cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Budda
Tor maʼnoda esa — buddizm asoschisi, bu dunyo tashvishlarini tark etib, "oliy haqiqatga erishgan" Siddhartha Gautama (miloddan avvalgi 623544)ning ismi. Buddizmga taallukdi kitoblarda Gautama barcha xudolar, ruxlar va tabiat kuchlari ustidan hukmron buyuk va qudratli zot sifatida taʼriflanar ekan, uning bosib oʻtgan yoʻli bir emas, bir necha hayotlardan iborat boʻlgan deb uqtiriladi. Rivoyatlarga koʻra, Gautamani Hindiston va Nepal chegarasidagi Kapilavastu shahri podshohining xotini Mahamayya ilohiy homiladorlikdan tuqqan. Dunyoga kelgan farzand shu zahotiyoq: "Men barcha jonli maxluqlarning eng buyugiman. Bu mening oxirgi tugilishim", deb xitob kiladi. Buddizm diniy kitoblarida aytilishicha, Mahamayya oʻgʻli Gautama tugʻilgach, yetti kundan soʻng vafot qilgan va xudolar osmonlaridan birida qayta tugilgan.
Shahzoda Gautama pahlavon boʻlib oʻsa boradi. 16 yoshida uni Yashodharaga uylantiradilar. Ammo toʻq, farovon turmush uni qoniqtirmaydi, 29 yoshida Gautama xotini va yaqindagina tugilgan oʻgʻlini tark etib, sayyor darvishlar — shramanlarga qoʻshiladi. U 6 yil Ganga daryosi qirgʻoqlarida zoxdplik bilan hayot kechiradi va tana faolligini sundirish aklning ozishiga olib kelishini anglagach, 35 yoshida 4 hafta (yoki 7 hafta) davomida meditatsiya (butun ongini oliy haqiqatga erishish goyasiga qaratish) holatiga kiradi. Nihoyat, u maqsadiga erishadi va koinotning barcha sirasroridan voqif boʻlgan B.ga aylanadi. B. insoniyat boshiga tushadigan azobuqubatlar sabablarini oʻrganish va insoniyatni ulardan xalos qilish uchun harakat qildi. Shundan soʻng B. 45 yil davomida qad. hind davlatlari Koshala va Magadxa boʻylab oʻz taʼlimotini targʻib qiladi va 80 yoshida vafot etadi.
B. taʼlimotining asosiy mazmuni Banorasda qilingan xutbada "toʻrt oliy haqiqat" shaklida bayon etilgan. B.ning shogirdlari yer yuzida birinchi rohiblar jamoasini tashkil etganlar. 1956-yil B. vafotining 2500-yilligi tantanali ravishda nishonlandi. Podsho Ashoka (miloddan avvalgi 268—231 yillar) amri bilan toshtaxtachalarga oʻyib yozdirilgan matnlarda B. haqida baʼzi maʼlumotlar uchraydi. B. va uning taʼlimotlari bir necha asr davomida ogʻizdanogʻizga oʻtib kelgan va asosan miloddan avvalgi 1-asrda yozib olingan "Tripitaka" nomli muqaddas kitoblar majmuasida oʻz aksini topgan.
Formentera del Segura
Formentera del Segura Ispaniyaning Valensiya mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Alicante provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 4,3 km2. Aholisi — 4364 kishi (2010).
Coco Jones
Courtney Michaela Jones (1998-yil 4-yanvarda tugʻilgan) — amerikalik aktrisa va qoʻshiqchi. Tennessi shtatining Lebanon shahrida oʻsib ulgʻaygan. 2022-yil mart oyidan boshlab Def Jam Recordings bilan shartnoma imzolangan.
Coisy
Aholisi
246 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 40,3 nafar kishi.
Parfondeval (Aisne)
Parfondeval Fransiyaning Pikardiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Aisne departamenti Laon tumani tarkibiga kiradi.
Coisy
Geografiyasi
Maydoni — 6,1 km2. Dengiz sathidan 71 – 129 m balandlikda joylashgan.
Parfondeval (Aisne)
Geografiyasi
Maydoni — 11,1 km2. Dengiz sathidan 159 – 248 m balandlikda joylashgan.
Mineral koʻllar
Mineral koʻllar, shoʻr koʻllar — suvining tarkibida koʻp miqdorda tuz boʻlgan koʻllar. Mineral koʻllar toifasiga tuz miqdori okeandagi (35 g/kg)dan yuqori boʻlgan koʻllar kiradi. Boshqa tasnif boʻyicha Mineral koʻllar toifasiga tarkibidagi eritma moddalar 25g/kg dan ortiq boʻlgan koʻllar kiradi. Tarkibida tuz miqdori 1%o dan 35%o gacha (yoki 25%o) boʻlgan Mineral koʻllar kam mineralli yoki shoʻr koʻllar deyiladi. Yuqori konsentratsi-yadagi Mineral koʻllarning tuzli suvi tagida tuzlar konsentratsiyasi va choʻkmasini hosil qilgan toʻyingan eritmani vujudga keltiradi. Oddiy koʻl suvi oqmasdan turib qolishi va bugʻlanishi natijasida undagi tuz miqdori orta borib, Mineral koʻllar ni paydo qiladi. Mineral koʻllar ikki xil yoʻl bilan: dengizning ayrim qismi ajralib qolishi natijasida (mas, limanlar, baʼzi bugozlar va boshqalar); chul va dashtlardagi pastqam joylarga oqar suvlar nuragan togʻ jinslaridagi oson eriydigan tuzlarini oqizib keltirishidan hosil buladi (mas, Qoraqal-pogʻiston Respublikasining Qungʻirot shahridan 60 km shim.-gʻarbda joylashgan Qoraumbat kuli). Mineral koʻllar suvidagi tuzlarning xili va miqdoriga qarab karbonatli, sulfatli va xloridli boʻladi. Mineral koʻllardan soda, mirabilit, xlorli magniy, tuz, yod, brom birikmalari va h.k. olinadi. Tibbiyotda Mineral koʻllardan revmatizm va boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi.
Ransol
Ransol (Ransol - Andorradagi qishloq, Kanillo jamoasi hududida. Mamlakatning shimoli-sharqiy qismida, Valira del Oryen daryosi sohilida, dengiz sathidan 1745 m balandlikda joylashgan.
Qishloq aholisi 2014 yil maʼlumotlariga koʻra 173 kishi.
Aholi dinamikasi:
Mineral oziqlanish
Alyuminiy yetishmasligidan osimlikda ozgarishlar
Adabiyot
Abdukarim Zikiryoyev, Ruzimat Hamroqulov.
Leonard Kolesov
Leonard Nikolaevich Kolesov (1925-yil 19 -fevral, Qoʻqon, Oʻzbekiston SSR — 25.03.1971, Vladimir) — sovet radiotexnikasi, konstruktor, oʻqituvchi. Birinchi sovet yarimoʻtkazgich mikrosxemasini yaratuvchilardan biri.
Hayoti va faoliyati
1954-yilda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilib, Leningrad elektrotexnika institutida oʻqituvchilikka oʻtgan.
1958-yil mart oyida L. N. Kolesov Taganrog radiotexnika institutining Ki PRA kafedrasi mudiri etib tayinlangan. L. N. Kolesov kafedra va TRTIda yangi ilmiy yoʻnalish — mikroelektronikaning asoschisi boʻlib chiqqan va uning mutaxassislik faoliyati koʻp jihatdan mamlakatda ushbu yoʻnalishning shakllanishiga yordam bergan.
Adriana Budevskaya
thumbnail|Adriana Budevskaya Budevskaya Adriana (aslida Adriana Kincheva Gancheva) (1878.13.12, Dobrich-1955.9.12, Sofiya) — bolgar aktrisasi, Bolgariya xalq artisti (1953). Bolgar realistik aktyorlik sanʼati asoschilaridan. Varnada „Ozod teatr“ni tashkil etgan (1904). Mashhur rollari: Qaynona („Qaynona“), Sena („Ilon toʻyi“), Rada („Zulm ostida“), Nora („Nora“), Ofeliya („Hamlet“) va boshqa
Leonard Kolesov
Hayoti va faoliyati
1958-yilda Kolesov tashabbusi bilan TRTIda Rostov Iqtisodiy Kengashining sanoat tadqiqot laboratoriyasi tomonidan tashkil etilgan. Ushbu laboratoriya korxonalarning buyurtmalarini ham, 1961-yilda birinchi mahalliy mikrosxemani — kelajakdagi sanoat mikrosxemalarining prototipini yaratishga olib kelgan qidiruv tadqiqotlarini ham amalga oshirgan. Mazkur voqea mamlakat ilmiy jamoatchilik eʼtiborini tortgan va TRTI Oliy taʼlim vazirligi tizimida ishonchli mikroelektron uskunalarni yaratish va uni ishlab chiqarishni avtomatlashtirish muammosi bo‘yicha yetakchi sifatida tasdiqlangan. L. N. Kolesovning oʻzi esa ushbu muammo boʻyicha Muvofiqlashtiruvchi kengash raisi etib tayinlandi.
Kolesov 1969-yil boshida TRTI kafedrasi va muammoli laboratoriya rahbariyatidan isteʼfoga chiqqan, Vladimir Politexnika institutiga professor etib saylangan, shu munosabat bilan 1970-yil 1-iyunda TRTIdan ishdan boʻshatildi. Vladimir Politexnika institutida 1971-yil mart oyidan vafotigacha kafedrani boshqargan va mikroelektronika boʻyicha ilmiy ishlarni tashkil etgan.
L. N. Kolesovning mahalliy mikroelektronikani rivojlantirish boʻyicha soʻzlariga koʻra, 1970-yildan 1975-yilgacha Vladimir Politexnika institutining Radioelektron vositalarni loyihalash va texnologiyasi kafedrasi laboratoriyalarida oʻsha paytda integral mikrosxemalarni ishlab chiqarish uchun zamonaviy uskunalar: vakuum uzatkichli qurilmalar, sanoat fotolitografiya liniyasi, diffuziya pechlari, superoʻtkazuvchi pastalarni qoʻllash uchun moslamalar, lazer va termokompression payvandlash, oʻlchash asboblari va LNPO Avangard yarimoʻtkazgich materiallari parametrlarini kuzatish va oʻrganish uchun moslamalar olib kelingan. Kafedra xodimlari VNII Elektronstandart, LNPO Avangard, NPO Rotor va boshqalar kabi elektronika va radio sanoatining yetakchi korxonalari bilan muvaffaqiyatli hamkorlik qilib, Vladimir viloyati va undan tashqaridagi korxonalarda mikroelektron texnologiyalarni joriy etishda faol ishtirok etganlar.
Allerona
Allerona Italiyaning Umbria mintaqasida joylashgan shahardir. Terni (provinsiya) provinsiyasi tarkibiga kiradi. 1822 nafar aholi istiqomat qiladi.
Lohusuu
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Lohusuu — Estoniya shimoli-sharqida joylashgan kichik tuman hisoblanadi. Bu Lohusuu cherkovining ma'muriy markazi bo'lgan. 2011-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, aholi punkti 317 nafar edi. .
Lonçon
Lonçon Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Pyrénées-Atlantiques departamenti Pau tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
122 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 22,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,4 km2.
1508
Tugʻilgan
''См. также: Категория:Родившиеся в 1508''
Vafot etgan
🇷🇺
Bernard (Iowa)
Bernard AQShning Iowa shtatida joylashgan shahardir. Dubuque okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
112 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 393,1 nafar kishi.
Puri Jagannadx
Petla Jagannadx (पेटला जगन्नाथ, पुरी, Петла Джаганнадх, Пури 1966-yil 28-sentyabr) — Puri nomi bilan tanilgan hind kino rejissyori, ssenariy muallifi va prodyuseri boʻlib, u asosan Telugu kino sanoatida faoliyat olib boradi. Puri oʻzining rejissyorlik debyutini telugu tilidagi Badri filmida qilgan, filmda Pavan Kalyan, Renu Desai va Ameesha Patel rollarini ijro etgan. 2006-yilda u Dubayda boʻlib oʻtgan 7-IIFA kinofestivalida premyerasi boʻlgan Pokiri telugu filmini boshqargan. Film keyinchalik bir nechta hind tillarida qayta ishlangan va Puri hindlarning keng tan olinishdi. Puri hind kinosidagi debyutini 2004-yilda Shart: The Challenge filmi bilan qilgan. 2011-yilda u Bbuddah…Hoga Terra Baap hind filmiga rejissyorlik qilgan. bosh rolni Oskar kutubxonasida arxivlangan Amitabh Bachchan ijro etgan.
Puri shuningdek, aktrisa Charmme Kaur bilan hamkorlikda Puri Jagannadh Touring Talkies, Vaishno Academy va Puri Connects prodyuserlik kompaniyalari ostida filmlar ishlab chiqaradi. U Puri Sangeet nomli musiqa kompaniyasiga ega. Puri rejissyorlik qilgan filmlari, Badri filmidan tashqari, Temper, Itlu Sravani Subramanyam, Appu, Idiot, Amma Nanna O Tamila Ammayi, Sivamani, Pokiri, Desamuduru, Golimaar, Biznesmen, Iddarammayilatho, Hearter Attack ISmart Shankar filmlaridir.
Yoshligi
Puri 1966-yil 28-sentyabrda Andhra Pradesh shtatining Pithapuram shahrida tugʻilgan. Uning tugʻilgan joyi — Andhra Pradesh shtatidagi Visakxapatnam tumanidagi Bapiraju Kothapalli qishlogʻi. Puri Pedda Boddapallidagi Sent Tereza o‘rta maktabida tahsil olgan va 1986-yilda Anakapalledagi AMAL kollejini tamomlagan.
Abdulloh ibn Hanzala
Abdulloh ibn Hanzala (arabcha: عبد الله بن حنظلة — Abu Abdurrahmon Abdulloh ibn Hanzala al-Gʻasil ibn Abu Omir al-Avsiy, 4/625 — Madina — 63/683) — sahoba.
Puri Jagannadx
Faoliyati
Puri oʻzining rejissyorlik faoliyatini Ram Gopal Varmaning rejissyor yordamchisi sifatida, asosan, jangovar janrdagi bir nechta telugu filmlarida boshlagan. Purining telugu kino rejissyorlik debyuti Badri Pavan Kalyan rolini ijro etgan. Telugu filmlaridan tashqari u Kannada kino sanoatida ham ishlagan va Puneeth Rajkumarni Appu filmi bilan tanishtirgan. 2011-yilda u Amitabh Bachchan bilan Bbuddah. . Hoga Terra Baap filmida ishlagan. 2020-yilda Jagannad Dharma Productions va Charmme Kaur tomonidan ishlab chiqarilgan Liger jangovar filmini boshqargan. Filmda bosh rollarni Vijay Deverakonda va Ananya Panday ijro etadi.
Abdulloh ibn Hanzala
Hayoti
Baʼzi manbalarda bobosiga nisbat berilib, Abdulloh ibn Rohib ham de­yilgan. Otasi Hanzala Uhud jangida shahid bo‘lganida Payg‘ambar uning jasadini farishtalar yuvganini bashorat qilgan. Shu sabab u „al-Gʻasil“ yoki „Gʻasil al-maloika“ deb yodga olinadi. Onasi Jamila Abdulloh ibn Ubay ibn Salulning qizi. Abdulloh ibn Hanzala Payg‘ambar vafot etganida yetti yoshda bo‘lganiga qaramay sahobalardan hisoblanadi.
Manbalarda Abdulloh ibn Hanzala haqida asosan Harra voqeasi bilan bog‘liq maʼlumotlar keltirilgan bo‘lsa-da, uning Madinada kattagina obro‘ga ega bo‘lgani ham aytilgan. Shuning uchun xalifa Muoviya tomonidan o‘g‘li Yazid ibn Muoviya nomzodini o‘zidan keyingi xalifalikka tayyorlash maqsadida Madina voliysi Usmon ibn Muhammad boshchiligida Damashqqa yuborilgan hay’at orasiga Abdulloh ibn Hanzala ham qo‘shilgan. Hay’at aʼzolari Madinaga qaytgach, Yazidning sharob ichgani, namoz o‘qimasdan kunini ayshu ishratda o‘tkazgani va shu sabab uning xalifalik maqomiga loyiq emasligini aytadilar. Shu bois Madina aholisining aksar qismi Yazidning xalifaligini tan olmay, Abdulloh ibn Hanzalaga bay’at qiladi. Madinada boshlangan bu voqealar o‘sha paytda Makkada bo‘lgan, ke­yinchalik Hijoz xalqi bay’at qilgan Abdulloh ibn Zubayrga aloqador degan fikrlar ham bor.
Vafoti
Abdulloh ibn Hanzala 63/683-yilda umaviylar va Abdulloh ibn Zubayrni qo‘llab-quvvatlagan Madina aholisi o‘rtasida yuz bergan Harra jangida halok bo‘lgan.
Sifatlari
Abdulloh ibn Hanzala ko‘p ro‘za tutuvchi, tunlarni ibodatda bedor o‘tkazuvchi, Qur’on tilovatidan taʼsirlanuvchi, obid, zohid, ansoriylar ichida katta hurmat qozongan sahoba bo‘lgan. Rivoyat qilgan hadislari Abu Dovud, Imom at-Termiziy va Imom ad-Dorimiylarning „Sunan“lari va Ahmad ibn Hanbalning „Musnad“ida keltirilgan. Shuningdek, u Umar, Abdulloh ibn Salom va Ka’b al-Axborlardan hadis rivoyat qilgan. Undan Abdulloh ibn Yazid al-Xatmiy, Ibn Abu Mulayka, Asmo bint Zayd ibn al-Xattoblar hadis rivoyat qilgan.
Çaykur Rizespor
Chaykur Rizespor Kulübü — Rize shahrida joylashgan Turkiyaning professional futbol klubi. Jamoa Turkiya Superligasida oʻynaydi. Klub 1953-yil 19-mayda tashkil etilgan boʻlib, klubning asosiy libosidagi ranglari sifatida yashil-sariq, ammo keyinchalik koʻk-yashilga oʻzgartirildi. 1990-yildan beri jamoaga Turkiyaning Chaykur choy kompaniyasi homiylik qiladi, shuning uchun klub logotipidagi choy bargining nomi va tasviri oʻrin olgan. Klub uy oʻyinlarini Siti Rize stadionida oʻtkazadi.
Kamron Aziz
Kamron Aziz (1922, Nikosiya - 2017-yil 7-mart, Nikosiya), kiprlik turk bastakori, lirik va farmatsevt. Kipr turk xalq musiqasiga qo'shgan hissasi uchun u ushbu musiqa janrining zamonaviy kashshoflaridan biriga aylandi. Bundan tashqari, u Kipr turklari uchun xalq orasida musiqa ijro etgan birinchi ayollardan biri sifatida u Jale Dervish bilan G'arb musiqasini ijro etish va o'rganishni targʻib qildi. U Kipr turklarining birinchi ayol bastakori va birinchi ayol farmatsevti edi.
Çaykur Rizespor
Tarix
Besh kishidan iborat qoʻmita — Yakup Temizel, Atif Taviloʻgʻli, İsmet Bilsel, Yaşar Tumbekchioʻgʻli va Muharrem Kurkchu — 1953-yil 19-mayda Mustaqillik urushi boshlanganining 34 yilligi munosabati bilan klubga asos solgan. Maqsad yoshlarning jismoniy va madaniy isteʼdodlarini oshirish hamda Rize shahrining taraqqiyotiga hissa qoʻshish edi. Limon sitruslari va apelsinlarning uy sharoitida yetishtirilishi klub rangini sariq deb belgilagan va Rizening ramzi boʻlgan choy bogʻlari yashil rangni ifodalagan. Taʼsischilardan biri Yasar Domlekchioʻgʻli klubning birinchi prezidenti etib saylandi. 1953-yildan 1968-yilgacha boʻlgan havaskorlar ligasi yillarida Ahmet Durmuş, Kenan Tiryaki, Mustafo Erol, Irfan Akaslan, Mahmut Solih Yavuz, Solih Kazanji, Ahmet Kamol Yavuz, Hamil Kazanji, Mustafo Vezirogʻlu, Yilmaz Oʻzkan, Yilmaz Balli kabi mahalliy tugʻilgan futbolchilar, Ahmet Fenci, Ekif Fence, Oqtay Arayji, Abdulla Kitir, Mustafo Kazdal, Abdulla Sheker va Oʻmer Chaqir kabi taniqli futbolchilar „Rizespor“ jamoasida oʻynagan.
Kamron Aziz
Lefkoshada tug'ilgan Kamron Aziz Amerika Akademiyasi Nikosiyani tugatgandan so'ng Kiprdagi Britaniya ma'muriyatining ejzane dasturiga kirdi. 1944-yilda shu yerda oʻqishni tugatib, 1945-yilda oʻz dorixonasini ochdi va unga “Aziz dorixona” deb nom berdi. U ushbu dorixonada 1997-yilgacha ishladi. U 1959-yilda Kipr turk farmatsevtlari uyushmasining asoschilaridan bo‘lgan va keyingi yillarda dorixona omborini tashkil etish va yuritish bilan shug‘ullangan.
Çaykur Rizespor
Stadion
Klub 2009-10 yilgi mavsumdan beri oʻz uy oʻyinlarini „Siti Rize“ stadionida oʻtkazadi. Stadionning ochilish oʻyini 2009-yil 12-avgustda boʻlib oʻtdi, oʻshanda Chaykur Rizespor koʻrgazmali oʻyin uchun Fenerbaxche klubini qabul qildi.
Yevropa tarixi
UEFA Intertoto kubogi
Chanieturi
Manbalar
.
Introduksiya (maʼnolari)
Introduksiya:
Odon (Indiana)
Aholisi
1354 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 563,1 nafar kishi.
NGC 4541
NGC 4541 Sunbula yulduz turkumidagi SBbc tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni William Herschel 1786-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Frauenfeld
Frauenfeld – Shveysariyaning Thurgau kantonida joylashgan shahardir. Bu shahar Frauenfeld okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni – 27.4 km2. 22 313 nafar aholi istiqomat qiladi (2007).
Hududi
Frauenfeldning hududi km2ni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Kızıllı (Bucaka)
Kızıllı— Turkiyaning Burdur viloyatining Bucak tumanidagi qishloq.
Barbeville
Barbeville Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Calvados departamenti Bayeux tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
178 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 52,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 3,4 km2.
Allium strictum
Allium strictum — yovvoyi piyozning Yevrosiyoda o‘sivchi turi. Uning vatani Fransiyadan Yakutiyagacha choʻzilgan.
Allium strictum har birining diametri 8 mm boʻlgan bir yoki ikkita piyozcha hosil qiladi. Barglarining uzunligi 80 sm gacha yetadi. Barglari tekis, tor, diametri taxminan 4 mm. Soyabonlar sharsimon boʻlib, koʻplab gullar bir-biriga toʻplangan. Gultojibarglar pushti yoki qizil-binafsha rangga ega. Toshli yon bagʻirlarda va qoyalarda oʻsadi.
Rossano Veneto
Rossano Veneto Italiyaning Veneto mintaqasida joylashgan kommunadir. Vicenza provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 10 km2. 6566 nafar aholi istiqomat qiladi.
Lons
Lons Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Pyrénées-Atlantiques departamenti Pau tumani tarkibiga kiradi.
Dianthus barbatus
Dianthus barbatus, shirin William  — Chinniguldoshlar oilasiga mansub gulli oʻsimlik turi boʻlib, vatani Yevropaning janubi va Osiyoning baʼzi qismlari. U mashhur manzarali bog‘ oʻsimligiga hisoblanadi. O‘simlik ikki yillik bo‘lib bo‘yi 13-92 sm gacha oʻsadi. O‘simlik poyalarining tepasida 30 tagacha gullar zich to‘pgulda joylashgan. Har bir gulning diametri 2-3 sm. Yovvoyi oʻsimliklar oq asosli qizil rangda gullarni, ba‘zi navlar oq, pushti, qizil va binafsha rangdagi naqshlarga ega bo‘lgan gullarni hosil qiladi. Uning inglizcha umumiy nomining aniq kelib chiqishi nomaʼlum, lekin birinchi boʻlib 1596-yilda botanik John Gerarning bogʻ katalogida uchragan. Gullarni iste‘mol qilish mumkin. Shirin William asalarilar, qushlar va kapalaklarni oʻziga jalb qiladi.
Tavsif
Shirin William janubi-sharqiy Xitoy, Koreya, janubi-sharqiy Rossiyada, Karpat va Bolqon uchun sharqiy Pireney dan janubiy Yevropa togʻlarida yovvoyi holatda oʻsadi. O‘simlikning bo‘yo 13-92 sm gacha oʻsadi (turiga qarab). Gullar poyaning tepasida (soyabon deb ataladi) 30 tagacha zich toʻpgulda ochiladi va achchiq hidga ega, yovvoyi oʻsimliklarda gul barglari oq asosli qizil rangga ega.
Lons
Geografiyasi
Maydoni — 11,5 km2.
Dianthus barbatus
Tavsif
Ikki xil kichik turi bor :
Inglizcha nomi
right|thumb|180x180px| John Gerard Koʻpincha o‘simlik XVIII asrda yashagan shahzoda William, Kumberlend gertsogi sharafiga nomlangan deb aytiladi. Fillipsning taxminiga koʻra, gul Gerarning zamondoshi William Shakespeare sharafiga nomlangan.
Oʻstirish va foydalanish
Shirin William — mashhur bezak oʻsimlik boʻlib, oq, pushti, qizil va binafsha rangdan tortib to rang-barang naqshlarga ega boʻlgan gul navlarini topish mumkin.
Oʻsimlik XVI asrda Shimoliy Yevropaga, keyinroq Shimoliy Amerikaga va boshqa joylarga olib kelingan va mahalliylashtirilgan.
Viktoriya davrida qo‘llanilgan gullari tilida shirin William jasoratni anglatadi. Oʻsimlik chegaralarda, tosh bogʻlarda va yozgi bogʻlarda keng o‘stiriladi. Shirin Williamning nektarlari qushlar, asalarilar va kapalaklarni oʻziga tortadi. Uning gullarini isteʼmol qilish mumkin. U quyoshdan qisman soyaga ega boʻlgan qumloq, ozgina gidroksidi tuproqda oʻsadi. Koʻpaytirish urugʻlar, tugunaklar orqali amalga oshiriladi, ammo navlarning urugʻlari nasl bemaydi. Agar u sovuqdan keyin urugʻdan ekilgan boʻlsa, u ikkinchi yilda gullaydi.
1509
Tugʻilgan
''См. также: Категория:Родившиеся в 1509''
Trenton (New Jersey)
Trenton AQShning New Jersey shtatida joylashgan shahardir. Mercer County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
83923 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 21,1 km2. Shundan 19,8 km2 quruqlik, 1,3 km2 esa suv maydonidir.
Introduksiya
Introduksiya (introductio — joriy qilish), oʻsimliklar introduksiyasi — turli oʻsimliklar turlari va navlarini oʻz tabiiy arealidan ilgari uchramagan hududlarga koʻchirish (jalb etish). „Introduksiya“ tushunchasi 19-asrning 2-yarmidan buyon qoʻllanib kelinmoqda. Oʻsimliklar introduksiyasi nazariyasini shveysariyalik botanik Augustin Pyramus de Candolle 1855-yilda asoslab bergan. Nikolay Vavilov oʻzi yaratgan madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish markazlari nazariyasi asosida 1920-yilda introduksiyaning ilmiy asoslarini ishlab chiqdi.
Oʻrta Osiyo ham koʻpgina madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish markazi hisoblanadi va bu yerda ularning xilmaxil shakllari uchraydi. Shu bilan bir qatorda, 19-asrda va undan avval Oʻrta Osiyoga aholiga nomaʼlum boʻlgan oʻsimliklar keltirilgan, ular iqlimlashtirilib, asosiy ekinlarga aylangan. Oʻrta Osiyoda, shu jumladan, Oʻzbekistonda introduksiya natijasida kartoshka, pomidor, shirin qalampir, baqlajon, karam, ayrim koʻkat va ziravorlar, yer yongʻoq, hurmo, limon, unabi kabi sabzavotlar, poliz ekinlari, meva turlari tarqaldi.
Oʻsimliklar introduksiyasi uchun materiallar yigʻish maqsadlarida madaniy oʻsimliklarning birlamchi va ikkilamchi kelib chiqishi markazlariga ilmiy ekspeditsiyalar uyushtiriladi (mas, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimliklar eksperimental biologiyasi instituti gʻoʻzaning yovvoyi turlarini yigʻish boʻyicha akademik A. Abdullayev boshchiligida 1975-yilda Meksika, 1984-yilda Peru, 1989—90 yillarda Shri Lanka, Hindiston, Xitoy, 1997-yilda Avstraliyaga ilmiy ekspeditsiyalar yuborgan). Botanika va seleksiya muassasalarida oʻsimliklar introduksiyasi va soʻngra ularni iqlimlashtirish ishlari olib boriladi.
Yörüklü, Sungurlu
Yörüklü— Turkiyaning Choʻrum viloyati Sungurlu tumaniga qarashli qishloq. Aholisi 254 nafar (2022). 2013-yilda qayta tashkil etilishidan oldin u shaharcha (belde) edi.
Introduksiya
20-asrning 30-yillarida Oʻzbekistonda tashkil etilgan ilmiy tashkilotlar ilmiy reja asosida jahon madaniy va yovvoyi oʻsimliklarining xilma-xil turlarini yigish, introduksiya ishlarini boshladilar. Hozirgi Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik, Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi, Genetika va oʻsimliklar eksperimental biologiyasi, Botanika ilmiy tadqiqot institutlari va Botanika bogʻida introduksiyalangan va mahalliy navlar asosida turli ekinlarning kolleksiyalari tashkil etilgan.
Jahon mamlakatlari oʻrtasida ilmiy hamkorlik kengaygan sharoitlarda introduksiyaning vazifasi oʻsimliklarni ilmiy asosda yangi oʻlkalarga jalb etish va mavjud ekinlar nav tarkibini zamonaviy sanoat navlari bilan boyitishdan iborat.
Scheden
Scheden Germaniyaning Quyi Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Göttingen tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 26,69 km2. 2007 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Schedenning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Tushdagi xarakter
Tush xarakteri - bu tasavvuriy shaxs yoki, ba'zan odam bo'lmagan, u faqat tush ko'rish paytida odamlarning ongida mavjud. Tushdagi belgilar, ayniqsa, aniq tush ko'radigan jamiyatda qayd etiladi, ular ko'pincha DC sifatida qisqartiriladi. Insonni boshqarishga qodir bo'lgan tush belgisi tush ko'rsatmasi deyiladi, bu tush ko'rgan odamga tushida ekanligini tushunishga yordam beradi.
Muvofiqlik
Muayyan vazifani bajarish so'ralganda, tushdagi belgilar rozi bo'lishi yoki, rozi bo'lmasligi mumkin.
Qayta paydo bo'lish
Muayyan tush xarakteri tushdan tushga qayta paydo bo'lishi mumkin.
Algorfa
Algorfa Ispaniyaning Автономное сообщество mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Alicante (provinsiya) provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 19,78 km2. Aholisi — 4537 kishi (2010).
Kvemo-Xechili
Kvemo-Xechili — Gruziyadagi qishloq. Kaxeti viloyatining Lagodexi munitsipalitetida joylashgan. Aholisi 160 kishi (2014).
Manbalar
.
Introduksiya (musiqa)
Introduksiya (lotincha: introductio - muqaddima) (musiqada) — 1) opera, balet, operetta kabi asarlarning muqaddimasi (uvertyura turi). Operada uvertyuradan soʻng ijro etilayotgan bi-rinchi vokal ansambl yoki xorning chiqishi ham I. deyiladi; 2) simfoniya, sonata, konsert singari asarlardagi 1- yoki yakuniy qism (final)ning muqaddimasi, vazmin surʼatli boʻladi. Oʻzbekiston kompozitorlarining asarlarida ham I. uchraydi. Mas, A. Kozlovskiyning "Ulugʻbek" operasi yakkaxonlar, xor va orkestr ishtirok etadigan I. bilan boshlanadi.
Budeshuri tetri
Budeshuri tetri — xoʻraki, vinobop oʻrtapishar uzum navi. Vatani Gruziya. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi (diametri 14—16 sm) uch, besh boʻlmali, arra tishli, tuksiz. Uzum boshi silindrkonus simon (boʻyi 11—17 sm, eni 8—12 sm), oʻrtacha tigʻiz, vazni 200—250 g. Gʻujumi oʻrtacha (diametri 9–14 mm), tuxumsimon, sargʻishyashil, poʻsti yupqa. Eti shirali. Mevasi faol harorat yigʻindisi 3000—3200° boʻlganda 140—150 kun (avg.)da pishadi. Tarkibida 17—19% qand bor. Hosildorligi 90—100 s/ga. Bu nav Oʻrta Osiyo, Shim. Kavkaz va Ukrainada tarqalgan. Sugʻoriladigan yerlarda yaxshi oʻsib, moʻl hosil beradi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida rayonlashtirilgan. BUDYONNII Semyon Mixaylovich [1883.13(25).4, Kozyurin xutori (hozirgi Rostov viloyati, Proletar tumani)— 1973.26.10, Moskva] — shoʻro armiyasi qoʻmondoni. Marshal (1935), uch marta Qahramon unvoni berilgan. Fuqarolar urushida otliq askarlar korpusi komandiri, soʻngra 1Otliq armiya qoʻmondoni (191923). 193941-yillarda mudofaa xalq komissarining oʻrinbosari. 1941—45 yillardagi urushda Jan.Gʻarbiy va Shim. Kavkaz yoʻnalishlari qoʻshinlariga, Rezerv va Shim. Kavkaz frontlariga (194142) qoʻmondonlik qilib, oʻzining layoqatsiz lashkarboshi ekanligini koʻrsatgan. 1943— 53 yillarda Qizil armiya otliq askarlari qoʻmondoni. B. oʻz otliq armiyasi bilan 192023-yillarda Turkiston oʻlkasida boʻlib, bu yerda bolsheviklar vatanparvar istiklolchilarga qarshi olib borgan janglarda faol qatnashgan va koʻplab begunoh kishilarning qonini toʻkkan. 1930—40 yillarda u harbiylar orasida oʻtkazilgan umumiy qatagʻon tashkilotchilaridan biri.
Budinlar
Budinlar — Skifiyapa yashagan koʻp sonli kuchmanchi qabilalarning umumiy nomi. Gerodotning yozishicha, B. kuzlari moviy, sochlari malla kishilar bulib, sarmapiarga qoʻshni yerlarda hayot kechirganlar. B. yerlarida yogochdan qurilgan harbiy istehkomlar koʻp boʻlgan, ular skiflarning Doro I ga qarshi urushlarida qatnashgan. Ilmiy adabiyotda B. yashagan yerlar Sharqiy Yevropaning Dnepr daryosi bilan Volga daryosi oraligida deb koʻrsatiladi. Oʻrta Donda saqlanib qolgan mozorqoʻrgʻonlar B.ga tegishli boʻlishi mumkin. B.ning qaysi elatga mansub ekanligi aniqlanmagan. Tadqiqotchilardan ayrimlari ularni mordvalarga, baʼzilari esa slavyanlarga mansub desa, boshqalari fors qabilalaridan biri deb hisoblaydi.
Darband-e Sofla, Dargaz
Darband-e Sofla (, romanizatsiya qilinganda Darband-e Soflá; shuningdek, Darbandī-ye Soflá va Darband-e Pā’īn nomlari bilan ham mashhur) — Eronning Xurosoni Rizoviy ustoni, Dargaz tuman okrugi tarkibidagi Chapeshlu tumani, Miankuh okrugiga qarashli qishloq. 2006-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Darband-e Sofla aholisi 280 nafarni tashkil qilib, ular 96 ta oiladan iborat boʻlgan.
Alviano
Alviano Italiyaning Umbria mintaqasida joylashgan shahardir. Terni (provinsiya) provinsiyasi tarkibiga kiradi. 1508 nafar aholi istiqomat qiladi.
Tsxvarichamia
Tsxvarichamia — Gruziyadagi qishloq. Mtsxeta munitsipalitetida joylashgan. Aholisi 57 kishi (2014).
Colincamps
Colincamps Fransiyaning Pikardiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Somme departamenti Amiens tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
88 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 20,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 4,3 km2. Dengiz sathidan 134 – 157 m balandlikda joylashgan.
1510
Tugʻilgan
''См. также: Категория:Родившиеся в 1510''
Ogden Dunes (Indiana)
Ogden Dunes AQShning Indiana shtatida joylashgan shahardir. Porter okrugi tarkibiga kiradi.
1510
Vafot etgan
''См. также: Категория:Умершие в 1510''
🇷🇺
Hörhausen
Hörhausen Shveysariyaning Thurgau kantonida joylashgan Посёлокdir. Steckborn okrugi tarkibiga kiradi. 600 nafar aholi istiqomat qiladi.
Rotzo
Rotzo Italiyaning Veneto mintaqasida joylashgan kommunadir. Vicenza provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 28 km2. 620 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Liviya Qirolligi
Liviya Qirolligi, 1963-yilgacha Liviya Birlashgan Qirolligi nomi bilan ham tanilgan (المملكة الليبية‎ Al-Mamlakah Al-Lībiyya; Regno di Libia; ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵉⴱⵢⴰ) — Shimoliy Afrikada 1951-yil 24-dekabrda tashkil topgan va 1969-yil 1-sentabrda Muammar Qazzofiy tomonidan amalga oshirilgan davlat toʻntarishidan soʻng, qirol Muhammad Idrisni agʻdarib, Liviya Arab Respublikasiga asos solgach, oʻz faoliyatini toʻxtatgan davlat.
Konstitutsiya
Konstitutsiya BMT shafeligida ishlab chiqilgan va inson huquqlarini himoya qilishning muhim mexanizmlarini oʻz ichiga olgan deb hisoblangan. Oxir oqibat, hujjat shaffoflikni taʼminlovchi va diktaturadan himoya qiluvchi institutsional apparatni yaratdi. Xususan, Konstitutsiyada mansabdor shaxslar va hokimiyat organlarining davlat vazifalarini bajarishda javobgarligi hamda barcha Liviya fuqarolarining qonun oldida tengligini kafolatlovchi mexanizmlar nazarda tutilgan. Konstitutsiya qabul qilingan davrda davlat boshqaruvi va kuchlar muvozanatining ijobiy va uzoqni ko‘zlagan modeli sifatida qabul qilingan edi.
Tarixi
1949-yil 21-noyabrda BMT Bosh Assambleyasi 1952-yil 1-yanvargacha Liviya mustaqillikka erishishi kerakligi haqidagi rezolyutsiyani qabul qildi. Keyingi muzokaralarda Liviyadan Muhammad Idris al-Sanusiy ishtirok etdi. 1951-yil 24-dekabrda Liviya oʻz mustaqilligini eʼlon qilib, BMT qarori bilan mustaqillikka erishgan birinchi arab davlati va Afrikaning birinchi mustaqil davlatlaridan biri boʻldi. Liviya konstitutsiyaviy monarxiya deb eʼlon qilindi va Idris qirol boʻldi.
1959-yilda Liviyada muhim neft konlari topildi va uni keyinchalik qazib olishdan tushgan daromad Liviyani dunyodagi eng kambagʻal mamlakatlardan biridan eng boylardan biriga aylantirdi. Neft mamlakatning moliyaviy ahvolini sezilarli darajada oʻzgartirgan boʻlsa-da, uni ishlab chiqarishdan olingan daromadlar tor kuch qatlami qoʻlida toʻplandi, bu esa jamiyatda norozilikni keltirib chiqardi.
Siyosiy rivojlanish
Liviya tarixida ildiz otgan bir qancha omillar yangi mustaqil mamlakatning siyosiy rivojlanishiga taʼsir koʻrsatdi. Ular provinsiyalarning turli siyosiy yoʻnalishlarini va Liviya monarxiyasiga xos boʻlgan noaniqliklarni aks ettirdi. Birinchidan, Liviyada 1952-yil 19-fevralda boʻlib oʻtgan birinchi umumiy saylovlardan soʻng siyosiy partiyalar tugatildi. Federal boshqaruv shakliga qarshi kurash olib borgan Milliy Kongress partiyasi butun mamlakat boʻylab magʻlubiyatga uchradi. U qonundan tashqari deb topildi va rahbari Bashir Saadaviy deportatsiya qilindi. Ikkinchidan, provinsiyalar oʻrtasidagi aloqalar milliy aloqalardan koʻra muhimroq edi va federal va viloyat hukumatlari oʻzlarining vakolatlari boʻyicha doimiy ravishda bahslashar edilar. Uchinchidan, taxtning toʻgʻridan-toʻgʻri vorisi yoʻqligi bilan bogʻliq muammo bor edi. Bu holatni tuzatish uchun Idris 1953-yilda oltmish yoshli ukasini o‘ziga o‘rinbosar qilib tayinladi. Birinchi merosxo‘r vafot etgach, podshoh o‘zining jiyani shahzoda Hasan ar-Ridani o‘zining vorisi etib tayinladi.
1969-yil 1-sentabrda Muammar Qazzofiy boshchiligida bir guruh yosh ofitser va askarlar hokimiyatni qo‘lga kiritgach, o‘sha paytda qirol Idris nomidan mamlakatni boshqargan valiahd ikki yilga, keyin esa keyingi yetti yilga qamalgan edi va u uy ostida toʻliq izolyatsiya qilingan edi. Qazzofiy doiralari tomonidan omma oldida kamsitildi, u 1988-yilda Buyuk Britaniyaga tibbiy yordam soʻrashga majbur boʻlgan insultni boshdan kechirdi. Keyin u ikkinchi oʻgʻli shahzoda Muhammad al-Sanussi bilan Yevropaga sayohat qildi va 1992-yilda Londonda oilasi qurshovida vafot etdi. Marhum valiahd shahzodaning so‘nggi vasiyatnomasi 1992-yil 18-iyun kuni matbuot va uning besh farzandi ishtirokida bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida o‘qib eshittirilgach, shahzoda Muhammad rasman Liviya taxtining qonuniy vorisi etib tayinlandi.
Tashqi siyosat (neft va gaz konlari ochilishidan oldin)
Oʻzining tashqi siyosatida Liviya Qirolligi Arab Ligasidagi konservativ anʼanaviy blokga mansub boʻlib, u 1953-yilda aʼzo boʻlgan.
Hukumat AQSH va Buyuk Britaniya bilan yaqindan harbiy hamkorlikda edi; har ikki davlat ham Liviyadagi harbiy bazalar huquqini saqlab qoldi. AQSH 1951-yilda Liviyaning mustaqilligini nazarda tutuvchi BMT rezolyutsiyasini qoʻllab-quvvatladi va Tripolidagi ofisini bosh konsullikdan vakolatxonaga koʻtardi. Liviya 1954-yilda Vashingtonda vakolatxonasini ochdi. Ikki davlat oʻz vakolatlarini elchixonalar darajasiga koʻtarib, elchi almashdi.
1953-yilda Liviya Buyuk Britaniya bilan yigirma yillik doʻstlik va ittifoq shartnomasini tuzdi, unga koʻra ikkinchisi moliyaviy va harbiy yordam evaziga harbiy bazalarni oldi. Keyingi yili Liviya va Qoʻshma Shtatlar oʻrtasida shartnoma imzolandi, unga koʻra Qoʻshma Shtatlar Liviyaning iqtisodiy yordami evaziga 1970-yilda yangilanadigan harbiy baza huquqlarini ham oldi. Qoʻshma Shtatlarning Liviyadagi eng muhim inshootlari 1950-yillar va 1960-yillarning boshlarida strategik jihatdan qimmatli obyekt hisoblangan Tripoli yaqinidagi “Uilus” aviabazasi edi. Choʻl zahiralari Yevropada joylashgan Britaniya va Amerika harbiy samolyotlari tomonidan mashgʻulot maydonlari sifatida ishlatildi. Liviya Fransiya, Italiya, Gretsiya, Turkiya bilan yaqin aloqalar oʻrnatdi va 1955-yilda SSSR bilan toʻliq diplomatik aloqalar oʻrnatdi, ammo Sovet Ittifoqining iqtisodiy yordam taklifini rad etdi. Keng yordam paketining bir qismi sifatida BMT qishloq xoʻjaligi va taʼlimni rivojlantirishga urgʻu beruvchi dasturga homiylik qilishga rozi boʻldi. Liviya universiteti 1955-yilda qirollik farmoni bilan Bing’ozida tashkil etildi. Tashqi kuchlar, xususan, Buyuk Britaniya va Qoʻshma Shtatlar rivojlanishga yordam berdi. Iqtisodiyotning barqaror yaxshilanishi kuzatildi, ammo oʻsish sekin edi va Liviya tashqi yordamga qattiq qaram boʻlgan kambagʻal va rivojlanmagan mamlakat boʻlib qoldi.
Davlatning rivojlanishi (neft va gaz koni ochilgandan keyin)
1959-yil iyun oyida Esso (keyinchalik ExxonMobil deb oʻzgartirildi) qidiruvchilari Kirenaikadagi Zaltanda yirik neft konlari joylashganligini tasdiqlaganlarida, bu vaziyat keskin oʻzgardi. Keyingi kashfiyotlar amalga oshirildi va konsessionerlar tezda tijorat rivojlanishini boshladilar, ular daromadlarining 50 foizini soliqlar sifatida Liviya hukumatiga qaytardilar. Neft bozorida Liviyaning afzalliklari nafaqat uning miqdori, balki uning yuqori sifati hamdir. Liviyaning yaqinligi va dengiz orqali Yevropaga toʻgʻridan-toʻgʻri ulanishi qoʻshimcha marketing afzalliklari edi. Neftning topilishi va ishlab chiqarilishi ulkan, aholisi kam, qashshoq mamlakatni ekstensiv rivojlanish salohiyatiga ega mustaqil boy davlatga aylantirdi va shu bilan Liviya tarixida katta burilish yasadi. Dastlab 1955-yilda kuchga kirgan Liviya neft qonuni 1961-yilda, keyin esa 1965-yilda Liviya hukumatining neft daromadlaridagi ulushini oshirish uchun oʻzgartirildi.
1960-yillarning boshlarida neft resurslarining oʻzlashtirilishi bilan Liviya 1963-1968 yillarga moʻljallangan birinchi besh yillik rejasini amalga oshirishga kirishdi. Biroq, neftdan olingan yangi boylikning salbiy oqibatlaridan biri qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining kamayishi, asosan, unga eʼtibor bermaslik boʻldi. Liviyaning ichki siyosati barqaror boʻlib qoldi, ammo federal boshqaruv shakli samarasiz va ogʻir boʻlib chiqdi. 1963-yil aprel oyida Bosh vazir Mohiddin Fikini qirol tomonidan maʼqullangan parlament tomonidan qabul qilingan qonun loyihasini taʼminladi, u federal boshqaruv shaklini bekor qildi va uning oʻrniga hukmron markaziy hukumatga ega boʻlgan unitar boshqaruv uslubini oʻrnatdi. Yangi qonunga koʻra, mamlakatning Kirenaika, Tripolitaniya va Fetsanga boʻlinishi bartaraf etilishi va mamlakat oʻnta yangi provinsiyaga boʻlinib, ularning har biriga qirol tomonidan tayinlangan gubernator boshchilik qilish kerak edi. Qonun chiqaruvchi organ 1963-yilda konstitutsiyani federal davlatdan unitar davlatga oʻtishni aks ettirish uchun qayta koʻrib chiqdi.
Xalqaro munosabat
Biroq, Misr Prezidenti Jamol Abdul Nosir tomonidan ilgari surilgan panarabizm brendi, ayniqsa, Misrlik oʻqituvchilarning Liviyaga kelishi taʼsiri ostida boʻlgan yosh Liviya avlodi orasida tobora kuchayib borayotgan taʼsirga ega edi. Bitta hisobotdan quyidagicha:
1964-yilda G'arbga qarshi tashviqotga javoban Gʻarbparast Liviya hukumati Britaniya va Amerika bazalarini shartnomalarda belgilangan muddatdan oldin evakuatsiya qilishni talab qildi. Buyuk Britaniya qoʻshinlarining aksariyati 1966-yilda samarali ravishda olib chiqildi, ammo xorijiy harbiy obyektlarni, shu jumladan “Uilus” havo bazasini evakuatsiya qilish 1970-yil martgacha yakunlanmadi.
1967-yil iyun oyida Isroil va uning arab qoʻshnilari oʻrtasidagi Olti kunlik urush Liviyada, xususan, port va neft ishchilari va talabalar zoʻravon namoyishlarda qatnashgan Tripoli va Bingʻozida kuchli reaksiyalarni keltirib chiqardi. Tartibsizliklar AQSh va Buyuk Britaniya elchixonalari, shuningdek, neft kompaniyalari ofislariga zarar yetkazdi. Kichik yahudiy jamoasi aʼzolari ham hujumga uchradi, bu esa deyarli barcha Liviya yahudiylarining koʻchib ketishiga olib keldi. Hukumat tartibni tikladi, biroq oʻshandan beri Liviyadagi kichik va samarasiz armiyani modernizatsiya qilishga va juda samarasiz Liviya byurokratiyasini isloh qilishga urinishlar konservativ muxolifatga uchradi.
Liviya umuman arab harakatlarini rasman qoʻllab-quvvatlagan boʻlsa-da, bu davlat arab siyosatida katta rol oʻynamagan. Biroq, 1967-yil sentyabr oyida Xartumda boʻlib oʻtgan arab sammitida Liviya Saudiya Arabistoni va Quvayt bilan birgalikda iyun oyida Isroil tomonidan magʻlub boʻlgan Misr, Suriya va Iordaniyaga yordam berish uchun neft daromadlaridan saxovatli subsidiyalar berishga rozi boʻldi. Bundan tashqari, Idris birinchi marta jahon bozorida neft narxini oshirish uchun jamoaviy choralar koʻrish gʻoyasini ilgari surdi. Biroq, Liviya Gʻarb bilan yaqin hamkorlikni davom ettirdi, Idris hukumati esa oʻz uyida asosan konservativ yoʻl tutdi.
1969-yilgi davlat toʻntarishi va monarxiyaning tugatilishi
1969-yil 1-sentabrda Muammar Qaddafiy boshchiligidagi bir guruh harbiy ofitserlar qirol Idris Turkiyada davolanish uchun bo‘lganida unga qarshi davlat to‘ntarishi uyushtirishi bilan monarxiya tugadi. Inqilobchilar armiya bosh shtab boshlig‘i va qirollik xavfsizlik xizmati rahbarini hibsga oldi. Qirol Idris toʻntarishdan xabar topgach, buni “bor boʻlmagan” deb rad etdi.
Toʻntarish natijasida qirol Idrisning 1969-yil 4-avgustdagi taxtdan voz kechish haqidagi hujjati 1969-yil 2-sentyabrda qirol Turkiyaga ketganidan keyin regent etib tayinlangan valiahd shahzoda foydasiga kuchga kirdi. Monarxiya ag‘darilgach, mamlakat Liviya Arab Respublikasiga aylandi.
2013-yilda Afrika Ittifoqi qirol Idrisni afrikalik qahramon va Liviyaning mustamlakachilikdan mustaqilligining meʼmori sifatida ommaviy tadbirda taqdirladi. Darhaqiqat, Idris hali ham mustaqil va birlashgan Liviyaning otasi sifatida qabul qilinadi, u mamlakatni mustamlakachi kuchlarga qarshi olib bordi. Sokin, ammo qatʼiy hukmdor boʻlib, u Liviyada ham, islomning turli oqimlari va koʻplab Liviya qabilalari oʻrtasida va butun mintaqada birlashtiruvchi rol oʻynadi. U o‘z harakatlarining oqibati qanday bo‘lishidan qat’i nazar, dushmanlariga nisbatan “murosasiz” sifatida eslanadi. 1983-yilda Associated Press tomonidan eʼlon qilingan maqolada u qirollik oilasining oʻttiz nafar aʼzosini imtiyoz va huquqlaridan mahrum qilgani, yetti shahzodani surgun qilgani va ishonchli qirol maslahatchisini oʻldirgan jiyanlaridan birini qatl etish haqida qaror chiqarganini eslaydi.
Oqibatlari
Garchi qirol va valiahd shahzoda quvgʻinda vafot etgan boʻlsa-da va yosh liviyaliklarning aksariyati Jamahiriya mavjud boʻlgan davrda tugʻilgan boʻlsa-da, Sanusiylar 2011-yilgi Liviya fuqarolar urushi paytida, ayniqsa sulolaning anʼanaviy qalʼasi Kirenaikada maʼlum darajada qaytib keldilar. Namoyishchilar qirollikning eski uch rangli bayrogʻidan foydalandilar, baʼzilari sobiq qirolning portretlarini koʻtarib, “Liviya, Liviya, Liviya” eski milliy madhiyasini kuyladilar. Omon qolgan Sanusiylar surgunlaridan ikki nafari namoyishchilarni qo‘llab-quvvatlash uchun Liviyaga qaytishni rejalashtirdi.
Davlat boshqaruvi tizimi
Liviya Qirolligi konstitutsiyaviy monarxiya boʻlib, unda qonun chiqaruvchi hokimiyatni monarx parlament bilan birgalikda amalga oshirardi.
Qirol hokimiyati
Konstitutsiyada qirol davlatning oliy rahbari sifatida belgilandi. Konstitutsiyaviy vakolatlarni oʻz zimmasiga olishi uchun qirol parlamentning ikkala palatasi oldida qasamyod qilishi kerak edi. Parlament tomonidan qabul qilingan barcha qonunlar qirol tomonidan tasdiqlanishi va eʼlon qilinishi kerak edi. Konstitutsiya qoidalariga muvofiq parlament majlislarini ochish va yopish, Vakillar palatasini tarqatib yuborish ham qirolning vazifasi edi. Qirol qirollik qurolli kuchlarining oliy qoʻmondoni edi.
Hukumat (Vazirlar Kengashi)
Qirol bosh vazirlarni tayinlash va lavozimidan ozod etish uchun masʼul edi. Qirol, shuningdek, bosh vazirning taklifi va tavsiyasiga koʻra vazirlarni tayinlagan va lavozimidan ozod qilgan. Vazirlar Kengashi davlatning ichki va tashqi siyosatini yuritish uchun masʼul edi, hukumat Vakillar palatasiga hisobdor edi. Bosh vazirning isteʼfoga chiqishi bilanoq, bu avtomatik ravishda butun hukumatning isteʼfoga chiqishiga olib keldi.
Parlament
Qirollik parlamenti ikki palatadan – Senat va Vakillar palatasidan iborat edi. Ikkala palata ham bir vaqtning oʻzida ishlay boshladi va toʻxtadi.
Senat qirol tomonidan tayinlangan 24 aʼzodan iborat edi. Senatdagi oʻrin faqat kamida qirq yoshga toʻlgan Liviya fuqarolariga berilgan. Qirol Senat raisini tayinladi, Senatning oʻzi esa ikkita rais oʻrinbosarini sayladi, keyin esa ular qirol tomonidan tasdiqlanishi kerak edi. Rais va rais o‘rinbosarlari belgilangan muddatda ikki yil xizmat qildilar. Bu muddat tugagach, qirol raisni qayta tayinlashi yoki uning o‘rniga boshqa birovni tayinlashi mumkin edi, rais o‘rinbosarlari esa qayta saylanishi kerak edi. Senatorning vakolat muddati 8 yil edi. Senator ketma-ket muddatga xizmat qila olmasdi, lekin kelajakda qayta tayinlanishi mumkin edi. Barcha senatorlarning yarmi har to'rt yilda almashtirilishi kerak edi.
1963-yil 25-aprelda konstitutsiyaga oʻzgartirishlar kiritilgandan soʻng, Vakillar palatasi aʼzolari Liviyaning barcha fuqarolari tomonidan umumiy yashirin ovoz berish yoʻli bilan saylangan, ilgari ayollar ovoz berish huquqiga ega boʻlmagan. Palatadagi deputatlar soni yigirma ming kishiga bir deputat hisobiga belgilandi. Agar parlament ilgari tarqatilmagan boʻlsa, saylovlar har toʻrt yilda bir marta oʻtkaziladi. Deputatlar Vakillar palatasi spikeri va ikkita vitse-spikerni saylash uchun masʼul edilar.
Liviya monarxiyasining siyosiy tizimida armiyaning roli
Liviya siyosiy hayotida milliy armiyaning roli va oʻrni davlat tuzilmasining xususiyatiga va mamlakat rahbariyatining qurolli kuchlarga munosabati va ular bajaradigan vazifalarga qarab oʻzgardi. Oʻtgan asrning 60-yillarining ikkinchi yarmigacha Liviya qurolli kuchlari sekin rivojlandi. Qirol Idris kuchli qo‘shinga ega bo‘lishni xohlamadi. U qoʻshni Misrdan oʻrnak olib, harbiylar monarxiyani agʻdarishi mumkinligidan qoʻrqardi va shuning uchun ularni alohida nazorat ostida ushlab turdi. Mustaqillikdan keyingi dastlabki yillarda ofitserlar korpusi monarxiya tuzumi bilan chambarchas bogʻliq edi. Ammo asta-sekin oʻrta va kichik ofitserlarning tarkibi oʻrta qatlam odamlari tomonidan tpldirilganligi sababli sifat jihatidan oʻzgardi.
1967-yilda Isroil bilan urushda arablar magʻlubiyatga uchragach, mamlakatda va ayniqsa armiyada vatanparvarlik tuygʻulari kuchaydi, monarxistik tuzum buni eʼtibordan chetda qoldira olmadi. Ofitserlar korpusida antimonarxizm kuchaydi. 1964-yilda yosh ofitserlar Muammar Qazzofiy, Abdul Salom Jellud, Abu Bakr Jobir va boshqa bir qanchalar “Erkin ittifoqchi-sotsialistik zobitlar” (EISZ) yashirin tashkilotini tuzdilar. Uning maqsadlari eʼlon qilindi: monarxiyani agʻdarish, mamlakatni imperializmning iqtisodiy hukmronligidan ozod qilish, xorijiy harbiy bazalarni yoʻq qilish, asrlar davomida qoloqlikni bartaraf etish, ijtimoiy adolatni oʻrnatish, arablar birligiga erishish. Tashkilotning shiori: “Ozodlik, birlik, sotsializm” shiori edi. 1952-yilgi Misr inqilobi gʻoyalari va uning rahbari J. A. Nosir EISZ Ittifoqiga kuchli taʼsir koʻrsatdi. Umuman olganda, “erkin ofitserlar” siyosiy va ijtimoiy faoliyatda katta tajribaga, ijtimoiy oʻzgarishlarning aniq dasturiga va bundan tashqari, mustahkam siyosiy eʼtiqodga ega emas edilar. Biroq M. Qazzofiy va uning safdoshlari yoshligi va tajribasi kam bo‘lishiga qaramay, yaxshi yashirin inqilobiy tashkilot ishini muvaffaqiyatli tashkil eta oldi.
EISZ Ittifoqining ko‘plab a’zolari o‘z bilimlarini to‘ldirish maqsadida mahalliy oliy o‘quv yurtiga o‘qishga borib, davlat boshqaruvi tamoyillari va usullarini o‘rgandilar, siyosiy, iqtisodiy, moliyaviy, huquqiy va diplomatik bilimlarga ega bo‘ldilar.
1969-yil boshida Qazzofiy EISZ qirollik tuzumini agʻdarish uchun yetarli kuchlarni safarbar qilishi mumkin degan qarorga keldi. Mart oyiga kelib hokimiyatni egallashga tayyorgarlik tugadi. Turli holatlar, jumladan, chet el aralashuvi ehtimolini hisobga olgan holda aniq chora-tadbirlar rejasi ishlab chiqildi.
1969-yil 31-avgustdan 1-sentyabrga oʻtar kechasi “Erkin zobitlar” davlat toʻntarishini amalga oshirdi. Ularga sodiq boʻlinmalar Tripoli va Bingʻozidagi eng muhim obyektlarni tez va amalda yoʻqotmasdan egallab olidilar. Qirollik oilasi a’zolari, jumladan valiahd shahzoda Hasan ar-Rida va bir qator yuqori martabali zobitlar va vazirlar hibsga olingan. Mamlakat Liviya Arab Respublikasi deb eʼlon qilindi. Hokimiyat 24 kishidan iborat Inqilobiy qoʻmondonlik kengashiga (IQK) oʻtdi (toʻntarish paytida jami 200 zobit bor edi). 4-sentyabrda polkovnik M. Qazzofiy rasman IQK raisi bo‘ldi, 8-sentyabrda esa unga polkovnik harbiy unvoni berildi. Inqilobdan keyingi dastlabki oylarda Kengash armiya va davlat apparatining asosiy qismlarini nazorat qiluvchi “soya” harbiy kabinet vazifasini bajardi. Liviyada harbiy rejim oʻrnatildi.