Arman_genotsidi
Armanlarni yoʻq qilishni tashkil etish
1908-yilgi Ittixot inqilobidan keyin turklar yangi oʻzlikni topish muammosiga duch keldilar. Imperator Usmonli oʻziga xosligi konstitutsiya bilan buzildi, bu Usmonli imperiyasi aholisining turli guruhlarini huquqlar boʻyicha tenglashtirdi va turklarni imperatorlik maqomidan mahrum qildi. Qolaversa, bu mafkura agressiv panturkizm mafkurasi va islom taʼlimotiga yutqazdi. Oʻz navbatida islom mafkurasi pozitsiyalari qoʻshni shia davlati Forsning mavjudligiga va Ittihat yetakchilarining ateistik dunyoqarashiga putur yetkazdi. Bu tamoyillar turkiyzabon musulmonlar yashaydigan Turon davlatini oʻz ichiga olgan va Turon hududi turkiy etnik guruhning butun doirasini qamrab olishi kerak edi. Turk boʻlmaganlarni nafaqat hokimiyatdan, balki umuman fuqarolik jamiyatidan ham samarali ravishda chetlab oʻtuvchi bu tushuncha armanlar va Usmonli imperiyasining boshqa etnik ozchiliklari uchun nomaqbul edi. Imperiyaning asosiy aholisi uchun eng qulay hisoblangan panturkizm bir necha yillar davomida Ittihatning deyarli barcha rahbarlari tomonidan asosiy mafkura sifatida qabul qilindi. 1912— yil Bolqon urushi paytida armanlarning koʻpchiligi Usmoniylik mafkurasiga moyil boʻlgan va arman askarlari — 8 mingdan ortiq koʻngillilar turk qoʻshinlarida muhim rol oʻynagan. Britaniya elchisining koʻrsatmasiga koʻra, koʻplab arman askarlari alohida jasorat koʻrsatganlar. Oʻz navbatida arman partiyalari Xunchak va Dashnaktsutyun Usmonlilarga qarshi pozitsiyani egalladi. Dashnoqlar vakili Turkiyaga qarshi operatsiyalar uchun Tbilisidagi armanparast otryadlar tashkil qilgan, hnchakistlar vakillari esa Kavkazdagi rus shtab-kvartirasiga harbiy yordam taklif qilganlar. thumb|311x311px| 1915-yil karikaturasi. Nemis va turk. Yevropaning eng qudratli harbiy qiroli: "Abdul mening sevimli doʻstim! Keling, paktni ratifikatsiya qilaylik. Menga temir yoʻlimni bering va xohlaganingizcha qirgʻin qiling … " 1914-yil 2-avgustda Turkiya Germaniya bilan yashirin shartnoma imzoladi, uning bandlaridan biri Usmonlilar imperiyasining sharqiy chegaralarini Rossiya musulmon xalqlariga olib boradigan yoʻlak yaratish uchun oʻzgartirish edi, bu armanlarning mavjudligini yoʻq qilishni anglatadi.. Bu siyosat 1914-yil 30-oktabrda urushga kirgandan keyin Usmonli hukumati tomonidan ommaga eʼlon qilindi. Murojaatda turk irqining barcha vakillarining „tabiiy“ birlashuvi haqidagi bayonot bor edi. left|thumb|258x258px| 1 000 000 arman oʻldirilgan yoki quvgʻin qilingan. [[The New York Times|New York Times, dekabr. 15, 1915-yil]] Germaniya bilan shartnoma tuzilgandan soʻng, Usmonli imperiyasi nasroniylarga nisbatan nomutanosib ravishda mulkni rekvizitsiya qilishni boshladi. 1914- yil noyabrda jihod eʼlon qilindi, bu musulmon aholi orasida xristianlarga qarshi shovinizmni kuchaytirdi. Enver va Jemalning buyrugʻi bilan Istanbulning ingliz va fransuz aholisi frontlardagi hujumlarda tirik qalqon sifatida foydalanildi. Dushman hududida yashovchi potentsial isyonkor etnik jamoalardan foydalanish strategiyasi keng tarqaldi: masalan, Turkiya Rossiya musulmonlariga murojaat qilib, ularni jihodga qoʻshilishga undadi, Angliya arab qoʻzgʻolonlarini faol qoʻllab-quvvatladi, Germaniya esa ukrain millatchilarini faol qoʻllab-quvvatladi. Usmonli hukumati Rossiyaning Kavkazortida yashovchi armanlar qoʻzgʻolonini tashkil qilish uchun Dashnaktsutyundan foydalanishga urinib koʻrdi, gʻalaba qozongan taqdirda turklar hukmronligi ostida armanlar viloyatini yaratishni vaʼda qildi, ammo Dashnaksutyun vakillari har bir tomonning armanlari qolishi kerakligini taʼkidladilar. Bu rad etishdan gʻazablangan " Maxsus tashkilot " rahbari Bexaiddin Shokir bir qancha dashnoq rahbarlarini qatl etishni buyurdi. Jabhaning narigi tomonida Rossiya imperiyasining tashqi ishlar vaziri Turkiyada qoʻzgʻolonlarni uyushtirish uchun armanlar va kurdlardan foydalanishni taklif qildi. Kavkaz vitse-qiroli Vorontsov-Dashkov armanlarni Rossiyani qoʻllab-quvvatlashga chaqirdi va Rossiya Turkiyaning arman viloyatlarini muxtoriyat qilish rejasiga rioya qilishiga vaʼda berdi, ammo bu vaʼdalar qasddan qilingan yolgʻon edi: aholi, yuqori rahbariyat. imperiya arman millatchiligi bilan shugʻullanishni istamay, bu istiqbolni umuman maʼqullamadi. Shuning uchun rus qoʻshinlarining Anadoluga chuqur kirib borishi faqat harbiy mulohazalar bilan oqlangan darajada sodir boʻldi; Tashqi ishlar vaziri S. D. Sazonov, Britaniya elchisi Byukenanning soʻzlariga koʻra, ruslarning „Arzirum gʻarbida iloji boricha kamroq yerni egallash“ niyatini bildirgan. Vorontsov-Dashkov rejasi Kavkazda, Turk Armanistonida va Forsda Rossiya boshchiligidagi arman otryadlarini yaratishni nazarda tutgan edi. 1878- yilda Rossiya tomonidan Turkiyadan tortib olingan va Turkiyadan qochgan armanlardan iborat beshta batalon tuzildi. Chegaraning narigi tomonidagi armanlar qoʻzgʻolon koʻtaradi degan umidda Turkiya bilan chegaraga arman boʻlinmalari joylashtirildi. Turkiya tomonidan qoʻzgʻolon koʻtargan Kavkaz musulmonlari orasida ham xuddi shunday oʻz-oʻzini tashkil qilish sodir boʻldi. Armanlar va turklar oʻrtasida toʻqnashuvlar, masalan, Vandagi telegraf liniyasida sabotaj va Bitlisda 1914—- yil oxiri 1915- yil boshida toʻqnashuvlar boʻlgan. Armanlarning asosiy aholisi Usmonlilarga qarshi siyosatni qoʻllab-quvvatlamadi. Yashirin turk-german harbiy shartnomasi tuzilganidan bir necha soat oʻtgach, Ittixat umumiy safarbarlik eʼlon qildi, buning natijasida deyarli barcha mehnatga layoqatli arman erkaklari armiyaga chaqirildi. Birinchi jahon urushiga kirganidan koʻp oʻtmay, Usmonli imperiyasi bir necha jabhada jangovar harakatlarga kirishdi. Usmonli qoʻshinlarining Rossiya va Fors hududiga bostirib kirishi armanlarga qarshi qatagʻon maydonini oshirdi: 1914-yil noyabrdan 1915-yil aprelgacha 4-5 ming arman qishloqlari talon-toroj qilindi va jami 27 000 arman va koʻplab ossuriyaliklar oʻldirildi.