cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Miyacha
Boʻlaklari
Oldingi va orqa boʻlaklarning medial zonalari spinocerebellum, shuningdek paeocerebellum deb ham ataladi, tashkil qiladi. Miyachaning bu sektori tananing va qoʻl-oyoqlarning nozik harakatlarida ishtirok etadi. U orqa miyaning orqa ustunlaridan spinocerebellar tract bilan birga proprioseptiv impulslarni va bosh miya nervlaridan uch shoxli nerv, shuningdek vizual va eshitish sistemalaridan ham impulslar qabul qiladi. U miyacha chuqur yadrolariga tolalar joʻnatadi, oʻz navbatida, yarimsharlar poʻstlogʻi va miya ustuniga proyeksiyalanishi orqali tushuvchi harakat sistemalari modulyatsiyasini ta’minlaydi.
Lateral zona odamlarda eng katta qism boʻlib, cerebrocerebellumni tashkil qiladi, shuningdek neocerebellum deb ham ataladi. U yarimsharlar poʻstlogʻidan, xususan chakka boʻlakdan nucleus pontineus orqali (cortico-ponto-cerebellar yoʻllarni hosil qilib) impulslarni qabul qiladi va oldingi lateral talamusga (oʻz navbatida yarimsharlar poʻstlogʻining premotor va birlamchi harakat sohasiga) va qizil yadroga impuls yuboradi. Lateral miyachaning funksiyalarini ta’riflashda kelishmovchiliklar mavjud: u bajariladigan harakatni rejalashtirishda, harakat uchun sensor axborotlarni baholashda, va bir qancha kognitiv funksiyalarda, masalan qaysi fe’l ma’lum bir otga eng mos kelishi (masalan, "oʻtirish" "stul" uchun)ni aniqlashda ishtirok etadi deb hisoblanadi.
Mikroanatomiya
Miyachada ikki neyron turi asosiy rol oʻynaydi: Purkinye hujayralari va donador hujayralar. Uch turdagi aksonlar ham muhim rol oʻynaydi: moxsimon tolalar, koʻtariluvchi tolalar (miyachaga tashqaridan kiradi) va parallel tolalar (donador hujayralarning aksonlari). Miyacha ichida ikkita asosiy yoʻl boʻlib, moxsimon va koʻtariluvchi tolalardan hosil boʻlgan va ikkovi ham miyacha chuqur yadrolariga boradi.
Moxsimon tolalar toʻgʻridan-toʻgʻri chuqur yadrolarga boradi, lekin quyidagi yoʻnalish orqali ham yuradi: moxsimon tolalar → donador hujayralar → parallel tolalar → Purkinye hujayralari → chuqur yadrolar. Koʻtariluvchi tolalar Purkinye hujayralariga boradi, shuningdek toʻgʻridan-toʻgʻri chuqur yadrolarga ham kollaterallar beradi. Moxsimon va koʻtariluvchi tolalar har biri maxsus axborotlarni tashiydi; miyacha shuningdek dofaminergik, noradrenergik, serotoninergik va xolinergik impulslarni ham qabul qiladi va global modulatsiyani ta’minlaydi.
Miyacha poʻstlogʻI uch qavatga boʻlingan. Eng pastda qalin donador qavat, zich joylashgan donador hujayralar, shuningdek interneyronlar, asosan Golji hujayralari shuningdek Lugaro hujayralari va unipolyar choʻtkasimon hujayralardan tashkil topgan. Oʻrtada Purkinye qavati yotadi. U Purkinye hujayralari va Bergmann glial hujayralaridan iborat ingichka qavat. Eng yuqorida molekulyar qavat yotadi va Purkinye hujayralarining tekislangan dendritik daraxtlari, shuningdek Purkinye hujayralari dendritik daraxtlariga toʻgʻri burchak ostida kirgan bir qator yirik parallel tolalardan tashkil topgan. Miyachaning bu eng tashqi qavatida shuningdek ikki turdagi ingibitsiyalovchi interneyronlar boʻladi: yulduzsimon hujayralar va savatsimon hujayralar. Ikkala hujayralar ham Purkinye hujayralar dendritlari bilan GAMKergik sinapslar hosil qiladi.
Purkinye hujayralari
thumb|upright=0.8|Odam miyachasidagi Purkinye hujayralar (apelsin rangida, yuqoridan pastga 40X, 100X and 200X oʻlchamlarda) nashr qilingan metodlar asosida boʻyalgan Purkinye hujayralari miyadagi eng farqlanuvchi neyronlardan boʻlib, eng erta aniqlanganlaridandir – ular birinchi marta chex anatomi Jan Evangelista Purkyně tomonidan 1837-yilda tasvirlab berilgan. Ular oʻzlarining dendritic daraxtlari shakliga koʻra aniqlanadi: dendtritlar juda kuchli tarmoqlangan, lekin miyacha pushtalariga nisbatan qat’iy perpendikulyar tekislanib joylashgan. Shunday qilib Purkinye hujayralari dendritlari zich planar tarmoq hosil qiladi va ular orasidan parallel tolalar toʻgʻri burchak ostida oʻtadi. Dendritlar dendrit oʻsiqchalari bilan qoplangan va ularning har biri parallel tolalardan sinaptik impuls qabul qiladi. Purkinye hujayralari miyadagi boshqa har qanday turdagi hujayradan koʻra koʻproq sinaptik boglanishga ega – odamning bitta Purkinye hujayrasida taxminan 200 000 atrofida oʻsiqchalar boʻladi. Purkinye hujayralarining katta, sferik tanalari miyacha poʻstlogʻidagi bir hujayra qalinligidagi tor qavatga joylashtirilgan va “Purkinye qavati” deb ataladi. Ularning aksonlari poʻstloqning yaqin sohalariga kollaterallar bergach, miyacha chuqur yadrolariga boradi va bu yerda bir qancha turdagi yadro hujayralari bilan 1000 atrofida bogʻlanishlar (hammasi bilan kichik domenlarda) hosil qiladi. Purkinye hujayralari neyromediator sifatida GAMKni ishlatadi va shuning uchun nishonlariga ingibirlovchi ta’sir koʻrsatadi.
Elkhart (Iowa)
Elkhart AQShning Iowa shtatida joylashgan shahardir. Polk okrugi tarkibiga kiradi.
Miyacha
Purkinye hujayralari
Purkinye hujayralari miyacha yoʻllarining yuragini tashkil qiladi. Ular oʻlchamining kattaligi va oʻziga xos faoliyati tufayli hayvonlarda ekstrasellulyar yozib olib usullari bilan oʻrganishda qulayliklar yaratadi. Purkinye hujayralari normada hech qanday sinaptik impuls kelmasa ham katta chastotada harakat potensiallari tarqatib turadi. Uygʻoq hayvonlarda taxminan 40 Hz atrofida. Harakat potensiallarining chizmalari oddiy va murakkab spayk (ingl. spike)lar aralashmasidan iboratligini koʻrsatadi. Oddiy spayk bitta harakat potensiali va undan keyin kelgan taxminan 10 ms davom etuvchi refraktorlik davridan iborat; murakkab spayk juda qisqa spayklararo intervallar va pasayib boruvchi amplitudali harakat potensiallarining bir xil zanjiridan iborat. Fiziologik oʻrganishlar shuni koʻrsatadiki, murakkab spayklar (bazal (ing. baseline) chastotalari 1 Hz atrofida va hech qachon 10 Hzdan oshmaydi) koʻtariluvchi tolalar aktivlashishiga bogʻliq. Oddiy spayklar boʻlsa bazal aktivlik va parallel tollalardan keluvchi impulslar kombinatsiyasidan hosil boʻladi. Murakkab spayklar odatda oddiy spaklar faoliyati susaygan bir necha yuz millisekundlarda keladi.
Model
Model - ob'ekt, shaxs yoki tizimning informatsion tasviri hisoblanadi. Bu atama dastlab 16 asr oxirida ingliz tilida binoning rejalarini bildirgan. Fransuz hamda Italyan tillaridagi modul sòzidan olingan.
Miyacha
Purkinye hujayralari
Purkinye neyronlarining maxsus, oʻziga xos xususiyati kalbindin ekspressiyasidir. bir tomonlama oʻtirgʻich nervining surunkali jarohati boʻlgan kalamush miyasini kalbindinli boʻyash shuni koʻratdiki, voyaga yetgan miyada Purkinye hujayralari yangidan hosil boʻlishi va miyachada yangi boʻlakchalar hosil boʻlishiga olib kelishi mumkin. thumb|center|Sichqon Purkinye hujayrasi, flyuoressent boʻyoq kiritilgan
Elkhart (Iowa)
Aholisi
683 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 166,9 nafar kishi.
Model
Modellar fizik modellarga (masalan, model tekisligi) va mavhum modellarga (masalan, xatti-harakatlar modellarini tavsiflovchi matematik ifodalar) boʻlingan. Mavhum yoki kontseptual modellar fan falsafasida markaziy oʻrinni egallagan. Deyarli har bir ilmiy, nazariya, jismoniy va insoniy sohaning modelini oʻz ichiga olgan.
Elkhart (Iowa)
Geografiyasi
Maydoni — 4,09 km2. Shundan 4,09 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 298 m balandlikda joylashgan.
Model
Savdoda „model“ katalog yoki koʻrgazma zalida koʻrsatilgan mahsulotning oʻziga xos dizayniga ishora qilgan. Masalan, (Ford Model T) kabi.
Miyacha
Donador hujayralar
right|thumb|Donador hhujayralar (GR, pastda), parallel tolalar (gorizontal chiziqlar, yuqorida) va Purkinye hujayralari (P, oʻrtada) tekislangan dentrit daraxti bilan Miyacha donador hujayralari, Purkinye hujayralaridan farqli miyadagi eng kichik neyronlarga kiradi. Ular shuningdek miyadagi eng soni koʻp neyronlardir: odamlarda umumiy soni taxminan 50 mlrd, bu miyadagi neyronlarning ¾ qismi miyacha donador hujayralari degani. Ularning hujayra tanalari miyacha poʻstlogʻi pastki qismidagi qalin qavatda joylashgan. Donador hujayra toʻrt yoki beshtagina dendritga ega, ularning har biri “dendrit changali” deb ataluvchi kengaymada tugaydi. Bu kengaymalar moxsimon tolalardan keluvchi qoʻzgʻatuvchi impulslar va Golji hujayralaridan keluvchi ingibirlovchi impulslarni qabul qiladi.
Model
Jismoniy model
right|thumb| Bekonscotdagi yonayotgan uyning modeli, Beakonsfild, Buyuk Britaniya. right|thumb| [[Singapur shahar markazining masshtabli modeli.]] thumb| Urush sahnasi modeli - Avstraliya urushi yodgorligi, Canberra. Jismoniy model (koʻpincha oddiy model deb ataladi, lekin bu kontekstda kontseptual modeldan ajralib turadi) ob'ektning kichikroq yoki kattaroq jismoniy nusxasi. Modellashtirilayotgan ob'ekt kichik (masalan, atom) yoki katta (masalan, Solar System) boʻlishi mumkin. Qaysidir maʼnoda, jismoniy model „ qandaydir kontseptual modelning refiksiyasidir; kontseptual model oldin jismoniy modelning loyihasi sifatida tasavvur qilingan“, keyin esa yangi namunadagidek tasavvur qilina boshlangan.
Modelning geometriyasi va u koʻrsatadigan ob'ekt koʻpincha bir-biriga oʻxshashdir, chunki biri ikkinchisining oʻlchamini oʻzgartiradi, bunday hollarda masshtab muhim xususiyatga ega hisoblanadi. Biroq, koʻp hollarda oʻxshashlik faqat taxminiy yoki hatto ataylab buzilgandek tuyuladi. Baʼzida buzilish tizimli boʻladi (masalan, gorizontal va vertikal ravishda bir xil masshtabdan foydalanishi mumkin boʻlgan kichikroq togʻli hudud modelidan farqli oʻlaroq, katta maydonning topografiyasini modellashtirishda gorizontal ravishda qattiq masshtab va vertikal ravishda qatʼiy shaklga ega).
Miyacha
Donador hujayralar
Donador hujayralning nozik, miyelinlanmagan aksonlari poʻstloqning yuqori (molekulyar) qavatiga vertical koʻtariladi, shu yerda ikkiga boʻlinadi va har biri gorizontal yoʻnalib parallel tolani hosil qiladi; vertikal shoxning ikki gorizontal tarmoqqa boʻlinishi ajralib turuvchi “T” shaklini beradi. Odam parallel tolasi boʻlinishdan keyin har bir tomonga oʻrtacha 3 mm, umumiy 6 mm (poʻstloq qavatning 1/10 qismi) tarqaladi. Parallel tolalar oʻz yoʻlida Purkinye hujayralarining dendrit daraxtlarini kesib oʻtadi va har 3-5 tadan bittasi bilan bogʻlanib, Purkinye hujayralari denrit oʻsiqchalari bilan umumiy 80-100 ta sinaptik bogʻlanishlar hosil qiladi. Donador hujayralar neyromediator sifatida glutamat kislotasini ishlatadi va shuning uchun nishonlariga qoʻzgʻatuvchi ta’sir qiladi.
Model
Jismoniy model
Jismoniy modellar oʻrganishdan tortib, model haqida maʼlumotni vizuallashtirishga imkon beradi deb hisoblangan. Model binoning meʼmoriy modeli yaʼni jismoniy ob'ekt boʻlishi ham mumkindir. Arxitektura modelidan foydalanish struktura ichidagi ichki munosabatlarni yoki strukturaning atrof-muhit bilan tashqi aloqalarini vizualizatsiya qilishni oʻz ichiga olgan.
Miyacha
Donador hujayralar
Donador hujayralar impulsni moxsimon tolalardan qabul qiladi, lekin son jihatdan ulardan ancha koʻp: 200 taga 1 ta (odamlarda). Shunday qilib donador hujayralar populyatsiyasi faollik holati moxsimon tolalardagi axborot bilan bir xil, lekin anchagina qimmat usulda koʻchiriladi. Donador hujayralar juda kichik va zich joylashgani uchun ularning spayk faolligini tajrivadagi hayvonlarda yozib olish qiyin, shuning uchun nazariyalarga asos sifatida foydalanish uchun ma’lumotlar kam. Ularning funksiyasi boʻyicha eng mashhur gʻoya 1969-yili David Marr tomonidan ilgari surilgan: ular moxsimon tolalardan kelgan impulslar kombinatsiyalarini shifrlaydilar. Bu, har bir donador hujayra 4-5 tagina moxsimon toladan impuls oladi va faqatgina biitasidan impuls kelganida javob bermaydi, balki bittadan koʻpidan kelganda javob beradi, degan fikrga asoslangan. Kombinatsiyalangan shifrlash sxemasi miyachaga, unga keladigan impulslarni faqatgina moxsimon tolalar olib keladiganga nisbatan nozikroq farqlash imkonini beradi.
Moxsimon tolalar
Moxsimon tolalar donador qavatga ularning hosil boʻlish nuqtalaridan kiradi, koʻpchiligi nucleus pontineusdan koʻtariladi, qolgan qismi orqa miya, vestibulyar yadrolar va boshqalardan keladi. Odam miyachasida moxsimon tolalarning umumiy soni taxminan 200 millionta. Bu tolalar donador hujayralar va miyachaning chuqur yadrolari bilan qoʻzgʻatuvchi sinapslar hosil qiladi. Donador qavat ichida moxsimon tolalar “rozetkalar” deb ataluvchi kengaymalar hosil qiladi. Moxsimon tolalar va donador hujayra dendritlari orasidagi kontakt glomerula deb ataluvchi strukturalar ichida kechadi. Har bir glomerulada markazdagi moxsimon tola rozetkasi va unga bogʻlangan 20 tagacha donador hujayra dendrit changallari bor. Golji hujayralari terminallari strukturani infiltratlaydi va donador hujayra dendritlarida ingibirlovchi sinapslar hosil qiladi. Butun assembleya glial hujayralar gʻilofi bilan oʻralgan. Har bir moxsimon tola bir qancha miyacha foliylariga kollateral tarmoqlar beradi va umumiy 20-30 ta rozetkalar hosil qiladi; shunday qilib bitta moxsimon tola taxminan 400-600 ta donador hujayralar bilan kontakt hosil qiladi.
Modern
thumb thumb thumb thumb|[[rasm]] thumb|[[Brussel (shahar)|Bryusseldagi uy]] Modern (frans. moderne — eng yangi, zamonaviy) — XIX asr oxiri XX asr boshlarida Yevropa va Amerika sanʼatida mavjud boʻlgan badiiy uslub. Modern turli mamlakatlarda turlicha ataladi: Angliya, Fransiya, Belgiya, AQSH da "ar-nuvo" (Art Nouveau), Germaniyada "yugendstil" (Jugendstil), Avstriyada "setsission" (Sezession), Italiyada "liberti" (Liberty), Ispaniyada "modernizm" (modernismo) va boshqa modern eklektizmdan qutulishga va "yangi uslub" (yagona sintetik sanʼat) yaratishga harakat qilishlar natijasida yuzaga kelgan; industrial jamiyat jadal rivojlanayotgan, ijtimoiy qarama-qarshiliklar oʻtkirlashib borayotgan sharoitda shakllangan. Modern tarafdorlari klassik sanʼat shakllaridan xolis boʻlishga intildilar. Jumladan, meʼmorlikda qatʼiy rejali order tizimi unsurlaridan voz kechildi. Aynan shu meʼmorlikda modern o'zining oʻziga xos tomonlari oʻzining yaqqol ifodasini topdi; meʼmorlar yangi davr yutuklari, yangi qurilish va bezak materiallari (temir-beton, metall, oyna va boshqalar) dan foydalanish, xom ashyolar texnologiyasi, texnika qurilish konstruksiyalari vositalaridan ijodiy foydalanib, binolarni erkin rejalashtirish, simmetriya qonuniyatlaridan chekinish hisobiga yangi oʻziga xos uslub va kompozitsiyalar yaratishga erishdilar, ular yaratgan bino kompozitsiyasi va unsurlari yagona naqsh ritmi va asar gʻoyasining obrazliramziy mazmuniga boʻysunadi.
Miyacha
Koʻtariluvchi tolalar
Purkinye hujayralari miya ustunining kontralateral qismidagi pastki oliva yadrosidan ham koʻtariluvchi tolalar orqali impuls qabul qiladi. Pastki oliva uzunchoq miyada joylashgan va orqa miya, miya ustuni va yarimsharlar poʻstlogʻidan impuls qabul qilib toʻgʻri miyachaga joʻnatadi. Koʻtariluvchi tola miyacha poʻstlogʻiga kirishdan oldin miyacha chuqur yadrolariga kollaterallar beradi. Miyacha poʻstlogʻida har biri 10 ta terminal tarmoqlarga boʻlinadi va ularning har biri alohida Purkinye tolasiga bogʻlanadi. Taqqoslash uchun, har bir Purkinye hujayrasi 100 000dan ortiq parallel tolalardan va bir dona koʻtariluvchi toladan impuls qabul qiladi; lekin shu bir dona tola Purkinye hujayralarining dendritlariga “koʻtarilib” ularning atrofida oʻraladi va 300 tagacha sinapslar hosil qiladi. Bu tarmoq shu qadar kuchliki, koʻtariluvchi toladagi birgina harakat potensiali Purkinye hujayrasida murakkab spayk hosil boʻlishiga olib keladi: toʻsatdan bir qancha spayklar qatori hosil boʻladi. Ular amplitudasi pasayib boradi va ulardan keyin faollik toʻxtagan pauza keladi. Koʻtariluvchi tola sinapslari hujayra tanasi va proksimal dendritlarni qoplab oladi; bu zonadan parallel tola impulslari kirmaydi.
Model
Jismoniy model
Instrumental fizik modellar muhandislik dizayni uchun suyuqlik oqimlarini tekshirishning samarali usuli deb yuritilgan. Uskuna va jarayonlar dizaynini optimallashtirish uchun fizik modellar koʻpincha, hisoblash suyuqliklari dinamikasi modellari bilan birlashtirilgan. Bunga binolar, transport vositalari, odamlar va gidrotexnik inshootlar atrofidagi tashqi oqimlar kiritilgan. Shamol tunneli va suv tunneli sinovlari koʻpincha ushbu dizayn uchun ishlatilgan. Instrumental jismoniy modellar, shuningdek kanal tizimlar, ifloslanishni nazorat qilish uskunalar, oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash mashinalar va aralashtirish idishlarini loyihalash uchun ichki oqimlarni tekshirish mumkin hisoblangan. Bu holda batafsil oqim hodisasini kuzatish uchun shaffof oqim modellari qoʻllanilgan. Ushbu modellar geometriya va muhim kuchlar nuqtai nazaridan, masalan, Froude raqami yoki Reynolds sonining miqyosi yordamida oʻlchanilgan.
Miyacha
Koʻtariluvchi tolalar
Koʻtariluvchi tolalar kam qoʻzgʻaladi, lekin birgina koʻtariluvchi tola harakat potesiali nishon Purkinye hujayrasida toʻsatdan koʻplab harakat potensiallari chaqiradi (murakkab spayk. Purkinye hujayrasiga keluvchi parallel va koʻtariluvchi tolalar farqi (100 000 dan ortiq va bir dona) miyacha anatomiyasining eng oʻziga xos xususiyati boʻlib, koʻplab nazariyalarga sababchi boʻlgan. Koʻtariluvchi tolalar funksiyasi miyachaga aloqador eng baxsli mavzudir. Hozirgi kunda buni tushuntiruvchi ikkita maktab bor: Marr va Albus maktabi gʻoyasi, koʻtariluvchi tola toʻgʻridan-toʻgʻri oʻrgatuvchi signallar tashiydi; boshqa gʻoya, miyachadan chiquvchi impulslarni bevosita bir shaklga keltirish. Ikkala qarash ham katta miqdordagi maqolalar bilan himoya qilingan. In the words of one review, "In trying to synthesize the various hypotheses on the function of the climbing fibers, one has the sense of looking at a drawing by Escher. Each point of view seems to account for a certain collection of findings, but when one attempts to put the different views together, a coherent picture of what the climbing fibers are doing does not appear. For the majority of researchers, the climbing fibers signal errors in motor performance, either in the usual manner of discharge frequency modulation or as a single announcement of an 'unexpected event'. For other investigators, the message lies in the degree of ensemble synchrony and rhythmicity among a population of climbing fibers."
Modern
XIX asrning oxiriga kelib sanoatning jadal rivojlanishi modernning keng koʻlamda rivojlanishi va yoyilishiga ham sabab boʻldi. Dastlab Angliyada, keyinchalik boshqa Yevropa mamlakatlariga keng tarqala boshladi. Modern tarafdorlari barcha sanʼat turlarining yagona majmui (yaʼni sanʼatlar sintezi)nj yaratish orqali goʻzallik muhitini yaratishga harakat qilishdi. Modernistik uslubida qurilgan binolarning konstruktiv tuzilishi va bezak yechimini ajratish qiyin, binoning ichki fazoviy yechimi binoning tashqi koʻrinishini belgilagan. Binoning tashqi koʻrinishi esa shakllar boyligi va egiluvchan chiziqlar moʻlligi bilan ajralib turgan (belgiyalik Anri Van de Vedde, ispaniyalik A. Gaudi, rossiyalik F.O. Shextel va boshqalarning asarlari). Dastgoh va amaliy bezak sanʼati oʻzaro bir-biriga qoʻshilib uygʻunlashishi ham modernga xos: rassomlik asari namoyon tarzida, haykaltaroshlik esa relyef — boʻrtma tasvir shaklida oʻz mustaqilligini yoʻqotib xona (bino) majmuiga qoʻshilib ketadi. Grafikada Modernning rivoji kitobat sanʼati va jurnallar, plakatlar nashr etilishi va keng tarqalishi bilan bogʻliq. Bu davrda grafika (litografiya, ksilografiya, kitob sanʼati) yuksak taraqqiy etdi (grafikada ingliz O. Berdsli, norveg E. Munk va boshqa, rossiyalik A. Benua, K. Somov va boshqa; plakatchi fransuz A.de Tuluz-Lotrek, E. Grasse va boshqalar).
Model
Jismoniy model
Kontseptual model - bu tizimning nazariy koʻrinishi, masalan, ob-havoni bashorat qilish uchun atmosferaning ishlashini tavsiflashga harakat qiladigan tenglamalar toʻplamidir. Kontseptual modellar tizimning tasviri boʻlishi ham mumkin. U odamlarga model taqdim etgan mavzuni bilish, tushunish yoki taqlid qilishga yordam berish uchun ishlatiladigan tushunchalardan biri hisoblangan. Bu atama kontseptualizatsiya yoki umumlashtirish jarayonidan soʻng shakllanadigan modellarga tegishli boʻlishi mumkin deb yuritilgan. Kontseptual modellar koʻpincha real dunyodagi narsalarning, xoh jismoniy xoh ijtiimoiy boʻlsin mavhum hisoblanadi. Semantik tadqiqotlar tushuncha shakllanishining turli bosqichlariga tegishli boʻlgan. Semantika asosan tushunchalar va fikrlovchi mavjudotlar oʻz tajribasining turli elementlariga beradigan maʼnosidir.
Modern
Amaliy bezak sanʼatida modenizm keng rivoj topdi, amaliy sanʼat ustalari buyumlarni ifodali shakllarda yaratishga harakat qilib, bezak va shakllarda egri chiziqlarga eʼtiborni qaratdilar hamda yassi tekis shakllardan foydalandilar (ispan A. Gaudining sopol va metall buyumlari, belgiyalik X. Van de Velde va shotlandiyalik Makentosh mebellari, Rossiyada — Abramsevo va Talashkino ustaxonalarida tayyorlangan buyumlar va boshqalar).
Miyacha
Chuqur yadrolar
thumb|right|upright=1.25|Odam miyachasining sagittal kesimi, tishsimon yadro, shuningdek koʻprik va pastki oliva yadrosi koʻrsatilgan Miyacha chuqur yadrolari miyacha oʻzagidagi oq modda ichida yotuvchi kulrang modda toʻplamlari. Ular vestibulyar yadrolarni hisobga olmaganda, miyachadan chiquvchi impulslar asosini tashkil qiladi. Bu yadrolar moxsimon va koʻtariluvchi tolalardan kollaterallar, shuningdek miyaha poʻstlogʻidagi Purkinye hujayralaridan ingibirlovchi impulslani qabul qiladi. Toʻrt yadro (tishsimon, sharsimon, probkasimon va choʻqqi), har biri bosh miya va miyacha poʻstlogʻining turli qismlari bilan bogʻlanadi. (Sharsimon va probkasimon yadrolar birgalikda aralashgan yadro (ing. interposed nucleus) deb ham ataladi). Choʻqqi va aralashgan yadrolar spinocerebellumga kiradi. Tishsimon yadro, sutemizuvchilarda boshqalarga nisbatan yirik boʻlib, nozik, ixcham kulrang modda qavatini hosil qiladi va miyacha poʻstlogʻining lateral qismlari bilan aloqa qiladi. Boʻlakcha-tuguncha (flocculonodular) boʻlakning boʻlakcha (flocculus) qismi miyacha poʻstlogʻidagi chuqur yadrolar bilan aloqa qilmaydigan yagona soha. U vestinulyar yadrolarga impuls beradi.
Modern
Oʻzbekistonda modern uslubiga xos xususiyatlar XIX asr oxiri —XX asr boshlarida meʼmorlik va rassomlik sanʼatida kuzatiladi. Toshkent, Qoʻqon, Buxoroda qurilgan ayrim binolarda shu xususiyatlar (modern belgilari)ni koʻrish mumkin: Toshkentdagi knyaz N. K. Romanov saroyi (hozirgi Tashqi ishlar vazirligi qabulxonasi va boshqalar); grafikada bu uslublarni 1895-yil nashr etilgan "Oʻrta Osiyo" almanaxida, rangtasvirda esa A. Volkov, Us t a Moʻmin (A. Nikolayev), V. Ufimsev asarlarida koʻrish mumkin.
Model
Jismoniy model
Hayvonning jismoniy modeli, hayvonlarning jismoniy tuzilishini u yurmasdan, uchmasdan, xavf-xatarsiz va haqiqiy hayvon boʻlmasdan oldin koʻrsatgan. Hayvonning yumshoq modeli bolalar va baʼzi kattalar orasida sevimli oʻyinchoq sifatida mashhur boʻlgan.
Inson modeli, masalan, qoʻgʻirchoq, haykal, badiiy adabiyotda esa robot boʻlishi mumkin, masalan A.I. filmidagi kabi.
Modern
Neʼmat Abdullayev.
Miyacha
Chuqur yadrolar
Chuqur yadrolardagi koʻpchilik neyronlarda yirik hujayra tanalari va sferik dendrit daraxtlari (taxminan 400 μm radiusda) va neyromediator sifatida glutamat kislotani ishlatadi. Bu hujayralar miyacha tashqaridagi turli nishonlarga impuls beradi. Ular bilan aralash joylashgan kam sondagi kichik hujayralar neyromediator sifatida GAMKni ishlatadi va koʻtariluvchi tolalar chiquvchi pastki oliva yadrosiga impuls yuboradi. Shunday qilib, nukleo-olivar proyeksiya ingibitor ta’sir qiladi, koʻtariluvchi tolalar boʻlsa yadroga qoʻzgʻatuvchi ta’sir qiladi. Yadro hujayralarining kichik klasteri unga koʻtariluvchi tola joʻnatuvchi oliva hujayralari klasteriga impuld yuborishi haqida dalil mavjud; ikkala yoʻnalishda ham kuchli va mos keluvchi topografiya mavjud.
Model
Jismoniy model
Model bu chizma yoki fotosurat kabi tasvirdir. Globus holatida tekis dunyo xaritasi uchun muqobil variant hisoblanadi.
Misollar
Jismoniy modellarning baʼzi misollari:
Miyacha
Chuqur yadrolar
Purkinye hujayrasi aksoni chuqur yadrolarga kirganda tarmoqlanadi va katta va kichik hujayralarga bogʻlanadi, lekin bogʻlanishlarning umumiy soni bor yoʻgʻi 35 ta (mushuklarda). Aksincha, birgina chuqur yadro hujayrasi taxminan 860 ta Purkinye hujayrasidan impuls qabul qiladi (yana mushuklarda).
Model
Kontseptual model
Kontseptual model - bu tizimning nazariy koʻrinishi, masalan, ob-havoni bashorat qilish uchun atmosferaning ishlashini tavsiflashga harakat qiladigan tenglamalar toʻplamidir. Kontseptual modellar tizimning tasviri boʻlishi mumkin. U odamlarga model taqdim etgan mavzuni bilish, tushunish yoki taqlid qilishga yordam berish uchun ishlatiladigan tushunchalardan iborat hisoblangan. Bu atama kontseptualizatsiya yoki umumlashtirish jarayonidan soʻng shakllanadigan modellarga tegishli boʻlishi mumkin. Semantik tadqiqotlar tushuncha shakllanishining turli bosqichlariga tegishlidir. Semantika asosan tushunchalar, fikrlovchi mavjudotlar oʻz tajribasining turli elementlariga beradigan maʼnolardan biridir.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Miyacha
Boʻlimlari
thumb|right|upright=1.25|Miyacha poʻstlogʻidagi zona va mikrozonalarning sxematik illyustratsiyasi Umumiy anatomik nuqtayi nazardan, miyacha poʻstlogʻi gomogen toʻqima massasidan iborat. Mikroanatomik nuqtayi nazardan ham bu massaning hamma qismlari oʻxshash ichki tuzilishga ega. Lekin, miyacha boʻlimlarga boʻlinganligi haqida koʻplab ma’lumotlar bor. Yirik boʻlimlar umumiy “zona” deb ataladi; ular yanada kichikroq boʻlimlarga boʻlinadi va “mikrozona” deb ataladi.
Boʻlimli struktura haqidagi ilk tushunchalar miyacha poʻstlogʻining turli qismlaridagi hujayralarning reseptiv faoliyatini oʻrganish mobaynida paydo boʻldi. Tananing har bir qismi miyachaning maxsus nuqtalarida akslanadi, lekin koʻplab marta takrorlanib akslanadi va “singan somatotopiya” deb ataluvchi holatda joylashadi. Boʻlimlarga boʻlinish haqidagi yaqqolroq belgilar miyachadagi ma’lum turdagi oqsillarni immunoboʻyash orqali olindi. Eng mashhur markerlar “zebrinlar” deb ataladi, chunki ularni boʻyash zebra chiziqlarini eslatuvchi tasvirlar beradi. Zebrinlar va boʻlimlarga ajratuvchi boshqa markalar yordamida hosil qilingan chiziqlar miyacha pushtalariga perpendikulyar yoʻnalgan – ular mediolateral yoʻnalishda tor, uzun yoʻnalishda choʻzilgan. Turli markerlar turli xil chiziq toʻplamlarini hosil qiladi, joylashuviga koʻra funksiyasi boʻyicha kengligi va uzunligi farq qiladi, lekin ularning hammasi umumiy shaklga ega.
1970-yillar oxirida Oskarsson poʻstloq zonalari kichikroq mikrozonalarga boʻlinishi mumkinligi haqida aytdi. Mikrozona – bir xil somatotopic reseptiv sohaga ega boʻlgan Purkinye hujayralari guruhi. Mikrozonalar 1000 tagacha Purkinye hujayralari tutadi va poʻstloq pushtalariga perpendikulyar joylashgan uzun, tor chiziqlarda joylashgan. Diagrammada koʻrsatilganidek, Purkinye hujayralari dendritlari mikrozona bilan bir yoʻnalishda joylashgan, parallel tolalar boʻlsa toʻgʻri burchak ostida kesib oʻtadi.
Mikrozona tuzilishini faqatgina reseptiv soha tavsiflamaydi: pastki oliva yadrosidan chiquvchi koʻtariluvchi tolalar ham teng ahamiyatli. Koʻtariluvchi tolaning tarmoqlari (odatda 10 tagacha raqamlanadi) odatda bir mikrozonadagi Purkinye hujayralarini faollashtiradi. Bir mikrozonaga koʻtariluvchi tolalar yuboruvchi oliva neyronlari tirqishli tutashmalar orqali birlashgan va bu ular faolligini sinxronlashtirib, mikrozonadagi Purkinye hujayralarida millisekundlik vaqt davomida korrelyatsiyalangan murakkab spayklar faolligiga olib keladi. Shuningdek, mikrozonaga kiruvchi Purkinye hujayralari hammasi aksonlarini miyacha chuqur yadrolaridagi oʻxshash hujayra klasterlariga yuboradi. Savatsimon hujayralar aksonlari uzunlik yoʻnalishida mediolateral yoʻnalishga qaraganda birmuncha uzunroq va bu ularni bitta mikrozonaga kattalik qilishiga sabab boʻladi. Bu tuzilmalardagi tartib mikrozona ichidagi hujayralarning aloqalari mikrozonalararo aloqalardan koʻra birmuncha kuchliroqligiga olib keladi.
2005-yilda Richard Apps va Martin Garwicz mikrozonalar yirikroq multizonal mikrokomplekslar tarkibiga kirishi haqidagi ma’lumotlarni umulashtirdilar. Bunday mikrokompleks bir miyacha chuqur neyronlari guruhiga akslanuvchi alohida poʻstloq mikrozonalaridan tashkil topgan. Shungdek mos oliva neyronlari guruhlari shu mikrokompleksga kiruvchi barcha mikrozonalarga va chuqur yadrolarga akslanadi,.
Qon bilan ta’minlanishi
Miyacha uch juft asosiy arteriyalardan qon oladi: Yuqorigi miyacha arteriyasi, oldingi pastki miyacha arteriyasi, orqa pastki miyacha arteriyasi. Yuqorigi arteriya miyachaning yuqorigi sohalarini qon bilan ta’minlaydi. U yuqorigi yuzaga yoʻnaladi va yumshoq pardada oldingi va orqa pastki miyacha arteriyalari bilan anastomozlar hosil qiluvchi tarmoqlar beradi. Oldingi pastki miyacha arteriyasi miyachaning pastki yuzasining oldingi qismini qon bilan ta’minlaydi. Orqa pastki miyacha arteriyasi pastki yuzaga kelganda medial va lateral tarmoqlarga ajraladi. Medial tarmoq miyacha yarimsharlari orasidagi kertik sohaga davom etadi; lateral tarmoq boʻlsamiyachaning pastki yuzasini, asosan lateral qirgʻoqlarini qon bilan ta’minlab, oldingi pastki va yuqorigi arteriyalar bilan anastomozlar hosil qiladi.
Funksiyasi
Miyacha fuksiyasi boʻyicha muhim ma’lumotlar uning jarohati oqibatlarini oʻrganish orqali olingan. Miyacha disfunksiyasi bor hayvonlar va odamlarda, eng avvalo tananing miyachaning zaralangan qismi bilan bir tomonida harakat boshqariluvi bilan muammolar kuzatiladi. Ular umumiy harakatlarni amalga oshirishda davom etadi, lekin aniqlik yoʻqolgan, harakatlari qaltiroqli, koordinatsiyalanmagan yoki vaqti notoʻgʻri. Miyacha funksiyasi uchun standart test qoʻl uzunligidagi nishonga barmoq uchini tegizish: sogʻlom odam barmogʻini tez va toʻgʻri trayektoriyada harakatlantiradi, miyacha jarohati bor inson boʻlsa sekin va qaltirab, bir qancha toʻgʻrilanishlar bilan erishadi. Harakatga bogʻliq boʻlmagan funksiyalardagi yetishmovchiliklarni aniqlash ancha qiyin. Shunday qilib, oʻn yillar oldingi xulosaga koʻra miyachaning asosiy funksiyasi harakatni kalibratsiya qilish, harakatni boshlash yoki qaysi harakatlar bajarilishini hal qilish emas.
1990-yillarda miyachaning funksiyasi faqat harakatga bogʻliq deb hisoblangan, lekin yangi izlanishlar bu qarashni soʻroq ostiga qoʻydi. Funksional tomografiyada oʻrganishlar til, diqqat, hayoliy tasavvur qilish paytida miyacha faollashuvini koʻrsatdi; korrelyatsiyani oʻrganish miyacha va yarimsharlar poʻstlogʻining harakatga bogʻliq boʻlmagan sohalari orasidagi aloqalarni koʻrsatdi; shuningdek miyacha zararlanishiga ega odamlarda harakatga bogʻliq boʻlmagan turlicha simptomlar kuzatildi. Xususan, miyacha kognitiv affektiv sindromi yoki Schmahmann sindromi kattalarda va bolalarda tasvirlangan. Miyachaning funksional MRT yordamida funksional xaritalanishi miyacha poʻstlogʻining yarmidan koʻpi yarimsharlar poʻstlogʻining assosiativ zonalari bilan aloqasi borligini taxmin qilish imkonini berdi.
Kenji Doya miyachaning funksiyasini harakat-holatga ta’siri boʻyicha emas, balki bajaradigan nevrologik hisoblashlari orqali yaxshiroq tushuntirish mumkin deb hisoblaydi; miyacha juda koʻp miqdordagi koʻproq yoki kamroq mustaqil modullardan iborat, hammasining ichki tuzilishi oʻxshash geometric tartibda va taxminlarga koʻra bir xil hisoblashlarni amalga oshiradi. Agarda modulning kiruvchi va chiquvchi bogʻlabishlari harakat zonalari bilan boʻlsa (koʻpchiligida shunaqa), unda modul harakatda ishtirok etadi; ammo, agarda bogʻlanishlar harakatga bogʻliq boʻlmagan sohalar bilan boʻlsa, modul ham holatning harakatsiz turlarini korrelyatsiya qilishi koʻrinadi. Shunday qilib miyacha his-tuygʻu, harakat va holat kabi funksional xususiyatlar boshqariluviga jalb qilingan. Doya fikriga koʻra, miyachani muhitning "ichki modellari" asosida harakatni oldindan bashorat qilib tanlash yoki nazoratli oʻrganish moslamasi sifatida tushunish eng toʻgʻri. Undan farqli, basal ganglia mustahkamlovchi oʻrganishni amalga oshirsa, yarimsharlar poʻstlogʻi nazoratsiz oʻrganishni amalga oshiradi.
Prinsiplari
Miyacha anatomiyasining nisbatan oddiyligi va tartibliligi erta davrlarda uning hisoblash funksiyasi ham shunday oddiy boʻlsa kerak degan taxmin qilishga asos boʻlgan. Bu miyacha elektrofiziologiyasi haqidagi ilk kitoblardan boʻlgan John C. Eccles, Masao Ito va János Szentágothaining Miyacha neyronal mashina sifatida asarida ham keltirilgan. Garchi miyacha funksiyasini toʻliq tushunish qiyinligicha qolayotgan boʻlsada, kamida toʻrtta muhim prinsiplar mavjud: (1) feedforward processing (orada qayta ishlash), (2) divergensiya va konvergensiya, (3) modullilik va (4) plastiklik.
Oʻrganish
Miyacha harakat oʻrganishning ma’lum turlarida muhim rol oʻynashi haqida muhim dalillar mavjud. Miyacha aniq qatnashadigan topshiriqlar, yuqori tartibni talab qiluvchi harakatlardir. Bu masalada bir qancha munozaralar mavjud ya’ni oʻrganish miyachaning oʻzida kechadimi yoki miyaning boshqa qismlarida oʻrganishga sabab boʻluvchi signallar yuboradimi. Oʻrganish miyachada kechishi haqidagi koʻplab nazariyalar David Marr va James Albuslarning, gʻoyalari asosida yaratilgan. Ular koʻtariluvchi tolalar parallel tola – Purkinye hujayrasi sinapsida modifikatsiyaga sabab boʻluvchi oʻrgatuvchi signal tashiydi degan postulatni ilgari surdilar. Marr taxminiga koʻra koʻtariluvchi toladan keluvchi impuls sinxron qoʻzgʻalgan parallel tola impulsini kuchaytiradi. Keying koʻplab miyachada oʻrganish modellari, koʻtariluvchi tola faolligi xato signal boʻlib, sinxron faollangan parallel tola impulslarini kuchsizlantiradi deb taxmin qiluvchi Albusga ergashgan. Bu keyingi modellardan ba’zilari, masalan Fujitaning Adaptiv Filtr modeli miyacha funksiyasini optimal boshqaruv nazariyasi bilan tushuntirishga harakat qiladi.
Koʻtariluvchi tola faolligi xato signal sifatida ta’sir qilishi haqidagi gʻoya koʻplab tajribalarda sinab koʻrildi, ularning ba’zilari qoʻllab-quvvatlasa, qolgani gumonlarni kuchaytiradi. Gilbert va Thachning 1977-yilda sohadagi boshlangʻich tajribalarida, maymunlarning Purkinye hujayralari topshiriqni bajarishni oʻrganishda ijro darajasi past boʻlgan davrlarda kuchaygan murakkab spayk – koʻtariluvchi tolalar faooligining ishonchli koʻrsatkichi – faolligini koʻrsatdi. Mushuklardagi harakat oʻrganish boʻyicha bir qancha tadqiqotlar yoʻnaltirilgan harakat va uni cheklovchi harakatlar birga kelgan vaqtda murakkab spayk faolligini koʻrsatdi. vestibulo-okulyar refleks (bosh burilganda vizual tasvirni retinada ushlab turuvchi)ni tadqiq qilish koʻtariluvchi tola “retinal siljish”ni chaqirgan, bevosita boʻlmagan yoʻl bilan.
Miyachada oʻrganish topshiriqlaridan keng oʻrganilganlaridan biri koʻz pirpirashini chiniqtirish(ing. eyeblink conditioning) paradigmasi boʻlib, tovush yoki yorugʻlik kabi neytral shartli ta’sir, koʻz pirpirashiga sabab boʻluvchi havo pudash kabi shartsiz ta’sir bilan juftlashtiriladi. Bunday shartli va shartsiz ta’sirlar bir necha marta qaytarilganidan soʻng, shartli ta’sir shartsiz ta’sir boʻlmasidan oldin koʻz yumilishini chaqiradi, shartli javob. Tajribalar koʻrsatishicha interpozitsiyalangan yadro (miyacha chuqur yadrolaridan biri)ning ma’lum qismi yoki miyacha poʻstlogʻining ma’lum nuqtalaridagi shikastlanishlar chiniqtirilgan koʻz yumish javobini toʻxtatadi. Agar miyachadan chiquvchi impulslar farmakologik inaktivatsiya qilinsa va miyacha ichi yoʻllari butun boʻlsa, hayvon javobni koʻrsata olmasa ham oʻrganish sodir boʻladi, aksincha miyacha ichi yoʻllari zararlangan boʻlsa oʻrganish kuzatilmaydi – bu faktlar birgalikda olinganda, oʻrganish miyacha ichida kechishiga kuchli misol boʻladi.
Nazariyalar va hisoblash modellari
thumb|right|Miyacha perseptroni modeli, [[James Albus tomonidan tuzilgan]] Miyacha anatomik tuzilishi va funksiyalarini oʻrganishdagi ulkan baza, uni nazariya uchun unumdor maydonga aylantirdi – miyacha funksiyasi boʻyicha yaratilgan nazariyalar miyaning boshqa har qanday qismidagiga nisbatan koʻpdir, balki. Ularning ichida eng farqlilari “oʻrganish nazariyalari” va “ijro nazariyalari” – ular, miyachaning oʻrganishdagi rolini hisobga olish uchun sinaptik plastiklikdan foydalanuvchi nazariyalar va aksincha miyachadagi signal prosessingi asosidagi davom etayotgan harakat-holatning xususiyatlarini hisobga oluvchi nazariyalar. Ikkala turdagi bir qancha nazariyalar matematik modellar sifatida ishlab chiqilgan va kompyuter yordamida simulyatsiya qilingan.
Ehtimol eng birlamchi “ijro” nazariyasi Valentino Braitenbergning “kechikkan chiziq” gipotezasi boʻlgandir. Original nazariya 1958-yilda Braitenberg va Roger Atwood tomonidan ilgari surilgan, unga koʻra parallel tolalardan signalning sekin tarqatilishi kechikishga sabab boʻladi va miyachaga ma’lum darchalarda vaqt munosabatlarini sezishga yordam beradi. Tajriba natijalari nazariyaning original variantini tasdiqlamadi, lekin Braitenberg modifikatsiyalangan versiyalar bilan bahslashishda davom etdi. Miyacha vaqt sistemasi sifatida ishlashi haqidagi gipotezani Richard Ivry ham qoʻllab quvvatlagan. Boshqa nufuzli “ijro” nazariyasi Pellionisz va Llináslarning Tenzor tarmoq nazariyasi boʻlib, miyacha hisoblashlari sezgini harakat koordinatsiyalariga aylantirish gʻoyasini yuqori darajada matematik qayta ishlashgan.
“Oʻrganish” kategoriyasining deyarli barcha nazariyalari Marr va Albus maqolalaridan olingan. Marrning 1969-yildagi maqolasiga koʻra, miyacha oʻrganish qurilmasi boʻlib, koʻtariluvchi tolalardagi elementar harakat impulslari bilan moxsimon tolalardagi sezgi impulslarini assotsiatsiyalaydi. Albus 1971-yilda miyacha Purkinye hujayralari perseptron kabi ishlashini, neyral ilhomlangan abstract oʻrganish mashinasi ekanligini ta’kidlaydi. Marr va Albus nazariyalari orasidagi asosiy farq, Marr koʻtariluvchi tola faolligi parallel tola sinapsi kuchayishiga sabab boʻladi desa, Albus kuchsizlantiradi deb hisoblaydi. Albus oʻz versiyasining Artikulyatsiya boshqaruvining miyacha modeli (CMAC (Cerebellar Model Articulation Controller)) deb nomlangan dasturiy algoritmini ham ishlab chiqdi va bu koʻplab ilovalarda sinab koʻrildi.
Klinik ahamiyati
Miyacha muammolarini aniqlash uchun nevrologik tekshiruvlarga qadamni baholash (keng asosli qadam ataksiya belgisi), barmoq bilan tegish testlari va tana holatini baholash kiradi. Miyacha disfunksiyasi aniqlanganda, boʻlishi mumkin boʻlgan har qanday stuktura buzilishlarini batafsil tasvirini olish uchun magnit rezonans tomografiya oʻtkazilishi mumkin.
Miyaza zararlanishiga sabab boʻluvchi tibbiy muammolar roʻyhati uzun: insult, gemorragiya, miya shishi, oʻsmalar, alkogolizm, oʻq tegish yoki portlashdan keying jismoniy jarohatlar va olivopontocerebellar atrofiya kabi surunkali degenerativ holatlar. Migren bosh ogʻrigʻining ba’zi shakllari ham turli darajadagi vaqtinchalik miyacha disfunksiyasini chaqirishi mumkin. Miyacha zararlanishiga prion kasalligi va Guillain–Barré sindromining varianti boʻlgan Miller Fisher sindromi kabi infeksion holatlar ham sabab boʻlishi mumkin.
Yoshga bogʻliq xususiyatlari
Odam miyachasi yoshga bogʻliq holatda oʻzgaradi. Bu oʻzgarishlar miyaning boshqa qismlaridan farq qilishi mumkin. Yuz yoshdan oshganlarda, epigenetik soat sifatida ma’lum boʻlgan toʻqima yoshi epigenetik biomarkeriga koʻra, miyacha miyaning eng yosh sohasi (va tana qismi): yuz yoshlilarda taxminan qilinganidan taxminan 15 yilga yoshroq. Keyinchalik, gen ekspressiyasi ma’lumotlari odam miyachasida yarimsharlar poʻstlogʻiga nisbatan kam yoshga bogʻliq zararlanishlar borligini koʻrsatdi. Ba’zi tadqiqotlar hujayralar soni yoki toʻqima hajmi kamayishini koʻrsatgan, lekin bu masaladagi ma’lumotlar koʻp emas.
Rivojlanishdagi va degenerativ buzilishlar
thumb|right|Homiladorlikning 19-haftasidagi homilaning aksial kesimdagi ultratovush surati, normal homila miyachasi va [[cisterna magna koʻrsatilgan]] Tugʻma yetishmovchiliklar, irsiy buzilishlar va orttirilgan holat miyacha tuzilishiga, shuningdek miyacha funksiyasiga ta’sir qilishi mumkin. Sabab boʻluvchi holatni bartaraf qilib boʻlmasa, yagona davo chorasi odamlarga shu muammolar bilan yashashga yordam berishdir. Homiladorlikning 18-20 haftalarida homila miyachasini ultratovush skaneri orqali vizualizatsiya qilish homila nerv naychasi defektlari skriningida 99% lik sezgirlikka ega.
Normal rivojlanishda, endogen sonic hedgehog signallari tashqi donador qavatdagi (TDQ) miyacha donador neyronlari progenitorlarining (MDNP) tez proliferatsiyasini stimullaydi. Miyacha rivojlanishi kech embriogenez va erta postnatal davrda kichadi, erta rivojlanishdagi MDNPning TDQ tepaligidagi proliferatsiyasi bilan (sichqonda 7-postnatal kun). MDNPlar oxirida miyacha donador hujayralari (miyacha granulyar neyronlari, MGN, deb ham ataladi)ga differensiatsiyalanib, ichki donador qavatga koʻchadi va yetuk miyachani hosil qiladi (sichqonda 20-postnatal kun). Sonic hedgehog signalingni anormal faollashuviga sabab boʻluvchi mutatsiyalar Gorlin sindromi bor odamlarda va genetik injenerlangan sichqon modellarida miyacha oʻsmasi (medulloblastoma)ga nisbatan moyillikka sabab boʻladi.
Miyacha chuvalchangsimon qismining tugʻma majruhligi yoki toʻliq rivojlanmasligi (gipoplaziya) Dandy-Walker sindromi va Joubert sindromining ikkovi uchun ham xos xususiyat. Juda kamdan-kam holatlarda miyacha umuman boʻlmasligi mumkin. Irsiy nevrologik kasalliklar boʻlgan Machado-Joseph kasalligi, ataksiya teleangiektaziya va Friedreich ataksiyasi miyacha yoʻqolishi bilan bogʻliq progressiv neyrodegeneratsiyaga sabab boʻladi. Oʻz navbatida, miyachadan tashqaridagi tugʻma miya majruhligi miyacha toʻqimasining churrasiga sabab boʻladi va Arnold-Chiari majruhligining ba’zi shakllarida koʻrinadi.
Miyacha degeneratsiyasi bilan bogʻlangan boshqa holatlarga idiopatik progressiv nevrologik buzilishlar boʻlgan koʻplab sistemalar atrofiyasi va Ramsay Hunt sindromi I tip, va avtoimmun buzilish boʻlgan paraneoplastik miyacha degeneratsiyasi kiradi, bunda tananing boshqa qismida joylashgan oʻsma miyachada neyronlar yoʻqolishiga olib keluvchi avtoimmun javobni chaqiradi. Miyacha atrofiyasiga beriberi va Wernicke-Korsakoff sindromida kuzatiluvchi oʻtkir vitamin B1 (tiamin) yetishmovchiligi yoki vitamin E yetishmovchiligi ham sabab boʻlishi mumkin
Miyacha atrofiyasi boshqa koʻplab nevrologik buzilishlar: Huntington kasalligi, tarqalgan skleroz, essensial titrash, progressiv mioklonik epilepsiya va Niemann–Pick kasalligida ham oʻrganilgan. Miyacha atrofiyasi ogʻir metallar yoki farmasevtik yoki tinchlantiruvchi dorilar kabi toksinlardan zaharlanish natijasida ham yuzaga kelishi mumkin.
Solishtirma anatomiya va evolyutsiya
thumb|right|upright=1.15|[[Porbeagle akulasi miyasining koʻndalang kesimi, miyacha koʻk rangda koʻrsatilgan]] Miyacha yoʻllari umurtqalilarning barcha sinflarida: baliqlar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilarda oʻxshash. Shuningdek yaxshi rivojlangan bosh miyaga ega boshoyoqlilar, masalan sakkizoyoqlar analogik miya tuzilishiga ega. Miyacha bosh miyaga ega barcha hayvon turlarida muhim funksiyalar bajarishi haqida dalillar mavjud.
Sutemizuvchilar miyachasining oʻziga xos xususiyati lateral boʻlaklarning kengayganligi boʻlib, asosiy aloqalari neokorteks bilan boʻladi. Maymunlar yirik dumsiz maymunlarga qarab rivojlanib borgan sari, lateral tolalarning kengayishi davom etib, oʻz navbatida neokorteksning frontal boʻlaklari kengayishi bilan kechadi. Qadimgi maymunsimon odam (hominid)lar va Homo sapiensda Pleistocene davri oʻrtalarigacha miyacha kengayishda davom etdi, lekin frontal boʻlaklar ancha tez kengaydi. Odam evolyutsiyasining eng yaqin davrlari, miyacha nisbiy oʻlchamlarining oshishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin, miyacha kengayib borishi bilan neokorteks oʻz oʻlchamlarini qandaydir ravishda kamaytirgan. odam miyachasi oʻlchamlari, miyaning boshqa qismlariga nisbatan olib qaralganda, katta yarimsharlar oʻlchami kamayishi bilan kattalashib bormoqda. Harakat topshiriqlari rivojlanishi va bajarilishi, jismlarning samoviy holatini aniqlay olish qobiliyati va oʻrganishninf miyachad kechishi, miyachaning oʻsishi odamning katta kognitiv qobiliyatlari bilan qaysidir darajada korrelyatsiyaga ega ekanligi haqida oʻylashga sabab boʻladi. Miyachaning lateral yarimsharlari hozirgi kunda, odam va odamsimon maymunlarda qolgan maymunlarga nisbatan 2,7 marta kattaroq. Miyacha oʻlchamidagi bu oʻzgarishlarni muskul massasining kattaligi bilan tushuntirib boʻlmaydi. Bu miyacha rivojlanishi miyaning boshqa qismlari bilan qalin bogʻlanganligi yoki miyachada kechuvchi neyral faoliyatlar yirik odamsimon maymunlar (Hominidae) evolyutsiyasida muhim boʻlganligini koʻrsatadi. Miyachaning kognitiv funksiyalardagi roliga koʻra, uning oʻlchamlari oshishi kognitiv kengayishda rol oʻynagan boʻlishi mumkin.
Miyachaga oʻxshash strukturalar
Koʻp umurtqalilar turlarida, miyacha va bir yoki koʻp miyachaga oʻxshash strukturalar, sitoarxitektonika va neyrokimyoviy jihatdan miyachani eslatuvchi bosh miya sohalari, mavjud. Sutemizuvchilardan topilgan yagona miyachaga oʻxshash struktura orqa koxlear yadro (OKY) boʻlib, toʻgʻridan-toʻgʻri eshituv nervidan impuls qabul qiluvchi ikkita birlamchi sezuv yadrosining biridir. OKY qavatli struktura boʻlib, pastki qavatni tashkil qiluvchi donador hujayralar miyachadagi kabi, yuza qavatga boruvchi va unda gorizontal tarqaluvchi parallel tolalarni beradi. Yuza qavat GAMKergik cartwheel hujayralar tizimidan tashkil topgan boʻlib, ular anatomik va kimyoviy jihatdan Purkinye hujayralarga oʻxshash – ular parallel tolalardan impuls qabul qiladi, lekin koʻtariluvchi tolalarga oʻxshash strukturalar yoq. OKYning tashqariga impuls chiqaruvchi neyronlari piramidasimon hujayralardir. Ular glutamatergik, lekin ba’zi jihatlari bilan Purkinye tolalariga ham oʻxshaydi – ularda tikanaksimon, tekislangan yuza dendritlari parallel tolalardan impuls qabul qiladi, lekin ularda shuningdek eshituv nervi tolalaridan impuls qabul qiluvchi bazal dendritlari ham mavjud boʻlib, ular OKYda parallel tolalarga nisbatan toʻgʻri burchak ostida joylashadi. OKY kemiruvchilar va boshqa kichik hayviblarda yaxshi rivojlangan boʻlib va primatlarda anchagina kichraygan. Uning funksiyasi yaxshi oʻrganilmagan; eng mashhur taxmin tovush yoʻnalishini aniqlash bilan bogʻliq.
Ushbu barcha miyachaga oʻxshash strukturalar sezgi bilan bogʻlangan, harakat bilan emas. Ularning barchasida Purkinyega oʻxshash neyronlar bilan modifikatsiyalanuvchi sinaps hosil qiluvchi parallel tolalarni beradigan donador hujayralar mavjud, lekin miyachadan farqli birontasida koʻtariluvchi tolalar yoʻq – buning oʻrniga ular periferik sezgi organlaridan toʻgʻridan-toʻgʻri impuls qabul qiladi. Ularning funksiyalari aniqlanmagan, lekin eng ishonchli taxmin, ular sezgi impulslarini qandaydir murakkab yoʻl bilan qayta ishlaydi va bu ehtimol tana holati oʻzgarishlarini kompensatsiya qilish uchundir. Aslini olganda, James M. Bower va boshqalar qisman bu strukturalar va qisman miyacha ustidagi tadqiqotlar asosida miyacha oʻzi fundamental jihatdan sensor struktura degan fikrni beradilar: uning harakat boshqaruvi sezgi signallari asosida tanani qoʻzgʻatishi orqali amalga oshadi. Bowerning fikrlariga qaramay, miyacha sutemizuvchilar harakatiga bevosita ta’sir qilishi haqida kuchli dalillar mavjud.
Tarixi
thumb|right|[[Andreas Vezaliy tomonidan 1543-yilda chizilgan odam bosh miyasi asosi]]
Tavsiflar
Hattoki ilk anatomlar ham, miyachani oʻziga xos qiyofasi tufayli farqlay olganlar. Aristotel va Herophilus (Galendan iqtibos) παρεγκεφαλίς (paregkephalis) deb atashgan, bosh miyani oʻzini boʻlsa ἐγκέφαλος (egkephalos) deb atashgan. Galenning kengaytirilgan tavsifi mavjudlarning eng qadimgisi. U miyachani harakat nervlarining manbasi deb taxmin qilgan.