Qadimgi_sharq_xalqlari_adabiyoti
Jahon adabiyotining rivojlanish davrlari va mintaqa adabiyotlari masalasi
Maʼlumki, jahon tarixida ilk yozuv va demakki, yozma manbalar Sharqda, Afrika va Osiyo qitʼalarida paydo boʻlgan va necha asrlar rivojlanish jarayonini boshdan kechirgan. Qadim dunyo adabiyoti bilan shugʻullangan rus olimlari „slovesnost“ deb atagan keng maʼnodagi yozma adabiyot milodiy eradan uch ming yil ilgari Osiyoda, Dajla va Furot daryolari quyi oqimi boʻylarida va Shimoliy Afrikada Nil daryosi boʻylarida yaratila boshlagan. Ammo Yangi davrga kelib, nazariy ilm sohasida Yevropa xalqlari ilgarilab ketdi va natijada, nafaqat tabiiy va texnika fanlari, balki ijtimoiy-gumanitar fanlar boʻyicha, jumladan, adabiyotshunoslik va tarixshunoslik ilmida ham Yevropa olimlarining qarashlari jahonda etakchi oʻringa oʻtdi. Oʻtgan asr boshlarida bu holat ijobiy baholangan boʻlsa, XX asr oxiri — XXI asr boshlariga kelib, bu sohada ancha-muncha muammolar yigʻilib qolganligi maʼlum boʻlmoqda. Jahon adabiyoti tarixi insonlar jamoasining vujudga kelishi va rivojlanishi, inson tafakkurining takomili, umumjahon madaniyati tarixi bilan uzviy bogʻliqdir. Demak, adabiyot tarixini insoniyatning maʼnaviy, fikriy, ijtimoiy, iqtisodiy takomil tarixidan ajratib olib qarash imkondan tashqaridir. Biz har bir jarayonni ilmiy tadqiq etishda maʼlum qonuniyatlar, maʼlum tartib qidiramiz. Shu jumladan, insonlar jamiyatining uzluksiz va murakkab taraqqiyot jarayonini maʼlum darajada shartli boʻlgan davrlar, bosqichlarga ajratamiz. Insonning dunyo mohiyatini, Borliq haqiqatini anglab etish jarayoni turli daraja va miqyoslarda kechadi: 1) bashariyatning umumtarixiy takomili davomida, 2) insonlar jamoasining turli zamoniy va makoniy birlashmalari (urugʻ jamoasi, qabila, elat, millat, davlat, madaniy—siyosiy mintaqa va h.k.lar) doirasida, 3) har fard inson umri davomida. Bularning har biri oʻz navbatida boshqasi bilan murakkab bogʻlanish, munosabatlar hosil qilmasdan iloji yoʻq. Demakki, agar biror hodisa haqida mulohaza yuritishga, uning mohiyatini jiddiy anglab etishga qasd qilinsa, uni atrof—voqelik, oʻzi mansub boʻlgan umumiy va xususiy hodisalar silsilasida olib qaralmogʻi, makon va zamonidan uzib olmay idrok etilmogʻi kerak boʻladi. Bundan tashqari Borliq haqiqatini anglab etishning yoʻllari, vosita va usullari ham turlicha ekanligi bugungi kunda barchamizga maʼlum. Shu nuqtai nazardan er yuzida eng qadimgi davrlardan boshlab insonlar jamoasining tarixiy takomili va tafakkuriy rivoji haqida maʼlumotlar hosil qilmoqchi boʻlsak, ancha murakkab holatga roʻbaroʻ boʻlamiz. Insoniyat ilk oʻzligini anglab eta boshlagan davrlardan tarixiy taraqqiyot masalasiga eʼtibor bera boshlagan. Oʻz tarixini toʻgʻri anglab etish uchun maʼlum qonuniyatlar, maʼlum tartib qidirgan. Masalan, „Avesto“da bashariyat tarixi uch davrga boʻlinadi. Ulardan birinchisi ibtidoiy tuzum boʻlib, bu davrda er yuzida ezgulik hukm surgan, insonlar gunoh nima bilmaganlar. Ammo Vivaxvant oʻgʻli shoh Yima (Jamshid) „odamlarning koʻnglini olmoq uchun“ ularga goʻsht eyishni oʻrgatgandan soʻng ikkinchi davr — ezgulik va yovuzlik aro ayovsiz kurash davri boshlangan. Alisher Navoiyning „Farhod va Shirin“ dostoni birinchi qismida Chin xoqonining oʻgʻli Farhod tilsimlangan sandiq sirini bilish qasdida Yunon yurtiga safarga chiqadi. Bu yoʻlda u avval dahshatli ajdahoni, soʻng zardushtiy dinidagi yovuzlik ruhi Axrimanni va nihoyat temirtanli tilsimni engib oʻtib, donishmand Suqrot suhbatiga etishadi. Suqrot eng baland togʻ bagʻridagi gʻordan joy olgan edi. Navoiy shularni alohida taʼkidlab deydi: Bu uch manzildan oʻtkarganga mahmil Deyilgan togʻ erur toʻrtinchi manzil. Demak, Farhod Suqrotga etishguncha uch manzilni bosib oʻtganligi maʼlum boʻlmoqda. Navoiyning majoziy tasvirida birinchi manzildagi ajdahoni — ibtidoiy tosh asri maʼnaviyatida inson tabiatidagi yovvoyilik timsoli, ikkinchi manzildagi Axrimanni — bronza davri „Avesto“ madaniyatidagi asotir tafakkurga xos xurofotlar timsoli, uchinchi manzildagi temir odamni — oʻz nomi bilan temir davri — harbiy demokratiyaga asoslangan ulkan imperiyalar davrida olib borilgan ayovsiz qirgʻin urushlar va shafqatsizlik timsoli deb talqin qilsak, Farhodning Yunonga safari timsolida biz mintaqa xalqlarining islomgacha necha ming yillik maʼnaviy kamolot yoʻlini — ularning oʻz ichki dushmanlari — yovvoyilik, xurofot, shafqatsizlik xislatlarini bir-bir engib oʻtib, maʼnaviy kamolot bosqichlaridan donishmandlik sari koʻtarilib borganligini koʻrishimiz mumkin. Bular — badiiy adabiyotdagi majoziy timsollar talqini. Islom mintaqa madaniyatining buyuk nazariyotchilaridan, yirik faylasuf, tarixchi va siyosatshunos, Amir Temurga zamondosh va suhbatdosh boʻlgan, insoniyat tarixini birinchilardan boʻlib ilmiy asosda davrlashtirishga uringan va oʻziga xos tarix falsafasiga asos solgan Ibn Xaldun (1332—1406) oʻzining tarix ilmiga bagʻishlangan „Muqaddima“ asarida inson jamoalari taraqqiyotini ikki katta bosqichga ajratadi. Ulardan birinchisi — ibtidoiy jamoa (badaviya jamoasi), yaʼni urugʻ va qabila jamoasi boʻlib, bunda insonlarning bir jamoaga uyushuvi qon—qardoshlik munosabatlariga asoslangan boʻladi. Bu davrda aksariyat insonlar oʻzligini faqat oʻz jamoasi, nari borsa, qabila va elati miqyosida anglab etgan. Ikkinchi — maʼnaviy kamolotning yuqoriroq bosqichiga koʻtarilgan insonlar uchun xos boʻlgan jamoani alloma „shahar jamoasi“ deb atagan. Asli bu tushuncha faqat „shahar“ emas, „davlat“ maʼnosini ham bildirgan. Yunonlarning „polis“ soʻzi bugun biz tushungan „shahar“ni emas, Afina, Sparta kabi shahar-davlatlarni anglatganligini dunyo tarixidan bilamiz. Insonlar jamiyatida ilk davlatning paydo boʻlishi asl ibtidoda shaharlar shakllanishi bilan bogʻliq. Agar ibtidoiy jamoa odamlari eng oddiy tosh qurollari vositasi bilan tirikchilik oʻtkazishga uringan boʻlsalar, ilk shahar jamoalarining shakllanishi metall eritishning yoʻlga qoʻyilishi bilan bogʻliq. Ilk shahar-davlatlarda bronza qurollar keng miqyosda qoʻllanilgani arxeologlarning tadqiqotlari va eng qadimgi yozma manbalardan maʼlum. Darvoqe, yozuvga ehtiyoj ham ilk shahar-davlatlarda paydo boʻlgan. Insoniyat temir qurollardan foydalanishni oʻrgangach, buyuk saltanatlar davri boshlanadi. Chunki baʼzi shahar-davlatlarda muayyan sabablarga koʻra metall eritish texnologiyasi rivojlanib, oʻzgalardan oldinroq temir va poʻlatdan jang qurollari ishlab chiqilgach, iqtisodiy-siyosiy va harbiy qudrat kasb etgan elatlar tevarak-atrofdagi oʻlkalarni zabt etishga kirishgan va bora-bora turli oʻlkalar va xalqlarni zoʻrlik bilan birlashtirgan yirik imperiyalar tashkil topa boshlagan.