cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ruslan Abdullayev
2019—2020-yillar
2019—2020-yillarda Oʻzbekiston yoshlar terma jamoasiga kira olmadi. Qozogʻistonga kelib, Qozogʻiston yoshlar terma jamoasiga kirishga urindi va hatto Janubiy Qozogʻiston viloyati tarkibida Qozogʻiston yoshlar chempionatida qatnashdi. Yarim finalda yutqazdi   <small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)   va yakunda Qozogʻiston yoshlar chempionatining bronza medali sovrindori boʻldi. Qozogʻistonda COVID-19 pandemiyasi boshlanganda u ham COVID-19 koronavirus infeksiyasiga chalindi, musobaqalar uzoq muddatga toʻxtatildi. Bu esa Qozogʻistondagi navbatdagi respublika musobaqalarida ishtirok etishiga toʻsqinlik qildi va natijada u Oʻzbekistonga qaytib keldi.
2021—2022-yillar
2021-yil dekabr oyida Oʻzbekiston chempioni boʻldi va Rufat Risqiyev kubogini qoʻlga kiritib, Oʻzbekistonning eng yaxshi bokschisi deb topildi.
2022-yil noyabr oyida Ammanda (Iordaniya) 63,5 kg vazn toifasida ilk bor Osiyo chempioni boʻldi. Musobaqaning finalida tajribali hindistonlik bokschi Shiv Thapani magʻlub etdi.
2023-yil
Boks boʻyicha 2023-yilgi jahon chempionati finalida debyut qilgan Ruslan Abdullaev (-63,5 kg) finalda moʻgʻulistonlik Chinzorig Batarsuxdan ustun keldi.
Petrobrasaurus puestohernandezi
Petrobrasaurus puestohernandesi (lat.<small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на латинском языке">)  — zamonaviy Argentina hududida yuqori boʻr davrida (89,3—83,5 million yil oldin) yashagan Saltasauridae oilasiga mansub sauropod dinozavrlari turi.
Oʻrganish tarixi
Birinchi marta XXI asrning boshlarida Petrobras tomonidan Rincón de los Saucesda joylashgan Puesto Hernandez neft konida topilgan. 2006-yil kuzida va 2007-yil bahorida skeletlar Museo de Rincón de los Mousa, El-Komaje universiteti va Saragosa universiteti ekspeditsiyalari tomonidan qazilgan.
Bu tur 2011-yilda paleontologlar Leonardo Filippi, Xose Ignasio Kanudo, Rodolfo Garsiya, Alberto Garrido, Leonardo Salgado, Ignasio Serda va Alexandro Otero tomonidan nomlangan va tavsiflangan. Jinsning nomi ushbu neft kompaniyasi Petrobrasdan olingan. Turlarning nomi Puesto Ernandes neft koniga tegishli.
Taʼrif
MAU-Pv-PH-449holotipi Neuken viloyatida, Santon davriga oid plottier (Plottier) geologik shakllanishida topilgan. U bosh suyagisiz boʻlak skeletdan iborat boʻlib, boʻyin umurtqalari qismlarini, qovurgʻalarni, oltita oldingi dumli umurtqalarni, chevronlarni, chap oyoq kaft suyagining toʻrtta boʻlagini, son suyagini, chap pastki oyoqning yuqori qismlarini, oʻng tibianing pastki qismini oʻz ichiga oladi, chap yonbosh va pubisning pastki qismlari. Suyaklar bir kishiga tegishli boʻlib, 60 m² maydonda joylashgan.
Petrobrasaurus juda katta sauropod boʻlib, uzunligi taxminan 20 metr va balandligi 4 metrdan oshadi. Yelka suyagining uzunligi 1,2 metr, sonning uzunligi 157 santimetr.
Sistematikasi
2011-yilgi kladistik tahlil bu jinsni Titanozavr sinfidan boshqa joylashtirmadi. Petrobrasaurus umumiy tuzilishi jihatidan Lognkosauria kladasi aʼzosi Mendozasaurusga juda oʻxshaydi. Ushbu tahlilga koʻra, yangi tur, bir qator boshqa titanosauridlar bilan bir qatorda, Eutitanosauria sinfining filogenetik daraxti tagida joylashgan. 2013-yilda jins Saltasauridae oilasiga koʻchirildi.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Les Clérimois
Les Clérimois Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Yonne departamenti Sens tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
242 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 18,9 nafar kishi.
Bagh-e Tighun
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Bagh-e Tighun (, shuningdek , Bāgh -e Ţīghūn sifatida rimlashtirilgan; Bogʻi Shifun, Bagʻi Tigʻon, Bagʻi Tigʻun, Bagʻi Toʻxon, Bagʻi Taygʻon, Bagʻi - Taygʻon, Bagh - i-Taygʻon va Bax-Tuxan qishlogʻi, Firuz tumanidagi Firuz tumanidagi Bax-Tuxon qishlogʻi nomi bilan ham tanilgan. Eron, Kirmonshoh viloyati, Kirmonshoh tumani. 2006-yil aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, aholi 312 nafar kishi va 73 ta  oiladan iborat.
NGC 2071
NGC 2071 Orion yulduz turkumidagi RN (refleksion tumanlik) tipli galaktik tumanlik, oʻta yangi yulduz qoldigʻidir.
Ushbu obyektni William Herschel 1786-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Egesheim
Egesheim Germaniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Tuttlingen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 7,66 km2. 631 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Egesheimning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Konsentratsiya
Konsentratsiya [lot. con (cum) — birga va centrum — markaz] — biror narsaning muayyan joyda toʻplanishi. K i m yo d a — eritma yoki erituvchining maʼlum ogʻirlik miqdori yoki hajmida erigan modda miqdori. K. bir necha xil ifodalanadi: ogʻirlik K., atom K., hajmiy K., protsentli K., normal K., molyar K., mol nisbat, mol protsent. Ogʻirlik K. — eritmadagi modda ogʻirlik miqdorining eritma umumiy ogʻirlik miqdoriga nisbatini, atom K. eritmadagi moddalar gramm-atomlar sonining eritmadagi umumiy gramm-atomlar soniga nisbatini, hajmiy K. eritmadagi modda hajmining eritma umumiy hajmiga nisbatini koʻrsatadi. Protsentli K. 100 g eritmada erigan moddaning g hisobidagi miqdorini, normal K. 1 l eritmada erigan moddaning gramm-ekvivalentlar sonini, molyar K. 1 l eritmada erigan moddaning gramm-molyar sonini, molyal K. 1000 g erituvchida erigan moddaning molyar sonini koʻrsatadi. Mol nisbatlar — agar eritmada birinchi moddadan p, mol, ikkinchi moddadan p2 mol boʻlsa, birinchi moddaning mol nisbati (konsentratsiyasi) N =■ moddaning mol nisbati ikkinchi V = “’ 2 n +"2 boʻladi. Doimo N,+N2=l. Agar mol nisbat 100 ga koʻpaytirilsa, mol protsent olinadi. Eritmaning zichligi maʼlum boʻlsa, ogʻirlik ifodalanadigan konsentratsiya (% li K.) hajm bilan ifodalangan K.ga — normal, molyar K.ga oʻtishi mumkin.
Mandranwala
Mandranvala ( urdu/panjob: mndrạnwạlہ) -Pokistonning Panjob viloyatidagi Sialkot tumanidagi Daska yaqinidagi qishloq. Mandranwala - Daska shahridan atigi uch kilometr uzoqlikda joylashgan qishloq. Sialkot shahridan 28 kilometr uzoqlikda joylashgan.
Maya Yoshida
Maya Yoshida (吉田 麻也; 24-avgust 1988) — yaponiyalik futbolchi.
Terma jamoadagi faoliyati
Milliy terma jamoadagi ilk debyutini 2010-yili 6-yanvar Yaman terma jamoasi bilan boʻlgan oʻyinda oʻtkazgan. Shu vaqtga qadar u milliy terma jamoa safida 100 ta oʻyinda ishtirok etib kelgan. 2014-yilgi va 2018-yilgi Jahon chempionati musobaqalari ishtirokchisi hisoblanadi.
Los-Anjeles
Los Anjeles (Los Anjelos) (Los Angeles, Los Ángeles, shuningdek, -{L.A.}- va -{City of Angels}- — Farishtalar shahri nomlari bilan mashhur) — Tinch okeani boʻyida joylashgan AQShning Kaliforniya shtatidagi shahar. Shtatning aholi soni boʻyicha eng yirik shahri, mamlakatda esa ikkinchi (2022-yil holatiga ko'ra aholi soni 12mln 488ming kishinini tashkil etdi ). Los Anjelesda yashovchilar „Angelenos“ deb ataladilar.
thumbnail|220px|Shahar markazining koʻrinishi
Los-Anjeles — AQShning jan.gʻarbiy qismidagi shahar, Kaliforniya shtatida. Aholisi 12mln.dan ortiq (2022-yil holatiga ko'ra) kishi (2000, shahar atrofi bilan 7 mln.dan ortiq). Shim.dan janubga tomon 80 km ga choʻzilgan. Mamlakat gʻarbidagi asosiy iqtisodiy, yetakchi sanoat va ilmiy markazlardan biri. Tinch okean sohilidagi ikkinchi muhim port (yillik yuk ortib-tushirish 25 mln. t). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning yirik aviaraketa sanoati markazi. Kosmik apparatlar ishlab chiqariladi. Radioelektronika (jumladan, EHM va asosan, harbiy maqsadlar uchun jihozlar ishlab chiqarish), priborsozlik, metallsozlik, avtomobilsozlik, kemasozlik sanoati korxonalari bor. Neftni kayta ishlash, metallurgiya, kimyo, poligrafiya, tikuvchilik, mebel, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Neft olinadi (sohilboʻyi qismida). Kinosanoat va videobiznesning asosiy markazi (Gollivud). Dengiz buyi iqlim kurorti. Turizm rivojlangan. 3 universitet (jumladan, Kaliforniya universiteti fakultetlari, Janubiy Kaliforniya universiteti) va boshqa oʻquv muassasalari bor. Shaqarga 1781-yil ispanlar tomonidan Yangi Ispaniya vitse-qirolligi tarkibidagi Meksika hududida asos solingan. Meksika mustaqillikka erishgach, Meksika davlati tarkibiga kirdi. Amerika—Meksika urushi davrida (1846—48) AQSH tomonidan egallab olindi.
Shahar qatʼiy reja asosida qurilgan. Zamonaviy meʼmoriy yodgorliklardan Benning-xaus (1911), Doj-xaus (1916), badiiy galereya, cherkov va boshqa binolar, muzeylar, rasadxona bor. Harbiy dengiz bazasi. Los Anjelesda 1932-yilda 10-Olimpiya, 1984-yilda 13-Olimpiya oʻyinlari boʻlib oʻtgan.
Estarás
Estarás Ispaniyaning Kataloniya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Lleida provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 20,9 km2. Aholisi — 177 kishi (2010).
Arkit (Axsi tumani)
Arkit (Аркит) — Qirgʻiziston Respublikasining Jalolobod viloyati Axsi tumaniga qarasli qishloq. Qizil-Tuu ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 1 091 kishi.
Chester Bennington
Chester Charles Bennington (20-mart, 1976 — 20-iyul, 2017) amerikalik qoʻshiqchi, shoir va Linkin Park guruhi xonandasi edi. Shuningdek 2013—2015-yillarda Dead by Sunrise va Stone Temple Pilots guruhlarida vokalist boʻlgan.
Bennington 2000-yili Linkin Parkʼning birinchi albomi, Hybrid Theory chiqib, tijoriy muvaffaqiyatga erishgach omma eʼtiboriga tushdi. Albomga 2005-yilda Amerika tovush yozish sanoati assotsiatsiyasi tomonidan Olmos sertifikati berildi, albom oʻn yillikning eng koʻp sotilgan debut albomi boʻldi. Linkin Parkʼning keyingi studiyaviy albomlari, Meteora (2003), Minutes to Midnight (2007), A Thousand Suns (2010), Living Things (2012), The Hunting Party (2014) va One More Light (2017) guruh muvaffaqiyatini davom ettirdi.
Bennington 2005-yilda Dead by Sunrise guruhini tuzdi. Guruhning ilk albomi Out of Ashes 2009-yil oktabrida chiqarildi. Shuningdek u Stone Temple Pilots bilan 2013-yilda High Rise albomi ustida ishladi. Bennington Hit Parader jurnali tomonidan Top 100 Heavy Metal Xonanda roʻyxatiga kiritilgan (46-oʻrinda).
2017-yil 20-iyulida Bennington Palos Verdes Estates shahridagi uyida oʻzini osib oʻldirdi.
Huquq manbalari
Huquq manbalari — huquqiy nor-malarning ifoda etilish shakllari. Huquqning birlamchi manbai xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan normalari va qoidalari hisoblanadi. Bularga BMT Ustavi, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948-yil 10-dekabr) va boshqa kiradi.
Normativ-huquqiy hujjatlar huquqning asosiy manbalari qatoriga kiradi. Oʻzbekiston Respublikasi da nor-mativ-huquqiy hujjatlarning quyidagi turlarini koʻrsatish mumkin: Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsi-yasi; Oʻzbekiston Respublikasining kon-stitutsiyaviy qonunlari; Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qarorlari; Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti ning farmon va qarorlari; Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ning qarorlari; vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralarning huquqiy hujjatlari; mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.
Huquqning eng qad. manbalaridan biri huquqiy odatdir. Huquqiy odat uzoq davr mobaynida amalda boʻlishi natijasida shakllangan, jamiyatda ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq-atvor qoidasi.
Normativ shartnomalar ham huquq manbai hisoblanadi. Ikki yoki undan ortiq mustaqil huquq subʼyektlari oʻrtasida tuziladigan hamda ularning huquq va majburiyatlarini oʻrnatadigan, oʻzgartiradigan yoki bekor qiladigan bitimlarga normativ shartno-malar deyiladi. Normativ shartnomalar ayniqsa xalqaro huquqda katta ahamiyatga ega. Normativ shartnomalar qatoriga kiruvchi xalqaro shartnomalar subʼyektlariga koʻra — ikki tomonlama va koʻp tomonlama, xususiyatiga koʻra — norma oʻrnatuvchi va taʼsis etuvchi shartnomalarga boʻlinadi. Huquqning tarixiy rivojlanish davrida huquqiy aqida va gʻoyalar huquqning manbai hisoblangan. Qurʼon, sunna, ijmo va qiyos Musulmon huquqlarning asosiy manbaini tashkil etadi.
Jestřebí (Česká Lípa)
Jestřebí Chexiya respublikasida joylashgan aholi punkti. Uning 800 ga yaqin aholisi bor.
Abu Abdulloh Jayhoniy
thumb| Nasr II davrida zarb qilingan tanga Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad — 914—922-yillarda Somoniylar imperiyasida faoliyat olib borgan fors vaziri, hozirda yo‘qolgan „Yo‘llar va mamlakatlar kitobi“ nomli katta hajmli geografik asar muallifi. Bu asar keyingi mualliflarning kitoblarida qisman saqlanib qolgan. Jayhoniyning o‘g‘li va nabirasi ham vazirlik qilgan.
Hayoti
Jayhoniy hayotining aksar tafsilotlari nomaʼlum. Ahmad Jayhoniyning o‘g‘li va Ubaydalloh Jayhoniyning ukasi boʻlgan. Uning asarlaridagi orfografik xususiyatlar fors tilini uning birinchi tili bo‘lganligini ko‘rsatadi.
Jayhoniy ko‘p qirrali shaxs bo‘lib, geografiya, astronomiya, falsafa kabi fanlarga oid ko‘plab asarlar muallifi.
Malik Babayev
Babaev Malik Kurbanalievich Oʻzbekiston Milliy Olimpiya qoʻmitasi Prezidenti 1962-yil 30-iyunda Toshkent shahrida tugʻilgan. 1984-yili Toshkent Davlat Universiteti (hozirgi O'zMU) ning Sharqshunoslik fakultetini tugatgan. Ingliz va arab tillarini mukammal biladi.
Abu Abdulloh Jayhoniy
Hayoti
Jayhoniy oʻzining ilk faoliyati davomida Abu Zayd al-Balxiyning shogirdi boʻlgan. Ibn Hurdodbeh ham uning ustozi sanaladi. Al-Muqaddasiy Jayhoniy falsafa, astronomiya va geometriyani o‘rganganligini taʼkidlagan. Shuningdek, u Jayhoniy xorijliklarni yig‘ib, ulardan uzoq o‘lkalar va yo‘llar, turli hududlarga qanday borish mumkinligi haqida so‘raganini aytgan.
Ibn an-Nadim Jayhoniyning yozishicha, manixeyizmning yashirin tarafdori boʻlgan.
Jayhoniy 913-yilda Nasr II (914—943-yillarda hukmronlik qilgan) ning regentligiga tayinlangan. Oradan bir yil o‘tgach, sakkiz yoshli shogirdi Somoniylar saltanatining hukmdori (amiri) bo‘ladi va Jayhoniyni vazir etib tayinlaydi.
Nasrning yoshligi tufayli Jayhoniy imperiyaning amalda hukmdoriga aylangan. Ammo deyarli darhol davlatda bir qator qoʻzgʻolonlar boshlangan, ulardan eng jiddiyi uning amakisi Ishoq ibn Ahmad qoʻzgʻoloni boʻlgan. Bu qoʻzgʻolonlar tufayli Somoniylar oʻz viloyatlarining bir qismi ustidan nazoratni yoʻqotganlar.
Buxorodagi eng katta masjid vayron boʻlgach, Jayxoniy minora qurilishini moliyalashtirgan.
Denis Zakariya
Denis Lemi Zakaria Lako Lado (1996-yil 20-noyabrda tugʻilgan) — shveysariyalik professional futbolchi, Juventus dan ijaraga olingan Premyer-liganing Chelsea klubida va Shveysariya terma jamoasida markaziy himoyachi sifatida oʻynaydi.
Abu Abdulloh Jayhoniy
Hayoti
Jayhoniyning vafot etgan sanasi nomaʼlum. Uning oʻgʻli Abu Ali Jayhoniy 938—941-yillarda Somoniylar saltanatida vazir boʻlgan. Abu Alining oʻgʻli (Abu Abdullohning nabirasi) 974—976-yillarda xuddi shu lavozimni egallagan.
Yoʻllar va mamlakatlar kitobi
„Yo‘llar va mamlakatlar kitobi“ („Kitob al-masalik val-mamalik“) „yo‘llar va mamlakatlar haqidagi kitoblar“ janridagi yetti jildlik yo‘qolgan asardir. Baʼzilar unga Ibn Hurdodbeh muallif deb hisoblashgan, aslida xuddi shu nom ostida asar yozgan. Lekin, katta ehtimol bilan, bu ayblov nooʻrin. Kobulda „Ashkal al-alam“ qo‘lyozmasi topilgandan so‘ng, uni Abu Abdulloh Jayhoniyning yo‘qolgan asari deb adashgan, biroq chuqurroq o‘rganib chiqqach, bu „Yo‘llar va mamlakatlar kitobi“ al-Istaxriy yoki al-Balxiyning „Suvar al-akalim“ asari yoki Abul-Qosim Jayhoniyning asli asari (Eron olimi Firuz Mansuriyning fikri) ning forscha tarjimasi ekani maʼlum bo‘ldi.
Denis Zakariya
Servet
Shveysariyaning Jeneva shahrida tugʻilgan Zakaria dastlab mahalliy Servette klubida oʻynay boshlagan.
Young Boys
Zakaria 2015-yilning iyun oyida nomaʼlum toʻlov evaziga Young Boysga oʻtdi va toʻrt yillik shartnoma imzoladi. Shveysariya Superligasida debyutini 2015-yilning 18-iyulida Zürich klubiga qarshi safarda, 79-daqiqadan so‘ng Alexandr Gerndt o‘rniga maydonga tushib o‘tkazdi.
Borussia Mönchengladbach
2017-yilning iyun oyida Zakaria Borussia Mönchengladbach klubi bilan 5 yillik shartnoma imzoladi. Zakaria uchun „Young Boys“ga toʻlangan transfer narxi 10 million yevroga baholangandi. Borussia Mönchengladbach klubi safida 125 ta o‘yinda jami 11 ta gol urgan.
Juventus
2022-yilning 31-yanvarida, shartnomasi tugashiga olti oy qolganida, Zakaria A Seriyaning Juventus klubiga 4 yarim yillik shartnoma asosida 4,5 million yevroga o‘tdi. 6-fevral kuni Zakaria debyutida Hellas Veronaga qarshi oʻyinning 61-daqiqasida gol udi.
Chelseaga ijaraga
2022-yil 1-sentabrda Zakaria Premyer-liganing Chelsea klubiga 2022—2023-yilgi mavsum oxirigacha ijaraga berildi. 2022-yil 2-noyabrda Zakaria „Chelsea“dagi debyutini klubning UEFA Chempionlar Ligasi guruh bosqichining so‘nggi o‘yinida o‘tkazdi, Zagrebning „Dinamo“ siga qarshi o‘yinda (2:1) g‘alaba to‘pini kiritdi.
Xalqaro faoliyati
Zakaria turli Shveysariya yoshlar terma jamoalarida oʻynagan. Shveysariyada tugʻilgani va otasi janubiy sudanlik va onasi kongolik boʻlganligi sababli Shveysariya, Janubiy Sudan yoki Kongo terma jamoalarida oʻynashi mumkin edi.
2019-yil may oyida Zakaria 2019-yilgi UEFA Millatlar Ligasi finalida oʻynadi. UEFA Yevro-2020 uchun Shveysariya terma jamoasining 26 kishidan iborat tarkibiga kiritilgan. 2021-yilning 2-iyulida Shveysariyaning Ispaniyaga qarshi chorak final o‘yinida avtogol urdi va jamoasi bilan penaltilar seriyasida mag‘lub bo‘ldi.
Klubda
<references group="lower-alpha" responsive="1">
Yutuqlari
Individual
Konsentrlangan oʻgʻitlar
Konsentrlangan oʻgʻitlar -tarkibida 45—64%gacha oziq moddalari boʻlgan oddiy yoki koʻp komponentli oʻgʻitlar. Donador oʻgʻit asosida ishlab chiqariladi. Oddiy K.oʻ.ga quyidagilar kiradi: ammoniy nitrat, karbamid, suvsiz ammiak, ikkilamchi superfosfat, pretsipitat, kaliy xlorid, kaliy sulfat; koʻp komponentlilarga ammoniy fosfatlar (ammofos, diammofos), nitrofos, kaliy va ammoniy metafos-fat (qarang Metafosfatlar), ammoniy polifosfat (polifosfatlar), kaliyli selitra va boshqa kiradi. K.oʻ. dehqonchilikda har xil tuproqlar va hamma turdagi ekinlar uchun asosiy oʻgʻitlar sifatida va ekinni oziqlashtirishda qoʻllanadi.
Les Gras
Les Gras Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Doubs departamenti Pontarlier tumani tarkibiga kiradi.
Geografiyasi
Maydoni — 15,0 km2. Dengiz sathidan 782 – 1290 m balandlikda joylashgan.
Newton (Alabama)
Newton AQShning Alabama shtatida joylashgan shaharchadir. Dale okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 37,1 km2. 1708 nafar aholi istiqomat qiladi (2000). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 46 nafar kishi.
Toldiq (Qorasuv tumani)
Aholisi
Aholisi - 1 456 kishi.
Ukraina
Tarixi
Ukraina janubida ilk paleolit davrida odamlar yashaganligi maʼlum. Oʻrta paleolit davrida Mustye madaniyatiga mansub elatlar vakillari hozirgi Ukraina xududining anchagina qismini egallab oldilar. Soʻnggi paleolit davrida (35-40 ming yil avval) butun Ukraina hududida odam yashay boshlagan. Mezolit davri (mil. av. 10-7-ming yillik)da baliq ovlash, neolit davri (mil.av. 6-4-ming yillik)da dehqonchilik va chorvachilik paydo boʻldi. Eneolit va jez davrlari (mil. av. 4-ming yillik — 1-ming yillikning boshi)da dehqonchilik, chorvachilik va kulolchilik ancha kjsaldi (qarang Tripolye madaniyati). Mil. av. 2-ming yillik oxiri — 1-ming yillik boshlarida But va Dnepr boʻyi dashtlarida kimmeriy qabilalari yashagan. Mil. av. 7-asrda Qora dengiz boʻyidagi dashtlarga Osiyodan koʻchmanchi skif qabilalari kirib keldi. Mil. av. 7-5-asrlarda Qora dengizning shimoliy soxillariga feklar koʻchib kelib, shahardavlatlar (Olviya, Tira, Xersones, Pantikapey va boshqalar)ni barpo etdilar. Mil. av. 5-asrda esa Kerch yarim orolda Bospor podsholigi tashkil topdi. Mil. av. 2-asrda Ukrainaning dasht yerlarini sarmatlar egalladi. Mil. 3-6-asrlarda Qora dengizning shimoliy sohillariga got, gunn, avar va boshqa kabilalar kelib oʻrnashdi. 4- 7-asrlarda vujudga kelgan Oʻrta Dnepr boʻylaridagi tarqoq sharqiy slavyan qabilalari (vizantiyalik mualliflar ularni venedlar, antlar va sklavinlar deb ataganlar) 9-asr oʻrtalarida qabila ittifoklari va knyazliklarga birlashib, Kiyev Rusini vujudga keltirdilar (qarang Qadimgi Rus davlati). 1239-40 yillarda bu davlat moʻgʻullar tomonidan bosib olinib, Oltin Oʻrda mulkiga aylantirildi. Rusning boshqa qismidan ajralib qolgan Ukraina yerlari 13-14-asrlarda polyak, litva, venger va boshqa chet el hukmdorlari qoʻl ostida boʻldi („Ukraina“ nomi dastlab janubiy gʻarbdagi ayrim rus yerlariga taalluqli boʻlib, „kray“ — chekka yoki chegara maʼnosini anglatgan; 16-asr oxiri — 17-asr boshlarida u barcha Ukraina yerlariga tarqalib, ukrain xalqining etnik nomiga aylangan). 15-asrda Ukrainaning janubiy qismi va Qrim yarim orolda Krim xonligi tashkil topdi.
1569-yil Ukraina hududining aksari qismi birlashgan litvapolyak davlati — Rech Pospolita tarkibiga kiritildi. Milliy va liniy zulmning kuchayishi, sinfiy kurashning avj olishi 15-asr oxiri — 16-asr 1yarmida Zaporojye kazaklarining paydo boʻlishiga olib keldi. Dehqonlarning kazaklar tomoniga qochib oʻtishi kuchaydi. 16-asrda kazaklar markazi — Zaporojye Sechi tashkil topdi va u Qrim xonligi, Usmonli turklar saltanati, polyakukrain hukmron doiralariga qarshi kurashdi. 1591-93 yillarda getman K. Kosinskiy, 1594-96 yillarda S. Nalivayko rahbarligida dehqonkazaklar qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtdi. 1648-yil Bogdan Xmelnitskiy boshchiligida ukrain xalqining ijtimoiy va diniymilliy istibdodga qarshi ozodlik kurashi boshlandi va u milliy inqilobga aylanib ketdi. Ukraina getmanligi mustaqil davlatga aylandi. 1654-yil murakkab tashqi siyosiy va harbiy vaziyatda B. Xmelnitskiy Moskva bilan harbiy ittifoq tuzdi, unda mustaqil getmanlik hokimiyatini saqlab qolish koʻzda tutildi. Shu tariqa u Ukraina getmanligini tashqi siyosiy jihatdan tan olinishiga erishdi. Biroq uning vafotidan soʻng getmanlik hokimiyati uchun boshlangan kurash uzoq davom etdi (1657-76). Bundan foydalangan Moskva ukrain yerlari ustidan haqiqiy nazorat oʻrnatib oldi. I. Mazepa getman boʻlgan davrda (1687-1708) u russhved urushi vaqtida (1708) Moskva vasiyligidan qutulishga intilib, Shvetsiya qiroli Karl XII tomoniga oʻtdi. Mazepadan keyingi getmanlar Rossiya imperiyasi tarkibida Ukraina getmanligining muxtoriyat maqomini saqlab qolishga intildilar. Ammo podsho hukumati 1764-yil getmanlikni batamom tugatdi. 18-asrning 2yarmida oʻng sohil Ukraina Rossiya imperiyasi tarkibiga kirdi. Polsha hududi 3 marta (1772, 1793 va 1795) taqsimlanganidan soʻng ukrain yerlari 2 imperiya — Rossiya va Avstriya Vengriya tarkibiga oʻtib qoldi.
19-asrning 20-30-yillarida Ukrainada milliy uygʻonish jarayoni boshlandi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida siyosiy partiyalar tuzila boshladi. Rossiyada 1917-yil oktabr toʻntarishi roʻy berib, Rossiya va AvstriyaVengriya imperiyalari barbod boʻlgach, ukrain siyosiy harakati qatiy talablar bilan maydonga chiqdi va milliy ozodlik kurashi davri yoki 1917-21 yillardagi ukrain inqilobi boshlandi. Oʻsha davrda Ukrainada Ukraina Markaziy Radasi, getman Pavel Skoropadskiy boshliq Ukraina Davlati, Ukraina Xalq Respublikasi Direktoriyasi ukrainlarning oʻz davlatini tuzishga intildilar. Ammo murakkab tashqi va ichki siyosiy sharoit, avvalo Sovet Rossiyasi qoʻshinlarining bostirib kirganligi ukrain inqilobining magʻlub boʻlishiga olib keldi. 1921 i. Ukraina SSR eʼlon qilindi va u 1922-yil 30-dekabrda SSSR tarkibiga kirdi, Gʻarbiy Ukraina yerlari Polsha tarkibida krldi. Avvaliga, 20-asrning 20-yillarida sovet Ukrainasida ukrainlashtirish siyosati oʻtkazildi. Biroq 20-yillarning oxiri — 30-yillarning boshlarida bu siyosat toʻxtatildi. Ukrain milliy ziyolilari ommaviy qatagʻon va qirgʻin qilina boshladi. 20-asrning 30-40-yillari Ukraina tarixidagi eng fojiali yillar boʻldi. 1921-23, 1932-33, 1946-47 yillarda Ukrainada ham ocharchilik hukm surdi, ukrainlar ommaviy ravishda Sibir, Oltoy, Uzok, Sharqqa, Qrim aholisining bir qismi — Qrim tatarlari 1944-yil Oʻrta Osiyoga surgun qilindi. 1954-yil Qrim viloyati RSFSR tarkibidan Ukraina tarkibiga oʻtkazildi.
20-asrning 50-70-yillarida Ukrainada keng miqyosli ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar roʻy berdi, jumladan, sanoat rivojlanib, shaharlar kengaydi. 80-yillar oxirida qayta qurish siyosati boshlanishi bilan muxolifat harakati kuchaydi, yangi tuzilgan siyosiy tashkilotlar suverenitetga erishish, demokratiyani rivojlantirish, milliy va fuqarolik huquqlari uchun kurasha boshladi. Nihoyat, 1991-yil 24-avgust kuni Ukraina mustaqilligi eʼlon qilindi. Ukraina — 1945-yildan BMT aʼzosi. Oʻzbekiston mustaqilligini 1992-yil 24-yanvarda tan olgan va oʻsha yil 25-avgustda diplomatiya munosabatlari oʻrnatgan. Milliy bayrami — 24-avgust — Mustaqillik kuni (1991). 2014-yil mart oyida Qrim muxtor respublikasi va Sevastopol shahri Rossiya Federatsiyasi tarkibiga qoʻshib olindi.
2022-yil 24-fevralda Rossiya Ukrainaga bosqinchilik hujumini boshladi. Bu urush haligacha toʻxtamadi. Bu jangda Rossiya tarafini Shimoliy Koreya, Xitoy, Belarus, Eron olmoqda. Qolgan dunyo davlatlari esa Ukraina tarafda. Bu urush bois dunyo bu 4 davlatlarga qarshi (Sh. Koreya, Eron, Belarus va Xitoy) juda koʻp sanksiyalar qoʻllamoqda.
Geografiyasi
Ukraina hududining aksar qismi Sharqiy Yevropa tekisligining janubi-gʻarbiy qismiga mansub boʻlib, tekislik va oʻrqirlardan iborat. Janubda Qrim togʻlari (bal. 1545 m gacha) va Gʻarbda Ukraina Karpat togʻlari (balandligi 206 m gacha) bor. Ukraina hududi gʻarbdan sharqqa 1300 km, shimoidan jan.ga 900 km ga choʻzilgan. Qora dengiz sohillari, asosan, pasttekislik; qoʻltiq va limanlar bor. Azov dengizi sohillari esa yassi, kum tillari mavjud. Relyefi — shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa tomon Volin qirlari va Podoliya qirlari (eng bal. joyi 471 m — Kamula togʻi), sharqroqda Janubiy Bug bilan Dnepr oraligʻida Dnepr buyi qirlari joylashgan. Dneprning soʻl sorili, mamlakatning janubi-sharqiy qismida Azov boʻyi qirlari bor. Ukraina Karpat togʻlarining janubi-gʻarbida Zakarpatye pasttekisligi yotadi.
Geologik tuzilishi jihatidan Ukraina hududi Sharqiy Yevropa platformasining janubi-gʻarbiy qismidan hamda uni oʻrab turgan Karpat va Qrim burmali togʻlaridan iborat. Platformada Ukraina kristalli massivi (qalqoni), VolinPodoliya platosi, Lvov botigi, Donetsk avlakogeni, DneprDonetsk, Qora dengiz boʻyi botiqlari ajralib turadi. Sharkiy Karpat togʻlarining bir qismi Alp geosinklinal (burmali) oblastiga kiradi. Foydali qazilmalardan toshkoʻmir va qoʻngʻir kumir, neft, tabiiy gaz, temir, marganets, titan rudalari, simob, boksit, toshtuz va kaliy tuzlari, grafit, oltingugurt, qurilish materiallari va boshqa bor. Mineral suvli bulok, koʻp.
NGC 2072
NGC 2072 Mensa yulduz turkumidagi OCL (ochiq klaster) tipli ochiq klasterdir.
Huquq obʼyekti
Huquq obyekti - huquqiy munosabatda ishtirok etayotgan subʼyektlarning diqqat-eʼtibori, manfaati, xattiharakati qaratilgan tayin neʼmat, narsa, jarayonlar. Mas, uy-joy oldi-sotdi shartnomaviy munosabatining obyektini uy-joy tashkil etadi; odam joniga qasd qilish jinoyatining obyekti — insonning hayoti va shahrik. Huquqiy munosabatlarning obyekti hayot hodisalari, ijtimoiy voqeliklar kabi turli-tuman-dir. Ularni asosan quyidagichatasniflash mumkin: buyumlar, ashyolar, moddiy olam neʼmatlari; maʼnaviy ijod mahsulotlari; inson faoliyati, xulqatvori; shaxsiy nomulkiy neʼmatlar. Tabiat neʼmatlari va odamning mehnat faoliyati jarayonida yaratilgan narsalar yuridik maʼnoda buyum (ashyo) lar boʻlib, ular asosida huquqiy munosabatlar kelib chiqadi. Moddiy olam neʼmatlari obyekt boʻluvchi huquqiy munosabatlarga oldi-sotdi, mahsulot ayirboshlash, hadya, meros kabi munosabatlar kiritiladi. Intellektual-aqliy faoliyat natijasi maʼnaviy ijod mahsulotlari boʻlib, ular yuzasidan ham turli huquqiy munosabatlar kelib chiqadi. Inson faoliyati, xulq-atvori ham huquqiy munosabatlar vositasida tartibga solinuvchi obyekt sifatida koʻriladi. Huquqiy munosabatning shaxsiy nomulkiy obyekti deganda insonning bevosita shaxsiyati bilan bogʻliq narsalar — uning hayoti, qadr-qimmati. shaʼni, sogʻligʻi kabilar tushuniladi. Bular jinoyat qonuni, fuqarolik, maʼmuriy, nikoh va oila hamda boshqa qonunchilik sohalari tomonidan muhofaza etiladi.
NGC 2072
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
IC 4003
IC 4003 Canes Venatici yulduz turkumidagi S (spiral galaktika) tipli galaktikadir.
Ukraina
Geografiyasi
Iklimi, asosan moʻʼtadil kontinental. Gʻarbdan sharqqa tomon iklimning kontinentalligi kuchayadi. Shimolidan janubiga tomon yoz bilan qishning temperaturadagi farqi ortib, qor qoplamining qalinligi va saklanish muddati, yogʻin miqdori, nisbiy namlik kamayib boradining urtacha temperaturasi shimoli-sharqda −7°, −8°, iyulda shimoli-gʻarbda 18-19°, janubi-sharqda 23-24°. Yillik yogʻin shimoli-gʻarbda 600-700 mm, janubi-sharqda 300 mm gacha, Ukraina Karpat togʻlarida 1200-1600 mm.
Ukraina dare shoxobchalarining jami uzunligi 170 ming km ga yaqin. Koʻp daryolari Kora va Azov dengizlariga quyiladi. Eng katta daryosi — Dnepr. Yirik daryolari — Dnestr, Janubiy Bug, Severskiy Donets, Prut, qisman Dunay. Ularning kupi qishda muzlaydi. Yirik daryolarida GESlar kurilgan. 7 mingdan ortiq koʻl bor. Yiriklari: Yalpug, Katlabux, Sassiq, Shagani, Alibey, Sinevir va boshqa Suv omborlari: Kremenchug (2250 km²), Kaxovka (2155 km²), Kiyev (922 km²), Dneprodzerjinsk (567 km²) va boshqalar.
Tuproqlari
Mamlakat shimoliy qismida chimlipodzol tuproklarning turli tiplari uchraydi, oʻtloqibotqoq va torfli botqoq tuproqlar ham tarqalgan. Oʻrmonli dasht zonasida sur tusli oʻrmon tuproklari, podzollashgan va haqiqiy qora tuproklar, dasht zonasida oddiy va janubiy qora tuproq, dengiz sohilida toʻq kashtan tuproklar koʻproq. Ukraina Karpat togʻlarida ajriqli podzol tuproqlardan tortib qora qayin oʻrmon mintaqasi, togʻ oʻtloqlari va togʻ torfzorlarida podzollashgan qoʻngʻir tuproqlargacha uchraydi. Shimolidagi aralash oʻrmon zonasida qaragʻay, emanqaragay, oʻrmonli dasht zonasida grabeman, eman, zarangjoʻka oʻrmonlar oʻrmonsiz yaydoq maydonlar bilan almashinib turadi. Umuman Ukraina oʻrmon fondining umumiy maydoni 9990 ming ga. Kora dengiz boʻyi subtropik oʻsimliklar bilan qoplangan. Oʻrmonlarda ayiq, los, bugʻu, toʻngʻiz, oʻrmonli dasht zonasida bugʻu, boʻri, suvsar, olmaxon va boshqa, qushlardan chil, xakka, zargʻaldoq, dasht zonasida yumronqoziq, qoʻshoyoq, sichqon, toʻrgʻay, bedana va hokazo. yashaydi. Daryo va koʻllari baliqqa boy. Tabiiy oʻsimliklar va hayvonot dunyosi 20 ta qoʻriqxonada saqlab qolingan. Yiriklari: Ukraina dasht, Kora dengiz biosfera, Polesye, Yalta togʻoʻrmon, Karpat biosfera, Askaniya Nova, Lugansk qoʻriqxonalari.
Davlat tuzumi
Ukraina — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1996-yil 28-iyunda qabul qilingan. Davlat boshligʻi — prezident (2019-yildan Volodimir Zelenskiy), u toʻgʻri va yashirin ovoz berish yoʻli bilan 5 yil muddatga saylanadi va 2 muddatdan ortiq saylanishi mumkin emas. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni Oliy Rada (parlament), ijrochi hokimiyatni bosh vazir boshchiligida Vazirlar Mahkamasi amalga oshiradi.
Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari
2000-yil boshlarida Ukrainada 100 dan ortiq siyosiy partiya, 1,5 ming jamoat tashkiloti boʻlgan. Eng ommaviy va nufuzli siyosiy birlashma va partiyalari: Ukraina Xalq Pyx (Ukraina Xalq Harakati) harakati (1989), Kommunistik partiya, Sotsialistik partiya (1991), Umumukrain birlashmasi — „Batkivshchina“ („Vatan“, 1999), Sotsialdemokratik partiya (birlashgan, 1995), Regionlar partiyasi (2001), Koʻkatparvarlar partiyasi (1990). Ukraina kasaba uyushmalari federatsiyasi (1990) va bir qancha mustaqil tarmoq kasaba uyushmalari ham mavjud.
Huquq subʼyekti
Huquq subʼyekti - qonunga bino-an huquqqa ega boʻlish va zimmasiga yuridik majburiyatlar olish layoqatiga ega boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs. Huquq subʼyekti huquqning barcha sohalarida huquqiy munosabatlarntgg zaruriy belgisi boʻlib, ularning har birida subʼyektlarning mavqei muayyan oʻziga xoslikka ega. Mas, fuqaroviy huquqiy munosabatlarda fuqarolar, chet el fuqarolari va fuqarolikka ega boʻlmagan shaxslar jismoniy shaxs sifati-da; tijorat va notijorat tashkilotlari yuridik shaxs sifatida qatnasha-dilar; fuqaroviy huquqiy munosabatlar subʼyektlarining uchinchi turini davlatning oʻzi, davlat va mahalliy tuzilmalar tashkil etadi. Maʼmuriy huquqiy munosabatlarda asosan davlat organlari, mansabdor shaxslar, fuqa-rolar va ayrim hollardagina tashki-lotlar (yuridik shaxslar) Huquq subʼyekti boʻla oladi. Qonun biror shaxs yoki tuzilmani H.s sifatida tan olar ekan, uning davlat, davlat tashkilotlari, boshqa shaxslarga nisbatan tutgan oʻrnini tavsiflovchi huquqiy maqomini belgilab beradi.
Ukraina
Iqtisodiyoti
Ogʻir industriyada ishlab chiqarish sanoatining ulushi juda katta. Jumladan, konchilik sanoati, qora va rangli metallurgiya, kemasozlik, ogʻir mashinasozlik, neft kimyosi va koks kimyosi sanoati, shuningdek, harbiy sanoat majmuasi rivojlangan. Oʻrmon, yogʻochsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati, binokorlik materiallari ishlab chiqarish, avtomobilsozlik salmoqli oʻrni tutadi. Ilmfan yutuqlariga asoslangan sanoat tarmoqlari, ayniqsa, raketasozlikning ulushi ortib bormoqda. Jumladan, Ukrainaning „Zenit“ eltuvchi raketasi yordamida xalqaro „Dengiz starti“ loyihasining amalga oshirilishi taʼminlanmoqda. Yirik issiqlik va atom elektr stansiyalari, shuningdek, Dnepr daryosidagi GES kaskadi (yiriklari Dnepr, Kremenchug, Kaxovka GESlari) energetikaning asosini tashkil etadi. 1986-yil Chernobil AESda falokat yuz berishi oqibatida 3000 MVt quvvatli 3 ta energetika bloki 2000-yildagi xalqaro kelishuvga binoan yopib qoʻyilishi natijasida Ukrainada elektr energiya hosil qilish birmuncha kamayib, 2003-yilda 179,5 mlrd. kVtsoatga tushib qoldi.
Ukraina iqtisodiyotida konchilik sanoati muhim oʻringa ega: toshkoʻmir (Donetsk va LvovVolin havzalari), qoʻngʻir koʻmir (Dnepr havzasi), gaz va neft (Karpatoldi, Qora dengiz shelfi), temir rudasi (Krivoy Rog va Kerch havzalari), marganets rudasi (Nikopol yaqini), kaliy (Karpatoldi), toshtuz (Donetsk havzasi) va boshqa foydali qazilmalar qazib olinadi. Mahalliy temir va marganets ruda konlari asosida ishlovchi qora metallurgiya korxonalari choʻyan, poʻlat, prokat, polimetall konlariga asoslangan rangli metallurgiya korxonalari simob, alyuminiy, titan, sirkoniy, nikel, mashinasozlik va metallsozlikning yirik korxonasi boʻlmish Novokramatorsk mashinasozlik zavodi domna va marten pechlari uchun uskunalar, shaxtalar uchun mashinalar, yuk koʻtarish mexanizmlari, temirchilik press uskunalari, ekskavatorlar ishlab chiqaradi. Radioelektronika sanoati, shu jumladan, televizor va EHMlar ishlab chiqarish rivojlangan. Ukrainada teplovoz (Lugansk), vagon (Dneprodzerjinsk, Kremenchug, Kadiyevka), avtobus va avtoyuklagich (Lvov), yengil avtomobil (Zaporojye), yuk avtomobillari (Kremenchug) zavodlari, kemasozlik (Nikolayev), Xerson, Kiyev samolyotsozlik, stanoksozlik, asbobsozlik, energetika va elektr texnika sanoati korxonalari bor. Kime va neft kimyosi sanoati korxonalari lok, boʻyoq, sintetik smola, plastmassa, sunʼiy va sintetik tola, kimyoviy reaktorlar, fotoreaktivlar, qishloq xoʻjaligi va roʻzgʻorda ishlatiladigan turli mahsulotlar ishlab chiqaradi. Oziq-ovqat sanoatida qandshakar, spirt, yogʻ, goʻsht, un, mevasabzavot konservalari ishlab chikaruvchi koʻpgina korxonalar mavjud. Qrim, Odessa, Xerson kabi janubiy viloyatlarda va Zakarpatyeda vinochilik, dengiz boʻyi shaharlarida baliq sanoati rivoj topgan. Yengil sanoat toʻqimachilik (ip gazlama, movut, shoyi va zigʻir tolali gazlama ishlab chiqarish), tikuvchilik, koʻnpoyabzal, chinni zavod va fabrikalarini oʻz ichiga oladi.
Qishloq xoʻjaligi, asosan, don, texnika ekinlari va chorvachilik mahsulotlari yetishtirishga ixtisoslashgan. Ukrainaning qishloq xoʻjaligiga yaroqli yer fondi 40,2 mln. gektarni tashkil qiladi. Dehqonchilikda donli ekinlardan kuzgi bugʻdoy, makkajoʻxori, sholi, arpa, tariq, grechixa va boshqa yetishtiriladi. Bogʻdorchilik, polizchilik va tokchilik rivojlangan. Texnika ekinlaridan qand lavlagi, kungabokar, uzun tolali zigʻir, qoʻnoq, tamaki ekiladi. Kartoshka yetishtiriladi. Oʻrmondasht va dasht zonalarida dorivor va efirmoyli oʻsimliklar ekiladi. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki, parranda boqiladi. Bu tarmoq, asosan dasht zonasida, Karpat togʻlari va Polesyeda rivojlangan. Asalarichilik, pillachilik, darrandachilik bilan ham shugʻullaniladi. Qora va Azov dengizida balik, ovlanadi.
Transporti
alt=HRCS2|thumb|HRCS2 elektropoyezdi
Transportning hamma turlari rivojlangan. Transport yoʻli uzunligi 22,6 ming km, avtomobil yoʻllari uzunligi 172,3 ming km. Asosiy dengiz portlari: Odessa, Ilichyovsk, Xerson, Izmail, Mariupol, Kerch. Dnepr, Desna, Pripyat, Dnestr, Dunay daryolarida kema qatnaydi. Ilichyovsk — Varna (Bolgariya) yoʻnalishida dengiz paromi mavjud. Neft va gaz kuvurlari qurilgan. Kiyev yaqinidagi Borispol shahrida xalqaro aeroport bor. Turizm rivojlangan. Ukraina chetga mashinauskuna, kora va rangli metallar, temir va marganets rudalari, oziq-ovqat (shu jumladan, qandshakar), yengil sanoat mahsulotlari chiqaradi. Chetdan energiya manbalari, asbobuskuna, isteʼmol mollari oladi. Rossiya, Germaniya, Italiya, Xitoy, AQSh, Turkmaniston, Avstriya, Polsha, Belarus, Vengriya, Turkiya, Qozogʻiston, Oʻzbekiston bilan savdo qiladi. Pul birligi — grivna.
Demografiyasi
Asosiy aholisi — ukrainlar (78% ga yaqin); rus, belarus, moldavan, qrim tatarlari, bolgar, venger, rumin, polyak, yahudiy, gagauz, oʻzbek (12,5 ming) va boshqalar (hammasi 130 millat va elat vakillari) ham yashaydi. Shahar aholisi 68,9%. 1 km kv ga — 77 odam toʻgʻri keladi. Aholining aksariyati xristian (pravoslav va katolik), shuningdek, yahudiylik, islom va boshqa dinlarga eʼtiqod qiladi. Yirik shaharlari: Kiyev, Xarkov, Odessa, Zaporojye, Dnepropetrovsk, Donetsk, Lvov.
Tibbiy xizmati
Davlat sogʻliqni saklash tizimidagi tibbiy muassasalar bilan birga xususiy tibbiy muassasalar ham rivojlangan. 2000-yil boshlarida 3 mingdan koʻproq davolash muassasida 500 mingga yaqin oʻrin boʻlib, ularda salkam 250 ming tibbiy xodim xizmat qildi. Asosiy kurortlari: Krimning janubiy sohili, Azov dengizi va Odessa atrofidagi kurortlar, Truskavets, Mirgorod, Morshin, Karpat sixatgoxlari.
Maorifi, ilmiy va madaniymaʼrifiy muassasalari
2000-yil boshlarida 22 mingga yaqin umumiy taʼlim oʻquv yurtida 6600 mingdan koʻproq oʻquvchi taʼlim oldi, salkam 570 ming oʻqituvchi dare berdi; 665 oliy oʻquv yurtida 560 ming talaba, hunartexnika maktablarida 510 mingdan ziyod oʻquvchi tahsil oldi. Xususiy taʼlim tizimida 170 oliy oʻquv yurti va 250 umumiy taʼlim muassasasi bor. 20,4 ming ommaviy va universal kutubxonaning umumiy kitob fondi 339 mln. nusxadan iborat, 6 ming kino qurilma mavjud. Klub tipidagi 20,2 ming madaniyat muassasasi, 386 muzey, jumladan, 123 oʻlkashunoslik, 134 tarix va arxeologiya, 63 sanʼatshunoslik, 44 adabiyot muzeyi mavjud.
Ukrainada 1490 tashkilot ilmiy va ilmiytexnikaviy faoliyat bilan shugʻullanadi, ularda 10 mingdan ortik, fan doktori va 60 mingdan ziyod fan nomzodi ishlaydi. Milliy Fanlar akademiyasi, Taʼlim va fan vazirligi, Ukraina agrar fanlar akademiyasi, Sogʻliqni saklash vazirligi, Tibbiyot fanlar akademiyasi, Agrar siyosat vazirligi tizimlaridagi ilmiy muassasalar oliy malakali ilmiy kadrlar tayyorlash bilan shugʻullanadi. Ukraina Milliy fanlar akademiyasi, oliy maktab tizimi va tarmoq vazirliklarida yirik ilmiy muassasalar faoliyat yuritadi.
Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi
Ukrainada 2,5 mingdan koʻproq gazeta, 2,2 mingga yaqin jurnal va boshqa nashr etiladi. Yiriklari: „Golos Ukrashi“ (ukrain tilidagi gazeta, 1991-yildan), „Uryadoviy kurʻer“ („Hukumat xabarchisi“, ukrain tilidagi gazeta, 1990), „Dzerkalo tijnya“ („Hafta oynasi“, ukrain tilidagi gazeta, 1994), „Den“ („Kun“, rus tilidagi gazeta, 1996), „Lggiraturna Ukrasha“ („Ukraina adabiyoti“, ukrain tilidagi gazeta, 1927), „Fakti i kommentarii“ („Fakt va sharxlar“, rus tilidagi gazeta, 1997), „Vecherniye vesti“ („Kechki xabarlar“, rus tilidagi gazeta, 1998), „Biznes“ (rus tilidagi gazeta, 1992), „Ukrasha moloda“ (ukrain tilidagi gazeta, 1991), „Ukrasha“ (jurnal, 1941), „Suchasshst“ („Zamonaviylik“, ukrain tilidagi jurnal, 1961), „Pol1tichna dumka“ („Siyosiy fikr“, ukrain tilidagi jurnal, 1993), „Dnshro“ (ukrain tilidagi jurnal, 1927), „Galitsyu kontrakti“ („Galitsiya shartnomalari“, ukrain tilidagi jurnal, 1990), „Delovaya Ukraina“ („Ishbilarmon Ukraina“, rus tilidagi jurnal, 1992), „Pol1tika i kultura“ („Siyosat va madaniyat“, ukrain tilidagi jurnal, 1999), „Perets“ („Qalampir“, ukrain tilidagi satirik jurnal, 1927), „Barvshok“ (ukrain tilidagi yoshlar jurnal, 1928).
Adabiyoti
thumb|right|200px|[[Taras Shevchenko]] Ukraina adabiyotining ilk manbalari qad. rus pandnasihatlari, avliyoanbiyolar haqidagi rivoyat va qissalar, 11 −13-asrlarga oid yilnomalardan boshlanadi. Kiyevda yaratilgan Ostromir injili (1056-57), „Oʻtgan yillar qissasi“ (taxminan 1113) Kiyev Rusidagi ilk adabiy yodgorliklardir. 14-15-asrlarda yilnoma va voqea-hodisalar tarzidagi adabiy asarlar dunyoga keldi. Keyinroq xalq sheʼriy ijodiyoti, shu jumladan, tarixiy qoʻshiqlar, qahramonlik dostonlari, sevgi va mehnat qoʻshiklari, xalq ertaklari paydo boʻldi. 16-17-asrlarda munozarali adabiyot va ilohiyotga doyr adabiyot muhim rol oʻynadi. (Gerasim Smotritskiy, Vasil Surazskiy, Meletiy Smotritskiy (mashhur „Grammatika“ darsligi muallifi, 1619), Yoanikiy Galyatovskiy, Petro Mogila (Sharqiy Yevropadagi dastlabki akademik oʻquv yurti asoschisi; keyinchalik uning nomi bilan KiyevMogila akademiyasi deb nomlangan, 20-asrning 90-yillarida qayta tiklangan), Ivan Vishenskiy, Feofan Prokopovich, Ipatiy Potiy, Zaxar Kopistenskiy va boshqa]. Bu davrda Lvovda Ivan Fyodorov tomonidan Ukraina hududida birinchi kitob — „Apostol“ nashr etildi. Yevropa Uygʻonish davrida adabiyot tez rivojlandi, 17-18-asrlarda adabiy mavzular kengayib, gʻoyaviyuslubiy jixatdan boyidi, xilmaxil janrlardagi asarlar yaratila boshladi. Yozuvchi, shoir va maʼrifatparvar G. S. Skovoroda (1722-94)ning ijodi kad. ukrain adabiyotining xotimasi, yangi ukrain adabiyotining muqaddimasi boʻldi („Xarkov masallari“ toʻplami, „Ilohiy qoʻshiqlar boʻstoni“ sheʼrlar toʻplami).
19-20-asr boshlarida mumtoz ukrain adabiyoti shakllandi. I. Kotlyarevskiy (6 qismdan iborat „Enenda“ dostoni), P. Gulak Artemovskiy, G. Kvitka Osnovyanenko, I. Franko, L. Ukrainka, P. Mirniy, O. Pchilka, N. Gogol, M. Kotsyubinskiy va boshqalarlarning asarlari mashhur boʻldi. Buyuk qoʻbizchi Taras Shevchenko esa yangi ukrain adabiyotiga asos soldi. 20-asrda V. Sosyura, P. Tichina, M. Rilskiy, M. Kulish, O. Gonchar, I. Le, M. Stelmax, P. Zagrebalniy, B. Oleynik, V. Simonenko, M. Bajan, I. Drach, M. Movchan va boshqa koʻpgina adiblar yaratgan nasriy va nazmiy asarlar, A. Korneychuk pyesalari Ukraina adabiyotiga munosib hissa boʻlib qoʻshildi. Hozirgi zamon ukrain adabiyoti milliy anʼanalarni zamonaviy Yevropa va jahon madaniyati tajribasi bilan qoʻshish ruhida rivojlanib bormoqda.
Meʼmorligi va tasviriy sanʼati
thumb|right|[[Kiyev shahridagi Avliyo Mixaylovskiy oltin gumbazli monastiri.]]
Ukraina hududida ilk paleolit davriga mansub turar joy qoldiqlari, odam va hayvon haykalchalari saqlanib qolgan. Dastlabki inshoot va binolar Vizantiya meʼmorligi taʼsirida tiklangan. Kiyevdagi Ayo Sofiya sobori va Oltin darvoza (11-asrning 1yarmi) shu davrga oid yodgorliklardir. Umuman, Ukraina meʼmorligi Yevropa meʼmoriy anʼanalari ruhida rivojlanib kelgan, jumladan, toshdan qalʼa va saroylar qurilgan, tasviriy va amaliy bezak sanʼat asarlari yaratilgan. 14-16-asrlarda Volin, Podolye va Galitsiyada koʻpgina istehkom va monastirlar barpo etildi. 16-asr 2yarmi va 17-asr boshlari Ukraina meʼmorligida Uygʻonish davrining taʼsiri seziladi, xalqchillik unsurlari koʻrina boshladi. 18-asr boshlarida Soʻl sohil Ukrainada barokko uslubi ustunlik qilgan boʻlsa, tez orada rokoko uslubi xam kirib keldi, dunyoviy meʼmorlik sanʼati rivojlandi. 18-asr oxiri — 19-asr boshlarida esa klassitsizm yetakchi mavqeni egalladi, jumladan, shaharlarni shu uslubda qayta qurishga kirishildi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida boshqa meʼmorlik uslublari qoʻshilgan eklektik uslub ustun boʻldi. Sovet davrida mahobatli binolar keng yoyildi, ammo baribir oddiy universal meʼmoriy loyihalar yetakchi oʻrin egalladi.
20-asrning 30-40-yillarida Ukraina shahar va qishloklarini reja asosida qayta qurishda xalq meʼmorligi shakllaridan foydalanildi. 50-60-yillarda shahar va qishloklarni qayta tiklash va yangilarini barpo etishda ulugʻvorlik va bezakdorlikka zoʻr berildi, 70-yillardan boshlab tipovoy blokseksiyalar va yigʻma uy konstruksiyalaridan foydalanishga kirishildi. Hozirgi zamon Ukraina meʼmorligi milliy uslublardan ham, jahon tamoyillaridan ham foydalanib, Ukrainaning yevropacha qiyofasini shakllantirishga intilayotir. V. Gorodetskiy, I. Kavaleridze, Ye. Vuchetich nomlari ukrain meʼmorligi va haykaltaroshligining faxri boʻlib qolgan. Keyingi yillarda xarob ahvolga tushib qolgan tarixiy yodgorliklarni qayta tiklashga katta eʼtibor berildi, jumladan, Kiyev shahridagi Mixaylov Zlatoverx sobori, KiyevPechera lavrasining Uspeniye sobori taʼmirlanib, asl holiga keltirildi. Kiyev, Xarkov, Lvov va boshqa shaharlarda kurkam jamoat va turar joy binolari barpo etildi.
Ukraina rassomligi, avvalo, ibodatxonalarni bezatish ehtiyoji tufayli yuzaga keldi. 16-asr bezak rassomligi va haykaltaroshlik rivojlandi. Oʻrta asrlar rassomligida kitob miniatyurasi ham katta oʻrin egalladi, yogoch gravyurasi rivojlana boshladi, keramika, yogʻoch oʻymakorligi, chilangarlik, zargarlik, kashtachilik yuksaldi. Taras Shevchenko romantizm usullarini ijodiy oʻzgartirib, portret, manzara va boshqa janrlarda goʻzal asarlar yaratdi. 18-asr oxiri — 19-asr boshida Ukraina tasviriy sanʼatida klassitsizm taʼsiri seziladi. 19-asrning 2yarmi — 20-asr boshlarida ukrain sanʼatida realistik tamoyillar rivoj topdi.
Musiqasi sharqiy slavyanlar xalq musiqasi asosida vujudga kelgan. Kiyevdagi Sofiya soborining devoriy suratlarida turli sozlarni chalib turgan musiqachilar tasvirlangan. Xalq musiqasi dastlab bir ovozli, keyinchalik koʻp ovozli (geterofoniya va garmoniya tuzilishida) vokal, vokalcholgʻu va cholgʻu shakllarida rivojlangan. Skripka, basolya, kobza, bandura, torban, simbala, lira kabi musiqa asboblari bor.
Ukraina professional musiqasi Kiyev Rusi davridan boshlangan. Knyaz saroylarida, cherkovlarda maxsus qoʻshiqchilar boʻlgan. 16-17-asrlarda shaharlarda musiqachilar uyushmalari, musiqa maktablari tashkil topdi. 18-asrda krepostnoy musiqa kapellalari, orkestrlari, opera va balet truppalari ishlay boshladi. 1810-yil Odessada opera teatri ochildi. 19-asr 2yarmida ukrain professional musiqa maktabi shakllandi. Ukrain mumtoz musiqasi milliy opera asarlari bilan boyidi (S. GulakArtemovskiyning „Dunay ortidagi zaporojyelik“, P. Sokalskiyning „Dubna qamali“, „Mazepa“, M. Arkasning „Katerina“ asarlari va boshqalar). N. Lisenko, K. Stetsenko, M. Leontovich, B. Lyatoshinskiy, L. Revutskiy, V. Kosenko, akauka G. va P. Mayboroda kabi kompozitorlarning faoliyati ukrain mumtoz musiqasi rivojida muhim oʻrin oladi.