Katta_O‘yin_nazariyasi
Rossiya va Markaziy Osiyo
Markaziy Osiyoning tashqi dunyo bilan aloqalari to‘rt asosiy geostrategik yo‘nalishi orasida Rossiya yo‘nalishi so‘nggi asrlar davomida etakchi bo‘lib keldi. XIX asrning so‘nggi choragidan e’tiboran va deyarli butun XX asr davomida u mohiyat e’tibori bilan yagona yo‘nalish bo‘lib qoldi. Rossiyaning mintaqadagi hozirgi roli ko‘p jihatdan ham ana shu holat bilan belgilanadi. Rossiya va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi aloqalarning mazmuni va xususiyatini bir qancha omillar belgilaydi. Birinchi omil – savdo-iqtisodiy aloqalar. Bu aloqalar faqat so‘nggi asrning iqtisodiy tarixi va bir paytlar yagona xalq xo‘jaligi kompleksiga mansub bo‘lganlik bilangina belgilanmaydi. Bu munosabatlar ancha chuqur ildizlarga ega. Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoni bosib olgunga qadar Buxoro Amirligining Rossiya bilan savdo-sotiq hajmi uning barcha janubiy qo‘shnilari bilan umumiy savdo-sotiq hajmidan ikki baravar katta edi. Hamma gap, albatta, ishlab chiqarishning tuzilishi va iqtisodiyotlarning bir-birini to‘ldirishidadir. Rossiya – Markaziy Osiyoning asosiy tovarlari: xom ashyo, qishloq xo‘jalik mahsulotlari, foydali qazilmalar uchun tabiiy bozordir. Markaziy Osiyoning qolgan barcha qo‘shnilari shu guruhga mansub tovarlarni o‘zlari ishlab chiqaradilar va shu bois ular xaridor emas, balki ko‘proq mintaqaning savdo raqibi bo‘lishlari mumkin. Bundan tashqari, mintaqaning boshqa biron-bir yaqin iqtisodiy hamkori Rossiya darajasida katta va qamrovli bozorga ega emas. Markaziy Osiyo uchun Rossiya boshqa qo‘shni mamlakatlarda bo‘lmagan strategik tovarlar – metall, yog‘och, qurilish materiallarining asosiy manbaidir. Rossiya uchun Markaziy Osiyo uning sanoat mahsulotlari – to‘qimachilik, qishloq xo‘jalik mashinasozligi uchun tabiiy bozordir. Xullas, ikkala tarafni iqtisodiy jihatdan bir-biriga tortadigan omillar juda kuchlidir. So‘nggi yillarda savdo-iqtisodiy aloqalar tarkibida katta o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Markaziy Osiyo jahon energiya resurslari bozorining tarkibiy qismiga aylanib borayotir. Shu sohadagi etakchi davlatlardan biri bo‘lgan Rossiya buni hisobga olmasligi mumkin emas, albatta. 90-yillarning boshida, Markaziy Osiyoga nisbatan Rossiya tayinsiz siyosat olib borgan davrda u mintaqa energiya resurslarini, avvalo, Qozog‘istonning neftga boy konlarini o‘zlashtirishda tashabbusni qo‘ldan chiqardi. So‘nggi yillarda, Rossiya energetik kompaniyalari o‘z qudratini tiklashi bilan bir vaqtda, u, avvalo, gaz qazib olish sohasida asosiy hamkor sifatidagi mavqeini mustahkamlash uchun katta mablag‘larni investitsiyalashtirishga harakat qilmoqda. Markaziy Osiyodan Rossiyaga ishchi kuchi migratsiyasining kuchayishi ham qayd etilmoqda. Bu ikkala taraf uchun ham muhim ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyat kasb etmoqda. Ikkinchi muhim omil – transport kommunikatsiyalari. Mintaqa uchun shimoliy strategik transport yo‘nalishi dengiz portlariga olib chiqadigan temir yo‘llarga ega yagona yo‘nalish hisoblanadi. Kelajakka nazar tashlaydigan bo‘lsak, Afg‘oniston orqali o‘tadigan transport yo‘lagining rivojlanishi Rossiyani Janubi- Sharqiy Osiyo, Hind okeani va Fors ko‘rfazining portlari bilan bog‘lovchi yangi yo‘llar vujudga kelishini anglatadi. Uchinchidan, Rossiya va Markaziy Osiyoni xavfsizlik va xalqaro xavf-xatarlarga qarshi kurash sohasidagi umumiy manfaatlar bog‘laydi. 20 million musulmon yashaydigan Rossiya radikal islomga qarshi bevosita kurash olib bormoqda. Markaziy Osiyo, avvalo Afg‘onistondagi terrorchilik guruhlari CHechenistondagi tuzilmalar bilan aloqa qilayotgani ma’lum. Bugungi kunda narkobiznes katta muammo bo‘lib qolayotir. Rossiyada bu muammoni Markaziy Osiyodagi harakatlarsiz hal qilib bo‘lmaydi. To‘rtinchi muhim omil – umumiy axborot maydonining mavjudligi. Bu maydonda Rossiyaning ommaviy axborot vositalari muhim rol o‘ynamoqda. Nihoyat, geostrategik nuqtai nazardan Rossiya Markaziy Osiyoda boshqa davlatning harbiy-siyosiy hozirligi kengayishidan manfaatdor emas. Markaziy Osiyoda o‘z ta’sirini yo‘qotish Rossiya uchun katta strategik chekinish va jahonning obro‘li davlati sifatidagi mavqeini butunlay boy berish bilan barobardir. Shunga qaramay, 90-yilarda Rossiyaning Markaziy Osiyoga nisbatan siyosatida muayyan evolyusiyani boshdan kechirdi. Dastlabki davrda u ancha tayinsiz tus olib, Kreml e’tiboridan chetga chiqib qoldi. Boz ustiga, Moskvaning muvofiqlashtirilgan yagona siyosati yo‘qligi qayd etildi. Rossiyaning Markaziy Osiyodagi ta’siri keskin kamaydi. O‘z navbatida, mintaqaviy rivojlanish dasturlariga G‘arb mamlakatlari zudlik bilan qo‘shilishi va unda faol ishtirok etishiga umid qilindi. Vaqti-vaqti bilan Moskvada yangrab turgan “yangi imperiyachilikka” hamohang ovozlar ham bunga muayyan ta’sir ko‘rsatdi. 2000-yillarning boshida Rossiya tashqi siyosatida yangi ohanglar paydo bo‘la boshladi. Moskva dunyoviy demokratiya yo‘lidan borayotgan barqaror, do‘st mamlakatlar qurshovida bo‘lishdan manfaatdor ekanligini qayd etdi. Markaziy Osiyodagi har qanday muammolarni echishga aralashishi muqarrar ekanligini Rossiya yaxshi tushunadi. Shu bois u Markaziy Osiyoning barqaror rivojlanishi va bu erda xavfsizlik va barqarorlikka tahdid soluvchi xavflarni bartaraf etishga qodir kuchli davlatlar vujudga kelishidan manfaatdordir. 2003-2004 yillarda Rossiya mintaqadagi iqtisodiy va, ma’lum darajada, harbiy-siyosiy ta’sirini mustahkamladi. Tojikiston va Qirg‘izistonda Rossiyaning harbiy bazalari paydo bo‘ldi, Kollektiv xavfsizlik to‘g‘risidagi shartnoma Tashkiloti qayta tuzildi. Qozog‘iston va Turkmaniston bilan bir qancha muhim iqtisodiy bitimlar tuzildi, 2004 yil iyunda Toshkentda O‘zbekiston va Rossiya o‘rtasida harbiy-siyosiy jihatlarni ham o‘z ichiga olgan strategik hamkorlik to‘g‘risidagi hujjat imzolandi. Markaziy Osiyoda ish olib borayotgan xalqaro tashkilotlar faoliyatida Rossiya Federatsiyasining ishtiroki ham faollashdi. 2004 yil oktyabrda u Markaziy Osiyo Hamkorlik Tashkilotining to‘la huquqli a’zosi bo‘ldi. Shu yil Mintaqaviy antiterroristik tuzilmaning Pekinda Kotibiyati, Toshkentda – Ijroqo‘mini tashkil etish bilan Shanxay Hamkorlik Tashkilotining institutsiyaviy shakllanishi yakunlandi. Markaziy Osiyo mamlakatlari xavfsizligini mustahkamlash va ularning iqtisodiy rivojlanishiga ko‘maklashishga qaratilgan bu tashkilotda XXR bilan bir qatorda Rossiya ham muhim rol o‘ynashi lozim. Ayni vaqtda, mutaxassislar, shu jumladan rossiyalik olimlar Markaziy Osiyoda Rossiyaning faollashuvi puxta o‘ylangan uzoq muddatli strategiya natijasimi yoki mintaqada yangi omil – AQSH va NATO harbiy-siyosiy kuchlari paydo bo‘lishi va g‘arb mamlakatlarining bu erda faollashishiga impulsiv munosabatmi, degan savolni o‘rtaga tashlamoqdalar.