Taypinlar_davlati
Oxirgi bosqich
1856-1864 yillar — Taypinlar qo‘zg‘oloni tarixining oxirgi bosqichi, Nankinning mag‘lubiyatga uchrashi va Taypin qo‘zg‘olonining barcha asosiy ishtirokchilarining o‘limi bilan tugadi. 1851-yilning kuzida Taypinlar Guansi shimolidagi kichik bir shahar Yunʼanni egallab olishdi va u yerda keyingi yilning bahorigacha qolishdi. Bu yerda Taypin davlatining siyosiy institutlarining shakllanishi yakunlandi, Xun Syusuan samoviy Van (hukmdor) ga aylandi, bu uning Taypin iyerarxiyasidagi ustun mavqeyidan dalolat beradi. Taypin qo‘shinlari qo‘mondoni Yan Syutsin Sharqiy Van unvonini oldi. Vey Chanxuey Shimoliy Vanga, Shi Dakay esa mustaqil Vanga aylandi. Bu hukmdorlarning har birining qo‘mondonligi ostida o‘z qurolli kuchlari va maʼmuriy apparatlari bo‘lgan. '''Xun Syusuan''' oliy yetakchi hisoblanar edi, uni tez orada „vansuy“ („o‘n ming yillik hayot“) tilagi bilan kutib olishni boshlashdi. Biroq, haqiqiy harbiy sardor va oliy maʼmur bu davlat boshi isteʼdodi to‘liq ochilgan Yan Syusin edi. Keyinchalik Xun ko‘p vaqtini diniy va falsafiy insholar yozish bilan o‘tkazdi, davlat tashvishlarining asosiy yuki esa Yan Syusining yelkasiga tushdi. Mart oyida, qattiq qamaldan so‘ng, Taypinlar Nankinni egallab olishdi. O‘sha paytdan boshlab shahar 1864-yil davlatning qulashigacha samoviy poytaxt bo‘lib qoldi. Asosan Yanszining quyi havzasida joylashgan Xitoyning markaziy-janubiy provensiyalarini o‘z bazasiga aylantirib, isyonchilar Shimoliy Xitoyni bo‘ysundirish fikridan butunlay voz kechishmadi. 1853-yilning bahorida ular Pekinni zabt etish uchun birinchi ekspeditsiyani uyushtirdilar. Qo‘shinlarni Taypinning eng iqtidorli qo‘mondonlaridan biri boshqarganiga qaramay, qo‘zg‘olon muvaffaqiyatsiz tugadi, asosan kuchlar yetarli emas edi. O‘sha yilning oktabr oyiga kelib, soni 20 ming kishiga kamaygan qo‘shin Tyanjin chekkasiga yetib bordi, ammo kam sonli qurolsiz artilleriya shaharni bosib ololmadi. Tahminan 40 ming kishilik qo‘shinning ikkinchi otryadga yordam berish uchun 1854-yil boshida yuborilishi bu masalani hal qila olmadi. Bu vaqtda birinchi mag‘lubiyatlardan so‘ng, Sin qo‘shinlari bir necha oylik janglardan so‘ng, shimoliy ekspeditsiyada qatnashgan ikkala qo‘shinni mag‘lubiyatga uchratdilar. Ularning qo‘mondonlari qo‘lga olindi va qatl qilindi. Shunday qilib, Taypinlar qo‘zg‘oloni kamida ikki marta manjur hukmronligini qulatish va Xitoyni samoviy Vang hukmronligi ostida birlashtirish uchun haqiqiy imkoniyatni qo‘ldan boy berishdi. Umuman olganda, '''1856-yilning kuzi'''gacha Taypinlar lageridagi vaziyat barqaror bo‘lib qoldi. Taypinlar strategik ahamiyatga ega bo‘lgan juda muhim hududni egallashga muvaffaq bo‘lishdi va nafaqat hujumlarni muvaffaqiyatli qaytarishdi, balki hukumat qo‘shinlari va Sin hukumati tarafida bo‘lgan mahalliy harbiy rahbarlar bo‘linmalarini mag‘lub etishdi. Taypin davlati 1856-yilning kuzida boshlangan ichki kurash tufayli keskin zaiflashdi va qo‘zg‘olon kuchsizlana boshladi. Voqea sabablari tarixchilar tomonidan turlicha baholangan, biroq bu asosan, Taypin davlatida oliy hokimiyatni egallash istagiga o‘xshardi. Sentabr voqealarining qahramonlari Taypin davlatining asosiy rahbarlari edi, ular janglar paytida omon qolishga muvaffaq bo‘lishdi. Bu, birinchi navbatda, samoviy hukmdor Xun Syusuan va uning eng nufuzli sherigi Yan Syusin o‘rtasidagi kurash edi, ular Nankinni bosib olish paytida siyosiy va harbiy nazoratning asosiy dastaklarini o‘z qo‘lida jamlagan edi. 1856-yil 2 sentabr tongda, Shimoliy Vanga sodiq bo‘linmalar Vey Chanxuey, Yanning qarorgohiga bostirib kirib, u yerda bo‘lganlarning hammasini, jumladan, Yan Syusinning o‘zini ham shafqatsizlarcha o‘ldirishdi. Bundan bir necha kun o‘tgach, Xun Syusuan nomidan farmon chiqarildi, unda Vey Chanxuey sodir bo‘lgan voqea uchun aybdor qilindi, bundan tashqari, u Taypinning oliy hukmdori saroyida jamoat oldida jazoga hukm qilindi. Nankinda bir necha ming kishi bo‘lgan va shubhasiz, dushmanlarining xo‘rlanishiga guvoh bo‘lishni istagan fitna ishtirokchilari uchun xavf tug‘dirgan Yan Syusinning tirik qolgan tarafdorlari, ko‘rsatilgan joyga qurolsiz to‘planishdi. Ammo bu yerda ular Vey Chanxuey jangchilari bilan o‘ralgan, shafqatsiz va sovuqqonlik bilan yo‘q qilingan. Bu xabarlarni eshitgach o‘sha paytda urushda bo‘lgan Shi Dakay qo‘shinlarni oldinga siljitdi va oktabr oyida Nankin devori ostida yetib keldi. U bu voqeani qoraladi va buni yashirishga ham urinmadi. Vey Taypin davlatidagi asosiy rol uchun kurashda asosiy raqiblaridan qutulish umidida Shi Dakayga qarshi repressiya tayyorlayotgandi. Shi Dakay mo‘jizaviy tarzda o‘limdan qochishga muvaffaq bo‘ldi. U bo‘lajak qirg‘in haqida xabar olgach, shahardan qochib ketdi. 1864-yil 1 -iyunda Xun Syusuan vafot etdi va iyul oyi oxirida samoviy davlat poytaxtiga hal qiluvchi hujum boshlandi. Shaharga hujum qilish uchun signal dushman tomonidan Nankinni o‘rab olgan kuchli mudofaa devorlarining bir qismini vayron qilishi edi. Xunning o‘n besh yoshli o‘g‘li, samoviy Van taxtida, tajribali va sodiq maslahatchilarining yordamiga qaramay, hech narsaga qodir emas edi. Oktabr oyida Samoviy Van qo‘lga olindi va qatl qilindi.