cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ahmad Javod
Ijodi
1912-yilda Javod Ganja madrasasida oʻqiyotganida ustozi Abdulla Sur vafot etadi. Uning dafn marosimidagi chiqishlar oʻsha yilning 17-may kuni „Iqbol“ gazetasida chop etilgan. Eʼlon qilingan sheʼrlar orasida Ahmad Javodning ustoziga bagʻishlangan sheʼri ham bor edi. Bu haqda H. Jovid „Iqbol“ gazetasida shunday yozgan: ... yosh va najib shoirimiz Javod Afandi hazin va ohangdor tarzda yozilgan goʻzal va achchiq sheʼrini ayta boshladi.
H.Jovid A. Javodning 26 misrali bu sheʼrini toʻliqligicha oʻz maqolasida eʼlon qilgan. Agar bu sheʼrni eʼtibordan chetda qoldirsak, shoirning ilk maʼlum bosma asari 1913-yilda „Shalola“ haftalik ijtimoiy-siyosiy va ilmiy-adabiy jurnalining 18-sonida chop etilgan „Mudhish tushunchalarim“ sheʼridir. Bu jurnalning muharriri H. Sabribekzoda mazkur sheʼrni keskin tanqid qilgan. A. Javod ham „Iqbol“ gazetasining 1913 yil, 19-20-sonlarida „Shalola“ muharriri Sabribekzodaga javob" maqolasini eʼlon qilgan.
A.Javodning inqilobdan oldingi matbuotda eʼlon qilingan asarlarida odamlar doʻstlik, birodarlik va birlikka chaqiriladi. Masalan, 1911 yilda uning „Bir-birimizni sevaylik“ maqolasi „Maktab“ jurnalida eʼlon qilindi. Shoirning „Maktab“ jurnalida chop etilgan bolalarga atalgan sheʼrlari ham eʼtiborga loyiqdir.
Catherine Anderson
Catherine Anderson — kanadalik olima. U BC Bolalar va ayollar kasalxonasida va Nottingem universitetida homilador ayollarga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan oʻlimga olib kelishi mumkin boʻlgan preeklampsi kasalligini ustida tadqiqot olib bordi. Hozirda u Britaniya Kolumbiya universitetining tibbiyot fakultetida klinik yordamchi professor boʻlib xizmat qiladi va Science Worldda Future Science Leaders dasturini boshqaradi. Macleanʼs uni „milliy taniqli fan oʻqituvchisi“ deb taʼriflagan.
Ahmad Javod
Ilk sheʼr kitobi
Ahmad Javodning birinchi sheʼriy kitobi „Qoʻshma“ 1916 yilda Bokuda, „Ochiq soʻz“ bosmaxonasida chop etilgan. Kitob nashr etilgan paytda shoir Batumida edi. Bu kitobdada toʻplangan sheʼrlar muallifning alohida gazeta va jurnallarda bosilgan asarlaridir. Sheʼrlar avvaldanoq shunday mashhurlikka erishdiki, ularni toʻplam shaklida doktor Xusravbek Sultonov shaxsida „Jamiyati xayriya“ chop etdi. Javod bu voqea haqida bir yil oʻtgach xabar topgan va uning Bokuga yuborgan „Tashakkur“ nomli maktubi Muhammad Amin Rasulzoda muharrirlik qilgan „Ochiq soʻz“ gazetasining 1917 yil 24-may sonida eʼlon qilindi. Maktubda shunday deyilgan: Sheʼrlarimni „Qoʻshma“ nomli kitobcha shaklida chop etishda maʼnaviy va moddiy yordam koʻrsatgan Boku musulmonlari xayriya jamiyati vakili doktor X.Sultonovga muborak gazetangiz orqali samimiy tashakkurimni bildirishingizni iltimos qilaman.
Kitobda shoir ijodining deyarli oʻn yilligini qamrab olgan davr haqida aniq tasavvur yaraladi. Shoir ijodining dastlabki yillaridanoq kichik va maktab yoshidagi bolalar uchun ajoyib asarlar yozdi. „Bolalarim“ sheʼri aynan bolalarga xitoban yozilgan va „Qoʻshma“sheʼrlar kitobida nashr etilgan. Ushbu kitobda shoir asosan 1912-1916-yillarda yozgan qoʻshmalar toʻplangan. „Qoʻshma“ Turkiyada ham ijobiy qabul qilindi. Ozarbayjon Maorif Ishlari ittifoqiga yozgan arizada shoir shularni maʼlum qilgan: 1916-yilda "Qoʻshma" nomli 1-sheʼriy toʻplamim nashr etildi. Sheʼrda tanlagan usulim Ozarbayjon va ehtimol turkiy mamlakatlarda yangilik sifatida qabul qilingan boʻlsa ajab emas...
Catherine Anderson
Hayot va faoliyat
Bolaligida Anderson konkida ucha olmasligiga qaramay, oʻt oʻchiruvchi yoki xokkey hakami boʻlishni orzu qilgan. Katta boʻlganida u ilm-fanga qiziqmas edi, chunki uning maktabdagi darslari asosan yod olishga qaratilgan edi.
Anderson Britaniya Kolumbiyasi universitetida oʻqigan va mikrobiologiya boʻyicha bakalavr darajasini olgan. Keyin u nogiron yoshlar bilan ishladi, qoʻshiq aytdi va pianino chaldi va bir yilni xalqaro sayohatlarda oʻtkazdi. Etti yildan soʻng u Tibbiy genetika boʻyicha oʻqishni boshladi va 2002-yilda fan nomzodi ilmiy darajasini oldi. Oʻqishni tugatgandan soʻng, u BC bolalar va ayollar kasalxonasida va Nottingem universitetida preeklampsi boʻyicha tadqiqot olib borgan postdoktorlik lavozimida ishlay boshladi. Biroq, preeklampsiyani oʻrganayotganda, u „uzoq muddatli nogironlik taʼtilini olishga majbur boʻldi“. U UBC tibbiyot boʻlimida ishlay boshladi, talabalarga repetitorlik qildi va Genome BC uchun maqolalar yozishni boshladi. Bu ish uning UBC va Science Worlddagi hozirgi lavozimlariga olib keldi.
Ahmad Javod
Bolqon urushida
1912 yilda Bolqon yarim oroli atrofida Usmonli Turkiyasiga qarshi urush boshlanganda, asosan ozarbayjonlardan iborat maxsus Kavkaz koʻngilli otryadi frontga bordi, u Turkiya tomonida bolgarlarga qarshi harbiy operatsiyalarda qatnashdi. Bu koʻngilli otryad tarkibida Ahmad Javod bilan aqida doʻstlari I.Oxundzoda, Iso Alizoda, Ali Asadulla ham ishtirok etgan. Oʻsha paytda Javod 20 yoshda edi. Ahmad Javodning Bolqon urushidagi ishtiroki haqida Husayn Boyqaro (Ozarbayjon tadqiqotchisi, publisist) „Ozarbayjon mustaqilligi uchun kurash tarixi“ nomli kitobida shunday yozgan: Ahmad Javod... turk xalqi dardlaridan dardlanib, quvonchlaridan quvonadi.
Catherine Anderson
Hayot va faoliyat
2015-yilda UBC nevrologiya professori Judi Illes bilan birga Anderson Kanada fan va muhandislik shon-shuhrat zali tanlov komissiyasidan isteʼfoga chiqdi     va u bu bilan talaba qizlarga yuborilayotgan xabardan xavotirda edi. U shunday dedi: „Yoshlar uchun oʻzlariga oʻxshagan odamlarni muvaffaqiyatli koʻrishlari muhim. Shon-shuhrat zali Kanadadagi eng yaxshi va eng yorqinini ifodalashi kerak va u shunchaki bunday qilmaydi“.
Ahmad Javod
Bolqon urushida
Ahmad Javod 1912-1913-yillarda Bolqon urushida qatnashgan.
Catherine Anderson
Hayot va faoliyat
2016-yilda Anderson YWCA Ayollar mukofotiga taʼlim, oʻqitish va rivojlanish yoʻnalishi boʻyicha nomzodi qoʻyilgan
Ahmad Javod
Urush davrida ish faoliyati va ijodi
Uning asarlarining nashr etilishida „Ochiq soʻz“ gazetasi muharriri Muhammad Amin A.Rasulzoda yordam koʻrsatardi. Bu gazetada uning koʻplab qiziqarli asarlari, jurnalistik maqolalari, sheʼrlari chop etilgan. „Ochiq soʻz“ gazetasi „Musavot“ partiyasining organi boʻlib, aka-uka Muhammad Amin Rasulzoda va Muhammad Ali Rasulzoda boshchiligida chop etilardi. Muhammad Amin Rasulzoda bilan alohida yaqinlik, uning milliy ideallarga bogʻliqligi Ahmad Javodni ushbu gazetaga olib keldi, uni eng faol muxbirlardan biriga aylantirdi.
Urush davrida Ahmad Javod amaliy faoliyat, xayriya, jabrdiydalarga yordam koʻrsatish bilan shugʻullanib, shu mavzuda turli maqolalar yozish bilan birga, sheʼr yozishni davom ettirdi. Bu sheʼrlarning koʻpchiligi urush fojialari, xalq hayoti mavzularida boʻlgan. Uning „Sheʼrimga“ (1913), „Urush jabrdiydalariga“, „Imdod“, „Koʻrganlarim“, „Umidimga“, „Dardim“ (1917, mart, Chagva), „Yiroq“, „Oqshomlar“ (1916, Gudaud), „May“ (1916, Suxumi), „Shahid asir“, „Qayerliksan?...“ (1916, Batumi), „Uygʻon“, „Bechora“, „Kuropatkinga“ (1917, Chagva), „Oshiq dardi“ (1919, Kutaisi), „Beshik“ (1917, iyul, Chagva), „Uf, bu yoʻl“ va boshqalar ana shunday asarlardandir.
Catherine Anderson
Hayot va faoliyat
Anderson turmushga chiqqan va Vancouverda istiqomat qiladi.
Ahmad Javod
Urush davrida ish faoliyati va ijodi
Shoirning „Motam turkusi“ sheʼri amalga oshmagan „Saodat“ oʻqituvchilar toʻplami uchun yuborilgan. Shunga qaramay, marsiya mazmunidagi sheʼri chetda qolmadi, u „Iqbol“ gazetasida 1915 yil 24-mart sonida nashr etildi. Xat shaklida yozilgan yetti banddan iborat „Koʻrganlarim“ sheʼri ham ayni mazmunga ega. Shoirning „Oqshomlar“ sheʼri birinchi marta „Ochiq soʻz“ gazetasining 1916 yil 6-aprel sonida bosilgan. „Oqshomlar“ sheʼri ham xuddi shu mazmunga ega. Ahmad Javodning „Ochiq soʻz“ gazetasidagi 4-iyul 1917-yildagi yana bir maqolasidan maʼlumki, oʻsha yillarda Riza va Trabzon viloyatlarida ham boʻlgan.
1916-yilda shoirning „Ikki dushman“ hikoyasi „Ochiq soʻz“ gazetasida bosildi. Ushbu nasriy asar uning birinchi qisqa hikoyasi boʻldi. Urush paytida yozilgan „Ikki dushman“ hikoyasi insoniy, oliy tuygʻularni targʻib qilish nuqtai nazaridan qiziqarlidir. Front ortida tanishgan usmonli va rus askarining mehribonligi va samimiyligini oʻzi mansub boʻlgan millatlarning qalbi pokligi va saxiyligi bilan ham bogʻlagan Ahmad Javod oʻz hikoyasini A.Husaynzodaning mashhur „Hayrat“ yoki „Bir malakning odamlarga xitobi“ sheʼri bilan tugatadi.
Ozarbayjon yozuvchi va shoirlarining 1917 yilda Bokuda „Jamiyati xayriya“ rukni ostida Turkiyaning birinchi Jaxon urushida chekkan musibatlari mavzusida yozgan sheʼrlari, hikoya va maqolalari „Qardosh koʻmagi“ kitobida toʻplangan. Bu kitobda Muhammad Amin Rasulzoda, H. Jovid, A. Shoiq, A. Sahhat, F. Koʻcharli, A. Haqverdiyev, M. S. Ordubadi, Mammad Yusif Jafarov, Xusrav bey Sultonov, J. Jabborli va boshqa mualliflar (jami 37nafar) asarlarini oʻz ichiga oladi. A. Javodning „Xuda qabul naka“ hikoyasi („Olloh qabul etmasin“) va „Bechora“ sheʼri ham toʻplamga kiritilgan asarlar sirasidadir. Jurnalistik uslubdagi „Xuda qobul naka“ qissasi Javod guvoh boʻlgan voqea asosida yozilgan. „Qardosh koʻmagi“ kitobi harzodalarga yordam chaqirigʻiga xos boʻlgani sabab ragʻbat bilan qabul qilindi. Ozarbayjon adabiyotining taniqli tadqiqotchisi, professor Yavuz Akpinar ushbu kitob haqida yozadi: Bu allaqachon tarixga „Qardosh koʻmagi“ kabi kirgan, birinchi Jahon urushida Kavkaz frontida katta qiyinchiliklarga duch kelgan, ruslar va armanlar zulmiga duch kelgan fuqarolarimizga Ozarbayjon turklarining rahm-shafqat qoʻlini uzatganidir.
Shoirning „Iqbol“ gazetasining 1917-yil 15-maydagi 16-sonida chop etilgan „May“ nomli sheʼri A. Javodning tanlangan asarlarining birinchi jildida „Imdod“ nomi ostida bosilgan. Ushbu ikkita variant oʻrtasida baʼzi farqlar mavjud. 1915-yilda Kars va Erzurum hududlari rus armiyasi tomonidan ishgʻol qilinganida, 1915-yil 22-martda Javod „Koʻrganlarim“ sheʼrini yozdi. 10-yillar boshida Javod izlanishlarida Yaratganga murojaat bilan yozilgan „Munojot“ nomli alohida asar ham bor. Ahmad Javod nega urushga kelganini „Hayhot!“ sheʼrida bayon etgan. Shoir bu sheʼrni Ardaxonda yozgan. Sheʼr „Yangi Iqbol“ gazetasining 1915-yil 15-maydagi sonida „Ardaxon-Javod“ imzosi bilan chop etilgan. Shoir 1915-16-yillarda yozgan sheʼrlarida ayniqsa turkiy xalqlar boshiga tushgan falokatlarni tasvirlagan.
1914-1917-yillarda Ahmad Javod Ajaristonda qishloqma-qishloq kezib, muxbir boʻlib ishlagan, bu yerdagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat haqida „Iqbol“, „Yangi Iqbol“, asosan „Ochiq soʻz“ gazetalariga turkum maqolalar yuborgan. Ushbu maqolalardan biri „Ajara maktublari“ „Ochiq soʻz“ gazetasida 1916-yilning 3-noyabr, 14-dekabr, 15-dekabr, 30-dekabr va 25-mart sonlarida eʼlon qilindi. „Ajara maktublari“ badiiy va jurnalistik uslubdagi beshta turkum maqolalardan iborat. Maktublarda Turkiya-Gruziya-Ajariya munosabatlari, Ozarbayjon vakillarining faoliyati, Bokuning yordami, Ajariston tarixi, tabiati, xalqning turmush tarzi, urf-odatlari va anʼanalari, Turkiyaga tayanishi, til, din, maktab, taʼlim va boshqa masalalar yoritilgan. Ajaristonning savdo-iqtisodiy hayoti haqida soʻz ketganda, Javod bu yerdagi uylar ham „Turk uslubidagi meʼmorchilikgiga xos qurilganini“, ajarlarning kiyimlari „Anadolu qiyofasining nozik shakli“ ekanligini qayd etadi.
Umuman olganda, shoir-publitsistning „Ajar maktublari“, „Ajarda til“, „Lazlarga yordam“, „Suxumi yoʻlida“, „Riza va Trabzon jabrdiydalari“, „Batumi musulmonlar birligi jamiyatidan“, „Kars xodimlari ijodidan“, „Gruzin matbuoti va Ajara“ kabi koʻplab maqola va muxbir maktublarida mahalliy turkiy xalq va ajar xalqlarining oʻtmishi, bugungi ahvoli haqida juda qimmatli tarixiy, etnografik maʼlumotlar, materiallar mavjud. Ahmad Javodning 5-dekabr kuni Batumiga kelishi haqidagi maʼlumotlar „Ochiq soʻz“ gazetasining 20-dekabr 1915-yildagi sonida eʼlon qilingan. Filologiya fanlari doktori Ali Saladdin oʻz tadqiqotlari asosida Javod Ajaristonning 50 ta qishlogʻida boʻlib, 6671 kishiga yordam koʻrsatganini koʻrsatadi.
Ali Saladdin "Ahmad Javod" kitobida 1915-yilda „Yangi Iqbol“ va „Ochiq soʻz“ gazetalari oʻz sahifalarida Ahmad Javodning ikki xabarini bosganligini qayd etadi. Birinchi yangilik "bizning muxbirimiz Batumidan yozadi" sarlavhasi ostida nashr etilgan. U yerda shunday deyiladi: Boku xayriya jamiyati tomonidan Batumi yaqinida musulmon dinidagi gruzin urush jabrdiydalariga yordam berish uchun yuborilgan doktor Xusrav bek Tbilisiga yetib keldi... Ikki kundan keyin uning oʻrinbosarlari Rza Zaki va Javod Oxundzoda afandilar Tbilisiga kelishdi...
Ikkinchi xabarda Javodning „Ajariya maktublari“ haqida maʼlumotda shunday yozilgan: 30-oktabr kuni Javod imzosi bilan eʼlon qilingan ushbu katta xat birinchi Jahon urushi munosabati bilan Kavkaz fronti boʻylab urushdan zarar koʻrganlarga Boku va boshqa shaharlardan xayr-ehson va har turdagi yordam haqida soʻz boradi.
Afina Mammadli oʻzining „Ahmad Javod va Turkiya“ kitobida Ahmad Javodning „Kars delegatsiyasi qilgan ishlar“ nomli maqolasidan shu yilning mart oyida u allaqachon Karsda ekanligi maʼlum boʻladi. Bu haqda „Yangi Iqbol“ gazetasi shunday xabar bergan: Bokuning „Jamiyati xayriya“si tomonidan Batumi atrofida musulmon dinida boʻlgan, urushda jabrlangan gruzinlarga yordam berish uchun yuborilgan doktor Xusrav bek Tbilisiga yetib keldi. Ikki kundan keyin uning oʻrinbosarlari Rza Zaki va Javod Oxundzoda Afandi Tbilisiga kelishdi.
A.Javodning 1915-yilda „Ochiq soʻz“ gazetasida chop etilgan „Ajara maktublari“ maqolasidan maʼlumki, shu yilning 30-oktyabrida Ahmad Javod va sheriklari Batumida oʻz faoliyatini boshlagan. Javod Oxundzoda Artvinda ham boʻlgani va bu yerda urush qurbonlariga yordam uyushtirgani ham ushbu maqoladan ayon boʻladi.
Ahmad Javodning „J“ imzosi bilan „Kars xodimlari qilgan ishlari haqda bizning maxsus muxbirimizdan“ maqolasi „Iqbol“ gazetasida 14 yil 1915-aprelda eʼlon qilingan. Javod oʻzining „Kars delegatsiyasi qilgan ishlar“ sarlavhali maqolasida „Jamiyati xayriya“ning Kars, Ardaxon, Soʻgʻanliq, Xuroson, Sariqamish shaharlarida qilgan xayriyachilik va yordam haqida soʻz yuritadi. U bu yerda aholi boshiga tushgan falokatlar aytilganidan va tasavvur qilinganidan bir necha barobar katta ekanligini bildiradi. Maqolada Javod va sheriklari faqatgina urush jabrdiydalariga ular joylashgan makonlarda moddiy va xayriya yordamini koʻrsatish bilan kifoyalanmagani koʻrsatilgan. Ular bu qochqinlarni iloji boricha tinch va osoyishta yashash mumkin boʻlgan joylarga koʻchirishga harakat qilishgan. Karsdagi urushdan zarar koʻrganlar koʻpi Boku va Ganjada joylashtirilgandi. Bu haqda mazkur maqolada shunday deyiladi: Hukumat (Rossiya hukumati) vakillarimizga halokat joyida boshpanasiz qolgan 6500 musulmonni Ganjaning Boku shahriga joʻnatishga ruxsat berdi.
„Lazlarga yordam berish“ maqolasida muallif Ajara bilan „Hamhudud“ territoriyada yashovchi lazlar haqida yozgan: Tarix bizga, jasur qavm sifatida, lazlarning jasorati turklar tarixida juda katta rol oʻynaganini koʻrsatadi. Ularning buyuk fazilatlaridan biri sadoqatdir. Turkiya qoʻlida boʻlgan paytlarda mayda millat sifatida bunday isyon va qoʻzgʻolonlariga duch kelmaganliklari uchun koʻplab qoʻzgʻolonlar „laz“ kuchi bilan bostirildi.
Ushbu maqola shuni koʻrsatadiki, lazlar turklarga ham geografik, ham maʼnaviy jihatdan yaqin va qadrdondir. Ahmad Javodning 1915-yil 23-dekabrda „ochiq soʻz“ gazetasida „Batumi viloyatining tekshiruv komissiyasi bizning maxsus muxbirimizdan“ sarlavhasi ostida nashr etilgan maqolasi u yashagan va ishlagan mintaqadagi tarixiy, siyosiy va ijtimoiy voqealarni aks ettiradi. „Riza va Trabzondagi ofat qurbonlari“ maqolasidan ham maʼlum boʻlishicha, Javod ularga „Jamiyati xayriya“ orqali yordam bergan. Shoirning „Ochiq soʻz“ gazetasining 1916-yil 1-avgustda chop etilgan „Suxumi yoʻlida“ maqolasida shunday qaydlar bor: Xizmat meni Suxumi tumanining qora dengiz sohiliga kelishga majbur qildi. Turkiyaning Batumiga hujumi paytida, Batumning islomiy aholisi mustahkam hududdan haydab chiqarilganda, Batumi va Batumi atrofidagi qishloqlar aholisi qochdi. Ulardan baʼzilari yana Suxumi tumaniga muhojir sifatida kelishdi. Mazlum holdagi 400 ga yaqin bu bechoralarga hech qanday yordam berilmadi, milliy yoki yoʻq. Ulardan ayrimlarining iltimosi bilan „Jamiyati xayriya“ vakili Xusrav bek meni Suxumi tumaniga tekshiruv uchun yubordi. Shu kunlarda biz ularga pul berish uchun bu yerga keldik.
Ahmad Javod qalamidan chiqqan maqolalarda oʻsha davrning koʻplab dolzarb masalalari oʻz aksini topgan. Uning „Suxumi yoʻlidan“ deb atalgan yoʻl qaydlari, „Ajaristondagi voqea munosabati bilan“ Milliy munosabatlar haqidagi reportaji, „Yanglish xabar munosabati bilan“ nomli turkiy xalqlar uchun maktab ochish muammosi haqidagi muallim va pedagog mulohazalari, „Gruziya matbuoti va Ajara“ maqolasidagi ikki qoʻshni xalq oʻrtasidagi munosabatlar, „Batumidagi musulmonlar mitingi“ paytida musulmonlar tomonidan hukumat oldida koʻtarilgan muammolarni hal qilish uchun ilgari surilgan talablar, „Trabzon jabrdiydalari“dagi rus va turk xalqlarining kurashida gruzinlar va armanlar mavqei, „Yuqori Ajardagi Jomei-Sharifning tantanali ochilishi“ maqolasida Ozarbayjon turklari tomonidan ajarlar uchun masjid ochilishi, „Orujlug“ (Roʻzadorlik) da ifodalangan milliy bayram, „Lazlarga yordam“ asari va boshqalarda „Jamiyati xayriya“ vakillari tomonidan bajarilgan ishlar tavsiflari yaqqol aks ettirilgan
1914-1918-yillardagi birinchi Jahon urushi davrida Ahmad Javod Batumida muntazam ravishda kechki kurslarda dars bergan, yangi tashkil etilgan maktablarda „Namuna darsi“ oʻtgan, oʻqituvchilarni yangi metodik koʻrsatmalar bilan boyitgan. U shogirdlari yordamida mahalliy aholidan folklor namunalarini, jumladan bayatilarni toʻplab, oʻzi bayati shaklida sheʼrlar yozgan. „Iqbol“ gazetasining 1914 yil 30-apreldagi sonida Javadning „Bizning yangi avlod ijtimoiy yaralarimiz“ maqolasi nashr etildi. Ushbu maqolada Ozarbayjonda maktablar, oʻqituvchilar va oʻquvchilarning ayanchli ahvoli aks etgan. „Iqbol“ gazetasining 1914-yil sentyabr sonlaridan birida A. Javodning „Ganjadan“ sarlavhali maqolasini eʼlon qilindi. Maqola Ismoil Mirza Gaspirinskiyga bagʻishlangandi. Javod butun umr turkiy ellariga sayohat qilib, koʻp joylarda maktablar tashkil etish, bolalar uylari ochish borasida katta tadbirlarni amalga oshirdi. Ajar yurtida Gruziyaning ayrim qishloq va shaharlarida bolalar uylari va maktablarning ochilishida faol ishtirok etdi.
Birinchi Jaxon urushi Ahmad Javod ijodida alohida bosqich hisoblanadi. Professor A. Jafaroglu bu haqda shunday yozgan: Ozarbayjon adabiyoti tarixida biror bir Ozarbayjon shoiri birinchi Jahon urushi solnomasini, tarixini Ahmad Javod kabi aks ettira olmagan.
„Toʻlgʻanarding, Qora dengiz!“
Ahmad Javod Turkiyaga safar taassurotining sheʼriy ifodasi boʻlgan koʻplab sheʼrlar yozgan. Turk xalqiga muhabbat tuygʻusini tarannum etuvchi bu sheʼrlardan biri 1914-yil noyabr oyida Ganjada yozilgan. Turkiyada juda mashhur boʻlgan va 1918-yilda Kavkaz Islom armiyasi tomonidan Boku ozod qilinganidan keyin Uzeyir Hojibekov musiqasini bastalagan „Toʻlgʻanarding, Qora dengiz“ sheʼri Turkiyada „Yoʻl bering turk bayrogʻiga“ nomi bilan tanilgan. Sheʼrning Turkiyada sevilishining sabablaridan biri shoirdagi turkizm, uning turk dunyosigaragʻbati va muhabbati tufayli boʻlsa, yana bir sababi 1912-yilgi dengiz jangida mashhur Turk jangovar kemasi „Hamidiya“ yunon harbiy kemasi „Averof“ni mahv etgani boʻldi. Birinchi Jahon urushida Admiral Rauf Orbay oʻz ixtiyoridagi „Hamidiya“ jangovar kemasi bilan tunda Odessa portiga kiradi va tengsiz jangda Rossiya harbiy dengiz kuchlarining Usmonli flotiga zarba berishga tayyorlanayotgan „Kazbek“ va „Kagul“ harbiy kemalarini yengadi va choʻktiradi, Odessa portini bombardimon qiladi. 1912-yilda yuz bergan bu voqeadan ilhomlangan Javod ushbu sheʼrni 1914-yilda yozgan. Sheʼr Rossiyaning „Kazbek“ va „Cahul“ harbiy zirhli kemasiga qarshi chiqqan mashhur „Hamidiya“ harbiy kemasi va uning harbiy xizmatchilari qahramonligi sharafiga yozilgan boʻlib, Otaturkka yaqin boʻlgan, bosh vazir va buyuk elchi vazifasini bajargan Admiral Rauf Orbay „Hamidiya“ qahramoni sifatida tanilgan.
Toʻlgʻanarding Qora dengiz
Boqib Turkning bayrogʻiga!
Oh urarding, oʻlmas edim,
Boshim ursam gar poyingga!
Shoir Rafiq Zako Xandon bu haqda shunday derdi: Buyuk Otaturk bu qoʻshiqni juda yaxshi koʻrardi. Qoʻshiqni ilk bor tinglaganida Otaturkning koʻzlarida yosh bor edi.
Tarixchi Muhiddin Nalbandoglu, bu mavzu haqida shunday yozgan: Jahon dengizchilik tarixida ilk jangovar zirhli kema sifatida tanilgan „Hamidiya“ning bu mahorati barcha turkiy xalqlar orasida faxr hissini uygʻotdi. Qoʻshiqlarga aylangan bu qahramonlik mashhur „Toʻlgʻanarding, Qora dengiz!“ qoʻshigʻidan ham oʻrin olgan...
Xayriya jamiyatidagi faoliyati
XX asrning birinchi yarmida Bokuda bir qator musulmon xayriya jamiyatlari paydo boʻldi. 1905 yilgi inqilobdan keyin paydo boʻlgan ushbu jamiyatlarning asosiy vazifasi va ishlari xalqning madaniy-maʼrifiy sohada rivojlanishiga koʻmaklashish edi. Bu jamiyatlardan biri „Jamiyati xayriya“ deb atalgan. 1905-yilda Ozarbayjonda oʻz faoliyatini boshlagan „Boku musulmon xayriya jamiyati“ga ovozi berish bilan ozarbayjonlik mashhur millionerlar Hoji Zeynalabdin Tagʻiyev rais, Ogʻamusa Nagʻiyev esa rais muovini etib saylandi. Birinchi Jahon urushidan oldin bu jamiyatning faoliyati nisbatan koʻp eʼtiborni jalb qilmadi. Urush boshlangandan soʻng uning faoliyat doirasi kengayib, Boku chegaralaridan tashqariga tarqaldi. Alohida otryadlarga boʻlingan jamiyat aʼzolari jabrlanganlarga yordam berish maqsadida front chizigʻi boʻylab turli yoʻnalishlarda turkiy xalqlar yashaydigan hududlarga joʻnatildi.
„Qardosh yordami“ toʻplamida taʼkidlanishicha, ozarbayjonlar Rossiya hukumatiga, bevosita podshosiga murojaat qilishgan va urushdan zarar koʻrgan Usmonli davlatiga yordam koʻrsatish uchun rasmiy ruxsat olishgan. Bu holatda oʻsha paytda Rossiya Davlat Dumasiga aʼzo boʻlgan Muhammad Yusif Jafarovning xizmatlari alohida qayd etiladi. Uning „Musulmon qochqinlarga va musulmon huquqshunoslarga yordam berish ishi“ maqolasida aytilganidek, Dumadagi uzoq munozaralardan soʻng, „musulmon qochqinlarga imtiyozlar va yordam koʻrsatishga ruxsat berildi va shu maqsadda avval Karsga, biroz keyinroq Batumi viloyatiga erkin kirish va chiqishga ruxsat berildi.“
Birinchi Jahon urushi davrida Ahmad Javod Kavkaz frontida Rossiya-Turkiya urushidan zarar koʻrgan aholiga yordam koʻrsatgan „Boku musulmon xayriya jamiyati“ning rasmiy namoyandasi va jang mintaqasi boʻyicha vakili Xusrav posho Sultonovning muovaini va masʼul kotibi boʻlgan. 1915-yilda ikkinchi marta Turkiyaga qaytgan Javod asosiy manzilgohi Batumi boʻlgan Suxumi, Kars, Chagva, Ardaxon, Sariqamish, Trabzon, Erzurum, Anadolu, Istanbulda, shuningdek, Gruziyaning gʻarbiy viloyatlarida xayriya faoliyati bilan shugʻullangan.
A. Javod Birinchi Jahon urushi yillarida Batumi (Ozarbayjon ziyolilari Rzagulu Najafov, Mahmud Bek Efendiyev, Ali Sabri Qosimov, Aligulu Gamkusar bilan birgalikda), Tiflis, Chagvada bir muddat yashadi. Shoirning Batumiga kelishi munosabati bilan yozuvchi Ali Sabriy oʻzining „Umrdan barg tushmoqda“ (Boku, 1983) kitobida yozadi: Jamo Hajinskiy Bokudan Batumida boʻlimni tashkil qilish uchun Batumiga keldi. Batumidagi otryadimizda shoir A. Javod ham bor edi.
Shoir u vaqtda urush jabrdiydalari eng koʻp toʻplangan Batumida roʻyxat tuzar, kambagʻallarni, nogironlarni roʻyxatga olar, oʻzi vakili boʻlgan jamiyat imkoniyatlaridan foydalanib, qochqinlarga, jangda halok boʻlgan askarlarning oilalariga har qanday moddiy va maʼnaviy yordam koʻrsatardi. A. Javod oʻz faoliyatini asosan ikki yoʻnalishda olib borgan. Birinchidan, jabrlanganlarga yordam berish, ikkinchidan, Batumining oʻzida, shuningdek Batumiga yaqin qishloqlarda, Dogʻistonda maktablarni ochish, bu maktablar oʻz ishlarini davom ettirishlari uchun Bokudan yordam soʻrash, boshqa tomondan, xayr-ehson yigʻish, yangi birlashmalar yaratilishni boshlash tashabbusini koʻrsatardi. Bu holatlarda unga Bokuda asosan bir necha Ozarbayjon millionerlari, xususan H.Z. Tagʻiyev, Agʻabala Guliyev, M. Muxtorov, Batumidan S. Bejanidze va boshqalar yordam berishdi. Ular Bokuda jamiyatning ustunlaridan edi. „Jamiyati xayriya“ning faol aʼzolaridan biri boʻlgan yozuvchi Ali Sabriy oʻsha paytda jamiyat faoliyatidagi ayrim lahzalarni, shuningdek, Javod bilan doʻstligini shunday xotirlagan: ...Butun Rossiyadan (musulmon turkiy xalqlardan) jamiyatga xayr-ehsonlar yuborildi. Jamiyatning bir qismi boʻlgan vakillar otryadi yordamsizlarga yordam berish uchun Qora dengiz sohiligacha borishi kerak edi. Ikkinchi otryad Kars hududida faoliyat yuritgan... Biz Batumi, Trabzon va boshqa shahar-qishloqlarda boʻldik. Biz shahar va shaharlarda boʻldik. Shoir Ahmad Javod ham Batumidagi otryadimizda edi. Juda tez doʻstlashib ketdik.
A. Javod 1916-yilda shaxsan H. Z. Tagʻiyevning moliyaviy koʻmagi bilan u Batumida yashovchi 2500 ozarbayjon oilasi uchun maktab ochgandi. Oʻzi tashkil etilgan yangi maktablarda oʻqituvchilik bilan shugʻullanardi. 1917-yilda Javod tufayli Ganja va Boku atrofida 2500 dan ortiq turk qochqinlari va ishsizlari joylashtirildi. U xayriya faoliyati bilan bogʻliq Ajaristonni boshdan oyoq kezgandi. Javod nafaqat ajarlarning kambagʻal va qochoq qismiga yordam berdi, balki maktab va masjidlar qurilishida ham ishladi. Javod direktor boʻlgan bolalar uyi keyinchalik Chagvadan Gunariga koʻchirildi. A.Javod „Ochiq soʻz“ gazetasi muxbiri sifatida oʻz gazetasida ijtimoiy voqealar bilan bir qatorda, tomoshalarni yoritar, vaqti-vaqti bilan ommaviy tadbirlar haqida maʼlumot berib turardi. Ushbu maʼlumotlardan birida deyiladi: Bu yil „Arshin mal Alan“ operettasi Batumida gruzin va arman tillarida sahnalashtirildi. Aholi yangi tashkil etilgan "Birlik" jamiyatidan ushbu spektaklni ozarbayjon tilida ijro etishni soʻradi.
„Birlik“ jamiyati kotibi A. Javod („Ochiq soʻz“, 1915. 13-iyun)
„Qardosh yordami“ toʻplamida Xusrav bey Sultonov xayriya tadbirlarida Javodning alohida oʻrni qayd etilgan. Shoir bu ishga Nasib bey Yusifbeyli tomonidan tavsiya etilgan. Filologiya fanlari doktori Teyyar Salamoglu yozganidek: Javodning „Jamiyati xayriya“ orqali va oʻz tashabbusi bilan rusiyalik vatandoshlarimizga (rus istilosi ostidagi turkiy xalqlarga) katta yordam koʻrsatganligi, minglab odamlarni halokatli ocharchilikdan qutqarganligi uning tarjimai holining eng sharafli sahifalaridan biridir.
Ozarbayjon Xalq Jumhuriyati davrida
Ahmad Javod hayoti va faoliyatining eng yorqin va samarali davri OXJ shakllanishi va rivojlanish yillariga toʻgʻri keladi. Oʻsha paytda shoir asosan Ganja va Bokuda ishlagan, sheʼriy va jurnalistik ijodini davom ettirgan va rivojlantirgan. U oʻzining pedagogik faoliyatini rivojlantirishga, asosan oʻqituvchilik va siyosiy faoliyat bilan shugʻullanishga alohida eʼtibor bergan.
Ijodi
Ahmad Javodning 1918-1920-yillardagi asarlari asosan ozodlik mavzusiga, birinchi Ozarbayjon Respublikasining yutuqlariga bagʻishlangan. „Ey askar“ (1918, Boku), „Ingliz“ (1918, Boku), „Bismillah“ (1918, Boku), „Roʻyosini koʻrdim“ (1919, Hojikend), „Tur“, „Shahidlarga“ (1919, Ganja), „Men kimman“ (1919, Ganja), „Oshiq dardi“, „Nedan yaralding“, „Kelma“ sheʼrlari „Togʻlar“, „Marsh“ (1918, 14-avgust), „Turk ordusiga“ (1918, Ganja) shu davr mahsulidir.
Shoirning 1918-yilda yozgan sheʼrlaridan biri "Bismillah"deb ataladi. „Bismillah“ sheʼri 1918-yil, 15-sentyabrda Kavkaz Islom armiyasi tomonidan Bokuning rus va arman dashnoqlaridan hamda ingliz askarlaridan batamom ozod etilishi munosabati bilan yozilgan. Ushbu sheʼrda muallif Turk armiyasining Ozarbayjonga kelishini mamnuniyat bilan olqishlaydi.
Shoir Ozarbayjon uchun janglarda halok boʻlgan turkiy askarlarga Bokuda shahidlar obidasi tamalini qoʻyish marosimida „Tur“" sheʼrini oʻqib bergan
Tur, tur chirmovuqli mozor ostidan,
Kelur ziyoratga qizlar, kelinlar.
Ey, karvon qatori, yoʻllar ustida,
1918-yil 5-oktabrda Hojikendda Ahmad Javod „Roʻyosini koʻrdim“ sheʼrini yozdi. Ushbu sheʼrda shoir yangi tuzilmani quvvatlaydi. Shoirning „Marsh“ sheʼri („Yoshlar yurti“, 1918-yil, 14-avgust) oʻsha davr kayfiyatini aks ettiradi. Ushbu sheʼrning markazida ozodlik bayrogʻini ulugʻlash yotadi.
Shoirning 1918-yilda yozgan sheʼrlaridan biri „Ingliz“deb ataladi. Ushbu olti bandlik sheʼrida ozarbayjon xalqining inglizlarning kelishiga boʻlgan munosabati aks ettirilgan. Shoir „Kelma“ sheʼrida musofirlarga munosabatini bildirdi. „Ingliz“ sheʼridan farqli oʻlaroq, shoir oʻzining „Ey askar“ sheʼrida turk qoʻshiniga boʻlgan muhabbatini ifodalagan. Turk armiyasining kelishi Ozarbayjon xalqini qirgʻindan qutqarishga qaratilgan edi. Bu sheʼr Bokuning fotih askarlari bagʻishlangandi
1918-1920-yillar Ahmad Javod ijodida milliy ongning yuksak bosqichidir. Uning ideallarining ifodasi ozodlik, Vatan mustaqilligi, uch rangli oy-yulduz bayrogʻini, sakkiz qirrali gerbni milliy ramz sifatida tushunish, turkizm gʻoyalarini targʻib qilish edi. „Ozarbayjon bayrogʻi“ sheʼrida bu fikr oʻzining toʻla ifodasini topgan:
Soʻylaydi qaygʻusin senga, bayrogʻim!
Uch rangin aksini asov dengizdan,
Armugʻon aylasin senga, bayrogʻim!
Ahmad Javodning bayroq mavzusiga bagʻishlangan bir qator sheʼrlari bor. Sheʼrlarida turli ifodalarda „Bir marta koʻtarilgan bayroq hech qachon tushmaydi“ misrasini qayta-qayta ishlatgan. „Ozarbayjon bayrogʻiga“, „Qardosh“ (1919-yil noyabr), „Yaraldin“, „Ol bayroqqa“ (Boku, 24-iyul, 1919-yil) va boshqa sheʼrlari bunga misoldir.
Shoirning „Ol bayroqqa“ sheʼrida 1919-yil yozida Ozarbayjonda millat va din birodarlariga qoʻshilgan Turkiya bayrogʻi haqida hikoya qilinadi.
„Toʻlqin“ kitobi
Ahmad Javodning ikkinchi sheʼriy kitobi „Toʻlqin“ 1919-yilda nashr etilgan. Shoir ushbu kitobga „Bir-ikki soʻz“ deb nomlangan kirish soʻzini yozgan:
Bu kitobcha sanoq boʻyicha ikkinchi kitobchadir. „Qoʻshma“ qozongan ragʻbat bunga ham ilhom berdi. Unda yangi parchalar, shuningdek eskilari ham bor. Tuzilishi sana boʻyicha emas. Tushuntirishlar oʻrtoqlardan birining talabiga binoan qilingan.
Toʻplam „Ozarbayjon bayrogʻiga“ sheʼri bilan boshlanadi. Sheʼr 1919-yil 10-aprelda yozilgan. A.Javodning oʻzi bu sheʼrni juda yaxshi koʻrar va uni milliy istiqlol mavzusidagi sheʼrlarida alohida ajratardi: Men inglizlar kelganidan keyin Bokuga birinchi marta borganimda, 1919-yil 10-aprel kuni Parlament binosi ustida hilpiragan milliy bayroqqa qarata aytilgan.
Imzo: Javod.
„Toʻlqin“ toʻplami oʻsha paytda Ozarbayjonning adabiy va madaniy hayotida voqea boʻldi, 1919-yil 11-noyabrda „Ozarbayjon“ gazetasining katta sharhi eʼlon qilindi. Ushbu sharhda A.Javodning nafaqat „Toʻlqin“ kitobi, balki umuman uning sheʼriy ijodi ham yuqori baholandi. „Toʻlqin“ shoiri A. Javod" nomli maqola muallifi „A.H.“ harflari bilan imzo chekkan tanqidchi, OXP aʼzosi, respublika qulaganidan keyin Turkiyaga emigratsiya qilgan Ahmad Hamdi Qoraogʻazoda shunday yozgan: ... „Qoʻshma“ Javod afandi uchun bir eskiz boʻlgan boʻlsa, „Toʻlqin“ ham uning mutaalimidir.
„Yashil qalamlar“ toʻgaragi
Ahmad Javod OXJ davrida faoliyat koʻrsatgan, yangi taniqli yozuvchi va muharrirlar tomonidan yaratilgan, 100 dan ortiq yozuvchi va shoirlarni oʻz atrofiga birlashtirgan „Yashil qalamlar“ uyushmasining aʼzosi edi. Ushbu jamiyat Istanbulda „Turk oʻchogʻi“ning Bokuda ochilgan boʻlimi asosida yaratilgan. Ozarbayjonda barcha ishlar asosan „Yashil qalam“ adabiy jamiyati orqali amalga oshirilardi. Bu yerda Muhammad Amin Rasulzoda, U.Hojibeyli, S.Husayn, O.Faig, N.Vazirov, A.Haqverdiyev, H.Jovid, M.Hodiy, A.Shoiq, J.Jabborli bilan birgalikda A.Javod ham faol ishtirok etdi. Uyushma aʼzolari yangi hukumat davrida Ozarbayjon adabiyoti va sanʼatini rivojlantirishga intildilar.
Maqolalar
Ahmad Javodning „Ganjada Mustaqillik kuni“ maqolasi Ozarbayjon demokratik Respublikasi tashkil etilganining bir yilligiga bagʻishlangan. Maqola Abbos Chingizov tomonidan "Adabiyot gazetasi"ning 1992-yil 22-may sonida chop etilgan. U 1919-yil 28-mayda Ganjada boʻlib oʻtgan bayram tantanalari taassurotlaridan iborat. Ushbu davrda shoirning bir qator maqolalari nashr etildi: „Denikin va Ganja“ (Ozarbayjon gazetasi, 4-iyun 1919-yil), „Omar Faigning boshiga tushganlar“ (Ozarbayjon gazetasi, 3-fevral 1919-yil), „Alakbar beyning dafn marosimi“ (Ozarbayjon gazetasi, 11-aprel 1919-yil), „Abboszoda Mirza Abbos yubileyi“ (Ozarbayjon gazetasi, 2-iyun, 1920-yil). 1919), „Ravshan Ashraf bey“ („Ozarbayjon“ gazetasi, 24-oktyabr, 1919).
A. Javodga bagʻishlanganlar
Ahmad Javod Muhammad Amin Rasulzoda taklifiga binoan Musovot partiyasi va Ozarbayjon demokratik Respublikasi parlamenti aʼzosi va kotibi etib saylandi. Milliy hukumat ichki va tashqi faoliyatida shoirning ishtiroki uchun, 1918-yil 22-dekabr kuni Ganja hokimi tomonidan unga chet el pasporti ham berildi. U Eron va Turkiyaga erkin sayohat qila olardi. Bu shuni anglatadiki, u OXJning rasmiy vakili boʻlgan.
Ahmad Javod-ODRning Gruziya va Dogʻistondagi Favqulodda va Muxtor vakili sifatida diplomatik faoliyat yuritgan. 1918-1920-yillarda 26-28 yoshida Ahmad Javod Ozarbayjon milliy mustaqilligining targʻibotchisi boʻlgan. Muhammad Amin Rasulzoda uning ijodiga yuksak baho bergan:
Milliy ozodlik harakatining Ozarbayjon ruhining nozik iplariga taʼsir darajasini aks ettirgan milliy shoir Ahmad Javod 28-may Mustaqillik kuni munosabati bilan hurriyat parisiga murojaat qilgan "Nedan yaralding" parchasi oʻta lirikdir.
Sovet davrida
Shoir, tarjimon, OYoU aʼzosi A.Javod Ozarbayjon madhiyasining soʻzlari muallifidir. Ozarbayjon Davlat nashriyotining tarjima boʻlimida muharrir (1934), "Ozarbayjonfilm" kinostudiyasida hujjatli filmlar boʻlimi boshligʻi (1935-1936) boʻlib ishlagan. Ammo yillar davomida unga qarshi maqolalar va ayblovlar bir necha bor uning hibsga olinishiga olib keldi.
1923-yil
Ahmad Javod yozganlari va siyosiy qarashlari uchun qatagʻon qilingan vaqtgacha 3 marta hibsga olingan edi. Shoir birinchi marta 1923-yilda hibsga olingan va bir necha oy qamoqda oʻtirgan. Javod Oxundzodaning Milliy xavfsizlik nozirligi arxividagi 1923-yil, Pr-20942 sonli tergov ishidan maʼlum boʻladiki, Ozarbayjon Favqulodda komissiyasining tezkor vakili Ivan Makarov 1 yil 1923-dekabrda Musovot partiyasining ishlari bilan tanishadi va Javod Oxundzoda 1918-yildan beri Musovot partiyasining aʼzosi boʻlgan degan xulosaga kelgan. Shoir Batumida boʻlganida, Ganjada yashovchi maktabdoshi Abdulla Ogʻaali oʻgʻli unga xat yuboradi, undan A. Javod Ganjada Musavat partiyasini tashkil etishda faol ishtirok etgani aniq boʻladi. Bundan tashqari, Gubada oʻqituvchi boʻlib ishlayotganda u oʻz atrofiga musovotchilarni yigʻadi, Boku musovotchilari bilan muntazam aloqada boʻlib turadi. Ahmad Javod Oxundzoda musovotchi, Muhammad Amin Rasulzoda ning sheriklaridan boʻlgan Mirza Bola Mammadzodaning Turkiyaga qochishini ham uyushtiradi. Bularning barchasini hisobga olgan holda, tezkor vakil Ivan Makarov A. Javodning hibsga olinishi va Ozarbayjonning Favqulodda komissiyasi (Az.ChK) hujrasida qattiq nazorat ostida saqlashni taklif qiladi. Ahmad Javod ilk bor hibsga olinganda Mirza Bala Mammadzodaning Turkiyaga qochishda ishtirok etmaganini aytgan, biroq 1937-yilda hibsga olingach, tergov surishtiruv materiallarida bu haqiqatni tan olgan.
Shundan soʻng, 1923-yil 5-dekabrda Javod Oxundzoda hibsga olinishi bilan bogʻliq 446-sonli order imzolanadi. Ammo baʼzi sabablarga koʻra shoir 5-dekabrda emas, balki 21-noyabrda hibsga olingan. Birinchi marta u hibsga olingan kuni, yaʼni 21-noyabrda, ikkinchi marta 26-noyabrda soʻroq qilinmoqda. Tergovchi "Musovot partiyasiga qachon va qayerda qoʻshildingiz va sizga kim kafil boʻldi?" deb soʻralganda shoir shunday javob bergan: Men 1917-yilda Batumida urushda jabrlanganlarga yordam tashkil etishda ishlayotganimda maktabdosh doʻstim A. Ogʻaali oʻgʻlidan Ganjada Musovot partiyasi tashkil etilgani haqida xat oldim. U meni doʻstona tarzda ushbu partiyaning aʼzosi deb yozdirgan. (MXN arxivi, 1923, 20288-sonli ish)
Shoir bu arafada Maorif xalq komissarligining ishchi fakultetida va boshqa taʼlim muassasalarida dars berib, oilasini taʼminlardi. Ammo A. Javod hibsga olinganidan keyin oilaning ahvoli yomonlashadi. Shoirning rafiqasi Shukriya xonim 1924-yil 10-yanvarda Xalq komissarligi raisi Gazanfar Musabekovga ariza yozadi, unda u yerining aybsizligini bildiradi va tergovni tezlashtirishni soʻraydi: Turmush oʻrtogʻim Oxundzoda Javod ikki oydan beri OzChK tomonidan hibsga olingan. Nima sababdan hibsga olinganini biz bilmaymiz. Uning oilasi oʻn ikki kishidan iborat va hozirda qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Iltimos, ularni boqadigan hech kim yoʻqligini eʼtiborga oling. Sizdan Oxundzoda ishini tezroq oʻrganishingizni soʻrayman. Imzo: Shukriya A. (MXN arxivi, 1923, ish PR-№ 20942, sah. 28)
Men sheʼrlarini oʻqigan va sevgan bu shoirni ChK tomonidan hibsga olinganimda, 1923-yilning oxirida Staropolitseyskiy prospektidagi Boku qamoqxonasida tanidim. U ham hibsga olinganlar orasida edi. Men u bilan bir kamerada bir necha oy turdim. Hujrada bizga hech qanday kitob, daftar yoki ruchka berilmasdi. Shunday boʻlsa-da, 3 santimetr oʻlchamdagi qoʻrgʻoshin qalam qoʻlimga tushdi. Ushbu qalam bilan A. Javodning sheʼrlarini devorga yozardim va ularni yodlardim. Bir kuni qorovul Nikolay meni eshik tuynugidan kuzatib, devorga yozayotganimni koʻrib qoldi. Birdan eshikni ochib, devorga yozganlarimni yogʻoch parchasi bilan qirdi. Shu tarzda A. Javodning 4-5 sheʼri unutilgan. Shu voqeadan soʻng uning ikki sheʼrini yodladim: „Ey, yellar“ (1924-yil, yanvar, ChK, Boku), „Naylay“" (1924-yil, fevral, ChK, Boku).
„Naylay“ sheʼri qoʻriqchi Nikolay devorga yozilgan sheʼrlarni oʻchirgandan keyin yozilgan. A. Javod bu sheʼrning bir bandini oʻsha hodisani nazarda tutgan holda yozgan:
Bori sen kel, dedim, tinglagach biroz,
Ey, sodiq qalamim dardimni, kel, yoz...
Nopok bir qoʻl keldi, dedi mumkinmas,
Tinglaganlar meni kech tuyar, naylay.
Lozanna shahrida kundalik nashr boʻlgan „Dyu Lozan“ gazetasi 1924-yil 10-may 128-sonida, birinchi sahifaning ikkinchi ustunida „Ozarbayjon“ nomli maqola chop etadi. Maqola muallifi msьyo Broshe Islom dunyosida paydo boʻlgan birinchi respublika haqida umumiy maʼlumot berib, bolsheviklar istilosiga uchragan Ozarbayjon vatanparvarlari tomonidan qilingan zulmni tasvirlab berdi va katta nafrat bilan oʻquvchilarga Ahmad Javodning "Yangi Kavkaz"da tarqatilgan sheʼrlari uchun hibsga olinganligini maʼlum qildi.
... Ozariy-turk xalqining eng aziz tuygʻulari, eng nozik hislarining samimiy tarjimoni boʻlgan bu hassos shoirning hibsga olinishi haqidagi xabarga duch kelib, bizga tegishli boʻlgan bir sabab bilan maʼnaviy masʼuliyat hissi ostida gʻoyat ezildik. „Yangi Kavkaz“da nashr etilgan sheʼrlar shoirning hibsga olinishiga sabab boʻlganmi?... Agar shoir „Yangi Kavkaz“ bilan munosabatlari boʻlgani uchun jazolansa, qoʻlimizni vijdonimizga qoʻyib, butun dunyo oldida aytamizki, uning biz bilan hech qanday aloqasi yoʻq! Yoʻq, agar biz eʼlon qilgan sheʼrlarimizda bolsheviklar hukumati va diktaturasiga qarshi fitna koʻrilsa, biz eʼlon qilgan asarlar shoirning bolshevizmdan ancha oldin yozgan sheʼrlaridir.
Javodshunos Ali Saloddinning aytishicha, „1923-yilda hibsga olinganda, H. Baykara bilan bir kamerada yotganida Ahmad Javodning ismi „otuv“ nomli qizil roʻyxatga kiritilgan.“ (A. Javod- „Tanlangan asarlar“, II J, Ij, Boku, Oz. Davlat Nashriyot-Poligrafiya uyushmasi, 1992, s. 22)
Ahmad Javodning katta oʻgʻli Niyoziy Oxundzoda otasining ozod etilishi haqidagi rasmiy hujjatlar, murojaatlar ijobiy natija bermaganini aytgan. Shoirning ozod qilinishida 1920-yilda u bilan Guba okrugidagi Xulug qishlogʻida ishlaganida yaqin doʻsti boʻlgan Husayn Musayev katta rol oʻynagan. Chunki H. Musayev oʻsha paytda Guba Xalq taʼlimi boshqarmasi boshligʻi boʻlib ishlagan. Voqeaning jiddiyligini koʻrib, M. C. Bagirovga borib, Javodning ozod qilinishini soʻraydi va bunga erishadi. Shundan soʻng A. Javodning tergov ishlari bilan tanishuv ChK xodimi Teymur Guliyev zimmasiga yuklatiladi. In bilan tanishgach, Teymur Guliyev shoirni qamoqdan ozod qilishga qaror qiladi. 1924-yil, 2-fevral kuni A. Javodning ozod qilinishi toʻgʻrisida 952-sonli buyruq imzolandi. T. Guliyevning bergan maʼlumoti va qaroriga koʻra, Oz.ChK Prezidiumi Oxundzoda Javod Muhammadali oʻgʻlini hibsdan ozod qilish, shaxsiy hujjatlarini qaytarish va ishni toʻxtatishga qaror qildi.
„Koʻk koʻl“ sheʼri
Ahmad Javodning Sovet davrida yozgan lirik sheʼrlaridan biri „Koʻk koʻl“ uning eng koʻp munozaralarga va tanqidiy sharhlarga sabab boʻlgan asarlaridan biri boʻldi. Sakkiz banddan iborat sheʼr 1925-yilda nashr etilgan. Bir guruh hamkasblari tomonidan mashhur „Koʻk koʻl“ sheʼriga aksilinqilobiy sheʼr tamgʻasi qoʻyiladi va bu bilan shoir qamoqqa tushadi. A. Javod "Koʻk koʻl"sheʼri uchun 5-6 oy qamoqda saqlanadi. Tamgʻaga sabab shoir yozgan bu misralardir:
thumb|300px|left|Umr yoʻldoshi Shukriya xonim
Oyu yulduzingni bagʻringga olding,
Ularning mehribon doyasi boʻlding,
Falak savlatini qurgali Koʻkkoʻl!''
Shoir bu bandda yulduzdan, oydan soʻzlab, musovotchilarga xabar yuborganlikda ayblanib, sheʼrning tarjimasi Moskvaga yuboriladi. „Koʻkkoʻl“ bilan tanishgan Moskva mutaxassislari uning yuqori darajada yozilganligini taʼkidlaydilar. Shunday tarzda ular shoirni qamoqdan ozod qilishga majbur boʻladilar, chunki sheʼrda siyosiy xato topilmaydi.
Sheʼrda „Koʻkkoʻl“ tasvirida Ozarbayjonning maftunkor goʻzalliklari kuylanadi. Shu bilan birga, shoirning tabiat haqidagi lirik sheʼrlari xalq tarixi va taqdiriga asoslanadi. Ushbu sheʼrlarda tabiat tasviri orqa planga tushib, Ozarbayjonda sodir boʻlgan ijtimoiy-siyosiy voqealarga oʻz oʻrnini beradi.
Asarlari uchun, ayniqsa „Koʻkkoʻl“ sheʼri uchun shoir davriy matbuotda tez-tez tanqid qilingan. Bu tanqiddan qutulish uchun oʻzi ham matbuot sahifalarida chiqishga majbur boʻladi. „Kommunist“ gazetasining 1929-yil 19-noyabr 271-sonida chop etilgan „Izoh“ maqolasida u yozgan:
„Koʻkkoʻl“ oʻzi lirik asar. Bu odatda lirikaga xos boʻlgan usul boʻlgani uchun, unga turli xil maʼnolarni berish mumkin. Ammo na „Koʻkkoʻl“da, na matbuotdagi boshqa asarlarimda, albatta, men 1924-yildan keyin biron bir siyosiy maqsadlarni koʻzlamadim. Sheʼrimdagi dard va hasrat faqat shaxsiy, oʻzimniki. Bunday bir huznning bolaligimdan boshlab yozayotgan sheʼrlar jumlasida boʻlganini oʻrtoqlar ham yaxshi bilishadi. Ammo bu yerda bunday hasrat nafaqat zamonaviy adabiyot uchun ham foydali ekanligini emas, mendagi hasrat siyosiy emasligini aytmoqchiman.
„Koʻkkoʻl“ sheʼri uchun hibsga olingan A. Javod ozodlikka chiqqach, „Ey, Koʻk koʻlim“ nomli asar ham yozadi. Ushbu asarda shoir hibsga olinganidan afsuslanishini bildiradi.
1920-yilda, Ozarbayjonda Sovet hokimiyati oʻrnatilgandan soʻng, Ahmad Javod Gusorga oʻqituvchi sifatida yuborildi. U oilasi bilan Gusorning Xulug qishlogʻiga koʻchib, shu yerda oʻqitishni boshlaydi. 1920-yil sentyabrdan 1922-yil oktyabrgacha Ahmad Javod Xulug qishloq maktabida rus va turk tillaridan dars bergan. Tez orada unga ushbu maktab direktori lavozimi topshiriladi. U oʻz vazifalarini yuqori darajada bajarayotgani haqida Guba tuman Xalq taʼlimi boʻlimiga berilgan guvohnomada maʼlumotlar bor. Muayyan uzilishlar bilan u Guba Xalq taʼlimi boshqarmasi boshligʻi, shuningdek Ozarbayjon taʼlim komissarligi tomonidan tashkil etilgan qisqa pedagogik kurslarda maʼruzachi, taftish komissiyasi aʼzosi va boshqa lavozimlarda ishlaydi. Shoir nafaqat keng maʼrifiy tadbirlarni olib boradi, balki oʻqituvchi sifatida ham faoliyatini davom ettiradi.
1922-yilda Ahmad Javod Bokudagi Oliy Pedagogika institutining adabiyot va tarix fakultetiga oʻqishga kirdi. Shuningdek, universitetda oʻqish davomida oʻqituvchilik bilan shugʻullandi, 1924-yilda N. Narimonov nomidagi Pedagogika kollejida turk tilidan dars berdi. Oʻsha davrda u respublikada chiqarilgan dastlabki darslik va oʻquv qoʻllanmalarini tayyorlash boʻyicha oʻz bilim va mahoratini ayamagandi. Keyin 1927-yilda u Azizbekov nomidagi Ozarbayjon Politexnika universitetida ozarbayjon boʻlmagan talabalar uchun ozarbayjon tilidan dars berdi.
Shoirning oʻn oltita sheʼri 1928-yilda Turkiyada musovotchilar tomonidan chop etilgan „Istiqlol majmuasi“da eʼlon qilingan. Mafkuraviy sohadagi boshqaruv organlari „Oltin qalam“ jamiyati, uning faol aʼzolari boʻlgan „proletar“ shoirlar, bir soʻz bilan aytganda, Javodning muxoliflari vaqti-vaqti bilan unga qarshi rasmiy va norasmiy chiqishlar qilganlar. Bunday bir paytda Ali Nazim Moskvada chop etilgan maqolasida („Matbuot va inqilob“, 7-son, 1929) shoirning bir qancha sheʼrlari Turkiyada nashr etilgani haqida maʼlumot tarqatdi. Ahmad Javodni hibsga olishga sabab izlayotgan ayrim hamkasblari bundan foydalanib, uni matbuotda „Istiqlol majmuasi“da chop etilgan sheʼrlari uchun ayblashdi. „Kommunist“ va „Boku ishchisi“ gazetalari bu masalada ayniqsa faol edilar. „Kommunist“ gazetasining 19 va 21-noyabr 1929-yil sonlarida „Javod yoʻli“ maqolasi chop etilgan. Maqolada muallif yozgan: Uning sheʼrlarida (soʻz Javodning 1918-20 yillardagi ijodi haqida ketyapti) ozarbayjon tiliga birorta ham soʻz toʻgʻri kelmaydi.”
Asosan 1917-20 yillarda tanilgan A.Javodning 20-yillarning oxiridagi ijoddan sovishi uning taʼqib qilinishi, uning millatchilikda, musovot shoiri sifatida ayblanishi bilan bogʻliq edi. A. Javod birinchilardan boʻlib Ozarbayjon Respublikasi bilan Turkiya oʻrtasida aloqa oʻrnatdi. Asarining asosiy yoʻnalishi „turkchilik“ gʻoyasi edi. Uni pan-turkchilikda ayblashdi. 30-yillarning deyarli barcha marksistik tanqidchilari A. Javodni tanqid qildilar. U „Shiddatli norozilik bildiraman“, „Izoh“ va boshqa maqolalari bilan tuhmatdan oʻzini himoya qilishga urinardi.
Gazetalarda bosilgan imzoli-imzosiz maqolalarda, sheʼrlarda Javod haqoratlangan. Unga qarshi turli vaqtlarda „Oxirigacha fosh qilish“ (Abdulloh Farug), „Safimizda dushmanlarga oʻrin yoʻq“ (Ogʻahusain Rasulzoda), „Safimizni tozalaylik!“ (Jafar Xon), „Poklanishga boshlaylik!“ (Mamad Said Ordubodiy), „Shafqatsiz boʻl!“ (Mir Jalol), „Xatolarimiz haqida“ (Samad Vurgʻun), „Hushyorlik susayganda“ (Sayfulla Shomilov) maqolalar yozilgan. .
Javod, oʻz navbatida, „Kommunist“ gazetasining 1929-yil 31-oktyabr sonidagi „Shiddatli norozilik bildiraman“ maqolasi bilan shunday javob bergan:: Aprel inqilobidan keyin aloqam boʻlmagan bir tashkilot tomonidan nashr etilgan ushbu kitob haqida xabarim boʻlmagani kabi, u yerda qaysi sheʼrlarim borligidan ham xabarim yoʻq.