vaziyatlarga koʻchib oʻtish, ishsizlik va oilada unga tegishli boʻlmagan aʼzolarning yashashi kiradi. Qoʻshma Shtatlarda bolalar zoʻravonligi bilan bogʻliq oʻlim holatlarini yaxshiroq tushunish va oldini olishga harakat qilish uchun bir qator siyosat va dasturlar ishlab chiqilgan.
1995-yildagi bir martalik sud qarori shuni koʻrsatdiki, ota-onalar oʻz farzandlari bilan uyda milliy standart tilda yetarli darajada gaplashmasliklari sudya tomonidan vasiylik masalasida bolalarga nisbatan zoʻravonlikning koʻrinishi sifatida qayd etildi.
Bolalar mehnati
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/ERP_combatants_Perqu%C3%ADn_1990_35.jpg/220px-ERP_combatants_Perqu%C3%ADn_1990_35.jpg|right|thumb| [[El Salvador|Salvadordagi askar bola, 1990-yil.]] Bolalar savdosi ekspluatatsiya qilish maqsadida bolalarni yollash, tashish, topshirish, joylashtirish yoki qabul qilish holatlarini oʻz ichiga oladi. Bolalar asosan tijoriy jinsiy ekspluatatsiya, majburiy mehnat, tuya choptirish (camel jockeyin), bolalar uy mehnati, giyohvand moddalar kuryrligi, bolalar askarligi, noqonuniy farzandlikka olish va tilanchilik kabi maqsadlarda sotiladi. Har yilgi odam savdosiga uchragan bolalar soni toʻgʻrisida ishonchli hisob-kitoblar natijalarini olish qiyin, boisi, birinchi navbatda, amaliyot yashirin va jinoiy xususiyatga ega. Xalqaro mehnat tashkilotining hisob-kitoblariga ko‘ra, har yili 1,2 million bola odam savdosi qurboni bo‘ladi.
Bolalar mehnati deganda bolalarni bolalikdan mahrum qiladigan, ularning oddiy maktabga borishiga xalaqit beradigan, aqliy, jismoniy, ijtimoiy yoki maʼnaviy jihatdan xavf va zarar yetkazadigan har qanday ishlarga jalb etish tushuniladi. Xalqaro mehnat tashkiloti bunday mehnatni bolalarni ekspluatatsiya qilish va suiisteʼmol qilish shakli deb biladi. Bolalarni majburan mehnatga jalb qilish ularning rivojlanishiga putur yetkazadigan (ishning tabiati yoki tegishli tartibga solinmaganligi sababli) kasblarga tegishli boʻlib, voyaga etmaganlar ishtirok etishi mumkin boʻlgan yoshga mos va tegishli ravishda nazorat qilinadigan ishlarni oʻz ichiga olmaydi. XMT maʼlumotlariga koʻra, dunyo boʻylab 215 millionga yaqin bola majburiy mehnat qurboniga aylanadi, ularning aksariyati toʻliq ish kunida ishlaydi. Bunday bolalarning koʻpchiligi maktabga bormaydi, toʻgʻri ovqatlanmaydi va parvarish qilinmaydi, oʻynashga vaqtlari kam yoki umuman boʻlmaydi. Ularning yarmidan koʻpi bolalar fohishaligi, giyohvand moddalar savdosi, qurolli mojarolar va boshqa xavfli muhitlarda bolalar mehnatining eng yomon shakllariga duchor boʻlmoqdalar. Bolalarni majburiy bolalar mehnatidan himoya qilish maqsadida bir qancha xalqaro hujjatlar, jumladan, 1973-yildagi Minimal yoshga oid konvensiya va Bolalar mehnatining eng yomon shakllari toʻgʻrisidagi konventsiya qabul qilingan.
16 yoshgacha boʻlgan qizlar orasida bolalar mehnatining boshqa toifalariga qaraganda uy ishchisi sifatida ishlash holatlari koʻproq kuzatiladi, ular koʻpincha qishloqlarda qashshoqlikda yashovchi ota-onalari tomonidan shaharlarga joʻnatiladi, masalan, Gaitidagi restaveklar (restaveklar — ota-onasi tomonidan boy oilaga xizmatkor sifatida berilgan kambagʻal bolalar) kabi.
Majburiy (bolaning ixtiyoriga zid ravishda) asrab olish
Azaldan majburiy assimilyatsiya qilish usuli sifatida etnik ozchilik bolalarini hukmron etnik guruh tomonidan asrab olish uchun oilalaridan olib qoʻyish amalga oshirilgan. Avstraliyadagi oʻgʻirlangan avlodlar avstraliyalik aborigenlar va Torres boʻgʻozi orollari bolalarini oʻz ichiga oladi. Kanadada Kanadadagi hindlarning turar joy maktablari tizimiga koʻpincha qattiq zoʻravonlikka duchor boʻlgan birinchi millatlar, Metis va Inuit bolalari jalb qilingan. Uygʻur genotsidining bir qismi sifatida birgina 2017-yilning oʻzidayoq kamida yarim million bola oʻz oilalaridan zoʻrlik bilan ajratib olingan va qamoqxona tipidagi kuzatuv tizimlari va 10 000 volt elektr toʻsiqlari boʻlgan maktabgacha lagerlarga joylashtirilgan.