cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yoʻlbars
Etimologiyasi
Yoʻlbars soʻzi qadimgi turkiy tilda koʻp maʼnoli „yol“ soʻziga, qadimgi turkiy tilda katta mushuksimon hayvon manosini anglatgan „bars“ soʻziga qoʻshib tuzilgan. „Bars“ soʻzi etimologiyasi oxirigacha aniq emas. „Yol“soʻzi esa oʻz oʻrnida V.V.Radlov, A.M. Sherbak, J. Kloson fikriga koʻra „chiziq“ manosini anglatadi. V.Bang fikriga koʻra esa bu shunchaki „yol“ manosini anglatadi, chunki yoʻlbarslar juda uzoq masofa bosib oʻta oladi. V.Bang shu bilan birga „yoʻl“ soʻzi aslida „ola“ soʻzining „yoʻl“ soʻziga paronim ik oʻxshatish natijasi ham boʻlishi mumkunligini taʼkidlagan.
Cresson
Geografiyasi
Maydoni — 1,3 km2. Shundan 1,3 km2 quruqlik, 0,0 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 634 m balandlikda joylashgan.
Yoʻlbars
Etimologiyasi
Evropa tillarida tarqalgan yoʻlbars soʻzi (inglizcha:tiger, ruscha: тигр, nemischa: Tiger, fransuzcha: tigre) qadimgi yunoncha τίγρις „yoʻlbars“ soʻzidan kelib chiqqan. Oʻz navbatda bu yunoncha soʻz avesto tilidagi tiɣra „oʻtkir“ yoki tiɣri „oʻq“ soʻzidan olingan.
Oʻrganish tarixi
Yoʻlbarsalga birinchi boʻlib, Felis tigris nomi ostida, Carl Linney tomonidan uning Systema Naturæ asarida tarif berilgan. Keyinchalik 1858-yilda rus tabiatshunosi Nikolay Severtsov ushbu turga Tigris striatus nomi ostida tarif beradi. 1867-yilda britaniyalik zoolog Jorj Grey Tigris regalist nomi ostida tarif beradi. 1929-yildan boshlab yoʻlbarslarni katta mushuklar (lot. Panthera) urugʻiga oid deb qolanila boshlandi.
Filogenezi
Yo'lbarsning qadimgi qoldiqlari Java orolidagi Jetis qatlamlarida topilgan va ularning yoshi 1,66 dan 1,81 mln deb baholangan. Bundan taxminan 2 million yil oldin, pleystotsenning boshida, yo'lbars Sharqiy Osiyoda juda keng tarqalgan tur edi, Borneo va Palavan orollarida ham yashagan. Yo'lbarsning kelib chiqishi hududi hozirgi Xitoyning shimolida bo'lgan deb taxmin qilingan, ammo so'nggi paleontologik dalillar uning eng qadimgi yo'lbarslar paydo bo'lgandan so'ng darhol ancha kengroq hududda yashaganligini ko'rsatmoqda. Bir qator paleontologlarning fikricha, bu turning kelib chiqishi uchun uning ajdodlarini Manjuriya kabi cheklangan hududda izolyatsiya qilinishi shart emas edi. Yo'lbarsning oldingi va tegishli shakllardan morfologik va genetik jihatdan farqlanishining namoyon bo'lishi uchun iqlim va relef jihatidan Janubi-Sharqiy Osiyoning turli mintaqalarida turli vaqtlarda sodir bo'lishi mumkin bo'lgan alohida populyatsiyalarni ajratish kifoya edi. Genom tahlili shuni ko'rsatdiki, qor qoplonlarining ajdodlari yo'lbarslarning ajdodlaridan 1,67 million yil oldin ajralib chiqqan. n. (95% ishonch oralig'i: 1,48-1,83 million). Materik yo'lbarslari va Zonda orollari yo'lbarslari 67,3 ming yil oldin ajralib ketgan. n. (95% ishonch oralig'i: 45,1-123,0 ming yil oldin).
Yo'lbarslarning nisbatan ko'p qazilma qoldiqlari pleystotsen ning boshidan kechki pleystotsengacha bo'lgan davrda Xitoydan, Sumatra va Javadan topilgan, ammo yo'lbarslar Hindiston, Oltoy, Sibir va boshqa mintaqalarda faqat pleystosen oxirida paydo bo'lgan. Berengiya ning sharqiy qismida yo'lbarslar deb tasniflangan katta mushuklarning bir nechta topilmalari ham topilgan, ammo Amerikada yo'lbarslarning qazilma qoldiqlari haligacha ma'lum emas. Pleystotsenning oxirida Yaponiya va Saxalinda ham yo'lbarslar yashagan. Zonda arxipelagi orollaridagi zamonaviy yo'lbarslar singari, bu yo'lbarslarning kichikroq o'lchamlari orol muhitiga adaptatsiya bilan izohlanadi.
Tashqi koʻrinishi
Tanasining uzunligi 160-290 sm (baʼzan 3 m dan ortiq), dumi 114 sm gacha, vazni 390 kg gacha. Boshi yumaloq, mallarang, tanasining orqa va yon tomonlarida koʻndalang qora yoʻllari boʻladi.
Tarqalishi
Yoʻlbar — faqat Osiyoda tarqalgan tur. Yoʻlbarsning tarixiy areali Uzoq Sharq, Eron, Afgʻoniston, Xitoy, Hindiston, Janubi-Sharqiy Osiyo hamda Zond orollari boʻlgan. Hozirda ushbu hududlarning katta qismida yoʻlbarslar qirib tashlangan. Yirik populyatsiyalari Hindiston va Hindixitoy yarim orolidada saqlanib qolgan. Rossiyaning Primorye va Xabarovsk oʻlkalarida kichik populyatsiyasi mavjud. Faqatgina 1995 va 2005-yillar oraligʻida Osiyoda yoʻlbarslarning areali 40% kamaygan. Bugungi kunda yoʻlbarslar tarixiy arealing atigi 7% egallashadi.
Hozirgi vaqtda yoʻlbarslar 14 davlat hududida saqlanib qolgan — Bangladesh, Butan, Vyetnam, Hindiston, Indoneziya, Kambodja, Pokiston, Xitoy, Laos, Malayziya, Myanma, Nepal, Rossiya, Tailand
Yoʻlbarslar turli xil landshaftlarda yashashadi: sernam tropik oʻrmon lar, babmbuk oʻrmonlari, savvanalar, chalachoʻl lar, toʻqaylar, qalin qamish zor va togʻ oʻrmonlarida, shimolda tayga oʻrmonlarida yashaydi.Togʻlarda dengiz sathidan 3000 metr balandliggacha koʻtariladi.
Ostturlari
Yo'lbarsning ikkta zamonaviy ostturi aniqlab ajratilgan. Bu ikki osttur oltita zamonaviy populyatsiya ni va uchta tarixiy davrda qirilib ketgan populyatsiyalarni o'z ichiga oladi. Bunday tasnif 2015-yilda taklif qilingan va 2017-yilda Xalqaro tabiatni muhofaza qilish tashkiloti bir gruh mutaxasislari tomonidan qabul qilingan. Bundan oldin har to'qqiz populyatsiya alohida osstur deb hisoblangan.
Duragaylari
Yo'lbars duragaylari birinchi marta 19-asrda, hayvonot bog'lari egalari o'z muassasalariga tashrif buyuruvchilarni jalb qilish va daromadni oshirish maqsadida chatishtirilgan. Bugungi kunda bunday duragaylar hali ham Xitoyning xususiy hayvonot bog'larida dunyoga keladi. Asosan arslon va yo'lbars o'rtasidagi duragaylar ma'lum.
Duragaylarning urg'ochilari nasl qoldira olish imkonyati mavjudligi uchun ular ikkinchi avlod duragaylarini dunyoga keltirishi mumkin.
Oq yoʻlbars
Yoʻlbarsda butunlay oq tusga ega boʻlgan zotlarning paydo boʻlishiga olib keladigan mutatsiya mavjud. Bu mutatsiya sababli oq moʻynali, qora-jigarrang chiziqli va koʻk koʻzli yoʻlbarslar dunyoga keladi. Bu rang yovvoyi yoʻlbarslar orasida juda kam uchraydi, lekin tutqunlikda saqlangan populyatsiyalarda nisbatan keng tarqalgan. Oq yoʻlbarslarning paydo boʻlish imkonyati 10 mingtadan 1 ga teng. Oq yoʻlbarslar tutqunlikda juda yaxshi koʻpayadi. Ular haqida birinchi qayd etilgan maʻlumot 1951-yilda, Hindistonda, ovchilardan biri oʻzi topgan yoʻlbars inidan oq yoʻlbars bolasini olib ketgan vaqtga toʻgʻri keladi. Keyinchalik, Mohan laqabli bu yoʻlbarsni oddiy tusga ega urgʻochi bilan nasl olishga harakat qilishdi va u toʻrtta oddiy rangli yoʻlbars bolalarini tugʻdi. Keyinchalik oq yoʻlbarsni oʻz avlodlaridan biri bilan chatishtirish natijasida paydo boʻlgan uchta yoʻlbars bolasidan ikkitasi oq boʻlib chiqdi. Tutqunlikdagi barcha oq yoʻlbarslar shu bir yo'lbarsning avlodlari hisoblanadi. Hozir butun dunyo boʻylab hayvonot bogʻlarida 130 ga yaqin oq yoʻlbars bor. Toshkent hayvonot bogʻida bir zot oq bengal yoʻlbarsi yashab kelmoqda. Keng tarqalgan tushunchalardan biri oq yoʻlbarslarni albinos deb hisoblash. Oq yoʻlbarslarning terisida qora chiziqlar yaqqol koʻrinishi va koʻzlarinnig rangi koʻk ekanligi bu notoʻgʻri tushuncha ekanligini koʻrsatadi.
Oltin tusli yoʻlbars
Oltin yoʻlbars — retsessiv gen sababli rangi oʻzgarishi paydo boʻlgan yoʻlbarsdir. Oq va qora yoʻlbarslar singari, bu alohida osttur emas, balki yung tusing boshqacha rangi. Moʻynasing tusi och yoki oltin rangi va toʻq rangli chiziqlari toʻq sariq yoki malla rangda (qora emas). Retsessiv "kengchiziqli" deb ataluvchi gen yoʻlbarslarda yungi oʻsishi davrida qora rang hosil boʻlishiga taʻsir qiladi. Bunday yoʻlbarslar tabiatda ham uchrashi mumkin, lekin juda kam hollarda. Tabiatda bunday yoʻlbarslar uchratilgani haqidagi birinchi qaydlar XX asrning boshlariga toʻgʻri keladi.
Qora yo'lbars
Hayvonlarda uchraydigan melanizm — fenotip ning bir varianti, bu turning boshqa zotlariga nisbatan ancha to'q rangga ega bo'lishi bilan tavsiflanadi. Yo'lbarslarda ham ana shunday melanistik zotlari uchrashi mumkin. Shu kungacha to'liq melanistik, qop-qora, yo'lbars uchratilgani haqida birgina ma'lumot bor. Bu haqida 1773-yilda ingliz rassomi James Forbes Hindistonning Kerala shtatida chizgan rasimidan ma'lum. Rasimning o'zi bugungi kungacha saqlanib qolmagan. Chala melanistik zotlari haqida ma'lumotlar ko'proq va ularni hayvonot bog'larida kuzatish mumkin. Chala melanistik yo'lbarslarning chiziqlari qalin va bir-biriga shunchalik yaqin joylashganki ular orasida asosiy rang deyarli ko'rinmaydi. So'ngi marotaba bunda yo'lbars yovvoyi tabiatda 2022-yil Hindistonning Similipal milliy bog'ida kuzatilgan.
Biologiya va ekologiyasi
Asosan ovoz chiqarmaydi. Faqat ko'payish davrida, erkaklari o'zini past o'kirish bilan bildirishadi. O'ljaga hujum qilayotgan vaqtda o'ta past irrillagan tovush chiqaradi. Odatda boshqa hayvonlar, bug'ular, to'ng'izlar va hatto odamlar qoldirgan so'qmoqlardan va yo'lakchalardan yurishni afzal ko'radi.
Hududiy va ijtimoiy xulq-atvori
Voyaga yetgan yo'lbarslar hududiy hayvonlar bo'lib, yo'lg'iz turmish tarzini olib boradi va o'z hududini ayovsiz himoya qiladi. Yo'lbarslar shaxsiy hududini turli usullar bilan belgilab chiqadi. O'z hududini shaxsiy xid bilan belgilash yo'lbarslarning asosiy aloqa vositasi hisoblanadi. Siydik belgilarini asosan tik jisimlarda qoldiradi: daraxt poyasi, toshlar, butalar va h.k. Shuningdek daraxtlarga surkanish va daraxtlarni tirnash orqali ham belgi qoldirishadi.
Yo'lbarsning shaxsiy hududining maydoni yashash joyiga, o'ljaning ko'pligiga va bu hududda urg'ochilarning mavjudligiga bog'liq. Urg'ochi yo'lbars hududining maydoni taxminan 20 km² bo'lishi mumkin, erkak yo'lbarslarning hududi odatda ancha kattaroq - 60 -100 km². Voyaga yetgan erkakning yashash joyida 1:2 yoki 1:4 nisbatda bir nechta urg'ochilarining yashash joylari bo'lishi mumkin. Yo'lbarslarning o'z hududi bo'ylab harakatlanish yo'llari muntazamdir. Bunday harakatlar paytida yo'lbarslar doimiy ravishda o'z hududlarining turli qismlarini belgilaydilar, bir nechta vaqtinchalik yoki uzun mudadga yotadigan joy qilishadi. Hududi ichidagi kundalik harakatlanishi juda farq qiladi va bir qator omillarga bog'liq. Voyaga yetgan erkakning o'rtacha kunlik bosib o'tadigan masofasi 9,6 km, eng ko'pi 41 km. Urg'ochilari o'rtacha kunlik bosib o'tadigan masofasi 7 km, eng ko'pi 22 km. Urg'ochi yo'lbarslarning vaqti-vaqti bilan bir-biriga nisbatan tajovuzkorlik ko'rsatishiga qaramay, ularning yashash hududi bir-birinikiga tog'ri kelishi mumkin va bu vaziyatda ular tinch yashashadi; erkak yo'lbarslar hech qachon boshqa erkaklarning o'z hududida doimiy bo'lishiga va hatto vaqtincha o'tishiga ruxsat bermaydi.
Erkak yo'lbarslarning tajovuzkor hududiy xulq-atvorini hisobga olgan holda, ular o'rtasida yashash joylarini taqsimlash bo'yicha nizolar ko'pincha jiddiy shikastlanishga va ba'zan ulardan birining o'limiga olib keladi. Biroq, ko'pgina ziddiyatli vaziyatlarda, yo'lbarslar tahdid soladigan ko'rinish va tovushlarni ishlatish bilan cheklanadi. Erkak yo'lbarslar o'z hududini urg'ochi yo'lbarslar bilan osongina bo'lishadi, hatto o'lja bilan bo'lishadilar. Urg'ochi yo'lbarslar ham o'z o'ljalarini bo'lishishi mumkin va erkaklaridan farqli o'laroq, o'ljani boshqa urg'ochilar bilan ham bo'lishishi mumkin.
Boshqa yirtqichlar bilan aloqasi
2—3 yilda bir marta bolalaydi, homiladorlik davri 98—112 kun, 2—6 ta bola tugʻadi; 5—6 oy emizadi. Bolalari 1—2 yoshida mustaqil yashay boshlaydi. Soni juda kamayib ketgan, barcha kenja turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Yo'lbarslarni ovlash
Rivoyatlarga koʻra, Iskandar Zulqarnayn Oʻrta Osiyoni zabt etib va Sirdaryo boʻyida Aleksandariya esxata (Xoʻjand) shahrini qurgach, Sirdaryoning shimoldagi, zamonaviy Toshkent yaqinida, yerlarga kirib, yoʻlbarslarni ovlagan.
Orta Osiyoda, hususan O'zbekistonda yo'lbarslar qadimdan ovlab kelingan. Odamxo'rlikga moyil yo'lbarslarni ovlash uchun yuzlab, hatto minglab odamlar yig;ilgan. XIX-asirning 30-yillarida Toshkentning Beshyog'och dahasi da, Bo'rjar atrofida paydo bo'lgan yo'lbarslarni ovlash uchun Beklarbegi qaroriga ko'ra ikki ming odam to'plangan. Buxoroda esa, Zarafshon quyi oqimida, yo'lbarslarni ovlash uchun pishiq qafas qurilgan, ichiga qurollangan odamlar kiritilib, qafas qamishzorga olib borilgan. Bundan tashqari O'rta Osiyoda yo'lbarslar qopqon va tekis, chuqur jarga tirik uloq yoki qo'zichoq tashlab ovlangan. Yo'lbarsni yakka o'ldira olgan botir xalq orasida juda katta hurmatga ega bo'lgan. Ular yo'lbars tirnoqlarini tumor sifatida taqib yurishgan, bu Alvasti ga qarshi yagona himoya vositasi deb hisoblangan.
Qadimgi Koreyada yo'lbarslarni ovlash bilan maxsus ovchilar shug'ullangan va bu jarayon murakkab marosimlar bilan kechgan: yo'lbarsni nomi bilan atash mumkin bo'lmagan va ov paytida gaplashish taqiqlangan. Ovchilarning kiyimlari boshqa aholi kiyimlaridan farq qilardi - ular ko'k rangli ko'ylak va munchoqlar bilan bezatilgan, ko'k matodan tikilgan salla kiyishgan, loviya donalaridan yasalgan bo'yinbog' ham ovchi usti boshining ajralmas qismi edi. Bundan tashqari ovchi albatta yo'lbars go'shtini tanovul qilishi kerak edi. Ovchilar Koreya jamiyatida imtiyozli mavqega ega bo'lib, ular davlat soliqlarini to'lashdan ozod qilingan. XX asrda Koreyada yo'barslarni ovlash, ayniqsa Yaponiya istilosidan so'ng, ommaviy ermakga va vaqt o'tkazish turiga aylanadi.
Hindistonda ham yo'lbarslarni ovlash qadimdan tarqalgan. Boburiylar davridayoq yo'lbarslarni ovlash keng tarqalgan. Bu davr suratlarida yo'lbars ovi markaziy mavzu bo'lgani buning yaqqol isboti sanaladi. Lekin chinakamiga yo'lbars ovi XIX va XX asr boshida Hindistonda ommaviy tus oladi. Hindistonda ham yo'lbarslarni asosan ingliz istilochilari ovlashgan. O'ldirilgan yo'lbarslardan ko'pincha tulum yasalgan, keyinchalik ular ingliz zodagonlarining uylarini bezatgan. Terining yuqori narxiga qaramay (1977-yili yo'lbars terisi ingliz bozorlarida 4.250 dollar atrofida baholangan ), yo'lbarsning mo'ynali hayvon sifatida foydalanilmagan. Terilardan asosan tulum va gilamlar yasashda foydalanilgan. 1875 yildan 1925 yilgacha Britaniya hukmronligi ostidagi Hindistonda atigi 50 yil ichida 80 000 dan ortiq yo'lbarslar o'ldirilgan. Yo'lbars ovini ba'zi ovchilar piyoda, boshqalari fil yoki ot minib qilishgan. Qirol Jorj V 1911-yilda mustamlakachi Hindistonga tashrifi chog'ida 10 kun ichida 39 ta yo'lbarsni o'ldirgan.
Ikkinchi jahon urushidan so'ng yo'lbars ovi asta-sekin taqiqlana boshladi. Hozirgi kunda yo'lbarslarni ovlash butun dunyoda taqiqlangan. Ammo bunga qaramasdan brakonerlik ko'plab hududlarda hali ham gullab-yashnamoqda.
Tutqinlikda saqlanishi
Qadimgi Rim davridan boshlab yo'lbarslarni tutqinlikda ushlash odatiy holga aylangan. Yo'lbarslar gladiatorlar va boshqa ekzotik hayvonlar bilan urshtirilishdan tashqari, ko'rgazmalar, namoyishlar va gladiatorlar bilan mashg'ulotlar o'tkazish uchun boqilardi. XVII asrdan boshlab noyob va vahshiy yo'lbarslar, egalarining qudrati ramzi sifatida Evropa qal'alari va qasirlarida saqla boshladi. XVIII asrda yo'lbarslar hayvonot bog'i va sirkning diqqatli eksponatlariga aylandi: yo'lbars Frantsiyada 4000 frank gacha turardi (taqqoslash uchun, Liondagi tasviriy san'at professori yiliga atigi 3000 frank maosh olardi). AQShda 3500 dollargacha turadi, sherning narxi shu vaqtda 1000 dollardan oshmasdi.
2007-yilda Xitoyda 4000 dan ortiq yo'lbarslar tutqunlikda yashagan bo'lib, ulardan 3000 tasi 20 ga yaqin yirik muassasalarda, qolganlari esa 200 ga yaqin kichik muassasalarda saqlangan. 2020-yil ma'lumotlariga ko'ra Xitoy va Vyetnamda "yo'lbars fermalarida" 8000 ta yo'lbars tutqunlikda saqlanmoqda.
2011-yilda AQShning 468 ta muassasasida 2884 ta yo‘lbars saqlangan. 2018-yilda ularning soni 7000 tani tashkil etishi ma'lum bo'ldi. Garchi AQShning o'n to'qqiz shtatida yo'lbarslarga xususiy egalik taqiqlangan bo'lsada, yana o'n beshtasida maxsus litsenziya talab qilinadi va o'n oltita shtatda hech qanday qonun-qoidalar yo'q. O'n to'rtta mamlakat va mintaqadagi 105 ta tutqunlikdagi yo'lbarslarning genetik kelib chiqishi o'rganilib, ulardan 49 tasi beshta populyatsiyaga tegishli ekanligini ko'rsatdi;  52 ta hayvon aralash kelib chiqishga ega. Bugungi kunda hayvonot bog'larida saqlanayotgan ko'plab Amur yo'lbarslari asli Bengal yo'lbarslari bilan chatishtirish natijasi ekanligi aniqlandi.
O'zbekiston hududida ham yo'lbarslar qadim davrlardan tutqunlikda saqlangan. So'ngi xonliklar davrida xon saroylari bog'larida, maxsus chuqurlarda, yo'lbarslar ushlangan. Hozirgi kunda Toshken hayvonot bo'gida amur va bengal yo'lbarslari saqlanmoqda.
29-iyul Xalqaro yo'lbars kuni etib belgilangan.
Tana azolarining ishlatilishi
Yo'lbarslar tarqalagan barcha hududlarda ularning azolari tumor va taqinchoqlar sifatida ishlatilgan. Yo'lbars azolarining bunday ishlatilishi haqidagi eng qadimiy topilmalar Filipinning Palavan orolidan topilgan suyaklar hisoblanadi. Ularning yoshi 12000 yildan 9000 yil ilgari deb baholanadi.
Xitoyda va Osiyoning boshqa qismlarida ko'p odamlar yo'lbarsning turli qismlari shifobaxsh xususiyatlarga ega, jumladan, og'riq qoldiruvchi va afrodizyak sifatida ishlatishadi. Biron bir shifobaxsh tasiri mavjudligini tasdiqlovchi ilmiy dalillar yo'q. 1993-yildan beri Xitoyda yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi fauna va flora turlari ichki savdosiga taqiq joriy qilingan. Xitoyda farmatsevtika preparatlarida yo'lbars qismlaridan foydalanish taqiqlangan va hukumat yo'lbarslarning brakonerligi bilan bog'liq jinoyatlar uchun o'lim jazosi mavjudligiga qaramay, yo'lbars tana azolari savdosi yirik qora bozor sanoatiga aylandi, hukumat va tabiatni muhofaza qilish tashkilotlari uni to'xtatishga urinishlari bugungi kunga qadar samarasiz bo'ldi. Bosh ustiga xitoy xalq tabobati ehtiyojini qondirish uchun Xitoy, Vyetnam hamda Tailandda maxsus "yo'lbars fermalari" faoliyat ko'rsatmoqda. Savdo bilan shug'ullanuvchi deyarli barcha qora bozorlar Xitoyda joylashgan bo'lib, ular mamlakat ichida yoki Tayvan, Janubiy Koreya yoki Yaponiyaga azolar jo'natilib sotilgan. Buning oqibatida yo'lbarslarning xitoy populyatsiyasi 1950-yillardan 1970-yillargacha bo'lgan davr oralig'ida tijorat uchun o'ldirilishi natijasida deyarli butunlay yo'q qilindi. Yo'lbars fermalari mavjudligiga qaramasdan ham, xitoy an'anaviy tibbiyoti uchun ko'plab yo'lbarslar brakonerlar tomonidan otilgan yoki tuzoqqa tushgan yovvoyi yo'lbarslar bo'lib kelmoqda. Ular asosan Xitoydan tashqarida, Rossiya, Hindiston va Janubiy-Sharqiy Osiyoda, tutilib kontrabanda yo'li bilan Xitoyga olib kelinadi. Osiyo qora bozorida yo'lbars jinsiy olatni taxminan 300 AQSh dollariga teng bo'lishi mumkin. 1990-1992 yillarda tarkibida yo'lbars azolari mavjud 27 million dona mahsulot topildi. 2014-yil iyul oyida Shveytsariyaning Jeneva shahrida, yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan turlar boʻyicha xalqaro konferentsiyada, Xitoy vakili Xitoyda yoʻlbars azolarining savdosi sodir boʻlayotganini birinchi marta tan oldi.
Mifologiya va afsonalar
Xitoyda ular yo'lbars kuch va salomatlik ramzi bo'lib, yovuz ruhlar va kasalliklarni haydab chiqaradi, deb ishonishgan. Daosizm da bu yirtqich g'arb, oq rang, kuz va beshta asosiy elementlardan biri - suv bilan bog'langan va sharq, bahorining timsoli bo'lgan yashil ajdahoga qarama-qarshi bo'lgan. Shuning uchun yo'lbars va ajdaho o'rtasidagi kurash Xitoy tasviriy sanatida eng mashhur ramziy motivlardan biri. Yo'lbars Xitoy buddizmi ning uchta hissiz jonzotlaridan biri bo'lib, maymun - ochko'zlik ramzi va bug'u - shahvoniy nafs ramzi, bilan bir qatorda - g'azab ramzi sanaladi. Shuningdek Xitoy rivoyatlarga ko'ra afsonaviy besh yo'lbars dunyo tomonlarini qo'riqlab turadi; ko'k yo'lbars - sharqni, qora - shimolni, qizil - janubni, ikkta oq yo'lbars g'arbni va markazni. Xitoy taqvimi ning o'n ikkta jonzotdan uchinchisi sanaladi. Koreyada oy taqvimining birinchi oyi "Yo'lbars oyi" deb ataladi.
Tasviriy sanat
Yo'lbars tasvirlangan birinchi tasviriy sanat asari Koguryo (miloddan avvalgi 37 - milodiy 668 yillar) hukmronligi davriga oid koreys maqbaralarida topilgan. Yo'lbarslarning tasvirlari maqbaralarni himoya qilishiga ishonishgan. Maqbara devorlaridagi tavirlari bilan bir yoʻlbars tasviri qatorda bronza davriga oid koʻplab uy-roʻzgʻor buyumlari (miloddan avvalgi 1000 – 300 yillarga oid) : koʻzgu, bolta, pichoq, idishlar, qoʻngʻiroqlar, taqinchoqlar, marosim buyumlari va hokazo bo'lgan.
Xitoy tasviriy sa'natida yo'lbars tasviri asosiy mavzularidan biri bo'lgan.
Yo'lbarsning tasvirlari hind san'atida ham uchraydi. Eng mashhur misollardan biri bu Tipu sultonning yo'lbarsi, bu yog'ochdan yasalgan mexanik yo'lbars, qizil kiyimdagi ingliz askariga hujum qilyatgani aks ettirilgan.
Islomda tirik mavjudotlarni tasvirlash taqiqlangan bo'lib, bu ko'p jihatdan islom dini tarqalgan mamlakatlar san'atining o'ziga xosligini ko'rsatadi. Biroq Markaziy Osiyoda islom dinining keng tarqalishiga qaramasdan, yoʻlbarslar uchun oʻziga xos istisno boʻlgan. Yoʻlbars tasviri gilam va matolarda, shuningdek, Samarqand shahridagi masjidlar, jumladan, Registon maydonidagi mashhur Sherdor, nomiga qaramasdan, madrasasida yo'lbars tasvirlangan.
Evropa tasviriy sanatida ham yo'lbarslar tez-tez uchraydi, masalan, Delakrua ning ov sahnalarida va Piter Pol Rubens ning "Yo'lbarslar ovi" (1618) rasmida.
Adabiyot
Dunyoning ko'plab yozuvchi va shoirlari o'z asarlarida yo'lbarsni tasvirlashgan. Hind va Xitoy adabiyotida an'anaviy tarzda yo'lbarsning kuch-qudratiga etibor qaratilgan. Bu hayvon adolat, donolik va ba'zan ishqli sevgining himoyachisi sifatida gavdalangan. Yo'lbars haqidagi bunday tasavvur Yaqin Sharq adabiyotiga ko'chib o'tdi.
G'arbiy Evropa adabiyotida yo'lbarslarga munosabat turlicha edi. Masalan, Redyard Kipling ning "Jungli kitobi" asarida yo'lbars Sherxon ayyor va dahshatli hayvon sifatida tasvirlagan. Shu bilan birga, bolalar yozuvchisi Alan Miln "Vinni Pux" haqidagi asarida jozibali va quvnoq personaj - Yo'lbarsvoyni yaratdi. Yo'lbars G. L. Oldie tomonidan "Xoanga" hikoyasida ijobiy nuqtai nazardan ko'rsatilgan. Och yo'lbars - Frank Baumning Oz mamlakati haqidagi qator qissalari qahramoni.
Shoirlar ham yo‘lbarsni chetlab o‘tishmagan. Gussar-yo'lbarsning esda qolarli obrazi Nikolay Gumilyovning "Lo'lilarda" (1920) she'rida yaratilgan. Bolaligida hayvonlardan birinchi bo‘lib hayvonot bog‘ida yo‘lbarsni ko‘rgan va eslagan Luis Borxes ning “Yo‘lbarslar oltini” she’riy to‘plami bor. Ingliz tilida so'zlashadigan mamlakatlarda Uilyam Bleyk ning "Yo'lbars" she'ri juda mashhur bo'lib, unda yo'lbars, Borxesning so'zlariga ko'ra, "yovuzlik ramzi" sifatida tasvirlangan.
Rus yozuvchisi va etnograf VladimirKlavdiyevich arsenyevning "Ussuriysk o'lkasi changalzorlarida" kitobida, bosh qahramon Dersu Uzala yoshligida bexosdan totem hayvoni bo'lmish - yo'lbarsni o'ldirib, bir umir "tayga egasi" oldida qo'rquv va ayb hisi bilan yashadi.
Yann Martelning, 2002-yilda Buker mukofotini olgan, "Pi hayoti" romanida Richard Parker laqabli bengal yo'lbarsi bosh qahramonlardan biri.
Qoroqolpoq yozuvchisi Amet Shomuratov "Yo'lbarslar bilan uchrashuvlarim" asrida muallif bolaligida Turon yo'lbarsini uchratgani haqida yozgan.
Kino
Kino va animatsiya da yo'lbars obrazi ko'p uchraydi, ayniqsa bolalar animatsiyasida: "Kung Fu Panda" (2008) multfilmida yo'lbarsga (sharqiy jang sa'nati ustasi) Anjelina Joli tomonidan ovoz berilgan. "Olovuddin" (1992) multfilmida malika Jasmin Raja laqibli yo'lbarsni uy hayvoni sifatida boqadi. "Madagaskar 3" (2012) Vitaliy laqabli sirk yo'lbarsi ko'rsatilgan. Walt Disney 1967-yili R. Kiplingning asari asosida "Changalzorlar afsonasi" nomi ostida multfilm chiqardi. 2016-yilda "Ormon bolasi" nomi ostida film ham olindi. Vinni Pux ning Walt Disney tomonidan olingan multfilmida Yo'lbarsvoy dumida sakra oladi.
Marvel ning komikslar olamida Yo'lbars isimli qahramon mavjud.
2012-yilda Yann Martelning "Pi hayoti" romani asosida olingan film tanqidchi va tomoshabinlar tomonidan keng etirof etildi.
BBC 2008-yilda Devid Attenboro boshlovchiligida "Yo'lbars: Changalzorda ayg'oqchi" nomli hujjatli film olingan.
Soğanlı (Kovancılar)
Soğanlı  — Elazig viloyatining Kovancılar tumaniga qarashli qishloq.
Mil. av. 838
'''Mil. av. 838'''
Hayitgul Yoʻldosheva
Hayitgul Yoʻldosheva (1948.8.10, Amudaryo tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Leningrad universiteti kimyo-biol. fakultetini tugatgan (1972). 1973-yildan Amudaryo tumanidagi 30-oʻrta maktabda (1975—85 yillar 48-oʻrta maktabda) kimyo-biol. oʻqituvchisi. Yoʻldosheva kimyo fanidan darelarni chuqurlashtirilgan dastur asosida olib boradi. U test sinovlari asosida tashkil qilingan sinflarda dars-maʼruza, darssuhbat, seminar usullarini qoʻlladi; bu usullar oʻquvchilarning mustaqil fikrlashi, bilim doirasini kengayishida oʻz samarasini koʻrsatdi.
Nozières (Cher)
Nozières Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir. Cher departamenti Saint-Amand-Montrond tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
231 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 22,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 10,4 km2.
Abu Saʼid Iso Shoshiy
Abu Saʼid Iso Shoshiy(arabcha:أبو سعيد عيسى شوشي — Abu Saʼid Iso Shoshiy — Toʻliq ismi:Abu Saʼid Iso ibn Solim Abu Saʼid Shoshiy (vafoti 847-yil)) — roviy.
Tarixi
Abu Saʼid Iso Shoshiy Shosh ahlidan boʻlib, Aris (kuyov) deb tanilgan. Ishonchli roviy boʻlib, el-yurt kezgan. Abu Saʼid Iso Shoshiy Abu Hudba Ibrohim ibn Hudba, Ubaydulloh ibn Amr, Baqiya ibn Valid va boshqalardan hadislar rivoyat qilgan. U oʻrta asr arab mualliflari asrida hadis rivoyat qiluvchi ishonchli muhaddis sifatida eʼtirof etilgan. Shuningdek, Abu Saʼid Iso Shoshiydan hadislar bilan bir qatorda hikmatli iboralar va xabarlar rivoyat qilingan. Abu Saʼid Iso Shoshiy 232/847-yilda Halvonda vafot etgan.
Abu Hafs Kabir
Ahmad ibn Hafs ibn Zaburqon ibn Abdulloh ibn Buxoriy, „Abu Hafs Kabir“ kunyasi bilan tanilgan (767-yil, Buxoro — 832) — islom olamining fiqhshunos olimi. Imom Buxoriy bilan zamondosh.
Biografiyasi
Buxoroning Fagsodara mahallasida tugʻilgan. 804-yil o‘z vatanida egallashi mumkin bo‘lgan barcha ilmlarni chuqur o‘zlashtirgach, Bag‘dod tomon yo‘l oladi. Imom Muhammad ibn Hasan Shayboniyga shogird tushgan. Imom Muhammaddan hanafiylik mazhabi fiqhini oʻrganib, yana o‘z vataniga qaytadi. Shu sabab, u hanafiylik taʼlimotini Movarounnahrga birinchi bo‘lib olib kelgan shaxs sifatida taniqlidir.
Oʻgʻli Abu Abdulloh ham islom olamida taniqli. Uni otasi bilan yanglishtirmaslik maqsadida ulamolar otasini Abu Hafsi Kabir, oʻgʻlini Abu Hafsi Sagʻir deb ataganlar. Islom olamining islom qonunshunosligi asoslarini yaratgan yirik olim boʻlgan.
Abu Hafsning oʻziga „Kabir Buxoriy“ — „Buxoriylarning kattasi“ va „Hojatbaror imom“ degan unvonlar berilgan, oʻgʻli Abu Abdulloh (Abu Hafs Sagʻir Buxoriy; 877-yil) ham otasi singari fiqh ilmida peshqadam boʻlgan.
Rivoyat qilinishicha, Abu Hafs Kabir Buxoroda hanafiy mazhabiga asoslangan birinchi madrasani qurdirgan. Ushbu madrasa hozirgi „Poyi Kalon“ mavzeida bo‘lgan. Abu Hafs uyidan madrasaga borishda bozor bilan o‘tgan. Haybatidan bozorchilarning shovqin-suroni pasayib, to‘xtab qolgan.
Imom Shofeʼiy Abu Hafsni „Odamlar fiqhda u zotning boqimandalaridir“ deya taʼriflagan. Buxoroning aksariyat olimlari Abu Hafsdan ilm olishgan.
Asarlarda foydalanish
Abu Hafsning asaridan olingan iqtiboslar va uning bergan fatvolari keyingi davr ulamolarining fiqhga doir asarlarida keng foydalanilgan. Xususan, uning fikrlari Mas’ud ibn Mahmud ibn Yusuf Samarqandiyning „Saloti Mas’udiy“, Alouddin Buxoriyning „Hayratul- fuqaho“, Abu Bakr ibn Mas’ud Kosoniyning „Badoyi’us- sanoyi’ fi tartibi-sh- sharoi’“, Burhoniddin Mahmudning „Muhitu-l- Burhoniy“, Avrangzebning buyrug‘i bilan Shayx Nizomiddin Balxiy boshchiligida 23 nafar faqih tomonidan yozilgan „Fatovoyi Olamgiriy“ kabi asarlarda yozilgan.
Ayrim asarlarda Abu Hafs Kabir haqida alohida boblar ajratilgan. Misol uchun, Soʻfi Olloyorning „Maslakul-muttaqin“ asarida „Bayonoti Abu Hafs Kabir“, „Hikoyati Xoja Abu Hafs Kabir Buxoriy“ sarlavhalari bilan 2 bob ajratilgan.
Shogirtlari
Abu Hafsning oʻnlab shogirdlari boʻlgan. Jumladan Abu Jaʼfar Rizvon ibn Salim Badakoriy Buxoroning Badakor qishlogʻidan boʻlgan. Boshqa shogirtlari: Abu Solih Toyyib ibn Muqotil Xunomatiy, Abul Hasan Muqotil ibn Said Baydariy, Muhammad ibn Abdullo Abu Zahhok Fazl ibn Hasson Sutikaniy, Muhammad ibn Hotam Subizgukiy, Abu Usmon Said ibn Sulaymon Shargiy. Sulaymon shargiyning otasi Abu Said Sulaymon ibn Dovud Shargiy ham Abu Hafsdan taʼlim olgan.
NGC 4975
NGC 4975 Sunbula yulduz turkumidagi S0 tipli galaktikadir.
Abu Hafs Kabir
Vafoti
Abu Hafsi Kabir Buxorodagi Darvozai nav qarshisidagi tepalikda dafn etilgan. Buxoroliklar u joyni muqaddas sanab, „Haqrah“ („Haq yoʻl“) va Xoja Imom Abu Hafs deb ataganlar. Mustabid sovet tuzumi davrida uning qabri va atrofidagi meʼmoriy yodgorliklar buzib tashlangan.
NGC 4975
Ushbu obyektni John Herschel 1830-yilda kashf etgan.
Warpe
Warpe Germaniyaning Quyi Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Nienburg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 2, km2. 804 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Hududi
Warpening hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Lawler (Iowa)
Aholisi
439 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 192,6 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 2,31 km2. Shundan 2,28 km2 quruqlik, 0,03 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 330 m balandlikda joylashgan.
Muhabbat Yoʻldosheva
Muhabbat Yoʻldosheva (1923.8.3 - Toshkent - 2018.6.4 ) — Oʻzbekiston xalq artisti (1969). 1939 yildan Respublika yosh tomoshabinlar teatrida ishlaydi. U yaratgan obrazlarning aksariyati ijobiy boʻlib, uning qahramonlari hayotiyligi, samimiyligi, dramatik kuchi, inson psixologiyasini chuqur his qila bilishi va uning ruhiy holatini to-moshabinga toʻliq yetkaza olishi bilan ajralib turadi. "Qamar" (X. Qosimov) spektaklidagi Qamar uning sahnadagi ilk rolidir. Eng yaxshi rollari: Zolushka ("Zolushka"), Gerda ("Qor malikasi"), Gʻujumoy ("Qovoqvoy va Chanoqvoy"), Moʻʼtabar ("Mardlar qissasi"), Galya ("Amu qahramonlari"), Juliya ("Veronalik ikki yigit"), Yeremeyevna ("Noraso"), Dora xola ("Tom togʻaning kulbasi"), Ona ("Shum bola") va b. U, shuningdek, travesti rollar ustasi. Telespektakllarda Buviniso ("Elmurod"), Xosiyat xola ("Erk"), Ona ("Qoraqalpoq qizi"), Sora ("Gʻulgʻula"), Muloyim xola ("Qaynona"), Halima ("Xoji afandi uylanarmish") kabi obrazlar yaratgan. "Mehnat shuhrati" ordeni (1997), "Jasorat" medali bilan mukofotlangan (1994).
Mil. av. 837
'''Mil. av. 837'''
Vafot etgan
🇷🇺
Alsasua
Alsasua Ispaniyaning Navarra mintaqasida joylashgan munisipalitetdir. Navarra provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 26,8 km2. Aholisi — 7698 kishi (2010).
Lewiston (Idaho)
Aholisi
32,119 nafar aholi istiqomat qiladi (2011). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 695,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 44,5 km2. Shundan 42,7 km2 quruqlik, 1,8 km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 227 m balandlikda joylashgan.
Mirabello
Mirabello Italiyaning Emilia-Romagna mintaqasida joylashgan kommunadir. Ferrara provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 16 km2. 3426 nafar aholi istiqomat qiladi (2008).
Morteaux-Coulibœuf
Morteaux-Coulibœuf Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Calvados departamenti Caen tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
513 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 43,5 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 11,8 km2.
Monfumo
Monfumo Italiyaning Veneto mintaqasida joylashgan kommunadir. Treviso provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 11 km2. 1428 nafar aholi istiqomat qiladi.
Groton, Suffolk
Groton Angliyaning Suffolk shahridagi qishloq va fuqarolik cherkovi boʻlib, Xedli va Sadberi oʻrtasidagi A1071 dan bir mil shimolda joylashgan. Babergh tumani tarkibiga kiradi.
Drakenburg
Drakenburg Germaniyaning Quyi Saksoniya yerida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Nienburg tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 11,76 km2. 1769 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).
Groton, Suffolk
Avliyo Bartolomeyga bagʻishlangan cherkov binosi chaqmoq tosh bilan qoplangan va XV asrga oid baʼzi xususiyatlarga ega; XIX asrda qattiq tiklangan. Bu Hamdoʻstlik urushi qabri oʻrni. Qishloqda do‘konlar yo‘q, ammo „Fox and Hounds“ qovoqxonalari bor. Groton qishlogʻidan tashqari, qavmda Broad Street, Castlingʻs Heath, Gosling Green, Horner’s Green va Parlament Xit qishloqlari mavjud. Bu yerda bir qancha qadimiy oʻrmonlar joylashgan: Groton Wood SSSI, Mill Wood va Winding Wood qoʻriqxonalari va Bull’s Cross Woodning bir qismi (Milden Thicks SSSI qismi). Shuningdek, cherkovda daryo qutisi va Pitches togʻining irmogʻi, yogʻoch qal’aning qolgan yer ishlari mavjud.
Mezőnagymihály
Mezőnagymihály — Vengriyaning shimoli-sharqidagi Borsod-Abauj-Zemplén okrugidagi qishloq. Qishloq tekislikdagi Kachi-Saliy daryosi bo'yida qurilgan.
Groton, Suffolk
Tarix
Groton, Konnektikut, shuningdek, 1646-yilda ushbu hududda yashagan Uintropning oʻgʻli Jon Uintrop tomonidan qishloq nomi bilan atalgan. Qishloqdagi „Kroft“ deb ataladigan keng tarqalgan joyda, oqsoqol Jonning bobosi Adam Vintrop tomonidan ekilgan eski tut daraxti bor.
Broad Street, qavmdagi qishloq, u Mill Green yaqinida joylashgan. Bu, shuningdek, Pytches Mountda joylashgan.
Groton Parkda, Norman motte va Beyli qal’asining Pitches Mount yoki Pytches misolidir. U XII asrda Adam de Kokfild tomonidan qurilgan boʻlishi mumkin. Faqat diametri 200 fut boʻlgan va butalar va oʻsimliklar bilan qoplangan mot yoki tepalik omon qolgan. Baʼzilar bu nomni 1200-yilda Beri Sent-Edmunds abboti uchun Grotonni ushlab turgan Pekche oilasidan kelib chiqqan deb hisoblashadi. U 1805-yilda Groton Buyuk uyini sotib olgan Jon Pytches sharafiga nomlangan boʻlishi ehtimoli koʻproq.
Castlingʻs Heath
Castlingʻs Heath — qavmdagi qishloq. Unda to‘ylar bo‘lib o‘tadigan „Kaptar ombori“ deb ham ataladigan „Castlingʻs Hall“ ombori bor.
Gosling Green
Gosling Green — cherkovdagi qishloq, u faqat Groton Vud SSSI tomonidan qurilgan.
Mezőnagymihály
Tarixi
Qishloq nomi XIV asrda birinchi eslatilganidan beri Nagmihal, Nagy Mighali yoki Nagymyha deb yozilgan. Turklar Vengriyani bosib olgan paytida shahar bir necha bor vayron qilingan. Aholi esa qishloq yonidagi botqoqqa qochib ketishgan. Yassi hududda quyidagi 23 qishloq aholi punktiga kiradi: Almasi, Dobozi, Eperjes, Egyes, Farkas, Fay, Fenduda, Gólyás, Gyékényes, Kisgólyás, Kisecsér, Kenyérvaro, Kuper, Maksér, Nag, Salaman, Nag. Sezark, Szilvasi, Szomollo, Telek, Teper és Zsindelyes. Rim- katolik cherkovi 1896-yilda Sankt Anna nomi bilan qurilgan.
Drakenburg
Hududi
Drakenburgning hududi km2dir. Dengiz sathidan oʻrtacha m balandlikda joylashgan.
Bresnay
Bresnay Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Ushbu kommuna Allier departamenti Moulins tumani tarkibiga kiradi.
Mil. av. 836
'''Mil. av. 836'''
Bresnay
Aholisi
376 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 16,2 nafar kishi.
Mil. av. 836
Vafot etgan
🇷🇺
Bresnay
Geografiyasi
Maydoni — 23,2 km2.
Abulvose
Abulvose (15-asr) — shoir. Insho sanʼatida mohir, hazil-mutoyibaga moyil, hozirjavob boʻlgan. A. haqida Vosifiy („Badoye’ ul-vaqoye’“), Jomiy („Bahoriston“), Navoik („Majolis un-nafois“) asarlarida maʼlumotlar be-rilgan. Vosifiy A.ning hozirjavobligi bilan Navoiy tahsiniga sazovor boʻlgani, Sulton Mahmudga bagʻishlangan „Chor dar chor“ qasidasining yaratilishi tarixi va 24 baytli shu qasida matnini ham keltiradi. Jomiy ushbu qasidaga yuksak baho berib, unga hech kim javob yoza ol-maganini aytadi. Navoiy A.ning Majdiddin Muhammad haqida 500 baytdan ortiq, boshqalar haqida 1000 baytdan ziyod hajvlar yozganini maʼlum qiladi. Jomiy vafotidan soʻng Navoiy tavsiyasi bilan A. uning tarjimai holini yozgan.
Mezőnyárád
Mezőnyárád — Vengriyaning shimoli-sharqidagi Borsod-Abauj-Zemplén okrugidagi qishloq.
NGC 4976
NGC 4976 Kentavr yulduz turkumidagi E4 tipli galaktikadir.
Ushbu obyektni John Herschel 1835-yilda kashf etgan.
Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.
Qozogʻiston geografiyasi
Qozogʻiston Oʻrta Osiyo va Sharqiy Yevropada joylashgan. 2,724,900 kvadrat kilometr maydonga ega boʻlgan Qozogʻiston Oʻrta Osiyodagi toʻrtta davlatdan ikki baravar va Alyaskadan 60 % katta. Mamlakat janubda Turkmaniston, Oʻzbekiston va Qirgʻiziston; Rossiya shimolda; gʻ'arbda Kaspiy dengizi; sharqda Xitoyning Shinjon-Uygʻur avtonom viloyati bilan chegaradosh.
Yevropa hududi
Qozogʻiston — dunyoning ikki qismida, Yevropa va Osiyo chegarasida joylashgan davlat; mamlakatning katta qismi Osiyoda, kichikroq — Sharqiy Yevropada joylashgan. Sovet, rus va qozoq manbalarida Yevropaning Qozogʻiston orqali oʻtadigan chegarasi Mugodjari togʻlari va Emba daryosi boʻylab berilgan. Ilgari dunyoning chegaralari Ural daryosi boʻylab tortilgan, shuning uchun baʼzi manbalarda farqlar mavjud: „Britannica“ ensiklopediyasi „Yevropa“ maqolasida TSB (Mugodjari va Emba uchun) bilan bir vaqtga toʻgʻri keladigan Yevropa va Osiyoning chegaralari tasvirlangan, ammo ingliz tilidagi xaritalarda chegara Ural daryosi boʻyida koʻrsatilgan. Markaziy razvedka boshqarmasining Umumjahon faktlar kitobi Qozogʻistonning Yevropa qismini Ural daryosi boʻylab chizishda davom etmoqda.
Iqlimi
Quyida iqlim diagrammalarida mamlakatning turli xil iqlimlaridan namunalar keltirilgan, ular ikkita qarama-qarshi shaharlardan olingan (tegishli jadvallar bilan); Aktau va mamlakatning gʻarbiy qismidagi Kaspiy dengizi sohillari sovuq choʻl iqlimi va sovuq quruq iqlimi bilan ajralib turadi, Petropavl iqlimi mamlakatning qolgan qismi uchun odatiy iqlimga ega; nam faslli kontinental iqlimning keskin oʻzgarishi, yogʻingarchilikning notekis taqsimlanishi va fasllar orasidagi haroratning keskin oʻzgarishi bilan farqlanadi.
Maydon va chegaralar
thumb|upright=1.25|CIA World Factbook maʼlumotlariga koʻra, [[Qozogʻiston Markaziy Osiyodagi eng katta davlatdir: ]] CIA World Factbook hisob-kitoblariga koʻra:
Ostellato
Ostellato Italiyaning Emilia-Romagna mintaqasida joylashgan kommunadir. Ferrara provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 173 km2. 6762 nafar aholi istiqomat qiladi (2004).
Mosles
Mosles Fransiyaning Quyi Normandiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Calvados departamenti Bayeux tumani tarkibiga kiradi.
Aholisi
289 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 45,2 nafar kishi.
Geografiyasi
Maydoni — 6,4 km2.
Eir (telekommunikatsiya)
Eircom Limited, Eir (eir) nomi bilan savdo qiluvchi, Irlandiyadagi yirik statsionar, mobil va keng polosali telekommunikatsiya kompaniyasi. Hozirgi vaqtda Jersi shtatida tashkil etilgan xususiylashtirilgan kompaniya kelib chiqishi Irlandiyaning sobiq davlat monopol telekommunikatsiya provayderi Telecom Éireann va uning oʻtmishdoshlari P&T (Pochta va telegraflar departamenti) borib taqaladi. U Irlandiyadagi eng yirik telekommunikatsiya operatori boʻlib qolmoqda va Buyuk Britaniyadagi biznes va korporativ telekom bozorlariga yoʻnaltirilgan xorijdagi operatsiyalarga ega. Kompaniya 1999-yilgacha Irlandiya va Nyu-York fond birjalarida suzish orqali xususiylashtirilgunga qadar davlatning asosiy mulki boʻlgan.
Eir hozirda Xavier Nielning Iliad SA va uning Parijda joylashgan NJJ Telecom Europe investitsiya fondiga tegishli. Guruhga fransuz telekommunikatsiya provayderi Free va Iliad Italia ham kiradi.
Eir oʻzining Open Eir birligi orqali ulgurji statsionar tarmoqni boshqaradi va Irlandiya telekommunikatsiya kompaniyalarining keng doirasiga mis hamda tolaga asoslangan kirish mahsulotlarini taqdim etadi. Uning xizmatlariga FTTH, FTTC (VDSL) kabi yangi avlod kirish mahsulotlari va misga asoslangan eski xizmatlar, shu jumladan ADSL, PSTN va ISDN kabi klassik raqamli kontaktlarning zanglashiga olib boriladigan mahsulotlar kiradi.
Eir milliy uyali aloqa tarmogʻini oʻzining Eir brendi ostida va GoMo, faqat onlayn sub-brend ostida boshqaradi. Tarmoq 2G, 3G, 4G va 5G xizmatlarini hamda WiFi Calling va VoLTE kabi yordamchi xizmatlarni taqdim etadi.
Bozor ulushi
2019-yilning uchinchi choragida Eir Irlandiyaning qattiq ovoz bozori chakana savdosi daromadining 39 foizini va statsionar chakana va ulgurji daromadlar bo‘yicha bozor ulushining 45,3 foizini va mobil bozorning 19,1 foizini (mobil keng polosali va mashinadan-mashinadan tashqari) tashkil etdi.
Eir, shuningdek, mobil aloqa operatorlari va MVNOlar bilan oʻzining mobil xizmatlari uchun ham, statsionar liniyalarni almashtirish mahsulotlari sifatida ham raqobatga duch keladi. Barcha uyali aloqa operatorlari juda raqobatbardosh ovozli xizmatlarni va yuqori tezlikdagi 4G va tobora ortib borayotgan 5G ulanishini taklif qilish imkoniyatiga ega, bu koʻpincha statsionar xizmatlarga qaraganda tezroq boʻlishi mumkin, xususan, VDSL va tolali tolali shkafdan foydalanadigan birinchi avlod NGA mahsulotlari, ular faqat maksimal 100 Mbit/ s. ADSL xizmatlari yana ancha sekinroq. Routerlar va tashqi antennalardan foydalangan holda 4G va 5G statsionar mobil xizmatlari koʻplab qishloq va kvazi qishloq joylarida ham munosib raqobatchilarga aylandi.
Xizmatlar
thumb| Roches koʻchasidagi Eir telefon stantsiyasi, Limerik Eir Aloqalarni tartibga solish komissiyasi (ComReg) litsenziyasi ostida Irlandiyadagi eng yirik statsionar telekommunikatsiya tarmogʻini boshqaradi. Shtatdagi aksariyat uylar va korxonalar oʻz tarmogʻiga bogʻliq. Tarmoqda bir qator telekommunikatsiya xizmatlari taqdim etiladi, shu jumladan Business IP, uning MPLS platformasi. Eir ham Shimoliy Irlandiya atrofida toʻliq egalik tolali tarmoq uzuk va Belfast atrofida boshqa yakunlandi. Ularning ISP boʻlimi, Eir Net, dial-up xizmatlarini, shuningdek, keng polosali xizmatlarni taqdim etadi (quyida keng polosali ulanishni koʻring). SMS-dan foydalanadigan har qanday signal-monitoring mahsulotlari Eirʼs SMSC bilan ishlash uchun qattiq kodlangan, shuning uchun Digiweb, BT, Smart, UPC yoki Magnet telefon tarmoqlarida ishlamaydi.
Eirning mobil tarmogʻi butun Irlandiya Respublikasi boʻylab 2G, 3G, 4G va 5Gga asoslangan mobil aloqa xizmatlarining toʻliq spektrini taqdim etadi. Uning GSM tarmogʻi 1800 da ishlaydi MGts va 900 MGts diapazonlari, chunki oldingi GSM litsenziyalari 900 dan toʻliq foydalangan MGts diapazoni. GPRS va EDGE maʼlumotlar xizmatlari ham mavjud.
Katta bozor kuchiga ega boʻlgan operator sifatida Eir boshqa operatorlarga bir qator ulgurji mahsulotlarni taqdim etishi va qoʻngʻiroqlarni boshqa telefon tarmoqlariga oʻtkazishi kerak. Boshqa operatorlar tomonidan taklif etilayotgan koʻplab keng polosali mahsulotlar Eir mahsulotini qayta sotishdir.
Mers-les-Bains
Aholisi
3477 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 643,9 nafar kishi.
Eir (telekommunikatsiya)
Xizmatlar
Bir qator telefon maʼlumotnomalarini sotib olish mumkin va onlayn versiyasi ham mavjud. Olti yillik maʼlumotnomada raqamga telefon xizmati Eir tomonidan yoki uning raqobatchilaridan biri tomonidan taqdim etilganidan qatʼi nazar, mahalliy terish hududida (01, 02, 04, 05, 06 yoki 07/09) raqamlar roʻyxati keltirilgan. Mobil raqamlar koʻrsatilmagan.
Tarixi
thumb| Telecom Éireann lyuk qopqogʻi Kompaniya 1984-yilda Bord Telecom Éireann nomi bilan 1983-yilda pochta va telekommunikatsiyalar toʻgʻrisidagi qonunga binoan tashkil etilgan. 1991-yildan 2013-yilgacha Eirning shoʻba korxonalari Phonewatchni oʻz ichiga olgan, keyin Eircom Phonewatch nomi bilan tanilgan boʻlib, u uy monitoringi xizmatlarini, kuzatilgan oʻgʻri signallarini, yongʻin signalizatsiyasini, CCTV tizimlarini va tibbiy ogohlantirish asboblarini taqdim etadi. 2013-yil may oyida u Phonewatch Osloda joylashgan Sector Alarm Corporation kompaniyasiga sotilganini eʼlon qildi.
Lawton (Iowa)
Lawton AQShning Iowa shtatida joylashgan shahardir. Woodbury okrugi tarkibiga kiradi.
Eir (telekommunikatsiya)
Tarixi
1999-yildan 2006-yilgacha RTE Weather va 2000-yildan 2008-yilgacha Eircom Irlandiya ligasiga homiylik qildi.
Garchi Yevropa Ittifoqi qonunlari Irlandiya telekommunikatsiya bozorini ochishni talab qilsa-da, Irlandiya 2003-yilgacha raqobatdan chetga chiqdi. Jarayon 1995-yilda boshlangan va 1999-yil iyuliga kelib hukumat deyarli barcha aksiyalarini tasarruf qilgan. Eircom 1999-yil 8-iyulda Irlandiya, London va Nyu-York fond birjalarida sotuvga chiqarildi va kichik/birinchi marta investorlar Irlandiya hukumati tomonidan aktsiyalarni sotib olishga daʼvat etildi. Aksiya narxi 3,90 yevro qilib belgilandi, keyinroq 4,80 yevroga yetdi, bu 23 foizga o‘sdi. 2000-yil iyuligacha oʻz aksiyalariga ega boʻlgan dastlabki sarmoyadorlar 4% bonusli ulushga ega boʻlishdi.
Eircom flotatsiyasi qimmatli qogʻozlar bozori pufakchasiga flotatsiyaning dastlabki shov-shuvi toʻxtaganidan soʻng, aksiya narxi tez tushib ketdi.
Lawton (Iowa)
Aholisi
908 nafar aholi istiqomat qiladi (2010). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 493,8 nafar kishi.
Eir (telekommunikatsiya)
Tarixi
Xususiylashtirilgandan soʻng, Eirning statsionar telefonlarga kirishi 82% dan 69% gacha kamaydi. Ushbu davr mobaynida mobil telefon egaligida katta oʻsish kuzatildi hamda liniya ijarasi Yevropada eng yuqori darajaga koʻtarildi.
Mers-les-Bains
Geografiyasi
Maydoni — 5,4 km2. Dengiz sathidan 0 – 99 m balandlikda joylashgan.
Morgano
Morgano Italiyaning Veneto mintaqasida joylashgan kommunadir. Treviso provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 11 km2. 3754 nafar aholi istiqomat qiladi.
Eir (telekommunikatsiya)
Eircellni yoʻq qilish, xususiy va qayta tiklash
2001-yilda Eircom oʻzining mobil filiali Eircellni Vodafone ga sotdi. Kompaniya alohida tashkilotga, Eircell 2000ga oʻtkazildi, keyinchalik u Vodafone kompaniyasiga aksiyalarni almashtirish orqali sotildi. Eircom aksiyadorlari Eircell ulushini 1000/1 nisbatda oldilar. Oʻsha paytda konvertatsiya darajasi har 2 Eircell 2000 aksiyasi uchun 0,9478 Vodafone aksiyasini tashkil etdi. Bu Eircom aksiyadoriga Eircom va Vodafone aksiyalariga ega boʻldi.
Eircell sotilgandan soʻng, Eircomning oʻzi kam baholangan deb hisoblangan va ikki konsorsium oʻrtasida tender urushi mavzusiga aylangan: Denis OʻBrien boshchiligidagi E-Island konsorsiumi va rais Tony OʻReilly boshchiligidagi Valentia konsorsiumi. Oxir-oqibat, 2001-yil noyabr oyida kompaniya Eircom aksiyalari uchun 1,335 evrolik tavsiya etilgan taklifga rozi boʻldi. Eircom fond birjasidan chiqarib tashlandi, Eircom Limited, aksiyalari boʻyicha xususiy cheklangan kompaniya va Valentianing shoʻba korxonasiga aylandi va OʻReilly Ijrochi rais lavozimini egalladi.
2004-yil 19-martda kompaniya fond bozoriga qaytdi (garchi roʻyxatga olingan kompaniya Eircom Group aslida yangi xolding kompaniyasi boʻlgan hamda Irlandiyada emas, balki Angliya va Uelsda roʻyxatdan oʻtgan). Kompaniya bir aksiya uchun 1,55 yevroga oʻzgardi, lekin oʻzining float narxidan yuqoriroq savdo qilish uchun tiklanishdan oldin dastlabki savdoga tushdi.
Meteorni sotib olish
2005-yil boshida bir nechta Irlandiya gazetalari uchinchi mobil aloqa operatori Meteor Mobile Communications oʻz egalari Western Wireless tomonidan sotuvga qoʻyilgani haqida xabar berishdi. Bu Eircomga mobil aloqa bozoriga qaytadan kirish imkoniyatini berdi, deb hisoblandi. 2005-yil 14-iyulda RTÉ News oʻz biznes veb-saytida Denis OʻBrayen tenderdan voz kechgani va Eircom 410 million evroga eng koʻp taklif qilgani haqida xabar berdi. 21-iyul kuni Smart Telecom ham oʻz faoliyatini olib qoʻygani eʼlon qilindi va Eircom yagona daʼvogar sifatida qoldi. Eircom uni 2005-yil 25-iyulda 420 million yevroga sotib olish boʻyicha kelishuvni eʼlon qildi.