cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mashina soʻzi
Mashina soʻzi - EHM ning operativ xotira qurilmasida saqlanadigan va mashina qurilmalari bilan ishlashda kod guruhi (soʻz) sifatida kabul qilinadigan raqamlar, harflar va boshqa timsollar majmui. Mashina soʻzi EHM uchun ax-borot oʻlchovi (birligi) vazifasini oʻtaydi. Bu birlik sonlar, harfli va harfraqamli maʼlumotlar, buyruklar shaklida boʻlishi mumkin. Mashina soʻzi oʻzaro bogʻlangan va raqamlangan razryadlardan tashkil topadi. Shu razryadlar soni Mashina soʻzi uzunligini belgilaydi. Mashina soʻzi uzunligi oʻzgaruvchan va oʻzgarmas boʻlishi mumkin. Uzunligi oʻzgaruvchan M. yeda mashina xotirasidan toʻliqroq foydalaniladi. Mashina xotirasining bir uyasida bir nechta Mashina soʻzi joylashishi mumkin.
Bolonya Fanlar akademiyasi
Boloniya instituti Fanlar akademiyasi (yoki Boloniya Fanlar akademiyasi, Accademia delle Scienze dell'Istituto di Bologna) — 1714-yilda Boloniya (Italiya)da tashkil etilgan akademiya. Boloniya universiteti bilan chambarchas bogʻliq.
Zamonaviy faoliyat
thumb|321x321px| Institut asoschisi graf Luidji Ferdinando Marsigli Taxminan 1690-yilda italiyalik talaba Eustachio Manfredi (1674-1739, keyinchalik mashhur matematik va astronom) Boloniyada matematik jamiyatiga asos solgan va uni „Bezovtalar akademiyasi“ (Academy degli Inquieti) deb atagan. Tez orada Manfredi jamiyat yigʻilishlariga boshqa ixtisoslikdagi shifokorlar va olimlarni jalb qila boshladi. Jamiyat maʼlum darajada shuhrat qozondi va qo‘llab-quvvatlandi. 1704-yilda rais va kotib tayinlanishi bilan yanada rasmiy tuzilishga ega bo‘ldi. Bolonyalik havaskor olim graf Marsili jamiyatga katta yordam koʻrsatdi; oʻz uyini uchrashuvlar uchun taqdim etgan. 1714-yilda Marsili Manfredi tomonidan asos solingan jamiyatni oʻz ichiga olgan Boloniya Fanlar akademiyasini, shuningdek Boloniya Tasviriy sanʼat akademiyasini (Accademia di Belle Arti di Bologna) yaratishga erishdi.
Dastlab Fanlar akademiyasi tarkibiga faqat muzey kirgan. Muzey oʻquv muassasasi boʻlgan va institut deb atalgan. Institutda beshta professor-o‘qituvchilar kafedrasi tashkil etilgan. Marsili Akademiyasi va instituti Galiley hamda Nyutonning yutuqlarini rivojlantirib, ilmiy tadqiqotlar olib borishini rejalashtirgan edi. Biroq dastlab akademiya faoliyati olimlar bilan muloqot qilish va tashrif buyuruvchilar uchun ilmiy koʻngilochar va maʼruzalar tashkil etish bilan chegaralangan. 1725-yilda astronomik rasadxona minorasi qurildi, keyin bosmaxona, kutubxona, ustaxonalar va laboratoriyalar foydalanishga topshirildi. Boloniya akademiyasi Parij akademiyasi va London Qirollik jamiyati bilan aloqalarni rivojlantirdi. Qizigʻi shundaki, Pyotr I tomonidan bir vaqtning oʻzida yaratilgan Rossiya akademiyasining tuzilishi Boloniya akademiyasiga oʻxshash edi, Kunstkamera muzey rolini oʻynadi.
Marsigli 1730-yilda vafot etdi, ammo akademiya rivojlanishi davom etdi. Boloniyalik Rim papasi Benedikt XIV katta yordam koʻrsatdi. 1745-yilda institutda yaxshi jihozlangan fizika xonasi ochildi. 1732-yilda institut aʼzolaridan biri Laura Bassi boʻlib, uni bitirgan ikkinchi yevropalik ayol (birinchisi Emilie du Chatelet edi) hisoblanadi. 1763-yilda M. V. Lomonosov Boloniya Fanlar akademiyasiga oʻzining toʻqqizta asari toʻplamini (jumladan, „Veneraning quyoshda koʻrinishi“) lotin tilidagi „Eng mashhur Boloniya Fanlar akademiyasining muallifi“ deb bagʻishlagan holda topshirdi. 1764-yilda Lomonosov akademiyaning faxriy aʼzosi etib saylandi. XVIII asrning oxirida „elektr energiyasini“ kashf etgan boloniyalik shifokor Luidji Galvani umumevropa shon-sharafiga sazovor boʻldi.
Napoleon urushlari davrida Akademiyaning faoliyati vaqtincha toʻxtatildi (1804). va 1829-yilda yangilangan holatda ishlay boshladi. Institut Italiyani birlashtirish (1859) davrida ham jiddiy qiyinchiliklarni boshdan kechirdi. Faoliyatning biroz jonlanishi XIX-XX asrlar oxirida sodir boʻldi (Agusto Rigi, Jovanni Kapellini, Guglielmo Markoni). XX asrning boshlarida Giosuè Carducci va Jovanni Pascoli boshchiligida yangi gumanitar fanlar fakulteti tashkil etildi, ular orasida huquqshunoslar ham bor edi.
Akademiyada bugungi kunda gumanitar va tabiiy fanlar bo‘yicha original asarlar nashr etilmoqda, anjumanlar tashkil etilmoqda. Har yili 1500 ga yaqin olimlar Boloniya universiteti bilan qoʻshma seminarlarda qatnashadilar.
Akademiya aʼzolari 8 ta mavzuli boʻlimga boʻlingan — 4 ta tabiiy fanlar va 4 tasi gumanitar fanlar boʻyicha.
Mashina zali
Mashina zali (elektr stansiyada) — stansiya binosining elektr energiya ishlab chiqaradigan agregatlar (elektr generatorlar, turbinalar va dizellar hamda yordamchi jihozlar) joylashtiriladigan qismi. Issiklik elektr stansiyalari, atom elektr stansiyalari, gidroelektr stansiyalari (GES), gaz-turbinali, dizel va geotermal elektr stansiyalarida, ularga oʻrnatilgan jihozlarning turlari va joylashtirilishi boʻyicha Mashina zali bir-biridan farq qiladi. Turbina agregatlarining joylashishi boʻyicha Mashina zali koʻndalang va boʻylama xillarga boʻlinadi. Mashina zalida turbina va generatorlar temir-beton yoki metall poydevorlarga oʻrnatiladi. Poydevorning balandligi oʻrnatiladigan jihozlarning quvvati va tuzilishiga bogʻliq boʻladi. Poydevorning yuqori qismida turbina agregatlari, pastki qismida kondensatorlar joylashadi. Issiklik elektr styalarining Mashina zalida turbina agregatlari, but turbinalari, kondensatorlar, regeneratsiyalash tizimi, nasoslar, elektr styaning oʻz ehtiyojlari uchun moʻljallangan jihozlar joylashadi. AES dagi Mashina zalida oraliq separatorlar va bugʻni oʻta qizdirgichlar ham boʻladi. Gaz turbinali va dizel elektr stansiyalarida Mashina zali bosh korpusning asosiy qismi hisoblanib, unda barcha ish jihozlari: gaz turbinalari, dizellar, generatorlar, kompressorlar, yurgizib yuborish dvigatellari, yonish kameralari joylashadi. Gidroakkumulyasiyalovchi elektr stansiya (GAES)ning ikki mashinali sxemada ishlaydigan Mashina zalida — oʻzgartiruvchi gidroagregatlar, uch mashinali sxemada ishlaydiganida turbina, generator, nasos oʻrnatiladi. GES lardagi Mashina zalida gidroagregatlar, aylanish tezligini rostlagich, moy bosimli qurilmalar, gidroagregatlarni avtomatik boshkarish va rostlash shchitlari joylashadi. Mashina zalining eni va uzunligi, agregatlarning soni, oʻlchamlari, agregatlar orasidagi masofaga qarab aniqlanadi.
Alyotta
Alyotta — fransuz  buyabesti (fransuzcha baliqdan tayyorlanadigan taom), portugal kaldeirada (Portugaliya va Galisiya milliy oshxonasining  baliqdan tayyorlanadigan taomi) yoki Toksan sho‘rvasi  kabi anʼanaviy O‘rta yer dengizi  hududlarida tayyorlanadigan sho‘rvalarga o‘xshab ketadi.
ʻʻʻTarkibiʻʻʻ
Anʼanaga muvofiq, bu sho‘rva kichkina baliqlardan, baliq boshi va dumidan tayyorlanadi. Xushtaʼm va mazzali bo‘lishi uchun esa unga dengiz mahsulotlari  qo‘shiladi.
Asosiy masalliqlariga sarimsoq, pomidor va mayoran (o‘simlik turi) kiradi. Sho‘rvaning quyilishi uchun unga  guruch solinadi. Qoidaga ko‘ra, unga limon sharbati ham qo‘shiladi.
Darvoqe, ushbu sho‘rvani tayyorlashning juda ko‘p retseptlari mavjud, biroq barchasida asosiy mahsulotlar ro‘yhati aynan o‘zgarishsiz qoladi.
Zomin tumani
Tabiati
Zomin tumanining shimoliy, markaziy va sharqiy qismi pasttekislik, janubiy -gʻarbiy qir-adir va togʻlardan iborat. Yer yuzasi shimoldan janubga tomon koʻtarilib boradi. Iqlimi keskin kontinental, yozi issiq, quruq, qishi bir oz sovuq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 1,5°, iyulniki 32°. Yillik yogʻin 350-360 mm. Vegetatsiya davri 240 kun. Adir qismi qumtosh, qum, mergel, lyosslardan tuzilgan, usti chaqirtoshlar bilan qoplangan. Jarlar va yezda qurib qoladigan soylar bor. Bahorda soylar toʻlib oqadi. Shimoliy va markaziy adirlarning tuprogi lyoss ustida hosil boʻlgan boʻz, och boʻz, tipik boʻz tuproqlardan, janubiy qismidagi adirlar gipsli och boʻz tuproqlardan tarkib topgan. Tekisliklarda boʻz, qoʻngʻir tuproq. Tuman hududidagi Zominsoy daryosi, Achchisoy, Peshagʻarsoy, Uvolsoy, Turkman, Jaloir, Xoʻjamushkentsoydan sugʻorishda foydalaniladi. Ekin ekilmaydigan yerlarda shoʻra, shuvoq, yantoq, kovrak, oqquray va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Janubiy togʻli qismi (Turkiston togʻ tizmasida)da qalin archazorlar, tabiiy oʻrmonlar bor. 3. t.da Zomin togʻ-oʻrmon davlat qoʻriqxonasi, Zomin xalq bogʻi joylashgan. Yovvoyi hayvonlardan ayiq, boʻri, silovsin, chiyaboʻri, tulki, kiyik, arhar, qushlardan burgut, lochin, qirgʻovul, kaklik, oʻrdak yashaydi. Suv havzalarida baliq turi koʻp.
Aholisi
Aholisi, asosan, oʻzbeklar. Shuningdek, qirgʻiz, rus, tatar, tojik va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 1 km2 ga 42 kishi toʻgʻri keladi. Shaharliklar 28118 ming kishi (2018-yil 1-yanvar holatiga koʻra).
Xoʻjaligi
Qishloq xoʻjaligida gʻallachilik va chorvachilik asosiy oʻrinni egallaydi. Tumanda shirkat, fermer, jamoa xoʻjaliklari, 2 oʻrmon xoʻjaligi mavjud. 197 ming gektar yerda dehqonchilik qilinadi. Gʻalla, poliz, sabzavot, yem-xashak ekinlari, kartoshka yetishtiriladi. Pichanzorlar, yaylovlar, tokzorlar va koʻchatzorlar bor. Qoramol, qoʻy-echki (shu jumladan qorakoʻl qoʻylari), ot, parranda boqiladi. 40 dan ziyod xususiy, 14 kichik korxona, 40 dan ortiq tijorat doʻkonlari faoliyat koʻrsatadi. 75 ta umumiy taʼlim maktabi boʻlib 30 mingga yaqin oʻquvchi taʼlim olmoqsa. Litsey, gimnaziya bor. 11 klub, 34 kutubxona, 385 oʻrinli 3 shi-foxona, 8 qishloq davolash ambulato-riyasi, 6 qishloq vrachlik punkti, 5 do-rixona, 94 maishiy xizmat koʻrsatish shaxobchasi, oʻlkashunoslik muzeyi ishlab turibdi. Tuman hududidan qadimgi Buyuk ipak yoʻli oʻtgan. Ustrushona, Zomin, Peshagʻar kabi tarixiy joylar, koʻhna qalʼa qoldiqlari, qadimiy qabristonlar saqlangan. 1933-yildan „Sharq tongi“ gazetasi chiqadi (adadi hozirda 1000). Tuman hududidan Toshkent — Samarqand temir yoʻli oʻtgan. Zomin — Toshkent, Zomin—Jizzax, Zomin — Guliston kabi yoʻnalishlarda avtobus va taksi qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.
Yadro fizikasi
Yadro fizikasi — fizikaning yadro materiyasining boshqa shakllarini o‘rganish bilan bir qatorda atom yadrolari va ularning tarkibiy qismlari va o‘zaro ta'sirini o‘rganadigan bo‘limi hisoblanadi.
Yadro fizikasini atom fizikasi bilan chalkashtirib yubormaslik kerak. Yadro fizikasi atomni, shu jumladan uning elektronlarini ham o‘rganadi.
Yadro fizikasidagi kashfiyotlar juda ko‘plab sohalarda qo‘llaniladi: yadro energetikasi, yadro tibbiyoti, yadroviy qurollar, magnit-rezonans tamografiyasi shular jumlasiga kiradi.
Yadro fizikasidan ajralib chiqqan tarmoq — elementar zarralar fizikasi bo‘lib, aksar hollarda bu ikkala sohada birgalikda o‘qitiladi. Elementar zarralar fizikasi — yadro astrofizikasi va kimyo sohasida muhim o‘ringa ega.
Tarixi
Yadro fizikasi tarixi 1896-yilda fransuz fizigi Henri Becquerelning uran tuzlaridagi fosforessensiyani tadqiq qilishi vaqtida radioaktivlikning kashf qilishi bilan boshlandi. Bir yildan so‘ng, ya'ni 1897-yilda Joseph John Thomson tomonidan elektronning kashf etilishi — atomning ichki tuzilishga ega ekanligidan dalolat berdi. XX-asr boshida atomning ilk qabul qilingan modeli — Thomsonning "olxo‘rili keks" modeli bo‘lib, u atom musbat zaryadlangan shar, uning ichida manfiy zaryadga ega elektronlar suzib yuradi, degan farazga asoslangan edi.
Keyingi yillarda radioaktivlik, xususan, Sklodkowska nomi bilan mashhur polyak fizigi Marie Curie, uning turmush o‘rtog‘i Pierre Curie shuningdek, ingliz fizigi Ernest Rutherford tomonidan juda keng miqyosda o‘rganilib, ko‘plab tajribalar o‘tkazildi. Asrning birinchi yarmiga kelib, uch xil turdagi radioaktiv nurlanishlar ma'lum bo‘ldi: \alpha-yemirilish, \beta-yemirilish va \gamma-nurlanish. 1911-yilda nemis fizigi Otto Han va 1914-yilda ingliz fizigi James Chadwick o‘tkazilgan tajribalar \beta-yemirilish spektri diskret emas, balki uzluksiz ekanligini aniqladi. Ya'ni \beta-yemirilishda \gamma va \alpha-parchalanishlarda kuzatilgan diskret energiya miqdori emas, balki doimiy energiya diapazoni kuzatildi. Bu o‘sha paytda yadro fizikasi uchun muammo edi, chunki bu parchalanishlarda energiya saqlanmaganligini ko‘rsatar edi.
1903-yilgi fizika bo‘yicha Nobel mukofoti birgalikda Becquerelga kashfiyoti uchun va Marie va Pierre Curielarga radioaktivlik bo‘yicha keyingi tadqiqotlari uchun berildi. Rutherford 1908-yilda "elementlarning parchalanishi va radioaktiv moddalar kimyosi bo‘yicha tadqiqotlari" uchun kimyo bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.
1905-yilda Albert Einstein massa-energiya ekvivalentligi g‘oyasini ishlab chiqdi. Becquerel va Marie Curie tomonidan radioaktivlik bo‘yicha ishlar bundan oldin bo‘lgan bo‘lsa-da, radioaktivlik energiyasining manbasini tushuntirish yadroning o‘zi yanada kichikroq tarkibiy qismlardan — nuklonlardan iborat ekanligi kashf etilishini kutib turaradi.
Rutherfordning yadroni kashf qilishi
1906-yilda Ernest Rutherford "Radiydan \alpha-zarraning moddadan o‘tishida kechikishi" asarini nashr qialdi. Ernest Rutherfordning assistenti, professor Johannes Hans Geiger va bakalavriat Marsden bilan birgalikda tajriba o‘tkazishadi: oltin folga \alpha-zarralar bilan bombardimon qilinadi. 1911–1912 yillarda Rutherford London qirollik jamiyatida tajribalarni tushuntiradi va atom yadrosining yangi nazariyasini ilgari surdi.
1908-yilda maqola nashr etilgach, Rutherford tomonidan 1911-yilning may oyida chop etilgan yakuniy klassik tahlil bilan asosiy hal qiluvchi tajriba 1909-yilda Manchester universitetida o‘tkazildi.
Ernest Ruterford o‘z jamoasiga uni hayratda qoldiradigan narsani izlashni buyurdi: bir nechta zarralar katta burchaklar orqali, hatto ba'zi hollarda butunlay orqaga tarqaladi. U buni qog‘oz varog‘iga o‘q uzilishiga o‘xshatdi. 1911-yilda Ruterford tomonidan ma'lumotlarni tahlil qilish natijasida kashfiyot atomning Rutherford modeliga olib keldi, bunda atom o‘z massasining katta qismini o‘z ichiga olgan juda kichik, juda zich yadroga va og‘ir manfiy zaryadlangan zarralar elektronlardan iborat edi. Misol tariqasida, ushbu modelda N^{14} 14 ta proton va 7 ta elektron (jami 21 ta zarracha) bo‘lgan yadrodan iborat edi.
Eddington va yadro sintezi
Taxminan 1920-yilda Arthur Eddington o'zining "Yulduzlarning ichki konstitutsiyasi" nomli maqolasida yulduzlardagi yadroviy sintez jarayonlarining kashfiyoti va mexanizmi haqida faraz yuritadi. O‘sha paytda yulduz energiyasining manbai butunlay noma'lum edi; Eddington bu manba vodorodning geliyga aylanishi va Einsteinning E=mc^2 tenglamasiga ko‘ra juda katta energiya ajralib chiqishi haqida to‘g‘ri taxmin qildi. Bu, o‘sha paytda termoyadroviy energiya va hatto yulduzlar ham asosan vodoroddan tashkil topganligi haqidagi eng yaxshi gipotezalardan biri edi.
Yadro spinining tushuntirilishi
Rutherford modeli 1929-yilda Franko Rasetti tomonidan Kaliforniya Texnologiya Institutida yadro spinini o‘rganishga qadar juda yaxshi ishladi. 1925-yilga kelib protonlar va elektronlarning har birining spini \pm1/2 ga teng ekanligi ma'lum edi. Azot-14 ning Rezerford modelida jami 21 ta yadro zarralaridan 20 tasi bir-birining spinini kompensatsiya qilishi uchun juftlashgan bo‘lishi va oxirgi toq zarracha yadroni +1/2 spin bilan xarakterlashi kerak edi. Rasetti, ammo azot-14 ning spini +1 ga teng ekanligini aniqladi.
James Chadwickning neytronni kashf qilishi
1932-yilda Chadwick Walther Bothe, Herbert Becker, Irène va Frédéric Joliot-Curielar tomonidan o‘tkazilgan  nurlanish kuzatuvlari proton bilan bir xil massaga ega neytral zarracha tufayli ekanligini tushunib qoladi va u yangi zarrani neytron deb ataydi (Ruterfordning taklifiga binoan). O‘sha yilda Dmitriy Ivanenko yadroda elektronlar mavjud emas, yadro faqat proton va neytronlardan iborat bo‘lib, ularnign spini +1/2 ga tengligini tushuntiradi. Shuning bilan, neytron spini azot-14 spini muammosini darhol hal qildi, chunki bu modeldagi bitta juftlashmagan proton va bitta juftlashmagan neytron bir xil yo‘nalishda 1/2 spinni qo‘shilib, to‘la yadro spinni 1 ga teng bo‘ladi.
San Romano in Garfagnana
San Romano in Garfagnana Italiyaning Toskana mintaqasida joylashgan kommunadir. Lucca provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 26 km2. 1432 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Dyagilevo (Xarovsk tumani, Vologda)
Dyagilevo (Дягилево)  — Rossiya Federatsiyasining Vologda viloyati Xarovsk tumanida joylashgan qishloq. Xarovsk viloyat markaziga avtomobil yo'li bilan masofa 67 km, Arzubixa munitsipaliteti markazigacha 18 km. Eng yaqin aholi punktlari - Strelica, Makarovskaya, Pereks.
2002 yil aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, aholi soni 14 kishi.
Aholisi
Aholisi - 0 kishi (2010).
Zomin xalq bogʻi
Zomin xalq bogʻi, Zomin milliy bogʻi — Zomin togʻ-oʻrmon mintaqasida qishki sport turlari markazi, sogʻlomlashtirish sport majmuasi tarzida 1976-yilda tashkil etilgan. 1978-yilda „Oʻzbekiston xalq bogʻi“ nomi berilgan. 1993-yildan hozirgi nomda. Tarkibiga Zomin oʻrmon xoʻjaligining Zomin uchastkasi, Oʻrmon xoʻjaligi institutining Koʻlsoy tayanch punkti, Zomin togʻ-oʻrmon davlat qoʻriqxonasi kirgan. Umumiy mayd. 24,1 ming ga
Z.x.b. Zomin tumanirya, asosan, Turkiston togʻi, qisman Molguzar togʻining 1000—4030 m gacha boʻlgan balandliklarida joylashgan. Uning geomorfologik landshafti har xil boʻlib, tabiiy sharoitlari togʻ balandlik poyaslariga bogʻliq. Hududining geologik tuzilishida eng yuqori tabaqani har xil paleozoy (slanets, ohak, qum-toshlar) yotqiziqlari tashkil qiladi. Paleogen va neogen yotqizqilari ham keng rivojlangan. Ayniqsa kengligi 500 m va chukurligi 450 m teng boʻlgan Choʻrtanga jarligidagi sharshara, Supa tekisligi turistik jihatdan katta eʼtiborga ega.
Bu bogʻ hududida asosan Sangzor va Zominsuv daryosi havzalari joylashgan. Umuman bogning gidrografik tarmoqlari unchalik qalin emas. Xalq bogʻining umumiy iqlimi kontinental va qurgʻoqchil. Bogʻhududida Sangzor —1307 m, Koʻlsoy — 2100 m, Guralash — 2260 m va Shahriston — 3200 m meteorologik st-yalari joylashgan. Togʻoldi yerlarida yillik yogʻin miqdori 353 mm, baland togʻlarda 348 mm, oʻrta togʻlarda esa 405 mm ga teng, ularning 50—6 bahor fasliga toʻgʻri keladi. Havoning yillik oʻrtacha nisbiy namligi 30— 35 % tashkil qiladi, oʻrtacha yillik harorat koʻrsatkichi 21,7°—26,3° ga teng. Koʻlsoy, Shahriston punktlarida iyun oyining oʻrtacha harorati 21,9°—9,9° ga teng.
Bogʻda toʻq kulrang, och jigarrang, archa oʻrmonzor tuproqlari, yuqori togʻ yaylov, oʻtloqi-botqoqi, oʻtloqi tup-roqlar turlari uchraydi. Oʻsimliklar dunyosi dasht, archa oʻrmonzorlari, togʻ kserofitlari va subalp poyaslaridan iborat. Archazorlar bogʻ maydonining 55 % tashkil qilib, 2000—3000 m balandliklarda joylashgan. Bu yerda archaning zarafshon (qora archa), sovur-archa va turkiston archalari turlari tarqalgan. Bogʻ mintaqalarida 400 yoshli va undan katta archalarni uchratish mum-kin. Ayniqsa bogʻ hududida dorivor oʻsimliklarning 30 dan ortiq turi, lolalarning koʻpligi, mevali butalarning keng tarqalishi eʼtiborga sazovor. Umumiy oʻsimliklar turlari soni 100 dan ortiq. Bogʻda daraxtlarning 8, butalarning 15 va oʻt-oʻlanlarning 220 dan koʻproq turlari uchraydi.
Hayvonot dunyosi bogʻning landshaftiga qarab moslashgan, ammo ularning tarqalishida alohida chegara yoʻq. Pastki togʻ landshaftlarida (400—2000 m) tulki, quyon, choʻl boʻrisi, boʻrsiq, turkiston sassiq kuzani; oʻrta togʻ landshaftlarida oq tirnokli ayiq, yovvoyi toʻngʻiz, tulki, quyon, boʻri, baland togʻlarda ayiq, toʻngʻiz, oʻrta osiyo togʻ ech-kisi, Seversev qoʻyi, oq suvsar, si-lovsin; uy sichqoni, oʻrmon sichqoni, archazor sichqoni, olmaxon; qushlardan — chugʻurchuq, burgut, mayna, sava, koʻk qargʻa, zagʻizgʻon, sariq chumchuq, bul-bul, chugʻurchuq, burgut, ular, qirgʻiy, ukki, saʼva, loyxoʻrak, kabutar bor. Zominsuv va Sangzor irmoqlari boʻlgan soylarda marinka va shoh baliqlar koʻp; ilonlardan sariq ilon, suv iloni, chipor ilon, qalqontum-shuq ilon, turkiston agamasi va suv baqalari uchraydi.
Abdushukur Xonazarov.
Wentzwiller
Wentzwiller Fransiyaning Elzas mintaqasida joylashgan kommunadir. Haut-Rhin departamenti Mulhouse tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
554 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 117,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 4,7 km2. Dengiz sathidan 328 – 418 m balandlikda joylashgan.
Narros
Narros Ispaniyaning Castilla y León mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Soria provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 13,22 km2. Aholisi — 46 kishi (2010).
Saint-Laurent-du-Plan
Saint-Laurent-du-Plan Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Gironde departamenti Langon tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
78 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 32,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 2,4 km2.
Pontoise-lès-Noyon
Pontoise-lès-Noyon Fransiyaning Pikardiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Oise departamenti Compiègne tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
438 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 66,4 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 6,6 km2. Dengiz sathidan 37 – 59 m balandlikda joylashgan.
Chavigny (Aisne)
Chavigny Fransiyaning Pikardiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Aisne departamenti Soissons tumani tarkibiga kiradi.
Bound Brook
Bound Brook AQShning New Jersey shtatida joylashgan shahardir. Somerset County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
10225 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Geografiyasi
Maydoni — 4,4 km2. Shundan 4,4 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 77 m balandlikda joylashgan.
NGC 4065
NGC 4065 Veronika Sochlari yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni William Herschel 1785-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Chavigny (Aisne)
Aholisi
153 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 28,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 5,3 km2. Dengiz sathidan 60 – 156 m balandlikda joylashgan.
634
Vafot etgan
🇷🇺
Pekin (Shimoliy Dakota)
Pekin AQShning Shimoliy Dakota shtatida joylashgan shahardir. Nelson okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
70 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 108,1 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 0,65 km2. Shundan 0,65 km2 quruqlik. Dengiz sathidan oʻrtacha 450 m balandlikda joylashgan.
Mestlin
thumb|left|Cherkov Mestlin Germaniyaning Mecklenburg — Vorpommern yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Parchim tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 32,56 km2. 813 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Mestlinning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Rauf Parfi
thumb|Haykaltarosh Azamat Hotamov tomonidan ishlangan Rauf Parfi byusti. [[Oʻzbekiston Davlat Sanʼat muzeyi, 2023-yil 27-mart.]] Rauf Parfi (Tursunali Parfiyev) (27-sentyabr 1943-yil, Shoʻralisoy qishlogʻi, Yangiyoʻl tumani — 28-mart 2005-yil, Toshkent) oʻzbek shoiri. Otasi Parfi Muhammadamin savodli boʻlib, Fargʻona viloyatining Vodil qishlogʻidan shoʻrolar quvgʻini tufayli Shoʻralisoyga kelib qolgan. Onasi — Sakinaxonim Isabek qizi ham asli Fargʻona dan edi. Rauf 1958-yilda 8-sinfni tugatgach, oʻqishni Yangiyoʻl shahridagi kechki maktabda davom ettiradi va mehnat faoliyat ini boshlaydi. Shoir 1960-1965-yillarda Toshkent davlat universiteti ning filologiya fakultet ini tugatgan. Turli yillarda Kinematografiya davlat qoʻmitasi, „Oydin“ gazeta si, Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat hamda „Yozuvchi“ nashriyotlarida muharrir boʻlib ishlagan.
Rauf Parfi hayoti davomida siyosiy muxolifligi uchun mustaqil Oʻzbekiston hukumati tomonidan xushlanmagan. Shuning uchun ham, oʻlimidan soʻng 2013-yil da Rauf Parfi tugʻilganiga 70 yil toʻlishi munosabati bilan, 2018-yil da esa 75 yil toʻlishi munosabati bilan Toshkentda oʻtkazish rejalangan tadbirlarning barchasi Oʻzbekiston rasmiylari bosimi ostida toʻxtatilgan.
Asarlari
Birinchi sheʼr i 1957-yilda eʼlon qilingan. × "Adashgan ruh" doston i muallif i
Rauf Parfi lirik qahramon ruhiy olamining nozik evrilishlarini mahorat bilan tasvir etuvchi sheʼrlari bilan tanilgan. Shoir soʻzning rang va ohang laridan, sheʼriy tasvir vositalaridan oʻziga xos uslub da foydalanadi. Sheʼr lari bir necha xorijiy tillarga tarjima qilingan.
Rauf Parfi Bayron ning „Manfred“, Nozim Hikmat ning „Inson manzaralari“, Karlo Kaladzent „Dengiz xayoli“ va boshqa jahon sheʼriyati klassiklarining sheʼrlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.
Vafoti
thumb|300px|Rauf Parfi qabri, Toshkent, Minor qabristoni Rauf Parfi 2005-yil 28-martda Toshkent shahrida 61 yoshida vafot etadi.
Vaneh Rangineh
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Vane Rangineh (, shuningdek, Vaneh Rangīneh sifatida romanizatsiya qilingan; Vandeh Rangīneh)  — Eron, Kirmonshoh viloyati, Kirmonshoh tumani, Kuzaran tumani, Sanjabi qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, aholi soni 162 nafar kishi hamda 27 oiladan iborat.
Norshen, Shirak
Norshen  — Armanistonning Shirak viloyati Ani tumanidagi qishloq.
Seravezza
Seravezza Italiyaning Toskana mintaqasida joylashgan kommunadir. Lucca provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 39 km2. 13 253 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Schmitten (Graubünden)
Schmitten  Shveysariyaning Graubünden kantonida joylashgan kommunadir. Bu kommuna Albula (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni – 11.35 km2. 259 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).
Yadro elektronikasi
Yadro elektronikasi — yadro fizikasida qoʻllaniladigan elektronika usullari majmui; yadroga doir tajribalarda axborotlarni olish, oʻzgartirish va qayta ishlashda qoʻllaniladi.
YA.e. asboblarining vazifasi yadro zarralari detektoridan kelayotgan signallarni kuchaytirish, ularni amplitudasi, paydo boʻlish vaqtlari, shakli boʻyicha saralash, signallar amplitudalari yoki ular oʻrtasidagi oraliqlarni raqamli kodga aylantirish, impuls oqimlarining parametrlarini aniqlash, signallarni matematik ishlab chiqish va boshqalardan iborat.
YA.e.ning barcha qurilmalari, bloklari va uzellari analogli yoki raqamli boʻlishi mumkin. Ular sxema va elementlari, sanash usullari, analiz va sintez qilish usullari bilan bir-biridan farq qiladi. Hozir, asosan, raqamli qurilmalardan foydalaniladi.
YA.e. qurilmalarining asosiy elementlari turli darajadagi keng polosali impuls kuchaytirgichlar, har xil amplituda, kenglik va shakldagi boshlangʻich impulslarni standart parametrdagi chiqish impulslariga aylantiruvchi oʻzgartirgichlar; impulslarni amplituda boʻyicha tanlab, natijaviy standart signallar koʻrinishida uzatuvchi amplituda diskriminatorlari; impulslarning mos tushish va mos tushmaslik sxemalari; yadro nurlarining vaqt birligidagi sonini oʻlchaydigan intensimetrlar; impuls amplitudalari va ular oʻrtasidagi vaqt oraliqlarini raqamli kodlarga oʻzgartirgichlardan iborat.
YA.e. usullari yadro fizikasi va elementar zaryadlar fizikasidan tashqari, ionlashtiradigan nurlanishlar bilan ish koʻriladigan hamma hollarda (kimyo, tibbiyot, kosmik tadqiqotlar va h.k.da) qoʻllanadi.
Qapash masjidi
Qapash masjidi - meʼmoriy saʼnat yodgorligi. Aqtauning Jingildi qoʻrgʻonining ichida, temir yoʻlga yaqin yerda masjidni qurdirgan Qosbay degan boy odam, uni qurgan usta uning qarindoshi Qapash Qinaquli (1876 — 1938). Mang‘istovdagi meʼmorchiligining eng yaxshi asari hisoblangan masjid qurilishiga mahalliy hududning kesma toshlari foydalanilgan. Masjid bir necha xonali. Usta masjidni qurilishida usta Astraxan shahridagi binolarning koʻplab maketlaridan foydalangan. Oktabr inqilobi arafasida boshlangan masjidning qurilishi sovet hukumati siyosati tufayli tugallanmagan, tomi to‘liq bo‘lmagan. 1931-yilda masjid quruvchi Qosbay Afg‘onistonga ketdi, masjid quruvchi usta Qapash 1938-yilda hibsga olinadi va otib tashlanadi. Keyinchalik masjid binosi jun terish omboriga aylanib, oxir-oqibat butunlay tashlab ketilgan. 1976-yilda masjid uyi davlat tasarrufiga oʻtkazildi; 2005-yilda uning faqat devorlari tiklandi, tomi mablagʻ etishmasligi tufayli ochiq qoldi.
Qapash ota haqida
Mang‘istov o‘lkasida yog‘och bilan toshdan tugun yasagan, temirni tezda solib „til bitirgan“ ustalar, zargarlar, hunarmandlar kam bo‘lmagan. Shunday hunarmandlarining Mang‘istovdagi nomi afsona boʻlib qolgan mashhurlarning biri Qinaquli Qapash.
U 1876-yili hozirgi Jarmish viloyatida tug‘ilgan. Otasi Qinaq chorva bilangina kun koʻrgan kambagʻal dehqon boʻlgan. Qapash o‘n to‘rt-o‘n besh yoshidanoq is’tedodi orqasidan sakkiz qirrali bir sirli har xil sanʼati bilan koʻzga tusha boshlaydi. Shuningdek, uning koʻpga xayrixohligi, birodarligi, el-yurt bilan muloqoti, hech kimni uzoqlashtirmaslik sifati ham nomin mashhur qilgan. Qapash masjidi — arxitektura yodgorligi. Masjid qurilishiga zarur toshni Qizil qo‘rg‘on yeridan arra bilan kesib, bir necha tuya bilan olib yetkazgan. U paytda qurilish materiallari faqat mahalliy yerdan tashilgan. Masjid bir necha xonali. Qapash masjidi bir-biriga tutashgan uch zaldan iborat, o‘rta zalda bir ustun joylashgan, u uch arkali tokcha orqali asosiy xona bilan tutashgan. U asosiy oʻquv xonasiga olib boradi. Masjidning g‘arbiy devoridagi joy o‘qituvchi dars o‘tkizadigan joy bo‘lishi kerak. Toshni katta mahorat bilan va aniqlik bilan o‘lchab qarab, tomin hech qanday tayanchsiz tosh bilan o‘ralgan gumbaz bilan yopishga qulay, biroq notinch sho‘rolar davrida to‘liq bitira olmagan. Bu paytda badavlat oilalar bilam dini xizmatkorlarga qarshi qatagʻon boshlangan edi.
Saksoninchi yillarning oxirida Mang‘istauga Qozog‘iston Kompartiyasi Markaziy Qo‘mitasi kotibi O‘zbekali Janibekov keldi. Shunda u Qapash masjidiga ham keldi, oddiy xalq hunarining beqiyos mahoratiga qoyil qolib, bu yodgorlikni qayta tiklash zarurligini viloyat tegishli mutasaddilariga topshirgan. Biroq tarixiy-madaniy meroslarni tiklab, taʼmirlash tashkilotining ishi qoniqarsiz darajada tashkil etildi. Millionlab mablag‘ sarflangan taʼmirlash, tiklash ishlari sifatsiz bajarildi. Oxir-oqibat, boshlangan ishdan voz kechildi. Masjidning tomini yopa olmaymiz, oldingi koʻrinishiga qayta tiklashning iloji yo‘q degan fikr aytildi.
Qapashning qoʻli oltin-hunarmand bo‘lganligining dalillar kam emas. O‘tgan asrning boshida Fort-Shevchenko shahridagi ko‘plab marqasqalar taʼlim olib chiqqan „Ko‘k shkolding“ ham qurilishin solishga Qapash maxsus taklif etilib, maktab qurilishin solishga qatnashgan. Shu „Koʻk shkol“ deb nomlanadigan bino hozirgi kungacha saqlanib tur. Shahardagi yirik meʼmoriy yodgorliklarnig biri hisoblanadi.
Oʻttizinchi yillari „Auizdibas“, „Amanqizilitte“ rejadan tashqari maktab qurilishin solingani bor. Shuningdek, „Baris“ guruhidagi berish Mambet degan kishining ham gumbazli tomin solib, hozirgi kungacha shu koʻrinishida saqlanib qolgan. Umuman Qapash ota Mang‘istouda oʻz hayotida qirqdan ortiq tom qurgani haqida xalq ogʻzida manbalar aytiladi. Qapash otaning yana bir yaxshi sanʼati egar yasash ekan. U oddiy kundalik turmush paytida egar mingi soladigan yogʻoch egar bilan qoʻshib suyaklanga oqbosh erni ham koʻp yasagan. Bunday suyaklangan oqbosh erlar koʻpincha badavlat odamlarning iltimosiga binoan qilingan, ular katta qora mollariga almashtirgan.
Qapash o‘g‘li Adil uchun toza bug‘uning shoxidan er yasagan. Erning yaqin bir mix yoʻq. Erning qismlari baliq yelimi bilan birlashtirilgan. Eng koʻzga tashlanadigan tomoni shundaki, uning shaklini yoʻqotmaydigan shox bilan qoplangan yuzasi bor. Jona odatda qisman toʻqimachilik va qisman bezak uchun qilingan erning bir qismidir. Zona asosan eshak terisidan tayyorlanadi. Teri yaxshilab davolanadi, soʻngra sut yoki oʻt bilan aralashtirilgan tariq eziladi va surtiladi. Keyin teri porloq koʻk rangga aylanadi. Teri ishlov berish hunarin Qapash ham mukammal egallagan.
O‘g‘li uchun maxsus yasagan oq bosh er bu kunlari Olmaotadagi respublika muzeyiga olinib, butun xalqimizning bebaho merosiga aylanib bormoqda. Er yasashdan Qapash otaning imzosi oʻzga hech kimga o‘xshamaganlikdan xalqqa bir zumda mashhur bo‘lgan.
Qapashning yana bir katta mahorati u etikdo‘z boʻlgan. U saptama etik, shongqayma, mahsi, kebis, odamning oyagʻining shakliga qarab yengil etiklar tikgan. Qapash etiklarni tez va chiroyli tikishni bilar edi. Uni olgan odam hech qanday ayb topmaydi.
Qapash ota xalqga mashhur zargar. O‘sha paytlarda kumush bilan oltin osonlik bilan topilmaganlikdan Qapash qoʻlga tushgan oltin, kumush tangalarni baʼzan qayta eritib ehtiyojiga foydalangan. U hashamatli buyumlarin, har xil bezak jihozlarin yasagan. Qapash koʻpincha bilaguzuk, marjonlarni, uzuk, sirgʻa, kamar va boshqa mahsulotlar yasagan va yangi sanʼat asarlarini hayotga olib kelgan. Uning sanʼatkorligi, harakatlarining aniqligi, ko‘zining o‘tkirligi, qo‘llarining taʼsirchanligi, zehnining chaqqonligi, hech kimnikiga o‘xshamaydigan o‘ziga xos imzosi belgilandi, asarlari o‘ziga xos go‘zalligi va o‘ziga xosligi bilan mashhur edi. badiiy tasvir.
Imonlilik bilam odamgarchilikni boʻlgan, ola ipni umr boʻyi sakramagan, g‘iybat va siyosat bilan aloqasi yo‘q Qapash ota ham qizil imperiyaning vahshiyligidan, zulmidan omon qola olmadi. 1929-1932 va 1937-1938-yillardagi qonli qirg‘in ko‘pchilikni qora kunga olib keldi.
Olmaotadagi „Adilet“ nashriyotidan 1998-yili chop etilgan kitobda.<blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">"…Ushbu targ‘ibotda birgina Mang‘istou tumaning 18 qishloqdan 54 fuqaro qo‘lga olinib, jinoiy javobgarlikka tortildi" deb yozilgan. Shuning 30 nafari kambagʻal qishloqining fuqarosi boʻlgan. Ularning orasida Qinakov Qapash ham bor. Azali kitobda: "Qinakov Qapash 1876-yili tug‘ilgan. JOS aʼzosi. 1938-yili 3-noyabr 58-moddaning 2, 6, 7, 11-bandlari bilan otish jazosiga hukm qilingan. „1957-yili 19-iyulda oqlangan“ deb yozilgan.
Shukirlik
Shukirlik (Шүкірлік; 2009-yilgacha Shukurlyuk ) — Qozogʻistonning Shimoliy Qozogʻiston viloyati Ayritau tumanidagi qishloq. Qaratal qishloq okrugi tarkibiga kiradi. KATO kodi — 593246800.
Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 290 kishini tashkil etgan (143 erkak va 147 ayollar) .2009-yilgi maʼlumotlarga koʻra qishloqda 235 kishi (113 erkak va 122 ayol) istiqomat etadi.
Saint-Hilaire-de-Lusignan
Saint-Hilaire-de-Lusignan Fransiyaning Akvitaniya mintaqasida joylashgan kommunadir. Lot-et-Garonne departamenti Agen tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
1301 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 77,9 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 16,7 km2.
Yadro reaksiyasi
thumb|351x351px| Yadro reaksiyasining ushbu ramziy ko'rinishida litiy-6 ( {}_3^6\!Li) va [[deyteriy ({}_1^2\!H) reaksiyaga kirishib, yuqori darajada qoʻzgʻaluvchan oraliq yadro {}_4^8\!Be hosil boʻlishi va keyin darhol geliy-4 ({}_2^4\!He)ning ikkita alfa zarrachasiga parchalanishi ko'rsatilgan. Protonlar ramziy ma'noda qizil sharlar bilan, neytronlar esa ko'k sharlar bilan ifodalanadi.]] Yadro reaksiyasi bu yadro fizikasi va yadro kimyosida ikki yadro yoki yadro va tashqi subatomik zarrachalar to'qnashib, bir yoki bir nechta yangi nuklid hosil qilish jarayonidir. Shunday qilib, yadro reaksiyasi kamida bitta nuklidning boshqa nuklidga aylanishiga olib kelishi kerak. Agar yadro boshqa yadro yoki zarracha bilan o'zaro ta'sir qilib va ular hech bir nuklidning tabiatini o'zgartirmasdan ajralib chiqsa, bu jarayon yadro reaksiyasi emas, balki yadro sochilishining bir turi deb ataladi.
Asosan, reaksiya ikkitadan ortiq zarrachalarning to'qnashuvini o'z ichiga olishi mumkin, ammo uchta yoki undan ortiq yadrolarning bir vaqtning o'zida bir joyda uchrashish ehtimoli ikkita yadronikiga qaraganda ancha past bo'lganligi sababli, bunday hodisa juda kam uchraydi (qarang: Uchlik alfa masalan, uchlik yadro reaksiyasiga juda yaqin jarayon ). "Yadro reaksiyasi" atamasi boshqa zarracha bilan to'qnashuv natijasida paydo bo'lgan nuklidning o'zgarishini yoki nuklidning to'qnashuvsiz o'z-o'zidan o'zgarishini anglatishi mumkin.
Tabiiy yadro reaksiyalari kosmik nurlar va materiya o'rtasidagi o'zaro ta'sirlashishi natijasida sodir bo'ladi va yadroviy reaksiyalar talabga muvofiq moslashtirilgan tezlikdagi yadro energiyasini olish uchun sun'iy ravishda ishlatilishi mumkin. Bo'linadigan materiallardagi yadro zanjiri reaksiyalari majburiy yadro bo'linishlarini keltirib chiqaradi. Yengil elementlarning turli yadroviy sintez reaksiyalari Quyosh va yulduzlarning energiya ishlab chiqarishini quvvatlaydi.
Tarix
1919 yilda Ernest Rezerford Manchester universitetida  azot tomon yo'naltirilgan alfa zarralaridan   foydalanib, azotni kislorodga aylantirishni amalga oshira oldi. Bu induksiyalangan yadro reaksiyasining birinchi kuzatuvi edi, ya'ni bir parchalanish zarralari boshqa atom yadrosini o'zgartirish uchun ishlatiladi. Oxir-oqibat, 1932 yilda Kembrij universitetida yadroni ikkita alfa zarrachaga bo'lish uchun litiym-7 ga qarshi sun'iy tezlashtirilgan protonlardan foydalangan Rezerfordning hamkasblari Jon Kokkroft va Ernest Uolton tomonidan to'liq sun'iy yadro reaksiyasi va yadroviy transmutatsiyaga erishildi. garchi bu keyinchalik (1938 yilda) nemis olimlari Otto Xan, Liza Meytner va Frits Strasman tomonidan og'ir elementlarda kashf etilgan zamonaviy yadro bo'linish reaksiyasi bo'lmasa ham, xalq orasida " atomning bo'linishi" nomi bilan mashhur bo'ldi.
Yadro reaksiyasi tenglamalari
Yadro reaksiyalari kimyoviy tenglamalarga o'xshash shaklda ko'rsatilishi mumkin, ular uchun o'zgarmas massa tenglamaning har bir tomonida muvozanatda bo'lishi kerak va zarrachalarning o'zgarishi zaryadning saqlanishi va barion soni (umumiy atom massa soni) kabi ma'lum saqlanish qonunlariga rioya qilishi kerak. Ushbu belgining namunasi quyidagicha:
Yuqoridagi tenglamani massa, zaryad va massa soni bo'yicha muvozanatlash uchun o'ngdagi ikkinchi yadro atom soni 2 va massa soni 4 bo'lishi kerak; shuning sababli u geliy-4 dir. Shunday qilib, to'liq tenglama quyidagi ko'rinishga keladi:
Yevropa akademiyasi
Yevropa Akademiyasi (Academia Europaea) — Yevropa davlatlarining yetakchi olimlarini birlashtirgan jamoat nodavlat tashkiloti. Akademiya 1988-yilda „Umumiy Yevropa uyi“ va birlashgan Yevropa konseptsiyasining bir qismi sifatida tashkil etilgan. Akademiya tabiiy va gumanitar fanlarning barcha asosiy boʻlimlarini oʻz ichiga oladi. European Review jurnalini nashr etadi. Prezidenti (2014-yildan) - <span title="Sierd Cloetingh — версия статьи «Клутинг, Сирд» на нидерландском языке">Sierd Cloetingh. Akademiyaga 3800 ga yaqin olimlar, jumladan 52 Nobel mukofoti sovrindorlari kiradi.
„Yevropa fanlar akademiyasi“ tushunchasi 1985-yilda Parijda boʻlib oʻtgan Yevropa fan vazirlarining yigʻilishida paydo boʻlgan. Keyin Qirollik jamiyati (Buyuk Britaniya) 1986-yil iyun oyida Londonda bir qator olimlar, jamoat va siyosiy arboblarning yigʻilishini tashkil etdi, unda akademiya yaratish gʻoyasi maʼqullandi.
Academia Europaea „Yevropa fanlar, gumanitar fanlar va adabiyotlar akademiyasi“ sifatida 1988-yil sentyabr oyida Kembrijda boʻlib oʻtgan yigʻilishda tashkil etilgan (European Academy of Sciences, Humanities and Letters). Birinchi prezidenti <span title="Arnold Burgen — версия статьи «Арнольд Бёрджен» на английском языке">Arnold Burgen. Keyinchalik akademiyaning ikkinchi prezidenti boʻlgan <span title="Hubert Curien — версия статьи «Юбер Курьен» на французском языке">Xubert Kyurien  ochilish nutqi bilan chiqdi. Birinchi yalpi majlis 1989-yil iyun oyida Londonda boʻlib oʻtdi, oʻsha paytda Akademiyaning 627 aʼzosi bor edi.
Yadro reaksiyasi
Yadro reaksiyasi tenglamalari
Yuqoridagi uslubdagi to'liq tenglamalardan foydalanish o'rniga, ko'p hollarda yadro reaksiyalarini tasvirlash uchun ixcham formulalardan foydalaniladi. A(b,c)D ko'rinishidagi bu formula c+Dni hosil qiluvchi A+bga teng. Odatda yengil zarralarni ko'pincha p proton uchun, n neytron uchun, deytron uchun, \alpha alfa zarracha yoki geliy-4, beta zarracha yoki elektron uchun \beta, gamma foton uchun \gamma va boshqa qisqartmalar ko'rinishida ifodalanadi. Yuqoridagi reaksiya sifatida yoziladi.
Energiya saqlash
Reaksiya jarayonida kinetik energiya ajralib chiqishi (ekzotermik reaksiya) mumkin yoki reaksiya sodir boʻlishi uchun kinetik energiya yutilishi mumkin (endotermik reaksiya). Buni zarrachalarning tinchlikdagi juda aniq massalari jadvali orqali quyida berilgan ko'rinishda hisoblash mumkin. Jadvallariga ko'ra, {}_3^6\!Liyadrosinng standart atom massasi 6,05 massa atom birligiga (qisqartirilgan m.a.b.), deyteriy, geliy-4 yadrosi esa ga teng ega. Shunday qilib:
Yevropa akademiyasi
Yevropa akademiyasining shtab-kvartirasi Londonda, Mallet koʻchasida, London universitetining Senat uyida joylashgan.
Yadro reaksiyasi
Energiya saqlash
Demak, chiqarilgan energiya ni tashkil qiladi.
Boshqa ko'rinishda ifodalaydigan bo'lsak: massa 0,3% ga kamayadi, bu 270 TJ/kg dan 90 PJ/kg 0,3\% ga to'g'ri keladi.
Bu yadroviy reaksiya uchun katta miqdordagi energiya. He-4 yadrosi "ikki karra sehrli" hisoblanadi, chunkienergiya miqdori juda yuqori, geliy-4 yadrosining bir nuklonga bog'lanish energiyasi noodatiy tarzda juda yuqori. (He-4 yadrosi g'ayrioddiy barqaror va geliy atomi inertligi sabab chambarchas bog'langan. He-4dagi har bir proton va neytron juftligi geliy atomidagi elektronlar juftligi to'ldirilgan 1s elektron orbitalni egallagani kabi to'ldirilgan 1s yadro orbitalini egallaydi). Binobarin, alfa zarrachalari yadro reaksiyalarining odatda o'ng tomonida paydo bo'ladi.
635
Vafot etgan
🇷🇺
Yadro reaksiyasi
Energiya saqlash
Yadro reaksiyasi natijasida ajralib chiqadigan energiya asosan uchta usuldan birida paydo bo'lishi mumkin:
Kichik miqdordagi energiya rentgen nurlari shaklida ham paydo bo'lishi mumkin. Umuman olganda, mahsulot yadrosi boshqa atom soniga ega va shuning sababli elektron qobig'ining konfiguratsiyasi noto'g'ri. Elektronlar o'zlarini qayta tartiblab va pastroq energiya darajasiga tushganda, ichki o'tish rentgen nurlari (aniq belgilangan emissiya chiziqlari bo'lgan rentgen nurlari) chiqarilishi mumkin.
Q-qiymati va energiya balansi
Yuqorida muhokama qilingan holat uchun reaksiya energiyasi allaqachon ekanligi hisoblangan. Demak:
Reaksiya energiyasi ("Q-qiymati") ekzotermik reaksiyalar uchun musbat va endotermik reaksiyalar uchun manfiy, bu kimyo fanidagi huddi shunday ifodaga qarama-qarshidir. Bir tomondan, bu oxirgi va boshlang'ich nuqtalardagi kinetik energiyalar yig'indisi o'rtasidagi farq. Ammo boshqa tomondan, bu boshlang'ich va oxirgi nuqtalardagi yadroning tinchlikdagi massalari o'rtasidagi farqdir (shu tarzda biz yuqorida Q-qiymatini hisoblab chiqdik).
Reaksiya tezligi
Agar reaksiya tenglamasi muvozanatda bo'lsa, bu reaksiya haqiqatan ham sodir bo'layotganini bildirmaydi. Reaksiyalarning sodir bo'lish tezligi tushayotgan zarrachalarning energiyasi va oqimiga, shuningdek, reaksiyaning effektiv kesimiga bog'liq. Yadro astrofizika qo'shma instituti tomonidan yuritiladigan REACLIB ma'lumotlar bazasi reaksiya tezligining katta ma'lumotlar bazasiga misol bo'la oladi.
Zaryadlangan va zaryadlanmagan zarralar
Reaksiyaning dastlabki to'qnashuvida zarralarga qisqa masofadagi kuchli kuch  ta'sir qilishi uchun zarralar yetarlicha yaqinlashishlari kerak. Ko'pgina yadro zarralari musbat zaryadlanganligi sababli, ular reaksiya boshlanishidan avval sezilarli elektrostatik itarilishni yengishlari kerakligini anglatadi. Hattoki, nishon-yadro neytral atomning bir qismi bo'lsa ham, boshqa zarracha elektron bulut chegarasidan ancha uzoqqa kirib, musbat zaryadlangan yadroga ko'proq yaqinlashishi kerak. Shunday qilib, bunday zarralar yuqori energiyaga oldindan tezlashtirilishi kerak, masalan:
Shuningdek, itarish kuchi ikki zaryadning mahsulotiga proporsional bo'lganligi sababli, og'ir yadrolar orasidagi reaksiyalar og'ir kam uchraydi va og'ir va yengil yadrolar orasidagi reaksiyalarga qaraganda yuqori boshlang'ich energiya talab qiladi; ikkita yengil yadrolar orasidagi reaksiyalar esa eng keng tarqalgan.
Boshqa tomondan, neytronlar itarishni keltirib chiqaradigan elektr zaryadiga ega emas va juda past energiyalarda ham yadro reaksiyasini keltirib chiqarishga qodir. Darhaqiqat, zarrachalarning juda past energiyalarida (aytaylik, xona haroratidagi termal muvozanatga to'g'ri keladi) neytronning de-Broyl to'lqin uzunligi sezilarli darajada oshadi, bu uning ishtirok etgan yadrolarning rezonanslariga yaqin energiyalarda tutilish kesimini sezilarli darajada oshirishi mumkin. Shunday qilib, past energiyali neytronlar yuqori energiyali neytronlarga qaraganda ko'proq reaktiv bo'lishi mumkin.
Ma'lum turlari
Mumkin bo'lgan yadroviy reaksiyalar soni juda ko'p bo'lsa-da, eng ko'p tarqalgan yoki boshqa e'tiborga loyiq bo'lgan bir nechta turlari mavjud. Quyida ba'zi misollar berilgan:
To'g'ridan-to'g'ri reaksiyalar
Oraliq energetik zarralar oqimi energiyani uzatadi yoki yadro nuklonlarini juda katta tezlikda (10^{-21} soniya) oladi yoki yo'qotadi. Energiya va impulsning uzatilishi nisbatan kichikdir. Bular, ayniqsa, eksperimental yadro fizikasida foydalidir, chunki reaksiya mexanizmlari ko'pincha nishon-yadro tuzilishini tekshirish uchun yetarli aniqlik bilan hisoblash uchun yetarlicha sodda.
Noelastik sochilish
Faqat energiya va impuls uzatiladi.
Zaryad almashish reaksiyalari
Energiya va zaryad zarralar oqimi va nishon o'rtasida uzatiladi. Quyida bunday reaksiyalarga ba'zi misollar berilgan:
Nuklonlarni o;tkazish reaksiyalari
Odatda, o'rtacha past energiyada bir yoki bir nechta nuklonlar nuqtaviy zarralar va nishon o'rtasida o'tkaziladi. Ular yadrolarning tashqi qobiq tuzilishini o'rganishda foydalidir. zarraar oqimidan nishonga o'tish reaksiyalari sodir bo'lishi mumkin; parchalanish reaksiyalari yoki nishondan zarralar oqimigacha; qamrash reaksiyalari.
Neytronlar bilan reaksiyalar
Neytronlar bilan reaksiyalar yadroviy reaktorlar va yadroviy qurollarda muhim ahamiyatga ega. Eng yaxshi ma'lum bo'lgan neytron reaksiyalari neytronning sochilishi, neytron qamrash va yadro bo'linishi bo'lsa, ba'zi yengil yadrolar (ayniqsa , toq-toq yadrolar ) uchun eng ko'p ehtimol bilan termal neytronli reaksiya uzatish reaksiyasidir:
Ba'zi reaksiyalar faqat tez neytronlar bilangina imkoni mavjud:
Kampound yadro reaksiyalari
Past energiyali zarralar oqimi yutiladi yoki yuqori energiyali zarracha to'liq bog'lanish uchun juda ko'p energiyasini  qoldirgan holda, energiyani yadroga uzatadi. Taxminan 10^{-19} soniya oralig'ida zarralar, odatda neytronlar "qaynatiladi". Ya'ni, o'zaro tortishishdan qochish uchun bir neytronda yetarli energiya to'planguncha u birga bo'ladi. Qo'zg'atilgan kvazi bog'langan yadro kompaund yadro deyiladi.
Ushbu tarjima O'zbekiston Milliy Universiteti Fizika fakulteti talabasi Ikbalova Muxlisaxon tomonidan qilindi.
Foydalanilgan adabiyotar ro'yxati
<references group="" responsive="0">
Noviercas
Noviercas Ispaniyaning Castilla y León mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Soria provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 85,11 km2. Aholisi — 185 kishi (2010).
636
Vafot etgan
🇷🇺
Bradley Beach
Bradley Beach AQShning New Jersey shtatida joylashgan shahardir. Monmouth County okrugi tarkibiga kiradi.
Aholisi
4784 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).