Qozoqlar_diasporasi
Yevropa davlatlari
Qozoq diasporasi AQSH va Gʻarbiy Yevropada (asosan,Germaniya,Fransiya,Skandinaviya) oʻqishga borish va „mehnat“ migratsiya toʻlqini natijasida shakllangan.Qulay ijtimoiy-iqtisodiy yashash sharoitlari va tanish til ularni Yevropada ushlab turadi.Boshqa mamlakatlarda qozoq millati vakillari kam boʻlgani uchun ular mahalliy aholiga singib ketgan.Tumanli Albion sohillarida qozoq diasporasi vakillarining kamligi 1960-1990-yillardagi Britaniya migratsiya siyosatining qonuniy choralari natijasi edi.Buyuk Britaniyada qozoqlar asosan London va Readingda yashaydilar, bu ularning kasbiy yoʻnalishi va ish hajmiga bogʻliq.Buyuk Britaniyadagi qozoq diasporasi vakillari monoetnik nikohni afzal koʻradilar va ular uchun oilalarini oʻz yashash mamlakatiga koʻchirish odatiy holdir.Shunday ekan, ularning etnik ildizlarini yoʻqotmaslik, farzandlarini qozoq tiliga, qozoq xalqi madaniyatiga yaqinlashtirish zarur.Buning uchun 1992-yilda Buyuk Britaniyadagi qozoqlar jamiyat tuzishga qaror qilishdi, chunki 1985-yilda Turkiya va Xitoy Xalq Respublikasidan qozoqlar bu davlatga oʻqish va ishlash uchun koʻchib kela boshlagan.Bu jamiyatning maqsadi Buyuk Britaniyada yashovchi qozoqlar oʻrtasida aloqa oʻrnatish, shuningdek, etnik Vatan-Qozogʻiston bilan har tomonlama aloqalarni mustahkamlashdan iborat edi.1995-yil iyun oyida Qozogʻiston Prezidenti N.A.Nazarboyevning Buyuk Britaniyaga rasmiy tashrifi chogʻida shunday qadamlar qoʻyildi, qozoq diasporasi vakillari Prezident tomonidan qabul qilindi va suhbat davomida ularning muammolari muhokama qilindi.Afsuski,Buyuk Britaniyadagi qozoq jamiyatini ajratib turadigan jihati shundaki, ular birlashgan emas, hozirgacha XXR,Turkiya va Qozogʻistonda yashayotgan qozoqlar bilan yaqin aloqa oʻrnatilmagan.Qozogʻiston jamiyati bergan maʼlumotlarga koʻra,Londonda Turkiyadan kelgan qozoq diasporasining 65 nafar vakili istiqomat qiladi.Bunda qozoq diasporasi sonini 100-120 oilaga koʻpaytirayotgan XXR,Qozogʻiston va boshqa mamlakatlardan kelgan qozoqlar kirmaydi.1960-yillarning oʻrtalarida turk mehnat migratsiyasi doirasida qozoqlar GFRga koʻchib kela boshlagan.Qolaversa,Qozogʻiston-Turkiya fuqaroligiga ega boʻlgan ikki sobiq legioner ham Ikkinchi jahon urushidan beri Germaniyada yashab kelgan.GFRda qozoqlar qishloq va Reyn sanoat rayonlarida ishlashdan tashqari, ijtimoiy-siyosiy faoliyat bilan, jumladan Myunxendagi „Azattiq“ radiostansiyasining qozoq tahririyatida ishlaganlar.Germaniyadagi qozoqlar quyidagi joylarda yashaydi: Myunxenda-60 oila yoki 300 kishi,Kyolnda-90 yoki 450,Gamburgda-4 yoki 20,Gʻarbiy Berlinda-20 yoki 100,Geydelbergda-1 yoki 5,Maynsda-2 yoki 10,Frankfurt-na-Maynda-1 yoki 5. Jami: 178 oila yoki 890 qozoq. Germaniyada oʻsib borayotgan qozoq yoshlari oʻrtasida madaniy-maʼrifiy tadbirlar oʻtkazish uchun Myunxen va Kyolnda ikkita qozoq jamiyati tashkil etilgan. Bu jamiyatlarning GFRda faoliyat koʻrsatmasligini amaliyot va muvofiqlashtirilgan harakatlarning yoʻqligi bilan izohlash mumkin. GFRdagi qozoq diasporasi uchun keskin muammolardan biri til muammosidir. Asosan qozoq oilalari turkcha, farzandlari esa nemis tilida gaplashadi. Qozogʻistondan qozoq tilidagi kitoblar, gazeta va jurnallar yuborilsa, bu muammoni hal etishda kuchli yordam boʻlardi. 1993-yilda Myunxenda „Yevropa qozoq turklarining byudjeti“ nashr etildi. Birinchi soni turk tilida, ikkinchi soni qozoq tilida chop etilgan. Byulletenda Turkiya, Germaniya, Fransiya, Shvetsiya, Avstriya, Buyuk Britaniya, Shveytsariya va Daniyadagi qozoq jamiyatlarida boʻlib oʻtayotgan voqealar, Qozogʻistondagi yutuqlar haqida xabarlar chop etilgan. Ikki yil ichida (1993-1994) atigi ikkita raqam chop etildi. GFRda yashovchi qozoqlar oʻzlarining yuqori taʼlim darajasi va ijtimoiy mavqei bilan ajralib turadi, chunki koʻchib kelgan qozoqlarning birinchi avlodlari oʻz farzandlariga yaxshi taʼlim bera olgan, hozirda ular huquqshunos, stomatolog, muhandis boʻlib ishlamoqda. Germaniya Federativ Respublikasi qozoqlarining oilaviy munosabatlarida, masalan, Fransiyadagi qozoqlarga nisbatan konservatizm ustunlik qiladi. Turkiyada yashovchi qozoq oilalaridan kelin olib kelishga harakat qilishadi. Ular koʻpincha turk qizlari bilan turmush qurishadi va turkiy boʻlmagan xalqlarga uylanishmaydi. Qozogʻistonlik maʼlumotlarga koʻra, Shvetsiyada 30 ga yaqin qozoq oilasi istiqomat qiladi, aksariyati Turkiyadan. Ular Stokgolm, Evel, Vasteras, Goteborgda yashaydilar. Soʻnggi paytlarda ularning soni ushbu mamlakat fuqarolari bilan turmush qurgan qozogʻistonlik qozoqlar soni ortib bormoqda.