Qashqadaryo_viloyati_geografiyasi
Umumiy tavsifi va geografik oʻrni
Qashqadaryo viloyati Oʻzbekistonning janubida, shu nomli daryo havzasida, Oʻrta Osiyo deb yuritiluvchi yirik tabiiy geografik oʻlkaning markazidan sal janubroqda joylashgan. Viloyat Samarqand, Buxoro, Navoiy, Surxondaryo viloyatlari hamda geosiyosiy nuqtai-nazardan Tojikiston va Turkmaniston Respublikalari bilan chegaradosh. Qashqadaryo viloyati 1920-yil sentabr oyiga qadar Buxoro amirligi tarkibida boʻlgan. 1920-yilda Buxoro Respublikasi tashkil topgach, Qashqadaryo alohida viloyat sifatida uning tarkibiga kiritiladi. 1924-yilda markazi Qarshi shahri boʻlgan alohida viloyati maqomiga ega boʻldi. Ammo 1927-yilda Qashqadaryo okrug sifatida yana Buxoro viloyati tashkil etilgach uning tarkibiga kiritiladi va 1943-yilda alohida viloyat sifatida tiklanadi. Qashqadaryo viloyati 1943-yil 20-yanvarda tashkil etiladi. 1960—1964-yillar oraligʻida u Surxondaryo viloyati bilan qoʻshilgan va 1964-yil 7-fevralda qayta tiklangan. Viloyat maydoni 28,6 ming kv.km boʻlib, mamlakat hududining 6,4 foizini egallaydi. Bu borada Qashqadaryo Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Navoiy va Buxoro viloyatlaridan soʻng 4-oʻrinda turadi. Qashqadaryo viloyati tarkibiga hozirgi vaqtda 14 ta tuman — Gʻuzor, Dehqonobod, Qamashi, Qarshi, Koson, Kitob, Mirishkor, Muborak, Nishon, Kasbi, Chiroqchi, Shahrisabz, Yakkabogʻ va Koʻkdala tumanlariga boʻlinadi. Koʻkdala tumani viloyatdagi eng yosh tuman. U 2022-yil 7-mart kuni tashkil topgan. Viloyat Qashqdaryo havzasida va Pomir-Oloy togʻlarining gʻarbiy chekkasida joylashgan. Hududining koʻpchilik qismi tekislik, shimoli-sharqida Kitob-Shahrisabz tekisligi, Qashqadaryoning gʻarbida Gʻuzor tekisligi, shimoli-gʻarbda Qarshi cho‘li, janubda Nishon cho‘li va janubi-gʻarbda Sandiqli qum choʻlidan iborat. Viloyat asosan Qashqadaryo botigʻini oʻz ichiga olgan boʻlib, shimoli-sharq va janubi-sharqda Zarafshon hamda Hisor tizma togʻlari bilan oʻralgan. Togʻlar bilan tekisliklar orasi adirlar tekislikning katta qismi gʻarbda Sandiqli va Qizilqum choʻllari bilan tutashgan Qarshi choʻlidan iborat. Viloyat shimoli-sharq, sharq va janubi-sharqda togʻliklar bilan oʻralgan. Bu yerda Zarafshon va Hisor tizmalari, Chaqchar togʻlari koʻtarilib turadi, ularning eng baland nuqtalari 3750—4100 metrgacha yetadi. Viloyat relefining bunday turli-tumanligi oʻziga xos tabiiy boyliklarga egaligini asoslab beradi va ichki hududiy mehnat taqsimoti, iqlim sharoitlarining shakllanishiga sabab boʻladi. Jumladan, Qashqadaryoning quyi qismi katta qishloq xoʻjaligida foydalanish uchun qulay boʻlgan yer maydonlariga ega. Shu bilan birga bu yer Oʻzbkistonda neft va tabiiy gaz zahiralarining koʻpligi boʻyicha yetakchi oʻrinda turadi .Chunonchi koʻrilayotgan hududda Koʻkdumaloq, Muborak, Pomuq kabi yirik neft-gaz, Shoʻrtan, Zevardi, Qoʻltiqqa oʻxshash tabiiy gaz konlari mavjud. Viloyatning Dehqonobod tumanida esa turli xil tuz konlari, qurilish materiallari xom-ashyosiga boy .Ayniqsa viloyatda katta zahiraga ega boʻlgan kaliy tuzlarining borligi Oʻzbekistonda kaliy oʻgʻitlarini ishlab chiqarish sanoatini tashkil qilish uchun muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, viloyatning yuqori Shahrisabz mintaqasida marmar va boshqa konlar ham mavjud; bu yerda Kitob geologik qoʻriqxonasi ham tashkil qilingan. Shunday qilib, Qashqadaryoda xususan yoqilgʻi-energetika, togʻ-kon va gaz kimyosi, qurilish materiallari sanoatini keng koʻlamda rivojlantirishga qulay imkoniyatlar mavjud. Iqlimi kontinental, yogʻin-sochin miqdori, ayniqsa choʻl mintaqasida juda oz. Binobarin, bu yerda dehqonchilikni rivojlantirish uchun irrigatsiya shaxobchalarini qurish talab etiladi. Togʻ oldi va togʻ mintaqasida yillik yogʻin-sonchin miqdori hatto 800—900 mm.ga yetadi. Bu esa daryolarning tuyinishiga qulay sharoit yaratadi. Viloyat hududi Qashqadaryo havzasida joylashgan. Qashqadaryoga Jinnidaryo, Oqsuv, Tanxozdaryo, Oyoqchidaryo, Qizildaryo va boshqalar kelib qoʻshiladi. Natijada viloyatning yuqori (Shahrisabz) mintaqasida gidrografik tizimning ancha rivojlangan shakli vujudga keladi. Biroq, Qashqadaryo quyi mintaqaga borgan sari uning suvi kamayib boradi va bir vaqtlar Zarafshon daryosigacha borib yetgan bu daryo hozirda Qarshi-Koson atrofida tamoman tugab qoladi. Qashqadaryoda sugʻorma dehqonchilikni rivojlantirish maqsadida 70-yillarda Qarshi dashti oʻzlashtirilishi keng miqyosda olib borildi. Hozirgi kunda viloyat hududida qaptor sugʻorish inshootlari barpo etilgan. Masalan, bu yerda Hisorak, Qalqama, Chimqoʻrgʻon, Qamashi suvom borlari mavjud, Gʻuzor tumanini asosan Pachkamar suv ombori va Gʻuzordaryo sugʻoradi. Yirik Qarshi magistral kanali Amudaryodan boshlanadi va qisqa masafada qoʻshni Turkmaniston hududidan oʻtadi, soʻngra u katta Tallimarjon suv omboriga qoʻyiladi, undan qudratli nasos stantsiyalari yordamida 132 metr balandlikka koʻtarilib beriladi. Bu turdagi qudratli nasos stansiyalari 2021-yilda qayta modernizatsiya qilindi. Bundan tashqari soʻl mintaqasi Mirishkor (avvalgi Ulyanov) kanali suvlari bilan ham sugʻoriladi, viloyatning shimoliy qismiga, asosan Chiroqchi tumaniga Zarafshon suvlari Eski-Anhor kanali orqali yetib keladi. Oʻzbekistonning shunga oʻxshash boshqa hududlarida boʻlganidek, bu yerda ham koʻplab zovurlar (kollektorlar) va toʻplanib qolgan shoʻr, oqova suvlardan tashkil topgan tuz koʻllar bor. Ular koʻproq Qarshi dashtida uchraydi. Demak bir tomondan kanal va suv omborlari yerlarni sugʻorishda xizmat qilsa, obodonlashtirsa, ikkinchi tomondan, zovur va sunʼiy koʻlchlar hudud agroekologiyasining noqoʻlayligidan darak beradi. Shunday qilib, viloyat agroiqlimiy sharoitlari hamma joyda ham bir xil emas. Chunonchi, uning yuqori qismida intensiv dehqonchilikni rivojlantirish bogʻdorchilik va uzumchilikni tashkil qilish uchun imkoniyatlar mavjud boʻlsa, quyi choʻl mintaqasida tabiiy sharoit qadimdan gʻalla va chorvachilik uchun qulaylik qilgan. Keyinchalik bu yerda ham sugʻorma dehqonchilik rivojlanib borgan. Albatta, Qarshi dashtini oʻzlashtirish va shu asosda paxtachilikni rivojlantirish (bu ham boʻlsa, sobiq ittifoq davrida, Respublikada paxta yakka xokimligini yanada kuchaytirish maqsadida amalga oshirilgan) mamlakatimiz milliy iqtisodiyotida oʻz oʻrniga ega.