Abdulloh_Subazmuniy
Asarlari
Manbalarda Abdulloh Subazmuniyning bir necha asarlar muallifi (lahu tasonif) ekani qayd etilgan. Biroq bizga uning ikki asari ma’lum. Biri «Musnad Abi Hanifa» yoki qisqacha qilib «Musnad», ikkinchisi «Kashf al-osor fi manoqib Abi Hanifa», bu asar qisqacha «Kashf al-osor» deb yuritiladi. Biroq «Musnad Abi Hanifa»ning O’zbekistondagi nusxalari haqida ma’lumot mavjud emas. Ammo «Musnad»ning bir necha qoʻlyozmasi Turkiyaning Salimogʻa, Tubqubusaroy va Fayzulla afandi kutubxonalarida saqlanmoqda. Bu asar Abu Hanifaga nisbat berilgan oʻn besh musnaddan biri hisoblanadi. Abdulloh Subazmuniyning mazkur «Musnad» asari keyinchalik boshqa hanafiy muhaddislari tomonidan qayta ishlangan. Ulardan biri Muso ibn Zakariyo Xaskafiy Qozi Sadruddindir (vaf. 1252-yil). U ustozning asarini muxtasar holatga keltirgan. Bu asarning qoʻlyozmasi «al-Azhar» universiteti kutubxonasida «311832» raqami ostida (176 varaqdan iborat) saqlanib, asar «Hofiz Abu Muhammad Horisiy musnadi» deb atalgan. Bu asarni Abu Muhammad Asyutiy tadqiq qilib, xatolarini toʻgʻrilagan va hadislarining manbasini keltirib, 2008-yilda Bayrutdagi «Dor al-kutub al-ilmiya»da nashr qildirgan. Xaskafiydan soʻng uning kitobini shayx Muhammad Obid ibn Ahmad Sindiy Madiniy (vaf. 1839-yil) fiqhiy masalalar tartibiga koʻra joylashtirgan. Bundan koʻzlangan maqsad, Abu Hanifaning ustozlarini bilmagan tolibi ilm undan hadislarni topishi qiyin boʻlgan, shu bois undan osonlik bilan foydalanish uchun fiqhiy tartibda joylashtirib chiqqan. Asarda besh yuzdan ortiq hadis oʻrin olgan boʻlib, u «Sindiy musnadi» nomi bilan yuritiladi. Bu asarga Ali Qoriy tomonidan yozilgan sharh Hindistonda 1894-yili Haraviy tomonidan nashr qilingan. Shuningdek, Sindiyning oʻzi asarga «al-Mavahib al-latifa fi-l-Haram alMakkiy bi sharh Musnad al-Imom al-Xaskafiy» nomi bilan sharh ham yozgan. Musnadlar orasidagi eng katta sharh ehtimol shu boʻlishi mumkin. Shu bilan birga, Muhammad Hasan Sunbuhaliy (vaf. 1887-yil) Sindiyning asarini «Tansiq an-nizom bi sharh Musnad al-Imom» nomi bilan sharhlagan va uning muqaddima qismida asardagi roviylar haqida qimmatli ma’lumotlar keltirgan. Ikkinchi olim Mahmud ibn Ahmad ibn Mas’ud Jamoluddin Qunaviy Dimashqiy (vaf. 1369-yil) ham Abdulloh Subazmuniyning asarini muxtasar qilib, uni «al-Moʻʻtamid li muxtasar al-Musnad» (Musnadning muxtasariga tayanch) deb nomlagan. U asarni fiqhiy masalalar tartibiga koʻra oʻttiz uch bobga boʻlib chiqqan. Soʻngra uni «al-Mustanid sharh al-Moʻʻtamid» nomi bilan sharhlagan. Mavridi kelganda aytish kerakki, bu olim tafsir, kalom, fiqh va boshqa sohalarda ham qalam tebratgan serqirra faoliyat sohibidir. Uchinchi olim esa, Zaynuddin Qosim ibn Qutlubugʻo (vaf. 1474-yil) boʻlib, u ham Horisiyning asarini Abu Abdulloh Muhammad ibn Husayn ibn Xusrav Balxiy (vaf. 1183-yil) orqali boblarga boʻlgan holda rivoyat qilgan va u «Ibn Qutlubugʻo Musnadi» deb yuritiladi. Agar Xaskafiyning muxtasarida hadislar bir necha bor takror kelgan boʻlsa, bir hadis keltirilib, qolganlarida isnodning oʻzi zikr qilinadi va bu bilan boshqalar ham bu hadisni naql qilganini bildiradi. Muxtasar qilingan joyda «Qola Abu Muhammad...» (Abu Muhammad dedi...) deb ta’kidlangan oʻrinlar koʻp uchraydiki, bular orqali Subazmuniy keltirgan isnodlarning oʻrnini koʻrish mumkin. Abdulloh Subazmuniyning «Musnad» asari boshqa olimlar tomonidan qayta ishlab chiqilgani muhim bir holdir. Afsuski, yuqorida zikr etilgan manbalardan, Xaskafiyning asarigina bizgacha yetib kelgan. Lekin shunday boʻlgan taqdirda ham Xaskafiyning muxtasariga «sharh» bitilganini mamnuniyat bilan qayd etish lozim. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan Abdulloh Subazmuniyning asari ustida olib borilgan ishlar koʻlami naqadar keng ekani ma’lum boʻlmoqdaki, bundan Subazmuniyning «Musnad»ini bizning olimlarimiz tomonidan tadqiq qilinishi muhimligi kelib chiqadi. Ayniqsa, Sindiy asaridagi roviylarni chuqur oʻrganish yurtimizdan yetishib chiqqan barcha hanafiy muhaddislarni toʻliq ravishda aniqlash imkonini beradi. Abdulloh Subazmuniyning ikkinchi yirik asari «Kashf al-osor fi manoqib Abi Hanifa»dir. Unda hanafiy roviylar, shu mazhabda hujjat sifatida istifoda etiladigan hadislar, Imom Abu Hanifa manoqibi va turli olimlar tomonidan aytilgan fatvolar jamlangan. Mazkur manba hanuzgacha hatto nashr qilinmagan va tizimli oʻrganilmagan edi. Asarni ilmiy asosda chuqur tadqiq qilish, umuman, yurtimizdagi ilm-fan tarixi, ayniqsa, Buxorodagi hadis ilmini yoritishda, bu shaharda yashagan koʻplab olimlar va hanafiylik ta’limoti bilan bogʻliq boʻlgan faqih va muhaddislar faoliyatini oʻrganishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Masalaning yana bir muhim tomoni shundaki, hozirgi ma’lumotlarga koʻra, «Kashf al-osor» asarining Toshkent Davlat Sharqshunoslik instituti huzuridagi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharq qoʻlyozmalari markazining qoʻlyozmalar fondida 3105-raqami ostida saqlanayotgan XIII asr oʻrtalariga mansub qoʻlyozmasi yurtimizdagi yagona nusxasi hisoblanadi. Abdulloh Subazmuniyning «Kashf al-osor» asari haqida juda qisqa ma’lumot Hoji Xalifaning «Kashf az-zunun» asarida ham keltirilgan boʻlib, unda kitob «al-Osor ash-sharifa» (sharafli Osor) deb ta’riflangan. Imom Subazmuniyning mazkur asarni yozishdan maqsadi Imom Abu Hanifaga nisbatan aytilgan «sahih hadislarni yaxshi bilmaydi» qabilidagi va boshqa shunga oʻxshash turli tuhmatlarga «raddiya» berishdan iborat boʻlgan. Abdulloh Subazmuniy «Kashf al-osor» asarining asosiy manbasi roviylardan eshitilgan rivoyatlar hisoblanadi. Shundan kelib chiqqan holda asardagi rivoyatlarni quyidagi mavzularga boʻlish mumkin: Paygʻambar hadislari va sahobiylarning soʻzlari; tobe’iylar va ulardan keyingi Imom Subazmuniygacha boʻlgan turli tabaqadagi roviylarning fatvolari; Imom Abu Hanifa va ustozlari hamda shogirdlarining manoqiblari; buxorolik oʻn uch roviy biografiyasi. Asarda toʻrt mingga yaqin rivoyat uchraydi. Ularning aksariyati hadislar, manoqib va fatvolardir. «Kashf al-osor» asari oʻz hajmi, rivoyatlarning boyligi va uslubiga koʻra, mintaqamizda, umuman, hanafiy mazhabida oʻzidan avval hadislar bilan jamlangan manoqiblar sohasida yaratilgan qimmatli asarlardan biridir. Mustaqillik davrida bu asar oʻrganildi, tadqiqotlarga jalb etildi va nihoyat ilmiy muomalaga kiritildi.