Geografik_determenizm
Harbiy qudrat va mintaqaviy xavfsizlik omili
Geosiyosatning kuchli vositalaridan biri bo‘lgan harbiy qudrat omilida ham O‘zbekiston Markaziy Osiyo mintaqasining eng etakchi davlatidir. Global harbiy qudrat indeksining 2020 yildagi hisobotiga ko‘ra, O‘zbekiston dunyoda 138 davlat orasidan 52-o‘rinni, Osiyoda 45 davlat orasidan 23-o‘rinni egallab, Markaziy Osiyo davlatlari orasida esa eng qudratlisi deb qayd etilgan. Mazkur hisobotga ko‘ra, O‘zbekistonning faol qo‘shinlari 50 ming kishini tashkil etib, jangovar tanklari 420 ta, samolyotlarni umumiy soni 185 ta, (shundan 66 tasi jangovar samolyotlar), vertolyotlar umumiy soni 79 tani (shundan 25 tasi hujumkor) tashkil etadi 18. SHu bilan birgalikda, MRB keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2018 yilda O‘zbekiston harbiy harajatlari YAIMning 4% ulushini tashkil etib, dunyo davlatlari ichida 12-o‘rinni, MDH davlatlari ichida esa 1-o‘rinni egallagan. O‘zbekiston mintaqadagi davlatlar orasida o‘zining mustaqil harbiy salohiyatini namoyon etib, tashqi kuchlarning mintaqaga harbiy ta’sirini kamaytirishda milliy huquqiy va amaliy asoslarga ega. Xususan, 2018 yil 9 yanvarda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasining Mudofaa doktrinasi”ga ko‘ra, O‘zbekistonning mudofaa sohasidagi siyosati quyidagi prinsiplarga asoslangan: boshqa davlatlarga qarshi harbiy kuch ishlatmaslik, bundan harbiy tajovuzning oldini olish va uni daf etish hollari mustasno; xavfsizlikning bo‘linmasligi, o‘z xavfsizligini boshqa davlatlar xavfsizligi hisobiga mustahkamlashga yo‘l qo‘yilmasligi; boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik, ehtimol tutilgan nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish; harbiy-siyosiy bloklarda ishtirok etmaslik, har qanday davlatlararo tuzilmadan, agar u harbiy-siyosiy blok etib o‘zgartirilsa, chiqib ketish huquqini o‘zida saqlab qolish; mudofaaning etarli darajada bo‘lishi; harbiy qurilishning zamonaviy harbiy mojarolar xususiyatiga monand bo‘lishi; yadroviy va boshqa turdagi ommaviy qirg‘in qurolini ishlab chiqarish, olish, saqlash, tarqatish va joylashtirishdan voz kechish; Markaziy Osiyoda yadro qurolidan xoli zona to‘g‘risidagi shartnoma prinsiplariga sodiqlik; o‘z hududida chet el harbiy bazalari va ob’ektlarining joylashtirilishiga yo‘l qo‘ymaslik; Qurolli Kuchlarning xorijdagi tinchlik o‘rnatish bilan bog‘liq operatsiyalarda va harbiy mojarolarda ishtirok etmasligi. O‘zbekiston uzoq yillar davomida mintaqaviy xavfsizlikka tahdid tug‘diruvchi terrorizm, ekstremizm, narkotik moddalar savdosi singari omillarga qarshi munosib kurash olib bordi va mintaqaviy xavfsizlikning kafolati ekanligini amalda namoyon qildi. Ch.Ko‘charov monografik tadqiqotida bu masala xususida quyidagicha fikrlarni uchratish mumkin: “O‘zbekiston Markaziy Osiyo mintaqasidagi xalqaro munosabatlarda geosiyosiy muhim o‘ringa ega. Uning tashqi siyosati mintaqada shakllanayotgan xavfsizlik tizimini yaratishda etakchi hisoblanadi. Albatta, mintaqaning boshqa davlatlarini ham umumiy xavfsizlikdagi ta’sirini past baholash xato bo‘lur edi. Lekin jahonning etakchi salohiyatli davlatlarining ushbu mintaqadagi manfaatlarini muvozanatga solib turishda mintaqa ichidagi davlatlar har xil darajada imkoniyatlarga ega”. Markaziy Osiyo davlatlari orasida faqat O‘zbekiston 90 yillarning boshlarida boshlangan Afg‘oniston va Tojikistondagi fuqarolar urushidan mintaqaga kelishi mumkin bo‘lgan xavfga qarshi geografik va harbiy qalqon vazifasini bajardi. XXI asr boshlarida Markaziy Osiyo mintaqaviy xavfsizlik tizimida vujudga kelgan o‘zgarishlar natijasi o‘laroq 2004 yilda SHHT Aksilterror tuzilmasining Toshkentda tashkil etilishi ham bu fikrni amalda tasdiqlaydi. Darhaqiqat, milliy va mintaqaviy xavfsizlikni ta’minlashda O‘zbekiston xavfsizlik tashkilotlarining roli va o‘rni katta. “O‘zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati to‘g‘risida”gi Qonunda tashkilotning huquqiy maqomi va faoliyatining quyidagi muhim yo‘nalishlari qayd etiladi: O‘zbekiston Respublikasining davlat xavfsizligini va davlat manfaatlari tashqi hamda ichki tahdidlardan himoya qilinishini ta’minlash, mazkur sohada qonuniylik va qonun ustuvorligini mustahkamlash, huquqbuzarlikni oldini olish, ularni aniqlash va ularga barham berish; O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumi, suvereniteti va hududiy yaxlitligiga bo‘lgan tajovuzlarning oldini olish, ularni aniqlash hamda ularga barham berish bo‘yicha razvedka va kontrrazvedka faoliyatini amalga oshirish; O‘zbekiston Respublikasining davlat chegarasini qo‘riqlash va himoya qilish; Terrorizm, ekstremizm, uyushgan jinoyatchilikka, qurol-yarog‘, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarining noqonuniy muomalasiga qarshi kurashish.