cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Parker (Pennsylvania)
Geografiyasi
Maydoni — 2,8 km2. Shundan 2,8 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 393 m balandlikda joylashgan.
Rauret
Rauret Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Loire departamenti Le Puy-en-Velay tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
139 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 7,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 19,8 km2.
Neft gazlari
Neft gazlari - neft bilan birga chiqadigan uglevodorod gazlari, shuningdek, neftni qayta ishlash paytida hosil boʻladigan gazlar. 1 m3 hajmdagi N. g. tarkibida 100—150 g benzin fraksiyalari boʻladi. Yonish issikligi 29-38 MJ/m3 (7000-9000 kkal/m3). N.g. ning alohida xususiyatlaridan biri — tarkibida metandan tashqari etan, propan, butan va ogʻir uglevodorodlar bugʻlarining mavjudligidir. Aksari N.g.da qoʻshimchalar sifatida vodorod sulfid va yonmaydigan komponentlar (azot, uglerod (U1)oksid, argon va geliy) uchraydi (yana qarang Gazlar).
Aşağıdürmeli (Ağrı)
Aşağıdürmeli Murat — Ağrı viloyatining markaziy tumanidagi qishloqlaridan biri.
NGC 5757
NGC 5757 Tarozi yulduz turkumidagi SBb tipli galaktikadir.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Montfarville
Montfarville Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Manche departamenti Cherbourg-Octeville tumani tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,4 km2.
Zichlik o'lchovlari
(ruscha plotnomer) — suyuqliklar yoki gazlarning zichligini oʻlchaydigan qurilma. Arximed kuchi printsipiga asoslangan statik va dinamik turlar mavjud boʻlib, ular masshtabda toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi.
IC 609
IC 609 Sekstant yulduz turkumidagi SBbc (ixcham choʻziq galaktika) tipli galaktikadir.
Tinajo
Tinajo Ispaniyaning Kanar orollari mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Las Palmas provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 135,28 km2. Aholisi — 5655 kishi (2010).
Neftni qayta ishlash sanoati
Neftni qayta ishlash sanoati — ogʻir sanoat tarmogʻi, neftni kayta ishlash hamda neft mahsulotlari ishlab chiqarishni qamraydi. Neftdan turli mahsulotlar olish qadimdan maʼlum boʻlsada neft konlarini qidirish, undan sanoat usulida qimmatbaho mahsulotlar olish 19-asrning 1-yarmida paydo boʻldi. Oʻzbekistonda Neftni qayta ishlash sanoatii.s.ning toʻngʻich korxonasi Van-novsk (hozirgi Oltiariq) neft zavodi 1904-yilda ishga tushirilgan.
Neftni qayta ishlash zavodlarida yuqori oktanli benzin (shu jumladan, B-92 aviabenzini), dizel yonilgʻisi, koks, parafin, motor moylariga qoʻshilmalar, yengil avtomashinalar uchun motor va surkov moylari (kompressor, turbina, ur-chuq moylari), kerosin, bitum, mazut kabi 50 turdan ortiq neft mahsulotlari ishlab chiqariladi. Yangi mahsulot turlari ishlab chiqarishni oʻzlashtirish dasturiga muvofiq yangi texnologiyalar oʻzlashti-rilmoqda. Keyingi yillarda mamlakatimizda neft (gaz kondensata bilan bir-ga) kazib olish hajmi keskin oshirildi. Neftni qayta ishlash sanoatii.s. AQSH, Yaponiya, Germaniya, Italiya va Buyuk Britaniyada, ayniqsa, rivojlangan (yana qarang Yoqilgʻi sanoati, Neft sanoati).
Abdurahim Ortiqov.
Forio
Forio Italiyaning Campania mintaqasida joylashgan kommunadir. Neapol provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 12 km2. 16 675 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Kondotti
C
Kondotty - Hindistonning Kerala shtatidagi Malappuram tumanidagi rivojlanayotgan shahardir, munitsipalitet va aerotrop, u Kalikut xalqaro aeroporti yaqinida joylashgan, 24 Malappuramdan km. Bu 2013-yil 23-dekabrda bosh vazir Oommen Chandi tomonidan Malappuram tumanidagi ettinchi taluk deb e'lon qilingan va Kondotti Talukning bosh qarorgohi thumb| Kondotti Qubbah Kondotti munitsipalitetining Nediyiruppu hududi aslida Eranad hukmdorlari bo'lgan Kalikut Zamorinlar sulolasining ( Eradi sulolasi) asl qarorgohi bo'lgan. Zamorinlarning qirollik oilasi Nediyiruppu Svaroopam nomi bilan ham tanilgan.
Kondotti Pajayangadi masjididagi Kondotty Nercha ( malayalam tilida "taklif qilish") bilan mashhur. Kondotti Mappila shoiri Mo'yinkutti Vaidyarning tug'ilgan joyi bo'lib, u yerda unga bag'ishlangan yodgorlik bor. U Mappilapattu ( Mappila qoʻshiqlari )ni dunyoviy va romantik mavzudagi sheʼrlari bilan ommalashtirgan.
Tarixi
thumb| Aeroport tutashuvi Kondottining tarixi 18-asrdagi so'fiy ko'rsatkichlari Kondotti Thangals tarixi bilan bog'liq. Mysorning Tipu sultoni Mappilasni ittifoqchi qilish uchun birinchi Thangal Muhammad Shohni olib kelgan. Thangal dastlab Areekodeda istiqomat qilgan, keyin esa Kondottiga joylashgan. Inglizlar kelib, Tipu Sultonning hukmronligiga chek qo'yganda, Thangal inglizlar bilan birlashdi. 1921- yildagi ko'tarilish paytida Mappila to'dasi yettinchi Thangal Nosiruddin Shohning uyiga hujum qilgan.
Nediyiruppu Kondotti shahridan 2km narida. Bu yerdan Zamorin shohligi kengaytirilgan. Qadim zamonlarda Zamorinlar Nediyiruppu Svaroopams nomi bilan tanilgan.
Fuqarolik boshqaruvi
=== Kondotti munitsipalitetiga saylov – 2020 ===
Iqlimi
Tumanda shtatning boshqa joylarida keng tarqalgan bir xil iqlim sharoitlari mavjud ular: quruq mavsum dekabrdan fevralgacha; issiq mavsum martdan maygacha va janubi-g'arbiy musson oktyabrdan noyabrgacha. Janubi-g'arbiy musson odatda juda og'ir bo'lib, yillik yomg'irning qariyb 75 foizi yog'adi. Iqlimi odatda issiq va nam, harorat 30 gacha °C va 20 °C. Yillik oʻrtacha yogʻingarchilik 290 mmni tashkil qiladi.
Havosi
right|thumb| Kalikut xalqaro aeroporti Calicut International Airport (also known as Karipur International Airport) is located about 3 km from the town. Almost all international flights operating from the airport are to Middle East destinations targeting the large NRI population of north Kerala working in the Middle East.
Feroke va Parappanangadi - eng yaqin temir yo'l stantsiyalari.
Callisburg (Texas)
Aholisi
365 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 60,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 6,1 km2. Shundan 6,1 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 245 m balandlikda joylashgan.
Bouvante
Bouvante Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Drôme departamenti Valence tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
223 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 3,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 73,3 km2. Dengiz sathidan 311 – 1701 m balandlikda joylashgan.
Retournac
Retournac Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Loire departamenti Yssingeaux tumani tarkibiga kiradi.
Suhbat usuli
Suhbat usuli — bu psixologik ogʻzaki-kommunikativ usul boʻlib, u psixolog va respondentdan maʼlumot olish uchun mavzuga asoslangan muloqotni oʻtkazishdan iborat.
Retournac
Geografiyasi
Maydoni — 45,4 km2.
Suhbat usuli
Umumiy maʼlumot
Ogʻzaki nutqiy muloqot holatlarida kommunikatorlar oʻz nutqlari bilan shugʻullanadilar. Tinglovchi nutqni soʻzlovchining artikulyar apparati havodagi jarayonlarni qanday qoʻzgʻatayotganiga mos ravishda shakllantiradi. Tinglovchi avtomatik ravishda oldindan tuzilgan, ularga mos keladigan neyrodasturlarni tanlaydi, ishga tushiradi va bajaradi, u sub’ektiv ravishda maʼruzachi nutqi sifatida qabul qiladi. Soʻzlovchining oʻziga xos jarayonlari bor, ular tinglovchining mulki boʻla olmaydi. Maʼruzachi oʻz fikrlarini tinglovchiga etkazayotganini, uni xabardor qilayotganini, maʼlumotlarini uzatayotganini tasavvur qilishi mumkin. Tinglovchi faqat oʻz fikrlash jarayonlariga ega boʻlishi mumkin, ularning natijalari maʼruzachiga mos kelishi yoki mos kelmasligi mumkin, ammo bu natijalar ham toʻgʻridan-toʻgʻri maʼruzachiga berilmaydi. U vaziyatning yoʻnaltirilgan modellariga ega boʻlgan holda ular haqida taxmin qila oladi.
Suhbat turlari
Suhbatlar bajarilgan psixologik vazifaga qarab farqlanadi. Quyidagi turlari mavjud:
Reflektiv va aks ettirmaydigan tinglash
Suhbatning ikkita uslubi mavjud va ularning biri kontekstga qarab boshqasini almashtirishi mumkin.
Reflektiv tinglash
Reflektiv tinglash — bu psixolog va respondent oʻrtasidagi faol ogʻzaki muloqotni oʻz ichiga olgan suhbat uslubi.
Olingan maʼlumotni idrok etishning toʻgʻriligini aniq nazorat qilish uchun reflektiv tinglash qoʻllaniladi. Suhbatning ushbu uslubidan foydalanish respondentning shaxsiy xususiyatlari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin (masalan, muloqot qilish qobiliyatining past darajasi), maʼruzachi yodda tutgan soʻzning maʼnosini aniqlash zarurati, madaniy anʼanalar (Respondent va psixolog tegishli boʻlgan madaniy muhitda muloqot odob-axloq qoidalari).
Suhbatni davom ettirish va olingan maʼlumotlarni nazorat qilishning toʻrtta asosiy usuli:
Reflektiv boʻlmagan tinglash
Reflekssiz tinglash — bu psixolog tomonidan maqsadga muvofiqlik nuqtai nazaridan minimal soʻzlar va ogʻzaki boʻlmagan muloqot usullaridan foydalanadigan suhbat uslubi.
Reflekssiz tinglash mavzuni gapirishga imkon berish zarurati tugʻilgan hollarda qoʻllaniladi. Bu, ayniqsa, suhbatdosh oʻz nuqtai nazarini bildirish istagi paydo boʻlgan, oʻzini qiziqtirgan mavzularni muhokama qiladigan va muammolarni ifoda etishda qiynaladigan, psixologning aralashuvi bilan osongina chalkashib ketgan va oʻzini qullik bilan tutadigan holatlarda foydalidir.
Frattamaggiore
Frattamaggiore Italiyaning Campania mintaqasida joylashgan shahardir. Maydoni — 5 km2. 31 831 nafar aholi istiqomat qiladi (2004).
Neft kimyosi
Neft kimyosi — kimyo fanining bir boʻlimi, neft va tabiiy gaz kom-ponentlarining tarkibi, tuzilishi, xossalari va kimyoviy oʻzgarishlarini, shuningdek, ularni qayta ishlash jarayonlarini oʻrganadi. Neft kimyosi sohasidagi ilk tadqiqotlar 19-asrning oxirgi choragida (taxminan 1880-yil) boshlangan boʻlib, bu vaqtga kelib dunyo miqyosida neft quduqdaridan yiliga 4—5 mln.t neft chiqarilgan. Neftni termik krekinglash paytida ajralib chiqadigan gazlardan sintez yoʻli bilan olingan izopropil spirt (1920, AQSH)Neft kimyosining sanoat mikyosidagi birinchi mahsuloti edi. 1950—1960-yillarda toshkoʻmirga nisbatan neft-gaz xom ashyolaridan organik sintezda koʻproq foydalanish Neft kimyosining kimyoviy-ilmiy tadqiqotlardan mustaqil yoʻnalish sifatida ajralib chiqishiga sabab boʻldi. Neft kimyosining bosh masalasi — neft va tabiiy gaz komponentlarini (asosan, uglevodorodlar, turli yonilgʻilar, surkov moylari, monomerlar, erituvchilar, sirt faol moddalar va boshqa olishda qoʻllaniladigan katta miqdordagi organik mahsulotlar) qayta ishlash jarayonlarini oʻrganish va samarali usullarini topishdan iborat. Shu maq-sadda Neft kimyosi neft uglevodlarining tarkibi, tuzilishi, xossalari, uglevodorodlar aralashmalari va neft tarkibidagi geteroatom birikmalarning oʻzgarishini tekshiradi. Neft kimyosi muammolarni yechishda organik va fizik kimyo, mat., issiklik texnikasi, kibernetika va boshqa fanlarning usullari hamda yutuklaridan kompleks foydalanadi.
Amir Husayn
Amir Husayn — hukmdorlar.
Neft va gaz konlari geologiyasi va razvedkasi instituti
Institutdagi barcha ilmiy tadqiqotlar ishlari, asosan, 23 laboratoriya va sektorni birlashtirgan 6 ta bulim: regional geol. va tektonika, neft va gaz konlari geol.si, geofizika, neft va gaz geokimyosi, neft va gazli choʻkindi jinslar formatsiyasi, neft va gaz konlarini parmalash boʻlimlarida olib boriladi. Bulardan tashqari, institut qoshida metodikatajriba partiyasi ham mavjud boʻlib, chu-qur va oʻta chuqur neft konlarini bur-gʻilash texnikasi va texnologiyasi ustida ish olib boradi. Neft-gaz uglevodorodlarining paydo boʻlishi va tarqalish qonuniyatlari ham oʻrganiladi. 1970—71 yillarda SSSRda birinchi boʻlib tabiiy sharoitlarda neft va gaz uglevodorodlarining paydo boʻlishi qonuniyatlari tajribaviy modeli ishlab chiqildi. Institut olimlari tomonidan neft va gaz konlari istiqboliga bagʻishlangan fundamental asarlar, tavsiyanomalar yaratildi. Xorijiy investorlarga Oʻzbekistondagi neft-gaz zaxiralarini ilmiy asoslab berish ishlari amalga oshirilmoqda.
Institutni tashkil qilishda va uning ilmiy yoʻnalishlarini belgilashda olimlardan O. M. Akramxoʻjayev, A. G. Boboyev, O. A. Rijkov, Sh. D. Davlatov, I.S.Starobinets, A. K. Karimov, U. J. Mamajonov, A. K. Rahimov va boshqa salmokli qissa qoʻshganlar. Institutda 120 ga yaqin ilmiy xodim faoliyat koʻrsatadi (2003). Shulardan 1 akad., 9 fan doktori, 4 professor, 22 fan nomzodi, ular orasida Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan neftchi (A. R. Xoʻjayev), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan geolog, Davlat mukofoti laureati (A. T. Ibrohimov), faxriy ixtirochi (A. V. Kirshin, Z. S. Ibrohimov), birinchi kon kashfiyotchisi (A. Sh. Ibrohimov) unvonlariga ega boʻlganlar bor. Institut xodimlaridan Oʻ. J. Mamajonov, M. K. Turobovlar burgʻilashda ishlatiladigan yangi (KO-4) eritmani kashf etishdagi xizmatlari uchun Beruniy nomidagi Respublika Davlat mukofoti laureati boʻldilar (1970).
NGC 5758
NGC 5758 Choʻpon yulduz turkumidagi E-S0 tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni Lewis Swift 1886-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Idelberg
Idelberg Germaniyaning Rheinland-Pfalz yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Altenkirchen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 1,13 km2. 53 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Idelbergning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Mezőfalva
Mezofalva — Vengriyaning Fejér okrugidagi qishloq.
Esertepe (Kemaliye)
Tarix
Qishloqning eski nomi 1643 va 1916-yillardagi turk yozuvlarida Shirzi, 1902-yilgi arman yozuvlarida Shirzu (Շրզու) sifatida qayd etilgan. Ilgari Şirziekrek qishlogʻi mahallasi boʻlgan boʻlsa, 1952-yil 22-dekabrda qishloq maqomiga ega boʻlgan. 2018-yilda yana mahallaga aylandi.
Geografiya
Qishloq Erzincan shahar markazidan 152 km, Kemaliye shahar markazidan 8 km uzoqlikda joylashgan.
Amirzoda maqbarasi
Amirzoda maqbarasi — Samarqanddagi Shohizinda maqbaralaridan biri (14-asr). Maqbara, dafn etilgan shaxsning ismi maʼ-lum boʻlmasada, shartli ravishda A. maqbarasi deb ataladi. Maqbara peshtoqidagi hoshiyalar orasidagi yozuvda Amirzodaning oʻlgan yiligina (1386) koʻrsatilgan. Maqbaraning asosi toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (10x9,2 m). Poygum-baz sakkiz qirrali, gumbazi qobirgʻali. Peshtoqni murakkab islimiy va girih naqshlaridan iborat sirkor parchin va arab yozuvlari bezaydi. Maqbaraning ichi oʻziga xos hashamatli va shinam. Devorlari ganch bilan suvalgan, tokcha, gumbaz osti-dagi ravoqchalar bezagi sodda.
Kantemir, Dmitriy Konstantinovich
Dimitriy Konstantinovich Kantemir (Dimitrie Cantemir, 26-oktyabrda, Moldova knyazligida - 21-avgustda, Dmitrovka mulki, Kiyev viloyatida tug'ilgan) - Moldova va Rossiya davlat arbobi va olimi.
Moldova knyazligining hukmdori (1693, 1710—1711). Rossiyaning (1711) va Muqaddas Rim imperiyasi (1723) Shavkatli shahzodasi, rus senatori (1721) va xususiy maslahatchi (1722). Berlin Fanlar akademiyasining aʼzosi (1714). thumb|337x337px| Dmitriy Kantemir portreti, 1710- yil Dmitriy Kantemir Moldovaning Silishteni qishlog'ida (Silişteni; hozirgi Vasluy okrugi, Ruminiyada joylashgan) hukmdor Konstantin Kantemir oilasida tug'ilgan. Onasidan erta ayrilgan. Otasi savodsiz bo'lib, bolalari uchun grek o'qituvchilarini taklif qildi va ularga uyda yaxshi ta'lim berdi.
1685-yilda Moldova taxtiga o'tirgan Konstantin Kantemir, o'sha davrning odatlariga ko'ra, o'g'illaridan birini Konstantinopolga garovga yuborishga majbur bo'ldi, avval kattasi Antioxiyani, 1687-yilda esa uning o'rniga eng kichigi Dmitriyni jo'natdi. Kantemir imperiya poytaxtida uch yil bo‘lganida adabiyot, falsafa, musiqa, turk, arab, fors tillari bo‘yicha bilimini oshirdi.
1691-yilda Kantemir Yassiga qaytib keldi va 1693-yilda otasi vafotidan keyin u hukmdor etib saylandi, ammo Kantemirning raqibi Valaxiya shahzodasi Konstantin Brinkovyanu yigirma kun ichida Dmitriyni taxtdan ag'darib tashladi. U Konstantinopolga qaytib keldi va u erda 1710- yilgacha qisqa tanaffuslar bilan yashadi. Bu davrda Kantemir falsafa, axloq, musiqaga oid ilk asarlarini nashr ettirdi, Moldova va Turkiyaning tavsiflarini tuzdi.
1710-yilda Turkiya va Rossiya o'rtasidagi urush paytida Dmitriy Kantemir Moldova knyazi etib tayinlandi va jangovar harakatlarda qatnashishi kerak edi. Turkiya sudining Kantemirga bo'lgan umidlari uning rejalarini yashirish qobiliyatidan dalolat beradi. Hatto Konstantinopolda ham u rus diplomatlari bilan bog'lanib, elchi Tolstoyga yordam berdi. left|thumb|Knyaz Kantemirning Dmitrov mulkidagi yodgorlik belgisi
Montrose (Mississippi)
Montrose AQShning Mississippi shtatida joylashgan shahardir. Jasper okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
127 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 18,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 7,0 km2. Shundan 7,0 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 131 m balandlikda joylashgan.
IC 610
IC 610 Arslon yulduz turkumidagi Sbc (ixcham choʻziq spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Parkesburg
Parkesburg AQShning Pennsylvania shtatida joylashgan shahardir. Chester County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
3445 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 3,2 km2. Shundan 3,2 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 212 m balandlikda joylashgan.
Bouvières
Bouvières Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Drôme departamenti Die tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
160 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 6,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 26,3 km2. Dengiz sathidan 540 – 1577 m balandlikda joylashgan.
Montgardon
Montgardon Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Manche departamenti Coutances tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
417 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 31,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 13,3 km2.
Ōharu
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Yaponiyadagi Aichi prefekturasining Ama okrugida joylashgan shaharchadir. 2019-yil 1-oktabr holatiga ko‘ra, shaharda 13683 ta xonadonda 32318 nafar aholi istiqomat qiladi va aholi zichligi har kvadrat kilometrga 4904 nafarni tashkil qiladi. Shaharning umumiy maydoni 6,59 kvadrat kilometr (2,54 mi²) ga teng.
Geografiyasi
Ōharu Aichi prefekturasining gʻarbiy qismida joylashgan boʻlib, asosan qoʻshni Nagoya metropolisi uchun yotoqxona shaharchasi sifatida rivojlangan.
Demografiyasi
Yaponiya aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra Ōharu aholisi soni soʻnggi 50 yil ichida keskin koʻpaygan.
Iqlimi
Shahar issiq va nam yoz hamda nisbatan yumshoq qish (Köppen iqlim tasnifi Cfa) bilan ajralib turadigan iqlimga ega.
Temir yoʻl
Ōharuda hech qanday yoʻlovchi temir yoʻl transporti xizmat mavjud emas. Eng yaqin poezd stansiyasi — Nagoya shahar metrosining Higashiyama liniyasidagi Nakamura Kōen va qoʻshni Nakamura-ku vaNagoya shahrlaridagi stansiyalardir.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
NGC 5759
NGC 5759 Choʻpon yulduz turkumidagi I (notoʻgʻri galaktika) tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni Edouard Stephan 1880-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Parkside
Parkside AQShning Pennsylvania shtatida joylashgan shahardir. Delaware County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
2204 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 0,5 km2. Shundan 0,5 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir.
Ardıçtepe (Bingöl)
Qilichkent va Numan qishloqlari qishloqqa birlashtirilgan.
Neft kimyosi sanoati
Neft kimyosi sanoati - ogʻir sanoatning neft va tabiiy yonuvchi gazlarni kayta ishlash mahsulotlaridan, asosan, sunʼiy materiallar hamda buyumlar ishlab chiqaradigan tarmogʻi. Neft kimyosi sanoatis. korxonalarida sunʼiy kauchuk, asosiy organik sintez mahsulotlari (etilen, propilen, polietilen, sirt-aktiv moddalar, benzol, butadiyen, yuvish vositalari, baʼzi mineral oʻgʻitlar), qorakuya, rezina buyumlar (avto-pokrishkalar, rezina-texnika buyumlari va keng xalq isteʼmoli mollari), asbest-texnika buyumlari ishlab chiqa-riladi.
Neft kimyosi sanoatis.ning taraqqiyoti neftni qayta ishlash miqyosining kengayishi va takomillashishi bilan bevosita bogʻliq (qarang Gaz sanoati, Neft sanoati, Neftni ishlash sanoati).
Abdurahim Ortiqov.
Calvert (Texas)
Calvert AQShning Texas shtatida joylashgan shahardir. Robertson okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
1192 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 141,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 10,1 km2. Shundan 10,1 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 100 m balandlikda joylashgan.
Yaiza
Yaiza Ispaniyaning Kanar orollari mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Las Palmas provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 211,84 km2. Aholisi — 14242 kishi (2010).
Riotord
Riotord Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Loire departamenti Yssingeaux tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1179 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 23,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 51,2 km2.
Amiri
Amiri — qovunnnng oʻrtapishar navi. Shakli choʻziq (25-40 sm), ogʻirligi 3- 4 kg. Sirti toʻrsiz (baʼzi A.larning faqat band tomonida bir oz toʻri boʻladi), usti yoʻl-yoʻl, och yoki toʻqyashil. Eti 4-5 sm qalinlikda, koʻkimtir yoki qizgʻish, kuvrak, juda shirin, tarkibida 12% gacha qand bor. Urugʻi yirik, choʻziq, och sariq. Urugʻidan chiqqanidan keyin 80-90 kunda hosili pishadi. Asosan Samarqand, Buxoro va Xorazm viloyatlari, Qoraqalpogʻistonda ekiladi. Hosildorligi 300-350 s/ga. Uzoqqa yuborishga va saqlashga chidamsiz.
Amiri lashkar
Amiri lashkar — temuriylar, shayboniylar hamda Turkiston xonliklarida keng tarqalgan eng yuqori harbiy unvon, bosh qoʻmondon. Masalan, Qoʻqon xonligida Amiri lashkar lavozimi yirik harbiy harakatlar davrida mavjud boʻlib, unga odatda mingboshi, otaliq yoxud shahzodalar belgilangan (qarang Amir ul-umaro).
Frattaminore
Frattaminore Italiyaning Campania mintaqasida joylashgan kommunadir. Maydoni — 1,99 km2. 15 987 nafar aholi istiqomat qiladi (2004).
Amir ul-umaro
Amir ul-umaro (arab. أمير الأمراء — amirlar amiri, oliy amir) — oʻrta asrlarda Movarounnahrda keng tarqalgan eng yuqori harbiy unvonli amaldor. U oliy bosh qoʻmondon hisoblanib, butun harbiy ishlar uning qoʻlida boʻlgan. Bundan tashqari, Oltin Oʻrda va Chigʻatoy ulusida hukumatning barcha bosh ijro idoralari (devonlar) ham Amir ul-umaro qoʻlida boʻlgan. Lekin Amir Temur va temuriylar zamo-nida Amir ul-umaro faqat bosh qoʻmondonlik, koʻp hollarda podshoh hudaychisi (ad’yutanti) vazifasini oʻtagan.
Davlat ijro idoralari esa viziri aʼzam qoʻlida boʻlgan. Amir ul-umaro lik lavozimi Qoʻqon xonligida ami-ri lashkar, beklar begi, Turkiya va Ozar-bayjonda 17-19-asrlarda beklar begi deb atalgan. Xiva xonlari arxividan maʼlum boʻlishicha, saroyda unga xizmat qiluvchi maxsus xodimlar, chunonchi 35 farrosh, 80 xizmatkor, 4 sayis va 6 darvozabon boʻlgan. Saroy lavozimlari ichida Amir ul-umaro Xiva xonligida naqibaan keyin kelgan va uning ma-oshi 500 tillani tashkil qilgan. Bundan tashqari bir necha vilo-yatning daromadlari Amir ul-umaro ixtiyoriga berilgan.
Nov (Spitamen)
Nov— Spitamen tumanidagi Istiqlol QFY qarashli qishloq. Saidqal’adan mahalla fuqarolar yig‘inigacha boʻlgan masofa 1 km, Aholisi 23226kishi (2017).
IC 611
IC 611 Arslon yulduz turkumidagi Sbc (ixcham choʻziq spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Amiri shikor
Amiri shikor, ov amiri — Turkiston xonliklarida saroy mansabi. Maʼlumki, ov hukmdorlar hayotida muhim oʻrin tutgan. Amiri shikor xon va sultonlar ovlarini tashkil qilib turishi lozim boʻlgan. Shikorgoh atrofidagi qishloqlarning aholisi oʻz oti, qurol-aslahasi bilan kelib, xon va sultonlarning ov qilishiga yordam berishini va undan tashqari ularni qoʻnib qolganlarida qoʻnar joy, oziq-ovqat bilan taʼmin etishni tashkil qilish Amiri shikor zimmasiga yuklangan.
Amiriy (maʼnolari)
Amiriy:
Amir Temur bogʻlari
thumb|386x386px|"[[Zafarnoma (asar)|Zafarnoma" kitobidan surat]] Amir temur bogʻlari — Amir Temur Samarqand atrofida bunyod ettirgan bogʻlar. A.Amir Temur bogʻlari xususidagi dastlabki maʼlumotlar oʻtmish tarixchilari, shoirlari, sayyohlari asarlarida uchraydi. Shuningdek, A.Amir Temur bogʻlari Oʻrta asrlar rassomlari miniatyuralarida ham tasvirlangan.
A.Amir Temur bogʻlari tuzilishiga koʻra 2 turga boʻlingan: 1) chorbogʻlar — geometrik (toʻrtburchak, toʻgʻri toʻrtburchak) shaklda boʻlib, har tomoni taxminan 1 km masofaga choʻzilgan. Sahnidan oʻtgan ariqlar ularni teng 4 qismga ajratib turgan. Atrofidagi baland paxsa devorlarning har burchagida minora boʻlgan. Markazda saroy joylashgan. Bunday bogʻlarning darvozalari shahar tarafga qaratib qurilgan; 2) tuzilishi geometrik shaklda boʻlmagan, tabiiy daraxt zor va chakalaklar bagʻrida barpo etilgan bogʻlar. Bunday bogʻlar hukmdor shikor (ov) qilishi uchun moʻljallangan boʻlib, asosiy qismi tabiiy, qoʻl tekkizilmagan holda saqlangan. Ularning kichik bir qismigagina dam olish uchun saroy, koʻshk va chodirlar qurilgan, hovuzlar qazilib, favvoralar oʻrnatilgan. Bu turdagi bogʻlarning oʻsimlik va hayvonot dunyosi nihoyatda boy boʻlgan.
A.Amir Temur bogʻlaridan eng mashhurlari quyidagilar;Bogʻi Baland. Amir Temur Samarqandning shimolidagi Choʻponota maqbarasi yaqinida nabirasi (Mironshohning qizi)ga atab qurdirgan. Uni barpo qilishda Eron, Ozarbayjon va boshqa mamlakatlar bogʻchilik sanʼati ustalari hamda meʼmorlari qatnashgan. Bogʻ oʻrtasida Tabriz oq marmaridan qurilgan hashamatli qasr boʻlib, uning atrofidagi uzumzor, anjirzor va olmazorlar boqqa goʻzal bir tarovat baxsh etib turgan.
Bogʻi Behisht. Amir Temur Samarqandning gʻarbida suyukli xotini Tuman ogʻa (Xayrunniso)ga atab qurdirgan (1378). Yozma manbalarda „Bogʻi Jannat“ nomi bilan ataladi. Tarixchi Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishicha, bogʻ oʻrtasidagi atrofi xandak bilan muhofaza etilgan sunʼiy tepalik ustida Tabriz oq marmaridan kurilgan hashamatli saroy boʻlgan. Saroyga bir necha koʻtarma koʻpriklar orqali kirilgan. Saroyning bir tarafida hayvonot bogʻchasi ham boʻlgan.
Bogʻi Davlatobod. Amir Temurga Hindiston yurishidan qaytgan kuni (1399 yil 22-aprel) hadya kilingan. Arxeologik tadkikotlar (I. A. Suxarev, 1936 va Oʻ. Alimov, 1967)ga koʻra, u Samarqanddan 13 km janubida, Katta Oʻzbekiston traktining chap tomonida boʻlgan. Amir Temur bu bogʻda zafarli yurishlardan qaytgach, dam olgan, tantanali marosimlar oʻtkazgan, elchilarni kabul qilgan. Arxeologik kazishlar natijasida bogʻning 1350x900 m maydonini egallagani, atrofi baland paxsa devor bilan oʻralgani va unda ariqlar, 4 hovuz (biri 62x28 m, ikkitasi 25X25 m, yana biri 32x32 m) hamda saroy (poydevori 70x70 m) boʻlgani aniqlandi. Saroy sunʼiy tepa (bal. 12 m) ustiga qurilgan, atrofi xandaq (eni 20 m) bilan oʻralgan. Unga 2 ta koʻtarma koʻprik orqali kirilgan.
Bogʻi Dilkusho (Koʻngil ochuvchi bogʻ). Amir Temur xotinlaridan biri — Toʻqalxonim sharafiga qurdirgan (1397). Samarqanddan 5 km sharqda, Panjakent yoʻlining oʻng tomonida (qadimgi Hinduvon qishlogʻi oʻrnida) joylashgan. Har tarafi 900 m uzunlikdagi baland paxsa devor bilan oʻralgan, 4 darvozasi, markazida hashamatli saroy boʻlgan. Saroy uch qavatli boʻlib, har qavatida favvora otilib turgan. Saroy devorlariga Amir Temur olib borgan urushlardan lavhalar chizib qoʻyilgan. Amir Temur Ispaniya elchisi Rui Gonzales de Klavixoni ana shu bogʻda qabul qilgan. Bu bogʻ oʻrnida hozir Dilkusho qishlogʻi joylashgan.
Bogʻi Jahonnamo (Jahon koʻzgusi). Amir Temur Samarqanddan 7 farsax (42 km) narida, Zarafshon togʻi etagida qurdirgan (1398). Unda saroy va qalʼa boʻlgan. „Zafarnoma“da yozilishicha, bu bogʻning hududi benihoyat katta boʻlib, yoʻqolib qolgan ot 6 oydan soʻng topilgan ekan.
Bogʻi Maydon. Amir Temur Samarqandning shimolida, Choʻponota tepaligi etagida qurdirgan. Tarixiy manbalarga Karaganda, bogʻda hashamatli bir ayvon (koʻshk) va qimmatbaho toshlardan yasalgan taxt boʻlgan. Mirzo Ulugʻbek bu bogni yanada obod qilgan. Bobur shu haqda bunday deb yozadi: „Bu bogʻning oʻrtasida (Ulugʻbek) bir oliy imorat qilibdur. Chil(qirq) sutun derlar, du (ikki) oshyona (kavat), sutunlari tamomi toshdin. Bu imoratning toʻrt burchida toʻrt manordek burjlar qoʻporibturlarkim, yuqorigʻa chiqar yoʻllar bu toʻrt burjdindur. Oʻzga tamom yerlarda toshdin sutunlardir. Baʼzini morpech xiyora (burama, koʻpqirrali) qilibturlar. Yuqorigi oshyonaning toʻrt tarafi ayvondir, sutunlari toshdan. Oʻrtasi chordora uydir. Imorat kursisini tamom toshdan farsh qilibdirlar“. Bu bogʻ oʻrni hozir ham Bogʻi Maydon deb ataladi.
Bogʻi Nav (Yangi bogʻ). Amir Temur Samarqandning janubida qurdirgan (1404). Lolazor qishlogʻi oʻrnida joylashgan. Bu bogʻ toʻrtburchak shaklda boʻlib, atrofi baland paxsa devor bilan oʻralgan, har burchagida minora qad koʻtarib turgan. Markazida boshqa bogʻlardagiga nisbatan kattaroq qasr, uning oldida hovuz boʻlgan.
Bogʻi Chinor. Amir Temur Samarqandning sharqida (Konigilning janubi-gʻarb tarafida, hozirgi „Qoʻsh tamgalik“ tepaligi oʻrnida) barpo qildirgan (1404). Unda chinorlar koʻp boʻlgan. Markazida xochsimon tarxli saroy joylashgan.
Manbalar
Oʻtkir Alimov.
Xo'jayeva Tamara
Tamara Alimovna Xo'jayeva hindshunos olima, filologiya fanlari nomzodi, dotsent. 1939-yil 12-iyulda Toshkentda tug'ilgan. 1957-1962 yillar Toshkent davlat universiteti sharq fakultetining hind filologiyasi bo'limida tahsil oldi.
Ilmiy faoliyati
Olima 1 ta monografiya, 14 ta ilmiy maqola, 4 ta uslubiy qo'llanma va 9 ta ilmiy-ommabo maqolalar muallifi.
T. Xo'jayeva «O'zbekiston - Hindiston do'stlik jamiyatining» faol a'zolaridan biri hisoblangan.
Neftni qayta ishlash
Neftni qayta ishlash - Neftdan neft mahsulotlari (benzin, kerosin, dizel yonilgʻisi, mazut, moy, bitum, gudron, parafin va boshqalar) olishda qoʻllanadigan texnologik usullar majmui. Neftni qayta ishlashdan avval neft tarkibidagi suv, tuz va mexanik aralashmalar tozalanadi, keyin uni stabillashtirish, yuqori haroratda bugʻlatib haydash, distillyatlarni tozalash, qoʻshimchalar qoʻshish va boshqalar bajariladi.
Neftni haydash
Neftni haydash usuli miloddan avval maʼlum edi. Bu usul neftdan dori-darmon tayyorlash maqsadida qoʻllangan. Qadimgi yunon tabibi Kassiy Feliks va Abu Ali ibn Sino neftni haydashga oid tajribalar oʻtkazishgan. Xorazm geografi Bakron (13-asr) Boku neftini haydash haqida birinchi boʻlib eslatib oʻtadi. XVIII asrga kelib neft konlarini qidirish va oʻrganish munosabati bilan neftni haydashga katta eʼtibor berildi. Neftni haydash laboratoralari qurildi. 1823-yilda aka-uka Dubininlar Mozdok shahri yaqinida davriy ishlaydigan neftni haydash zavodini qurdilar. Ular kubga quyilgan 40 chelak neftdan 16 chelak haydalgan neft olganlar. Shu tariqa neftni haydash zavodlari taraqqiy eta boshladi.
Neftni haydash usullari
Odatda neftdan quyidaga temperaturalar oraligʻida qaynab bugʻlanadigan distillyatlar olinadi:
Neftni qayta ishlab yonilgʻi va moylar olishda uni toʻgʻri haydash birlamchi va asosiy jarayon hisoblanadi (sxema). Toʻgʻri haydash pech quvurlarida harakatda boʻlgan neftni qattiq qizdirib bugʻlatish, bugʻni rektifikatsiya ustuni (kolonnasi)da fraksiyalarga boʻlish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Quvurli pechlarda neft 330—350° gacha qizdirilib, keyin rektifikatsiya ustunining oʻrta qismiga yuboriladi. Neftning suyuq qoldiqlari ustunning devorlaridan pastga sizib tushadi, yengil uglevodorod bugʻlari esa ustunning tepa qismiga qarab intiladi va rektifikatsiya tarelkalariga urilib, kondensatga (suyuqlikka) aylanadi. Tarelkalar ustunning har xil balandliklarida joylashgan boʻlib, pastki tarelkalarda ogʻir uglevodorodlar, yuqoriroqdagi tarelkalarda yengilroq uglevodorodlar kondensatga aylanadi.
Neftni toʻgʻri haydashda rektifikatsiya ustunlaridagi bosim atmosfera bosimiga teng boʻladi. Rektifikatsiya ustunining tagida yigʻilgan mazut kreking qurilmalarida qayta haydalishi yoki yoqilgʻi mazuti sifatida ishlatilishi mumkin. Mazutlarning ikkilamchi qayta ishlanishi vakuum qurilmalarida bajariladi. Vakuum ustunlarining yuqori qismidan solyar frakiyalari kondensatlari, quyiroqda moy fraksiyalari, ustunning pastki qismida esa gudron yoki yarim gudron yigʻiladi.
Suv va tuzlarni yoʻqotish
Neft tarkibida, odatda, minerallashgan burgʻi suvi, suvli 1 m3 neftda 30-50 g gacha tuz boʻladi. Ularni yoʻqotish uchun Neftni qayta ishlash zavodlarida elektr yordamida tuzsizlantirish qurilmalari ishlatiladi. Neftga deemulgator qoʻshilib, chuchuk suv bilan yuviladi. Hosil boʻlgan emulsiyani 100—140° gacha qizdiriladi va uzluksiz ishlaydigan elektr degidratoriga uzatiladi. Yuqori kuchlanishli elektr maydoni, deemulgator va qizdirish taʼsirida emulsiya tezda parchalanadi, suv va unda erigan tuzlar cho'kadi va chiqarib tashlanadi. Suv va tuzlardan tozalangan neft tarkibida 0,2% gacha suv va 0,5 mg/l gacha xloridlar (tuzlar) bo'ladi.
Neftni stabillash
Neft idishga quyilib qizdirilganda, uning harorati ko'tariladi va bir qismi hatto 30—40° dayoq bugʻlanib havoga koʻtarila boshlaydi. Nisbatan past temperaturalarda bugʻlangan uglevodorodlar neftning yengil qismi (fraksiyasi), idishda qolgan uglevodorodlar neftning ogʻirroq qismi hisoblanadi. Bugʻlangan neft sovitilsa, u yana suyuq holatga oʻtadi. Neftni bugʻlatib, keyin bugʻlangan uglevodorodlarni suyuqlikka aylantirish jarayoni neftni toʻgʻri qaydash deb, olingan mahsulot distillyat deb ataladi.
Neftni tozalash
Neft mahsulotlarining sifatini yaxshilash maqsadida olingan distillyatlar tozalanadi. Distillyatlarni oltingugurt, azot, kislorod va toʻyinmagan uglevodorodlardan tozalash uchun gidrotozalash jarayoni qoʻllanadi. Gidrotozalash 350—420° da va 1,7 — 40 MPa bosimda katalizator yordamida amalga oshiriladi. Gidrotozalash, asosan, dizel yonilgʻisi va moy distillyatlarini oltingugurtdan tozalashda va ayrim distillyatlarni ikkilamchi jarayonga tayyorlashda ishlatiladi.
Yonilgʻi distillyatlaridagi kislorod va oltingugurtli birikmalarni yoʻqotishda ishqor bilan tozalash usuli ham qoʻllanadi. Bu jarayonda tozalanayotgan mahsulotga ishqor va suv qoʻshilib, hosil boʻlgan birikmani mahsulotdan ajratib olinadi.
Yonilgʻi va moy distillyatlarining sovuq paytda qotib qolmasligini taʼminlash maqsadida ular parafinsizlantiriladi. Bunda tez quyuqlashadigan parafin uglevodorod distillyatlardan ajratib olinadi.
NGC 5760
NGC 5760 Choʻpon yulduz turkumidagi Sa tipli galaktikadir.
Neftni qayta ishlash
Neftni tozalash
Neft mahsulotlarining sifatini yaxshilash uchun qoʻshimchalar qoʻshiladi.
NGC 5760
Ushbu obyektni William Herschel 1791-yilda kashf etgan.
Neftni qayta ishlash
Neftni tozalash
Ehson Umarov.
NGC 5760
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Oʻrta Osiyo
400px|thumb|2012-yilda Oʻrta Osiyoning umumiy aholisi Oʻrta Osiyo — Yevrosiyo materigining oʻrta qismida, gʻarbda Kaspiy dengizi qirg'oqlaridan sharqda Xitoy chegarasigacha, shimolida Gʻarbiy Sibir tekisligidan, janubida Nishopur, Safedkoʻh va Hindukush togʻlarigacha choʻzilgan yirik tabiiy geografik oʻlka. U materik ichkarisida, Atlantika okeanidan 4 ming km, Shimoliy Muz okeanidan 2,5 ming km, Tinch okeanidan 5,5 ming km va Hind okeanidan 1 ming km ga yaqin masofada joylashgan, suvlari okeanlarga chiqib keta olmaydigan berk havzadan iborat. Oʻrta Osiyo hududi oʻrta asrlarda, Turon arab manbalarida Movarounnahr, 19-asrning 2-yarmi va 20-asr boshlarida (1924—25 yillarda oʻtkazilgan milliy davlat chegaralanishigacha) Turkiston deb atalgan, keyinchalik Oʻrta Osiyo deb ataladigan boʻldi. 400px|thumb|[[2012-yilgi O'rta Osiyo aholisining qiyoslanishi]] 400px|thumb|[[2012-yilda dunyo olimlarining inson ongi rivojlanishining qiyoslanishi]] 600px|thumb|Umumiy Oʻrta Osiyo maydoni 600px|thumb|Oʻrta Osiyoning 2012-yilgi maxsuloti umumiy hajmi
Oʻrta Osiyo:
Oʻlkaning gʻarbiy chegarasi Elburs togʻining 54° 15’ shq.u. qismidan boshlanib, Kaspiy dengizining sharqiy qirgʻogʻi orqali Mangʻishloq qoʻltigʻigacha, undan Ustyurtning shimoli-gʻarbiy chinki boʻylab, Doʻngʻiztov, Chogʻray platosi, Choʻchqa va Mugʻojar togʻlari sharqiy etagi orqali oʻtib, 58° shq.u. va 48° shahrik.ga borgandan keyin shimoliga buriladi va Jetigʻara shahri gacha, undan keyin Qoʻstanay shahri orqali Ayritovgacha boradi. Soʻngra Qozogʻiston past togʻlarining shimoliy chegarasi boʻylab sharq va janubiy sharq tomon davom etib, Qozogʻiston — XXR chegarasiga tutashadi. Sharqiy chegara esa Savr, Sharqiy Jungʻariya, Jungʻariya, Boroxoro, Iren — Xabirga, Qarat, Holiqtogʻ tizmalari suvayirgʻichlari, Xontangri togʻ tuguni, Qaqshal, Otboshi tizmalari suvayirgʻichlari orqali oʻtib, Fargʻona tizmasiga kelib tutashadi, soʻngra Olay tizmasining sharqiy chekkasi va Sariqoʻl tizmasi suvayirgʻichi boʻylab oʻtib, Hindukush togʻlariga tutashadi. Bu yerda, Muztogʻdan boshlab gʻarbga tomon janubiy chegara boshlanadi va Hindukush, Safedkoʻh, Nishopur tizmalari suvayirgʻichlari boʻylab oʻtib, Elburs togʻi orqali Kaspiy dengizining janubi-sharqiy chekka sohiliga kelib tutashadi. Oʻrta Osiyo yirik geosistema sifatida (maydoni 3300 ming km²chamasida) Qozogʻistonning kattagina qismini, Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Turkmaniston, qisman Xitoy hududlari hamda Afgʻoniston va Eronning Amudaryo havzasiga qarashli qismini oʻz ichiga oladi. Oʻrta Osiyoning qoʻshni tabiiy oʻlkalaridan farqlantirib turuvchi oʻziga xos bir qancha belgilari mavjud. Bular: 1) Yevrosiyo materigida tutgan oʻrnining oʻziga xosligi, yaʼni materikning ichkarisida, okeanlardan uzoqdan joylashganligi; 2) oʻlkaning berk havzadan iborat ekanligi, yaʼni bu yerda shakllangan asosiy oqimning tashqi dengiz, okeanlarga chiqib keta olmasligi va oʻlkaning eroziya bazisi hisoblangan Kaspiy, Orol, Balxash, Issiqkoʻl kabi ichki havzalarga quyilishi; 3) Yer yuzasining oʻziga xosligi, yaʼni oʻlkaning shim., shimoli-gʻarbiy katta qismi tekisliklardan, sharqiy va janubiy qismi togʻliklardan iboratligi; 4) tabiiy sharoitida ichki tafovutlarning kattaligi, yaʼni tabiatining barcha komponentlari oʻlkaning turli qismlarida keskin farq qilishi; 5) oʻziga xos gorizontal tabiiy zonalarning mavjudligi va ularga mos balandlik mintaqalarining rivojlanganligidir. Bu oʻlkada oʻsimliksiz koʻchma qumlar, oʻtish qiyin boʻlgan chakalakzor oʻrmonlar, ekinzor va bogʻlardan iborat vohalarni koʻrish mumkin; 6) ekologik sharoitiga koʻra ham berk oʻlka, bu tabiatdan foydalanishda ehtiyotkorlikni talab etadi.
Oʻrganilish tarixi
Oʻrta Osiyoning tabiati, xoʻjaligi, shaharlari, xalqlariga oid dastlabki geografik maʼlumotlar Gerodot (miloddan avvalgi 5-asr), KvIn-t Kursiy Ruf, Strabon (miloddan avvalgi 2-asr) kabi Yunoniston, shuningdek, Xitoy olimlarining asarlarida uchraydi. Bu maʼlumotlar birmuncha cheklangan, baʼzan chala va xatoliklari boʻlsa ham, keyingi, yaʼni oʻrta asrlardagi geografik bilimlarga zamin boʻlib xizmat qildi. Oʻrta Osiyo haqidagi geografik bilimlar 9—12-asrlarda keng rivojlandi. Bunda Muhammad Xorazmiy, Ahmad Fargʻoniy, Ahmad asSaraxsiy (9-asr), Jayhoniy, Abu Zayd Balxiy (10-asr), Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Nosir Xisrav, Mahmud Koshgʻariy (11-asr), AlXarakiy, Abulqosim Zamaxshariy, Saʼmoniy va boshqalar mahalliy olimlarning xizmatlari katta boʻldi. „Hudud ulolam“ (10-asr) mashhur asari ham shu davrda yozildi. Oʻrta Osiyo tabiiy geografiyasiga oid maʼlumotlar 9—12-asrlarda yashagan sayyoh olimlar Ibn Xurdodbeh, Ibn alFaqih, Ibn Rusta, alMuqaddasiy, alMasʼudiy, Ibn Fadlon, Istaxriy, Ibn Havqal kabilarning asarlarida ham uchraydi. Oʻrta Osiyo ga oid geografik bilimlar 13—17-asrlarda ham, oʻlkadagi ijtimoiy-siyosiy holatlarga bogʻliq holda, goh sust, goh jadal surʼatlar bilan rivojlanib bordi. Bunda mahalliy tabiatshunos olimlar, sayyoxdarning asarlari, sayohatnomalari ahamiyatli boʻldi. Muhammad Avfiy (13-asr), Faxriddin Banokatiy (14-asr), Hofizi Abru (14—15-asrlar), Mirzo Ulugʻbek, Gʻiyosiddin Naqqosh, Abdurazzoq Samarqandiy (15asr), Zahiriddin Muhammad Bobur (16asr), Muhammad Haydar Mirzo (16-asr), Mahmud ibn Vali (17-asr) asarlari shular jumlasidandir. Bu davrlarga oid manbalar ichida chet ellik sayyohlar Plano Karpini (13-asr), Marko Polo (13 — 14 a.lar), Ibn Battuta (14-asr), alUmariy (14-asr), Klavixo (15-asr)larning sayohatnomalari ham bor. Ushbu asarlarning ayrimlari tarixiymemuar yoʻnalishida boʻlsa ham, geografik gʻoya va umumlashmalarga boy, xaritagrafik maʼlumotlari esa koʻlamli va mazmunli boʻlgan.
Oʻrta Osiyo tabiatini oʻrganish tarixidagi muhim bosqichlardan biri 18—19-asrlarga toʻgʻri keladi. Bu davrda rus sayyohlari, diplomatlari va tabiatshunos olimlari tomonidan Oʻrta Osiyoga boʻlgan qiziqish jadallashdi. Koʻplab ekspeditsiyalar uyushtirildi (masalan, Saymonov, G.I. Karelin, A.I. Butakov ekspeditsiyalari). Filipp Yefremov, Burnashev, Filipp Nazarov sayohatlari natijasida ham oʻlka haqida birmuncha geografik maʼlumotlar toʻplandi.^ 19-asrning 50-yillaridan boshlab esa Oʻrta Osiyo geografik jihatdan jadal surʼatda oʻrganila boshladi. P.P. SemyonovTyanshanskiy, N.A. Seversov, A.P. Fedchenko, N.A. Zarudniy, I.V.Mushketov, V.N.Oshanin, V.A.Obruchev kabi tabiatshunos olimlar tomonidan oʻlka tabiati haqida koʻp maʼlumotlar yigʻildi, tabiiy geografiyaga oid muhim qonuniyatlar aniqlandi. 20-asrning 1-yarmida Oʻrta Osiyo tabiatini, tabiiy resurslarini tadqiq qilish surʼati yanada ortdi, oʻrganish koʻlami kengaydi. Oʻlkaning tabiati bir butun holida ham, alohida komponentlari boʻyicha ham chuqur oʻrganila boshladi. Bu borada N.L.Korjenevskiy, D.V.Nalivkin, S.S.Shults, R.I.Abolin, Yu.A. Skvorsov, Ye.P.Korovin, D.N.Kashkarov, V.M.Chetirkin, I.A.Raykova, Q.Z.Zokirov va boshqalar bir qancha ilmiy va amaliy ahamiyatga ega boʻlgan asarlar yaratdilar. 600px|thumb|[[2012-yillik Yalpi Ichki mahsulot oʻsishi]] 20-asrning 2-yarmida ham oʻlka tabiatini kompleks oʻrganish boʻyicha ishlarning borishi samarali boʻldi. Koʻplab monografik asarlar yaratildi. Ularda Oʻrta Osiyo tabiatini chuqur tahlil qilish bilan bir vaqtda landshaftlarni xaritaga tushirish, tabiiy geografik rayonlashtirish, tabiiy geografik komplekslarni baholash taraqqiyotini bashoratlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va tabiatni muhofaza qilish masalalariga ham katta eʼtibor berilgan. Bunda geograf olimlar L.N.Babushkin, N.A.Kogay, N.D.Dolimov, M.Qoriyev, H.H.Hasanov, Z.M.Akromov, A.A.Rafiqov va boshqalarning hissalari bor.
Tabiati
Oʻrta Osiyo hududining 4/5 qismi tekisliklardan iborat, qolgan qismini togʻliklar tashkil qiladi. Tekisliklarning Qozogʻiston past togʻlaridan gʻarb va janubi-gʻarbdagi qismi Turon tekisligi deb ataladi. U tektonik jihatdan mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari bilan toʻlgan katta botiqqa toʻgʻri keladi. Uning ostki qismi tektonik harakatlar natijasida kuchli oʻzgargan paleozoy jinslari qatlamlaridan tuzilgan qattiq fundamentdan iborat. Bu fundament yer yuzasidan turli chuqurliklarda yotadi, ayrim joylari past koʻrinishida yer yuzasiga chiqib qolgan.
Oʻrta Osiyo tekisliklari sharq va janubiy tomonlarida Tarbagʻatoy, Tyanshan, HisorOlay, Pomir, Hindukush, Safedkoʻh, Nishopur togʻlari bilan oʻralgan. Ularning koʻpchiligi baland togʻlar boʻlib, 6 ming m dan baland boʻlgan 136 ta choʻqqisi bor. Ayrim choʻqqilarning bal. esa 7—7,5 ming m ga yetadi.
Oʻrta Osiyoning umumiy iklim belgilari — oftobli kunlarning koʻp boʻlishi, kontinentallik va yogʻinning kamligidir. Hududning katta qismini egallagan choʻl va chala choʻllarda bu belgilar, ayniqsa, sezilarli. Bu yerga yogʻinlarni Atlantika okeanidan keladigan havo massalari olib keladi. Tropik kengliklardan tashqarida gʻarbdan sharqqa yoʻnalgan nam havo oqimlari Oʻrta Osiyo hududiga maʼlum darajada quruq va yozda qizigan holda kirib keladi. Shu sababli Oʻrta Osiyo iqlimi qurgʻoqchil. Bu yerda yillik temperatura amplitudasi qoʻshni oʻlkalardagiga nisbatan kattaroq, yaʼni iqlimning kontinentalligi yuqoriroq darajada boʻladi va shu maʼnoda Sharqiy Sibirdan keyinda turadi. Oʻrtacha yillik havo temperaturasi Oʻrta Osiyo tekisliklarida 0° dan yuqori: chekka shimolida 1—2°, janubida 18° gacha. Togʻlik qismida dengiz sathidan 2200–2500 m balandlikda —5°, —8° gacha pasayishi mumkin. Mutlaq past temperatura togʻlar va baland togʻlarda —16° dan (janubida) —50°gacha (shimolida).
Oʻrta Osiyoning tekislik qismida iyulning oʻrtacha havo temperaturasi, shimolida 20—22°, janubida 30—31° boʻladi. Eng yuqori temperatura tekislik va togʻ etaklarida 42°, 50° atrofida, togʻlarda esa, 3000 m dan balandlikda 22—24°. Yillik yogʻin miqdori ham bir tekis taqsimlanmagan. Qizilqum va Qoraqumda 100–150 mm, togʻlarda 800–900 mm va undan ortiq. Eng kam yogʻin Sharqiy Pomirda kuzatiladi (26 mm).
Oʻrta Osiyo oʻlkasida iqlim xususiyatlari tafovutiga koʻra ikkita kichik iqlim oʻlkasi — subtropik iklim xususiyatlariga ega boʻlgan Turon kichik oʻlkasi va moʻʼtadil iqlim xususiyatlariga ega boʻlgan Qozogʻiston kichik oʻlkasidir. Bular orasidagi chegara Qoraboʻgʻozgoʻl qoʻltigʻi shimoli, Ustyurtning janubiy chinki, Qoraqum va Qizilqumning shimoliy chegarasi Qoratogʻ tizmasi, Talas Olatovi va Fargʻona tizmasidan oʻtadi.
Oʻrta Osiyo okeanlardan uzoq boʻlgani va togʻlar bilan oʻralgani uchun berk oʻlka hisoblanadi. Orol dengizi, Balxash koʻli, Issiqkoʻl va boshqalar mayda berk havzalar bor. Yirik daryolari Amudaryo va Sirdaryo. Oʻrta Osiyoda daryolarning zichligi 1 km²ga 0,002 km. Togʻlik qismida esa tekisliklarga qaraganda daryo koʻp (12 ming). Ular yomgʻir, qor, muzlik, yer osti suvlaridan toʻyinadi. Suvi, asosan, sugʻorishga sarf boʻladi.
Oʻrta Osiyoda turlituman tuproqlar tarqalgan. Ular tekisliklarda kengliklar boʻylab zonalar hosil qilib, shimoliy dan jan.ga tomon (toʻq kashtan, och kashtan, qoʻngʻir va sur qoʻngʻir, qumli choʻl tuproqlari) almashinib boradi. Taqirlar va taqirsimon tuproqlar, shoʻrxok va shoʻrtoblar uchraydi. Togʻlarda esa tuproqlar balandlik mintaqalarini hosil qilgan. Moʻʼtadil mintaqaning choʻl zonasiga tutash Jungʻariya Olatovi va Shimoliy Tyanshan tizmalarida quyidagi balandlik mintaqalar uchraydi: 1) choʻldashtdan iborat togʻ etaklarining shimoliy boʻz tuproqlari; 2) quruq va dasht hamda past togʻlardagi kashtan tuproqlar; 3) oʻtloqidasht va oʻrtacha balandliklardagi togʻoʻrmon toʻq tusli tuproqlar; 4) qoraqaragʻayoqqaragʻay oʻrmonlaridagi qora tuproqsimon togʻ oʻtloqi va togʻoʻtloqi tuproqlar; 5) subalp va alp oʻtloqlardagi torfli togʻ oʻtloqi va chala torfli tuproqlar; 6) muzliklar va qorliklar.
Gʻarbiy Tyanshan, HisorOlay va Kopetdogʻ tizmalarida balandlik mintaqalari boshqacharoq. Pastdan yuqoriga: 1) togʻ oldi quruq dasht chala savannalari boʻz tuproqlari; 2) har xil oʻtlar va butalar, dasht chala savannalari karbonatli jigarrang tuproqlar; 3) oʻrtacha balandlikdagi togʻ quruq oʻtli oʻrmon va buta oʻsimliklari jigarrang tuproqlari; 4) subalp dashtlari togʻoʻtloqi dashtlar; 5) alp dashtlari togʻoʻtloqi dasht va chala torfli togʻoʻtloqlari; 6) muzliklar va qorlar.
Ichki Tyanshan va Pomirdagi balandlik mintaqalari: 1) shuvoqboshoqli oʻtlardan iborat dasht och rangli oʻtloqi chala choʻl tuproqlar; 2) chalovli dashtlardagi quruq dasht, choʻldasht va choʻl tuproqlari; 3) balandtogʻ quruq tundralari; 4) muzliklar va qorliklar. Pomir uchun balandtogʻ shuvoq va teresken oʻsimliklari mintaqasi xos.
Oʻsiyo qitʼasining asosan markaziy qismlarini oʻz ichiga olgan bulib gʻarb tarafdan Kaspiy Dengizidan to sharq tarafdagi Xitoy, shimoldan Rossiya janubga Afg'onistongacha bulgan hududlarni oʻz ichiga oladi. Bu geografik hududlar jamlanmasi yana Markaziy Osiyo deb ham ataladi.
Oʻrta Osiyo mamlakatlarining umumiy tavsifi
Zamonaviy manbalarning koʻpchiligida Sovet Ittifoqi parchalangandan keyin mustaqillikka erishgan quyidagi 5 davlatlar nazarda tutiladi: