cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
2010-2019-yillar sharhlari
2019-yilgi meta-tahlil xulq-atvor aralashuvi foydasiga baʼzi dalillarni topdi, ammo taʼkidladiki, „uslubiy qatʼiylik tadqiqotning ushbu sohasida dolzarb muammo boʻlib qolmoqda“.
2007-2009-yillar sharhlari
Amerika Pediatriya Akademiyasining 2007-yilgi klinik hisobotida autizm spektrining buzilishi (ASD) boʻyicha ABA asosidagi aralashuvlarning foydasi „yaxshi hujjatlashtirilgan“ va „erta intensiv xulq-atvorni davolashni olgan bolalar sezilarli darajada barqaror boʻlishi koʻrsatilgan“ degan xulosaga keldi. Bunda IQ, til, akademik samaradorlik va moslashuvchan xulq-atvordagi yutuqlar, shuningdek, ijtimoiy xulq-atvorning baʼzi oʻlchovlari ham ahamiyat kasb etadi. 2008-yilda MIND instituti tadqiqotchilari keng qamrovli davolash yondashuvlarining dalillarga asoslangan sharhini nashr etdilar. „Eng yaxshi ishlab chiqilgan, nazorat qilinadigan toʻrtta tadqiqot natijalarining kuchliligi“ asosida ular bitta ABAga asoslangan yondashuv (Ole Ivar Løvaas tomonidan yaratilgan Lovaas texnikasi) ASD boʻlgan yosh bolalarning intellektual faoliyatini takomillashtirish uchun „yaxshi tasdiqlangan“ degan fikrga kelishdi.
2009-yilda oʻrtacha yoshi olti yosh yoki undan kichik boʻlgan autizm tashxisli bolalar uchun psixo-tarbiyaviy tadbirlarni koʻrib chiqish shuni koʻrsatdiki, beshta yuqori sifatli („1-darajali“ yoki „2-darajali“) tadqiqotlar ABA asosidagi davolanishni baholagan. Ushbu va boshqa tadqiqotlar asosida muallif ABA „yaxshi tashkil etilgan“ va „davolash intensiv va malakali terapevtlar tomonidan olib borilganda autizmli maktabgacha yoshdagi bolalarning global faoliyatini yaxshilashda samarali ekanligini koʻrsatdi“ degan xulosaga keldi. Biroq, tekshiruv qoʻmitasi, shuningdek, „qaysi aralashuvlar eng samarali ekanligi haqida koʻproq maʼlumotga ehtiyoj bor“ degan xulosaga keldi. 2009-yilgi maqola autizm uchun erta intensiv xulq-atvor aralashuvi, (EIBI, Lovaas texnikasidan kelib chiqqan holda ABAga asoslangan davolash shakli) 1987-yildan 2007-yilgacha nashr etilgan 13 ta hisobotning tavsifiy tahlili, taʼsir hajmi tahlili va meta-tahlilini oʻz ichiga oladi. U EIBIning taʼsir oʻlchamlari IQ, adaptiv xatti-harakatlar, ekspressiv til va retseptiv til uchun „umuman ijobiy“ ekanligini aniqladi. Hujjat oʻz topilmalarining cheklovlarini, shu jumladan, EIBI va boshqa „empirik tasdiqlangan davolash dasturlari“ oʻrtasidagi eʼlon qilingan taqqoslashlarning yoʻqligini taʼkidladi. 2009-yilda 1987-yildan 2007-yilgacha nashr etilgan 11 ta tadqiqotni tizimli koʻrib chiqishda tadqiqotchilar „EIBI autizm spektri buzilishi boʻlgan barcha bolalar uchun emas, balki baʼzilar uchun samarali ekanligi va davolanishga javoban keng oʻzgaruvchanlik mavjudligi haqida kuchli dalillar mavjud“ deb yozishdi. Bundan tashqari, har qanday yaxshilanishlar aralashuvning birinchi yilida eng yaxshi natijalarga sabab boʻlishi mumkin.
1987-yildan 2007-yilgacha nashr etilgan toʻqqiz tadqiqotning 2009-yildagi meta-tahlili EIBI toʻliq miqyosdagi aqlga „katta“ taʼsir koʻrsatadi va autizm tashxisli bolalarning adaptiv xatti-harakatlariga „oʻrtacha“ taʼsir koʻrsatadi degan xulosaga keldi. 2009-yilda Sprekli va Boyd tomonidan 2000-2007-yillarda oʻtkazilgan toʻrtta kichik tadqiqotning (jami 76 nafar bola ishtirok etgan) tizimli tahlili va meta-tahlili yuqorida qayd etilgan sharhlardan farqli xulosalarga keldi. Spreckley va Boyd, EIBI ning boshqa nomi amaliy xatti-harakatlar aralashuvi (ABI) kognitiv natija, ekspressiv til, retseptiv til va adaptiv xatti-harakatlar sohalarida ASD boʻlgan maktabgacha yoshdagi bolalarning standart parvarishi bilan solishtirganda natijalarni sezilarli darajada yaxshilamaganligini xabar qildi. Biroq muharrirga yoʻllagan maktubida meta-tahlil qilingan toʻrtta tadqiqot mualliflari Spreckley va Boyd ABIning ikkita shaklini bir-biri bilan taqqoslash boʻyicha bir tadqiqotni notoʻgʻri talqin qilganliklarini, ABIni standart parvarish bilan solishtirishganligini, bu esa kuzatilgan samaradorlikni notoʻgʻri pasaytirganligini daʼvo qilishdi. Bundan tashqari, toʻrtta tadqiqot mualliflari Spreckley va Boyd baʼzi boshqa tadqiqotlarni keraksiz ravishda istisno qilganliklari va bunday tadqiqotlarni oʻz ichiga olgan holda ABIni yanada qulayroq baholashga olib kelishi mumkinligini koʻrsatdilar. Spreckley, Boyd va toʻrtta tadqiqot mualliflari ABA ning autizmdagi samaradorligini tushunishni yaxshilash uchun katta koʻp saytli randomizatsiyalangan sinovlar zarurligiga rozi boʻlishdi.
Tanqid
Tadqiqotchilar va advokatlar ABA axloq kodeksining yumshoqligini tanqid qildilar, u „qoʻzgʻatuvchi vositalardan toʻgʻri foydalanish“ni qandaydir tartibda cheklamaydi yoki aniqlamaydi. Bundan tashqari, ota-ona mijoz sifatida koʻrilganligi sababli, axloq kodeksi ostida belgilangan maqsadlar mijozning ehtiyojlariga mos keladi, bu koʻpincha bolaning emas, balki ota-onaning manfaati uchun autistik xatti-harakatlarni oʻzgartirishga eʼtibor berishni anglatadi.
Toʻrgʻay soyligi
Toʻrgʻay soyligi, Toʻrgʻay vodiysi — shimoldan janubga Toʻrgʻay platosi va Gʻarbiy Sibir tekisligi hamda Turon pasttekisligining shimoliy qismini kesib oʻtgan eroziontektonik soylik. Qozogʻistonning shimoli-gʻarbida. 800 km ga choʻzilgan. Eni 20–75 km, bal. 125 m gacha. Qad. allyuvial va koʻlallyuvial qumoqlaridan tashkil topgan. Toʻrgʻay soyligi boʻylab shimoliy yoʻnalishda Ubagan daryosi, janubiy yoʻnalishda Toʻrgʻay daryosi oqib oʻtadi, shoʻr koʻllar bor. Erigan qor suvlaridan botqoqliklar hosil boʻlgan, grunt suvlari minerallashgan. Dasht va chala choʻl landshaftlarda shoʻrtobshoʻrxok, shoʻrtoboʻtloqdasht va oʻtloklar bor. Yaylov va pichan zor koʻp.
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
Tanqid
Lovaas usulining yana bir tanqidi Lovaasning gey konvertatsiya terapiyasi bilan aloqasi boʻlib, u ABAda Feminine Boy loyihasida koʻrilgan oʻzining xatti-harakatlarini oʻzgartirish usullaridan foydalanadi. Oʻgʻil bolalarni geteroseksual tengdoshlaridan ajratib boʻlmaydigan qilish uchun gey konvertatsiya terapiyasining oʻxshashligi Lovaasning ABA „autistik bolalarni oddiy doʻstlaridan ajratib boʻlmaydigan qiladi“ degan ishonchi bilan chizilgan. Ijtimoiy ishchi va tadqiqotchi Jake Pynening soʻzlariga koʻra, ableism, asosiy oʻxshashliklarga qaramay, konversion terapiya taqiqlangan baʼzi yurisdiksiyalarda ABA amaliyotini qoʻllashda davom etishining sababidir.
Bir tadqiqot nashr etilgan ABA tadqiqotlarida keng qamrovli nomaʼlum manfaatlar toʻqnashuvini (COI) aniqladi. Bir yil davomida eng yaxshi xulq-atvor jurnallarida chop etilgan tadqiqotlarning 84 foizida ABA klinik provayderi yoki ABA klinik provayderlari uchun trening maslahatchisi sifatida ish bilan bogʻliq manfaatlar toʻqnashuvi boʻlgan kamida bitta muallif bor edi. Biroq ushbu tadqiqotlarning atigi 2% COIni ochib berdi.
Baʼzi bioetiklarning taʼkidlashicha, ABAdan foydalanish adolat va zararli boʻlmaslik tamoyillarini, autizm tashxisli bolalar va ularning ota-onalari avtonomiyasini buzadi.
Yana bir tashvish shundaki, ABA tadqiqotlari xulq-atvorni muvaffaqiyat vositasi sifatida oʻlchaydi, bu ABAning autistik tajribalari haqida sifatli tadqiqotlarning yetishmasligiga, ABAning ichki taʼsirini oʻrganuvchi tadqiqotlarning yetishmasligiga va soʻzlamaydigan yoki aqliy nuqsonlari bor (bu intensiv ABA diqqat markazida boʻlgan asosiy populyatsiyalardan biri hisoblanadi) autizmli bolalar uchun tadqiqotlarning yetishmasligiga olib keldi. ABAning uzoq muddatli samarali ekanligi va juda kam boʻylama natijalari oʻrganilganligi haqida tadqiqotlar ham yoʻq.
Tanqidning yana bir sohasi, garchi ikkala yondashuvning falsafasi va amaliyoti bir-biriga qarama-qarshi boʻlishi shart bo’lmasada, ABA va TEACCH atrofidagi „mafkuraviy urush“ boʻldi. ABA atrofidagi ritorika Britaniya taʼlim nogironligi instituti tomonidan tanqid qilindi, shu jumladan, ABA oʻz farzandlarining autizmini „davolagan“ deb daʼvo qiladigan ota-onalar va mutaxassislar, xuddi „ABA oʻz farzandlarining hayotini saqlab qolgan deb daʼvo qilgan va uni davolash sifatida saraton uchun kimyoterapiyaga oʻxshatgan“.
Autistik jamiyatning qarashlari
Autistik xulq-atvorni yoʻq qilish qiymati neyroxilma-xillik tarafdorlari tomonidan bahsli boʻlib, ular autistik odamlarni tor normallik tushunchasi nomidan haqiqiy shaxsiyatlarini maskalashga majbur qiladi, deb daʼvo qiladilar. Maskalash oʻz joniga qasd qilish va yomon uzoq muddatli ruhiy salomatlik bilan bogʻliq. Autizm tarafdorlari autizm tashxisli odamlarning farovonligiga qanday taʼsir qilishi mumkinligi haqida oʻylamasdan „oddiy“ qilishga urinish shafqatsizlik deb taʼkidlaydilar. Buning oʻrniga, bu tanqidchilar zararsiz autistik xususiyatlar va hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan terapiyani ijtimoiy qabul qilishni kuchaytirishni yoqlaydi.
2020-yilda oʻtkazilgan tadqiqotda bolaligida ABA olgan autistik katta yoshlilarning istiqbollari oʻrganildi va ularning aksariyati „bixevioristik usullar ogʻriqli hayot tajribasini yaratishini“, shaxslararo tajribada oʻz-oʻzini boshqarish qobiliyatining yoʻqligi, ABA „haqiqiy oʻzini-oʻzi eroziyasiga“ olib kelishini va ular oʻzlarini shunday his qilishlarini aniqladilar.
Qoʻzgʻatuvchi vositalardan foydalanish
Ole Ivar Lovaas tomonidan ishlab chiqilgan amaliy xulq-atvor tahlilining baʼzi timsollari 1970-yillarda dastlabki foydalanishda nomaqbul xatti-harakatlarni oʻzgartirish uchun elektr toki urishi, shuningdek, 1987-yilda oʻtkazilgan tadqiqotda tarsaki va baqirish kabi salbiy vositalardan foydalangan. Vaqt oʻtishi bilan bunday usullarni qo’llash kamaydi va 2012-yilda ulardan foydalanish zamonaviy amaliyotga mos kelmaydi deb taʼriflandi. Biroq baʼzi ABA dasturlarida aversives foydalanishda davom etdi. 2014-yilda AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasiga (FDA) bergan izohida, ilgari sudya Rotenberg oʻquv markazida ishlagan xodim „amaliy xulq-atvor tahlilchilarining puxta oʻrgatish uchun foydalaniladigan barcha darsliklarda jazo tamoyillari, shu jumladan, elektr stimulyatsiyasidan foydalanish“ qayd etilganini ta’kidladi.
2010-yilda BMTning qiynoqlar boʻyicha maxsus maʼruzachisi sudya Rotenberg markazining bolalarga elektr toki urishini qiynoq sifatida baholagan edi. 2020-yilda FDA oʻz-oʻziga shikast yetkazish yoki tajovuzkor xatti-harakatlar uchun ishlatiladigan elektr stimulyatorlaridan foydalanishni taqiqladi va "dalillar shuni koʻrsatadiki, ushbu qurilmalardan foydalanish bilan bogʻliq bir qator muhim psixologik va jismoniy xavflar, shu jumladan, asosiy simptomlarning yomonlashishi, depressiya, tashvish, travmadan keyingi stress buzilishi, ogʻriq, kuyishlar va toʻqimalarning shikastlanishi kuzatilgan . Oʻsha yili AQShning DC tumanlari boʻyicha apellyatsiya sudi FDA „amaliyotchi qanday tibbiy asboblarni buyurishi yoki boshqarishi yoki qaysi shartlar uchun tanlash huquqiga ega emas“ degan qarorga binoan taqiqni bekor qildi va maktab elektr toki urishidan foydalanishni qayta boshlashini eʼlon qildi.
Xulq-atvor
Xulq-atvor deganda atrof-muhitning baʼzi tomonlarini oʻzgartiradigan organizmning biron bir qismining harakati tushuniladi. Koʻpincha xulq-atvor atamasi jismoniy oʻlchovlar yoki funksiyalarni baham koʻradigan javoblar sinfiga ishora qiladi va bu holda javob bu xatti-harakatlarning yagona namunasidir. Agar javoblar guruhi bir xil funksiyaga ega boʻlsa, bu guruhni javob sinfi deb atash mumkin. Repertuar — bu shaxs uchun mavjud boʻlgan turli xil javoblarni anglatadi; Bu atama maʼlum bir vaziyatga tegishli boʻlgan javoblarga ishora qilishi yoki inson qila oladigan hamma narsani anglatishi mumkin.
Operatsion konditsionerlik
Operant xulq-atvori — bu „ixtiyoriy“ xatti-harakat, uning oqibatlariga sezgir yoki boshqariladigan xatti-harakatlar. Xususan, operant konditsionerlik ragʻbatlantiruvchi nazoratdan foydalanadigan uch muddatli kutilmagan holatga, xususan, kuchaytirish yoki jazolash kabi oqibatlar orqali xatti-harakatlarning kuchayishi yoki zaiflashishiga taʼsir qiluvchi diskriminativ stimul (SD) deb ataladigan oldingi kutilmagan holatga ishora qiladi. Bu atama odatda konfet olishdan tortib, sovuqqonlikdan qutulish uchun issiqlikni oshirishgacha, yaxshi baho olish uchun imtihonga oʻqishgacha qoʻllaniladi.
Respondent (klassik) konditsionerlik
Respondent (klassik) shartlash reflekslar deb ataladigan tugʻma stimul-javob munosabatlariga asoslanadi. Itlar bilan oʻtkazgan mashhur tajribalarida Pavlov odatda tuprik refleksini, yaʼni oziq-ovqat taʼmidan keyin (shartsiz stimulyatsiya) soʻlakni (shartsiz javob) ishlatgan. Neytral qoʻzgʻatuvchini, masalan, qoʻngʻiroqni (shartli stimulyatorni) oziq-ovqat bilan birlashtirish itning tupurik chiqishiga olib keldi (shartli javob). Shunday qilib, klassik konditsionerlikda shartli ogohlantiruvchi biologik ahamiyatga ega boʻlgan oqibat uchun signalga aylanadi.
Kuchaytirish
Kuchaytirish operant konditsionerligi koʻpchilik xatti-harakatlarni oʻzgartirish dasturlarida asosiy element hisoblanadi. Bu xatti-harakatning mustahkamlanishi jarayonidir. Agar biror xatti-harakat oʻz vaqtida ogohlantiruvchi tomonidan yaqindan kuzatilsa va bu kelajakdagi xatti-harakatlarning chastotasining oshishiga olib keladigan boʻlsa, unda stimul ijobiy mustahkamlovchi hisoblanadi. Agar hodisaning olib tashlanishi mustahkamlovchi boʻlib xizmat qilsa, bu salbiy mustahkamlash deb ataladi. Kelajakdagi xatti-harakatlar ehtimoliga taʼsir qiluvchi bir nechta mustahkamlash jadvallari mavjud.
Jazo
Jazo — bu xatti-harakatning oqibati darhol yuzaga keladigan jarayon boʻlib, bu xatti-harakatlarning kelajakdagi chastotasini kamaytiradi. Mustahkamlashda boʻlgani kabi stimul qoʻshilishi (ijobiy jazo) yoki olib tashlanishi (salbiy jazo) mumkin. Umuman olganda, jazoning uch turi mavjud: qoʻzgʻatuvchi stimullarni taqdim etish (masalan, ogʻriq), javob narxi (pul jarimalarida boʻlgani kabi kerakli ogohlantirishlarni olib tashlash) va erkinlikni cheklash („taym aut“ kabi). Amalda jazo koʻpincha istalmagan yon taʼsirga olib kelishi mumkin. Boshqa baʼzi potentsial kiruvchi taʼsirlar jazoga tortilganidan norozilik, jazodan qochishga urinishlar, ogʻriq va u bilan bogʻliq salbiy his-tuygʻularni ifodalash va jazolangan shaxs tomonidan jazo va uni topshiruvchi shaxs oʻrtasidagi tan olinishi kiradi.
Yoʻq boʻlib ketish
Yoʻq boʻlib ketish — bu ilgari kuchaytirilgan xatti-harakatni kuchaytirishni toʻxtatish/toʻxtatish tartibini tavsiflovchi texnik atama, natijada bu xatti-harakatlar kamayadi. Yoʻq qilish tartib-qoidalari koʻpincha jazo tartib-qoidalariga qaraganda afzalroqdir, chunki koʻplab jazo tartib-qoidalari axloqiy emas deb hisoblanadi va koʻp shtatlarda taqiqlangan. Shunga qaramay, yoʻq boʻlib ketish protseduralari professionallar tomonidan juda ehtiyotkorlik bilan amalga oshirilishi kerak, chunki ular odatda yoʻq boʻlib ketish portlashlari bilan bogʻliq. Yoʻq boʻlib ketish — bu yoʻq boʻlib ketishga qaratilgan xatti-harakatlarning chastotasi, intensivligi va/yoki davomiyligining vaqtincha oʻsishi. Yoʻq boʻlib ketish portlashining boshqa xususiyatlari orasida yoʻq boʻlib ketish natijasida hosil boʻlgan tajovuz — koʻpincha tajovuz sifatida namoyon boʻladigan yoʻq boʻlib ketish jarayoniga hissiy javobning paydo boʻlishi; va b) yoʻq boʻlib ketish bilan bogʻliq javoblarning oʻzgaruvchanligi — yoʻq boʻlib ketish jarayonidan oldin odatda sodir boʻlmagan yangi xatti-harakatlarning paydo boʻlishi. Ushbu yangi xatti-harakatlar tartiblarni shakllantirishning asosiy komponentidir.
Diskriminatsiyalangan operant va uch muddatli kontingentlik
Xulq-atvor va uning oqibatlari oʻrtasidagi bogʻliqlikdan tashqari, operant konditsioner ham oldingi holatlar va xatti-harakatlar oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrnatadi. Bu S-R formulalaridan (Agar A-keyin-B) farq qiladi va uni AB-chunki C formulasi bilan almashtiradi. Boshqacha qilib aytganda, xatti-harakat (B) va uning konteksti (A) oʻrtasidagi munosabat oqibatlarga (C) bogʻliq, aniqrogʻi, C tufayli AB kontekstlar oʻrtasidagi bu munosabatlar shunga oʻxshash hodisalarda sodir boʻlgan oldingi oqibatlar bilan oʻrnatilganligini koʻrsatadi. Ushbu oldingi-xulq-atvor-natijali shartlilik uch muddatli tasodifiylik deb ataladi. Oldingi holat mavjud boʻlganda uning yoʻqligidan koʻra tez-tez sodir boʻladigan xatti-harakatlar diskriminatsiyalangan operant deb ataladi. Oldingi qoʻzgʻatuvchi diskriminativ stimul (S D) deb ataladi. Diskriminatsiya qilingan operantning faqat diskriminativ stimul mavjud boʻlganda paydo boʻlishi, ogohlantiruvchi nazoratning tasviridir. Soʻnggi paytlarda xulq-atvor tahlilchilari xatti-harakatlarning sodir boʻlish yoki sodir boʻlmasligi ehtimolini oshiradigan tashvishli xatti-harakatlar uchun holatlardan oldin yuzaga kelgan sharoitlarga eʼtibor qaratishdi. Ushbu shartlar turli tadqiqotchilar tomonidan oʻz nashrlarida „Voqeani oʻrnatish“, „Operatsiyalarni oʻrnatish“ va „Motivatsiyalash operatsiyalari“ deb nomlanadi.
Ogʻzaki xatti-harakatlar
B. F. Skinnerning xulq-atvor tahlilining tasniflash tizimi koʻplab aloqa buzilishlarini davolashda qoʻllanilgan. Skinner tizimiga quyidagilar kiradi:
Skinnerning xulq-atvor usullaridan foydalanishi tilshunos Noam Chomsky tomonidan Skinnerning tilni xulq-atvor sifatida koʻrishi inson tilining murakkabligini tushuntirib bera olmasligini keng tahlil qilish orqali mashhur tarzda tanqid qilingan. Bu shuni koʻrsatadiki, bixevioristik usullar tilni oʻrgatishi mumkin boʻlsa-da, bu til asoslarini tushuntirish uchun juda yomon choradir. Chomskyning tanqidlarini inobatga oladigan boʻlsak, bixeviorist oʻrniga nutq tili patologi orqali tilni oʻrgatish maqsadga muvofiqdir.
Takroriylik
Javob darslari vaqt davomida qayta-qayta sodir boʻladi, yaʼni xatti-harakatlar bir necha marta sodir boʻladi.
Vaqtinchalik daraja
Bu oʻlchov har bir xatti-harakat namunasi maʼlum vaqtni egallashini koʻrsatadi, yaʼni xatti-harakatlar qancha davom etadi.
Notzingen
Notzingen Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Esslingen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 7,70 km2. Aholisi — 3552 kishi (2010).
Hududi
Notzingenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
Hosil koʻrsatkichlar
Hosila koʻrsatkichlari muayyan oʻlchamlarga bogʻliq emas:
Amaliy xulq-atvor tahlili — bu maqsadli intizom boʻlib, oʻzini tutishning sezilarli usulini ishonchli oʻlchash va obyektiv baholashga qaratilgan. Xulq-atvorni oʻlchamasdan va maʼlumotni baholamasdan, xulq-atvor tahlilchilari biz oʻylayotgan dasturni oʻzgartirishni, qachon oʻtishni yoki yangi maqsadlarni qoʻshishni yoki yanada sezilarli yutuqlarga erishish uchun strategiyalarni qachon oʻzgartirishni bilishmaydi.
Xulq-atvor tahlilchilari maʼlumot toʻplash uchun bir nechta aniq usullardan foydalanadilar. Maʼlumot toʻplash usullarining bir qismi quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
Chastotasi
Ushbu uslub oʻzini tutishning ob’ektiv usuli sezilgan va hisoblangan vaqtlarni anglatadi.
Baho
Chastota bilan bir xil, lekin oldindan belgilangan vaqt chegarasida.
Davomiyligi
Bu baho kimningdir oʻzini tutish tarzida qancha vaqt qatnashganligini anglatadi.
Ravonlik
Bu baho talabaning vaqt oraligʻida qanchalik tez reaksiyalar berishi mumkinligini bildiradi.
Javobning kechikishi
Kechikish oʻzini tutishning obyektiv usuli sodir boʻlgunga qadar maʼlum bir kuchaytirilgandan keyin qancha vaqt oʻtganligini anglatadi.
Vazifani tahlil qilish
Vazifalarni tahlil qilish — bu vazifani uning tarkibiy qismlariga tahlil qilish jarayoni boʻlib, bu qismlar zanjirdan foydalanish orqali oʻrgatiladi: oldinga zanjir, orqaga zanjir va umumiy topshiriq taqdimoti. Vazifalarni tahlil qilish tashkilotning xatti-harakatlarini boshqarishda, tashkilot aʼzolarining xatti-harakatlarini oʻzgartirishga qaratilgan xulq-atvor tahliliy yondashuvida (masalan, fabrikalar, idoralar yoki shifoxonalar) ishlatilgan. Xulq-atvor skriptlari koʻpincha vazifani tahlil qilish natijasida paydo boʻladi. Bergan xulq-atvor boʻyicha maslahat munosabatlarining topshiriq tahlilini oʻtkazdi va Tomas Kratochwill Berganning koʻnikmalarini oʻrgatish asosida oʻquv dasturini ishlab chiqdi. Shunga oʻxshash yondashuv maslahatchilar uchun mikro koʻnikmalarni rivojlantirish uchun ishlatilgan. Keyinchalik Ivey bu „xulq-atvor“ bosqichini juda samarali deb ataydi va koʻnikmalarga asoslangan yondashuv 1970-90-yillarda maslahatchilarni tayyorlashda ustunlik qildi. Vazifalarni tahlil qilish, shuningdek, martabaga kirish uchun zarur boʻlgan koʻnikmalarni aniqlashda ham foydalanilgan. Englemann (1968) taʼlim sohasida „Toʻgʻridan-toʻgʻri taʼlim“ oʻquv dasturini ishlab chiqish usullarining bir qismi sifatida vazifalar tahlilidan foydalangan.
Zanjirlash
Oʻrganilishi kerak boʻlgan koʻnikma oson oʻrganish uchun kichik birliklarga boʻlinadi. Misol uchun, tishlarini mustaqil ravishda choʻtkalashni oʻrganayotgan odam tish pastasi qopqogʻini ochishni oʻrganishdan boshlashi mumkin. Ular buni bilib boʻlgach, keyingi qadam naychani siqish va hokazo boʻlishi mumkin.
Muammoli xatti-harakatlar uchun zanjirlar ham tahlil qilinishi va muammoning oldini olish uchun zanjirni buzish mumkin. Baʼzi xulq-atvor terapiyalari, masalan, dialektik xulq-atvor terapiyasi, xatti-harakatlar zanjiri tahlilidan keng foydalanadi.
Taklif
Tezkor — bu shaxsdan kerakli javobni ragʻbatlantirish uchun ishlatiladigan ishora. Xatolarni minimallashtirish va oʻrganish jarayonida yuqori darajadagi muvaffaqiyatni taʼminlash uchun koʻrsatmalar eng kamdan kam ketma-ketlikda beriladi va tizimli ravishda oʻchiriladi. Bu jarayonda oʻquvchi ularga qaram boʻlib qolmasligi va oxir-oqibat soʻrovsiz oʻzini toʻgʻri tutishi uchun koʻrsatmalar imkon qadar tezroq oʻchiriladi.
Bu koʻrsatmalarning toʻliq roʻyxati emas; koʻrsatmalarning tabiati, soni va tartibi maʼlum bir shaxs uchun eng samarali boʻlishi uchun tanlanadi.
Xiralashgan
Umumiy maqsad — odam oxir-oqibat koʻrsatmalarga muhtoj emas. Shaxs maʼlum bir tezkor darajadagi mahoratni egallashi bilan soʻrov kamroq aralashadigan taklifga oʻtib ketadi. Bu yangi xulq-atvor yoki koʻnikmani oʻrganishda shaxsning maʼlum bir taklifga haddan tashqari qaram boʻlib qolmasligini taʼminlaydi.
Yolgʻiz oʻyinchili videooʻyin
Yolgʻiz oʻyinchili videooʻyin bu videooʻyin boʻlib, unda oʻyin seansi davomida faqat bitta oʻyinchi kiritiladi. Yolgʻiz oʻyinchili oʻyin odatda faqat bir kishi tomonidan oʻynaladigan oʻyin boʻlib, „yolgʻiz oʻyinchili rejim“ odatda bitta oʻyinchi tomonidan oʻynash uchun moʻljallangan oʻyin rejimi boʻlsa ham, oʻyinning ichida koʻp oʻyinchili rejimlar ham mavjud boʻlishi mumkin.
Les Autels-Villevillon
Les Autels-Villevillon Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Eure-et-Loir departamenti Nogent-le-Rotrou tumani tarkibiga kiradi.
Tamiami
Tamiami AQShning Florida shtatida joylashgan shahardir. Miami-Dade County okrugi tarkibiga kiradi.
Yolgʻiz oʻyinchili videooʻyin
Oʻyin elementlari
Yolgʻiz oʻyinchili oʻyinidagi hikoya va ziddiyat inson raqibi emas, balki kompyuter tomonidan yaratilganligi sababli, yolgʻiz oʻyinchili oʻyinlar koʻp oʻyinchili oʻyinlarda odatda mavjud boʻlmagan yoki ahamiyatsiz boʻlgan baʼzi oʻyin tajribalarini taqdim etishi mumkin.
Les Autels-Villevillon
Aholisi
138 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 13,3 nafar kishi.
Tamiami
Aholisi
54788 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Geografiyasi
Maydoni — 19,6 km2. Shundan 19,0 km2 quruqlik, 0,6 km2 esa suv maydoni dir. Florda yarim orolida joylashgan. Karib dengiz va Atlantika okeani suvlari yuvib turadi.
Les Autels-Villevillon
Geografiyasi
Maydoni — 10,4 km2.
Campodipietra
Campodipietra Italiyaning Molise mintaqasida joylashgan kommunadir. Campobasso provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 19 km2. 2059 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
Xiralashgan
Oʻzini tutishning boshqa usulini koʻrsatishda qilingan asosiy tanlovlardan biri bu takliflar yoki takliflarni oʻchirish usulidir. Uyushtirilgan uslubda soʻrovlarni oʻchirish uchun tartib oʻrnatilishi kerak. Misol uchun, bolaning qoʻllarini yoʻnaltirish boʻyicha haqiqiy qisqartmani xiralashtirish quyidagi ketma-ketlikni kuzatishi mumkin: (a) bilaklarni qoʻllab-quvvatlash, (b) qoʻllarni yumshoq tegizish, (c) pastki qoʻl yoki tirsagi bilan aloqa qilish va (d) haqiqiy aloqani boʻylab va orqali chiqarib tashlash.
Amerika Mozaik Jurnalistikasi mukofoti
"American Mosaic Journalism Prize" — bu har yili ikkita mustaqil jurnalistga „Amerikaning hozirgi landshaftida kam va yoki notoʻgʻri taqdim etilgan guruhlar haqidagi hikoyalarni uzoq shaklda, yoritib berish yoki chuqur reportaj qilishda mukammallik uchun“ beriladigan jurnalistika mukofotidir Mukofot Kaliforniyaning Los-Altos va San-Frantsisko shaharlarida joylashgan „Heising-Simons Foundation“ oilaviy jamgʻarmasi tomonidan beriladi.
Amerikaning Mozaik jurnalistika mukofoti 2018-yilda Heising-Simons jamgʻarmasi tomonidan yaratilgan. Gʻoliblar 10 ta hakam tomonidan tanlanadi. Ular maxfiy nomzodlar tarmogʻidan nominatsiyalar oladi. Gʻoliblar har biriga 100 000 AQSh dollari miqdorida cheklanmagan pul mukofoti bilan taqdirlanadilar. Bu Pulitser mukofotidan (gʻoliblarga 15 000 AQSh dollari beriladi) koʻra kattaroq pul mukofoti hisoblanadi.
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
Mustahkamlash jadvalini yupqalash
Yupqalash koʻpincha xiralashish bilan aralashtiriladi. Xiralashish oʻchirilayotgan soʻrovni bildiradi, bu erda yupqalash kuchaytirgichlar oʻrtasida talab qilinadigan javoblar soni yoki vaqtining koʻpayishini anglatadi. Jadvalni noziklashtirish koʻpincha favqulodda vaziyatlarni boshqarish va token iqtisodiyoti tizimlarida muhim va eʼtibordan chetda qoladigan muammodir, ayniqsa ular malakasiz amaliyotchilar tomonidan ishlab chiqilganda (xulq-atvorni tahlil qilish boʻyicha professional amaliyotga qarang).
Amerika Mozaik Jurnalistikasi mukofoti
Oldingi hakamlarning orasida Uesli Louri (2018-2022-yil), Ketrin Bu (2022-yil), Xanna Allam (2018, 2019, 2021, 2022), Sindi Leyv (2022-yil) va Antoniya Xilton (2019-2022-yillar) va boshqalar bor boʻlgan edi.
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
Umumlashtirish
Umumlashtirish — o‘quvchining ko‘nikmaga ega bo‘lish uchun qo‘yilgan boshlang‘ich shartlaridan tashqarida ishlash qobiliyatini kengaytirishdir. Umumlashtirish odamlar, joylar va oʻqitish uchun ishlatiladigan materiallar boʻyicha sodir boʻlishi mumkin. Misol uchun, biror koʻnikma bir sharoitda, maʼlum bir oʻqituvchi va maxsus materiallar bilan oʻrganilgandan soʻng, koʻnikma boshlangʻich oʻzlashtirish bosqichidan koʻproq oʻzgarib turadigan umumiy sharoitlarda oʻrgatiladi. Xususan, agar talaba stolda ranglarni oʻrganishni muvaffaqiyatli oʻzlashtirgan boʻlsa, oʻqituvchi oʻquvchini uy yoki maktab boʻylab olib borishi va ushbu tabiiy muhitda koʻnikmalarni boshqa materiallar bilan umumlashtirishi mumkin. Xulq-atvor tahlilchilari umumlashtirishga olib keladigan omillarni oʻrganish uchun koʻp vaqt sarfladilar.
Amerika Mozaik Jurnalistikasi mukofoti
Darcy Courteau (2020-yilgi mukofot sohibasi)
Darcy Courteau 2020-yilning iyun oyida The Atlantic uchun muhim yetkazib beruvchilar haqida maqola chop etdi.
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
Shakllantirish
Shakllantirish mavjud xatti-harakatlarni asta-sekin kerakli xatti-harakatlarga oʻzgartirishni oʻz ichiga oladi. Agar talaba itni urish orqali u bilan shugʻullansa, ular itga yumshoqroq teginish orqali oʻzaro munosabatlarni kuchaytirish orqali oʻzlarining xatti-harakatlarini shakllantirishlari mumkin. Koʻpgina oʻzaro taʼsirlarda muvaffaqiyatli shakllanish zarba berish xatti-harakatini silash yoki boshqa yumshoq xatti-harakatlar bilan almashtiradi. Shakllantirish xulq-atvor tahlilchisining operant konditsionerlik tamoyillari va yoʻq boʻlib ketish haqidagi puxta bilimiga asoslanadi. Shakllashni oʻrgatish boʻyicha soʻnggi harakatlar simulyatsiya qilingan kompyuter vazifalaridan foydalangan.
Amerika Mozaik Jurnalistikasi mukofoti
Devid Dennis, kichik (2021-yilgi mukofot sohibasi)
2021-yilning iyun oyida DavidThe Undefeated nashriga sport, irq hamda madaniyat boʻyicha ESPN multimedia kontenti tashabbusining madaniyat vertikali uchun musiqa yorituvchi toʻla vaqtli katta yozuvchi sifatida oʻrin oldi.
2022-yilning may oyida Devid HarperKollins bilan birgalikda otasining AQSh Fuqarolik huquqlari harakatining bir qismi sifatidagi tajribasi haqida „Harakat bizni yaratdi“ nomli kitobini nashr etdi.
Valeriya Fernandes (2018-yilgi mukofot sohibasi)
Valeriya yaqinda PRIning „Dunyo“ nashri uchun 2021-yilning may oyida homilador boʻlganida COVID-19 ga qarshi emlash haqida shaxsiy hikoyasini chop etdi. Qolaversa bundan tashqari, 2021-yilning may oyida u yangi „Comadres al Aire“ radio-shousini efirga uzata boshladi.
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
Shakllantirish
Kichkintoyning yurishni oʻrganishi shakllanishning yana bir misolidir. Bola emaklash, turish, bir necha qadam tashlash va oxir-oqibat yurish orqali mustahkamlanadi. Bola yurishni oʻrganayotganda, ular koʻp qarsaklar va hayajonlar bilan maqtashadi.
Amerika Mozaik Jurnalistikasi mukofoti
Valeriya Fernandes (2018-yilgi mukofot sohibasi)
palabra., 2021-yilda Valeriya muharriri etib tayinlangan Ispaniyalik Jurnalistlar Milliy Assotsiatsiyasi (NAHJ) mustaqil jurnalist aʼzolarini qoʻllab-quvvatlovchi rivojlanayotgan multimedia platformasi. 2022-yilning yanvar oyida Valeriya rangli odamlar va muhojirlarga xizmat koʻrsatadigan jamoat joylarida hisobot berishni kuchaytirish doirasidagi Altavoz Lab hamkorlik loyihasini ishga tushirish maqsadida Emerson jamoasining aʼzosi sifatida tayinlandi.
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
FBAga asoslangan aralashuvlar
Funksional xulq-atvorni baholash (FBA) muammoli xatti-harakatlarni hal qilishga qaratilgan individual tanqidiy fikrlash jarayonidir. Baholash muammoli xatti-harakatlarning sababini yoki qobiliyatini farqlash uchun olib boriladi. Ushbu baholash oʻzaro taʼsiri muammoni oʻtkazishdan oldin sodir boʻlgan ekologik sharoitlar va oʻzini tutish uslubini mustahkamlaydigan natijaviy mukofotlar toʻgʻrisida maʼlumot toʻplashni oʻz ichiga oladi. Keyin toʻplangan maʼlumotlar oʻzini tutish usullarini kamaytirish va ijobiy xulq-atvor usullarini kengaytirishga qaratilgan individual aralashuvlarni tan olish va amalga oshirish uchun ishlatiladi.
Yolgʻiz oʻyinchili videooʻyin
Hikoya
Yolgʻiz oʻyinchili oʻyinlar oʻyinchda kechinmalar va taassurot qoldirish uchun jozibali hikoyalarga koʻproq tayanadi. Insonlarni oldindan aytib boʻlmaydi, demak inson oʻyinchilari — doʻstlar yoki dushmanlar — maʼlum bir yoʻnalishda hikoyani olib borishga ishonib boʻlmaydilar va shuning uchun koʻp oʻyinchili oʻyinlar chiziqli hikoyaga katta eʼtibor qaratmaydi. Aksincha, koʻplab yolgʻiz oʻyinchili oʻyinlar jozibali hikoya atrofida qurilgan.
Amaliy xatti-harakatlar tahlili
FBAga asoslangan aralashuvlar
Xulq-atvorga tahliliy aralashuvlar uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan asosiy narsa xulq-atvorni funksional baholash yoki tahlil qilish bilan tizimli xatti-harakatlarni shakllantirish kontseptsiyasidir. Ushbu yondashuv oʻzgarishning xulq-atvori analitik nazariyasini qoʻllashi kerak. Ushbu formulada puxta funktsional baholash, koʻnikmalarni baholash, ketma-ket tahlil (xulq-atvor zanjiri tahlili), ekologik baholash, muammoli xatti-harakatlar uchun mavjud dalillarga asoslangan xatti-harakatlar modellarini koʻrib chiqish (Fordyce surunkali ogʻriq modeli kabi) oʻz ichiga olishi kerak. Baʼzilarning taʼkidlashicha, xatti-harakatlarning tahliliy holatini shakllantirish qoidalar va qoidalar bilan boshqariladigan xatti-harakatlarni baholash bilan takomillashtirilishi mumkin. Ushbu turdagi kontseptsiyadan kelib chiqadigan baʼzi aralashuvlar muammoli xatti-harakatlarni, shuningdek, muayyan vaziyat, oldingi, xatti-harakat va oqibat strategiyalarini almashtirish uchun maxsus muloqot koʻnikmalarini oʻrgatishni oʻz ichiga oladi.
Asosiy jurnallar
Amaliy xatti-harakatlar tahlilchilari koʻplab jurnallarda nashr etadilar. “Asosiy” xatti-harakatlar tahliliy jurnallarining baʼzi misollari:.
Boshqa turlar
ABA boshqa turlarda ham muvaffaqiyatli qoʻllanilgan. Morris qora kalxatda (Coragyps atratus) patlarni yirtishni kamaytirish uchun ABAdan foydalanadi.
Yolgʻiz oʻyinchili videooʻyin
Qahramonlar
Koʻp oʻyinchili oʻyin oʻzining inson va inson mojarosi va koʻpincha doʻstlik tuygʻusiga tayangan boʻlsa, yolgʻiz oʻyinchili oʻyin bu narsalarni sunʼiy ravishda qurishi kerak. Shunday qilib, yolgʻiz oʻyinchili oʻyinlar oʻyinchi va simpatik belgilar oʻrtasida aloqa oʻrnatish va oʻyin antagonistlariga nisbatan chuqur antipatiyani rivojlantirish uchun ularning haqiqiy oʻyinchi boʻlmagan qahramonlarinilarini chuqurroq tavsiflashni talab qiladi. Bu, odatda, Dragon Quest va Final Fantasy kabi rolli oʻyinlarga (RPG) tegishli boʻlib, ular asosan qahramonlar asoslangan.
Amerika Mozaik Jurnalistikasi mukofoti
Mishel Garsiya (2021-yilgi mukofot sohibasi)
2021-yilning iyun oyida Mishelning „Ommaviy axborot vositalari iqlim aparteidini yoritishga tayyor emas“ nomli asari „Amerika Mosaic Journalism Award“ hakamlari tomonidan taqdim etilgan asarlar qatorida 2021-yilgi „Climate Now Covering Climate Now“ mukofoti uchun g‘olib sifatida tanlandi.
2021-yilning dekabr oyidan boshlab Mishel Viking kitoblari bilan „Anima Sola“ nomli kitob ustida ishlamoqda.
Rachel Kaadzi Ghansah (2019-yilgi mukofot sohibasi)
2020-yil may oyida Reychel Random House bilan kitob shartnomasi tuzdi. Reychelning birinchi toʻliq metrajli badiiy boʻlmagan asari boʻlgan „Izohlovchilar va tadqiqotchilar“ kitobi Random House maʼlumotlariga koʻra „Amerikadagi qora tanlilarning boshidan to hozirgi kungacha boʻlgan tajriba“ haqida 2 jildli, keng qamrovli asar boʻladi.
Rayan Kristofer Jons (2022-yilgi mukofot sohibasi)
2022-yilning aprel oyidan boshlab Rayan Garvard universitetida ijtimoiy antropologiya boʻyicha doktorlik dasturiga qabul qilindi. U dushman muhitlar, suv va havo Amerika Gʻarbidagi Latino jamoalariga qanday taʼsir qilayotgani haqida vizual tadqiqotlar olib boradi.
2022-yilda Rayan 2021-2022-yillardagi Pulitser fotojurnalistikasi g‘oliblari uchun fotograflar hay’ati aʼzosi bo‘lgan.
Jaeah Li (2018-yilgi mukofot sohibasi)
2021-yilning iyun oyida Jaeah Michigan universitetida 2021-2022 yillarda Knight-Wallace Reportyor xodimi etib tayinlandi.
Rebecca Nagle (2020-yilgi mukofot sohibi)
Rebecca 2020-yilda mukofotni qo‘lga kiritgan „Bu yer“ podkast seriyasining ikkinchi fasli 2021-yilning avgust oyi oxirida chiqdi. Podkastning ikkinchi mavsumi mahalliy bolalardan amerikalik hindu qabilalarini jimgina yoʻq qilish va konservativ kun tartibini ilgari surish uchun qanday foydalanayotganiga qaratilgan.
Autun
Autun Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Saône-et-Loire departamenti Autun tumani tarkibiga kiradi.
Amerika Mozaik Jurnalistikasi mukofoti
Rebecca Nagle (2020-yilgi mukofot sohibi)
Rebeccaning „Hindiston hududi“ kitobi 2022-yilda HarperCollins ostida chop etiladi. Bundan tashqari, 2022-yil aprel oyida Rebekka Nagl „Oklaxoma Oliy sud ishida raqamlarni qayerdan oladi?“ maqolasiga hammualliflik qildi. „The Atlantic“ Allison Errera bilan. Maqola Oliy sud sudyasi Sonya Sotomayer tomonidan 2022-yil 28-aprelda Oklaxomaga qarshi Oliy sud ishidagi bahslar davomida keltirildi. Kastro-Huerta.
Autun
Aholisi
16.419 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 267,0 nafar kishi.
Amerika Mozaik Jurnalistikasi mukofoti
Julian Brave NoiseCat (2022-yilgi mukofot oluvchisi)
Julian hozirda Knopf tomonidan chop etiladigan „Biz tundan omon qoldik“ kitobi ustida ishlamoqda. AQSh va Kanadadagi zamonaviy mahalliy aholi hayoti haqida shaxsiy hikoya bilan birgalikda toʻqilgan.
Autun
Geografiyasi
Maydoni — 61,5 km2.
Amerika Mozaik Jurnalistikasi mukofoti
Julian Brave NoiseCat (2022-yilgi mukofot oluvchisi)
Julian 2022-yilning aprel oyida Michigan universitetining Ford maktabida 2022-yil boshlang‘ich kursida nutq so‘zladi. 2022-yil avgust oyida Julian Kanadaning National Observer nashrida „Zning chiqishi: Torontodagi ikki ruhli powwowda mening jiyanim oʻzligi bilan kurashmoqda“ nomli maqolasini chop etdi.
Abraham „Abe“ Strip (2019-yilgi mukofot sohibasi)
2021-yil may oyida Abe The New Yorker gazetasida zo‘ravon politsiyachilarning huquq-tartibot idoralarida qanday qolayotganini o‘rganuvchi maqolasini nashr etdi.
Nagayathippa (Krishna)
Nagayatippa - Hindistonning Andxra Pradesh shtatining Krishna tumanidagi qishloq. U Machilipatnam daromad bo'limining Mopidevi mandalida joylashgan.
Amerika Mozaik Jurnalistikasi mukofoti
Abraham „Abe“ Strip (2019-yilgi mukofot sohibasi)
2021-yil sentabr oyida Abe MacMillan Publishers bilan birgalikda „Uchta birodarlar“ kitobini nashr etdi. Kitob Abening 2019-yilda mukofotni qo‘lga kiritgan „Arli jangchilari nima uchun o‘ynagan edi“ asarlaridan birining kengaytmasi bo‘lib, Montana shtatidagi Flathead Indian Reservation voyaga yetganlik va basketbol jamoasini birlashtirgan basketbol jamoasi haqida hikoya qiladi. „Uchta birodarlar“ 2021-yil Montana kitob mukofotini va 2021-yil New Meksiko-Arizona umumiy noaniq kitob mukofotini qoʻlga kiritdi.
Holzhausen (Oberösterreich)
Holzhausen  Avstriyaning Yuqori Avstriya yerida joylashgan kommunadir. Wels-Land (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 8 km2. 662 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
IC 2926
IC 2926 Arslon yulduz turkumidagi * (yulduz) tipli yulduzdir.
Taltak (Soʻquluq tumani)
Taltak (Талтак) — Qirgʻiziston Respublikasi Chuy viloyatining Soʻquluq tumanidagi qishloq. Quyi Chuy ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 114 kishi.
Peyrilhac
Peyrilhac Fransiyaning Limuzen mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Vienne departamenti Limoges tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1069 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 28,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 38,1 km2.
Oberboihingen
Oberboihingen Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Esslingen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 6,31 km2. Aholisi — 5387 kishi (2010).
Les Châtelets
Les Châtelets Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Eure-et-Loir departamenti Dreux tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
107 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 10,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 10,1 km2.
Niedersachswerfen
Niedersachswerfen Germaniyaning Turingiya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Nordhausen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 11,79 km2. 3257 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Niedersachswerfenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Toʻrgʻay platosi
Toʻrgʻay platosi, Toʻrgʻay supasimon oʻlkasi — Qozogʻistonning shimoli-gʻarbidagi platosimon qir. Shimolida Gʻarbiy Sibir tekisdigi, gʻarbda Janubiy Ural va Mugʻojar togʻlari etaklari, sharqda Qozogʻiston past togʻlari, janubida Turon pasttekisligi bn chegaradosh. Toʻrgʻay platosi chekka qismining mutlaq bal. 200–300 m. Toʻrgʻay soyligi (yoʻlagi)ni ham oʻz ichiga oladi. Meridional yoʻnalishda 630 km, kenglik boʻylab 300 km ga choʻzilgan. Toʻrgʻay platosi toʻlqinsimon tekislik boʻlib, asosan, pastroq qirlar (supa togʻlar) va yassi tekisliklardan iborat. Ular orasida esa quruq vodiylar joylashgan. Platoda shamol va suffozion jarayonlar natijasida vujudga kelgan botiqchalar koʻllar bn band.
Toʻrgʻay platosining oʻrta qismi pastroq (Toʻrgʻay soyligida 80–150 m ga pasayadi). Platoning zamini paleozoy davri kristalli togʻ jinslaridan tuzilgan, ularning ustini qalin mezozoy va kaynozoy gʻovak jinslari (gil, mergel, qum, konglomerat va boshqalar) qoplagan. Iqlimi keskin kontinental va quruq, qishi sovuq va uzoq, yozi issiq. Jan.ga borgan sari qurgʻoqchil. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimoliy qismida —15°, — 16°, janubida —13°, —14°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi shimolida 23°, janubida 25°. Baʼzi yillari qishda temperatura —45°, —46° ga pasayadi, yozda esa 42°, 44°ga koʻtariladi. Yillik yogʻin, shimolida 3000–3500 mm, janubida 150–200 mm. Dare kam, shim.ga Tobol va uning tarmogʻi — Ubagan, jan.ga qarab Toʻrgʻay, Irgʻiz va boshqa daryolar oqadi. Yirik koʻllari: Qushmurun, Oqsaut, Sariqara, Tenteksoʻr, Qarasoʻr va boshqa Toʻrgʻay soyligida joylashgan. Toʻrgʻay platosining shimoliy qismi dasht landshaftlaridan iborat. Och rangli qoratuproqlar, janubida kashtan, qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Dare vodiylarida oʻtloq, koʻllar atrofida shoʻrxokbotqoq tuproqiar uchraydi. Oʻsimliklardan shimoliy qismida chalov, betaga, janubida chalov, betaga bn birga burgan, shuvoq, shoʻralar, dare, koʻl boʻylarida qaragʻay, tol, terak va qamish zorlar tarqalgan.
Yovvoyi hayvonlardan yumronqoziq, qoʻshoyoq, sichqon, boʻri, tulki, boʻrsiq va boshqa yashaydi. Qushlardan tuvaloq, bizgʻaldoq, toʻrgʻay, koʻllarda oʻrdak, gʻoz va boshqa uchraydi. Temir, koʻmir, boksit, tuz konlari bor. Donli ekinlar ekiladi. Chala choʻl zonasida joylashgan janubiy qismidan yaylov sifatida foydalaniladi. Toʻrgʻay platosi da yirik magnetit temir rudasi (Sokolovsk, Sarbay, Kachar); boksit, koʻmir konlari va boshqa konlar bor. Naurzum qoʻriqxonasi tashkil etilgan.
Turkmanistonda islom
Turkmanistonda islom diniga mamlakat aholisining asosiy qismi e’tiqod qilishadi. 90 foizdan ortigʻi sunniy musulmonlar, taxminan 9 foizi xristianlar ( ROC ).
Etno-konfessional kompozitsiya
Islom diniga e’tiqod qiluvchilarning 80 foizga yaqini turkmanlar, 10 foizga yaqini o‘zbeklar, 3 foizi qozoqlar, qolganlari ozarbayjonlar, balujlar va boshqa millat vakillaridir. Eron bilan chegaradosh kichik hududlarda va Turkmanboshi shahrida shia musulmonlari istiqomat qiladi, ular eronliklar, ozarbayjonlar yoki kurdlardir.
Bugungi vaziyat
Mamlakatning SSSR tarkibidagi va mustaqil respublika sifatidagi davri islomning xalq hayotidagi o`rnini qattiq nazoratga olish bilan ajralib turadi.
Mamlakatda islom dinini rivojlantirish, ulamolarni tayyorlash va tayinlash, shuningdek, masjidlar qurilishi davlat nazorati ostida. Hamma imomlar davlatdan maosh oladi. Mamlakatda amaldagi hukumatga qandaydir tarzda qarshilik ko‘rsata oladigan jiddiy siyosiy kuchlar yo‘q. Turkmanistonda qo‘shni davlatlardan farqli o‘laroq, hech qachon “vahhobiy” guruhlar va ularning ta’siri bo‘lmagan. Oʻzbekiston bilan chegarada soʻfiylik (tariqat) tariqatining oʻziga xos shakli Naqshbandiya mavjud. Aksariyat turkmanlar sunniy hanafiylaridir.
1991-yilda Turkmaniston mustaqillikka erishgandan so`ng Saparmurod Niyozov (Turkmanboshi) islom dinidan foydalanib yangi milliy g‘oyani quradi. 1993-yilda u Turkmaniston islomga dogmatik tamoyillarga ega din sifatida emas, balki milliy madaniyatning bir qismi sifatida qaytayotganini aytadi. 1994-yilda diniy tashkilotlar faoliyatini nazorat qilish maqsadida Prezidentga to'liq bo'ysunuvchi Din ishlari bo'yicha Gengeshi (kengashi) tuziladi.
2000-yilda ekstremizmga qarshi kurash shiori ostida hukumat dissidentlarga qarshi harakat boshladi. Turkman tiliga o`girilgan 40 mingga yaqin Qur'on nusxasi yoqib yuboriladi. Tarjima Xadjaahmet Orazklychev tomonidan qilingan.
Hukumat cheklovlari, 70 yillik sovet boshqaruvi va mahalliy musulmon madaniyati natijasida islom jamiyatda ustun rol oʻynamay qoldi.
Ruxnamizatsiya
O`z qudrati oshgani sayin Niyozov islom ramziyligini tortib olishga harakat qiladi. U o'zining "Ruhnoma" asarini Qur'on bilan birga keltirishni talab qiladi. Koʻpgina masjidlarning devorlariga “Ruhnoma”dan iqtiboslar oʻyib yozilgan boʻlib, masjidlarning oʻzlari kitobning kamida 2 ta nusxasini saqlashlari shart edi.
2003-yilda Turkmaniston muftiysi Nasrulloh ibn Ibodulloh masjidlarni Qur'on matnlari bilan birga "Ruhnoma"dan iqtiboslar bilan bo'yash buyrug'iga salbiy munosabatda bo'lgani uchun va S.Niyozovni Xudoning yerdagi soyasi deb tan olmagani uchun 22 yilga qamalgan edi.
2006-yilda Navro‘z bayramiga bag‘ishlangan bayram tantanalarida Niyozov shunday degan edi: “Mening “Ruhnoma” asarimni uch marta o‘qigan kishi aqlli bo‘ladi, tabiatni, qonunlarni, insoniy qadriyatlarni tushunadi. Va shundan keyin u to'g'ridan-to'g'ri jannatga boradi.
Diniy kadrlar tayyorlash
Diniy ta'lim olish hokimiyatning qattiq nazorati ostida. 1990-yillardan buyon mamlakatga deyarli diniy adabiyotlar kirmagan. 2000-yilda Turkmanboshi barcha diniy maktab va madrasalarni yopish kerakligini e'lon qiladi. Niyozovning fikriga ko‘ra, muftiylik tasarrufida bitta madrasaning faoliyat yuritishi yetarli edi. 300 nafar xorijlik (asosan eronlik) voizlar mamlakatdan chiqarib yuboriladi.
2005-yilda Turkmanistondagi yagona Ilohiyot fakulteti Tarix fakultetining ilohiyot boʻlimiga aylantirildi.
Masjidlar
2010-yilda Din ishlari boʻyicha kengash (DIK) maʼlumotlariga koʻra, masjidlar soni 398 tani tashkil etgan. .
S.Niyozov davrida hashamatli masjidlar qurilgan.
Golem
Golem — Albaniyaning Tirana okrugidagi qirgʻoq boʻyidagi qishloq va maʼmuriy birlik. Sobiq qishloq munitsipaliteti, 2015-yilda mahalliy hukumat islohotida u Kavajë munitsipalitetining boʻlinmasiga aylandi. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda aholi soni 6,994 nafar kishi edi. Sohil boʻyidagi hudud koʻplab kurortlar, mehmonxonalar va dam olish uylari joylashgan Albaniyaning asosiy plyaj joylaridan biridir. Golem shaharning tez rivojlanishi va u bilan bogʻliq muammolarni boshdan kechirdi.
Taqiqlangan zona
[[Fayl:Band_filling_diagram-ru.svg|thumb|250x250px| Muvozanat holatidagi har xil turdagi materiallardagi elektron energiya darajalarini to'ldirish diagrammasi. Rasmda balandlik shartli ravishda energiyani ko'rsatadi va raqamlarning kengligi belgilangan materialdagi ma'lum energiya uchun holatlarning zichligi hisoblanadi.
Yarim tonlar Fermi-Dirak taqsimotiga mos keladi (qora - barcha holatlar to'ldirilgan, oq - holat bo'sh).
Metall va yarim metallarda Fermi darajasi E_F kamida bitta ruxsat etilgan zonada joylashgan. Dielektriklar va yarim o'tkazgichlarda Fermi darajasi tarmoqli bo'shlig'ining ichida joylashgan, ammo yarim o'tkazgichlarda zarrachalarning issiqlik harakati natijasida ularni elektronlar yoki teshiklar bilan to'ldirish uchun chiziqlar Fermi darajasiga etarlicha yaqin.]] Tarmoq oralig'i - ideal (nuqsonsiz) kristalda elektron ega bo'lolmaydigan energiya qiymatlari diapazoni. Bu atama qattiq jismlar fizikasida qo'llaniladi. Band bo'shlig'i belgilanadi
𝐸
𝑔
(ingliz tilidan: g \u003d gap - "bo'shliq", "bo'shliq") va odatda elektron voltlarda raqamli ifodalanadi
"Taqiqlangan hudud" atamasining ekvivalenti sifatida ba'zan "energiya bo'shlig'i" iborasi ishlatiladi; “taqiq” o‘rniga “taqiqlangan” sifatdoshini qo‘llash odat tusiga kirmagan.
Asosiy ma'lumotlar
Qattiq jismda elektron energiyasining bog'liqligi
𝐸
uning to'lqin vektoridan
𝑘
→
ma’lum munosabatdan farq qiluvchi murakkab shaklga ega
∼
2