Sun_Yat_Sen_haqida
SUN YAT-SEN
1888-yilda u "To'rt bandit" guruhiga asos solgan. Bu davrda u Sin hukumati siyosatini tanqid qildi va islohot loyihalarini ishlab chiqadi. "Xitoy Uyg'onish Ittifoqi" inqilobiy tashkiloti bilan birgalikda qo'zg'olon tayyorlay boshladi. Oktabr 1895-yilda Guanchjouda qo'zg'olon ko'tarishga urinish muvaffaqiyatsizlikka uchradi, fitnachilarning aksariyati hibsga olindi, ko'plari qatl qilindi, Sun Yat Sen Gonkongga, keyin Yaponiyaga qochib ketdi va u yerda bir qator yaponlardan yordam olishga urinib ko'radi. Xitoydagi Sin sulolasidan norozilarni o'z atrofiga birlashtiradi. Yevropaga safari chogʻida kurashni davom ettirish uchun pul yigʻishni boshlaydi, ammo 1896-yilda Londonda Xitoy elchixonasida hibsga olingan; ingliz matbuotida koʻtarilgan shov-shuv va Britaniya hukumatining aralashuvi tufayli uni uyiga joʻnatishga majbur bo'lishadi. Panosiyoizmga mukkasidan ketgan Sun Yat Sen 1898-yildan mustaqillik uchun AQSHga qarshi kurashayotgan filippinliklarni faol qoʻllab-quvvatladi. 1904-yilda soxta Gavayilik tug'ilganlik guvohnomasidan foydalanib, Amer fuqaroligini oladi, bu esa unga Qo'shma Shtatlarga erkin kelishga imkon berdi (1882-yildan beri bu xitoy hududlariga kirishi taqiqlangan edi). 1905-yil Tokioda Xingzhonghoi va boshqa bir qancha inqilobchilar asosida turli xil guruhlar o'rtasida yangi "Birlashgan ittifoq" tashkilot tuzildi. Tashkilot dasturi Sun Yat Senning to'rtta tamoyillarini: millatchilik (manjur hukmronligini bartaraf etish va milliy Xitoy davlatini yaratishni nazarda tutadi), demokratiya (demokratik respublikani barpo etish) xalq va farovonlikni (yer huquqlarini tenglashtirish va ijtimoiy adolat davlatini qurish)o'zida aks ettirgan edi. Xitoyda 1908-yilda ikkita qo'zg'olon ko'taradi, ammo ularning barchasi muvaffaqiyatsiz bo'ldi. Bularning hammasi Sun Yat Senning  obro'sining biroz pasayishiga olib keldi: Tongmenxuyda uning raqiblaridan iborat  nufuzli guruhi tuzildi. Biroq, Sun Yat Senning keyingi rejalari majurlarning Sin sulolasiga qarshi ozodlik qo'shinini tashkil qilish uchun butun dunyo bo'ylab muvaffaqiyatli mablag' to'plash bilan kechadi. Dekabr oyida Sinxay inqilobi boshlanganidan keyin 1911-yil Sun Yat Sen Xitoyga qaytib keldi. Nankindagi provinsiyalarni egallaydi. Hukumatni qo'lga olgan Sun Yat Sen o'zining gʻoyalari bilan hukumatni boshqarishi yaqqol sezilib turardi. Ko'payib ketgan e'tirozlar sabab 1912-yil 13-fevralda imperator taxtdan voz kechganidan bir kun oʻtib Sun Yat Sen oʻz lavozimini Yuan Shikayga topshirdi. 1913-yil iyul oyida Sun Yat Sen Xitoyning janubida "Ikkinchi inqilob"ni boshladi. Yuan Shikayni olib tashlash urunishlari samarasiz tugadi. 1913-yil 1-sentabrda isyonchilarning poytaxti Nankin hukumat qo'shinlari tomonidan qo'lga olindi. Sun Yat Sen, gomindanning boshqa ko'plab rahbarlari singari, Yaponiyaga qochishga majbur bo'ldi. O'sha yilning noyabr oyida Gomindan taqiqlandi, partiyadan deputatlar parlamentdan chiqarib yuborildi, 1914-yil parlament tarqatib yuborildi, 1914-yil may oyida Yuan Shikay vaqtinchalik parlamentni bekor qildi. Davlatda yangi konstitutsiya qabul qilinishi Yuan Shikayga diktatorlik vakolatlarini berib. Yuan Shikayning monarxiyani tiklash va imperator bo'lish istagi dekabr oyida qo'zg'olonga sabab bo'ldi. 1916-yil iyun oyida Sun Yat Sen Xitoy janubining poytaxti Guanchjouga qaytib keldi. Mustaqil viloyatlar federatsiyalari (Yunnan, Guychjou, Guansi va Guandun)ni tuzganligini e'lon qildi. 200px|Sun Yat Sen