Bosh_miya_nervlari
Yuz nervining harakatlantiruvchi qismi 2 ta neyrondan iborat. Birinchi markaziy neyron markaz oldi pushtaning pastki qismidan boshlanib, uning  aksonlari po‘stloq-o‘zak yo‘lini hosil qiladi. Bu po‘stloq-o‘zak yo‘li ichki kapsulaning tizzasidan, miya oyoqlarining asosidan o‘tib, qisman kesishma hosil  qiladi va Varoliy ko‘prigining kamroq qismida joylashgan yuz nervining harakat  o‘zagida tugaydi. Yuz nervining o‘zagi yuqori va pastki qismlaridan iborat. Kesishma hosil qilgan po‘stloq-o‘zak yo‘li qarama-qarshi tomondagi yuqori va pastki o‘zaklarda tugaydi, kesishma hosil qilmagan qismi esa o‘z tomonidagi  yuqori o‘zakda tugaydi. Shunday qilib, yuz nervi o‘zagining yuqorigi qismi 2 tomondagi bosh miyaning markaz oldi pushtasi bilan pastki qismi esa faqat  qarama-qarshi markaz oldi pushta bilan bog‘lanadi. Yuz nervining II periferik neyroni harakatlantiruvchi o‘zakning yuqori va pastki qismlaridan boshlanib, orqa  tomonga yo‘naladi va uzoqlashtiruvchi nervning o‘zagini aylanib o‘tadi. Ana shu II neyronni aylanib o‘tgan qismini ichki tizza deyiladi. Keyin yuz nervi pastga tushib, ko‘prik-miyacha burchagidan tashqariga chiqadi va chakka suyagi  piramidasining ichki eshituv yo‘li orqali yuz nervi kanaliga (canalis n.facialis)  kiradi. Bu kanalning boshlanish joyida yuz nervi tashqi tizzani hosil qiladi. Kanalning ichida yuz nervidan nog‘ora pardani taranglovchi mushakka (m.stapedius) boradigan tola ajraladi. Yuz nervining asosiy qismi kanaldan o‘tib, foramen stylomastoideum orqali tashqariga chiqadi. So‘ngra quloq oldi bezi ichidan o‘tib, bir necha tarmoqlarga bo‘linib «katta g‘oz» panjasini hosil qiladi. «G‘oz panjasi» ning oxirgi tolalari yuqori va pastki qismlarga bo‘linadi va barcha mimika mushaklarini, shuningdek m.digastricus ning orqa qorinchasini  m.stylohyoideus, m.stapedius, m.platisma innervatsiya qiladi. Yuqorigi o‘zakdan keluvchi tolalar yuqorigi, pastki o‘zakdan keluvchi tolalar esa pastki mimika  mushaklarni innervatsiya qiladi. Shunday qilib yuqori mimika mushaklar 2 tomonlama, pastki mimika mushaklar bir, ya’ni qarama-qarshi bosh miya  yarimshari bilan bog‘langandir. Yuz nervining ta’m biluvchi tolalarining hujayralari yuz nervi kanalining tashqi tizza qismida yotuvchi ganglion geniculi da joylashadi. Bu hujayraning periferik tolalari uch shoxli nervning uchinchi shoxi – n.mandibularis bilan  qo‘shilib, tilning oldingi 2/3 qismini innervatsiya qiladi. Ganglion geniculi ning aksonlari esa oraliq nervni (n.intermedius) hosil qiladi va ko‘prik-miyacha  burchagidan uzunchoq miyaga kirib, yakka tutam o‘zagida (nucl.tractus solitarii)  tugaydi. Yuz nervining sekretor tolalarining hujayralari yuz nervi o‘zagining orqa tomonida joylashgan nucl. salivatorius superior da yotadi. Uning aksonlari oraliq nerv tarkibida yuz nervining kanaliga kiradi. Yuz nervining foramen stylomastoideum dan chiqish oldida undan sekretor tolalari ajraladi. Bu tolalar nog‘ora tori (chorda tympani) tarkibida til nerviga qo‘shiladi va so‘lak bezlarini  innervatsiya qiladi. Yuz nervining tashqi tizzasi tarkibida sekretor tolalarini tutgan katta tosh nervi (n.petrosus major) yuz nervi kanalidan chiqib, ko‘z yoshi bezini  innervatsiya qiladi. BOLALAR VA KATTALARDA TEKSHIRISH USULLARI Yuz nervini tekshirishga kirishishdan oldin yuz ajinlarini har ikki tomonda simmetrik va ko‘z yorig‘i kattaligi ikkala tomonda baravar ekanligi aniqlanadi. Keyin quyidagi imo-ishoraga oid ya’ni mimik tekshirishlar o‘tkaziladi: 1. Peshonani tirishtirish. 2. Qoshni chimirish. 3. Ko‘zni qattiq yumish. 4. Tishni ko‘rsatish. 5. Lunjga havo to‘ldirish. 6. Xushtak chalish. Normada hamma imo-ishora tekshirishlar yuzning ikkala tomonida simmetrik holda bajariladi. Yosh bolalar va chaqaloqlarda yuz nervini ovqatlanishi vaqtida, kulganida yoki yig‘laganida e’tibor bilan qarab tekshiriladi. ZARARLANISH BELGILARI Yuz nervining zararlanish sohasiga qarab markaziy va periferik falajlarni tafovut etiladi. Yuz nervining I neyroni qaysi sohada shikastlanmasin qarama qarshi tomondagi pastki mimika mushaklari markaziy falajga uchraydi. Yuz nervining II neyroni qaysi sohada shikastlanmasin, shikastlangan tomondagi yuqori va pastki mimika mushaklari periferik falajga uchraydi. Yuz nervining periferik falajida quyidagi belgilar bo‘ladi: yuz assimetrik holatda,  kasallangan tomonda yuz ajinlari tekislanadi, ko‘z yorig‘i kattalashadi, lablar  sog‘lom tomonga tortib ketadi, falajlangan tomonda og‘iz burchagi pastga  qiyshayadi. Mimik tekshiruv o‘tkazilganda peshona terisida ajin paydo bo‘lmaydi, qosh tepaga ko‘tarilmaydi, qosh chimirilmaydi, ko‘z yumilmaydi (lagoftal’m quyon ko‘z), ko‘z yoshlanadi, og‘iz burchagi osilib qoladi, lunjga havo to‘ldirish,  hushtak chalish mumkin bo‘lmaydi, ovqat chaynash qiyinlashadi. Shu bilan bir qatorda Bella, Negro, «kiprik», «tennis raketasi» belgilari ko‘riladi. Falajlangan mimika mushaklarida atrofiya kuzatiladi va elektr qo‘zg‘aluvchanlik buziladi. Yuz nervining falajlanganligi yoki parezi aniqlangandan keyin, patologik jarayon shu nervning qaysi sohada ekanligini bilishi kerak: 1). Agar yuz nervining o‘zagi shikastlansa Miyyar Gubler sinromi mavjud bo‘ladi. Bunda shikastlangan o‘zak tomonida mimika mushaklarini periferik falaji, qarama-qarshi tomonda esa gemisindrom yuz beradi. Falajlangan yuz  mushaklarida fibrillyar tortish ko‘riladi. Ko‘p holda yuz nervining falajlangan  tomonida uzoqlashtiruvchi nerv yoki uni o‘zagi zararlangan bo‘lishi mumkin.  Bunda yuqorigidagi belgilarga, ichkariga qaragan g‘ilaylik, diplopiya belgilari  qo‘shiladi. (Fovilni alterlanuvchi falaji). 2). Agar yuz nervi ko‘prik-miyacha burchagida shikastlangan bo‘lsa, yuz mushaklarini periferik falajiga eshituv va dahliz nervlarining zararlanish belgilari  qo‘shiladi. Quloq yaxshi eshitmaydi, yoki kar bo‘lish, bosh aylanishi (vestibulyar ataksiya) mumkin. 3). Agar yuz nervi fallopiy kanalini yuqori qismida shikastlansa, mimika mushaklar falaji bilan bir qatorda ko‘z yoshini kamayishi yoki to‘xtashi,  giperakuziya (qattiq eshitish), ta’mni pasayishi, og‘izni qurishi ko‘riladi. 4). Agar yuz nervi kanalda n.petrosus superfacialis major chiqqandan keyin shikastlansa, belgilar yuqorida qayd qilingandek bo‘ladi, faqat ko‘z yoshlanadi. 5). Agar yuz nervi kanalda chorda tympani ajralmasdan turib zararlansa, mimika mushaklari falaji, ko‘z yoshlanishi, ta’m bilishni susayishi kuzatiladi. 6). Agar yuz nervi fallopiyev kanalidan chiqish joyida zararlansa, faqat mimika mushaklari falajlanib, ko‘z yoshlanadi. Yuqoridagi boshqa belgilar bo‘lmaydi. VIII JUFT DAHLIZ-CHIG‘ANOQ NERVI (n.vestibulocohlearis). Tuzilishi, vazifasi, tekshirish usullari, zararlanishi. Bu nerv o‘ziga xos ikkita sezuvchi nervdan iborat. 1. Eshituv yoki chig‘anoq nervi – n. sochlearis et acusticus. 2. Vestibulyar yoki daxliz nervi – n. vestibularis n. cochlearis – to‘rt neyron zanjiridan tashkil topgan. Birinchi neyronning bipollyar hujayralari spiral tugunchada (ganglion spirale) joylashgan. Bu hujayralarning periferik tolalari spiral a’zoning macula acustici sidagi neu  epithelium da tarmoqlanib tugallanadi. Aksonlari esa nervus cochlearis ni hosil qilib, n.vestibularis bilan birga ichki eshituv yo‘li orqali miya so‘g‘oni tomon  yo‘naladi va ko‘prik-miyacha burchagidan miya ko‘prigiga kiradi. Dahliz chig‘anoq nervi. 1. Spiral tuguncha 2. Chig‘anoq nervi 3. Dahliz chig‘anoq nervi 4. Dahliz nervi o‘zagi 5. Chig‘anoq nervi o‘zagi 6. Katta tosh nervi 7. Yuz nervining tizzasimon tuguni 8. Nog‘ora parda tori 9. Bachadoncha 10. Orqa yarim aylana kanalning ampulasi 11. Qopcha 12. Vestibulyar tuguncha  13. Dahliz nervi Eshituv nervi ko‘prikka kirib, undagi ikkita o‘zakda, ya’ni oldingi va orqa o‘zakda nucl. ventralis et dorsalis tugaydi. Bu o‘zaklarda II neyron hujayralari joylashgan. Nucl. ventralis dagi II neyron hujayralarining aksonlari ko‘prik asosida trapesiyasimon tanani (corpus trapezoideum) hosil qilib, qarama-qarshi tomonga  o‘tadi. Ikkinchi neyron aksonlarining bir qismi trapesiyasimon tanadan o‘tayotgan o‘z tomondagi yoki qarama-qarshi tomondagi trapesiyasimon tana va ustki  olivalarning hujayralarida tugaydi. Dorzal o‘zak hujayralaridan boshlanuvchi II neyron hujayralarining aksonlari esa rombsimon chuqurcha yuzasiga chiqib, eshituv xoshiyalarini (striae  acusticae) hosil qiladi. Striae acusticae rombsimon chuqurchani o‘rtasiga (raphe) keyin ko‘prik ichiga kirib, ko‘prikning asosi tomon yo‘naladi, so‘ngra  trapesiyasimon tanada tugaydi va u yerdan III neyron boshlanib qarama-qarshi  tomonga qarab davom etadi. III neyron trapesiyasimon tana o‘zagidan boshlanib, tashqi qovuzloq tarkibida yuqoriga ko‘tariladi. Qarama-qarshi tomondagi ventral va dorzal o‘zak hujayralari aksonlarining ham tashqi qovuzloqni hosil qilishda  ishtirok etadi. Demak, bir tomondagi III neyron hujayralar aksonlari har ikkala tomondagi eshituv analizatorining o‘zagi tomon yo‘naladi. O‘rta miyaning pastki tepachalarida eshituv nervining reflektor tolalari tugallanadi, ular start refleksining afferent yo‘li hamdir. Shunday qilib, hosil bo‘lgan lemniscus lateralis (III neyron) yuqoriga ko‘tarilib, po‘stloq osti eshituv markazlari bo‘lgan ichki tizzasimon tana o‘zagida  (corpus geniculatum medialis) va pastki tepachalarda tugaydi. Tashqi qovuzloq eshituv aksonlarining bir qismi nucl. lemniscus lateralis da tugaydi. To‘rt tepalikdan boshlangan tractus tectospinalis kesishma hosil qilgandan keyin miya  so‘g‘onidan o‘tib, orqa miyani oldingi tizimchasi orqali yo‘naladi va orqa miya  segmentlarining oldingi shox hujayralarida tugaydi. Bu yo‘l eshituv va ko‘ruv analizatorlarini orqa miya bilan bog‘laydigan reflektor yo‘l hisoblanadi. Corporae geniculatum mediale o‘zagida oxirgi–IV neyron hujayralari joylashgan bo‘lib,  ularning aksonlari bosh miya po‘stlog‘ining chakka qismining yuqori pushtasidagi  eshituv analizatorining o‘zagida tugaydi. N.vestibularis ning I neyron hujayralari ichki quloqdagi gang. Scarpae da joylashgan. Bu hujayralarning dendritlari yarim halqasimon kanallarida va otolitdagi retseptorlarda tugallanadi. Aksonlari esa radix n.vestibularis ni hosil qilib n.cochlearis bilan birgalikda ko‘prikni ichiga kiradi. Vestibulyar nerv ko‘prikdagi yuqori, pastki, ichki va tashqi o‘zaklarda (Bexterev, Roller, Shvalbe,  Deyters) tugaydi. Bulardan II neyron boshlanadi. Yuqori va ichki o‘zaklardan boshlanuvchi aksonlar miyacha cho‘qqi o‘zagi – nucl.fastigli (tractus vestibulocerebellaris) hamda o‘rtadagi bo‘ylama tutam –  fasciculus longitudinalis ga boradi. Fasciculis longitadinalis medialis vestibulyar apparatni n.oculomotorius, n.troshlearis, n.abducens va boshqa bosh miya  nervlarning o‘zaklari bilan bog‘laydi. Tashqi o‘zak esa harakat hujayralaridan iborat bo‘lib, uning aksonlari tractus vestibulo-spinalis ni hosil qiladi (Levental yo‘li). Bu yo‘l yordamida vestibulyar apparat orqa miyaning oldingi shoxiga impulslar yuborib turadi hamda harakat  muvozanatini saqlashda ishtirok etadi. Shunday qilib, biz vestibulyar apparatning periferiya bilan aloqalarini ko‘rib chiqdik. Vestibulyar nervning pastki o‘zagida joylashgan II neyron hujayralarining aksonlari qarama-qarshi tomondagi thalamus  opticus da tugaydi. Undan boshlangan III neyron hujayra aksonlari miya po‘stlog‘iga tomon yo‘nalib, tepa bo‘lagini pastki va chakka bo‘lagining  yuqorisida tugaydi. BOLALAR VA KATTALARDA TEKSHIRISH USULLARI Eshituv nervi – n.cochlearis ni tekshirish: Eshituv o‘tkirligini bemorga shivirlab gapirib tekshiriladi. Normal holatda shivirlab aytilgan so‘zlarni tekshiriluvchi 5-6 m masofadan aniq eshita oladi. Tekshirish o‘ng va chap quloqda alohida-alohida o‘tkaziladi. Bir quloq tekshirilayotganda, ikkinchi quloq mahkam berkitilgan bo‘lishi va bemor  tekshiruvchi tomonga qulog‘ini tutib, o‘zi esa qarab turmasligi kerak. Kamerton yordamida Veber, Rinne va Shvabax tajribalari o‘tkaziladi. Veber tajribasi yordamida quloqning suyaklar orqali tovush qabul qilish qobiliyati  aniqlanadi. Buning uchun tebrantirilgan kamerton oyoqchasini bosh suyagining tepa qismiga qo‘yiladi. Normal holatda har ikki tomondagi suyaklarning tovush o‘tkazish qobiliyati bir xil bo‘lganligi sababli, kamerton tovushi har ikki tomonda  ham baravar eshitiladi. Bunga Veber tajribasining lateralizatsiya qilinmasligi deyiladi. Agarda eshituv nervi bir tomonda zararlangan bo‘lsa, Veber tajribasida kamerton tovushi sog‘lom quloqda aniqroq eshitiladi, ya’ni ikkinchi quloqqa  lateralizatsiya qilinadi. Rinne tajribasi tovushning havo va suyaklar orqali o‘tishini solishtirib tekshirishga asosolangandir. Buning uchun tebratilgan kamertonni processus mastoideus ga qo‘yiladi. Tovushning suyak orqali eshitilishi tugagandan keyin, shu kamertonni quloqqa yaqinlashtiradi. Normal holatda tekshiriluvchi tovushni suyak orqali eshitmay qolgandan keyin havo orqali eshitaveradi. Bu Rinnening ijobiy tajribasi deyiladi. Agar o‘rta quloq zararlangan bo‘lsa, bemor tovushni havo orqali eshita olmaydi. Buni esa Rinnening salbiy tajribasi deyiladi. Shvabax tajribasi yordamida tovushning suyak orqali o‘tish darajasi aniqlanadi. Buning uchun tebratilgan kamertonni avval bemorning processus mastoideus ga qo‘yiladi. Kamertonning vibratsiyasi eshitmay qolishi bilanoq tekshiruvchi vrach kamertonni o‘zining processus mastoideus ga qo‘yadi. Agar vrach kamerton vibratsiyasini bemordan keyin ham eshitaversa, bu ham  tekshiriluvchidan suyak orqali tovush o‘tkazish qisqarganligini ko‘rsatadi. Bunday holda suyak orqali tovush o‘tkazishning necha sekundga qisqarganini aniqlash  kerak. Tovush o‘tkazishning qisqarishiga ko‘pincha nervus cochlearis ning zararlanishi sabab bo‘ladi. VIII juft nervning chaqaloq va yosh bolalarda tekshirish vaqtida har xil shiqillaydigan o‘yinchoqlarni tovushiga bergan reaksiyasiga qarab xulosa qilinadi. Bolalar tovush kelgan tomonga qarab boshini buradilar. Eshituv nervi zararlansa, quloq og‘irroq bo‘lishi yoki kar bo‘lib qolishi mumkin. Yaxshi eshitmaslikka gipoakuziya, kar bo‘lib qolishga anakuziya yoki surditlas deyiladi. Patologik jarayon ta’sirida eshituv markazi zararlansa, quloqda har xil tovushlar, g‘uvillash, chiyillash va boshqa shu kabi subyektiv sezgilar paydo  bo‘ladi. Vestibulyar nervini tekshirish uchun avval bemor shikoyatlari so‘raladi. (Bosh aylanishi, ko‘ngil aynashi va qusish hollari). So‘ng Romberg holatida va Barani kreslosida va kalorimetrik sinovlar orqali tekshirib ko‘riladi. Vestibulyar nervning zararlanishi bemorda bosh aylanishi, ko‘ngil aynash, qusish, nistagm va ataksiya singari holatlarning vujudga kelishi bilan  harakterlanadi. Ichki quloq labirint qismining zararlanishi ham yuqoridagi kabi hurujlarni keltirib chiqaradi. Bunday paytda labirint huruji yoki Mener sindromi yuz beradi, kasallik alomatlari og‘irroq o‘tadi va har xil vegetativ o‘zgarishlar  bilan kechadi. Nistagm – ko‘z olmalarining ritmik ravishda qimirlab turishidir. Ko‘pincha, yon tomonlarga qaraganda gorizontal nistagm paydo bo‘ladi. Agar nistagm yuqoriga qaraganda paydo bo‘lsa, vertikal nistagm deyiladi. Patologik jarayon natijasida vestibulyar nerv ta’sirlansa, shu kasallangan tomonga qaraganda nistagm  sodir bo‘ladi. Basharti vestibulyar nervning faoliyati pasaygan bo‘lsa, qarama qarshi tomonga qaraganda nistagm paydo bo‘ladi. Vestibulyar ataksiya. Vestibulyar nerv muvozanatni saqlab turishda ishtirok etadi. U ta’sirlansa yoki faoliyati pasaysa kishining muvozanat saqlashi qiyinlashadi, natijada ataksiya  paydo bo‘ladi. Bemor zararlangan vestibulyar apparat tomonga gandiraklab yuradi va ijobiy Romberg belgisi kelib chiqadi. IX juft – til-yutqin nervi (n.glossopharyngeus) X juft adashgan nerv (n.vagus) XI juft qo‘shimcha nerv (n.accessorius), til osti (n.hypoglossus),  tuzilishi, vazifasi, tekshirish usullari, zararlanishi. Til-yutqin va adashgan nervlari aralash nervlar qatoriga kiradi, chunki bu nervlar tarkibida harakatlantiruvchi, sezuvchi va sekretor tolalar bo‘ladi. Bu ikkala nervlarning tuzilishi, vazifasi, tekshirish usuli va zararlanish belgilari o‘xshash bo‘lganligi uchun, ularni birgalikda ko‘rib chiqiladi. HARAKATLANTIRUVCHI QISMI Til-yutqin va adashgan nervlarning harakat qismi 2 ta: markaziy va periferik neyrondan iborat. I neyron markaz oldi pushtadan boshlanib, uning aksonlari po‘stloq-o‘zak yo‘lini hosil qiladi. Po‘stloq-o‘zak yo‘li ichki kapsulaning tizzasidan, miya oyoqlaridan, Varoliy ko‘prigidan o‘tib, qisman kesishma hosil qiladi va uzunchoq  miyada joylashgan ikki yoqlama o‘zakda (nucl.ambigius) tugaydi. Bu o‘zak IX va X neyronlar uchun umumiydir. Ikki yoqlama o‘zakning aksonlari til-yutqin va adashgan nervlarni harakatlantiruvchi qismini hosil qilib, uzunchoq miyaning  olivasi bilan arqonsimon tana o‘rtasidan chiqadi va o‘z yo‘nalishida bo‘yintiriq  teshigi (foramen jugularae) orqali kalladan chiqadi. Adashgan nervning harakatlantiruvchi tolalari halqum, yumshoq tanglay, hiqildoq, ovoz mushaklarini innervatsiya qiladi. Til-yutqin nervining harakatlantiruvchi tolalari alohida m.stylopharyngeus ni innervatsiya qiladi.