cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
كۈرەش ئىبراھىم
80-يىللارنىڭ بېشىدا، مەرھۇم شائىر نۇرمۇھەممەد ئەركىينىڭ «كىمنىڭ بار ئاشۇنداق ئالىمى قېنى، پەخىرلەن دۇنياغا مەھمۇد ۋەتىنى» دېگەن ئىككى مىسرا نەقرات قىلىنغان غەزىلى ئۇلۇغ ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇد كاشغەرىي يازغان قامۇس «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك ‹تۈركىي تىللار دىۋانى›»نىڭ ھازىرقى زامان ئۇيغۇرچە نەشرى بىلەن تەڭ تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبىي ۋە شىمالىغا تارقىلىپ كىشىلەرنىڭ، خۇسۇسەن ئالىي ۋە ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ياشلارنىڭ قەلبىنى لەرزىگە كەلتۇرگەن ۋە ئۇلارنىڭ ئوتلۇق قەلبىگە مەھمۇد كاشغەرىيدەك ئالىم بولۇش ئىستىكىنىڭ ئۆچمەس مەشئىلىنى ياققانىدى. مەملىكىتىمىزنىڭ تۇنجى ئۇيغۇر دوكتور ئاشتى (postdoctor博士后) خىمىيە-فىزىكا ئالىمى كۈرەش ئىبراھىم مانا شۇ چاغلارىدىكى دىلىغا يۈكسەك غايىنى پۈككەن ياشلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
تۇز
تەركىبى:NaCl
ھوشۇر ئېلى
ھوشۇر ئېلى (لاتىن: Hoshur Eli) ئەپەندى 1931-يىلى تۇرپاندا تۇغۇلغان، 1948-يىلى ئۈرۈمچى سابىق ئۆلكىلىك 2-دارىلمۇئەللىمىنى پۈتتۈرگەن، ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ جۇڭگو-سوۋېت دوستلۇق جەمئىيىتى، شىنجاڭ گېزىتى ئىدارىسى، ئۈرۈمچى 2-قىزلار مەكتىپى قاتارلىق ئورۇنلاردا رەسساملىق، خەتتاتلىق خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان. 1950-يىلىدىن 1951-يىلنىڭ ئاخىرغىچە بېيجىڭغا يۆتكىلىپ دۆلەت مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتىدا گۈزەل سەنئەت خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان. 1952-يىلىدىن 1991-يىل 8-ئايدا پېنسىيىگە چىققانغا قەدەر ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ خوتەن ۋىلايىتىنىڭ كېرىيە ناھىيىلىك مەدەنىيەت يۇرتى، شىنجاڭ ئۆلكىلىك كىنو فىلىم تارقىتىش-قويۇش شىركىتى، ئۈرۈمچى شەھەرلىك دوستلۇق كىنوخانىسى، ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئاممىۋى سەنئەت سارىيى قاتارلىق ئورۇنلاردا خەتتاتلىق ۋە رەسساملىق خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان.
1996-يىلى ئۈرۈمچىدىكى ھەر قايسى خەتتاتلار جەمئىيەتلىرى بىرلىشىپ ئۇنىڭغا تون كىيگۈزدى. ھەم گېزىت-ژۇرنال، رادىئو، تېلېۋىزورلاردا ئالاھىدە تونۇشتۇردى. ئۈرۈمچىدە نەشردىن چىققان «بىزنىڭ خەتتاتلىرىمىز»، «ئۇيغۇر خەتتاتلىق ئەسەرلىردىن تاللانمىلار» قاتارلىق بىر قانچە توپلاملاردا ئۇنىڭ 50 پارچىگە يېقىن ھۆسنخەت ئەسەرلىرى ئېلان قىلىندى. ئۇ، خەتتاتلىق سەنئىتىنى ئۆزىگىلا باغلاپ قالماستىن، ھەر يىلى بىر قانچە قارار ھۆسنخەت كۇرسلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇپ، ھەر مىللەت ھۆسنخەت ھەۋەسكارلىرىنى تەربىيىلەپ، خەتتاتلار قوشۇنىنىڭ زورىيىشى ئۈچۈن مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشتى. شۇنداقلا تەكلىپ بىلەن شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ھۆسنخەت دەرسلىرىنى ئۆتۈپ، ئەۋلادلارنىڭ خەتتاتلىق سەنئىتىگە بولغان تەشنالىقىنى قاندۇردى. 1996-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تەرىپىدىن تەييارلىغان لازىرنۇرلۇق، كومپيۇتېر مەتبەئە سىستېمىسىغا ئۇيغۇر يېزىقى بولغان تۈز خەت نۇسخىسى، رۇقئى خەت نۇسخىسىنى يېزىپ بەردى. 1999-يىل 7-ئايدا ئۇنىڭ 4 خىل نۇسخىدىكى خەتنى ئۆگىنىش قوللانمىسى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىندى. شۇنداقلا ئاپتونوم رايونلۇق تىل- يېزىق ئىملا كومىتېتىنىڭ تەكلىپى بىلەن تەئلىق خەت نۇسخىسىنى كومپيۇتېرغا كىرگۈزۈپ بەردى.
خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى
فۇنكىسىيەسى
2011-يىلى 3-ئايدا خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى كېڭىشى بىر يېڭى كۆپ تەرەپلىك يادرو يېقىلغۇسى بىلەن تەمىنلەش لايىھەسىنى ماقۇللىدى، بۇنىڭدىن مەقسەت- يادرو يېقىلغۇسى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بولمىغان تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ يادرو ئېنېرگىيەسىدىن تىنچلىق ئۈچۈن پايدىلىنىش ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش بىلەن بىرگە، يادرو قوراللارنىڭ كېڭىيىپ كېتىشى خەۋپىنى تۆۋەنلىتىش.
مەنبە
جوڭگو ئۇيغۇرچە تور رادىيوسى http://www.uycnr.com/zl/gjzz/201112/t20111225_242400_1.html
ياڭ فاسېن
2004 - يىلى 4 - ئايدىن 2005 - يىلى 9 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ شەھىرى ئىگەرچى يېزىلىق پارتىيە كومىتېتىنىڭ سېكىرتارى بولغان؛
ھەزرىتى ئەلى رەزىياللاھۇ ئەنھۇ
ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى ئۆز ئورنىغا ھەزرىتى ئۆمەرنى خەلىپە قىلىپ تەيىنلىگەندە: ”ئۇنىڭدىن باشقىسىنى خالىمايمىز!“ دېگەنمۇ ھەزرىتى ئەلى ئىدى. ئۇ ھەزرىتى ئۆمەرگىمۇ دائىم يېقىن تۇردى، ئىشلىرىغا ياردەملەشتى. قازىلىق ئۇنىڭغا تاپشۇرۇلدى. ھەزرىتى ئۆمەر دائىم: ”ئەبۇل ھەسەن(يەنى ئەلى) مۇسۇلمانلار ئىچىدىكى ئەڭ ياخشى قازىدۇر!“ دەپ ئۇنى ماختايتتى ۋە مەدىنىدىن سىرتقا چىقسىلا ئۇنى ئۆز ئورنىغا نائىب قىلىپ قوياتتى. دائىم ئۇنىڭ مەسلىھەتىنى ئالاتتى، كېيىن ئۇلار تۇغقانلاردىن بولۇپ قالغان.
ھەزرىتى ئەلى كېيىنچە لەيلا بىنتى مەسئۇد ئەل تەمىمىييەگە ئۆيلەنگەن. بۇ ئايالدىنمۇ ئابدۇللا ۋە ئەبۇ بەكرى ئىسىملىك ئىككى ئوغۇل تۇغۇلغان. بۇلارمۇ باشقىلىرىدەك ھەزرىتى ھۈسەيىن بىلەن بىرلىكتە كەربالادا شېھىت قىلىنغان. ھەر ئىككىلىسىدىن ئەۋلاد قالمىغان.
ھەزرىتى ئەلىنىڭ خەلىپىلىك دەۋردىكى ئىسلام جەمئىيىتىنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى ئىلگىرىكى دەۋردىكىدىن كۆپ پەرقلىنىپ كەتمەيتتى. ئاللاھنىڭ شەرىئىتى يولغا قويۇلغانىدى. بىردىنبىر پەرق شۇ ئىدىكى، ئىلگىرى مۇسۇلمانلارنىڭ پۈتۈن ئوي-خىيالى يېڭى فەتھى رايونلىرىدا بولسا، بۇ دەۋردە پەقەت ئۆز ئىچىدىكى مەسىلىلەرگە قارىتىلغانىدى. ھەزرىتى ئەلى بولسا، مەسىلىلەرگە ھەزرىتى ئۆمەردەك مۇئامىلە قىلغان: چوڭ ساھابىلەرنى مەدىنىنىڭ سىرتىغا چىقارمىغان، قۇرەيشلەرنىمۇ شۇنداق قىلغان، خەزىنىنى مەھكەم تۇتقان، ئىجرادا مەلۇم قاتتىق قول بولغان.
ھەزرىتى ئەلى ئالدى بىلەن جەرىر ئىبنى ئابدۇللا ئەلبۇجەلنى ئەلچى قىلىپ مۇئاۋىيەگە ئەۋەتىپ، ئۇنىڭ ئۆزىگە بەيئەت قىلىشىنى ۋە ھەممەيلەن قوبۇل قىلغان خەلىپىلىكىنى ئۇنىڭمۇ قۇبۇل قىلىشىنى تەلەپ قىلدى. ئەمما مۇئاۋىيە جاۋاب بەرمىدى. جەرىر ئۇنىڭ يېنىدىن نەتىجىسىز قايتتى. ھەزرىتى ئەلىنىڭ ھەمراھلىرىدىن بەزىلىرى مۇئاۋىيەنىڭ دەرھال جاۋاب بېرىشىنى كۈتكەنىدى. كۆپ ئۆتمەي مۇئاۋىيەمۇ ئەلچى ئەۋەتتى. بۇمۇ نەتىجىسىز بولدى. ئاقىۋەت ھەزرىتى ئەلى مۇئاۋىيەگە جازا يۈرۈشى قىلدى. شۇنداق قىلىپ، ھەزرىتى ئەلىنىڭ تۇرشاۋۇل قىسىملىرى شامغا كىردى.
ھەزرىتى ئەلىنىڭ شېھىد قىلىنىشى مۇنداق يۈز بەرگەنىدى: خاۋارىجلاردىن بىر نەچچە كىشى مۇسۇلمانلارنىڭ ئارىسىدا يۈز بېرىۋاتقان قالايمىقانچىلىقنىڭ مەنبەسىنى ئۈچ كىشىدىن: ھەزرىتى ئەلى، مۇئاۋىيە ۋە ئەمرۇ ئىبنى ئاستىن كۆرگەن ۋە ئۇلارنى رامىزاننىڭ 17-كۈنى بىرلا ۋاقىتتا ئۆلتۈرۈۋېتىشكە قەسەم قىلىشقان. بۇلارنىڭ ئىچىدىكى بەتبەخت ئابدۇراھمان ئىبنى مۇلجەم بولسا ھەزرىتى ئەلى ناماز بامداتقا كىشىلەرنى ئويغىتىش ئۈچۈن كۇفە كوچىسىدا كېتىۋاتقاندا، كەينىدىن زەھەرلىك خەنجەر ئۇرغان...
مىللەت كىملىكى تۇغما بولاممۇ؟
ئاپتۇرى: نەزەر
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
نېئودىي
قايناش نۇقتىسى:
ئابباسىيلار
تارىخچە
1055-يىلى ئوتتورا ئاسىيادىكى سالچۇق تۇركلىرى باغداتنى ئىشخال قۇرغان.1258-يىلى موڭغۇللار بىسىپ كىرىپ خەلىپىنى بىكار قىلغان ھەمدە ئۆلتۇرگەن،ئابباس خاندانلىقى مۇنقەرىز بولغان.
چۆكۈشى
چېگىزخاننىڭ نەۋرىسى ھولاگۇخاننىڭ خىتاي گېنىرالى گوكەن 1258 - يىلى 29 - يانۋار ئابباسىيلار خىلافىتنىڭ پايتەختى باغدادنى مۇھاسىرىگە ئالغان ئىدى.
مۇجى يېزىسى
مۇجى يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Muji Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقتو ناھىيىسى گە جايلاشقان. right|thumb
باققاللىق
باققاللار توپ ئېلىپ پارچە سېتىش ياكى باغنى كۆتۈرە ئېلىپ توپ ۋە پارچە سېتىش شەكلىدە ئىش كۆرىدۇ. باققاللارنىڭ ھۆل مېۋە – چېۋىلەرنى سېتىشى ئۆزگىچە بولۇپ، ئۇلار مېۋىلىرىنى جەلىپكار ئىدىيوملار بىلەن سۈپەتلەپ خېرىدار چاقىرىدۇ، مېۋىلىرىنى ئالدىن خېرىدارغا تېتىتىپ ئاندىن ساتىدۇ.
ئانا ۋەتەن پارتىيىسى
1983-يىلى قۇرۇلغان ،پارتىيىنىڭ نىشانى بولسا تۈركىيىنى ئەركىن ۋە قۇدىرەتلىك قىلىپ قۇرۇپ چىقىش ،دىپلىماتتىيە جەھەتتىن غەرىپ بىلەن زىچ مۇناسىۋەتتە بۇلۇپ تۈركىيىنى ماھىيەت جەھەتتىن بىر غەرىپ دۆلىتىگە ئايلاندۇرۇش شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىسلام ئەقىدىسىگىمۇ ئەھمىيەت بىرىدۇ،
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
بىر تىل ئۈچۈن تۈزۈلگەن ياكى ئىستىخىيىلىك ھالدا ئاممىنىڭ ئەتراپ قىلىشىغا ئىگە بولغان مۇنداق قائىدىلەر گەرچە بىر تىلنىڭ يېزىلىش ئۇسۇللىرىنى پەقەت نىسپىي تۇراقلىققا ئىگە قىلىش رولىنىلا ئوينىسىمۇ، لېكىن يېزىق تىلىنىڭ جانلىق تىلغا نىسبەتەن يېتەكچى رول ئوينايدىغانلىقى ۋە ئۇنىڭغا دائىم ئىجابىي تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، تىلدا مۇنداق نىسپىي تۇراقلىق بولمىسىمۇ بولمايدۇ. بىر تىل ئۈچۈن ھەممە ئېتىراپ قىلغان ۋە رىئايە قىلىدىغان يېزىش قائىدىلىرى تۇرغۇزالمىسا، يەرلىك شېۋىلەر ۋە شەخسلەرنىڭ تىل ئالاھىدىلىكلىرى تۈپەيلىدىن يېزىق تىلىنىڭ رولىدىن پايدىلىنىش ئۈنۈملۈك بولمايدۇ.
3. “ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملا ۋە تەلەپپۇز لۇغىتى”نىڭ تۈزۈلۈش پرىنسىپلىرى
ئىملا ھەققىدىكى پرىنسىپلار
يىغا + لا = يىغلا – (يىغلىماق) قۇرۇ – + غ + سا + ق = قورساق
قائىدىگە خىلاپ بولسىمۇ، ئەنئەنە بويىچە قوشۇلۇۋاتقان بەزى قوشۇمچىلار، بەزى ئومۇمىي بولمىغان فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەر:
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىملاسىدا بۇ پرىنسىپ كۆپىنچە پېئىللارغا ياردەمچى پېئىللارنىڭ قوشۇلۇشى بىلەن ھاسىل بولغان بىر قىسىم ئانالىتىك شەكىللەرنىڭ سىنتېتىك شەكىللەرگە ئايلىنىشى ياكى يۈزلىنىشىدىن پەيدا بولىدىغان بىر قىسىم بىرىككەن سۆزلەردە، قوشۇمچىلار ئارقىلىق ياسالغان بىر قىسىم ياسالما سۆزلەردە سۆزنىڭ ئوچۇق بوغۇمىدا ئۇرغۇسىنى يوقاتقان “ئا، ئە” تاۋۇشلىرىنىڭ ئاجىزلىشىشىدىن ئىبارەت فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەرنى ئىپادىلەشتە قوللىنىلدى.
مۇنداق ئىككىگە ئايرىش بەزەن سېمانتىكىلىق مەنىنىڭ تەلەپ قىلىشى سەۋەبىدىن تىلنىڭ ئوز تەرەققىياتىدا يۈز بەرسە، بەزەن جانلىق تىل بىلەن يېزىق تىل ئوتتۇرىسىدىكى پەرقتىن ۋە كېيىنچە ھەر ئىككىسىنىڭ يېزىقتا ئوخشاش ئىپادە قىلىنىشىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
تارتۇق (سوۋغا) تا (ر) تۇق (يارا ئىزى)
قاراخانىيلار خانلىقى
thumb|left|قاراخانىيلارنىڭ تەمسىلىي بايرىقى thumb|left|قاراخانىيلار ئىمپېرىيىسىنىڭ زېمىنى (مىلادى 999 - 1212) thumb|left|قاراخانىيلار ئىمپېرىيىسى، 1006 - يىللار <div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> قاراخانىيلار خانلىقى، ھىجرى 225 - 609، مىلادى 840 - 1212 - يىللار ئارىسى بۇگۈنكى كاشغەر مەركەزلىك شەرقىي تۈركىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تۇپراقلىرىدا ھۆكۈم سۈرگەن بىر تۈرك دۆلىتىدۇر. بەزى تارىخىي مەنبەلەردە «ئىلكخانلار دۆلىتى» دەپمۇ قەيت قىلىنغان. بايقالغان تەڭگىلەردە تىپىك «الک (ئىلك، ئىلېك، ئەلىك دەپمۇ ئوقۇش مۇمكىن)» كەلىمىسى باردۇر. ئىسلام مەنبەلىرىدە « ئەل خاقەنىيە، ئەل خانىيە ياكى ئەل ئافراسىياب» دەپ تونۇلغان (تارىخى ئىبنۇلئەسر). زامانداش بەزى باشقا مەنبەلەردە بولسا ئادەتتە خانىدان نامى بىلەن آل أفراسياب (ئافراسىياب ئوغۇللىرى)، آل خاقان (خاقان ئوغۇللىرى، خاقانىيلەر)، ياكى الملك الخانيە الترك (ئەل مۈلكۇل خانىيەتۇل ئەتراك / تۈرك خانلىرىنىڭ مەملىكىتى) دېيىلگەن. ھۆكۈمدارلىرى قاراخان ياكى ئىلكخان نامى بىلەن مەشھۇردۇر.
قۇرۇلۇشى
(4) قارلۇقتىن ئىدى دېگەن پەرەز ( فۇئات كۇپرۇلۇ)
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
ئۇستاز ئۇستا
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
«مەجمەئۇت – تاۋارىخ» نىڭ نەقىل قىلىنغىنىدەك، ئەفراسىياپنىڭ سۇلتانزادىلىرىدىن ھەزرىتى سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان، كىچىك ياشلىق ھاياتىدا پادىشاھ بولۇپ، تامام كاشىغەر ۋىلايىتىنى ئىسلامغا كىرگۈزدى. كاشىغەر ۋە ماۋەرائۈننەھرنىڭ پادىشاھلىرى بۇلارنىڭ نەسلىدىن ئىدى. ( «تارىخىي رەشىدى» دىن ) ئەمدى ئىسلام تارىخچىلىرىنىڭ مەنبەلىرىگە ئاساسلانغاندا، 9 – ئەسىرلەردە ياغما قەبىلىسى ھازىرقى ئوتتۇرائاسىيادىكى نارىن دەرياسىنىڭ جەنۇبىغا كۆچكەن. <references group="«ئىسلام ئېنسكلوپېدىيىسى» دىن" /> «ھۇدۇدۇلئالەم» ناملىق كىتابتا، ياغمىلارنىڭ «توققۇز ئوغۇزلار»دىن ئىكەنلىكى ۋە ھاكىمىيەت بېشىدا تۇرۇۋاتقان ھۆكۈمدارلارنىڭمۇ «توققۇز ئوغۇزلار» (ئۇيغۇرلار) ھۆكۈمرانئائىلىسىدىن بولغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. شۇ مەنبەگە قارىغاندا، قەشقەر ۋە ئاتۇش ( ئارتۇچ) ناھىيىلىرىمۇ شۇ چاغدا ياغمىلارنىڭ قولىدا ئىدى.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
ئوچۇق ئېچىق (ئېتىزنىڭ ئېچىقى)
كېزەك (نۆۋەت) كېزىك (كېسەل)
مۇشۇ نۇقتىلارنى كۆزدە تۇتقاندا، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي جانلىق تىلىنى قېلىپلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئۆلچەملىك تەلەپپۇز قائىدىلىرىنى تۈزۈش ھەققىدىكى پرىنسىپلارنى تۆۋەندىكىچە بېكىتىش ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنى قېلىپلاشتۇرۇشتا ئىجابىي رول ئوينايدۇ، دەپ قارايمىز.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى
ئەتىرگۈل ئۇرۇشى
جەريانلىرى
1483-يىلى ئىدۋارد Ⅵ كېسەل بىلەن ئالەمدىن ئۆتتى. ئۇنىڭ ئوغلى ئىدۋارد Ⅴ تەختكە ۋارىسلىق قىلدى، بىراق ئۇنىڭ ئىنىسى چارلىز نائىبلىق قىلدى. ئەمما، ئۇزۇن ئۆتمەي رىچارت تەختنى تارتىۋېلىپ ئۆزى پادىشاھ بولۇۋالدى. بۇنىڭ بىلەن يورك ئائىلىسىدىكى ئىدۋارد Ⅴ نىڭ ھىمايىچىلىرى ئۆزىنى لانكاستېر جەمەتىدىكى تەخت ۋارىسى دەپ ئاتىۋالغان ھېنرى تۇدۇر بىلەن بىرلىشىپ ئەسكەر تارتىپ كېلىپ، رىچارت بىلەن قارشىلاشتى. 1485-يىلى 8-ئايدا ئىككى تەرەپ ئەنگىلىيىدىكى بوسۋوس جېڭىدە رىچارت قازا قىلدى- دە، يورك سۇلالىسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاخىرلاشتى. ھېنرى تۇدۇر تەختكە ئولتۇرۇپ، ئۆزىنى ھېنرى Ⅶ دەپ ئاتاپ، دوئودىز سۇلالىسىنى بەرپا قىلدى. ئارقىدىنلا ئۇ ئىدۋارد Ⅵ نىڭ چوڭ قىزى ئېلزابىتنى ئەمرىگە ئېلىپ، ئۆزىنىڭ بەلگىسىدە قىزىل ئەتىرگۈل بىلەن ئاق ئەتىرگۈلنى بىرلەشتۈرۈپ، ئۇرۇشقا خاتىمە بەردى.
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان
ئۆمۈر بايانى
ئىمتىھان بېرىۋاتقان مەزگىلىدە يەنە ئەييۇپ تولۇق ئوتتۇرا مەكتىبىدىنمۇ دىپلوم ئالغان. ئۇنىۋېرستىتنى مارمارا ئۇنىۋېرستىتى ئىقتىسادى ۋە تىجارى بىلىملەر فاكۇلتىتىدا ئوقۇغان ئەردوغان بۇ فاكۇلتىتنى 1981 - يىلى تاماملىغان.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە،بۇ يىللاردا بىر ياش ئىدىئالىست بولۇش سۇپىتى بىلەن دۆلەت ۋە دۇنيا مەسللىرى ۋە كوللىكتىپ مەسللەرگە  كۆڭۈل بۆلگەن ئەردوغاننىڭ ئاكتىپ سياسىيغا قەدەم ئىلىش دەۋرى باشلاندى. تولۇق ئوتتۇرا ۋە ئۇنىۋرستېتتا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىدا مىللى تۈرك ئوقۇغۇچىلار بىرلىكى ئوقۇغۇچىلار گۇرۇپپسىدا ئاكتىپ ۋەزىپە ئالغان رەجەپ تاييىپ ئەردوغان ،1976-يىلىدا (MSP)بايئوغلۇ ياشلا تارمىقى باشلىقلىق ۋەزىپىسى ۋە شۇ يىلى (MSP)ئستانبۇل ياشلار گۇرۇپپىسى باشلىقلىق ۋەزىپىسگە سايلاندى.1980-يىلىغا قەدەر ،بۇ ۋەزىپىلەرنى داۋاملاشتۇرغان ئەردوغان سياسي پارتىيلەرنىڭ ئەسكىرى زەربىسى بىلەن تاقىۋېىتىلگەن 1980-يىلى 12-سىنتەبىر مەزگىلىدە ئالاھىدە بۆلۈمدە بىر مەزگىل مەسلىھەتچى،يۇقىرى قاتلام باشقۇرغۇچىلىق ۋەزىپىسنى ئۆتىدى. 1983-يىلى قۇرۇلغان رەفاھ پارتىيسى بىلەن ئاكتىپ سياسى ھەرىكەتكە قايتىپ كەلگەن رەجەپ تاييىپ ئەردوغان ،1984-يىلىدا رەفاھ پارتىيسى بەيئوغلۇ رايون باشلىقى،1985-يىلىدا بولسا،رەفاھ پارتىيسى ئستانبۇل رايون باشلىقى ۋە رەفاھ پارتىيسى بەيئوغلۇ ناھىيە باشلىقى (MKYK ) ئەزاسى بولدى.ئستانبۇل رايون باشلىقى ۋەزىپىسنى ئۆتىگەن ئەسناسىدا،باشقا سياسى پارتىيلەر ئۈچۈن مودىل بولغان يېڭى بىر تەشكىلى قۇرۇلمىسى بەرپا قىلغان ئەردوغان ،بۇ مەزگىلىدە مەخسۇس ھالدا ئاياللار ۋە  ياشلارنىڭ سياسىيغا قاتنىششنى ئىلگىرى سۇرىدىغان يىتەكچىلىك خىزمەتلىرىنى ئشلىدى.سياسەتنىڭ ئوچۇق ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ كەڭ خەلق ئاممىسى تەرىپىدىن پايدىلىنىپ ئېتىبارغا ئېىلىنىشى يولىدا مۇھىم قەدەملەرنى ئالدى.بۇ خىزمەتلەر ئەدرغان مەنسۇپ بولغان رەفاھ پارتىسيگە 1989-يىلى بەيئوغلۇ يەرلىك سايلىمىدا چوڭ غەلبە ئەكىلىپ،يۇرتقا پارتىيە خىزمەتلىرى ئۈچۈن ئۆرنەك تىكلەپ بەردى.
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
قوغدىلىدىغان بەت ۋە قوغدالمايدىغان بەت قۇرۇش
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان
ئۆمۈر بايانى
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان 1997-يىلى 12-دىكابىردا خەلقكە ختاب قىلىپ سۆزلىگەن نۇتۇقى جەريانىدا ،مىللى مائارىپ مىنستىرلىكى تەرىپىدىن ئوقۇتقۇچىلارغا تەۋسيە قىلىنغان ۋە بىر دۆلەت ئاپپاراتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان كىتابتىكى بىر شئېرنى ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن ھەپىس جازاسىغا مەھكۇم قىلىنغان ۋە ئستانبۇل بۇيۇك شەھەر بەلەدىيە باشلىقى ۋەزىپىسى ئاخىرلاشتۇرۇلغان.
ئۆزى ھەققىدىكى سوت قارارى سەۋەبىدىن 2002-يىلى 3-نويابىر سايلىمىدا مىللەت ۋەكىلى نامزات بولۇشى چەكلەنگەن ئەردوغان ،قانۇنى يول ئارقىلىق نامزاتلىق سالاھىيتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن 2003-يىلى 9-مارتتا سىېر ناھىي ،ىللەت ۋەكىلى يېڭىلىنىش سايلىمىغا قاتناشتى.بۇ سايلامدا 85%ئاۋازغا ئېرىشكەن ئەردوغان 22-نۆۋەتلىك سېرر ۋىلايىتى مىللەت ۋەكىلى سالاھىيتى بىلەن پارلامنىتقا كىردى. 2003-يىلى 15-مارتتا باش مىنىستىرلىك ۋەزىپىسنى ئۇستىگە ئالغان رەجەپ تاييىپ ئەردوغان پارلاق ۋە سىجىل تەرەققى قىلىدىغان بىر تۈركىيە ئارزۇسى بىلەن ھاياتىنى مۇھىملىققا ئىگە قىلىدىغان بىر قاتار ئسلاھات تەدبىرلىرىنى قسقا مۇددەت ئىچىدە يولغا ويدى.
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان ياۋروپا ئېتتپاقىغا كىرىش مۇساپىسدە، دۆلەت تارىخىنىڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى سۈپىتىدە تەسۋىرلىگەن مۇۋەپپەقىيەتلىك تەشەببۇسلىرىغا قوشۇمچە قىلىپ، دانا تاشقى سياسەت ۋە جىددى زىيارەت-ئالاقە يولى بىلەن سىپرۇس مەسىلىسنى مەڭگۇلۇك بىر تەرەپ قىلىش ۋە دۇنيادىكى تۈرلۈك دۆلەتلەر بىلەن ئۇنۇملۇك ئالاقىلەرنى تەرەققى قىلدۇرۇش ساھەلىرىدە مۇھىم قەدەملەرنى ئالدى.
2011-يىلى 12-ئيۇندا ئۆتكۈزۈلگەن ئاساسى سايلاملاردىكى ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيسى سايلام بېلىتىنىڭ 49.8%گە ئېرىشپ قايتا بۇيۇك بىر زەپەر قازاندى.3-نۆۋەت باش مىنىستىرلىك كۇرسىغا ئولتۇرغان ئەردوغان پارتىيسنىڭ سايلام بىلىتىنى ئارقىمۇ-ئارقا 3 قىتىم ئۆستۈرۈپ تۈرك سياسى تارىخىدىكى بىر يېىڭىلىققا ئىمزا قويغۇچى بولۇپ قالدى.تۈركىيەنىڭ خەلقئارا جامائەت ئارىسدا ھۆرمەتلىنىدىغان يۇقىرى ئورۇنغا چىققان بۇ جەرياندا، باش مىنىستىر ئەردوغان بىر دۇنيا رەھبىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن نامايان بولدى.
2014 - يىلى 8 - ئاينىڭ 28 - كۈنى چوڭ سايلامدا جۇمھۇر باشقىنى (رەئىس جۇمھۇر) بولۇپ سايلىنىپ ھازىرغىچە داۋام قىلىۋاتقان رەجەپ تاييىپ ئەردوغان ئۆيلەنگەن ۋە 4 بالىنىڭ دادسى.
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
ئەگەر بۇلارنى ئاچساق نۇرغۇن ئىختىيارى باشقۇرغۇچىلارغا ئېھتىياج تۇغۇلىدۇ.
مىللەتچى ھەركەت پارتىيىسى
مىللەتچى ھەركەت پارتىيىسى:بۇ پارتىيىە 1983-يىلى قۇرۇلغان بۇلۇپ بۇ پارتىيە ئۆزىنى ئاتا تۈرۈك مىللەتچىلىگى يۇلىدا كىتىپ بىرىۋاتقان بىردىن بىر ھەقىقى پارتىيە دەپ ھىساپلايدۇ،ئۇ كومىنىزىمغىمۇ،غەرىپ تۈزىمىگىمۇ ئۆچ چىڭ تۈرۈكچىلىك بىلەن پانئىسلامى ئەقىدىنى بىرلەشتۈرگەن ئىدىيىنى دۆلەتىنىڭ ئاساسى مەنىۋى مەسىلىگە ئايلاندۇرۇشنى تەشەببۇس قىلىدۇ، بۇ پارتىيە ش ئا ئە ت دائىرىسىدە قىلىشنى خالىسىمۇ لىكىن تۈركىيىنى ،ياۋرۇپانىڭ بىرقىسمى قىلىپ قۇرۇپ چىقىشقا قارىشى تۇرىدۇ ne mutlu türküm diyene
ئۇيغۇر تىلى
بۇ تىلنى قوللانغۇچىلار ئاھالە نوپۇسى
ج خ ج تېرىتورىيىسى ئىچىدە ياشىغۇچى غەيرى رەسمىي سانلىق مەئلۇماتلارغا كۆرە 18 مىليون ئۇيغۇر ۋە ئاھالىي نوپۇسى ئېنىق بولمىغان ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ياۋروپادا ياشىغۇچى باشقا ئۇيغۇرلار.
ئىسلام دۆلىتى
link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Islam_World.svg|thumb|350x350px|خەلقنىڭ كۆپچىلىكى مۇسۇلمان بولغان ئەللەر ئاراسىدا: ئىسلام دەۋلەتلەرى (قېنىق يېشىل)، ئىسلام رەسمىي دىن بولغان ئەللەر (ئوچۇق يېشىل)، ئەكسەرى مۇسۇلمان بولغان [[ھاكىمىيەت بىلەن دىن ئايرىلغان|لائىك دۆلەتلەر (كۆك) ۋە باشقالار (تۇرۇنج)]] ئىسلام دۆلىتى ياكى ئىسلامىي دەۋلەت، ئىسلامىي قانۇنلار (شەرىئەت) گە تايانغان دۆلەت شەكلىدۇر. ئىسلامىيەتنىڭ دەستلەپكى يىللىرىدىن ئېتىبارەن ئىسلام دۆلىتى دەپ ئاتالغان دەۋلەتلەر بولغاندۇر. بۇلارنىڭ تۇنجى ۋە ئەڭ مۇھىمى پەيغەمبەرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام تامانىدىن قۇرۇلغان ۋە ۋاڧاتىدىن سوڭرە خەلىڧەلەر تامانىدىن باشقۇرۇلغان خىلاڧەت دەۋلەتىدۇر.
ئۇيغۇر تىلى
1. چېكىت
△ 1961- يىلى، قىش كۈنلىرىنىڭ بىرى.
△ خوش، ئامان بولۇڭلار.
△ ئا. س. پۇشكىن
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
تەڭداش تارماق جۈملىلەردىن ھاسىل بولغان قوشما جۈملىلەرنىڭ ھەر بىر تارماق جۈملىلىرى ئارىسىغا قويۇلىدۇ. مەسىلەن: △ كىشىنىڭ تۈگمىدەك ئەيىبى كۆرۈنەر، ئۆزىنىڭ تۆگىدەك ئەيىبى كۆرۈنمەس. (ماقال)
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
ئەمما تۇنجى قېتىم سىياسىي پائالىيەتلەرگە قاتناشقان ياشلار بۇ قېتىمقى نەتىجىدىن ئۈمىدسىزلەنگەن بولۇشى مۇمكىن، مەن سىلەرنىڭ مەيۈسلەنمەسلىكىڭلارنى، جاھاندىن نارازى بولماسلىقىڭلارنى، ئۆزۈڭلارنى يارامسىز دېمەسلىكىڭلارنى ئۈمىد قىلىمەن. خۇددىن ھىلارى كىلىنتون بۈگۈن چۈشتە دېگىنىدەك، كۈرەش قىلىشقا ئەرزىسىلا كۈرەش قىلىش كېرەك. بەزىدە مۇنازىدە ئۇتتۇرۇپ قويۇشىڭىز، بەزىدە سايلامدا ئۇتتۇرۇپ قويۇشىڭىز مۇمكىن.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
△ لېكىن، مېھىر- شەپقەت كۆرسىتىپ (كۆرسىتىدىغانلار)، ئىچ ئاغرىتىدىغانلار نەدە؟
2) «بىراق، ئەمما، لېكىن، ئەكسىچە، ۋەھالەنكى، شۇنداقتىمۇ» قاتارلىق قارىمۇ قارشى باغلىغۇچىلار چېكىت قويۇپ ئاياغلاشتۇرۇلغان ئىككى جۈملىنى ياكى ئۆزئارا ئالاقىدار ئىككى ئابزاسنى باغلاپ كەلسە، كەينىدىن پەش قويۇلىدۇ؛ بولمىسا، پەش قويۇلمايدۇ. مەسىلەن:
4) كۈچەيتكۈچى باغلىغۇچى «ھەتتا، بەلكى، تاكى، يەنە كېلىپ، دېگەنبىلەن، ئۇنىڭ ئۈستىگە، ھېلىغۇ» قاتارلىقلاردىن كېيىن ھەرقانداق ئەھۋال ئاستىدا پەش قويۇلمايدۇ. مەسىلەن:
ئەسكەرتىش: «بەلكىم» سۆزى باغلىغۇچى ئەمەس، قىستۇرما تەركىب، شۇڭا مۇستەقىل تەركىبلەر قاتارىدا كەينىدىن پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن:
7) ئىزاھ باغلىغۇچى «يەنى» مەيلى ئىككى جۈملە ئارىسىدا كەلسۇن، مەيلى ئىككى سۆز ئارىسىدا كەلسۇن، كەينىدىن پەش قويۇلمايدۇ. ئىزاھ باغلىغۇچى «مەسىلەن» ئومۇملاشتۇرغۇچى سۆز، ئىزاھلانغۇچى سۆز ياكى ئاھاڭ جەھەتتىن تولۇق ئاياغلاشماي، پەش بىلەن ئايرىلغان جۈملىلەردىن كېيىن كەلسە، كەينىدىن پەش قويۇلمايدۇ. ئەگەر چېكىت بىلەن ئاياغلاشقان جۈملىلەردىن كېيىن كەلسە، كەينىدىن پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن:
△ سەن بارامسەن، يوق؟
پەش ھازىر مەتبۇئاتلىرىمىزدا ئەڭ كۆپ خاتا قوللىنىلىدىغان تىنىش بەلگىلىرىنىڭ بىرى، كومپيۇتېردا چېكىت، سوئال بەلگىسى، ئۈندەش بەلگىسى، پەش قاتارلىقلار ئالدىدا كەلگەن سۆزگە قوشۇپ، كەينىدىكى سۆزدىن بوش ئورۇن ئارقىلىق ئايرىپ قويۇلىدۇ. مۇنداق بولغاندا، يۇقىرىقى تىنىش بەلگىلەر بىلەن ئالدىنقى سۆزنىڭ (سۆز بىرىكمىسىنىڭ، جۈملىنىڭ) بىر گەۋدە ئىكەنلىكى ئېنىق ئىپادىلىنىدۇ. ناۋادا يۇقىرىقى تىنىش بەلگىلىرى بىلەن ئۇلارنىڭ ئالدىدا كەلگەن سۆز بوش ئورۇن ئارقىلىق ئايرىۋېتىلسە، قۇر ئايرىغاندا يۇقىرىقى تىنىش بەلگىلىرىنى كومپيۇتېر ئاپتوماتىك ئۇسۇلدا ئالدىدا كەلگەن سۆزلەردىن ئايرىۋېتىپ، ئىملا خاتالىقى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
8. تىرناق
(ل. مۇتەللىپ: «يىللارغا جاۋاب»)
9. سىزىقچە
△ بالا- قازا، پۇت- قول، ئېگىز- پەس
△ تازا ۋاقتىدا كەلدىڭ- دە.
كومپيۇتېردا سىزىقچە ئالدىدىكى سۆزگە قوشۇپ يېزىلىدۇ، جۈپ سۆزلەرگە قويۇلغاندىمۇ، ئالدىدىكى سۆز بىلەن بىر گەۋدە قىلىنىپ، ئارقىدىكى سۆز بىلەن بوش ئورۇن ئارقىلىق ئايرىلىپ قويۇلىدۇ.
10. سىزىق
△ – بۈگۈنكىدەك ئىىسىق بولسا ئۆرۈك تازا پىشىدۇ، – دېدى ئۇ.
11. قوش چېكىت
△ ئىدارە باشلىقى: ھەممە تەييارلىقلار پۈتتىمۇ؟
12. كۆپ چېكىت
كۆپ چېكىت قىسقارتىش بەلگىسىدۇر. ئۇيغۇر تىلىدا كۆپ چېكىت ئۈچ چېكىتنى قاتار قويۇش بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. ئۇنىڭ قوللىنىلىش ئورنى مۇنداق:
بۇ ئۆلۈمدىن ئۆزەڭنى قۇتقازمىساڭ،
رەقىبنىڭ بىشىنى كەس، قانىنى چاچ!
شۇڭا يوقمۇ ئانچە ئۆلۈمدىن غېمىڭ؟
ئۆز ئىستىقبالىڭ ھەققىدە ئويلان ئۇزاق.
Ah, séning haling xeter, haling xeter.
Reqibning bishini kes, qanini chach!
Kilechek ishing chataq, ishing chataq.
[[Ойған! Автори : Абдухалиқ Уйғур 1921 – жил, Турпан.
Һәй, пеқир уйғур, ойған, уйқуң йетәр, Сәндә мал йоқ, әмди кәтсә жан кетәр. Бу өлүмдин өзәңни қутқазмисаң, Аһ, сениң һалиң хәтәр, һалиң хәтәр.
Қоп! дедим, бешиң көтәр, уйқуңни ач! Рәқипниң бешини кәс, қанини чач! Көз ечип әтрапқа обдан бақмисаң, Өлисән арманда, бир күн йоқ илаж,.
Келиду бир күн пушайман қилисән. Тәктигә гәпниң шу чағда йетисән. “Хәп” десәң шу чағда үлгүрмәй қалур, Шунда, Уйғур, сөзигә тән берисән.]] </Poem>
Ajax
4. XMLHttpRequest
سۇرە تەۋبە
تەۋبە سۈرىسى (ئەرەبچە:سورة التوبة) قۇرئاننىڭ توققۇزىنچى سۈرىسى ۋە مەدىنە دەۋرىدە نازىل بولغان (ئەڭ ئاخىرىقى 2 ئايەتتىن باشقىلار)، نۇزۇل بويىچە 113. قېتىم نازىل بولغان بۇلۇپ 129 ئايەتتىن ئىبارەتتۇر.
ئارغۇن
ئارغۇنلار ھۇنلارنىڭ ئەۋلادى بولۇپ ھازىرقى قازاقىستاننىڭ ئوتتۇرا قىسىمىغا تارقالغان،قازاقىستان قارغاندى ئوبلاستى نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ،نوپۇسى تەخمىنەن بەش يۈز مىڭ.باسمىللارمۇ ئۇلارنىڭ بىر كېلىش مەنبەسى ،ئارغۇنلار قازاقلارنىڭ ئوتتۇرا يۈزىنىڭ رەھبىرى بولۇپ كەلگەن.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
10- ماددا: ئةمگةك مۇناسىۋتى ئورنىتىشتا، يازما ئةمگةك توختامى تۈزۈش كېرەك.
16- ماددا: ئةمگةك توختامى ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلةن ئةمگةكچى كېڭىشىپ بىر پىكىرگە كةلگةندە ھەمدە ھةمدة ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلةن ئةمگةكچى ئةمگةك توختامى ھۆججىتىنىڭ ئۈستىگة ئىمزا قويغان ياكى تامغا باسقاندا كۈچكە ئىگە بۇلىدۇ.
ئةمگةك توختامى ھۆججىتىنى ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلةن ئةمگةكچى بىر نۇسخىدىن ساقلايدۇ.
(6). ئةمگةك ھةققى؛
ئادةم ئىشلةتكۈچى بىر ئورۇن بىر ئەمگەكچى بىلەن سىناپ ئىشلىتىش مۇددىتىنى بىرلا قېتىم پۈتۈشىدۇ.
22- ماددا: ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇنلاردىن ئةمگةكچىنى مةخسۇس تةربىيلةش ھەققى چىقىرىپ، كةسپى تېخنىكا بۇيىچە تەربىيلىگەنلىرى ئةمگةكچى بىلةن كېلىشىم تۈزۈپ، ئىشلەپ بېرىش مۇددىتىنى پۈتۈشسە بۇلىدۇ.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
ئۇيغۇرلاردا خىتايغا نىسبەتەن بۇ خىل پىسخىكا مەۋجۇت بولغانمۇ؟ ئېسىمدە قېلىشىچە، 90 – يىللاردا ئاپتوبۇسلاردا خىتايچە سوزلەشكەنلەرنى كۆرسەك نەپرەتلىنەتتۇق. خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر مائارىپىنى قالاقلاشتۇرۇشى نەتىجىسىدە، خىتايچە مائارىپتا خىتايلار بىلەن بىللە تەربىيەلەنگەنلەر يۇقىرىراق سەۋىيەدىكى بىلىم ئىگىلەش پۇرسىتىگە ئىگە بولىدىغان بولسىمۇ، بۇنىڭلىق بىلەن ئۇيغۇرلار خىتاي مەدەنىيىتى بىلەن بىلىم ئىگىلەشنى ئارىلاشتۇرۇپ قويمىدى. خىتاي مەدىنىيىتىنى كۈچلۈك چەتكە قېقىش ئارقىلىق ئۆز مەدىنىيىتىنى قوغداپ كەلدى، نەتىجىدە ئۇيغۇرلاردا مۇستەملىكە مىللەتلەردە پەيدا بولىدىغان «ئۆزىنى تۆۋەن كۆرىدىغان» زىددىيەتلىك ۋە مۇرەككەپ پىسخىكا ئومۇملاشمىدى. خىتايچە سۆزلىشىشتىن پەخىرلەنگەن، باشقىلارنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيەسىنى خىتاي تىلى ئارقىلىق ئۆلچەيدىغان ئەھۋاللار قىسمەن بولغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ ئومۇمىي ئۇيغۇر مىللىتىگە ۋەكىللىك قىلالمايتتى. ئائىلە تەربىيەسى، دىن ۋە ئۆز مەدەنىيىتىنى ئۆزلەشتۈرۈش تەسىرىنىڭ كۈچلۈك بولۇشى بۇنىڭ ئاساسىي ئامىللىرىنىڭ بىرى بولۇپ، دىيانەتلىك، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى قويۇق ئائىلىدە چوڭ بولغان ياشلىرىمىزنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ، گەرچە خىتايچە مەكتەپتە ئوقۇغان، خىتايچىنى ئىنتايىن راۋان سۆزلەيدىغان بولسىمۇ، خىتايلارنى داۋاملىق بەكمۇ ۋەھشىي، ئالدامچى، سەنئەتسىز مىللەت، دەپ قارايدىغانلىقىنى داۋاملىق ئۇچرىتىپ تۇرىمىز.
مۇستەملىكە قىلىنغۇچىلارنىڭ مۇھاجىرەت ھاياتىدىكى پىسخىكا بىنورماللىقى
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي بىساتلىرى
ئەجدادلىرىمىز بۇ بىساتلاردىن يېتىپ - قوپۇش ئۈچۈن يەرگە سېلىش، ئۆي بېزىكى ئۈچۈن تامغا ئېسىشتەك ئىككى خىل پايدىلىنىپ كەلگەن. يەرگە سېلىشتا ئالدى بىلەن ئادەتتە تېگىگە بورا ئۈستىگە پالاز، ئۇنىڭ ئۈستىگە تۆر تەرەپتىن پەگا تەرەپكە قارىتىپ گېلەم، كىگىز سالىدۇ. سۇپىلىق، كاڭلىق ياكى كارىۋاتلىق ئۆي بولسىمۇ ئاساسىي جەھەتتىن شۇنداق سېلىنىدۇ. ئۆي بېزىكى ئۈچۈن تامغا ئاساسلىقى گېلەم ئېسىلىدۇ. بەزىلەر رەڭدار پالازمۇ ئاسىدۇ. مەيلى گېلەم، مەيلى پالاز بولسۇن تامغا ئېسىش - ئاسماسلىق ھەر بىر ئادەمنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالىغا قاراپ بولىدۇ.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
گەرچە زۇلۇم كۆتۈرۈۋېتىلگەن تەقدىردىمۇ نۇرغۇن روھىي كېسەللىكلەر، ئاتا – ئانا، ئائىلە تەربىيەسى ئارقىلىق، ئاتا – ئانىسىنىڭ خۇي – پەيلى، قىلىق – مىجەزلىرىدە ئىپادىلەنگەن روھىي نورمالسىزلىقنى ئۆزلەشتۈرۈش، جەمئىيەتتە ئۆزى ئارىلاشقان ئادەملەرنىڭ مىجەز – خۇلقىدىكى روھىي نورمالسىزلىقلارنى ئۆزلەشتۈرۈۋېلىش ئارقىلىق، ۋە شۇنداقلا بەزى روھىي كېسەللىكلەر بولسا، نېرۋا سىستېمىلىرىدا ئىز قالدۇرغاندىن كېيىن بالىغا بىۋاسىتە مىراس بولۇپ ئۆتۈشى ئارقىلىق ئەۋلادتىن ئەۋلادقا داۋاملىشىشى مۇمكىن. بولۇپمۇ ئېغىر دەرىجىدىكى ئىچىملىك (ھاراق – شاراپ) ئىچكەن، زەھەرلىك چېكىملىك چەككەنلەرنىڭ خاراكتېرىدىكى نورمالسىزلىق ۋە شۇنداقلا مېڭىسى ئۇچرىغان زەخمەت بالىغا ئىرسىيەت بولۇپ ئەگىشىپ مېڭىشى تەجرىبىلەردىن ئۆتكەن. نەتىجىدە ئەۋلادتىن ئەۋلادقا قالىدىغان بۇ خىل روھىي كېسەللىكلەر مەلۇم دەرىجىدە يامرىغاندا بىر پۈتۈن مىللەتنىڭ ئومۇملاشقان پىسخىك خاراكتېرى بولۇپ شەكىللىنىپ قالىدىغانلىقى ئەمەلىيەتكە ئىنتايىن يېقىن.
خۇلاسە
بىز چوقۇم زۇلۇم پەيدا قىلغان نەپرەتنى ئۆزىمىزگە قارىتىپ قېلىشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن، بۇ نەپرەتنى دۈشمىنىمىزگە قارىتىشنىڭ يولىنى تېپىپ چىقىشىمىز كېرەك. قانچىلىك بەدەل تۆلىنىشىدىن قەتئىينەزەر، بۇ، بىر پۈتۈن مىللەتنىڭ ئەۋلادتىن ئەۋلادقا داۋاملىشىدىغان مەڭگۈلۈك روھىي پاتقاققا پېتىپ قېلىشىدىن قۇتۇلۇشىنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يولى ۋە ئۆز – ئۆزىمىزنى يوقىتىشقا قاراپ يۈزلىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى بىردىنبىر ئۇسۇلدۇر.
سۇ ئۈزۈش مۇسابىقىسى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نماى :سۇ ئۈزۈش مۇسابىقىسى
ۋالىبول
200 px
تاشكەنت ۋىلايىتى
تارىخ
تاشكەنت ئۆزبېكىستاننىڭ سىياسىي، ئىقتىساد، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى بولۇپ، شەھەر كۆلىمى جەھەتتە مۇستەقىل دۆلەتلەر بىرلەشمىسىدە موسكۋا، سانت–بېتىربۇگ ۋە كىيېۋدىن قالسىلا 4-چوڭ شەھەر. تاشكەنت كونا ۋە يېڭى شەھەر دەپ ئىككى قىسىمغا بۆلۇنگەن. مەسچىت ۋە مازار قاتارلىق ئاسارە–ئەتىقىلەر كونا شەھەرگە جايلاشقان.
تاشكەنتتە كوكۇلداش مەدرىسى، كاففال شاش مازىرى، باراقخان مەدرىسىسى، جۇمە مېچىتى قاتارلىق 15-ۋە 16-ئەسىرلەردىكى ئىسلام ئىمارەتلىرى ۋە مازارلار بار. بۇنىڭ ئىچىدىكى باراقخان مەدرىسى- ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە قازاقستاندىكى مۇسۇلمانلار ئويۇشمىسى ھەيئەت رىياسىتىنىڭ باش مەھكىمىسىدۇر. تاشكەنتتە ئاسارە ئەتىقىلەر كۆپ بولمىسىمۇ، لېكىن موزېيلار ۋە ھازىرقى زامان مېمارچىلىقىنىڭ نەمۇنىلىرى كۆپتۇر.
نورۇز بايرىمى ۋە سەھرا خەتمە
نورۇز بايرىمى تۈركىي خەلقلەر ۋە پارسلارغا ئورتاق يىل بېشى — باھار بايرىمى، ئەمگەك بايرىمى، تەبىئەت بايرىمى، ئىناقلىق بايرىمى. مەھمۇد قەشقەرى، ئوبۇلقاسىم فىردەۋسى، نەۋائىي قاتارلىق شەرق ئەللامىلىرى قالدۇرغان ماتېرىياللاردىن مەلۇم بولۇشىچە، نورۇز بايرىمىنىڭ تۈركىي خەلقلەرنىڭ تۇرمۇشىغا ھەمراھ بولۇپ كېلىۋاتقىنىغا 2500 يىلدىن ئاشقان. بۇ بايرام شەرىپىگە دىيارىمىزدا بىر قەدەر ئومۇملاشقان ئادەتلەر مۇنداق:
گاھى ئەجەم بىلەن نورۇز، گاھى ھىجاز ۋە ئىراق.›› دېگەن مىسرالار بار. دېمەك، نەۋائىي ‹‹ئەجەم››، ‹‹ھىجاز››، ‹‹ئىراق››مۇقاملىرى قاتارىدا ‹‹نورۇز مۇقامى››نىمۇ تىلغا ئالغان. قۇمۇل دىيارىدىمۇ  قەدىمدىن بۇيان نورۇز بايرىمىغا قىزغىن تەنتەنە قىلىنىش بىلەن بىللە،  ئۆزىگە خاس ‹‹نورۇز مۇقامى›› بولغان. گەرچە ئۇ ھازىر ئۇنتۇلغان بولسىمۇ، ئاتاقلىق خەلق قوشاقچىسى مەرھۇم يەھيا قارىنىڭ ئېيتىشىغا قارىغاندا،  ئۇنىڭدىكى‹‹شۇغۇن (ئۇشبۇ كېچە) كېچە نورۇز كېچە، يىللار ئۆرۈلدى. يۈرەكتىكى سېرىق سۇلار قانغا ئۆرۈلدى. شادى باد، شادى باد، نورۇز مۇبارەك باد....››دېگەندەك بىر قىسىم قوشاقلار نورۇزلۇق كۈي – قوشاقلىرىمىزدا ساقلىنىپ قالغان.
فىزىكا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ۋىكىپېدىيەدە مەنبە بېرىش
مېنىڭچە «مەھمۇد قەشقىرى» ناملىق بۇ ماقالە ۋىكىپېدىيەنىڭ مەنبە بېرىش ئۇسۇلىغا خېلى مۇۋاپىق. مەنبەسىنى ئەسكەرتىدىغان جۈملە ياكى ئابزاسنىڭ ئاخىرغا كېلىپ يۇقىرىدىكى كىتاپچىغا ئوخشايدىغان رەسىمنى چىكمىز، بۇ ۋاقىتتاreference text دەپ چىقىدۇ، مۇشۇ يەرگە مەنبەنى يازىمىز. ئاندىن insert بەلگىسىنى باسىمىز.
يەرشارىلىىشىش جەريانىدا مىدىيا ۋە سىياسەت: مىدىيا كۈچمۇ، كۈچنىڭ مىدىياسىمۇ؟
مىېديانىڭ «كۈنتەرتىپ يارىتىش» كۈچىمۇ جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشىدە ئىنتايىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى ئۆزى خالىغان خەۋەرنى كۆپتۆرۈپ چوڭايىتىپ تارقىتىدۇ، يەنە ئۆزى خالىغان خەۋەرلەرنى كىچىكلىتىپ ئىتىبارسىزلاشتۇرىدۇ. مېدىيا جامائەت پىكرىنى يىتەكلەش ۋە جامائەت پىكرىگە تەسىر كۆرسىتىشتە دائىم بۇ تاكتىكىدىن پايدىلىنىدۇ. جامائەت پىكرى بىلەن مېدىيا ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەتقىق قىلىدىغان ئېلزابىت نېيۇمان، «سۈكۈتنىڭ ئايلىنىشى» پىرىنسىپنى تەكىتلەيدۇ. سۈكۈتنىڭ ئايلىنىشى ئانومىن بىرجەمىيەتتە قىممەت قاراشلار ۋە مەقسەتلەردىكى مۇرەسسە كۈچى بىلەن زۆرۈ ئىھتىماللىقلارغا تايىنىپ قۇرۇلغان. بۇ مۇرەسسەنى جامائەت پىكرى دەپ ئاتىغان نېيۇمان، «سۈكۈتنىڭ ئايلىنىشى» نىڭ دائىرىسىنى ۋە مىخانىزمىسىنى مۇنداق ئىزايلايدۇ:
شەخىسلەر بىر قارارغا كىلىشتە ھەممىدىن بەك مېدىيادىن تارقالغان خەۋەر ۋە مەلۇماتلارغا تايىنىدۇ. شەخىسلەر مېدىيانىڭ جەمىيەتكە تارقاتقان ئۇچۇرلىرىنى ئانالىز قىلىپ، بۇ ئۇچۇرلارنىڭ خەلىق ئارىسىدا قانداق تەسىر قوزغاۋاتقانلىقى، جامائەت پىكرىنىڭ قايسى شەكىلدە شەكىللىنىۋاتقانلىقىنى دىققەت بىلەن كۆزىتىپ بۇنىڭغا ئاساسەن قارار چىقىرىدۇ. گەرچە شەخىسنىڭ مېدىيا شەكىللەندۈرگەن «جامائەت پىكرى» گە زىت كۆز قاراشلىرى بولسىمۇ، چەتكە قىقىلىش، يەكلىنىش ئەندىشسى بىلەن كۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرغا قويۇشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ، ھەتتا كۆپىنچە ۋاقىتلاردا قەتتى بىر نەرسە دىمەسلىكنى تاللايدۇ. چۈنكى چەمىيەت مېدىيا ياراتقان مۇھىت سەۋەپلىك كۆپ سانلىق قوبۇل قىلغان چۈشەنچىلەردىن باشقا پەرىقلىق بىر چۈشەنچىنى رەت قىلىدۇ، چەتكە قاقىدۇ. مېدىيا بەرگەن پىروگىراممىلىرى ئارقىلىق «جامائەت پىكرى يارىتىدۇ، جەمئيەتتە ئۆزىنىڭ مەھسۇلاتى بولغان بۇ مەۋھۇم مۇھىتنى كونتىرۇل قىلىدۇ. مېدىيانىڭ مەھسۇلى بولغان مەۋھۇم كۈنتەرتىپلەرگە قارشى چىققۇچىلار بولسا «سۈكۈتنىڭ ئايلىنىشى» نەزەرىيەسىنىڭ تىمىغا ئۈسۈۋالىدۇ. مېدىيانىڭ جامائەت پىكرى يارىتىشتىكى كۈچى ھەممىگە ئايان. بۇ كۈچ خاتا ئىشلىتىلسە ياكى ئەھلى بولمىغانلارنىڭ قولىغا ئۆتۈپ قالسا، چوڭ زىيانلارغا سەۋەپ بولىدىغانلىقى ئۇنتۇلماسلىقى كىرەك.
مانۇئىل نۇنىز ئىنكانبو، «مىدىيۇكراتىيە» نىڭ شەخىسلەرنىڭ تارتىۋىلىشقا بولمايدىغان ھەقلىرىنى پايخان قىلىۋاتقانلىقىنى، دۆلەت ئاپپاراتىنىڭ ئۈچ ئاساسى ئۇنسۇرى بولغان قانۇن چىقرىش، ئىجرا قىلىش ۋە سوتلاش كۈچىنىڭ قانۇنىيلىقىنى قوغدايدىغان ۋە بۇ كۈچلەرنى يامان غەرەزدە ئىشلىتىىشىكە يول قويمايدىغان كۈچلەردىن شەكىللىنىدىغان دىمۇكراتىڭ جەمىئيەتكە زىيان سالغانلىقىنى قەيىت قىلىدۇ. بۈگۈن مېدىيا كەلتۈرۈپ چىقارغان مەسىللەرنىڭ تىگىدە «مىدىيۇكراتىيە سەندىرۇمى» نىڭ يۇشۇرۇنۇپ ياتقانلىقىنى كۆرىۋاتىمىز. خەلىققە ۋەكىللىك قىلمايدىغان، ئۆز مەنپەئەتىنى ئەلا بىلىدىغان ۋە بۇلارنى دىمۇكراتىك جەمىئيەتكە زىيان سلىش بەدىلىگە قىلىدىغان بىر مېدىيا چۈشەنچىسى چوقۇم كۆزدىن كەچۈرىلىشى كىرەك.
Dan Nimmo, Political Communication and Public Opinion in America. California, 1978, s.4.
(der.) Medya, Kültür, Siyaset. Ankara: Ark Yay›nlar›, 1997, s.226.
14 James Curran, “Medya ve Demokrasi: Yeniden De¤er Biçme”, içinde Süleyman ‹rvan (der.) Medya, Kültür, Siyaset. Ankara: Ark Yay›nevi, 1997, s.145.
مارمارا دېڭىزى
ئويمانلىقلار
مارمارا دېڭىزىنىڭ شىمالىدا يەر ئالغان بۇ ئويمانلىقلار شەرقتىن غەربكە قاراپ شۇلاردۇر:
ئەرتۇغرۇل ئوغلى ئوسمان
ئۇ بولسىمۇ سۇلايمان شاھ ئوغلى ئەرتۇغرۇل ئوغلى ئوسمان تۈركمەن بولۇپ، “ئوسمان بىرىنچى” دەپ تونۇلغان، نەسەبى موڭغۇللارنىڭ دەستىدىن يۇرت-ماكانلىرىنى تاشلاپ قاچقان كۆچمەن تۈركمەنلەرگە تۇتىشىدۇ.(1)
ئوسمان دادىسىنىڭ ياخشى ئىزباسارى ئىدى، ئۇ ئۆز قەبىلىسىگە قوماندانلىق قىلىپ، جىھادلىرىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. مىلادىيە 1289-يىلى، ھىجرىيە 688-يىلى ئاللاھ ئۇنىڭغا قارا قەلئەسىنى پەتھى قىلىشنى مۇيەسسەر قىلىدۇ، شۇنىڭدىن كېيىن سۇلتان ئالائىددىن ئۇنىڭغا «بەگ» دېگەن نامنى بېرىپ، ئۇ پەتھى قىلغان بارلىق يەرلەرنى ئۇنىڭغا سۇيۇرغال قىلىپ بېرىدۇ، شۇنداقلا ئۇنىڭ ئۆز نامى بىلەن پۇل بېسىشىغا، جۈمە خۇتبىسىدە ئۇنىڭ ئىسمىنىڭ تىلغا ئېلىنىشىغا رۇخسەت قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئوسمان-بەگ دېگەن نامىنى ئېلىپ ئېيتمىغاندا-ئەمەلىيەتتە بىر پادىشاھقا ئايلىنىدۇ.
ئوسمان سەلتەنەت تەختىدە ئولتۇرغاندىن كېيىن، جۈمە نامىزى ئوقۇشقا بۇيرۇق قىلىدۇ. ئەھلى ئىلىملەردىن تۇرسۇن ئىسىملىك بىر فەقىھ كىشى ئۇنىڭ ئىسمى بىلەن خۇتبە ئوقۇيدۇ، ئاندىن كېيىن باشقا بەگلىكلەرنىڭ ئەمىرلىرى ئۇنىڭ قېشىغا كېلىپ، ئۇنىڭ ھىمايىسى ئاستىغا كىرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئوسمان ئۇلار بىلەن بولغان ئالاقىسىنى مۇستەھكەملەشكە تىرىشىپ، ئۇلارنى ھۆرمەتلەيدۇ ۋە بالىسى ئورخاننى نىلوفەر خانلىقى دەپ ئاتىلىدىغان يار ھىسار قەلئەسىنىڭ ئەمىرىنىڭ قىزىغا ئۆيلەپ قويىدۇ.
ياسۇكۇمى ئىبادەتخانىسىدىكى 14 نەپەر نەپەر بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش جىنايەتچىلىرى
توجو خىدىكى
توجى خىدىكى، ياپون فاشىست گۇرۇھىنىڭ كاتتىبېشى، رۇسىيەگە، جۇڭگوغا تاجاۋۇزچىلىق قىلىش ئۇرۇشى ۋە تىنچ ئوكيان ئۇرۇشىنى قوزغاشنى قارار قىلغۇچىلارنىڭ بىرى. 1935-يىلى، ياپونىيە كانتون ئارمىيەسىنىڭ كوماندىرىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەۋاتقان توجو خىدىكى، «ئامانلىقنى كۈچەيتىش» نامىدا «ئۇستىرا ئۈنۈمى»ناملىق ھەرىكەت بىلەن جۇڭگو شەرقىي شىمال ياپونغا قارشى ئارمىيەسىنىڭ زور بىر تۈركۈم ئوفېتسېر-ئەسكەرلىرىنى تۇتقۇن قىلغان ۋە قەتلى قىلغان؛ 7-ئىيۇل ۋەقەسىدە، ئۇ بىر پولك ياپون ئارمىيەسىنى باشلاپ چىڭدې، جاڭ جياكوۋ، داتۇڭ قاتارلىق جايلارغا باستۇرۇپ كىرگەن. 1940-يىلىدىن 1941-يىلىغىچە، توجو خىدىكى ياپون قۇرۇقلۇق ئارمىيە ۋەزىرى بولۇپ، جۇڭگوغا تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىنى يەنىمۇ كېڭەيتىش ۋە سوۋىت ئىتتىپاقىغا ھۇجۇم قىلىشنى كۈچەپ تەرغىب قىلغان. 1941-يىلى ئۆكتەبىردە، توجو خىدىكى ئىچكى كابىنتنىڭ باش ۋەزىرى قوشۇمچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە ۋەزىرى ئورنىغا چىقىپ، «توجو دىكتاتورىسى»نى يۈرگۈزۈپ، ئىچكى جەھەتتىن فاشىست ھۆكۈمرانلىقنى كۈچەيتىپ، سىرتتا تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىنى كېڭەيتكەن. 1941-يىل 8- دېكابىر، توجو خىدىكى تىنچ ئوكيان ئۇرۇشىنى قوزغىغان. 1945-يىلى سېنتەبىردە، ئۇ ياپونىيەنىڭ بىرىنچى نومۇرلۇق ئۇرۇش جىنايەتچىسى سۈپىتىدە قولغا ئېلىنغان. 1948-يىلى 23-دېكابىر، يىراق شەرق خەلقئارالىق ھەربىي سوتىدا دارغا ئېسىلغان.
خىيتارۇ كىمۇرا
خىيتارو كىمۇرا، ياپونىيە قۇرۇقلۇق ئارمىيەسىنىڭ گېنېرالى، ئىلگىرى ئۇزۇن مەزگىل ياپون قۇرۇقلۇق ئارمىيەسىدە دالا ئۇرۇشى قوراللىرى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان، ياپون قۇرۇقلۇق ئارمىيەسىنىڭ «توپچى ئەسكەرلەر مۇتەخەسسىسى». 1993-يىلى مارتتا، خيتارۇ كىمۇرا جۇڭخۇاغا تاجاۋۇزچىلىق قىلىش ياپونىيە ئارمىيەسى 32-دىۋىزىيەسىنىڭ كوماندىرى بولغان. 1939-يىلى ئاپرېلدا، ئۇ ياپون ئارمىيەسىنى باشلاپ ئىلىمىزنىڭ جەنۇبىي شەندۇڭ ياپونغا قارشى تۇرۇش تايانچ بازىسىنى تازىلاش ھەرىكىتى قوزغاپ، 2 مىڭدىن ئارتۇق ئادەمنى جىنەندىكى شىنخۇا لاگېرىغا يالاپ ئاپىرىپ ئېغىر ئەمگەككە سالغان. شۇنىڭدىن كىيىن ئۇ ھەر يىلى ئونمىڭلىغان جۇڭگو ئىشچىسىنى بۇ يەردىن شەرقىي شىمال ۋە ياپونىيەدىكى كانلارغا يەتكۈزۈپ تۇرغان. 1944-يىلى، خيتارۇ كىمۇرا بىرما يۆنىلىش ئارمىيەسىنىڭ كوماندىرلىقىغا تەيىنلەنگەن، شۇنداقلا «رانگون قىرغىنچىلىقى»نى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، «بىرما جاللىتى» دەپ نام ئالغان. ياپونىيە تەسلىم بولغاندىن كىيىن، بۇ ۋەھشىي جاللات ياپونىيە يىراق شەرق خەلقئارالىق ھەربىي سوتى تەرىپىدىن دارغا ئېسىشقا ھۆكۈم قىلىنغان.
ئىتاگاكى سىيشىرۇ
ئىتاگاكى سىيشىرۇ، ياپون قۇرۇقلۇق ئارمىيەسىنىڭ گېنېرالى، ئىلگىرى جۇڭگودا تۇرۇشلۇق ياپون قىسىمىنىڭ مەسلىھەتچىسى بولغان. 1931-يىلى 18-سېنتەبىر ۋەقەسىنى پىلانلاشقا، قورچاق مانجۇ ھاكىمىيىتىنى تىكلەشكە قاتناشقان، 18 -سېنتەبىر ۋەقەسىنىڭ ئاساسلىق جاۋاپكارلىرىنىڭ بىرى. 1934-يىلى ئۇ ياپونىيە كانتون ئارمىيەسىنىڭ مۇئاۋىن مەسلىھەتچىسى ۋاقتىدا ئىچكى موڭغۇلنىڭ «ئازادلىقى» ۋەقەسى ۋە «سۈي يۈەن ۋەقەسى» قاتارلىقلارنى تۇغدۇرغان. 1936-يىلىدىن 1937-يىلىغىچە ئۇ ئىلگىرى كىيىن بولۇپ، كانتون ئارمىيەسىنىڭ مەسلىھەتچىسى ۋە بەشىنچى پولكىنىڭ كوماندىرى بولغان. 1939-يىلىدىن 1941-يىلىغىچە، ئۇ ياپونىيەنىڭ جۇڭگودا تۇرۇشلۇق قىسىملىرىنىڭ باش مەسلىھەتچىسى بولغان. 1941-يىلى تىنچ ئوكيان ئۇرۇشى پارتلىغاندىن كىيىن، ئۇ ئۆز تەۋەلىكىدىكى قىسىملارنى باشلاپ تىنچ ئوكيان ئۇرۇشىغا قاتناشقان. 1948-يىلى 23-دېكابىردا، 18-سېنتەبىر ۋەقەسىنىڭ ئاساسلىق جاۋاپكارلىرىنىڭ بىرى بولغان ئىتاگاكى سىيشىرۇ يىراق شەرق خەلقئارالىق ھەربىي سوتىدىن دارغا ئېسىلغان.
ئەرتۇغرۇل ئوغلى ئوسمان
ئۇ يەنە پېقىر-مىسكىنلەرگە كۆپ ياخشىلىق قىلاتتى. بۇ توغرۇلۇق مۇنداق دېيىلگەن: ئۇ پېقىر-مىسكىنلەر ئۈچۈن تۈرلۈك تائاملارنى ۋە ھەر خىل تاتلىق تۈرۈملەرنى توپلايتتى ۋە ئۇلار ئۈچۈن ھەر ئۈچ كۈندە بىر كاتتا داستىخان سالاتتى، چاقىرىلغان ۋە چاقىرىلمىغان ھەممە كىشى ئۇنىڭدىن يەيتتى.
(1)خلاصة الأثر في أعيان القرن الحادي عشر: 1/8.
جۆيلۈش
سەۋەبى
ھازىرغا قەدەر جۆيلۈشنىڭ سەۋەپى توغۇرسىدا ھەر خىل قاراشلار مەۋجۇت بولسىمۇ، بىراڭ ئۇ بىر مۈرەككەپ جەريان بولغاچقا، ئۇنى كەلتۈرۈپ چىقارغان سەۋەپلەرمۇ ھەر خىل، بەزىلەرىنىڭ سەۋىپىنى بىلىش مۈمكىن بولسا، يەنە بەزىلىرىنىڭ سەۋەپىنى بىلىش مۈمكىن ئەمەس.
6. ئىرسى ئامىللار ۋە ئاھىلە مىراسى؛
كەرەي قەبىلىسى
كەرەيلەر
كەرەيلەر قىتان خانلىقى ۋە ئالتۇن خانلىقى دەۋردە موڭغۇل ئېگىزلىكىدە ياشىغان تۈركى قەبىلە بولۇپ،ياشاش دائىرسى تۇغلا دەرياسى،ئورقۇن دەرياسى ۋە كېرۇلۇن دەريالىرنىڭ ئارلىقىغا توغرا كېلىدۇ."لياۋ تارىخى" دا كەرەيلەر " زۇبۇلار" ياكى" شىمالى زۇبۇلار" دەپ خاتىرلەنگەن،يەنە " تاتارلار" مۇ دېيلىگەن.
ئەمەۋىيلەر
تارىخچە
6. ۋەلىد (Ｉ) ئىبنى ئابدۇلمەلىك   705 -- 715
9. يەزىد (Ⅱ) ئىبنى ئابدۇلمەلىك   720 -- 724
14. مەرۋان (Ⅱ) ئىبنى ئىبراھىم 744 -- 750
17. ھەكەم ئىبنى ھىشام   796 -- 822
22. ئابدۇرەھمان ئىبنى ئابدۇللاھ   912 -- 961
30. ھىشام ئىبنى مۇھەممەد   1029 -- 1031
بۈلەكچە زەنجىرى
كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، بۆلەكلەر زەنجىرىنىڭ تۆۋەن قاتلىمى ئاساسلىقى ئالتە چوڭ يادرولۇق تېخنىكا : ئورتاق تونۇش مېخانىزمى، سانلىق مەلۇماتلارنى ساقلاش، شىفىرلاشتۇرۇشنى ھېسابلاش ئۇسۇلى، P2P تور كېلىشىمى، يان زەنجىر تېخنىكىسى ۋە ئەقلىي ئىقتىدار توختامىدىن ئىبارەت.
قوللۇنۇشى
پۇل مۇئامىلە ساھەسىدە، بۆلەكلەر زەنجىرىنىڭ ئەڭ چوڭ ئىشلىتىلىشى رەقەملىك پۇل. بىت تەڭگىنى مىسالغا ئالساق، ئۇ مەركەزلىشىش، ئومۇمىي مىقدارى چەكلىك بولۇش، سودا بىخەتەرلىكى، ئۇچۇر ئاشكارىلاش قاتارلىق ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە. لېكىن ئۇ نۆۋەتتىكى دۆلەت كىرېدىتىنى ئاساس قىلغان دۇنيا پۇل تارقىتىش مېخانىزمىغا جەڭ ئېلان قىلغاچقا، ھەرقايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى ئۇنى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇشنى تەدرىجىي چىڭىتتى.
كوسراپ يېزىسى
كوسراپ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kosrap Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقتو ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئۇيغۇرلارنىڭ ياڭاق ئويمىچىلىق سەنئىتى
* ئاياق — ئۇيغۇر ئويمىچىلىق سەنئىتىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان ، تاماق يېيىشتە ئىشلىتىدىغان قاچا بولۇپ ، تۇرمۇشتە كەم بولسا بولمايدىغان تۇرمۇش ۋاستىسىدۇر. ئۇيغۇرلار ھازىر ئىشلىتىۋاتقان فار – فۇر بۇيۇملار ياسىلىشتىن نەچچە ئەسىر ئىلگىرىلا ياغاچتىن ئەپچىللىك بىلەن پايدىلىنىپ ئۇنى ئۆز تۇرمۇشى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرغان.
غەلۋىر دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىنى پاكىزلاشتا ھازىرمۇ يېزا – قىشلارقلاردا كەڭ دائىرىدە ئىشلىتىلمەكتە.
نىلسۇن ماندىلا
قىسقىغىنا ۋاقىت ئىچىدە ئافرىقا مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى ياشلار ئىتتىپاقىنىڭ باشلىقى بولدى.
راۋاب پېشۋاسى تاشۋاي
-ئىلىمى تالىپ بولساڭچۇ، ئابدال راۋابى بولغۇچە، نان سېتىپ تەۋەڭدە بازاردا ۋەيران بولغۇچە،- دەيدۇ.
تاشئاخۇن راۋاب بىلەن ھەرقانداق بىر پەدىنى ئورۇنلاشتىن بۇرۇن، ئۇنى مۇقامنىڭ چوڭ نەغمىسى بىلەن باشلاپ، مۇقام روھىنى ئۆزىنىڭ ئىجادىيىتىگە تەتبىقلاش جەھەتتە ئۈلگىلىك رول ئوينىغان.
ئاكتىنىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئالپ تاغلىرى
left|thumb|300px|ئالپ تاغلىرى left|thumb|300px|ئالپ تاغلىرى ئالپ تاغلىرى بولسا ياۋروپا، خىمالىكاڭ لىك 45.50°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 06°51.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي سايمانلىرى
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي سايمانلىرى مۇنداق ئىككى جەھەتتىكى سايمانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
(1) قازان شەكىل جەھەتتىن پۇتسىز، پۇتلۇق ئىككى خىلغا ئايرىلىدۇ. پۇتلۇقى داڭقان دەپ ئاتىلىپ ئاساسەن ئۈچ پۇتلۇق كېلىدۇ. ھەجىمىنىڭ چوڭ - كىچىكلىكىگە قاراپ چوڭ داڭقان، كىچىك داڭقان دەپ ئاتىلىدۇ. پۇتسىزى ئادەتىلىپ، ئەڭ چوڭى «داشقازان» دېيىلىدۇ. قازان ئۆزىنىڭ ياسالغان ماتېرىيالىغا قاراپ «چۆيۈن قازان»، «مىس قازان» دەپ ئاتىلىدۇ. مىس قازان جىمبىللىق، جىمبىلسىز ئىككى خىل بولۇپ، ھەجىمى ھەر خىل بولىدۇ. بۇ قازانلار داڭقاننى ھېسابقا ئالمىغاندا كېسەك ئوچاق، تۆمۈر ئوچاققا ئېسىپ ئىشلىتىلىدۇ. داڭقان پۇتلۇق بولغاچ مەخسۇس ئوچاق ھازىرلانمايدۇ. ئوچاقمۇ ئىككى خىل بولۇپ، «ئۆرە ئوچاق»، «يەر ئوچاق» دەپ ئاتىلىدۇ. ئۆرە ئوچاق كېسەل ياكى خىشتا ياسىلىپ تۇرخۇنلۇق كېلىدۇ. يەر ئوچاق يەر ئويۇن ياسىلىدۇ. بۇ خىل ئوچاق ئاساسەن ھويلا ۋە دالىدا ئىشلىتىلىدۇ. شۇڭا مەخسۇس تۇرخۇن چىقىرىلمايدۇ. تۆمۈر ئوچاق ئۈچ پۈتلۇق كېلىدۇ.
(2) چۆگۈن، چۆمۈچ، كوزا، ئىۋرىق، قاپاق، چېلەك، ئۇيغۇرلار ئەڭ بۇرۇن ھازىرقى مىس(تۆمۈر) چۆمۈچ، چىلەك ئورنىدا ياغاچ چۆمۈچ، سۇغا (بۇمۇ ياغاچتىن ياسىلىدۇ) ئىشلىتەتتى. ئىۋرىق مەخسۇس قول يۇيۇش، چىنە - قاچا يۇيۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلدىغان بولۇپ، ساپالدىن ياسىلاتتى. ھازىر قاڭالتىردىن ياسالغان تۈرىمۇ چىقتى. چۆگۈن مىستىن ياسىلىدۇ، ھەجىمى، شەكلى ھەرخىل بولۇپ مەخسۇس سۇ قاينىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. كوزا، قاپاق، چېلەك، كۆكۈر، سۇ توشۇش ۋە سۇ ساقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. چېلەك قاڭالتىرىدىن ياسالغان بولۇپ، ئۇ ⅩⅨ ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن كېيىن ئومۇملىشىشقا باشلىغان، ئۇنىڭدىن بۇرۇن كوزا، قاپاق ئىشلىتىلىپ كەلگەن. چېلەك كېيىنچە ئومۇملاشقان چىداملىق سايمان بولسىمۇ، قاپاق كېيىنچە يېز - قىشلاقلاردا ھازىرمۇ ئۆز رولىنى يوقاتقىنى يوق. كۆكۈر مىستىن ياسالغان بولۇپ ياپىلاق شەكىلدە كېلىدۇ.
(3) چىنە - قاچا. ئۇيغۇرلارنىڭ ئىشلىتىپ ئادەتلەنگەن چىنە - قاچىلىرىنى تۆت خىلغا بۆلۈشكە بولىدۇ:
ئىككىنچى، ئادەتتىكى سايمانلار، ئادەتتىكى سايمانلار قوشۇق (ياغاچ قوشۇق، مىس ۋە قەلەي قوشۇق)، چوكا، سىم ۋە ياغاچ چويلا، سۇپۇرا، ئاشتاختا، نوغۇچ، كۆمەچدان، تاۋا، ئاپتۇۋا، چىلاپچى، تەرەتلىك كوزا، ئىدىش، پالتا، كەكە، ھاۋانچا، ئەگلەك، تاتقۇ قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئاپتۇۋا، چىلاپچى بىر قەدەر ئەلا، نەپىس بۇيۇملاردىن بولۇپ، ئادەتتە مېھمانلارنىڭ قولىغا سۇ ئېلىشقا ئىشلىتىلىدۇ. شۇڭا «تەرەتلىك» دەپ ئاتالغان. ئىۋرىق تەرەت ئېلىشقا ئىشلىتىلىپ قالماستىن، ئادەتتە قول يۇيۇشقىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. فارفۇردىن ياسالغان چىنە - قاچىلارنى ئالساق ئۇ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى ئۆي سايمانلىرىدىن بولۇپ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە. ئۇنداق قاچىلار يىپەك يولىنىڭ ئېچىلىشى، تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ ئىچكىرى ئۆلكىلەردىن ئۇيغۇرلار ئىچىگە تارقالغان ۋە ئۇيغۇرلار ئارقىلىق غەربكە تارقالغان.
مالتا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
مالتا بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ۋاللېتتا، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا بىركىركارا. دۇلات تىلى بولسا مالتا تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ گەئورگە ئابەلا. ئازىركى باش ۋەزىر لاۋرەنسە گونزى. بۇ دۇلات 1964 يىلى 9 ئاينىڭ 21 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 416 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 419 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
Burχa
burχa
فارابى
فارابى ئۆز يۇرتىدا ماتىماتىكا، ئەدەبىيات، پەلسەپە ۋە ئانا تىلى بولغان تۈرك تىلى ھەم پارس تىلى، گرىك تىلى، ئەرەپ تىلىنى ئۈگەنگەن. ھىجىرىيە 310-يىلى ئىراققا كەلگەن ۋە بۇ يەردە پەلسەپە، لوگىكا، تىبابەت، ماتىماتىكا، مۇزىكا ھەم ئەرەپ تىلى قاتارلىق مۇھىم تىللارنى ئۈگەنگەن. نۇرغۇن تارىخچىلار فارابىنى 70 خىل تىل بىلەتتى دەپ تەرىپلەيدۇ. بۇ گەرچە سەل ئاشۇرۇۋەتكەنلىك بولسىمۇ، فارابى ئۆز دەۋرىدە ئورتاق ئىشلىتىلىدىغان كۆپ قىسىم ئەدەبىي تىللارنى ئۈگەنگەن. بولۇپمۇ ئۇ ئانا تىلى بولغان تۈرك تىلى، پارس تىلى ۋە ئالىملار، ھۈنەرۋەنلەر تىلى بولغان گرىك تىلىغا بەك پىششىق ئىدى. ئۇنىڭ ئەرەب تىلىنى بىلىشىمۇ مۇشۇ تىلدا شېئىر يازالىغۇدەك سەۋىيەگە يەتكەن. ئۇ نۇرغۇن شېئىرلارنى يازغان بولۇپ، بۇنىڭ كۆپ قىسمى پەيلاسوپلسر ۋە ماتىماتىكلارنىڭ ئۇسلۇبىدىكى شېئىرلاردۇر.
بۇ ئەسەر فارابىنىڭ قىممەتلىك ئەسىرى. مەزكۇر ئەسەر 1931-يىلى قاھىرەدە تۇنجى قىتىم نەشردىن چىقىپ، كىلاسسىك ئەسەرلەرنى تەتقىق قىلغۇچىلارنىڭ ئالقىشىغا ئىرىشتى. مەزكۇر ئەسەردە فارابى ئىلىمنى بەش رەتكە ئايرىپ، سەككىز تۈركۈم بويىچە تەتقىق قىلىدۇ. فارابى بىرىنچى رەتكە تىلشۇناسلىقنى قويۇپ، ئۇنى يەتتە تارماققا ئايرىيدۇ:
(2) گىئومىتىرىيە.
(1) مەىپەت.
گوللاندىيىلىكلەر
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|250px|گوللاندىيىلىكلەر گوللاندىيىلىكلەر - گوللاند تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق.
بايراقتار (ئادەمسىز ئۇچقۇ)
بايراقتار (تولۇق نامى: بايقار بايراقتار ت ب 2؛ باشقا نامى: بايقار بايراقتار، بايراكتار، بايكار بايراكتار؛ ئېنگلىزچە: Baykar Bayraktar TB2) تۈركىيەنىڭ بايقار مۇداپىئە شركىتى ئىشلەپ چىقارغان ئوتتۇرا ئېگىزلىك، ئۇزاققا بەرداشلىق بېرىدىغان، يىراقتىن كونترول قىلىغىلى بولىدىغان، ئاپتوماتىك ئۇچۇش ئىقتىدارىغان ئىگە ئادەمسىز ئۇرۇش ئۇچقۇ ئاپپاراتى. بۇ ئادەمسىز ئۇچقۇ ئاپپاراتى سۈرىيە، لىبيە،تاغلىق قاراباغ، ۋە ئۇكرائىنا ئۇرۇش مەيدانلىرىدا كۆزگە كۆرۈنگەن نەتىجىلىرى بىلەن دۇنيانىڭ دىققىتىنى تارتتى. ئۇنىڭ روسىيەنىڭ "پانتسىر" ناملىق ھاۋا مۇداپىئە سېستىمىسنىڭ ئوۋچىسى دېگەن نامى بار. thumb|بايراقتار تېتىم سۈرتى thumb|شىركەتنىڭ باش تېخنىكا ئەمەلدارى سەلجۇق بايراقتار thumb|ئۇكرائىنا دېڭىز ئارمىيەسى سېپىدىكى بايراقتار thumb|بايراقتار ئىشلەتكۈچىلىرى ۋە ئېلىشقا قىزىققانلار thumb|بايراقتار چىرتىيوژى
يەكەن ناھىيىسى
تەنتەربىيە
يەكەن خەلقى بۇرۇندىن تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىگە قىزىىقىدىغان بولۇپ توپ تۈرلىرىدىن پۇتبول، ۋاسكىتبول، ۋالىبوللار بىر قەدەر ئوموملاشقان باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپتىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ تەنھەركەت پائالىيەتلىرىگە بولۇپمۇ توپ تۈرلىرىگە بولغان قىزغىنلىقى ئالاھىدە كۆزگە چىلىقىدۇ. يېزىلاردا بولسا قەدىمدىن داۋاملىشىپ كىلىۋاتقان ئۇيغۇرچە چىلىشىش ، قوچقار سوقۇشتۇرۇش، ئات بەيگىلىرى پەسلگە قاراپ ئۆتكۈزىلىپ تۇرىدۇ.
ساياھەتچىلىكى
يەكەندە قەدىمىي مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورۇنلىرى ۋە سەيلىگاھلار كۆپ. ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىنىڭ ئىجادچىلىرىدىن ئاماننىساخان مەقبەرىسى، يەكەن جامىئەسى، ئالتۇنلۇق مازىرى، يەنە قىرىقتەن (چىلتەن) مازىرى، قاراسۇ قۇملۇق مەنزىرىگاھى قاتارلىقلار بار.
داۋىد ۋودارد
200px|thumb|ۋودارد 2018-يىلى 8-ئايدىكى داۋىد ۋودارد (ئىنگلىز: David Woodard، تۇ. 1964-يىلى 4-ئاينىڭ 6-كۈنى كالىفورنىيەنىڭ سانتا باربارادا تۇغۇلغان) ئامېرىكىلىق ئوركېستىرنىڭ رىياسەتچىسى ۋە كېيىنكى مودېرنى يازغۇچى، شۇنداقلا ئامېرىكىدىكى داڭلىق مۇستەملىكىچى ئائىلىلەرنىڭ ئەۋلادلىرى.
قەشقەر كونا شەھەر ناھىيىسى
قەشقەر كونا شەھەر ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قەشقەر ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. كونا شەھەرنىڭ يەر مايدانى 3،513 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 360،000.
چىغناق-تاغاق يېزىقى
نامى-ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: چىغناق-تاغاق يېزىغى
لاھەي
right|thumb|250px|لاھەي right|thumb|250px
سۇمېرلار
بۈگۈنكى ئىراقنىڭ جەنۇبىدىكى قۇرغاق لاتقا تۈزلەڭلىك شۇيەردىكى ئاھالىلەرگە نىسبەتەن ئېيتقانداناھايىتى بىر مۇشەقەتلىك جاي بولۇپ ،بۇ يەردە ياشايمەن دەيدىكەنسىز پۈتۈن يىللىق سۇغىرىش ۋە ئىچىملىك سۇ مەنبەسىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن چوقۇم تىگرىس دەرياسى بىلەن فىرات دەرياسىنى تىزگىنلەش ئىقتىدارى بولۇشى كېرەك.سۇمېر تىلىداقانال،توسما،سۇ ئامبىرىغا ئوخشاش سۇغا مۇناسىۋەتلىك سۆزلەر ئىنتايىن كۆپ.ئوبەيد ساپاللىرى بىلەن شىمالدىكى ساماررا مەدەنىيىتى(مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 58-ئەسىردىنمىلادىيەدىن بۇرۇنقى 50-ئەسىرگىچە) ساپاللىرى مۇناسىۋەتلىك بولۇپ ساماررا مەدەنىيىتىدىكى كىشلەر تىگرىس دەرياسى ۋە ئۇنىڭ تارماق ئېقىنلىردىن پايدىلنىپ دەسلەپكى ئىپتىدائى سۇغىرلىما دېھقانچىلىق ئېلىپ بارغان.1980-يىللاردا فرانسىيەلىك ئارخېلوگلار بۈگۈنكى لارسانىڭ ئەتراپىدىن قېزىپ چىققان ئاھالىلەر رايونى ئىككى مەدەنىيەت ئارىسىدىكى ئالاقىنى ناھايىتى روشەن كۆرسىتىپ تۇرىدۇ.بىر مۇشەقەتلىك مۇھىتتا ياشاش ۋە تەرەققى قىلىش ئۈچۈن شۇ جايدىكى ئوۋچىلىق مەدەنىيىتى ئۇلار بىلەن رىقابەتلىشىشكە ئامالسىز قالغان.
تارىخى