Chigʻatoy_ulusi
Tarixi
Yana bir fikrga koʻra, Chigʻatoyxon tugatilgan Qoraxitoy imperiyasiga taxminan mos keladigan hududlar: Issiqkoʻl, Ili daryosi, Chu daryosi, Talas, Movarounnahr va Tarim havzasini meros qilib oladi. thumbnail|[[Bayonqulixon maqbarasi, Buxoro]] thumb|300px|right|Turfon xonligi va Yorkent xonligi (1490-yil) Chigʻatoyxon oʻz xonligida toʻliq mustaqil boʻlmagan va ancha vaqt Qoraqurumdan buyruq olgan. Koʻchmanchilik bilan shugʻullanuvchi moʻgʻullarning oʻtroq aholini boshqarish tajribasi yoʻqligi bois Chigʻatoyxon oʻziga tegishli ulusni boshqarishni avval xorazmlik Mahmud Yalavochga, soʻngra uning oʻgʻli Masʼudbekka (1238—1289) topshiradi. Oʻzi esa umrining oxirigacha ukasi Oʻqtoy qoon saroyida bosh maslahatchi tarzida faoliyat koʻrsatadi. Chigʻatoy ulusidan olinadigan daromadlarning asosiy qismi Qoraqurumga joʻnatilgan. Qolgan qismini mahalliy aholidan tayinlangan oliy hokim ulus ehtiyojlari hamda qoʻshin xarajatlari yoʻlida sarf qilish huquqiga ega boʻlgan. Chigʻatoy ulusida ham Chingizxon barpo etgan moʻgʻullar davlatidek mehnatkash omma nafaqat moʻgʻul bosqoqlari, dorugʻalari, balki mahalliy zodagonlar va oqsuyaklar tomonidan ham ezilgan. Dehqonlar, hunarmandlar, kosiblar, chorvadorlar ilgaridan mavjud boʻlgan soliqlardan tashqari moʻgʻullar joriy qilgan yangi soliq va oʻlponlarni toʻlashga majbur edi. Oxir oqibat Chigʻatoy ulusining qishloq va shaharlarida moʻgʻullarga va yerlik zodagonlarga nisbatan noroziliklar kuchaygan, qoʻzgʻolonlar boʻlib oʻtgan. Shulardan biri 1238-yildagi Mahmud Torobiy qoʻzgʻolonidir. Biroq Masʼudbek qoʻzgʻolonni bostirib, xalqni moʻgʻul qasosidan qutqardi. Chigʻatoyxon 1242-yilda vafot etadi va uning oʻrniga nabirasi Qorahuloku oʻtiradi, chunki uning otasi Mutukan 1221-yilda Bomyon qamalida oʻldirilgan. Qorahuloku mustaqil hukmronlik qilish uchun juda yosh edi, shuning uchun uning oʻrniga beva xotin Ebuskun regent sifatida hukmronlik qildi. 1246-yilda Guyukxon uning oʻrniga amakilaridan biri Yesu Munkeni tayinlaydi. Yesu Mungke hokimiyat tepasiga keldi, chunki u Guyukxonning yaqin doʻsti edi. U davlat ishlarini xotini va vaziri Behiddin Margʻinoniyga topshirgan ichkilikboz edi. 1252-yilda u Manguqoon tomonidan taxtdan olindi va u yana Qorahulokuni taxtga oʻtkazadi. Manguqoon va Botuxon Chigʻatoy ulusini mulk sifatida tugatib, uni Tuli va Joʻji vorislari oʻrtasida taqsimlashga kelishib olishgan. 1251-yil imperiya poytaxti Qoraqurumda boʻlib oʻtgan qurultoyda Mangu qoon etib saylangach, chigʻatoy xonzodalarning koʻpchiligi Oʻktoy qoon avlodlari qatori qatl qilingan. Chigʻatoy ulusini Mangu qoon va Botuxon boʻlishib olganlar. Movarounnahr Botuxonga qaram boʻlib qolgan. XIII asrning 60-yillarida Chigʻatoyxonning 6-farzandi Baydarning oʻgʻli Olgʻu (1261—1265) chigʻatoylar hokimiyatini qayta tiklashga erishadi. Olgʻu vafot etgach, uning vorislari — Muborakshoh va Baroqxon mahalliy aholi bilan yaqinroq munosabatda boʻlish maqsadida musulmonlikni qabul qilganlar. 1266-yil Chigʻatoy ulusi xoni qarorgohi Yettisuvdan Movarounnahrga — Ohangaronga koʻchiriladi. Baroqxon hukmronligi vaqtida Xaydu koʻrsatmasiga muvofiq Masʼudbek tomonidan Buxoro qayta tiklanadi. Fargʻona vodiysida yangi shahar — Andijonga asos solinadi. Kepakxon (1318—1326) davrida qarorgoh Qashqadaryoga koʻchiriladi, qadimgi Nasaf yaqinida Qarshi shahri barpo etiladi. Ulus Erondagi kabi maʼmuriy birliklar hamda soliq undiriluvchi tumanlarga (Fargʻona va Qashqarda — oʻrchin) taqsimlanadi, yagona pul birligi — kepakiga oʻtiladi. Ammo moʻgʻul mulklarini birlashtirish va markazlashtirish maqsadida oʻtkazilgan maʼmuriy va moliyaviy islohotlar siyosiy tarqoqlikka barham berishga qodir emas edi.