Yadrocha
Yadrocha - xromosomaning rRNK sintez qiladigan qismi. Hujayra yadrosi ichida joylashgan va hujayra qobig’i (membranaga) ega emas. Yorug’lik va elektron mikroskop ostida yaxshi ko’rinadi. Yadrocha (nukleous, plasmosome) — eukariot hujayralarning interfaza yadrosida namoyon bo’ladigan, xromosamalarning ma’lum lokusida shakllanadigan zich birikma. Bir hujayrada odatda 1-2 ta yadrocha bo’ladi, ba’zida esa 2 dan ortiq. Yadrochaning asosiy funksiyasi ribosoma sintezidir, unda ribosoma genlarini transkripsiyalashda qatnashuvchi faktorlar mavjud. Yadrocha tarkibidagi ba’zi oqsillar hujayradagi apoptoz, hujayra siklini tartibga solish kabi boshqa jarayonlarda ham ishtirok etadi. Yadrocha – yadro ichidagi yuqori darajada shakllangan strukturadir. Stoplazmatik Organellalardan farqli ravishda yadrocha membranaga ega emas. Yadrochaning kattaligi uning funksional aktivligini belgilaydi. Yadrocha shakllanishining mexanizmlari aniq emas. Gipotezalarning biriga muvofiq, yadrochaga nuklein – oqsilli komplekslarning regulator birlashishi natijasida ba’zida rDnk takrorlanuvchi ketma-ketligining transkripsiyasi davomida namoyon bo’luvchi nukleoprotein kompleksi sifatida qaraladi. Darhaqiqat, odamning rRNK genlari 250 tandem ravishda takrorlanuvchi ketma-ketliklarning har biri 44 t.p.o. bo’lgan va oqsillari bilan assotsialanganda yadrochaning markazini tashkil etuvchi ko’rinishda shakllangan. U rRNK hosil bo’lish jarayoni va ribosoma subbirliklarining yeg’ilishi jarayonida boshqa komponentlar bilan to’ladi. Ba’zida yadrocha 2xil bo’yalgan qismlardan (amfinukleollardan) iborat bo’ladi.yadrochaning morfologiyasi hujayraning funksional holatiga bog’liq. Mitozda yadrocha odatda yo’qoladi. Mitozning telofazasida xromosomalarning maxsus qismlarida-rRNKni kodlaydigan genlar lokalizatsiyalanadigan yadrocha tashkilotchilarida yana paydo bo’ladi. Hujayradagi ko’pchilik chetki yadrochalar xromosomalar bilan to’g’ridan-to’g’ri bog’lanmagan; ular ribosoma genining yadrocha tashkilotchilarida sintezlangan xromosomadan tashqaridagi nusxalaridan xosil bo’ladi. Yadrochaning asosiy vazifasi sitoplazmada polipeptid bog’ hosil qiladigan ribosomal RNK va ribosomalarni sintez qilishdan iborat. Hujayra genomida ribosomal RNK genlarini saqlovchi maxsus qismlari bo’lib, ularning atrofida yadrocha shakllanadi. Yadrochada rRNKaning RNK polimeraza I yordamida sintezi, uning rivojlanishi va ribosoma subbirliklarining yeg’lishi ro’y beradi. Yadrochada shu jarayonlarda qatnashadigan oqsillar o’zlashtiriladi. Shu oqsillardan ba’zilari maxsus ketma ketlikka ega – yadrochaning o’zlashtiruvchanlik signali (NoLS, ingl. Nucleous Localization Signal). Shuni belgilash lozimki, hujayrada oqsil konsentratsiyasi eng yuqori bo’lgan qism bu – yadrochadir. Bu strukturalarda 600ga yaqin oqsil turi lokalizatsiyalashganini kuzatishimiz mumkin, lekin shulardan oz qismigina yadrocha funksiyalarini amalga oshirish uchun zarurdir, qolgan qismi esa u yerga nospetsifik tarzda tushib qoladi. Yadrochada ribosoma genomlarining transkripsiyasi, ribosoma oqsillari va rRNKdan ribosoma subbirliklarining yeg’ilish jarayonlari boradi. 45S-RNK jarayonida gigant ribonukleoproteinli kompleks asta-sekin oqsilli qismini va RNK ketma-ketligini yo’qotib boradi va ribosomaning kata va kichik subbirliklarini hosil qilib spetsifik ravishda ochiladi. Radioaktiv nishonning kiritilganidan 30 daqiqa o’tgach 18S-rRNK tutgan ribosomaning yetilgan kichik subbirliklari yadrochadan chiqadi va sitoplazmada ko’rina boshlaydi. 28S-RNK, 5, 8S-RNK va 5S RNK saqlagan ribosomaning katta subbirliklari yeg’ilishiga nisbatan ko’proq vaqt kerak bo’ladi (1 soat atrofida) shuning uchun yadrochada ko’proq kichigiga qaraganda katta subbirliklarning to’planishi kuzatiladi. Ribosoma yetilishining oxirgi bosqichlari ribosoma subbirliklarining yadrochadan sitoplazmaga chiqqandan keyingina amalga oshadi. Bu orqali yetilgan ribosomalarni yetilmaganlaridan izolyatsiyalash amalga oshiriladi. Shuningdek, yadrochaning hujayra siklini regulyatsiyalashda ishtirok etishiga oid ham ma’lumotlar mavjud.