cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suvorov ordeni (Rossiya)
Orden nishoni
Ordenning nishoni — uchlari choʻzilgan zarhal tetraedral tekis xoch shaklida.
Xochning uchlari orasida kumush iplar bor.
Xochning markazida qavariq hoshiyali kumush medalyon joylashgan. Medalonlar maydonida A.D.Suvorovning zarhal rasmi oʻrnatilgan. Profildagi Suvorov, chapga burilib, medalyonning pastki qismidagi lenta bilan oʻralgan dafna va eman novdalariga tayangan holda joylashtirilgan.
Qizil emal bilan qoplangan yuqori qismidagi medalyonning aylanasida toʻgʻridan-toʻgʻri relyefli harflar bilan: „ALYeKSANDR SUVOROV“ deb yozilgan.
Xochning qarama-qarshi uchlari orasidagi masofa — 40 mm, xochning qarama-qarshi uchlari orasidagi masofa esa — 35 mm. Koʻkrak nishonining orqa tomonida orden koʻkrak nishonining raqami joylashgan.
Orden koʻkrak nishoni ipak va muar lentasi bilan qoplangan beshburchak blokga ilmoq va halqa yordamida yopishtirilgan.
Kengligi — 24 mm boʻlgan yashil lenta. Lentaning markazida kengligi — 5 mm boʻlgan toʻq sariq rangli chiziq mavjud.
Harbiy qismning jangovar bayrogʻiga yopishtirilgan lentaning kengligi — 100 mm.
Düzqışlaq (Goranboy)
Düzqışlaq. Ağamalıoğlu (?-2018) (shuningdek, Agamalyoglu) — Ozarbayjonning Goranboy tumanidagi qishloq va munisipalitetdir. Umumiy aholi soni 2551 nafar aholi istiqomat qiladi. == Manbalar =
Suvorov ordeni (Rossiya)
Miniatyura nusxasi
Blokka orden nishonining miniatyura nusxasi ilova qilingan. Xochning uchlari orasidagi masofa — 15,4 mm, blokning pastki burchakning yuqori qismidan tepaning oʻrtasiga qadar balandligi — 19,2 mm, tepaning uzunligi — 10 mm, tomonlar har birining uzunligi — 16 mm, pastki burchakni tashkil etuvchi tomonlarning har birining uzunligi — 10 mm.
Planka va rozetka
Shaklga nostandart lentani ulashda 8 mm balandlikdagi novda ishlatiladi, lentaning kengligi — 24 mm.
Suvorov ordeni lentasida koʻkrak nishoni shaklida sirlangan metalldan yasalgan orden nishonining miniatyura tasviri mavjud. Xochning uchlari orasidagi masofa — 13 mm. Rozetka diametri — 15 mm.
Jartepa (koʻrgʻon)
Jartepa (koʻrgʻon) — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: V—VIII asrlar. Jizzax viloyatining Zomin tumanida joylashgan. Obyekt manzili: “Navoiy” MFY, Qoraqursoq qishlogʻi. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Jizzax viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Qiyratepa
Qiyratepa — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: IV—VI asrlar. Samarqand viloyatining Payariq tumanida joylashgan. Obyekt manzili: “Birlashuv” MFY. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Samarqand viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Prokat (metallurgiyada)
PROKAT (rus. prokatat — joʻvalamoq) metallurgiyada) — metall va metall qotishmalarini qizdirib yoki sovuqlayin prokatlab (maxsus vallar orasidan oʻtkazib) tayyorlanadigan bu-yumlar. Mas, list, lenta, polosa, rels, balka, truba, sim, shveller, dvutavr va boshqa P. tayyorlashda zagotovka (xom ashyo) boʻylamasiga, koʻndalangi-ga, vintsimon-koʻndalangiga prokatlanishi mumkin (rasmga q.). P.ning maxsus xillari — egilgan, bukilgan bu-yumlar, koʻndalang kesimi oʻzgaruvchan (har yerida har xil boʻlgan) mahsulotlar va boshqa xalq xoʻjaligining deyarli barcha tarmoklarida ishlatiladi (qarang Prokat ishlab chiqarish).
Gimécourt
Aholisi
29 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 3,0 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 9,6 km2. Dengiz sathidan 262 – 346 m balandlikda joylashgan.
Libfraumilx vinosi
thumb|247x247px| Worms Frauenkirche yonidagi uzumzorlar Liebfraumilch (shuningdek Liebfrauenmilch; Liebfrau(еn)milch) — yarim shirin oq nemis sharobi. Asosan eksport uchun Reyngessen, Pfalz, Reyngau va Nahe mintaqalarida ishlab chiqariladi. XX asrning ikkinchi yarmida u ingliz tilida soʻzlashuvchi mamlakatlarga koʻp miqdorda eksport qilingan (qarang. „Blue Nan“).
Sharob nomi soʻzma-soʻz tarjima qilinganida „suyukli ayolning suti“ degan maʼnoni anglatadi. Bunda Bibi Maryam anglashiladi. Liebfrauenmilch soʻzining asl nemischa imlosi XVIII asrda Vormsdagi Bokira Mariya cherkovi uzumzorlarida yetishtirilgan uzum navidan tayyorlangan sharob turiga berilgan. Liebfraumilch imlosi eksport qilinadigan vino yorliqlarida koʻp uchraydi.
Odatda „Liebfraumilch“ yorligʻi (Madonna va bolacha tasviri tushirilgan), odatda, Germaniyaning Mozeldan tashqari, asosiy vino ishlab chiqaruvchi mintaqalarida tayyorlangan sifatli vinolarni sotishda ishlatiladi. Ommaviy eksport yillarida „Liebfraumilch“ Germaniyadan tashqarida oʻrta sifatli, arzon, shirin sharob navlarini anglatgan.
Germaniya qonunchiligi Liebfraumilch sharobini Qualitätswein bestimmter Anbaugebiete (QbA) ga muvofiq uchinchi (toʻrttadan) toifaga qoʻshadi. Sharob uchun uzumlar Reynhessen, Palatinate, Nahe yoki Rheingau vinochilik mintaqalaridan kelishi va kamida 70 %i Riesling, Sylvaner, Myuller Thurgau yoki Kerner uzum navlaridan iborat boʻlishi kerak. Sharobda 18-40 g/l qoldiq shakar boʻlishi kerak.
Germaniya, shuningdek, Spätlese yoki Auslese kabi yuqori sifatli yarim shirin va shirin sharoblarni ham ishlab chiqaradi.
Dülmen
Dülmen Germaniyaning Shimoliy Reyn — Vestfaliya yerida joylashgan shahardir. Ushbu shahar Coesfeld tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 184,49 km2. 46 762 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Dülmenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Kofirtepa-2
Kofirtepa-2 — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: VII—XIII asrlar. Qashqadaryo viloyatining Kitob tumanida joylashgan. Obyekt manzili: „Anorzor“ MFY. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Qashqadaryo viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.
Burhaniye, Vezirköprü
Burhoniye — Turkiyaning Samsun viloyati hududida joylashgan Vezirköprü tumaniga qarashli qishloqdir.
Shri Lanka yalqov ayigʻi
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Sri_Lankan_sloth_bear_%28Melursus_ursinus_inornatus%29_male_head.jpg/220px-Sri_Lankan_sloth_bear_%28Melursus_ursinus_inornatus%29_male_head.jpg|thumb| Yala milliy bogʻida Shri-Lanka yalqov ayigʻi (Melursus ursinus inornatus) yalqov ayiqning kenja turi boʻlib, u asosan Shri-Lanka orolining pasttekislik maydonlaridagi quruq oʻrmonlarida uchraydi.
Ekologiya
Shri-Lanka yalqov ayigʻi omnivorus jonivor boʻlib, u yongʻoqlar, rezavorlar va ildizlar, shuningdek, oʻlaksalar va goʻsht bilan oziqlanadi. Uning asosiy isteʼmol mahsulotlaridan biri hasharotlar boʻlib, u uzun, tuksiz tumshugʻi bilan chirigan pdaraxt poʻstloqlarini olib tashlaydi va poʻstloq ostidago hashorotlarni yeydi. Shuningdek, u kamdan-kam hollardagina hayvonlarni oʻldiradi. Yalqov ayiq leopard bilan yaxshi chiqishib hayot kechiradi.
Muhofaza qilish holati
Shri-Lankadagi yalqov ayiq katta xavf ostidagi jonivorlardan biri hisoblanadi, ularning umumiy soni 1000 tadan kam (yovvoyi populyatsiyasi 500 taga yetadi). Quruq zonadagi tabiiy oʻrmonlarni yoʻq qilinishi ayiqlarga qilinadigan asosiy tahdidlardan biridir, chunki Shri-Lankadagi boshqa yirik hayvonlardan farqli oʻlaroq, Shri-Lanka yalqov ayigʻi oziq-ovqat manbai oʻzi yashaydigan tabiiy oʻrmonlar tabiatiga bogʻliq. Yalqov ayiq va odam oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarning koʻpayishi ham koʻplab nizolarga sabab boʻldi. Ushbu toʻqnashuvlarga odamlarning oʻlimi va jarohati, chorva mollarining nobud boʻlishi, mulkka zarar yetkazish va yovvoyi tabiatdan qasos olish maqsadida oʻldirish uslublari kiradi, bu esa odamlarning ushbu turdan qoʻrqishiga sabab boʻladi.
Madaniy ahamiyati
Shri-Lankaning oʻziga xos yashash joyida bu ayiq sinhallarda walaha va tamil tilida karadi deb ataladi. Ikkala atama ham oʻzbek tiliga oddiygina „ayiq“ deb tarjima qilinadi.
Barbados bayrogʻi
thumb| Barbados bayrogʻi Carifiestada 2018, [[Monreal (Kanada)|Monreal]] Barbadosning milliy bayrogʻi 1966-yil 30- noyabrda, birinchi marta Barbados leytenanti Xartli Dottin tomonidan orolning birinchi Mustaqillik kunida koʻtarilganida rasman ochildi.
Dizayn
thumb| Barbados bayrogʻida tasvirlangan trident belgisi U ikkita ultramarinli tribanddan iborat boʻlib, ular mamlakatni va osmonni oʻrab turgan okeanni anglatadi, qumni ifodalovchi belgi esa oltin oʻrta chiziq bilan ajratilgan. Odatda siniq trident deb ataladigan bu qora trident boshi oltin chiziqda joylashgan boʻlib, ikki chekkasidagi sheriklarining boshi toʻliq emasligi muhim ahamiyatga ega. Trident belgisi Barbadosning mustamlaka nishonidan olingan boʻlib, u yerda Poseydon tridenti Britanniya bilan birga koʻrsatilgan. Pastki qismining yoʻqligi uning koloniya maqomidan ramziy tanaffusni anglatadi. Tridentning uchta nuqtasi demokratiyaning uchta tamoyilini ifodalaydi: 1) xalq hukumati, 2) xalq uchun hukumat va 3) xalq tomonidan hukumat.
Bayroq dizayni Grantli V. Preskod tomonidan yaratilgan va Barbados hukumati tomonidan tashkil etilgan ochiq tanlovdan tanlangan. Bu tanlovda mingdan ortiq arizalar kelib tushgan.
Bayroqning rasmiy Britaniya standarti rang kodlari raqamlari: Ultramarin —BCC 148, Oltin — BS O/002.
1870—1966-yillar
Barbados koloniyasi bayrogʻi Barbados emblemasi boʻlgan Moviy belgi.
1958—1962-yillar
Gʻarbiy Hindiston federatsiyasi bayrogʻi „Quyosh va dengiz bayrogʻi“ nomi bilan tanilgan — toʻrtta oq gorizontal toʻlqinsimon chiziqli koʻk maydon va markazda toʻq sariq quyosh tasvirlangan.
1966—2021-yillar
Barbados qirollik Bayrogʻi Markazda tukli anjir daraxti (barglari koʻk rangga boʻyalgan) va sariq maydonning yuqori burchaklarining har birida Barbados gʻururi guli. Oltin atirgullar gulchambari bilan oʻralgan „E“ harfidan iborat koʻk rangli doira bayroqni oʻzgartiradi.
Barbados general-gubernatori Bayrogʻi Koʻk maydonda, „Barbados“ yozuvi bilan turgan toj kiygan sher
Qora yanvar
Qora yanvar — 1990-yil 19-yanvardan 20-yanvarga oʻtar kechasi soat 23:30 da Boku shahriga sobiq Sovet Ittifoqi ning qoʻshin boʻlmalari favqulotda holat e’lon qilmasdan kirib borgan, tinch aholiga hujum qilib, yuzlab gunohsiz insonlarni qatl qilgan, bu hujumda koʻpchiligi yaralangan, bedarak yoʻqolgandi. Sovet qoʻshinlarining maxsus tayinlangan qismlari va ichki qoʻshinlarning yirik kontingentining Bokuni zabt etishi zulm va misli koʻrilmagan vahshiylik sifatida baholanadi.
Favqulotda vaziyat tatbiqi alohida e’lon qilinguniga qadar harbiy xizmatchilar 82 nafarni qatl qilgan, 20 nafarni esa ogʻir yaralagan edilar. Favqulotda vaziyat e’lon qilingach esa, 20-yanvarda va undan keyingi kunlarda Boku shahrida 21 kishi oʻldirildi. Favqulotda vaziyat e’lon qilinmagan rayonlarda – 25-yanvarda Neftchalada va 26-yanvarda Lenkoranda yana 8 kishi qatl qilindi.
Shunday qilib, qoʻshinlarning noqonuniy kirib kelishi natijasida Bokuda va Ozarbayjon rayonlarida 146 kishi oʻldirildi, 744 kishi yaralandi, 841 kishi noqonuniy hibsga olindi, harbiylar tomonidan 200 uy va bino, 80 avtomashina, shu jumladan, tez yordam mashinalari, yonuvchi oʻqlar chiqargan yongʻin natijasida davlat va shaxsiy mulklar yoqib yuborildi. Halok boʻlganlar orasida ayollar, bolalar va qariyalar, shuningdek, tez yordam xizmatchilari va militsiya xodimlari bor edi. SSSR Konstitutsiyasi, Ozarbayjon SSR Konstitutsiyasi qoʻpol ravishda buzilib, Ozarbayjon Respublikasi ning suveren huquqlari toptalgan edi. Avvaldan oʻylangan va tayyorlanilgan bu tajovuzkorlik aksiyasi Ozarbayjon xalqining demokratiya va milliy ozodlik yoʻlida kurashini boʻgʻish, xalqni tahqirlab, unga ma’naviy zarba berishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan edi.
Sharoit
200px|right|thumb|Mixail Gorbachov 1988-yilda Ozarbayjon SSR Sovet Ittifoqining eng konservativ respublikalaridan biri edi va siyosiy dissidentlar uchun bu yerda joy yoʻq edi. Armaniston SSR da ham partiya iyerarxiyasining katta qismi yangi millatchi harakat bilan hamkorlik qilish istagida boʻlgani sababli bu yerda millatchilar hokimiyatni osonroq qoʻlga kiritdilar. Ozarbayjonda hokimiyat va muxolifat orasida murosaga asos yoʻq edi hamda respublikaning kelajak taqdiri borasida ular boshqa fikrda edilar. Gʻoyalar xilma-xilligining boshqa sababi rusiyzabon kosmopolit Boku ziyolilari bilan respublikaning boshqa aholisini bir-biridan ajratgan jarlik edi.
“Olimlar klubi”ning ba’zi ishtirokchilari partiya a’zolari edi. Millatchilikni targʻib qilgan va Mixail Gorbachovning qayta tiklash ishlariga qiziqish bildirmagan radikal jamoat arboblari ulardan nafratlanishardi. Ikki eng mashhur radikal-tarixchi E’tibor Mammadov va hamkorlar ittifoqi faoli Ne’mat Panohov 1940-yillarda Armanistonni tark etgan ozarbayjon oilalaridan edilar. Hukumat va parchalangan muxolifat “oʻyin qoidalari” uchun kelisha olmaganliklari sababli hokimiyat uchun kurash uzoq davom etdi. Oxiri 1990-yil yanvarda Bokuda rasmiy Moskva va Ozarbayjon Xalq Fronti orasida qonli toʻqnashuv sodir boʻldi. Sovet rahbariyati SSSR tarixida ilk marotaba sovet shahriga qoʻshin yubordi.
Qora Yanvar boshlaganida ommaviy zoʻravonlikning hayajonli alomatlari sezila boshladi: huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan himoyasiz qolgan armanlar, Xalq Frontidagi xolis kishilarning radikallar tomonidan siquvga olinishi, hokimiyatni qoʻldan boy bergan va takror qaytarib olish maqsadida boʻlgan mahalliy partiya rahbariyati, Ozarbayjonning Sovet Ittifoqi tarkibidan chiqishiga imkon bermaslik uchun har odimiga tayyor turgan Moskva rahbariyati. Qorabogʻdan kelgan xabarlar vaziyatni yana-da keskinlashtirdi. 9-yanvarda Armaniston parlamenti Togʻli Qorabogʻ oʻz byudjetiga kiritish qaroriga ovoz berdi va albatta, bu qadam ozarbayjonlarning gʻazabiga sabab boʻldi. Qorabogʻ shimolida – Xanlar va Shaumyan rayonlarida armanlar va ozarbayjonlar oʻrtasida toʻqnashuvlar yuz berdi, insonlar asirga olindi, ichki qoʻshinlarning 4 askari oʻldirildi.
6-7-yanvarda Xalq Fronti parchalandi. Moʻtadil qarashlariga sodiq qolgan kichik guruh tashkilot tarkibidan chiqdi va Ozarbayjon Sotsial-Demokratik Partiyasini tuzdi. Front tarkibida qolganlar esa Lenin maydonida ommaviy namoyishlarni boshladilar, lekin ular ham ikkiga boʻlingan edilar. Moskvadan Bokuga mingdan ziyod qoʻshin kontingenti yuborildi. 11-yanvarda Xalq Frontining bir guruh radikallari Lenkoran shahrida bir necha ma’muriy binoni egalladi va hokimiyatni qoʻlga oldi. Ikki kundan keyin vaziyatni oydinlashtirish uchun voqea joyiga joʻnatilgan “Bakinskiy Rabochiy” gazetasining muhbiri shaharda sovet hokimiyatining toʻntarilishiga guvoh boʻldi: "Men avval shahar partiya komitetining birinchi kotibi Y.Rizayev bilan uchrashuv belgiladim, soʻngra raykom binosiga bordim. Lekin eshikda qurollangan odamlar bor edi. Meni ichkariga qoʻymadilar va ulardan biri menga yaqinlashib dedi: “Raykom endi yoʻq. Bu yerda hech kim ishlamaydi. Ichkariga kirishga ruxsat berilmaydi."
12-yanvarda Viktor Polyanichko yangi qarama-qarshi rejani ilgari surdi. Uning Xalq Fronti bilan olib borgan muzokaralarining natijasida respublika chegaralarini arman tajovuzidan himoya qilish uchun Ozarbayjonda “Milliy Mudofaa Kengashi”ning tuzilishi bayon qilindi. Qoʻmitaning besh lideridan toʻrt nafari Xalq Frontining radikal qanoti vakillari edi va asl ma’noda Ozarbayjonda kommunist partiya rahbarlarining shafqatsiz dushmanlari edi.
Armanlar Bokudan haydalgach, Moskva va Xalq Fronti orasidagi munosabatlarga oydinlik kiritishning vaqti kelgandi. Hali bosqinlar tugamay turib, 14-yanvarda vaziyatni nazorat qilish uchun Gorbachovning yaqin siyosiy quroldoshi Yevgeniy Primakovning boshchiligi bilan Siyosiy Byuroning namoyanda hay’ati Bokuga keldi. Shahar chetida kazarmalarda joylashtirilgan koʻp sonli qoʻshinlarga shaxsiy komanda berish uchun SSSR mudofaa vaziri Dmitriy Yazov oʻsha zahoti yetib keldi. Togʻli Qorabogʻda Ozarbayjon va Armanistonning chegaradosh rayonlarida va Ganjada favqulotda holat tatbiq etish qaroriga kelindi, lekin negadir bu qaror Bokuga tegishli boʻlmadi.
Boku koʻchalarida millatchi harakatning faollari boshchilik qilardilar. Shahar chetidagi askar kazarmalariga olib boruvchi yoʻllarda ular yuk mashinalaridan va beton bloklardan toʻsiqlar qurdirgan edilar. 17-yanvarda ular Markaziy Qoʻmitaning binosi yonida butun yoʻllarni bekitib, tanaffussiz miting boshladilar. Bino qarshisida dor paydo boʻldi, lekin uning asl maqsadi – qoʻrqitish yoki haqiqiy qatl vositasi ekanligi hanuzgacha sir boʻlib qoldi. Moskva emissarlari va Xalq Fronti rahbariyati yashirin oʻyinlar olib borardilar. E’tibor Mammadovning soʻzlariga koʻra, Primakov Ozarbayjon Sovet Ittifoqi tarkibidan chiqishiga rozi boʻlmasligi haqida ularga xabar berdi va qoʻshin harakatiga ishora qildi: "Primakov menga dediki, “Siz mustaqillikka bir qadam yaqinsiz." Lekin qoʻshinlarning shaharga kirishi haqida qaror hali qabul qilinmagandi. Ba’zi manbalarga koʻra, Primakov Gorbachovga qoʻngʻiroq qilib, uni harbiy chora koʻrishga ruxsat bermasligiga koʻndirishga urinardi.
Hujum jarayoni
300px|right|thumb|20-yanvarda Sovet qoʻshinlarining amaliyot xaritasi Nihoyat, Gorbachov va uning harbiy vazirlari 19-yanvardan 20-yanvarga oʻtar kechasi Bokuga qoʻshinning kirishiga qaror qildilar. Yarim kechasi favqulotda holat e’lon qilindi. Lekin shahar aholisi bundan bexabar edilar, chunki 7:30 da televideniye stansiyasining energiya bloki portlagach, efir uzilgan edi. Bu harakat, ehtimol, maxsus xizmat organlari tomonidan uyushtirilgandi. Natijada bokuliklarning aksariyati favqulotda holat borasida faqat ertalab 5:30 da Mirza Xazarning ovozi bilan Ozodlik Radiosidan va vertolyotlardan otilgan varaqalardan xabar olgandilar.
Lekin endi juda kech edi. Sahardan koʻp oʻtmay askarlar va tanklar harbiy qismdan chiqib, shahar tomon yoʻl oldilar. Shaharga janub tomondan kirib kelgan qoʻshinlarning katta qismi mahalliy garnizonlardan edi va shaharga oʻt ochmay kira oldilar. Shimoldan kirgan qoʻshinlar shaharga shunday bostirib kirdilarki, xuddi Boku dushman qoʻlida edi. Tanklar yoʻllardagi avtomobillarni va hatto tez yordam mashinalarini ustidan bosib oʻtardilar. Guvohlarning soʻzlariga koʻra, askarlar qochgan odamlarni oʻqqa tutar, yaradorlarni pichoqlar yoki otib tashlar edi. Tinch aholi bilan toʻla avtobusga oʻq yogʻdirildi, bir qancha yoʻlovchilar, shu jumladan, oʻn uch yoshli Larisa Mammadova oʻldirildi.
SSSR tarixida ilk bora Sovet Qurolli Kuchlari Sovet shahriga – Bokuga harbiy hujum qildilar. Bu ham Ozarbayjon, ham Sovet Ittifoqi uchun katta fojia boʻldi. Armiya boʻlmalari jami bir necha soat davomida shaharni toʻlaligicha nazorat ostiga oldi va Moskva hokimiyati barpo etildi. Lekin Moskva aynan mana shu 20-yanvarda Ozarbayjonni yoʻqotdi.
20 yanvar parlament soʻrov komissiyasining ma’lumotiga koʻra, Bokuda boʻlgan Sovet qoʻshinlari 1990-yil 19-yanvardan 20-yanvarga oʻtar kechasi asosan beshta yoʻnalishda harakat qilishgan.
Bina-Qal’a yoʻnalishi
Sovet qoʻshinlarining Bina-Qal’a yoʻli bilan harakati 1990-yil 19-yanvar soat 22:00 atrofida boshlangan. Ozarbayjon xalqi ilk qurbonlarini ham aynan Bina-Qal’a yoʻlida bergan. Ushbu yoʻnalishdan Bokuga toʻgʻri harakat qilgan qoʻshinlarning yoʻlini “Komsomol” idorasidagi tinch aholining qurgan toʻsiqlari kesdi. Kechki soat tahminan 11:00 atrofida toʻsiqni yorib oʻtgan qoʻshin “Komsomol” idorasidagi tez yordam mashinalarini ham oʻqqa tutdi. Tez yordam mashinasida boʻlgan doktor Aleksandr Marxevka yaradorlarga yordam koʻrsatishga urinayotganida halok boʻldi.
Salyan Kazarmasidan harakatlar
300px|right|thumb|1990-yilda Bokuda Sovet qoʻshinlari 16-yanvardan Bilacharidan Boku shahriga keladigan yoʻlda, oʻsha paytdaki “Iskra” zavodining toʻgʻrisida kichik otryad qurilgan edi. Otryad ishtirokchilari qoʻshinlarning shaharga kelishiga toʻsqinlik qilishga harakat qilishar edi. 20-yanvarda tanklar birinchi Salyan kazarmasi tarafdan hujumga oʻtdi. Harbiylarning koʻpchiligi Stavropol viloyatidan kelgandi. Tanklardan biri Suvorov (hozirgi 20 yanvar) koʻchasi bilan Tbilisi prospektining kesishgan nuqtasidan tramvay izi boʻylab keldi. Insonlarning tarqalishi uchun bir askar gaplashmoqchi boʻldi. Jamoat ulardan orqaga qaytishni talab qilgach, nizo boshlandi. 5-6 daqiqalik nizodan soʻng tankdan otryad ishtirokchilari ustidan qarshidagi binoga oʻt ochdilar. Jamoat tanklar qarshisida oʻtirdi. Harbiylar mitingchilarga gaz bombalari otdilar, atrofni tutun burkab oldi. Miting ishtirokchilari gazdan boʻgʻilganlari uchun oʻrinlaridan turib tarqalmoqchi boʻldilar. Lekin harbiylar ularga orqa tomondan oʻq yogʻdirdilar.
Salyan kazarmasidan soat 23:50 atrofida chiqqan kuchli qurol-aslaha bilan ta’minlangan qoʻshin Bokuni qurshab olishda alohida oʻrin tutgan. Kazarmaning kirishini qurolsiz insonlar toʻsgani sababli qoʻshin devorlarni buzib, yoʻlida davom etdi. Salyan kazarmasi qarshisida 20 ga yaqin tinch aholi oʻldirildi. Soʻngra qoʻshin uch yoʻnalishda harakat qildi. Birinchi yoʻnalish eski avtovokzal, ikkinchi yoʻnalish “20 yanvar” maydoni, uchinchi yoʻnalish esa sobiq “Kinochilar uyi”ning yoni bilan metroning Fanlar Akademiyasi metrostansiyasining qarshisi boʻlgan. Keyin oʻsha qoʻshinning ba’zi boʻlmalari sobiq Markaziy Qoʻmita, hozirgi Prezident Administrasiyasi binosining yonigacha harakat qilgan. Kechasi soat 1 ga yaqin Markaziy Qoʻmitaning yonidan oʻtgan qoʻshin u yerga toʻplangan insonlarni tarqatishga unchalik harakat ham qilmaganlar.
Ertalab soat toʻqqizda esa Markaziy Qoʻmita binosi toʻgʻrisida qoʻshinlar harakatini toʻxtatish uchun Anar Garibov ismli bir shaxs oʻzini BTR-ning tagiga otadi. 7 kun komada qolgan bu shaxs baxtiga vafot etmadi.
“Boʻri eshigi” yoʻnalishi
“Boʻri eshigi” yoʻnalishidan esa Sovet qoʻshinlari soat 24:00 da harakatga kirishadi. Badamdar yoʻlini kesgan bu qoʻshin qismi ham keyinchalik uch yoʻnalishda harakat qilgan. Birinchi yoʻnalish metroning “Fanlar Akademiyasi” stansiyasi, ikkinchi yoʻnalish sobiq "Sovetski" koʻchasi, uchinchi yoʻnalish esa Oliy Sovetning yoni boʻlgan.
Sumqayit – “Nasosniy” yoʻnalishi
300px|right|thumb|1990-yilda Bokuda Sovet qoʻshinlari Kechasi soat 12 ga yaqin qolganda Sumqayit – “Nasosniy” yoʻnalishidan ham harakat qilgan qoʻshinlar ham Bilachari yoʻlida qurilgan toʻsiqni buzib oʻtib, bu mavzega, ham Bokuga kirgan. Bilachari mavzesida, “Shamaxinka” deb atalgan hududda va sobiq “XI Oltin Armiya”, hozirgi “20 yanvar” maydonida koʻp sonli qurbonlar va yaradorlar boʻlgan.
Insonlarning koʻpchiligi hozirgi metro tomonga tunelga kirish uchun qochishdi. Lekin tanklar bunga imkon bermadi. Qorongʻida, daraxtlar orqasida, hatto daraxtga chiqib yashiringan insonlarni projektor vositasi bilan topib otib tashlashardi.
Kaspiy dengizida Sovet Harbiy flotining tayyorgarlik amaliyotlari
1990-yil 19-yanvarda soat 23:00 dan boshlab Kaspiy dengizidagi sovet harbiy kemalari jang uchun tayyorgarlikni boshlaydilar. SSSR Mudofaa Vazirligining rahbariyati Bokudagi amaliyotlar vaqtida Kaspiy dengizining xususiy Ozarbayjon kemalari ularga halaqit berishini oʻylab ehtiyot choralarini koʻrardilar. 20 yanvar deputat tergov komissiyasining ma’lumotlarida aytilishicha, 19-dan 20-ga oʻtar kechasi tahminan ikki mingga yaqin arman qochqinlari Boku portidan Krasnovodskiyga joʻnatilishi kerak edi. 20-yanvar ertalab esa Bokuda shunday mish-mish tarqalgan ediki, Sovet qoʻshinlari ishgʻoli natijasida halok boʻlgan tinch aholi Kaspiy dengiziga choʻktirilishi kerak edi. Biroq 20-yanvarda arman qochqinlari joylashgan kema Krasnodarskiy tomon harakat qilishni boshlaganida, ularning yoʻlini xususiy Ozarbayjon kemalari toʻsadi. Bu aksiya tahminan ikki soat davom etadi. Kemalar toʻxtovsiz zambarak ovozlari bilan shaharni larzaga soladi. Keyinchalik bu aksiyada ishtirok etgan Ozarbayjon kemalari xodimlari hibsga olindi.
Razvedka ma’lumotlariga koʻra, harbiylarning moʻljali Boku porti edi, ya’ni “Sobit Oruchov” kemasining AXF qarorgohi edi. “Sobit Oruchov” kemasi SOS signali bilan butun dunyoga fojia borasida ma’lumot bergandi. Shaharga dengizdan hujumning oldini olish uchun Ozarbayjon dengizchilari hayotlarini xavfga qoʻyib, butun kemalarni Boku koʻrfaziga yigʻgan edilar. 21-yanvar soat 20:30 da ikki harbiy kema va ikki konteyner bilan birga noma’lum yuk olib borilishi haqida ma’lumot olgan dengizchilar qurolli xizmatchilar bilan qurolsiz gʻayrioddiy tengsiz kurashga kirishgandilar. Sovet harbiy kemalaridan otilgan oʻqlar natijasida "Neftgaz-18", "Neftgaz-64", "Aktau", "Shirvan-2", "Cheleken-1", "Atlet-21", "Vodoley-4" kemalari jiddiy shaklda shikastlangan edi.
25-yanvarda Boku koʻrfazini bartaraf etish uchun kemalar dengiz desantlari tomonidan qoʻlga kiritilgan edi. Xalq Frontining qarshiligi bir necha kun Naxchivonda davom etsa-da, koʻp oʻtmay u yerda ham isyon bostirildi. Harbiylar favqulotda holatni buzgan shaxslarning qurollarini olib, ularni hibsga oldi. Tahminan 80 AXF faollari, shu jumladan, Xalq Fronti raisi A. Aliyev ham qamoqqa olindi.
Qora Yanvar qurbonlari
Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 1998-yil 29-dekabr 51-sonli Farmoni bilan tasdiqlangan “20-yanvar Shahidi” faxriy nomi haqida Asosnoma”ga asosan yana olti nafarga “20-yanvar Shahidi” faxriy nomi berildi.
Mustaqillik
350px|right|thumb|Bokuda Shahidlar Xiyoboni Bu hodisa Ozarbayjonda mustaqillik harakatini tezlashtirib yubordi va Sovet Ittifoqiga jiddiy zarba berdi. Butun Boku aholisi kechasi qatl qilinganlarning ommaviy dafn marosimiga yigʻildi. Ular shaharning tepalik qismiga qurilgan Shahidlar Xiyobonida dafn qilingan ilk shahidlar boʻldi.
Kommunist partiyasining minglab a’zolari oʻzlarining partiya biletlarini yoqdilar, Ozarbayjon Oliy Soveti raisi Elmira Gafarova esa “harbiy qotillarning” harakatlarini qoraladi.
Xalq talabi va bir guruh deputatning tashabbusi bilan 1990-yil 22-yanvarda chaqirilgan Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining favqulotda sessiyasida respublikaning aksariyat siyosiy va davlat rahbarlari ishtirok etmadilar. Sessiyaga respublika rahbarlarining kelmaganliklari ularning xalq taqdiriga befarq ekanliklari, uyushtirilgan jinoyatda bu yoki boshqa darajada ishtirok etganlarini koʻrsatar edi. Favqulotda sessiya Boku shahrida amalga oshirilgan fojiali hodisalarning javobgarligi uchun deputat-tergov komissiyasi tuzilishi boʻyicha qaror qabul qilgandilar. Lekin bu komissiya hodisaga huquqiy-siyosiy baho berish oʻrniga, qurbonlar va yaradorlar, davlatga va ijtimoiy tashkilotlarga, fuqarolarga berilgan zarar haqida informatsiya xarakterli ma’lumotlar yigʻish bilan kifoyalangandi. Bu komissiya oʻz fikrini fojianing uyushtirilishidan ikki yil soʻngra – 1992-yilda SSSR parchalangach, Ozarbayjon Respublikasi Oliy Sovetining Milliy Kengashiga taqdim etdi. Milliy Kengash esa 20 Yanvar fojiasiga huquqiy siyosiy baho berish oʻrniga, deputat-tergov komissiyasining izohini yetarli deb topib, uni tasdiqlash bilan kifoyalandi.
1990-yil 24-dan 25-yanvarga oʻtar kechasi Ozarbayjon KP MK tashkiliy masalaga oid plenum oʻtkazildi. Plenumda kundalikka respublikada siyosiy vaziyat bilan aloqador masala qoʻyilgan, Boku shahrida favqulotda holat tatbiqining sabablarini tergov qilish uchun komissiya tuzildi. Lekin respublika kommunistlarining oliy organi fojiaga siyosiy baho bermadi, umuman olganda, hech qanday bayonot bilan chiqmadi.
4-fevralda Mutallibov Gorbachov bilan koʻrishish uchun Moskvaga joʻnatildi. Aynan shu kuni “Pravda” gazetasi Haydar Aliyevni Brejnev davrining korrupsiyaga duchor boʻlgan qoldigʻi deb qattiq ayblov qoʻydi. Hech shubhasiz, maqolaning chop etilishi qasddan Mutallibovning safari bilan ayni vaqtda toʻgʻrilangandi. Shu bilan birgalikda Mutallibovning oʻzi tasdiqladiki, hech narsaga qaramay, uning Aliyev bilan uchrashuvi amalga oshirildi va ular kechasi soat uchgacha suhbatlashdilar. Yangi partiya rahbarining ragʻbatda boʻlmagan Aliyev bilan uchrashuvi Aliyevning Ozarbayjonda kuchli sahnaorti siymo sifatida oʻz nufuzini saqlaganidan dalolat berardi. Aliyevning soʻzlariga koʻra, namoyishlarning eng qizgʻin davri Gorbachov unga qoʻngʻiroq qilib “odamlarni Boku koʻchalaridan yigʻishtirishini” va ochiq bayonot berishini soʻradi. Aliyev unga Moskvadaligini va Ozarbayjonda sodir boʻlgan hodisalar bilan hech qanday aloqasi yoʻqligini aytdi. Aliyevga qoʻngʻiroq qilgan Gorbachov Aliyevning Bokuda yashirin ta’sir mexanizmlariga molik ekanligidan amin edi. Aliyevning bosqinlarga qadar boʻlgan roliga qaramay, u Qonli Yanvar hodisalaridan takror hokimiyatga kelish uchun mahorat bilan foydalandi. 20-yanvardagi xunrezlikdan soʻng, u Moskvadagi Ozarbayjon namoyandaligida matbuot anjumani oʻtkazdi va qoʻshinlarning Bokuga kirishini aybladi.
Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning “20-yanvar fojiasining toʻrtinchi marosimini oʻtkazish haqida” 1994-yil 5-yanvardagi Farmonida koʻrsatilgan va bu bilan bogʻliq Milliy Majlis maxsus majlisining oʻtkazilishi tavsiya qilingandi.
AQSh matbuotida
AQSh da „Los Angeles Times“ „The New York Times“, „Vashington Post“, „The Christian Science Monitor“, „The Baltimore Sun“ va boshqa OAV organlari Qora Yanvar borasida maʼlumot berdi: "20-21-yanvar kunlari tashkil qilingan namoyishlar. 22-yanvarda oʻtkazilgan ommaviy dafn marosimi har turdagi mitinglarni taqiqlagan favqulotda holatga qarshi ochiqdan-ochiq bosh koʻtarish edi. Shahidlar xiyobonida oʻtkazilgan dafn marosimi “Moskva” mehmonxonasining yuqori qavatlarida joylashtirilgan maxsus nazoratchilar va snayperlar tomonidan diqqat bilan kuzatilar edi. Barcha jiddiy toʻsiqlarga va xavfli nazoratga qaramay, gʻayratli insonlar shahidlarning xotirasiga loyiq dafn marosimining oʻtkazilishiga erishdilar."
"Bokuning ishgʻolidan soʻng oʻz yeriga butun borligʻi bilan bogʻlangan har bir ozarbayjonning qalbida Moskvaga va Mixail Gorbachovga qarshi dahshatli nafrat hissiyoti uygʻongandi. Yillar davomida rus imperiyasining mustamlakasi boʻlgan Ozarbayjon endi oʻz suveren va demokratik huquqlarini barpo etmoqda. Oʻz ozodligi va mustaqilligi yoʻlida kurash olib bormoqda. Endi oddiy sotuvchidan tortib hokimiyat namoyandalarigacha katta-kichik insonlarning bari tushunib yetdiki, Moskva oʻz huquqlarining barposi yoʻlida bosh koʻtargan millatni bostirish uchun Bokuga qoʻshin yuborib, gunohsiz insonlarning qonini toʻkdi."
Buyuk Britaniya matbuotida
Buyuk Britaniyada "The Times" gazetasi, "The Guardian" gazetasi, BBC kanali, Buyuk Britaniya da va boshqa matbuot organlari Qora Yanvar haqida ma’lumot berdilar: "Ozarbayjondagi harbiy amaliyotdan 10 kun keyin Sovet rahbariyati orasida jiddiy ixtilof borligi yuzaga chiqdi, bu esa Sovet Ittifoqining tamal ustunlarining moʻrtlashishi demakdir."
"Bu dahshatli harbiy amaliyotni 70 yillik imperiya asoratidan qutulish uchun bosh koʻtargan Ozarbayjon xalqining joʻshqin kurash azmi imperiyaning qalbida yaratgan qoʻrquv xavfi natijasi sifatida ham izohlash mumkin. Armiyaning shaharga hujumi vaqtida gunohsiz insonlarning vahshiylarcha otib tashlanishi, tanklarning odamlarni oʻz gʻildiragi ostida ezib oʻtishi, qishning sovuq, qahraton kechasida gulxan atrofida isinayotgan tinch aholining ustiga bostirib borib, jasadlarini tanib boʻlmaydigan holga solishi butun dunyo jamiyati tomonidan nafrat va gʻazab bilan qarshilanishi lozim."
Merosi
1990-yilda Ozarbayjon mustaqilligi yoʻlida shahid boʻlgan insonlarning hozirgi Shahidlar Xiyobonida dafn qilinishi uchun jamiyat tomonidan dafn komissiyasining nomidan chiqish qilgan fanlar doktori Azer Nabiyevning Respublika va shahar rahbariyatiga qilgan murojaatiga musbat javob berilmadi. Bundan keyin Azer Nabiyev u vaqtdagi 26 Boku Komissarlari nomli rayonning xalq deputatlari sovetining ijro qoʻmitasining sadri Ali Mammadovga murojaat qilgan. Ali Mammadov Azer Nabiyev bilan birga Togʻusti parkiga keldi va u yerda boʻlgan bir qancha insonlarning ishtiroki bilan bir muddat joy qidirildi, oxiri shahidlarning hozirda dafn qilingan yer maqsadga muvofiq deb hisoblanib, shahidlarning dafn qilinishi uchun ruxsat berildi. Joyni tanlashda arxitektor Narimon Aliyevning maslahatlari e’tiborga olindi.
20-21-yanvarda xiyobonda qabrlar qazildi. 120 dan ortiq qabr qazilib tayyorlandi. 21-yanvarda Ozarbayjon SSSR Oliy Sovetining majlisi oʻtkazildi. Majlis juda keskin sharoitda, qizgʻin nizolar bilan oʻtdi. Majlisda Dafn Komissiyasi a’zolari ham chiqish qildilar. Dafn Komissiyasi quyidagi hay’atdan iborat komissiya a’zolari bilan tashkil qilindi: Qudrat Abdulsalimzoda, Azer Nabiyev, Xaliyaddin Xalilov, Bagʻir Bagʻirov, Rahim Qosimov, Ibrohim Aliyev, Narimon Aliyev, Ismoil Injeli, Malik Mehdiyev, Xolid Muxtorov. Keyinchalik shayxulislom Allahshukur Poshozoda ham komissiyaga kiritilishi taklif qilindi. Qudrat Abdulsalimzoda komissiyaning raisi etib saylandi.
Ertalab soat 6:00 ga qadar muzokaralar olib borildi. Soat 12:00 da shahidlarning tobutlari insonlarning yelkalarida Ozodlik maydonidan olomon bilan poytaxt koʻchalaridan oʻtish bilan hozirgi Shahidlar Xiyoboniga olib kelindi. Dafn marosimi 5 soat davom etdi. 22-yanvarda 51 kishi dafn qilindi. Bulardan 3 nafari 1918-yil Mart qatliomi vaqti shahid boʻlganlar edi. Ular ham odat-an’anaga muvofiq dafn qilindi. Ularni Ilhom va Farizadan keyin dafn qildilar. Har uch mozor ustida 1918-yil shahidlari soʻzlari yozildi. Soʻngra yangi qabrtoshlari qoʻyilgach, u qabrlar ustiga “Noma’lum” soʻzi yozdilar. Qora Yanvar shahidlar ichida bir nafar 25 yoshli noma’lum shaxs bor edi va u eng oxirida dafn qilindi.
Fojianing sharafiga Bokuda oʻtkazilgan “XI Oltin Armiya” metrosi 20-yanvar metrostansiyasi, Suvorov koʻchasi “20-yanvar” koʻchasi, Barda rayonida parkka bu nom berildi. 20-yanvar – Umumxalq Motam kuni boʻlgani tufayli har yil Ozarbayjonning idora, muassasa va tashkilotlarida ish kuni deb hisoblanmaydi va uning oʻrniga xotira marosimi oʻtkaziladi. 2015-yil 15-yanvar kuni Pokistonning Panjob viloyatining Qujarxan hududida “20-yanvar bulogʻi”ning ochilish marosimi oʻtkazildi.
Ozarbayjonda Qora Yanvarga bagʻishlab pochta markasi ham chiqarilgan.
Obidalar
1998-yil 5-avgustda Boku shahridagi Shahidlar Xiyobonida “Abadiy mash’ala” obida kompleksining qurilishi borasida Haydar Aliyev hujjat imzoladi. 2010-yilda Bokuning Yasamal rayonida “20-yanvar obida kompleksi”ning ochilishi boʻldi.
Chinnigul simvolizmi
Ozarbayjonda 1990-yil yanvardan beri chinnigul motam guli sifatida koʻriladi. Chinnigulning Qora Yanvar bilan aloqasining turli versiyalari mavjud. Koʻpchilik chinnigulni oʻsha vaqt Bokuda eng koʻp ekilgan gul boʻlganligi sababli fojia bilan bogʻlaydilar. Boshqa manbalarga koʻra, Mammad Arslonning “Yigʻla, chinnigul yigʻla” she’ridan soʻng gul Qora Yanvar simvoliga aylangan.
Adabiyotda
Badiiy adabiyotda Qora Yanvarga koʻpgina badiiy asarlar bagʻishlandi. Qora Yanvarga bagʻishlangan badiiy asarlardan Shavkat Xonmammadovaning “20-dan 20-ga” povestini, Inqilob Valizodaning “Qonli Yanvar” hujjatli povestini qayd qilish mumkin.
Qora Yanvarga bagʻishlangan she’rlardan Baxtiyor Vahobzodaning “Shahidlar” va “Larisa”, Mammad Arslonning "Yigʻla, chinnigul, yigʻla", Xalil Rizo Ulugʻturkning “Qonim bayrogʻimdadir”, Tahmaz Aliyevning “Qonli Yanvar izlari” she’rini qayd qilish mumkin.
Tasviriy san’atda
Qora Yanvar mavzusiga oid tasviriy san’atda Mikoyil Abdullayevning “Bevaqt ketganlarning dafni”, Rasim Babayevning “Tajovuz”, Orif Huseynovning “Qora arka ustuni natyurmorti”, Faxriddin Aliyevning “Qora Yanvar”, Orif Alaskarovning “20-yanvar”, Ilqar Akbarovning “Shahidlar”, Hajirza Farzaliyevning “Oq-qora dunyo”, Fikrat Ibrohimovning “Kelajak nomiga”, Hamza Abdullayevning “Charxi-falak”, Ismoil Ismoilovning “Haq tarozisi”, Qafar Sayfullayevning “Avval Vatan…”, Asim Samadovning “Ruhlar”, Rafael Murodovning “Fojia”, Oqtay Quliyevning “Motam”, Bayram Qasimxonlining “Fojialarimiz” (triptix) rasmlari bagʻishlangan.
Musiqada
Qora Yanvar haqida bir qancha qoʻshiqlar va musiqa kompozitsiyalari bastalangan. Ulardan Tofiq Bakixonovning “Humoyun” simfonik mugʻomini, goboy ustasi Komil Jalilovning “Zaminxora” mugʻomini, Sevdo Ibrohimovaning “Vatan shahidlariga”, Javdat Hojiyevning “Shahidlar” simfoniyasi, Oʻqtay Kozimiyning “Shahidlar simfoniyasi”, Ozod Zohidning “Madhiya”, Azer Rizayevning “Boku 90” simfoniyasi, Ramiz Mustafayevning “Bu qon yerda qolmaydi” vokal-simfonik poemasi, Mobil Babayevning “Yigʻlama Tuprogʻim, yigʻlama” kantatasi, Oydin Azim Karim oʻgʻlining “Qatl kuni”, Fuad Jafarovning “Qora Yanvar” xor asarlari, Orif Mirzayevning “Yanvar marsiyalari”, Sardor Farajovning “Motam faryodlari” simfonik lavhasini qayd qilish mumkin. 2010-yillardan 20-yanvar fojiasi va shahidlarga bagʻishlangan musiqiy asarlar orasida Orif Mirzayevning “Yanvar passionlari” motam messasi, Nozim Quliyevning “Shahidlar” operasi, Oʻqtay Rajabovning “Chingiz” oratoriyasi, Zobita Mammadovaning “Elegiya” solist, xor va orkestr asarlarini kiritish mumkin.
Grotto bulog'i
Grotto bulogʻi -Sankt-Peterburgdagi Tsarskoye Selo Aleksandr bogʻida meʼmor Silvio Danini tomonidan qurilgan bino, federal ahamiyatga ega meʼmoriy yodgorlik.
Qora yanvar
Musiqada
Katta hajmli musiqiy asarlari bilan birga, Qora Yanvar shahidlariga bagʻishlangan koʻpgina qoʻshiq va romanslar mavjud. Ulardan Vasif Adigoʻzalovning “Qoʻlimda sozim yigʻlar”, Oʻqtay Rajabovning Mammad Ismoil soʻzlariga bastalagan “Qonga aylangan chinnigullar”, Emin Sabitoʻgʻlining Baxtiyor Vahobzoda soʻzlariga bastalagan “Shahidlar marsiyasi”, Mehribon Ahmadovaning Mammad Araz soʻzlariga bastalagan “Ona millat, ota millat, yigʻlama”, Narimon Azimovning Hikmat Mahmud soʻzlariga bastalagan “Mening shahid singlim, shahid ukam”, Azer Zeynalovning “Vatan nolasi”, Aygun Kozimovaning “Shahidlar” qoʻshiqlarini qayd qilish mumkin.
Grotto bulog'i
Yaratilish tarixi va taqdiri
XVII asrning oʻrtalarida rokoko uslubida qurilgan, meʼmorlar Savva Chevakinskiy hamda Bartolomeo Rastrelli tomonidan Aleksandr bogʻida Empress Elizaveta Petrovnaning buyrugʻi bilan qurilgan ov paviloni, buloq boshlangan. Nikolay i davrida meʼmorlar Adam Menelas va Konstantin tonlarga Monbijou pavilyonini qayta qurish, uni Oʻrta asr Evropa hamda Sharq qurollari kollektsiyasini saqlash hamda namoyish qilish uchun Arsenal pavilyoniga aylantirish topshirildi. Menelas vafotigacha ushbu loyiha ustida ishlashni davom ettirdi. Uning yonida joylashgan bahorga jozibali koʻrinish berishga qaror qilindi. Uning dizayni uchun Menelas kichik Grotto loyihasini ishlab chiqdi. Grotto bulogʻi Aleksandr bogʻi uchun uning koʻplab funktsional binolaridan biriga aylandi. Menelas binolari oʻrta asr oxirida meʼmorchiligi anʼanalarida qurilgan.
1896-yil 17-aprelda S. A. Danini Tsarskoye Selo boshqarmasining meʼmori etib tayinlanganidan soʻng. U Aleksandr parkini qayta qurish boʻyicha keng koʻlamli faoliyatni boshladi. Uning loyihalariga koʻra, Aleksandr bogʻidagi yuqori hamda quyi Lama koʻpriklari, Pavlovskiy suv oʻtkazgichi ustidagi tosh koʻprik, alohida tosh koʻpriklar, Aleksandr toʻgʻoni qurilgan, shuningdek, Menelas tomonidan qurilgan Arsenal yaqinidagi Grotto buloqni qayta qurgan.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source">1911-yilda Tsarskoe Selo qoʻllanmasining muallifi S. N. Vilchkovskiy (u Silvio Daninini yaxshi bilgan va Tsarskoe Selodagi baʼzi meʼmoriy loyihalarda u bilan hamkorlik qilgan) grotto haqida shunday yozgan: "Yoʻldan uzoqda, „Arsenal“ni oʻrab turgan maydon yaqinida, sunʼiy kichik grottodan buloq kelib, bogʻ qoʻriqchilarining butun aholisini ichimlik suvi bilan taʼminlaydi; ortiqcha suv soyali oqimda Lamskoy hovuziga oqadi.
Tim Bothwell
Timothy John Bothwell (1955-yil 6-mayda tugʻilgan, Vancouverda, Britaniya Kolumbiyasi) — milliy xokkey ligasida 502 oʻyin oʻtkazgan isteʼfodagi professional xokkey himoyachisi. U New York Rangers, St. Louis Blues va Hartford Whalers jamoalari, shuningdek, AHLning bir nechta jamoalarida oʻynagan. Professional faoliyatidan oldin u Brow jamoasida oʻynagan. U yerda uch marta Ivy Ligasi himoyachisi, Bruins jamoasining 1975—1976-yillardagi NCAA yarim finali ishtirokchisi va keyingi ikki mavsumda jamoa sardori boʻlgan. Tim 1984-yilda Brown universitetining atletik shon-shuhrat mukofoti sohiblari qatoriga kiritilgan. U 1990-yilda xokkey oʻynashni tark etgan.
Grotto bulog'i
Yodgorlikning xususiyatlari
Aleksandr bogʻidagi buloq ustidagi grotto — bu Lamskiy hovuziga oqib tushadigan oqimni keltirib chiqaradigan buloq ustidagi kichik goʻzal granit soyabon.
Grotto yarim shar shakliga ega. U xom toshdan qurilgan, jabhasi granit plitalar bilan qoplangan, kamarli teshik hosil qiladi. Buloqqa olib boradigan zinapoyalar hamda soy boʻyidagi skameyka granitdan qilingan. Chor davrida manba muqaddas qilingan. Undagi suv nihoyatda toza hisoblangan.
Hozirgi vaqtda „Tsarskoye Selo“ davlat muzey-qoʻriqxonasi maʼmuriyati ichimlik suvi standartlariga javob bermaydi (qattiqligi boʻyicha) va ichimlik uchun moʻljallanmaganligi sababli manbadan ichimlik suvini ichish tavsiya etilmaydi.
Tim Bothwell
Murabbiylik faoliyati
U xokkeychi boʻlgandan keyin yordamchi va murabbiy boʻlgan. Uning birinchi murabbiylik faoliyatini, Gʻarbiy Xokkey Ligasining Medicine Hat Tigers (1990—1992), Xalqaro Xokkey Ligasining Pheonix Roadrunners (1992—1994) va Calgary universiteti erkaklar jamoalarini (1994—2001) boshqarish bilan boshlagan. Oʻzini Bothwell ayollar xokkeyida sinab koʻrishga qaror qilishdan oldin 2001-yildan 2003-yilgacha NHLning Atlanta Thrashers jamoasida yordamchi murabbiy boʻlgan. 2004-yilda u Calgary Oval X-Treme jamoasida yordamchi murabbiy boʻlgan. U 2006-yilgi Qishki Olimpiya oʻyinlarida oltin medalni qoʻlga kiritgan Kanada ayollar olimpiya terma jamoasining yordamchi murabbiyi boʻlgan. Bothwell 2006—2012-yillarda Vermont universitetida ayollar xokkeyi boʻyicha murabbiy boʻlib ishlagan. 2013-yilda Bothwell CWHLning Calgary Inferno jamoasiga murabbiy boʻlgan. Tim 2014—2015-yillarda Calgary, Alberta, Kanadadagi Edge sportchilar maktabida Midget AAA Boys jamoasining bosh murabbiy boʻlib ishlagan.
Shaxsiy hayoti
Bothwell — Niagara yeparxiyasining sakkizinchi episkopi, marhum John Bothwellning oʻgʻli.
Manbalar
<references group="" responsive="1">
Prokariot
thumb|right|220px|Prokariot bakteriya hujayrasi
Prokariotlar (Pro — oldingi, ilgarigi va karion — yadro) — hujayrasida membrana bilan chegaralangan yadrosi boʻlmagan organizmlar. Prokariotlarga bakteriyalar, sianobakteriyalar, arxebakteriyalar kiradi. DNK, oqsil va RNKdan iborat yadro apparati sitoplazmada ochiq joylashgan. Genetik sistemasi (genofor) hujayra membranasiga yopishgan boʻlib, primitiv xromosomaga mos keladi. Koʻpayishda genoforning har qaysisi hujayra membranasi bilan birga yangi hujayralarga oʻtadi. Mitoz boʻlmaydi, xloroplastlar, endoplazmatik toʻr, mitoxondriyalar, Golji apparati, sentriollar uchramaydi. Hujayra devori asosi glikopeptid murendan iborat. Ribosomalari ancha kichik, eukariotlar xromosomalaridan oqsil soni va sedimentatsiya koeffitsiyenti bilan farq qiladi. Prokariotlar bir qator oʻziga xos spetsifik fiziologik jarayonlar, mas, havodan molekulyar azotni oʻzlashtirish xususiyatiga ega. Ayrim karashlarga binoan, Prokariotlar eukariot ajdodlari bilan birga eng qad. hayvonlarga kiritiladi.
Gincrey
Gincrey Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Meuse departamenti Verdun tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
65 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 6,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 10,0 km2. Dengiz sathidan 209 – 233 m balandlikda joylashgan.
Proyektor
Proyektor (lot. projicio — oldinga tashlayman) — detal, diapozitiv, negativ, fotosurat, harita yoki chizma tasvirini kattalashtirib, kichiklashtirib va oʻz oʻlchamida ekranga tushirish uchun moʻljallangan optik asbob. Diaskopik, episkopik va epidiasko-pik xillari bor. Diaskopik P. (proyeksiyey apparatlar, kinoproyek-torlar) tiniq obʼyektlar tasvirini ular orqali oʻtadigan yorugʻlik nurlari yordamida ekranga tushiradi. Episkopik P. yorugʻlik oʻtkazmaydigan obʼyektlardan kaytgan nurlar yordamida tasvirni hosil qiladi. Epidiaskopik P.da ikkala usul jamlangan. P. kinotexnika, fototexnika, haritagrafiya, nusxa koʻchirish texnikasi, aniq mexanizmlarning oʻlchamlarini oʻlchash va boshqa sohalarda qoʻllanadi. Proyektor bu - teskarisiga ishlaydigan fotoapparat desa ham bo‘laveradi. Fotoapparat - tasvirni o‘zidagi plyonkaga proyeksiyalaydi. Proyektor esa aksincha, o‘zidagi plyonkadagi (yoki, boshqa biror manbadagi) tasvirni ekranga proyeksiyalaydi. Lekin, proyektorning fotoapparatdan farq qiladigan o‘ziga xos jihatlari ham mavjud.
Birinchidan, proyektor ekranda hosil qilgan tasvirning yorqinligi zalda o‘tirganlarning hammasiga birdek tiniq ko‘rinadigan darajada bo‘lishi lozim. Ekran maydoni kattalashgan sari, proyektor hosil qilayotgan tasvir sifati ham xiralashib boradi. Shuning uchun, ekran o‘lchamlariga muvofiq tasvir tiniqligi va yorqinligini sozlash talab etiladi. Masalan, ekrandagi tasvir maydoni kengligini ikki barobar oshirilishi umumiy maydonning to‘rt karra kattalashuviga sabab bo‘ladi. Bunday holatlarda tasvir yorqinligi va tiniqligini saqlash uchun, proyektor ekranidan chiqayotgan yorug‘lik miqdori ham tasvir kengligiga proporsional kuchayishi lozim bo‘ladi.
Kinoteatrlar ataylab qorong‘ulashtiriladi. Shundagina ekranga tushirilgan tasvir yorqinligi sifati nisbatan yaxshi bo‘ladi. Bunda, proyektorning plyonkani (umuman, tasvir manbaini) yorituvchi nuri istisnosiz ravishda faqat oq bo‘lishi lozim. Shundagina, proyektorda hosil qilingan rangli tasvirlar o‘zining asl tabiiy rangida proyeksiyalanadi. Bunday ham juda yorqin va oppoq rangdagi kuchli yorug‘lik nuri oqimini hosil qila oladigan yagona manba bu - gaz razryadli lampalardir.
Yaqin-yaqinlargacha proyektorlarda ko‘mir elektrodlari asosida ishlaydigan elektr yoyili lampalardan foydalanilar edi. Bunday lampalar ko‘zni kuchli qamashtiriadigan darajada o‘ta yorqin oq nur taratadi. Ularda ko‘mir sterjenlar orasida hosil bo‘ladigan elektr razryadi tufayli oq nurli yorug‘lik chiqariladi. Razryad boshlanishi uchun ikkita sterjen bir lahzaga o‘zaro tutashtiriladi. Hosil bo‘lgan razryad havo bilan to‘ldirilgan kichik bo‘lmachada rivojlanadi. Sterjenlar o‘rtasida elektr tokini o‘zaro tashiy oladigan zaryadlangan zarralar mavjud bo‘lgan paytda bo‘lmachadagi razryad ham barqaror turadi. Lekin, bunday proyektorda sterjenlar asta-sekinlik bilan havoda yonib, tugab boradi. Shuning uchun ularni vaqt davomida bir-biriga yaqinlashtirib turadigan moslama ham qo‘yilar edi.