Usmonlilarning_Yamanni_egallab_olishi
Yaman: Usmonlilar bosqini arafasida
XVI asr boshlarida Yamanning katta qismi Tohiriylar sultonligi hukmronligi ostida edi. Uning asosiy diniy, madaniy va siyosiy markazi Zabid shahri boʻlgan. Sultonlik Yamanning eng rivojlangan qishloq xoʻjaligi tumanlarini va mamlakatning eng yirik shaharlarini, jumladan Taiz, Sana, Aden va Mochani oʻz ichiga olgan. Tohiriylar shofeʼiy mazhabidagi sunniylikka eʼtiqod qilib, anʼanaga koʻra zaydiylar va ismoiliylarning diniy va siyosiy jamoalari bilan adovatda edilar. Imom boshchiligidagi Zaydiy diniy davlati Shimoliy va Markaziy Yamanning togʻli hududlari - Jabalni nazorat qildi(1506-yilda Tohiriylar Zaydiylarni magʻlub etib, ularning poytaxti Sana shahrini egallab, Zaydiy imomlarining siyosiy hokimiyatiga amalda chek qoʻydi ). Ismoiliylarning diniy va siyosiy markazi Najron (hozirgi Saudiya Arabistonining janubi-gʻarbiy qismidagi shahar) boʻlgan. Ismoiliylarning diniy davlatining boshida Mukarram ("Yuqori hurmatli") deb nomlanuvchi hukmdor boʻlib, uning hokimiyati Najrondan tashqari, Jebel Haraz va Yamanning boshqa togʻli hududlariga ham tarqaldi. Tohiriylar saltanatining sharqida, Hadramavt hududidagi Tarimda joylashgan kichikroq va nufuzli Yamaniylar sultonligi va Adan koʻrfazi sohilida ushbu hududlarning eng yirik savdo shahri Ash Shihrda joylashgan, Kasiri sultonliklari mavjud edi. Sultonlarning hokimyati shunchaki nomigagina boʻlib, mahalliy hukmdorlar u yerda mutlaqo mustaqil edilar. Badaviy lar boshliqlaridan tortib, shariflar, faqihlargacha barchasi mustaqil edilar. Ular ichida eng qudratlilari Janubiy Asirdagi Jizon shariflari, Al-Luhaiyani boshqargan Abu Bekr ibn Makbulning faqihi va markazi Bayda shahri boʻlgan Amudiya urugʻining rahbarlari edi. left|thumb|450x450px| 1513-yilda Portugal flotining Adanga hujumi XVI asr boshlarida portugallarning Janubiy Arabiston hududiga bostirib kirishi xavfi kuchayganiga qaramay (1513-yilda portugallar allaqachon Adanni bosib olishga harakat qilishgan), na tohiriylar, na ushbu mintaqalarning yamanlilarning kichik hukmdorlari Mamluk Misri, portugallarga qarshi "muqaddas urush" olib borishga yordam berishga urinishdi. Bundan tashqari, Tohiriy Sulton az-Zafir Amir II (1489-1517) tomonidan 1515-yil oktyabrda Mamluklar sultonligiga nisbatan vassalik shartnomasini buzishi Yamanga mamluklarning bostirib kirishiga sabab boʻldi. Tohiriylardan odamlar va qurol-yarogʻlar olinmagani sababli, Husayn al-Kurdiy boshchiligidagi Mamluk floti Portugaliya Hindistoniga qarshi yurishni davom ettira olmadi va sakkiz oy davomida Mamluklar mustahkam qalʼa boʻlgan Kamaran oroli yaqinida qamalda qoladi. Nihoyat, Zaydiy imom Yahyo Sharaf ad-Din, faqih al-Luhayi Abu Bakr va Sharif Jizan Izzad-Din ibn Ahmaddan yordam olgan Husayn al-Kurdiy, Yamanda nomaʼlum oʻqotar qurollar bilan jihozlangan olti minglik askari bilan Tohiriylarga hujum qildi va 1516-yilda 20-iyunda gʻalaba qildi. Sulton Zafir Taizga qochishga majbur boʻldi. Shundan soʻng Mocha shahri bilan butun Yaman Tihamasi Husayn al-Kurdiy va Izzad-Din ibn Ahmad nazorati ostiga oʻtdi. Biroq bir hafta davom etgan qamalda tohiriylar hokimi Amir Murjon ibn Dovud rahbarligidagi mamluklar, portugallar egallab olgan Adanni egallab ololmadilar va ko‘p o‘tmay Halab yaqinida Mamluklar sultoni qo‘shinining Usmoniylar imperiyasi hujumi natijasida, mag‘lubiyatga uchragani haqida xabar keldi. Husayn al-Kurdiy Zobidda bor-yoʻgʻi oʻn toʻrt kun qoladi, mamluk Barsbay va Sharif Izzad-Din ibn Ahmad (Barsbayning noibi sifatida) boshchiligidagi kichik garnizonni Zabidda qoldirib, oʻz floti bilan shoshilinch ravishda Jiddaga joʻnab ketdi.