cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kaligula
Qurilish va senatorlik nizosi
Kaligula oʻzi uchun ikkita katta kema yasatgan (ular 1930-yilda Nemi koʻli tubidan topilgan). Kemalar qadimgi dunyoning eng katta kemalaridan edi. Kichikroq kema maʼbuda Dianaga bagʻishlab yaratilgan. Kattaroq kema mohiyatan marmar pollar va vodoprovod tizimi bilan jihozlangan suzuvchi saroy edi. Kemalar 1944-yilda Ikkinchi jahon urushi davridagi hujumdan keyin yonib ketgan. Ularning korpuslaridan deyarli hech narsa qolmagan, ammo koʻplab arxeologik xazinalar Nemi koʻlidagi muzeyda va Rimdagi Nazionale Romano muzeyida (Palazzo Massimo) saqlanib qolgan. 39-yilda Kaligula va Rim Senati oʻrtasidagi munosabatlar yomonlashdi. Kelishmovchilik mavzusi nomaʼlum. Biroq, bir qator omillar janjalni kuchaytirgan. Senat 26-yilda Tiberiyning Kapriga ketishi va Kaligulaning hokimiyatga kelishiga qadar davrda imperatorsiz hukmronlik qilishga odatlangan edi. Bundan tashqari, Tiberiyning vatanga xiyonat boʻyicha sudlari Asinius Gallus kabi bir qator Julianparast senatorlarni yoʻq qildi. Kaligula Tiberiyning vatanga xiyonat boʻyicha sud ishlari yozuvlarini koʻrib chiqib, sud jarayonlaridagi harakatlarga asoslangan holda koʻplab senatorlar ishonchli emas degan qarorga keldi. Kaligula yangidan tergov va sud jarayonlari oʻtkazishni buyurdi. Konsulni almashtirdi va bir nechta senatorlarni oʻlimga hukm qildi. Suetoniusning xabar berishicha, boshqa senatorlar Kaligula bilan hisoblashishga majbur boʻlishgan. Senatdagi mojarolardan koʻp oʻtmay, Kaligula bir qator qoʻshimcha fitnalarga duch keldi. 39-yil oxirida qaynogʻasi ishtirokidagi fitna toʻxtatildi. Koʻp oʻtmay, Germaniya gubernatori Gney Kornelius Lentulus Gaetulikus fitnaga aloqadorlikda ayblanib qatl etildi.
Gʻarbga ekspansiya
40-yilda Kaligula Rim imperiyasi chegaralarini Mavritaniyalik Ptolemey tomonidan boshqariladigan Rimning qoʻgʻirchoq shohligi boʻlgan Mavritaniyaga qadar kengaytirdi. Kaligula Ptolemeyni Rimga taklif qildi va toʻsatdan qatl qildi. Mavritaniya Kaligula tomonidan qoʻshib olindi. Keyinchalik Malua daryosi bilan ajratilgan Mavritaniya Tingitana va Mavritaniya Caesariensis nomli ikki provinsiyaga boʻlingan. Pliniyning taʼkidlashicha, boʻlinish Kaligulaning rejasi edi. Dioning taʼkidlashicha, 42-yilda boʻlgan qoʻzgʻolonni Gay Suetonius Paulinus va Gney Hosidius Geta bostirgan va boʻlinish shundan keyin sodir boʻlgan. Bu chalkashlik Kaligula viloyatni boʻlishga qaror qilganligini anglatishi mumkin, ammo qoʻzgʻolon boʻlinishni bevosita amalga oshirgan omil boʻlgan. Ikki viloyatning birinchi mashhur gubernatori Markus Fadius Celer Flavianus boʻlib, u 44-yilgacha ishlagan.
39-44-yillardagi Mavritiya voqealari tafsilotlari aniq emas. Kassius Dio Kaligulaning Mavritaniyani qoʻshib olishi toʻgʻrisida butun bob yozgan, ammo ushbu material yoʻqolib ketgan. Aftidan, Kaligulaning harakati qatʼiy shaxsiy siyosiy motivga ega edi. Ushbu motiv esa amakivachchasi Ptolemeydan qoʻrquv va hasad boʻlishi mumkin. Shuning uchun ham chegaralarni kengaytirish keskin harbiy yoki iqtisodiy ehtiyojlardan kelib chiqmagan boʻlishi mumkin. Biroq, Tacfarinas qoʻzgʻoloni Afrika Prokonsulariysining gʻarbiy tomoniga qanchalik taʼsir qilganligini va Mavritaniya qirollari provinsiyani himoya qila olmasligini koʻrsatdi. Shuning uchun Kaligulaning harakati kelajakdagi potentsial tahdidlarga oqilona javob boʻlishi mumkin edi.
Kaligula, shuningdek, chegaralarni Britaniyaga qadar kengaytirish uchun jiddiy harakat qildi. Britanniyaga nisbatan shimoliy kampaniya amalga oshirilib, toʻxtatildi. Ushbu yurish gʻalaba nishonasi sifatida gallar german qabilalari kabi kiyinitirilgani va „dengiz oʻljasi“ boʻlishi uchun Rim qoʻshinlariga chigʻanoqlar yigʻish buyurilganligi tufayli qadimgi tarixchilar tomonidan masxara qilinadi. Bir nechta asosiy manbalar aniq nima sodir boʻlganligi haqida tugal maʼlumot bermagan. Zamonaviy tarixchilar mazkur harakatlarni tushuntirishga harakat qilib, koʻplab nazariyalarni ilgari surishgan. La-Mansh boʻylab sayohat shunchaki mashgʻulot va skautlik missiyasi boʻlishi ham mumkin edi. Oldilariga qoʻyilgan vazifa Britaniya rahbari Adminiusning taslim boʻlishini taʼminlash boʻlishi mumkin edi. „Dengiz chigʻanoqlari“ yoki lotincha konchae, ayol jinsiy aʼzolari (ehtimol, qoʻshinlar fohishaxonalarga tashrif buyurishgan) yoki qayiqlar (ehtimol ular bir nechta kichik Britaniya qayiqlarini qoʻlga kiritgan) kabi boshqa oʻljalar haqidagi maʼlumotlar metafora boʻlishi mumkin. Britaniyani zabt etishga keyinchalik Kaligulaning vorisi Klavdiy davrida erishildi.
Ilohiylik daʼvolari
thumb|240px|right|Kaligula va Roma Cameo [[Rim timsoli Kaligula va Roma sifatida tasvirlangan]]
Bir necha qoʻgʻirchoq qirollar Rimga Kaligulaga hurmat koʻrsatish uchun kelganlarida, ularning nasl-nasabi haqida surishtiradi va goʻyoki Gomerning quyidagi soʻzlarini aytgan : „Mamlakatda bir xo‘jayin, bir podshoh bo‘lsin“. 40-yilda Kaligula siyosiy roliga dinni kiritgan juda ziddiyatli siyosatni amalga oshira boshladi. Kaligula jamoatchilikka Gerkules, Merkuriy, Venera va Apollon kabi turli xudolar va yarim xudolar kabi kiyingan holda koʻrinish bera boshladi. Xabar qilinishicha, siyosatchilar bilan uchrashganda oʻzini xudo deb atagan va jamoat hujjatlarida vaqti-vaqti bilan „Yupiter“ deb ham tilga olingan. Osiyo provinsiyasidagi Miletda Kaligulaga sigʻinish uchun muqaddas joy ajratilgan, Rimda esa unga sigʻinish uchun ikkita ibodatxona qurilgan. Forumdagi Kastor va Pollux ibodatxonasi toʻgʻridan-toʻgʻri Palatindagi imperator qarorgohi bilan bogʻlangan va Kaligulaga bagʻishlangan.
Kaligula vaqti-vaqti bilan jamoatchilik orasida paydo boʻlib, oʻzini xudo sifatida koʻrsatardi. Kaligula Rim boʻylab joylashgan turli xil xudolar haykallarining boshlarini oldirib tashladi va ularning oʻrniga oʻzinikini qoʻydi. Aytishlaricha, oʻziga Neos Helios, yaʼni „Yangi Quyosh“ sifatida sajda qilishlarini xohlagan. Darhaqiqat, u Misr tangalarida quyosh xudosi sifatida tasvirlangan. Kaligulaning diniy siyosati oʻzidan oldingi hukmdorlarnikidan uzoqlashdi. Kassius Dioning soʻzlariga koʻra, sharqda tirik imperatorlarga, Rimda esa oʻlik imperatorlarga ilohiy sifatida sigʻinish mumkin edi. Vaqti-vaqti bilan Augusrtus ommani oʻz ruhiga sigʻinishga majburlagan. Biroq, Dioning taʼkidlashicha, mazkur harakat odatda imperatorlar xalq oldida chiqish qilishdan uyalganligi sababli qilingan. Kaligula yanada oldinga qadam tashladi va Rimdagilarni, shu jumladan senatorlarni ham oʻziga tirik xudo sifatida sigʻinishlarini buyurdi.
Sharq siyosati
Kaligula oʻz hukmronligi davrida sharqiy hududlarda bir nechta tartibsizliklar va fitnalarni bostirishi kerak boʻldi. 37-yilda Kaligula imperator boʻlganidan keyin Bataneyya va Traxonit hududlarining gubernatori boʻlgan yaxshi doʻsti Herod Agrippa bu ishlarda unga yordam berdi. Sharqdagi keskinlikning sababi yunon madaniyati, Rim huquqi va imperiyadagi yahudiylarning huquqlari masalalarini oʻz ichiga olgan holda murakkab edi. Kaligula Misr prefekti Aulus Avilius Flakka ishonmadi. Flak Tiberiyga sodiq boʻlgan, Kaligulaning onasiga qarshi til biriktirgan va Misr separatistlari bilan aloqada boʻlgan. 38-yilda Kaligula Agrippani Aleksandriyaga Flakni tekshirish uchun yubordi. Filonning soʻzlariga koʻra, bu tashrif Agrippani yahudiylar hukmdori deb bilgan yunon aholisi tomonidan masxara qilingan. Natijada shaharda tartibsizliklar boshlangan. Kaligula bunga javoban Flakni lavozimidan olib tashladi va uni qatl qildi.
39-yilda Agrippa amakisi, Galileya va Pereya tetraxi Herod Antipasni Parfiya yordamida Rim hukmronligiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishni rejalashtirganlikda aybladi. Hirod Antipas aybini tan oldi. Kaligula uni surgun qildi. Agrippa oʻz hududlari bilan taqdirlandi. 40-yilda Iskandariyada yahudiylar va yunonlar oʻrtasida yana gʻalayonlar boshlandi. Yahudiylar imperatorni hurmat qilmaslikda ayblangan. Jamniya shahrida nizolar yuz berdi. Yahudiylar loydan qurbongoh oʻrnatilishidan norozi boʻlib, uni vayron qilishdi. Bunga javoban Kaligula Quddusdagi yahudiylar ibodatxonasida oʻz haykalini oʻrnatishni buyurdi. Bu yahudiy monoteizmiga zid boʻlgan talab edi. Shu nuqtai nazardan, Filo Kaligula „yahudiylarga juda shubha bilan qaragan, goʻyo ular oʻziga qarama-qarshi boʻlgan istaklarni qadrlaydigan yagona odamlardir“ deb yozgan.
Eben am Achensee
Eben am Achensee Avstriyaning Tirol yerida joylashgan kommunadir. Schwaz (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 196.56 km2. 2763 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).
Stepnoy (Qoʻstanay tumani)
Dasht (Степной) — Qozogʻiston Respublikasining Qoʻstanay viloyati Qoʻstanay tumanidagi qishloq. Aisarinskiy qishloq okrugi tarkibiga kiradi. U Qoʻstanay shahri markazidan 32 km janubi-sharqda joylashgan. KATO kodi — 395443300.
Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 262 kishi (132 erkak va 130 ayol) edi. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 77 kishi (42 erkak va 35 ayol) yashagan.
Kaligula
Sharq siyosati
Suriya gubernatori Publius Petronius agar berilgan buyruq bajarilsa, fuqarolar urushi boshlanib ketishidan qoʻrqib, uni amalga oshirishni deyarli bir yilga kechiktirdi. Agrippa nihoyat Kaligulani buyruqni oʻzgartirishga koʻndirdi. Biroq, Kaligula oʻz haykalini Quddus ibodatxonasida oʻrnatish boʻyicha ikkinchi marta buyruq berdi. Buning uchun Rimda zarhal misdan Kaligulaning ulkan oʻlchamdagi yana bir haykali yasalgan. Biroq, Iosifning soʻzlariga koʻra, haykalni olib ketayotgan kema yoʻldaligida, Petroniusga Kaligulaning oʻlimi haqidagi xabar yetib boradi. Shu bilan mazkur haykal oʻrnatilmay qolib ketdi.
Bayshore (Shimoliy Karolina)
Bayshore AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahardir. New Hanover County okrugi tarkibiga kiradi.
Kaligula
Mojarolar
thumb|270px|Kaligula tasvirlangan Rim [[sestertiysi, Milodiy 38-yil. Orqa tomonda Kaligulaning uchta opasi — Agrippina, Drusilla va Julia Livilla koʻrsatilgan. Mish-mishlarga koʻra, Kaligula qarindosh-urugʻlari bilan aloqada boʻlgan. Sarlavha: C. CAESAR AVG. GERMANICUS PON. M. TR. POT / AGRIPPINA DRVSILLA IVLIA S. C.]]
Bayshore (Shimoliy Karolina)
Aholisi
2512 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).
Kaligula
Mojarolar
Kaligulaning zamondoshlari Iskandariyalik Filo va Kichik Seneka Kaligulani oʻziga bino qoʻygan va jahldor, oʻta injiq, haddan tashqari koʻp pul sarflovchi va jinsiy aloqada mukkasidan ketib, aqldan ozgan imperator sifatida tasvirlashgan. Kaligula boshqa erkaklarning xotinlari bilan boʻlib, maqtanganlikda, shunchaki o‘yin-kulgi uchun odam o‘ldirganlikda , qasddan pul isrof qilganlikda, ochlikni keltirib chiqarganlikda va oʻziga sig‘inishlari uchun Quddus ibodatxonasida oʻz haykalini qo‘yishni istaganlikda ayblanadi. Bir marta, oʻzi raislik qilayotgan oʻyinlarda, soqchilariga tanaffus vaqtida tomoshabinlarning katta qismini arenaga tashlashni buyurgan. Chunki bu vaqtda arenada mahbuslarni yirtqich hayvonlar yeb qoʻygan va Kaligula bundan zerikkan edi.
Bayshore (Shimoliy Karolina)
Geografiyasi
Maydoni — 9,6 km2. Shundan 9,3 km2 quruqlik, 0,3 km2 esa suv maydonidir.
Kaligula
Mojarolar
Yuqoridagi maʼlumotlarni tasdiqlagan Suetonius va Kassius Dioning asarlarida Kaligulaning jinniligi haqidagi qoʻshimcha maʼlumotlar mavjud. Ular Kaligulani opalari Agrippina Kichik, Drusilla va Livilla bilan insest munosabatlar qilganlikda ayblab, oʻzi ham boshqa erkaklar bilan jinsiy aloqa qilganini aytishgan. Bundan tashqari, ular Kaligulaning turli erkaklar, shu jumladan qaynisi Markus Lepidus bilan boʻlgan munosabatlarini ham eslatib oʻtishgan. Ularning taʼkidlashicha, Kaligula mantiqsiz harbiy mashgʻulotlar uchun qoʻshin yuborgan, saroyni fohishaxonaga aylantirgan va eng mashhuri, oʻz oti, Incitatusni konsul qilishni rejalashtirgan yoki shuni vaʼda qilgan. Otga xizmat qilish uchun ruhoniyni tayinlagan. Mazkur maʼlumotlarning haqiqat ekanligi bahsli masala. Rim siyosiy madaniyatida jinnilik va jinsiy buzuqlik koʻpincha hukumat kambagʻallashishi natijasida vujudga kelgan.
Suiqasd va oqibatlar
thumb|270px|left|[[Lazzaro Baldining The Assassination of the Emperor Caligula (Imperator Kaligulaning oʻldirilishi nomli asari]]
Kaligulaning imperator sifatidagi siyosati Senat, zodagonlar va otliqlar tartibiga nisbatan ayovsiz boʻlgan. Iosifning soʻzlariga koʻra, bu harakatlar Kaligulaga qarshi bir nechta muvaffaqiyatsiz fitnalarga sabab boʻlgan. Oxir-oqibat, Kassiy Chereya boshchiligidagi pretoriya gvardiyasi zobitlari imperatorni oʻldirishga muvaffaq boʻlishgan. Fitna uch kishi tomonidan rejalashtirilgani haqida maʼlumot berilgan. Senat, armiya va otliq ordeni aʼzolarining koʻplari fitnadan xabardor boʻlgan hamda unda ishtirok etgani aytiladi. Vaziyat 40-yilda Kaligula Senatga Rimni doimiy ravishda tark etish va Misrdagi Iskandariyaga koʻchib oʻtishni rejalashtirayotganini eʼlon qilib, u yerda tirik xudo sifatida sigʻinishlariga umid qila boshlaganda yanada keskinlashdi. Shu tariqa Rim imperatori va siyosiy qudratni yoʻqotish ehtimoli koʻpchilik uchun soʻnggi tomchi boʻldi. Bunday harakat Senatni ham, Praetoriya gvardiyasini ham Kaligulaning qatagʻon va buzuqligini toʻxtatishiga imkon qoldirmas edi. Buni hisobga olgan Cherea boshqa fitnachilarni, jumladan Mark Vinisius va Lucius Annius Vinicianuslarni fitnani tezda amalga oshirishga koʻndiradi.
Ushbu voqea sodir boʻlgan Palatin tepaligidagi imperator saroylari ostidagi kriptoportikus (yer osti yoʻlagi) 2008-yilda arxeologlar tomonidan topilgan. Senat Kaligulaning oʻlimidan respublikani tiklash imkoniyati sifatida foydalanishga harakat qildi. Chaerea harbiylarni Senatni qo‘llab-quvvatlashga ko‘ndirishga urindi. Harbiylar esa imperator monarxiyasi gʻoyasiga sodiq qolishdi. Imperatorning doimiy qoʻllab-quvvatlanishidan noqulay holatda qolgan qotillar Kaligulaning rafiqasi Kesoniyani qidirib topib, oʻldirdilar. Ularning kichkina qizi Yuliya Drusillani boshini devorga urib oʻldirdilar. Ular Kaligulaning amakisi Klavdiyga yaqinlasha olmadilar. Askar Gratus Klavdiyni saroy pardasi orqasida yashiringan holda topgach, uni imperatorlik gvardiyasining xayrixoh guruhi shahardan yaqin atrofdagi lagerga olib ketishdi. Klavdiy imperator boʻlgach, imperatorlik gvardiyasining yordamiga tayandi. Klavdiy fitnada ishtirok etgan bir nechta kichik ofitserlarni, shu jumladan Chaereani qatl qilgach, umumiy amnistiya eʼlon qildi. Suetoniusning soʻzlariga koʻra, Kaligulaning jasadi singillari yoqib yuborgunga qadar maysazor ostida qoldirilgan. Kaligula Avgust xilxonasida dafn etilgan. 410-yilda Rimning talon-toroj qilinishi paytida qabrdagi kullar sochilib ketgan.
Tarixshunoslik
thumb|upright|Kaligulaning [[Uygʻonish davrida yaratilgan taxminiy tasviri]]
Kaligula hukmronligi haqida faktlar va tarixiy maʼlumotlarning koʻpchiligi yoʻqolib ketgan. Kaligula bilan zamondosh boʻlgan faqat ikki shaxs — Filo va Senekaning asarlarigina saqlanib qolgan. Filoning On the Embassy to Gaius and Flaccus (Gay va Flakka elchiligida asarida Kaligula hukmronligining dastlabki yillari haqida baʼzi tafsilotlar berilgan. Mazkur asar asosan muallif hamdard boʻlgan Yahudiya va Misrdagi yahudiy aholisi bilan bogʻliq voqealarga bagʻishlangan. Senekaning turli asarlarida Kaligulaning shaxsiyati haqida tarqoq maʼlumotlar keltirilgan. Seneka, ehtimol fitnachilar bilan aloqasi tufayli 39-yilda Kaligula tomonidan oʻldirilgan . Oʻz vaqtida Kaligula haqida tarixiy asarlar yaratilgan, biroq ular hozirda yoʻqolgan. Bundan tashqari tarixiy asarlarni yozgan tarixchilar haddan ortiq tanqid qilgani yoki maqtab yuborgani tufayli ular noxolis deb hisoblanadi . Shunga qaramay, bu yoʻqolgan birlamchi manbalar, Seneka va Filoning asarlari bilan bir qatorda, keyingi davr tarixchilari yozgan va hozirga qadar saqlanib qolgan Kaligula haqidagi ikkinchi va uchinchi darajali tarixiy asarlarning asosi edi. Mazkur asarlarda bir nechta zamondosh tarixchilar nomlari ham saqlanib qolgan. Fabius Rusticus va Kluvius Rufuslar ikkalasi ham Kaligula davrini qoralab yozgan, ammo ularning asarlari saqlanmagan. Fabius Rusticus tarixni notoʻgʻri talqin qilishi bilan mashhur boʻlgan Senekaning doʻsti edi. Kluviy Rufus Kaligulaga suiqasdda ishtirok etgan senator edi.
Salomatlik
Pliniy Elderdan tashqari saqlanib qolgan barcha manbalarda Kaligula aqldan ozgan deb tavsiflangan. Biroq, ulardagi maʼlumotlar majoziy yoki haqiqat ekanligi maʼlum emas. Bundan tashqari, Kaligulaning shaxsi saqlanib qolgan manbalar orasida mashhur emasligini hisobga olsak, haqiqatni yolgʻondan ajratib olish qiyinlashadi. Soʻnggi manbalar Kaligula xatti-harakatlarining tibbiy sababini ensefalit, epilepsiya yoki meningit ehtimolidan keltirib chiqarishga urinish sababli ikkiga boʻlingan. Kaligula aqldan ozganmi (ayniqsa, hukmronligining boshida kasal boʻlganidan keyin), degan savol javobsiz qolmoqda. Iskandariyalik Filo, Iosif va Seneka Kaligula aqldan ozganligini taʼkidlab, tajribadan kelib chiqqan holda aqldan ozishni shaxsiy xususiyat sifatida tasvirlashgan. Senekaning taʼkidlashicha, Kaligula imperator boʻlgandan keyin takabbur, gʻazabnok va haqoratlaydigan boʻlib qolgan hamda oʻz shaxsiy kamchiliklarini oʻquvchilar oʻrganishi mumkin boʻlgan misol sifatida keltirgan. Iosifning soʻzlariga koʻra, hokimiyat Kaligulani aql bovar qilmas darajada magʻrur qilib yuborib, oʻzini xudo deb oʻylashga undagan. Iskandariyalik Filoning xabar berishicha, Kaligula 37-yilda hukmronligining sakkizinchi oyida kasallikdan vafot etishiga bir bahya qolganidan keyin shafqatsiz boʻlib qolgan. Juvenalning xabar berishicha, Kaligulaga sehrli eliksir berilgan va bu uni aqldan ozdirgan.
Suetoniusning yozishicha, Kaligula yoshligida „tutqanoq kasalligi“ yoki epilepsiya bilan kasallangan. Zamonaviy tarixchilar Kaligula har kuni tutqanoq qoʻrquvi bilan yashagan deb taxmin qilishadi. Suzish imperatorlik taʼlimining ajralmas qismi boʻlishiga qaramay, Kaligula suzishni bilmas edi. Epileptiklarga oʻz vaqtida qutqarilmasa kutilmagan holatlar oʻlimga olib kelishi xavfi tufayli suv havzalarida suzish tavsiya etilmaydi. Manbalarga koʻra, Kaligula toʻlin oy bilan gaplashgan. Oy bilan gaplashish ham epilepsiya kasalligi bilan bogʻliq holat hisoblanadi.
Suetonius Kaligulani kasal, ozgʻin va rangpar deb taʼriflagan: „…u baland boʻyli, juda oqarib ketgan, shakli yomon, boʻyni va oyoqlari juda nozik, koʻzlari va chakkalari boʻsh, qoshlari keng va qalin, sochlari ingichka, tojli boshi taqir edi. Tanasining boshqa qismlari ham tuklar bilan qoplangan edi … U jismonan ham, aqlan ham aqldan ozgan, bolaligida tutqanoq kasalligidan aziyat chekkan. Balogʻat yoshida charchoqqa bardoshli edi. Vaqti-vaqti bilan hushidan ketishga moyil boʻlib, bu vaqtda hech qanday harakat qila olmas edi“. Rasmiy tiklangan byustlarning ilmiy rekonstruktsiyalariga asoslanib, Kaligula jigarrang sochli, jigarrang koʻzli va ochiq rangli teriga ega deyishimiz mumkin. Baʼzi zamonaviy tarixchilar Kaligula gipertireoz bilan kasallangan deb hisoblashadi. Bu tashxis, asosan, Kaligulaning asabiyligi va Pliniy Elder taʼriflaganidek, „qarashi“ bilan bogʻliq.
Dafn qilingan joyi
2011-yil 17-yanvarda Italiyaning Nemi shahri politsiyasi imperatorga tegishli deb hisoblangan haykalni kontrabanda yo‘li bilan olib ketayotgan o‘g‘rini qo‘lga olgach, Kaligula dafn etilgan joyni aniqlaganliklarini eʼlon qilishdi. Bu daʼvoni Kembrij tarixchisi Meri Beard shubha bilan qarshi oldi.
Arsure-Arsurette
Arsure-Arsurette Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Jura departamenti Lons-le-Saunier tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
90 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 7,3 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 12,4 km2. Dengiz sathidan 875 – 1205 m balandlikda joylashgan.
NGC 2485
NGC 2485 Kichik It yulduz turkumidagi Sa tipli galaktikadir.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Koki Mizuno
Koki Mizuno (水野 晃樹; 6-sentyabr 1985-yilda tugʻilgan) — yaponiyalik futbolchi.
1952-yilgi Britaniya Gran-prisi
1952-yilgi Britaniya Gran-prisi — 1952-yil 19-iyulda Silverstoun trassasida boʻlib oʻtgan Formula 2 poygasi edi. Bu poyga 1952-yilgi poygachilar jahon chempionatining 5-poygasi hisoblangan. Unda har bir Gran-prida qoʻllaniladigan Formula 1 qoidalarida emas, balki Formula-2 qoidalariga muvofiq oʻtkazildi.
Asosiy burchaklar orasidagi toʻgʻri yoʻlda yangi inshootlari qurilgan.
Poyga tafsilotlari
Jean Behra Britaniya Gran-prisida ishtirok eta olmadi, chunki hafta oxirida Gran-Pri de Sables d’Olonne musobaqasida yelkasidan jarohat olgan edi. Maurice Trintignantv Simca-Gordini T15 avtomobilini boshqardi. Gordini jamoasidan yosh haydovchilar Robert Manzon va Prince Biralar ham ishtirok etdi. Oldingi poygada boʻlgani kabi belgiyalik haydovchi Johnny Claes Simka-Gordini jamoasi safida qatnashdi. Ferrari Alberto Ascari, Nino Farina va Pero Taruffilar bilan ishtirok etdi. Shuningdek, bir qator yosh Ferrari ishtirokchilari ham bor edi: Fischer, Hirt, Peter Whitehead va Roy Salvadori. HWM muntazam Peter Collins and Lance Macklin bilan qatnashgan. Shuningdek, yosh haydovchilar bilan hamkorlik qilish siyosatini davom ettirdi.
Farina boshchiligidagi uchta Ferrari avtomashinalari yana start boʻyicha eng yaxshi uchta pogʻonadan joy oldi. Bu safar Manzon toʻrtta avtomobili bilan oldingi qatorga qoʻshildi. Ikkinchi qatorda Dauning Reg Parnell va Mike Hawthorn bilan birga bir qatordan joy oldi.
Tepeharman (Kastamonu)
Tepeharman — Turkiyaning Kastamonu viloyatidagi Kastamonu tumaniga qarasli qishloq.
1952-yilgi Britaniya Gran-prisi
Poyga tafsilotlari
Ascari poyga boshida peshqadamlikni qoʻlga kiritdi va butun 85 aylanish davomida uni ushlab turdi. Ushbu natija bilan jahon chempionatidagi ketma-ket uchinchi gʻalabasini qoʻlga kiritdi.
Ascarining gʻalabasi unga muhim ballarni taqdim qildi. Ferraridagi hamkasbi Taruffidan sakkiz ballik ustunlikka ega boʻldi. Ball ololmagan Farina Taruffidan yetti ball ortda qoldi.
Chaychi (Qorasuv tumani)
Chaychi (Чайчи) — Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Qorasuv tumaniga qarashli qishloq. Qizil-Suv ovul okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
Aholisi - 1 481 kishi.
Märkische Heide
Märkische Heide Germaniyaning Brandenburg yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Dahme-Spreewald tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 210,10 km2. 4313 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Märkische Heidening hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Marcy-l'Étoile
Marcy-l'Étoile Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir. Rhône departamenti Lyon tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
3243 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 600,6 nafar kishi.
Muhammad Gʻaznaviy
Mohammad - Gʻazneviylar davlati hukmdori (1030). Gʻazneviylar sulolasidan.
Nitish Kumar
2014-yilning 17-may sanasida u oʻz partiyasining 2014-yilgi Hindistondagi umumiy saylovlardagi yomon koʻrsatkichlari uchun masʼuliyatni oʻz zimmasiga olib,Bosh vazir lavozimidan isteʼfoga chiqdi va shundan soʻng 68 yoshli Jitan Ram Manji Bihar shtatining 23-bosh vaziri sifatida qasamyod qildi. Nitish Kumar Jitan Ram Manjini o'zining o'rniga bosh vazir lavozimiga taklif qilgan edi. Biroq u Bixardagi siyosiy inqiroz tufayli 2015-yil fevralida lavozimiga qaytdi va 2015-yil noyabrida 2015-yilda Bihar Qonunchilik Assambleyasiga saylovlarda g‘alaba qozondi. U 2016-yil 10-aprelda o'z partiyasining milliy prezidenti etib saylangan. Bir qancha siyosatchilar, jumladan Lalu Yadav, Tejashvi Yadav va boshqalar uni 2019 - yilgi saylovlarda Hindiston bosh vaziri lavozimiga taklif qilishgan, ammo u bunday intilishlarni rad etgan. 2017-yil 26-iyulda Nitish Kumar CBI Lalu Prasad Yadavning o‘g‘li Tejashvi Yadavni FIRda bosh vazir o‘rinbosari etib tayinlagani sababli ittifoq hamkori RJD o‘rtasidagi kelishmovchiliklar tufayli yana Bihar bosh vaziri lavozimidan iste’foga chiqdi.Bir necha soat o'tgach, u NDA alyansiga qo'shildi va yana bosh vazir sifatida qasamyod qildi. Shundan so'ng, u 2020-yilda NDA alyansi sifatida yana raqobatlashdi, lekin yana 2022-yilda NDA alyansidan ajralib,RJD-Kongress Buyuk Alyansidagi partiyasiga qo'shildi va yana Bosh vazir sifatida qasamyod qildi. Uning yutuqlari:
Yoshligi
Nitish Kumar Harnaut (Kalyan Bigha)Nalanda shahrida, Kurmi (Abhadiya)oilasida tug'ilgan. Uning otasi ozodlik kurashchisi bo'lgan va zamonaviy Bihar asoschilaridan biri bo'lgan buyuk Gandi Anugrah Narayan Sinhaga yaqin edi. Uning otasi Kaviraj Ram Lakhan Ayurveda shifokori edi. Nitish Kumarning laqabi "Munna".
siyosiy hayot
Nitish Kumar Bihar muhandislik kollejining bitiruvchisi bo'lgan, hozir Patna Milliy Texnologiya Instituti nomi bilan tanilgan.U yerdan elektrotexnika bo'yicha diplom oldi.U 1974-1977-yillarda Jaiprakash Babuning Sampoorna Kranti harakatida ishtirok etgan va o'sha davrning buyuk ijtimoiy xodimi va siyosatchisi Satyendra Narayan Sinha bilan juda yaqin edi.
U birinchi marta 1985-yilda Bihar qonunchilik assambleyasiga saylangan. 1987-yilda u Yuva Lok Dal prezidenti bo'ldi. 1989-yilda Bihardagi Janata Dal kotibi etib saylandi va o'sha yili u Lok Sabhaning 9-a'zosi etib saylandi.
1990-yilda u qishloq xo'jaligi bo'yicha davlat vaziri sifatida birinchi marta Ittifoq kabinetiga qo'shildi. 1991-yilda u yana Lok Sabhaga saylandi va bu safar Janata Dalning milliy kotibi etib saylandi, shuningdek, parlamentdagi Janata Dal rahbarining o'rinbosari bo'ldi. 1989-2000-yillarda u Barh Lok Sabha saylov okrugi vakili bo‘lgan. U,shuningdek,1998-1999-yillarda bir muncha vaqt Ittifoqning temir yo'llar va yer usti transporti vaziri bo'lgan va 1999-yil avgust oyida Gasaldagi poyezd halokatidan keyin bu lavozimdan iste'foga chiqqan."'Men Lok Nayak Jayprakash Narayan, Chhote Sahab Satyendra Narayan Sinha va Jannayak Karpuri Thakurning oyoqlarida bilish va o'rganish imkoniyatiga ega bo'ldim '- dedi, Nitish Kumar."1999-yilgi Lok Sabha saylovlarida Rashtriya Janata Dal BJP + JD alyansi tomonidan muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Yangi ittifoq 324 assambleya saylov okrugidan 199 da paydo bo'ldi va Bihar shtati assambleyasiga bo'lajak saylovlar Lalu-Rabri rejimiga chek qo'yadi, degan fikr keng tarqalgan edi.RJD Kongress bilan ittifoqchilikda saylovlarda qatnashgan, biroq alyans Kongress shtat rahbariyatini Lalu Prasadning nomi em-xashak bilan bog'liq firibgarlikda paydo bo'lganidan keyin obro'siga putur etkazganiga ishontirishga harakat qilmadi. Natijada, Kongress faqat 2000-yilgi parlament saylovlarida qatnashishga qaror qildi.
RJD koalitsiya sheriklari sifatida kommunistik partiyalar bilan kifoyalanishi kerak edi,ammo Milliy Demokratik Alyans lageridagi o'rindiqlarni bo'lishish jumboqlari Kumar o'zining Samta partiyasini Sharad Yadav va Janata Dalning Ram Vilas Pasvan fraktsiyasidan chiqarib yubordi.BJP va Kumar o'rtasida ham tafovutlar paydo bo'ldi,chunki, ikkinchisi Biharning bosh vaziri bo'lishi kerak edi,ammo Kumar buni yoqlamadi.Pasvan ham CM yuziga aylanishni xohladi. Musulmonlar va OBClar ham ularning fikrida ikkiga bo'lingan. Pasmanda kabi kambag'al jamoalarni o'z ichiga olgan musulmonlarning bir qismi,Lalu faqat Shayxlar,Sayidlar va Patanlar kabi yuqori tabaqadagi musulmonlarni kuchaytiradi va yangi muqobillarni qidiradi - deb hisoblardi.
Yadav,shuningdek,musulmonlarning qutqaruvchisi sifatida prognoz qilinganidan beri Koeris va Kurmis kabi boshqa yirik qoloq kastalarni ham begonalashtirdi. Sanjay Kumarning ta'kidlashicha,"Koiri-Kurmi egizak kastasi kabi hukmron OBClar, agar u(Yadav) ularning yordamini izlasa, hokimiyatda ulushga intiladi, musulmonlar esa faqat jamoat tartibsizliklari paytida xavfsizlikdan qoniqishadi.Yadav ularga e'tibor bermadi.Bundan tashqari,ikki lagerning bo'linishi shtatdagi siyosiy muhitni ishtiyoqli muhitga aylantirdi, bir nechta partiyalar bir-biriga qarshi hech qanday chegarasiz kurashdilar.JD va BJP ba'zi o'rindiqlarda, shuningdek,Samta partiyasida bir-biriga qarshi kurashgan. Natijada ommaviy axborot vositalaridagi kampaniyalarda g'alaba qozongan BJP uchun zarba bo'ldi. RJD yagona yirik partiya sifatida paydo bo'ldi. 2000- yilda u Bihar bosh vaziri bo'ldi, ammo yetti kun ichida iste'foga chiqishi kerak edi.NDA va uning ittifoqchilari 324 ta a'zodan iborat Palatada 151 ta deputatga,Lalu Prasad Yadav esa 159 ta deputatga ega edi. Ikkala ittifoq ham 163 ta ko'pchilik belgisiga etib bormadi. Nitish Vakillar palatasidagi raqamlarini isbotlay olmasdan ham iste'foga chiqdi.Rabri Devi Lalu Yadavning siyosiy manevri tufayli yana bosh vazir sifatida qasamyod qildi,bu uning uchun 3 yoki 4 marotaba ushbu kasbni egaallashi bo'ldi.
2005-yil noyabr oyida Bixarda Rashtriya Janata Dalning o'n besh yillik boshqaruvini ag'darib tashlashga muvaffaq bo'ldi va bosh vazir taxtini egalladi.2010-yilgi Bihar assambleyasi saylovlarida hukumati tomonidan amalga oshirilgan rivojlanish ishlari asosida u koʻpchilik ovoz bilan oʻz ittifoqida gʻalaba qozona oldi va yana bosh vazir boʻldi.2014-yilda u o‘z partiyasining parlament saylovlarida yomon ko‘rsatgani uchun bosh vazir lavozimidan iste’foga chiqdi.
Shaxsiy hayot
Nitish 1973-yilda Manju Kumari Sinha bilan turmush qurgan. Manju Kumari Patnadagi maktabda o'qituvchi edi. Ularning Nishant ismli o'g'li bor (1975-yil 20-iyulda tug'ilgan), u Birla Texnologiya Instituti-Mesra muhandislik fakulteti bitiruvchisi. Manju 2007 yilda vafot etdi. Nitishning familiyasi Munna.
Suv
Suv (kimyoviy formulasi: H2O) — hidsiz, rangsiz, taʼmsiz, shaffof, suyuqlik shaklidagi kimyoviy moddadir (normal holatda). Yer sirtining 71 foizini egallaydi (~1.460 × 1015 killogram); Yerdagi suv asosan okean, dengiz, koʻl, daryo (95,6 %) kabi suv havzalarida, shuningdek muzlar, yer osti suvlari (1.6 %) va atmosferadagi suv bugʻlari, bulutlarda (0.001 %) yigʻilgan. Bundan tashqari suv organizmlar tarkibida ham mavjud.
Suv kuchli eritgich hisoblanadi. Tabiatda uning tarkibida odatda eritilgan holdagi moddalar (tuzlar, gazlar) mavjuddir. Yerning geologik tuzilishi tarixi va unda xayotning paydo boʻlishi, fizik va kimyoviy muhit, iqlim va ob-havoning shakllanishida suv muhim ahamiyatga ega. Hech qanday tirik organizm suvsiz hayot kechira olmaydi. Suv qishloq xoʻjaligi va sanoatdagi barcha texnologik jarayonlarning zaruriy qismidir.
Suv tabiatda keng tarqalgan. Yer yuzining qariyb 3/4 qismini tashkil qiladi. Gidrosfera — okeanlar, dengizlar, koʻllar, suv havzalari, daryolar, Yer osti suvlari, tuproqlar namini oʻz ichiga olgan Yerning suvli pusti 1,4— 1,5 mlrd. km³ ni tashkil etadi. Atmosferada suv bugʻ, tuman, budut, yomgʻir, qor holatida boʻladi. Quruqlikning 10 % ga yaqin qismi muz bilan qoplangan. Litosferayaa gidrosferadagiga yaqin miqdorda, yaʼni 1—1,3 mlrd. km³ suv bor. Yer mantiyasida ulkan miqdorda (13—15 mlrd. km³) suv bor. Barcha tirik organizmlardagi suv Yer yuzidagi daryolar suvining yarmiga teng. Yerdagi hamma suv bir-biri bilan va atmosfera, litosfera, biosferadagi suv bilan oʻzaro taʼsirda boʻladi (qarang Suv aylanshii).
Tabiiy sharoitda suv tarkibida doimo erigan tuzlar, gazlar va organik moddalar boʻladi. Ular miqdori suvning hosil boʻlishiga va sharoitiga bogʻliq. Suvdagi tuz konsentratsiyasi 1 g/kg gacha boʻlsa — chuchuk, 25 g/kg gachasi — tu zli, undan yuqorisi — shur suv deyiladi. Yogʻin Si, chuchuk, koʻl va dare Si kam mineralli boʻladi. Okean suvining shoʻrligi 35 g/kg ga yaqin, dengizniki kamroq, chuchuk suvda N SO", Sa2Q va Mg2Q ionlari koʻproq. Suvning mineralligi oshgan sari S O, S1~, NaQ va KQ ionlarining konsentratsiyasi koʻpayib boradi.
Vodorodning 2 ta barqaror izotopi (ʻH va 2H) va kislorodning 3 ta izotopi (|6O, O17, |8O) borligi tufayli 9 ta turlicha izotopli S maʼlum. Yerdagi barcha suvda tarkibida vodorodning izotopi — tritiy (3H) boʻlgan 13 — 20 kg „oʻta ogʻir“ suv bor (qarang Ogʻir suv).
Suv — universal erituvchi. Unda gazlar yaxshi erishsh. Suv elektrolit boʻlganligidan koʻpgina kislota, asos va tuzlarni eritadi. Suvning oʻzi ham yaxshi eruvchan modda. Vodorod bilan kislorod qoʻshilib suv hosil boʻlishida issiqlik ajralib chiqadi. 2H2+O2=2H3O reakciyasi 300° temperaturagacha juda sekin boradi. 550° da portlash yuz beradi.
Suv — nihoyatda barqaror birikma. Suv molekulalari 1000°dan yuqori temperaturada nihoyatda oz darajada vodorod va kislorodga ajraladi (termik dissotsiatsiya). 2000°da suvning termik parchalanishi 1,8 %ga, 3092°da 13 %ga, 5000°da 100 % ga yetadi. Suv ultrabinafsha nurlar (fotodissotsiatsiya) yoki radioaktiv nurlar (radioliz) taʼsirida ham parchalanadi. Suv radioaktiv parchalanganda H2 va O2 dan tashkari vodorod peroksid hamda bir qator erkin radikallar hosil boʻladi. Suv birikish va parchalanish reaksiyalariga kirishadi, kimyoviy reaksiyalarda ishtirok etadi. Suv oʻziga xos gʻayrioddiy (anomal) xossalarga ega: sirt tarangligi yuqori, qovushoqligi kichik, suyuqlanish va qaynash temperaturasi yuqori, suyuq holatdagi zichligi qattiq holatidagidan katta. Q4°dan yuqori temperaturada ham, undan pastda ham suvning zichligi 1000 kg/m³ dan past boʻladi. Bu hodisa suvning zichlik anomaliyasi deb ataladi. Toza suvning solishtirma issiqlik sigʻimi barcha suyuq va qattiq moddalarnikidan katta (4,18 JGʻg); demak, 1 g suvni G isitish uchun boshqa moddalarni isitishga sarflanadigan issiqlikka nisbatan koʻproq issiklik talab qilinadi. Bu suvning issiqlik sigʻimi anomaliyasi deb ataladi. Toza suvni ehtiyotkorlik bilan astasekin sovitib borilsa, u Sdan past trada ham (—33°ga qadar) muzlamasligi mumkin, Bunday „oʻta sovigan“ suv barqaror boʻlmaydi; uni silkitilsa yoki ichiga biror kristall tashlansa, darxrl muzlab krladi. Shuningdek, toza suvni astasekin „oʻta isitish“ (Q27°ga qadar) ham mumkinligi aniklangan. Oʻta isitilgan suv ham barqaror boʻlmaydi; bir oz chayqatilsa, bunday suv juda koʻp miqdorda bugʻ hosil qilib qayiaydi. Suv molekulasi 2 ta vodorod va I ta kislorod atomidan tarkib topib, bogʻlar orasidagi burchak 104,5°. Kislorod atomi atrofidagi elektronlarning nosimmetrik taqsimlanishi natijasida elektron buluti manfiy elektr zaryadining markazi kislorod atomining musbat zaryadi markaziga mos kelmaydi. Natijada suv molekulasidagi katta elektrik dipol momenti vujudga keladi. Bu esa suvning qutblanish xossasini namoyon qiladi.
Qutblangan suv molekulasi qutblangan moddalarni yaxshi, qutblanmagan moddalarni esa oz eritadi. Suvga boʻlgan moyilligiga qarab, funksional guruxlar: gidrofil (suvga tortiluvchi), suv bilan yaxshi solvatlanadigan, gidrofob (suvdan krchadigan) va difil tuzilishlarga ega boʻladi.
Suv — keng ishlatiladigan modda. Suv kislorod, vodorod, ishqor, nitrat kislota, spirt, aldegid, soʻndirilgan ohak va boshqa koʻpgina kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarish.da ishtirok etadigan kimyoviy reagentdir. Suv bogʻlovchi materiallar uchun zarur komponent. Kaynatish, eritish, suyultirish, kristallash uchun texnologik komponent sifatida koʻpgina ishlab chiqarish. jarayonlarida ishlatiladi. Texnikada elektr va issikdik eltuvchi, bugʻ mashinalarida ish jismi, bosim uzatuvchi sifatida qoʻllanadi.
Organizmdagi suv barcha oʻsimliklar, tirik organizmlar va mikroorganizmlarda moddalar almashinuvi uchun zarur asosiy vosita, shuningdek, bir qancha kimyoviy fermentativ reaksiyalarning substrati hisoblanadi.
Fotosintez jarayonida suv karbonat angidrid bilan birgalikda organik moddalar hosil boʻlishida qatnashadi va shu bilan birga Yerda tirik organizmlar hosil boʻlishi vositasi hisoblanadi. Suv toʻqimalar faoliyatini, oziq moddalar va almashinuv mahsulotlari (qon, limfa, oʻsimliklar sharbati)ning singishini, fizik termoregulyasiyani va hayot faoliyatiga tegishli boshqa jarayonlarni taʼminlaydi. Organizmlarda juda kup miqdorda suv boʻladi. Odam tanasidagi barcha suyuklik va toʻqimalar tarkibida massasiga nisbatan 65 % chamasida suv boʻladi. Odam ochlikka bir oydan ortiqroq chidashi mumkin, lekin suv sizlikka bir necha kundan ortiq chiday olmaydi. Suvda organizmning yashashi uchun zarur boʻlgan organik va anorganik moddalar eriydi.
Odamning suvga boʻlgan fiziologik ehtiyoji, iqlim sharoitiga qarab, sutkasiga 3—6 l ni tashkil etadi.
Sanitariya va xoʻjalikroʻzgʻor ehtiyojlari uchun kup miqdorda suv talab kilinadi. Suv markazlashgan sistemadan yetarli miqdorda berilgan takdirdagina yuvindi va chiqindilarni suv kanalizatsiyasi yordamida okizib yuborish mumkin. Aholi yashaydigan joylarning sanitariya madaniyati suv bilan taʼminlanish darajasiga qarab belgilanadi (kishi.boshiga sutkasiga l hisobida). Aholining sogʻligʻi va sanitariya yashash sharoitlariga bevosita yoki bil vosita salbiy taʼsir etishi xavfining oldini olishda suvdagi kimyoviy moddalarning eng katta belgilangan miqdorda boʻlishi, ilmiy asoslangan gigiyena normativlari muhim ahamiyatga ega.
Aholi isteʼmol qiladigan suv epidemiologik jihatdan xavfsiz boʻlishi kerak. Suvda kasallik qoʻzgʻatadigan bakteriyalar va viruslar boʻlmasligi lozim.
right|300px|thumb|Suv uch: suyuq, qattiq ([[muz) va gaz (bugʻ) holatlarida.]]
Kimyoviy va fizik xususiyatlari
left|thumb|Suv molekulalarining oʻrtasida hosil boʻladigan [[vodorod aloqalarining modeli (Burchak 1 = 104,45°)]]
Suv muammosi
Maʼlumki sayyoramizning 70 % suv bilan qoplangan, bu suvning katta qismi butunlay muzlab qolgan yoki isteʼmol uchun yaroqsizdir. Yerdagi chuchuk suvning deyarli uchdan ikki qismini Antarktida muzliklari tashkil etadi. Yerdagi koʻllar va daryolarda taxminan 85 ming kilometr kub suv oqadi, bu suvlarga u yoki bu jihatdan inson taʼsir koʻrsatadi. Ayrim bashoratlarga koʻra, 2025-yilga kelib 52 ta mamlakat aholisi chuchuk suv tanqisligi muammosiga duch keladilar. YUNESKO Bosh direktori Audr Azuli 2030-yilga kelib dunyoda global suv tanqisligi 40 foizni tashkil etishini maʼlum qilgan. Sayyoraning turli nuqtalarida daryolarni qoʻriqlash faoliyati bilan shugʻullanuvchi koʻpgina tashkilotlar mavjud. Yerdagi eng azim daryolar va ularning ekologik xolatini koʻrib chiqamiz.
Fairburn (Georgia)
Fairburn AQShning Georgia shtatida joylashgan shahardir. Fulton okrugi tarkibiga kiradi.
Suv
Amazonka
Amazonkaning maydonini AQSh xududi bilan solishtirish mumkin. Bu xudud turli xil ajoyib biologik turlarga boy. Bu erda sayyoramizdagi tropik oʻrmonlarning yarmidan koʻpi (deyarli 60 %) oʻsadi hamda Janubiy va Shimoliy Amerika iqlim sharoitlari tartibga solib turishda muhim ahamiyatga ega. Amazonkaning uzunligi 6400 kilometr. Oʻzining joylashishiga koʻra, Amazonka uzoq vaqt davomida inson taʼsiridan himoyalangan edi, lekin endilikda vaziyat oʻzgarmoqda. Braziliya xukumati taxminan 60 ta damba qurishni rejalashtirmoqda. Shu kabi loyihalar erli aholi va milliy bogʻlarga salbiy taʼsir etishi mumkin.
Fairburn (Georgia)
Aholisi
12950 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga auto nafar kishi.
Suv
Missisipi
Amerikaning eng katta daryosi Missisipi AQshning Minnesota shtatidan boshlanadi va 4 ming kilometrga oqib borib Meksika koʻrfaziga quyiladi. Inson taʼsiri tufayli u xozirda yordamga muxtoj. Xar yili Missisipi deltasining 30 kilometri yoʻqolib bormoqda: koʻpgina damba, shlyuz, bir necha kilometrlarga choʻzilgan toʻgʻonlar tufayli daryoga avvalgi qayirning 10 % kelib tushadi xalos. Missisipini himoya qilish va suv muammosini echishda har yili yangi loyihalar ishlab chiquvchi koʻplab tashkilotlar mavjud.
Dunay
Dunay daryosi Gʻarbiy Germaniyadan boshlanib 2800 kilometr masofani Avstriya, Mojariston, Xorvatiya, Serbiya, Ruminiya, Ukraina xududlari orqali oqib oʻtib Qora daryoga quyiladi. Daryo 19 ta mamlakat xududini kesib oʻtadi va shuning uchun dunyodagi eng „koʻp millatli“ daryo hisoblanadi. Dunay 150 yildan ortiq vaqt mobaynida insonlar tomonidan ishlatilib kelayotgan rang-barang ekologik va biologik tizimga ega. Bugungi kunda Dunayning 80 % botqoq erlari dambalar qurish, koʻmib yuborish tufayli yoʻqolib ketgan. Butun jahon yovvoyi tabiat federatsiyasi va shunga oʻxshash tashkilotlar mazkur xududlarni qayta tiklash va qoʻllab-quvvatlash ustida toʻxtovsiz ish olib bormoqdalar.
Mekong
Mekong daryosi Janubiy-Sharqiy Osiyoning ekologik tizimining muhim qismi hisoblanadi.U Xitoydan boshlanib 4900 kilometr masofani Birma, Laos, Tayland, Kambodja va Vyetnam xududi orqali bosib oʻtadi. Mekong baliq xoʻjaligi riojlanishini taʼminlaydi, dunyodagi bioxilma-xillik darajasi boʻyicha ikkinchi oʻrinda turadi, 60 milliondan ortiq inson oziq-ovqat, suv va transport bilan taʼminlanadi. Mekong oʻzani boʻylab qurilgan xitoy dambalari ekotizimga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Bunday dambalarning qurilishiga qarshi va daryoning ekologik tizimini saqlab qolishga „Mekongni saqlab qolish“ kabi tashkilotlar harakat qilmoqdalar.
Yanszi
Uzunligi boʻyicha dunyoda uchinchi, Xitoyda eng uzun hisoblangan daryo Yanszi daryosidir. Uning uzunligi 64000 kilometrdir. Yanszi — gidroeletroenergiya manbaidir. Daryo xududida „Uch dara“ toʻgʻoni joylashgan. Toʻgʻonning qurilishi 1992-yilda boshlagan boʻlib, 1,2 million odam boshqa xududga koʻchib oʻtishga majbur boʻlgan, yuzlab fabrikalar, shaxtalar va chiqindixonalar suv ostida qoldi. Natijada daryo ifloslandi va Xitoyning baliqchiligiga tahdid soluvchi koʻpgina koʻchkilar sodir boʻldi. 2011-yilga kelibgina Xitoy xukumati mavjud muammoni rasman tasdiqladi.
Abdulmalik II (Somoniy)
Abdulmalik II Abu-l-Favaris ibn Nuh (Somoniy) — Movarounnahr hukmdori (999). Somoniylar sulolasi vakili.
999-yil fevral oyida Abdulmalikning akasi Mansur II taxtdan agʻdarilgan va koʻzlari koʻr qilingan. Mansurning agʻdarilishidan Gʻazna hukmdori Mahmud Gʻaznaviy somoniylar qoʻl ostida boʻlgan Xurosonning qolgan qismini zabt etish uchun bahona sifatida foydalangan. Lekin Mahmud Begtuzun, Foiq va Koʻhiston hukmdori Abulqosim Simjuriyni oʻziga kuchli raqib deb hisoblaydi va shuning uchun 999-yilning bahorida Balx va Hirotni saqlab qolgan holda ular bilan sulh tuzadi.
Suv
Kongo
Kongo daryosida soniyasiga 500 ming kub metr suv oqib oʻtadi, bu dunyodagi eng boy daryodir. Daryoning ifloslanishi tuproq eroziyasi, shahar chiqindilari, chiqindilar, koʻp xollarda daryo boʻylab insonlarning sayohatlari sababdir. Kongo Afrikaning harakatlanish tizimidir. Yaqin kelajakda Kongo Demokratik Respublikasida erdagi eng katta gidroelektrostansiya qurish rejalashtirilgan.
Suv odam hayotida
Tabiatga kishilarning zugʻumi kuchaya borgan sari tabiiy muvozanatning buzilishi oqibatida ularning yashash tarzi, sogʻligi, ijtimoiy muhitga boʻlgan aks taʼsiri tobora halokatli tus olmoqda. Shu sababli insoniyat har qanday siyosiy, mintaqaviy, irqiy, milliy, diniy va boshqa nizo, kelishmovchiklarni unutib, mushtarak umuminsoniy manfaatlar tevaragida jipslashuvi hozirgi eng olamshumul zaruriyatdir. Jahonshumul muammolarning shunday bir guruhlari mavjudki, ularning u yoki bu darajada hal qilinishining oʻziyoq butun sayyoramizdagi ijtimoiy hayotning kelajak davrlaridagi aniq manzaralarini tasavvur qilish uchun imkon beradi. Ulardan biri „Inson — tabiat“ munosabatlari sirasiga kiradigan, xususan, xom ashyo resurslarini tejash, energiya tanqisligini bartaraf etish, aholini oziq-ovqat va ichimlik suvi bilan taʼminlash va tabiatni muhofaza qilishdir. Markaziy Osiyo mintaqasining tabiati va hattoki ijtimoiy muhiti qadimdan tabiat tomonidan inʼom etilgan suv zahiralaridan qay darajada samarali foydalanishga qoʻproq bogʻliq boʻlib kelganligi hech kimga sir emas. Suv oʻrnini boshqa hech bir neʼmat bosa olmaydi. Ammo insoniyatning bu boradagi ehtiyojlari va mavjud boʻlgan zahiralar oʻrtasidagi mutanosiblik allaqachon dolzarb muammo darajasiga etganligini ham unutib boʻlmaydi. Mutaxassislarning fikricha, sayyoramizdagi suv zahiralaridan faqatgina 2,5 foizigina ichish uchun yaroqli ekan. Shundan 0,5 foizidan insoniyat oʻz manfaati yoʻlida foydalanmoqda. Ichimlik suvidan foydalanish darajasi aholi miqdorining koʻpayish darajasi bilan bevosita bogʻliq jarayon. Lekin, shu bilan birga, aholining miqdori sarf qilinadigan suvning miqdoriga doimo mutanosib boʻlavermaydi. Masalan, rivojlangan Yevropa mamlakatlarida aholi miqdorining kamayishi kuzatilayotgan bir paytda, ichimlik suvidan foydalanish koeffitsienti doimo yuqorilab boryapti. Bundan 40—50 yillar muqaddam Toshkent shahrida suv isteʼmol qilish miqdori qariyb 5 barobar kam boʻlib, aholining ehtiyojini toʻla qondira olgan. XX asrning 60-yillari oʻrtalarida Toshkent shahrining aholisi 1 mln. atrofida edi. Lekin ishlatiladigan suv miqdori yuqorida taʼkidlanganidek, 5 barobar kam sarflanar edi. Hozir esa Toshkentning aholisi 3 mln. kishidan ziyod boʻlib, kuniga 2,5 mln. m. kub toza ichimlik suvi sarflanayotir. BMT bayonotiga koʻra, har bir kishining toza ichimlik suvga boʻlgan kundalik ehtiyojini 50 litr miqdorda belgilash maqsadga muvofiq ekan. BMT bergan maʼlumotlarga koʻra, er yuzida 2000-yilda umumiy aholisi 2,1 mlrd. kishini tashkil etadigan 61 ta davlatda suv isteʼmoli bu meʼyordan kam boʻlgan. 2050-yilga kelib, jahon aholisining 45 foizi (yaʼni, 4,2 mlrd kishi) oʻz aholisini kuniga 50 litr suv bilan taʼminlay olmaydigan mamlakatda yashashiga toʻgʻri kelar ekan.suv inson hayotidagi muhim modda hisoblanadi. Suvda inson uchun narcha kerakli element ionlari joylashgaN.
Abdulmalik II (Somoniy)
O‘z fuqarolarining dushmanligi bilan yuzma-yuz kelgan Abdulmalik turklar hujumi oldida ojiz edi. Yaqinlashib kelayotgan dushmanga qarshi xalq urushini uyushtirishga urinish muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Hukumatning masjidlar minbarlaridan o‘qilgan murojaati aholi tomonidan mutlaqo loqaydlik bilan kutib olindi. Turkiy qo‘riqchilarning boshliqlari dushman tomoniga o‘tdilar.
Suv
Suv odam hayotida
Toshkent shahrida toza ichimlik suviga boʻlgan ehtiyojning tobora ortib borish tendensiyasi aslida aholi sonining koʻpayishidan emas, balki, birinchidan, kishilarda tozalik va ozodalikning, shuningdek, sanoatda toza ichimlik suvga boʻlgan ehtiyojning kuchayib borishi bilan oʻlchansa, ikkinchidan, toza ichimlik suvidan oqilona foydalanish darajasining susayishi natijasida roʻy bermoqda. Agar biz rivojlangan mamlakatlardagi yirik shaharlaridagi suv isteʼmolini hisobga oladigan boʻlsak, qarama-qarshi manzarani koʻrishimiz mumkin. Masalan, Yaponiya poytaxti Tokioda oʻtgan asrning 50-yillarida toza ichimlik suviga boʻlgan ehtiyoj har bir kishiga bir kunga qariyb 400 litrga toʻgʻri kelgan boʻlsa, bu koʻrsatkichni 2000-yilda 160 litrga tushira olganlar. Suvdan oqilona foydalanish hayot zaruratidir. Toshkent shahri aholisining jon boshiga suv sarfi yildan yilga oshmoqda. Agar XX asrning oʻrtalarida Toshkent shahri aholisining jon boshiga kuniga oʻrtacha 550—600 litr toza ichimlik suv sarflangan boʻlsa, shu bugungi kunda bu koʻrsatkich 1136 litrga koʻtariladi. Bundan shu xulosa kelib chiqadiki, mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot darajasi toza ichimlik suviga boʻlgan ehtiyojni belgilab beruvchi omilga aylanadi, yani mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi qanchalik yuqori boʻlsa, suvdan oqilona foydalanish usullari darajasi ham yuksaladi. Suvdan foydalanishning ilgʻor texnologiyalari ishlab chiqiladi va uni hayotga tatbiq etish imkoniyatlari ham ochila boradi. Toza ichimlik suvidan foydalanish madaniyatining susayishi sanoat ishlab chiqarish taraqqiyotiga ham toʻsiq boʻlib qolmoqda, shu bilan birga, dehqonchilik madaniyati vujudga kelgan davrdan boshlab, ekin ekilgan hosildor erlarning ham yaroqsiz holga kelishiga sabab boʻlmoqda. Ayniqsa, bu achinarli holat Orol boʻyi mintaqasida oʻzining salbiy natijasini koʻrsatmoqda. Chuchuk suvning etishmasligi oqibatida bir necha oʻn ming gektarlab er maydonlari shoʻrlangan, ekin maydonlarining ancha qismi zaharli kimyoviy moddalarga toʻyinishi oqibatida hosildorlik bir necha barobarga kamayib ketgan. Toza ichimlik suvidan, ayniqsa Toshkentdek shahri azimda oqilona foydalanishning usullaridan biri — tomorqa erlarini, istirohat bogʻlarini, koʻcha boʻyidagi dov — daraxtlar va koʻkatlarni sugʻorish shaxobchalarini kengaytirish va bunga sarf qilinadigan toza ichimlik suvni tejashdan manfaatdorlikni oshirishdir.
Abdulmalik II (Somoniy)
999-yilning kuzida Nasr ibn Ali Qoraxoniy Buxoroga hujum qildi. Abdulmalik ommani dushmanga qarshi ko‘tara olmadi. Askarlar, jumladan turk sarkardalar ham dushman tomoniga o‘tdilar. 999-yil 23-oktabrda Nasr ibn Ali Buxoroga jangsiz kirib, Abdulmalikni somoniylar oilasining boshqa vakillari bilan birga O‘zganga surgun qiladi.