cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ﻛﻪﺭﯨﻢ ﻣﻪﺳﯩﻤﻮﯞ
خىزمەت تارىخى
قانۇنىي تەرتىپلەر بويىچە كەرىم مەسىموۋ 10 كۈن ئىچىدە پارلامېتتا ئۆز ھۆكۈمىتى تەركىبىدىكى يېڭى مىنىستېرلارنىڭ نامزاتىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. شۇنداقتىمۇ دەسلەپكى تەسىر كۈچى بار شەخىسلەر بەلگىلىنىپ بولۇنغان -- نۇرسۇلتان نازاربايېۋ سابىق باش مىنىستېر دانىيال ئاخمېتوۋنىڭ يېڭى ھۆكۈمەتتە دۆلەت مۇداپىيە مىنىستېرى بولۇشىنى تەۋسىيە قىلغان. ئاخمېتوۋمۇ قوشۇلغان، بۇ شۇنى بىلدۈرىدۇكى، سابىق باش مىنىستېر ھەربىي ساھەدە تۈنجى پۇقرادىن چىققان مىنىستېر بولۇپ قالدى. بۇ سەۋەپلىك سابىق مۇداپىيە مىنىستېرى مۇختار ئالتىنبايېۋ دۆلەت مۇداپىيە مىنىستېرىنىڭ ئورۇنباسارى (مۇئاۋىنى) شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا جۇمھۇرىيەت قوراللىق كۈچلىرى شتاپلىرىنىڭ قوماندانلىرى كومىتېتىغا رەھبەرلىك قىلىدۇ. قازاقىستان ھۆكۈمىتىنىڭ بىردىنبىر مۇئاۋىن باش مىنىستېرلىكىگە ئختىساد ۋە خامچوت پىلانى مىنىستېرلىكىنىڭ مۇئاقەت مىنىستېرى ئاسلان مۇسىن تەيىنلەندى. بۇ كىشىمۇ باش مىنىستېر بولماقچى بولغانلارنىڭ بىرى ئىدى. تەكىتلەش ھاجەتكى، دۆلەت باشچىسى (رەھبىرى) نىڭ مۇئاۋىن باش مىنىستېر ۋە مۇداپىيە مىنىستېرىنى تەيىنلىشىدە، پارلامېتنىڭ مۇزاكىرىسى تەلەپ قىلىنمايدۇ.
ئىستىمال مەدەنىيتى
ئىسىتىمال مەدەنىيتى زامانىۋىلىشىشنىڭ نەتىجىلىرىدىن بىرى بولۇپ، ئەنئەنىۋى جەمئىيەتتە ماددى بايلىقلارنىڭ ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ ئالماشتۇرۇلۇشى بۈگۈنكىدەك تىز ئەمەس ئىدى. ئەنئەنىۋى جەمئىيەتتە مەھسۇلاتلار ئاساسەن ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن ئىشلەپچىقىرىلاتتى. بىراق، زامانىۋى جەمئىيەتتە مەھسۇلاتلار ئىستىمال قىلغۇزۇش ئۈچۈن ئىشلەپچىقىرىلىدىغان بولدى.
[2] Hans Van Der Loo and Willem Van Reijen, Modernleşmenin Paraddoksları, Kadir Canatan Çev, İnsan Yayınları, 2014, S.158
ئۇسامە ئىبنى زەيد
ئۇسامە ئىبنى زەيد (أُسَامَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ الْكَلْبِيّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: ئۇسامە ئىبنى زەيد ئىبنى ھارىسە ئەلكەلبىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. بۇرۇن 7 – ھ. 54 / م. 615 – 674) ئۆزى ۋە ئاتا - ئانىسى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئازادگەردىلىرى ۋە ساھابەلەر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى رىم ئىمپېرىيەسىگە قارشى ئەۋەتمەكچى بولغان قوشۇنغا قوماندان قىلغان چاغدا تېخى يىگىرمە ياشقا تولمىغانىدى. ئۇ قوشۇن ئىچىدە ھەزرىتى ئەبۇبەكرى ۋە ئۆمەر ئىبنى خەتتاب قاتارلىق كاتتا ساھابىلەر بار ئىدى.
خەدىجە بىنت خۇۋەيلىد
خەدىجە ر.ئە 619- يىلى ۋاپات تاپقاندا 64 ياشىتا ئىدى. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئۇنى ھېچبىر زامان ئۇنۇتمىغان، دائىما ئۇ ۋە ئۇنىڭ ئەخلاقىنى تىلغا ئالاتتى.
شىنجاڭ داۋايى غىزا يېمەك-ئىچمەك مەدەنىيەت چەكلىك شىركىتى
بىز ئەنە شۇ مۆھتىرەم ئەجدادلار كەسىپكە ۋارىسلىق قىلىپ، ئۇيغۇر تائام مەدەنىيتىنى دۇنياغا تونۇتۇش ۋە كەلگۈسىگە يۈزلەندۈرۈش يولىدا تىنىمسىز ئىزدىنىپ كېلىۋاتىمىز. شۇ ئارزۇنىڭ تۈرىتكىسىدە قەشقەر شەھرىدە «داۋايى غىزا» ، «غىزايى داۋا» ، «غىزايى داۋا» يەرلىك توخو قورىمىخانىسى، خوتەن شەھرى، يېڭىسار، ئاقتۇ، يېڭىشەھەر قاتارلىق ناھىيە-شەھەرلەردە «داۋايى غىزا» نامىدا پولوخانا ئېچىپ، ئۆزىمىزنىڭ ئازادە موھىت، ئەتراپلىق مۇلازىمەت، ئىشەنچلىك تائاملىرىمىز ئارقىلىق كەڭ ئىستىمالچىلارنىڭ ياقتۇرۇپ ئىستىمال قىلىشىغا ۋە قوللىشىغا ئېرىشىپ كەلدۇق، شۇنداقلا بۇ جەرياندا تەجىرىبە-ساۋاقلارنى يەكۈنلەش ئارقىلىق ئۆزىمىزگە خاس خاسلىق ياراتتۇق.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەتلىرى
ئۇيغۇرلارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى يېقىنقى ئىككى ئەسىرلىك تارىخى قوقەنت خانلىقى، چار رۇسىيە ئىمپېرىيىسى، سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ھازىرقى مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەردىن ئىبارە مەركىزىي ئاسىيانىڭ سىياسىي داۋالغۇشلىرى ۋە تەرەققىيات جەريانلىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئۇلارنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت ھاياتى مانا شۇ ھاكىمىيەتلەرنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىتى بىلەن زىچ باغلانغان ئىدى.
ھازىرقى ئوتتۇرا ئاسىيا تۈركىي جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ رەسمىي ئىستاتىستىكىلىرى بويىچە ئالغاندا، بۈگۈنكى كۈنلەردە قازاقىستان ئۇيغۇر دىئاسپورىسى ئەڭ كۆپ دۆلەتتۇر. قازاقىستان ھۆكۈمىتىنىڭ 2012-يىلىدىكى ئىستاتېستىكىسى بويىچە ،بۇ جۇمھۇرىيەتتىكى ئۇيغۇرلار 237532 نەپەر.
پەرغانە ۋادىسىدىكى ئۇيغۇرلار يەرلىك ئۆزبېكلەرگە سىڭىپ كېتىشى ناھايىتى كۈچلۈك بولۇپ، بۇ ئىككى خەلقنىڭ ئەسلىدىن بىر-بىرى بىلەن ئېتنىك پەرقى بولماسلىقى، تىل، دىن، سەنئەت ئۆرپ-ئادەت، كىيىم-كېچەك، يېمەك-ئىچمەك، تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە باشقا كۆپ تەرەپلەردىكى ئوخشاشلىقلار قەشقەرىيە ئۇيغۇرلىرىنىڭ پەرغانە ۋادىسىدىكى بۇ خەلققە سىڭىشىپ، ھازىرقى زامان ئۆزبېك مىللىتىنىڭ ئېتنىك تەركىبىنى تەشكىل قىلغۇچى تەركىبگە ئايلاندى.
يەتتەسۇ گۇرۇپپىسى، ئاساسلىقى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ شىمالىدىكى ئىلى ۋادىسىدىكى ئەسلىدىن بار بولغان ۋە 1881-يىلى رۇسىيە بىلەن چىڭ ئىمپېرىيىسى « ئىلى شەرتنامىسى»نى ئىمزالاپ چېگرا ئايرىغاندىن كېيىن قورغاس دەرياسىنىڭ شەرقىدىكى ئىلى تەۋەسىدىن رۇسىيە تەۋەسىگە كۆچكەن 45مىڭ تارانچى ، يەنى ئىلى ئۇيغۇرلىرى شۇنىڭدەك 1955-1962-يىللىرى ئارىسىدا ئىلى ۋە باشقا شىمالىي رايونلاردىن كۆچكەنلەردۇر.
1954-1962-يىللىرىدىكى كەڭ كۆلەملىك كۆچۈش نەتىجىسىدە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى بىراقلا ئاشتى شۇنىڭدەك ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مەدەنىيىتى، تىل-يېزىقى، ئۆرپ-ئادەتلىرى، سەنئىتى ۋە باشقىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مىللىي كىملىكلىرى كۈچەيدى ھەم راۋاجلاندى.
ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ 20-ئەسىردىكى مەدەنىيەت تەرەققىياتىنى دۆلەت تۈزۈلمىسى بويىچە چار رۇسىيە، سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەردىن ئىبارەت ئۈچ ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسى بويىچە ئۈچ دەۋرگە ئايرىش مۇمكىن. بۇ ئۇچ دەۋرنىڭ ئۆزىگە خاس خاراكتېرى ، خۇسۇسىيەتلىرى ، تەرەققىيات يۆنىلىش ۋە مۇساپىسى مەۋجۇت.
سوۋېت دەۋرىدىكى ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئۈچىنچى باسقۇچى سوۋېت-جۇڭگو رەقىبلىك باسقۇچى بولۇپ، بۇ 1961-يىللىرىدىن 1989-يىللىرىغىچە بولغان 30 يىلغا يېقىن ۋاقىتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ جەرياندا نىكىتا خرۇشېۋ، لېئونىد برېژنېۋ ۋە مىخايىل گورباچېۋتىن ئىبارە ئۈچ شەخس مۇقىم ۋە ئۇزۇن ۋاقىت ھۆكۈم سۈردى. برېژنېۋ بىلەن گورباچېۋ دەۋرى ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئەڭ گۈللەنگەن مەزگىلى ھېسابلىنىدۇ.
ئۈچىنچى دەۋر: مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەر دەۋرى (1991-يىلىدىن تاكى ھازىرغىچە)
مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەر دەۋرىدىكى ئۇيغۇرلار ئاساسلىقى قازاقىستاننى مەركەز قىلىپ، ئۆز مىللىي مەدەنىيىتىنى، مائارىپىنى راۋاجلاندۇرۇش ئىمانىيىتىگە ئىگە بولدى، ئۇيغۇرلارنىڭ سانىنىڭ كۆپلۈكى ۋە توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايونلارغا ئىگە بولۇشىدەك ئەۋزەللىكى تۈپەيلىدىن قازاقىستان ھۆكۈمىتى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى تەرەققى قىلدۇرۇش سىياسىتىنى چەتكە قاقمىدى. ئەمما، سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىكى ھۆكۈمەتنىڭ زور كۆلەمدە مەبلەغ ئاجرىتىش سىياسىتىگە ئۆزگەرتىش كىرگۇزۇپ، سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدە ھۆكۈمەتنىڭ مەبلىغى ۋە باشقۇرۇشى بىلەن قۇرۇلغان ئۇيغۇر مەدەنىيەت، تەشۋىقات ، تەتقىقات، مائارىپ ئورۇنلىرىغا قارىتا مەبلەغنى قىسقارتىش ئارقىلىق، بۇ ئورۇنلارنىڭ گورباچېۋ دەۋرىدىكىدەك ئالاھىدە سالاھىيىتىگە چەك قويدى، بەزىلىرىنى توختاتتى، بەزىلىرىنى بولسا قىسقارتتى. بازار ئىگىلىكى، خۇسۇسىيلاشتۇرۇش تۈزۈملىرىنىڭ كەڭ ئومۇملىشىشى بىلەن ئۇيغۇرلار ئۆزلىرى ئۆز مەدەنىيىتىنى راۋاجلاندۇرۇشقا مەبلەغ سېلىشقا ۋە ئۆز كۈچىگە تايىنىشقا مەجبۇر بولدى. ئەمما، قازاقىستان ھۆكۈمىتى، ئۇيغۇر مەدەنىيەت-مائارىپىنىڭ راۋاجلىنىشىنى قوللاش پوزىتسىيىسىدەداۋاملىق چىڭ تۇردى. قىرغىزىستاندا بولسا، ئۇيغۇرلار ئوخشاشلا ھۆكۇمەتنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن بولسىمۇ، بىراق قازاقىستانغا ئوخشاش سىستمېىلىق مىللىي مائارىپىقا ئىگە بولۇش ئىمكانىيىتى بولمىدى. بۇ جايدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى پەقەت ئاممىۋى تۇس ئالدى. ئۆزبېكىستان بولسا، تامامەن باشقىچە بولۇپ، ئۇ يەردە ئۇيغۇر ئاھالىسىنىڭ ئۆزبېكلىشىشى ئېغىر بولغانلىقى ئۈچۇن مىللىي مائارىپتىن سۆز ئېچىش مۇمكىن ئەمەس ئىدى. ئۆزبېكىستان ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ئوخشاشلا ئاممىۋى تۈس ئالغان بولۇپ، قازاقىستاندىكى ئوخشاشا جۇمھۇرىيەت دەرىجىسىدىكى تىياتىرلارغا ، مەدەنىيەت -مائارىپ ئورۇنلىرىغا ئىگە بولۇشى مۇمكىن بولمىدى.
«ئۇيغۇر جەمئىيىتى» يەتتەسۇ رايونىدىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا مەكتەپ ئېچىش، مائارىپنى تەرەققى قىلدۇرۇش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغاندىن تاشقىرى يەنە «كۆك كۆينەكلەر» دەپ ئاتالغان سەنئەت گۇرۇپپىسىنى قۇرۇپ، تۇنجى ئۇيغۇر دراممىلىرىنى ئوينىدى. ئەنە شۇلارنىڭ ئىچىدە ئا. روزىباقىيېفنىڭ « مەنسەپپەرەسلەر» درامىسى بار ئىدى. ئۇزۇن ئۆتمەي، ئۇيغۇر تىياتىر گۇرۇپپىسى يەنە نەزەرغوجا ئابدۇسەمەتوفنىڭ « نۇزۇگۇم» دراممىسىنى ۋە كېيىن « ئانارخان » دراممىلىرىنى ئوينىدى. يەتتىسۇ ئۇيغۇرلىرى ئارىسىدا دراما تىياتىرى تېز سۈرەتتە تەرەققى قىلىش بىلەن دەسلەپكى ئۇيغۇر دراما رېجىسسورلىرى ۋە كەسپىي ئارتىستلىرى قوشۇنى يېتىشىپ چىقتى.
بۇرھان قاسىموف ۋە ئابدۇللا روزىباقىيېف قاتارلىقلار ئۇيغۇرلارنىڭ مائارىپ ئىشلىرىنى تېز تەرەققى قىلدۇرۇشنى بىرىنچى ئورۇنغا قويۇشنى ئىزچىل تەكىتلىگەن بولۇپ، گەرچە 1921-1925-يىللىرى ئارىسىدا ئۇيغۇرلار رايونىدا خېلى كۆپ ساندا مەكتەپلەر ئەچىلغان بولسىمۇ، بىراق ئۇلار يەنىلا بۇنىڭ يېتەرسىز ئىكەنلىكى، ئۇيغۇرلارنىڭ ساۋاتسىزلىق نىسبىتىنىڭ داۋاملىق يۇقىرىلىقىنى تەكىتلىگەن ئىدى.
ئابدۇللا روزىباقىيېف قاتارلىق ئۇيغۇر رەھبەرلىرى ئىزچىل تۈردە سوۋېت ھاكىمىيىتىدىن ئۇيغۇرلارمىڭ مەدەنىي-مائارىپىنى راۋاجلاندۇرۇشقا ياردەم بېرىشنى، ياشلارنى ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا تەربىيىلەشنى، مەكتەپلەرنى كېڭەيتىشنى تەلەپ قىلىپ، كۆپ تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن ئىدى. ئەنە شۇنىڭ نەتىجىسىدە 1925-يىلى، يەتتەسۇ ئوبلاستى بويىچە ئۇيغۇر مۇئەللىملىرى كېڭىشى قۇرۇلتىيى چاقىرىلىپ، رەسمىي كېڭەش تەسىس قىلىنغان ھەمدە شۇ يىلى يەتتەسۇدىكى 17 ئۇيغۇر مەكتىپى ھۆكۈمەتنىڭ ھېسابىغا ئۆتۇپ، بارلىق تەمىناتنى ھۆكۈمەت زېممىسىگە ئالغان.
ئۆزبېكىستان ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھاكىمىيەت ۋە پارتىيە رەھبەرلىك ئورنى ناھايىتى ماھىرلىق بىلەن تەقسىم قىلىنغان بولۇپ، ئۆزبېكىستان كومپارتىيىسى مەركىزىي كومىتېتىنىڭ بىرىنچى سېكرىتارلىقىغا رۇس مىللىتىدىن ۋلادىمىر ئىۋانوۋىچ ئىۋانوف بېكىتىلگەن. ئۆزبېكىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتى مىنىستىرىلار كېڭىشىنىڭ رەئىسىلىك ۋەزىپىسىگە سابىق بۇخارا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنىڭ رەئىسى، ئۆزبېكلەردىن كېلىپ چىققان فەيزۇللا خوجايېف بېكىتىلگەن. مەزكۇر جۇمھۇرىيەتنىڭ ئاساسلىق رەھبەرلىك ھوقۇقى يەنى كوممۇنىستىك پارتىيىنىڭ بىرىنچى سېكرىتارىنىڭ قولىدا بولۇپ، ئەمەلىي ئالىي ھاكىمىيەت ئورگىنى ھېسابلىنىدىغان مەركىزىي ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ رەئىسىلىك ۋەزىپىسىگە يولداش ئاخۇن بابا بەكىتىلگەن شۇنىڭدەك يولداش ئاخۇن بابايېفنىڭ سىنىپى كېلىپ چىقىشى « يوقسۇل» دەپ بېكىتىلىپ، يوقسۇللارنىڭ ئۆزبېكىستاننى ئىدارە قىلىش سالاھىتى بارلىقى ئۈچۈن سىمۋول قىلىنغان. سوۋېت ھاكىمىيىتىىنىڭ ئاز نوپۇسلۇق كۆچمەن ئۇيغۇر ئاھالىسىدىن كېلىپ چىققان ئۆزىگە سادىق بىر كىشىنى ئۇنىڭ مىللەت تەركىبىنى يوشۇرۇپ ۋە ياكى ئۆزگەرتىپ كۆپ سانلىق مىللەتنىڭ جۇمھۇرىيىتنىنڭ رەھبەرلىكىگە تەيىنلىشى ئۇيغۇر دىيارىدا ئەسلى تاتارلاردىن كېلىپ چىققان بۇرھان شەھىدىنىڭ 1949‏-يىلىدىن كېيىن ئۇيغۇرغا ئايلىنىپ، شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۇمەتنىڭ رەئىسى بولۇشى ئۇچۇن تەجرىبە بولغان ئىدى. ئەلۋەتتە بۇ تەجرىبىنىمۇ ستالىن ئىستراتېگىيىچىلىرى جۇنگگو ئستراتېگىيىچىلىرىگې ئۆگەتكەن ئىدى.
قازاقىستانلىق ئۇيغۇرلاردىن ئابدۇللا نىيازوف ( 1908-1971) 1935-يىلى لېنىنگراد ھەربىي پارتىيە مەكتىپىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئۆزبېكىستانغا ئەۋەتىلىپ، ئىچكى ئىشلار خەلق كومىسسارىياتىدا رەھبىرى ۋەزىپىلەرنى ئۆتىدى ۋە 1943-يىلى، ئۆزبېكىستان دۆلەت بىخەتەرلىك كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى، 1950-يىلى،ئۆزبېكىستان ئىجتىمائىي پاراۋانلىق مىنىستىرلىكىنىڭ مىنىستىرى بولدى.
1937-1938-يىللىرى پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى باشقا جۇمھۇرىيەت سالاھىيىتىگە ئىگە ئاساسىي تۈركىي خەلقلەرنىڭ مەدەنىيىتىدىمۇ خاراپ بولۇش ۋەزىيىتى شەكىللەنگەن بولۇپ، ئەلۋەتتە، ئۇيغۇرلار ئاز سانلىق مىللەت بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇنىڭ ئۇچرىغان زەربىسى باشقىلارغا نىسبەتەن ئېغىرراق بولدى.ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ خاراب بولۇش دەرىجىسى بەكلا كۆرۈنەرلىك بولدى، چۈنكى سوۋېت ھۆكۈمىتى باشقا ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىنىڭ مىللىي مەكتەپلىرىنى توختىتىش، مىللىي نەشىرىيات ئورۇنلىرىنى تاقاش سىياسىتى قوللانمىغان ئىدى.
پروفېسسور مۇرات ھەمرايېف فىلولوگىيە ساھەسى بويىچە سوۋېت ئىتتىپاقىدا تونۇلغان ياش ئالىمغا ئايلانغان ئىدى. قازاقىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ مۇخبىر ئەزاسى غوجاخمەت سادۋاقاسوف ( 1929-1991)، مېدىتسىنا پەنلىرى دوكتورى، پروفېسسور ساھىپجامال قارىبايېۋا، ئىقتىساد پەنلىرى دوكتورى ، پوفېسسور ئاۋۇتوف ۋە باشقىلار قازاقىستانغا كەڭ تونۇلغان ئالىملاردۇر. قىسقىسى، ئۇيغۇرلار ئارىسىدىن يېتىشىپ چىققان ۋە ھازىرمۇ ئۆز پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرىۋاتقان ئالىملارنىڭ سانى ناھايىتى كۆپ ئىكەنلىكى ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولغانلىقى ئۈچۈن بۇ يەردە ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى بىر-بىرلەپ كۆرسىتىش ھاجەتسىز.
تۈركمەنىستاننىڭ كونا ئۇيغۇر يۇرتى بايرام ئالىدە ئۇيغۇر ئائىلىسىدە 1996-يىلى دۇنياغا كەلگەن جامالىدىن خوجانىيازوف رۇسىيە جۇرنالىستى م.لاپىننىڭ « زېنىت» كوماندىسى ھەققىدە يازغان ماقالىسىدە تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، جامالىدىن خوجانىيازوف رۇسىيە مۇخبىرىغا « مېنىڭ مىللىتىم ئۇيغۇر، ئانامنىڭ يېرىمى رۇس» دەپ چۈشەنچە بەرگەن. مەزكۇر ماقالىدە جامالىدىن خوجانىيازوفقا ئەڭ ئىستىقباللىق پۇتبولچى دەپ باھا بېرىلگەن.
ئۇيغۇر زامانىۋى مىللىي مەدەنىيىتى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ مىللىي سىياسىتىنىڭ پايدىسىغا ئېرىشىپ، گۈللىنىش ئىمكانىيىتىگە بولسىمۇ، بىراق ئوخشاشلا ستالىن تۈزۈمىنىڭ خاراپ قىلىشىغا دۇچ كەلدى. نىكىتا خرۇشېۋ ، لېئونىد برېېژنېۋ ۋە مىخايىل گورباچېۋ دەۋىرلىرىدىكى سوۋېت-جۇڭگو دۈشمەنلىك ۋە رىقابەت دەۋرىدە سوۋېت ئىتتىپاقى ھۆكۈمىتى ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرلىرىنى ئۆزىنىڭ جۇڭگوغا قاراتقان ئىستراتېگىيىسىدىكى « قەرتە» سۈپىتىدە پايدىلىنىش مەقسىتىدە ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت تەرەققىياتىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن ئىدى. ئۇيغۇرلار سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى ئاز سانلىق مىللەت بولسىمۇ، بىراق موسكۋانىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى « گېئوستراتېگىيىلىك» مىللەتكە ئايلانغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭ ئورنىغا ۋە رولىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلدى. ستالىن ۋە كېيىنكى دەۋرلەرنىڭ ھەممىسىدە ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرلىرى ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت تەرەققىياتى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ شەرق ۋە جۇڭگو ئىستراتېگىيىسىدە تېگىشلىك رول ئوينىدى.
2000. س.55
. http://www.biografia.kz/partiynyie-deyateli/yusupov-ismail.html.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
مۇھەممەت مۇسا خارازىمى
دەپ تەرجىمە قىلغان. شۇنىڭدىن كىيىن بۇ پەن ئىسمى «ئالگىبېرا» دەپ تارقىلىپ مۇقۇملاشقان. دىمەك بۇ پەن ئىسمى ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن قويۇلغان ئىسىم!!
دىمەك: بۇ خىل ئەڭ مۇكەممەل ، قوللىنىشقا ئەپلىك بولغان رەقەم سىستېمىسىنىڭ ئەسلى ئىجاتچىسى ھىندىلار بولسىمۇ پۇتكۇل ئىلىم دۇنياسىغا تونۇتقان ۋە تاراتقان كىشى دەل ئۇيغۇر ماتېماتىكى مۇسا خارازىمى بولىدۇ!
رەملە بىنت ئەبى سۇڧيان
ھەزرىتى ئۇممۇ ھەبىبە (أُمُّ المُؤْمِنِيْنَ أُمُّ حَبِيْبَةَ رَمْلَةُ بِنْتُ أَبِي سُفْيَانَ الأُمَوِيَّةُ) رەزىيەللاھۇ ئەنھا: ئەبۇ سۇفيان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قىزى رەملە ئەلئۇمەۋىييە. (ھ. بۇرۇن 31 – ھ. 44 / م. 597 – 664) يولدىشى بىلەن ھەبەشىستانغا ھىجرەت قىلغان. يولدىشى خرىستىيان بولۇپ كەتكەندىن كېيىن ئۇنىڭ ئىسلام يولىدىكى پىداكارلىقى ئۈچۈن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى نىكاھىغا ئالغان ۋە «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى» بولغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىنى رىۋايەت قىلغان فەقىھە زات.
شىقىلداق
دورىلىق قىسمى
دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ.
رېتسىپلار
شىقىلداقنى مۇۋاپىق مىقداردا ئىستېمال قىلىپ بەرسە، ئۆپكىنى تازىلايدۇ. شىقىلداقنى دەملەپ ئىچىپ بەرسە، ھەرخىل ئۆپكە كېسەللىكلىرىگە مەنپەئەت قىلىدۇ.
كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق يولى
خەلقارا جەمىيەتنىڭ بۇ باسقۇچنى باشلىشىغا ئالتە يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت كەتتى. ب د ت بىخەتەرلىك كېڭىشى بىلەن بولغان مەسلىھەتتىن كېيىن، باش كاتىپ كوفى ئاننان فىنلاندىيىنىڭ سابىق پرېزدېنتى مارتى ئاختىسارىنى ئۆزىنىڭ كوسوۋونىڭ ئورنى مەسىلىسى سۆھبىتىدىكى ئالاھىدە ئەلچىسى قىلىپ تەيىنلىدى. 2006- يىلى، بۇ ۋەزىپىنىڭ ۋېنادىكى باش شتابىدا كوسوۋو ۋە سېربىيە ئارىسىدا 17 قېتىم سۆھبەت ئۆتكۈزۈلدى. بۇ جەرياندا ئاختىسارى ۋە ئۇنىڭ ئەترىتى گېرمانىيە، فرانسىيە، ئىتالىيە، روسىيە، ئەنگىلىيە ۋە ئامېرىكىدىن تۈزۈلگەن ئالاقە گۇرۇپپىسى بىلەن يېقىندىن ئالاقىدە بولدى. بۇ ئالاقە گۇرۇپپىسى بولسا سۆھبەتنى “يىتەكچى پرىنسىپلار” بىلەن تەمىنلىدى. بۇ پرىنسىپلارغا ئاساسلانغاندا، كوسوۋونىڭ كەلگۈسى ئورنىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن چوقۇم كۆپ مىللەتنىڭ تەڭ مەۋجۇت بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش ۋە ھەر قايسى مىللەت جامائىتىنىڭ ھۆكۈمەتكە قاتنىشىشىغا رۇخسەت قىلىش كېرەك ئىدى. ئۇندىن سىرت بۇ پرىنسىپلاردا يەنە مۇنۇلار بەلگىلەنگەن ئىدى: كوسوۋونىڭ 1999- يىلى 3- ئايدىن ئىلگىرى ھالەتكە قايتىشىغا بولمايدۇ. كوسوۋو ئىچىدە مىللەتكە ئاساسەن بۆلۈگەن ھالەت بولمايدۇ، كوسوۋو بىلەن باشقا بىر دۆلەت ياكى باشقا دۆلەتنىڭ مەلۇم بىر رايونى ئارىسىدا ئىتتىپاق شەكىللىنىشكە بولمايدۇ. 2006- يىلى 1- ئاينىڭ 31- كۈنىدىكى لوندون يىغىنىدا ئالاقە گۇرۇپپسىغا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى مۇنداق بىر شەرتنى قوشۇمچە قىلىدۇ: كوسوۋونىڭ ئورنى توغرىسىدىكى قارار «چوقۇم كوسوۋو خەلقى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان بولۇشى كېرەك». كوسوۋونىڭ % 90 نوپۇسىنىڭ مۇستەقىللىقنى خالايدىغىنىنى كۆزدە تۇتقاندا، مىنىستىرلارنىڭ بۇ باياناتى ئالاھىدە روشەن ئەھمىيەتكە ئىگىدۇر.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
تەيبېي شەھىرى
left|thumb|150px
«ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» دېگەن كىتابنى ئوقۇغاندىن كېيىن
«ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» مۇستەملىكە يىللىرىدا يوشۇرۇن ئۆيلەردە پولشالىق بالىلارغا ئۆز تارىخىنى، ئۆز تىلىنى ۋە ئۆز كۈلتۈرىنى ئۆگىتىش بىلەن بىللە، مۇستەملىكىگە قەتئىي باش ئەگمەسلىك ۋە مۇستەقىللىق غايىسىدىن قەتئىي ۋازكەچمەسلىك ھەققىدە دەرسلەر ئۆتۈلگەن، ھەتتا دۆلەتنىڭ مەكتەپلىرىدە ئوقۇتۇلىدىغان دەرسلىكلەرمۇ ئەڭ مۇكەممەل شەكىلدە ئۆگىتىلگەن دەرس ئۆگىنىش ئۆيلىرى بولۇپ، ئۇنىڭدىن دۇنياغا مەشھۇر ئەدىبلەر، شائىرلار ۋە ئالىملار چىققان ئىكەن. بۇ مەكتەپ رۇسلارنىڭ ۋە گېرمانلارنىڭ كۈچلۈك تەقىپ قىلىشى سەۋەبلىك ئۆيدىن ئۆيگە يۆتكىلىپ تۇرغانلىقتىن ۋە ئوقۇغۇچىلارمۇ ئۆيدىن ئۆيگە ئۇچۇپ يۈرۈپ ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن «ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» دەپ ئاتالغان ئىكەن. ھەتتا دۇنيا تارىخىدا نوبىل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن تۇنجى ئايال مارىيا ئىسىملىك ئايالمۇ ئاشۇ «ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» دە ئوقۇپ چىققان ئىكەن. بۇ ئايال 1903- يىلى بىر قېتىم، 1911- يىلى يەنە بىرت قېتىم نوبىل مۇكاپاتىغا ئېرىشىش ئارقىلىق ئەر ئەربابلىرىمۇ يېتەلمىگەن بىر رېكورتنى ياراتقان ئىكەن. بۇ يوشۇرۇن ئۆيلەر خۇددى بۇنىڭدىن بىر قانچە يىل ئىلگىرى ۋەتىنىمىزدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان يوشۇرۇن مەدرىسىلىرىمىزگە ئوخشاپ كېتىدىكەن، پولشا خەلقىنىڭ مۇستەملىكىدىكى ھالىتى بىزنىڭ ھازىرقى ھالىتىمىزگە ئوخشاپ كېتىدىكەن. «ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» بۇنىڭدىن ئىككى يۈز يىل ئىلگىرى ئاددىغىنە دەرس ئۆيى ھالىتى بىلەن باشلانغان بولۇپ، ھازىر دۇنياۋى كاتتا ئۇنىۋېرستېت بولۇپ قالغان.
بۇ كىتابنى ھەربىر ئۇيغۇرنىڭ ئوقۇپ چىقىشىنى تەۋسىيە قىلىمەن.
تۈركى مىللەتلەر
ئوغۇز خاقان تىلىدىن بىركەلىمە
قازاقچە ۋىكىپېدىيە
1 2023 غىچە بىلەن 217 مىڭ 488 ماقالە باردۇر. تۈركىت تىللىق ۋىكىپېدىيەلەر ئىچىدە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.
ئابدۇلھەكىم مۇھەممەت ئىمىن
2010-يىلى ، مەبلەغ ئوتتۇرا ئاسىيادا مەبلەغ سېلىپ ، جۇڭگۇ كارخانىلېرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۇنجى GMP زامانىۋى دورا زاۋۇتىنى قۇرۇپ چىقتى ، ۋە كىيىنكى << تاموژنا يىشىل قورغان چەكلىمىسى >>نىڭ جوڭڭو كارخانىلىرىغا بولغان خەتىرىنى تۆۋەنلەتتى ،شۇنداقلا ئىپار " ئوتتۇرا ئاسىيا – روسىيە- تۈركىيە" تاۋار لىنىيىسى قۇرۇلىشى ئۈچۈن ئاساس سالدى.
ئوسمان باتۇر
گۇناھى كوممۇنىزم دۈشمەنلىكى
ئوسمان باتۇرنىڭ شەردىمان، نېمەتۇللاھ ۋە نەبى ئىسىملىك ئوغۇللىرى دادىسىنىڭ شېھىت قىلىنغىنىدىن كېيىن، ھۆرلۈك كۈرىشىنى داۋام قىلدى.
ئوسمان باتۇر شېھىت بولدى. خىتاينىڭ زۇلۇمى داۋاملاشماقتا. خۇددى ئۇنىڭ دېگىنىدەك نى-نى ئوسمان باتۇرلار نام-نىشانسىز شېھىت قىلىنىۋاتىدۇ. مەيلى پۈتۈن شەرقىي تۈركىستان خەلقى قىرىلىپ تۈگىسۇن، بىز ئاخىرقى بىر شەرقىي تۈركىستانلىق قالغۇچە ۋە پۈتۈن تۈركىستان ھۆرلۈككە ئېرىشكۈچە قان بىلەن باشلانغان بۇ داستاننى يېزىشنى داۋاملاشتۇرىمىز.
مەنبە: https://www.yeniakit.com.tr/…/kizil-cinin-korkulu-ruyasi-al …
ۋەلىيۇللاھ دىھلەۋىي
ۋەلىيۇللاھ دىھلەۋىي (شاه ولي الله أَحْمَدُ بنُ عَبدِ الرَحيم الدِهلَوِي): ئەھمەد ئىبنى ئابدۇررەھىم ئەددىھلەۋىي. (ھ. 1114 – 1176 / م. 1703 – 1762) ئىسلاھاتچى ئالىم. ھىندىستاندىكى ھەدىسشۇناسلارنىڭ پېشۋاسى. «شاھ ۋەلىيۇللاھ» دەپ تونۇلغان مول ھوسۇللۇق ئالىم. تەفسىر، ھەدىس، تارىخ، شەرىئەت ۋە سۇلۇك ئىلىملىرىدە «ھۆججەتۇللاھ ئەلبالىغە» قاتارلىق نۇرغۇن ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
فروئىد ۋە ئۆزلۈك
يۇقىرى ئۆزلۈك(super ego) – شەخىس تەرىپىدىن قۇبۇل قىلىنغان مەدەنىيەت قارىشى ۋە ئۆلچەملەردىن ئىبارەت. ئىنسان يۇقىرى ئۆزلۈك باسقۇچىدا ئەسىلىدىكى بىئولوگىيەلىك ئىھتىياجىنى ئاساسەن باسقان بولۇپ، جەمئىيەتنىڭ مەدەنىيەت ئەندىزىسى بۇيىچە ھەرىكەت قىلىشقا باشلىغان بۇلىدۇ. ئىنسان بۇ ۋاقىتتا ئۈزىنىڭ نىمىگە ئىرىشىپ نىمىگە ئىرىشەلمەيدىغانلىقىنى تولۇق چۈشەنگەن بۇلىدۇ.
ساباھ ئۇنۋىرىستىتى
3. دىپلۇمى ناھايىتى كەڭ دائىرىدە ئىتراپ قىلىنىدۇ. ئەنگىلىيە ئىتىپاقىغا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ مائارىپ تۈزۈلمىسى قوللىنىلغان. خەلقارادا ئىتراپ قىلىنىدىغان دىپلۇمغا ئىرشىدۇ.
ئېرقىي يوقىتىشنىڭ قېلىپى
تەييارلىغۇچى: ئەكرەم ئىلىك
* سەھىيە ۋە ساقلىقنى ساقلاش مۇلازىمىتىگە ئېرىشىشىگە توسقۇلۇق قىلىش
* ئاز سانلىقلارنىڭ ئۆز كىملىكىنى ئىپادىلەيدىغان مەلۇم بەلگىلەرنى مەجبۇرى ئېلىپ يۈرۈشى
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
مۇۋەپپەقىيەتنىڭ يېڭى تەڭلىمىسى
بىلىمخۇمار
1) پۇرسەت
مەن ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ، يېزىدا قايتا تەربىيە ئېلىۋاتقاندا، بىر يەردە ئېيىغا 20 سومدىن كۆپرەك مائاش ئالىدىغان بىر ئىشچى ياكى خىزمەتچى بولۇشنى ئۆزۈم ئۈچۈن غايە قىلىپ تىكلىگەن ئىدىم. ئۇ چاغدا بىز ئۈچۈن ئۇنىڭدىن چوڭراق ئىشلارنى كۆزلەشنى تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن ئەمەس ئىدى -- ئالدىمىزدا بىز تاللايدىغانغا ئۇنىڭدىن باشقا يول يوق ئىدى. دېڭ شياۋپىڭ ئالىي مەكتەپكە ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش تۈزۈمىنى ئىسلاھ قىلغاندىن كېيىن، ئالىي مەكتەپكە ئىمتىھان بېرىش ئۈچۈن بىز بۇرۇن تەسەۋۋۇر قىلالمايدىغان بىر پەۋقۇلئاددە پۇرسەت بارلىققا كەلدى. شۇنىڭ بىلەن مەن ئۇيغۇر دىيارىدىكى ۋىلايەتتە ياكى ناھىيىدە ئىشلەيدىغان ئىشچى ياكى خىزمەتچى ئەمەس، ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىسى بولالىدىم. بۇ يەردە پۇرسەت مەن ئۈچۈن ئىنتايىن چوڭ رول ئوينىدى. مەن ھازىرمۇ بەزىدە ئۆز-ئۆزۈمدىن: "ئەگەر شۇ قېتىملىق ئىسلاھات يۈز بەرمىگەن بولسا، مەن ھازىر نەدە نېمە ئىش قىلىپ يۈرگەن بۇلاتتىم-ھە؟" دەپ سوراپ قويىمەن. ئۇيغۇر دىيارىدىكى شەھەر ۋە يېزىلاردا ئەقىللىق ۋە ناھايىتى تىرىشچان ياش-ئۆسمۈرلەر ئىنتايىن كۆپ. لېكىن، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى مۇتلەق كۆپ كىشىلەر ئۆز يۇرتىنىڭ سىرتىغا چىقالمايدۇ. يۇقىرى ئۆرلەپ ئوقۇيالمايدۇ. ئۆمرىدە ئۆزىنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارى ۋە باشقا يوشۇرۇن كۈچىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى جارى قىلدۇرالماي بۇ ئالەمدىن ئۆتۈپ كېتىدۇ. بۇنداق بولۇشى ئۇلار ئۈچۈن مۇۋاپىق پۇرسەتنىڭ بولمىغانلىقىدىندۇر.
2) تالانت
3) ئىقتىدار
يەنى "ئىقتىدار" تۇغۇلغاندىن كېيىن يېتىلدۈرگەن تالانت، بىلىم، ماھارەت، ئىقتىدار ۋە ئۆز-ئۆزىگە بولغان ئىشەنچنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. (3)
"پۇرسەت" نىڭمۇ ئىككى تەركىبىي قىسمى بار. ئۇنىڭ بىرسى كىشىنىڭ ئۆز ئىرادىسىگە باغلىق بولغان، بىر ئادەم تىرىشىش ئارقىلىق قولغا كەلتۈرەلەيدىغان پۇرسەت. يەنە بىرسى بولسا كىشىنىڭ ئۆز ئىرادىسى بىلەن مۇناسىۋىتى يوق، پۈتۈنلەي تاشقى ئامىللار ئارقىلىق بېكىتىلىدىكەن پۇرسەت. مەن بۇ 2-پۇرسەتنى "تەلەي" دەپ ئاتاشنى مۇۋاپىق كۆردۈم. بەزىلەر مېنىڭ پۇرسەتنى مۇنداق ئىككىگە بۆلۈشۈمگە بىر ئاز ھەيران قېلىشى مۇمكىن. شۇڭا بۇنداق ئايرىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى مەن مۇنداق بىر مىسال ئارقىلىق چۈشەندۈرەي.
نىلقا ناھىيىسى
نىلقا ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Nilqa Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى تىگە قارايدۇ. نىلقا ناھىيىسى ئىلى دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى خېجىڭ ناھىيىسى ۋە ساۋەن ناھىيىسى بىلەن، غەربىي تەرىپى غۇلجا ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى كۈنەس ناھىيىسى، توققۇزتارا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى شىخۇ شەھىرى، جىڭ ناھىيىسى ۋە كۈيتۇن شەھىرى بىلەن تۇتۇشىدۇ. شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 243 كىلومېتىر، جەنۇبىدىن شىمالىغىچە بولغان كەڭلىكى 70 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر كۆلىمى 11 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، 10 يېزا، 93 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تۇرۇشلۇق ئورۇنلاردىن ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ ئۈچ تۇەن - مەيدانى. شىنجاڭ ھەربىي رايونىنىڭ نىلقا ھەربىي ئات مەيدانى، غەربىي تىيانشان ئورمانچىلىق ئىدارىسىنىڭ نىلقا ئورمانچىلىق مەيدانى، ئاپتونوم رايونلۇق چارۋىچىلىق نازارىتىنىڭ كۈنەس قوي فېرمىسى قاتارلىق ئورۇنلار بار. ناھىيە مەركىزى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 585 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
نىلقا شەھىرى قارمىقىدا 1 دانەبازارلىق بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
ئەسسالامۇئەلەيكۇم
مىنىڭ دوختۇرلۇقنى ئۈگەنگۈم باتتى كورلا تىببى ئۇنۋېرىستىتتا لىكىن كىرەلمەي ۋاتىمەن مەكتەپكە ئەگەر قۇلۇڭلاردىن كەلسە ماڭا ياردەم قۇلۇڭلارنى سۇنغان بولساڭلە ئەزىزلە كوت كوت نۇمرۇم:2795241080 ئۈندىدار نۇمۇرۇم:naprat9444
پارنىك ئېففېكتى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
چەتئەلچە نامى :Greenhouse Effect
پەيدا بۇلىشى
5پارچەپارنىك ئېففېكتىئىلگىرى خېلى ئۇزاق بىر مەزگىل جەريانىدا ئاتموسفېرادىكى كاربۇن تۆت ئوكسىدى مىقدارى بىر تەرەپتىن كۆپىيىپ ، بىر تەرەپتىن كېمىيىپ بىرخىل دىنامىك تەڭپۇڭ ھالەتنى ساقلاپ ، مىقدارى ئاساسى جەھەتتىن مۇقىم بولۇپ كەلگەن. لېكىن يىقىنقى بىر قانچە يىللاردىن بىرى نوپۇسنىڭ جىددى كۆپىيىشى، سانائەتنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىشى ، نەپەستىن ، يىقىلغۇلارنىڭ كۆيىشىدىن پەيدا بولغان كاربۇن 4 ئوكسىدنىڭ مىقدارى زور دەرىجىدە كۆپەيدى. ئۇندىن باشقا ئورمانلار ۋە يېپىنچە ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى تۈپەيلىدىن فۇتۇسىنتىز ئارقىلىق ، كاربون 4 ئوكسىدلىرى ئوكسگېنگە ئايلىنىدىغان شەرت شارائىتلار ئازىيىپ ، ئاتموسفېرادىكى كاربون 4 ئوكسىد كۆپىيىپ كەتتى. كاربون 4 ئوكسىد يەر شارىدىكى ئىسسىقلىق رادىياتسىيەسىنىڭ يۇقىرى ئالەم بوشلۇقىغا كۆتۇرۇلىشىنى توسۇپ ، يەر شارىنىڭ تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشەش رولىنى ئوينايدۇ. لېكىن ئۇنىڭ مىقدارى بەك كۆپىيىپ كەتكەچكە ، خۇددى يەر شارىغا بىر قازاننى كىيدۇرۇپ قويغاندەك ئەھۋال يۇز بىرىپ ، تېمپېراتۇرا بارا - بارا تۆۋەنلەپ « پارنىك ئېففېكتى » كېلىپ چىقىدۇ. پارنىڭ گازى - كاربون تۆت ئوكسدىدىن باشقا يەنە فىتۇر ، خىلور ئالكىللىرى ، مىتان ، ئازۇت تۆت ئوكسىد قاتارلىق 30 نەچچە خىل خىمىەۋى ماددىلارنى ئۆزئىچىگە ئالىدۇ.
ھېسابلاش ئادىتى
يەڭ سودا ھېسابى. بۇ بىرخىل سودا باھا كېلىشىمى دائىرىسدىلا قوللىنىلىدىغان ئۇسۇل بولۇپ، ئاساسەن سودىگەر، بىدىكلەر ئارىسىدىلا ئومۇملاشقان. سودىلاشقۇچى ئىككى تەرەپ ئېغىزدا باھالاشماي باھانى قوللىرىنى يەڭلىرىگە تىقىشىپ بارماقلىرىنى تۇتۇش ئارقىلىق ئۇقتۇرۇشىدۇ. شۇڭا ئۇ <يەڭ سودىسى> دەپ ئاتالغان. يەڭ سودىسى كۆپىنچە نەق مەيدان سودىسىدا رىقابەت، قىزغىنىش يۈز بېرىۋاتقان ئەھۋال ئاستىدا قوللىنىلىدۇ. ئۇسۇلى: 
10 ئەكە
باھچەشەھىر ئۇنىۋېرستېتى
تور ئادرىسى:http://www.bahcesehir.edu.tr/eq4
ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى
تەشكىلات تۈزۈلمىسى:
ئوسمان مۇھەممەد -تەشۋىقات بۆلىمىنىڭ كاتىپى
ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى ئەزالىرنىڭ قولغا ئېلىنىشى
1945-يىلى ئىيۇلنىڭ باشلىرى ئابدۇكېرىم ئابباسوف،قاسىمجان قەمبىرى، داموللا رازىيوف قاتارلىقلار شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەكىلى، سوپاخۇن ئاتلىق پارتىزانلار ئەترىتىنىڭ باشلىقى سۈپىتىدە ئاقسۇ رايۇنىغا ئاتلانغان. بۇ قوشۇن1945-يىلى 8-ئاۋغۇست باي ناھىيەسىگە يېقىن قېيىر دېگەن جايدا پەيدا بولۇپ بۇ جاينى مۇداپىئە قىلىۋاتقان بىر لىيەن جوڭگۇ ئارمىيىسىنى يوقاتقان. 14-چىسلا باي ناھىيەسىگە يىتىپ كېلىپ تۆت سائەتتىن ئوشۇق جەڭ قىلىپ باي ناھىيەسىنى ئالغان. ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقىغا ئىشپىيۇنلۇققا ئەۋەتىلگەن ھېكىم نۇر «مەن سىلەرگە پاش قىلىپ بېرىۋاتقان بۇ ماتېرىياللارنى ئۆزۈم ئاپىرىپ بەرسەم، ئەتراپتىكىلەرنىڭ گۇمانى تۇغۇلۇشى مۇمكىن، شۇڭلاشقا سىڭلىم ئارقىلىق ئەۋەتىۋاتىمەن (سىڭلىسى 12 ياشتا ئىدى)، ئۇلار يېقىن ئارىدا ئىلى ئىنقىلابچىلىرى بىلەن بىرلىكتە خەلقنى قوزغاپ، باي، ئاقسۇ قاتارلىق شەھەرلەرنى ئالماقچى ، شۇڭا تېز ھەرىكەت قىلىپ، ل.مۇتەللىپ باشلىق «ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى» ئەزالىرىنى قولغا ئالماي بولمايدۇ.»دەپ ئۇچۇر يوللىغان. بۇ ۋاقىتتا جەڭگە تەييارلىنىۋاتقان « ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى»نىڭ ئەزالىرى ئارقىمۇ -ئارقا قولغا ئېلىنغان.
ئىتالىيىدىكى دۆلەتلىك ئۈنۋېرسىتىتلار
ئىتالىيىدىكى دۆلەتلىك ئۈنۋېرسىتىتلارنىڭ دۆلەت ئىچى ۋە ياۋروپا تەۋەسىدىكى ئۈنۋېرسال كۈچ بۇيىچە دەرىجىسى :
21.چىرىستا ئۇنىۋېرسىتېتى
غەربى تۈركىستان دىيارىغا مەكتۇپ
غەربى تۈرك دىيارىدا روس بايرىقى ئەزدى جاننى،
ھالا بۈگۈن ئۆزبەگىستان، قازاقىستان سىز ئەركىنسىز،
قېرنىداشچۈن، ئادالەتچۈن قاينىمامدۇ قېنىڭىز.
تاتار، تۈركمەن بارچە ئەھلى تۈركىستانى تۈركداش.
قەرنە
مۆچەل يىل ھېسابىدا 12 مۆچەلنىڭ ئۈچ قېتىم تەكرارلىنىشى، يەنى 36 يىل بىر قەرنە بولىدۇ.
دېھقانلار كالىندارى ھېسابىدا دەۋرىيلىك مۆچەلنىڭ بەش قېتىم تەكرارلىنىشىدىن ھاسىل بولغان 60 يىل بىر قەرنە بولىدۇ.
ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻥ
تەڭرىتاغ بۇلبۇلى پاشا ئىشان ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻥ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺟﺎﻳﯩﭗ ﻳﺎﯕﺮﺍﻕ، ﻳﯧﻘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﺎﯞﺍﺯﻯ ، ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺗﻪﺑﯩﺌﻰ ﺗﺎﻻﻧﺘﻰ ، ﺧﻪﻟﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍﺷﺘﯩﻜﻰ ﺋﯚﺯﮔﯩﭽﻪ ﻣﺎﮬﺎﺭﯨﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﮬﯚﺭﻣﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﯩﭗ << ﺗﻪﯕﺮﯨﺘﺎﻍ ﺑﯘﻟﺒﯘﻟﻰ >> ﺩﻩﭖ ﺷﻪﺭﻩﭘﻠﯩﻚ ﻧﺎﻡ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺴﯩﺪﺍ ﻳﯧﺮﯨﻢ ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻦ ﺋﻮﺷﯘﻕ ﺋﯘﺯﯗﻥ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﻨﻰ ﺑﯧﺴﯩﭗ ﺋﯚﺗﯜﭖ ، ﯞﻩﺗﯩﻨﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ، ﺟﯘﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺋﯚﭼﻤﻪﺱ ﺗﯚﮬﭙﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻗﯘﺷﺘﻰ. ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻥ 1940- ﻳﯩﻠﻰ ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺷﻪﮬﺮﯨﻨﯩﯔ ﺩﯙﯕﻤﻪﮬﻪﻟﻠﻪ ﮔﯜﻟﻠﯜﻙ ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻰ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﯩﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﻖ ﺩﻩﯞﺭﻯ ﻗﺎﺯﺍﻧﭽﻰ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ. ﺋﻪﻳﻨﻰ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻗﺎﺯﺍﻧﭽﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭﻧﯩﯔ ﮬﯜﻧﻪﺭﯞﻩﻧﻠﯩﺮﻯ ﺗﻮﭘﻠﯩﺸﯩﭗ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺋﯩﺪﻯ. ﺑﯘ ﮬﯜﻧﻪﺭﯞﻩﻧﻠﻪﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺋﺎﺟﺎﻳﯩﭗ ﻧﻪﻏﻤﯩﭽﯩﻠﻪﺭ ، ﺋﯘﺳﺘﺎ ﻧﺎﺧﺸﯩﭽﯩﻼﺭ ﺑﺎﺭ ﺋﯩﺪﻯ. ﻗﺎﺯﺍﻧﭽﯩﻨﯩﯔ ﻛﻮﭼﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ ﺗﯜﻥ ﻳﯧﺮﯨﻤﯩﻐﯩﭽﻪ ﺋﻮﭼﯘﻕ ﺗﯘﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﻮﺯﺩﯗﺯﺧﺎﻧﺎ ، ﺳﺎﺗﯩﺮﺍﺷﺨﺎﻧﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻛﯩﻤﻠﻪﺭﻧﯩﯖﺪﯗ ﭼﺎﻟﻐﺎﻥ ﺩﯗﺗﺎﺭﻯ ، ﻣﯘﯕﻠﯘﻕ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﺋﺎﯞﺍﺯﻯ ﺋﺎﯕﻠﯩﻨﯩﭗ ﺗﯘﺭﺍﺗﺘﻰ. ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻧﻨﯩﯔ ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ﺗﯘﺭﺍﺧﺎﻧﻤﯘ ﺩﯗﺗﺎﺭ ﭼﺎﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ، ﻧﺎﺧﺸﺎ - ﻣﯘﺯﯨﻜﯩﻐﺎ ﮬﯩﺮﯨﺴﻤﻪﻥ ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺋﯩﺪﻯ ، ﺑﻪﺯﯨﺪﻩ ﺋﯘ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺩﯗﺗﺎﺭ ﭼﯧﻠﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﭗ ، ﻧﺎﺧﺸﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﻟﻠﻪﻳﻠﻪﭖ ﺋﯘﺧﻠﯩﺘﺎﺗﺘﻰ. ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻧﻨﯩﯔ ﻗﻪﻟﺒﯩﮕﻪ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻨﯩﯔ ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﻜﻰ ﺋﯘﺭﯗﻗﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﻣﯧﮭﺮﯨﺒﺎﻥ ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ﭼﺎﭼﻘﺎﻥ ﺋﯩﺪﻯ.
مېدىيا ۋە سىياسەت
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىغا ئۆزلەشتۈرگۈچى: مۇھەممەت ئابدۇمىجىت
(تاشكېران، 18:2007) ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىغا ئېنىقلىما بېرىشتە، ئۇلارنىڭ ئاساسىي ۋەزىپىلىرىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ تۇرۇپ: ئاممىۋى ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدا خەۋەر تارقاتقۇچىلار تەشكىلىي قۇرۇلمىغا ئىگە بولۇپ، كەسپىي خادىملار ئىستىمالچى (كۆرۈرمەن، تىڭشارمەن، ئوقۇرمەن) ئاممىغا سىموۋول خاراكتېرلىق مەزمۇنلارنى سۇنىدۇ. ئىستىمالچى ئامما بولسا تارقاق، كۆپ خىل ۋە بىر-بىرىدىن پەرقلىق ساھە ۋە قاتلاملاردىن تەشكىل تاپىدۇ. مېدىيا قۇرۇلۇشلىرى تارقىتىش ۋاستىلىرى ئارقىلىق كۆرۈرمەن ئاممىغا سىموۋوللۇق مەزمۇنلارنى (پروگراممىلارنى) تارقىتىدۇ، بۇ ۋاسىتىلەر ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى دەپ تەلەپپۇز قىلىنىۋاتقان مەتبۇئات (گېزىت، ژۇرنال)، رادىئو، تېلېۋىزور، كىنو قاتارلىق ۋاستىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئىستېمالچىلار بولسا شەخسلەردىن ئىبارەت دېگەن خۇلاسىگە كېلىشكە بولىدۇ، دەپ قارايدۇ.
بۇ جەھەتتىن مېدىيا ۋە سىياسەت: خەلقچىل خىزمەت قىلىدىغان، جەمئىيەت تەرىپىدىن ۋەزىپىلەندۈرۈلگەن ئالتېرناتىڧسىز (ئورنىنى باشقا بىرى تولدۇرالمايدىغان) سىستېمىدۇر. بۇ نۇقتىئىنەزەرگە ئاساسلىنىپ ھەر ئىككىلا ساھە قىلغان خىزمەتلىرىنى «خەلق ئۈچۈن قىلىۋاتىمىز»، دېيىشىدۇ. بۇ نۇقتىدىن مۇقەررەر دىئالىكتىك مۇناسىۋەت ئىچىدە بولىدىغان ساھەلەرنى، جەمئىيەت سىستېمىسىدىكى مۇناسىۋەت ۋە ئۆز-ئارا ئالماشتۇرۇش، بىر-بىرىگە بولغان كۆز قاراش ۋە جەمئىيەت تەسىرى نۇقتىسىدىن تەتقىق قىلىشقا بولىدۇ (داملاپىنار،13:2017).
مېدىيا خەۋەر مەنبەسى ۋە ماددى ئېھتىياجلىرىنى قامداش ئۈچۈن ھۆكۈمەتكە تايىنىدۇ. ئىش-پائالىيەتلىرىنى تارقىتىش ۋە تەشۋىق قىلىش ئۈچۈن ھۆكۈمەتنىڭمۇ مېدىياغا ئىھتىياجى چۈشىدۇ. ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا شەكىللەنگەن دىئالىكتىك مۇناسىۋەت پەرقلىق تۈس ئېلىشقا باشلىغاندا، ھەر ئىككىلا ساھە غايە ۋە مەقسەتلىرىدىن ئېغىپ، ئىككى تەرەپنىڭ مۇناسىۋىتى مەنپەئەت مۇناسىۋىتىگە ئايلىنىپ كېتىدۇ. مېدىيانىڭ فۇنكسىيىسىنىڭ جارى قىلدۇرۇلۇشى، بۇ مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئېنىق ئايدىڭلاشتۇرۇلۇشى ۋە ياخشى بىر تەرەپ قىلىنىشىغا باغلىق.
نەزەرىيە كىشىلەرنىڭ خالىغان مەزمۇننى تارقىتىشتا ئەركىن بولۇشىنى قوبۇل قىلىدۇ. بۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا نەزەرىيە؛ چۈشەنچە، پىكىر، تەشكىلاتلىنىش، يىغىلىش ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكلىرىنىڭ داۋامى سۈپىتىدە لىبېرال دېمۇكراتىك سىستېما بىلەن بىردەكلىككە ئىگە.
بۇ نەزەرىيىگە ئاساسلانغاندا «دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسى» نىڭ 19-ماددىسى ئاخبارات ۋاستىلىرى بەرپا قىلىشنىڭ ئاساسى. مەزكۇر ماددا؛ھەربىرئىنسان پىكىر ئەركىنلىكىگە ئىگە بولۇپ، ئۇنى چۈشەندۈرۈش ھوقۇقى بولۇشى كېرەك. بۇ ھوقۇق ھېچقانداق بىر توسالغۇغا ئۇچرىماسلىقى،  ئىدىيە ۋە پىكىرلىرىنى بىرەر ئاخبارات قانىلىدا ئەركىن ئوتتۇرغا قويالىشى، سۆزلىيەلىشى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
مېدىيا تارقىتىدىغان پروگراممىلىرىدا زامانىۋى مەدەنىيەت ۋە تىلغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك.
كىچىك تىپتىكى، ئۆزئارا بىر-بىرىنى قوللايدىغان ۋە ھەمكارلىشالايدىغان تاراتقۇ قۇرۇلمىسى ھەجىمى چوڭ، تاق يۆنىلىشلىك   كەسپىي ئاخبارات ۋاستىلىرىدىن ياخشىراق.
ئاخبارات ساھەسى كەسپىي خادىملارغا تاشلاپ بېرىشكە بولمايدىغان مۇھىم بىر ساھەدۇر.
مېدىيانى بۇ خىل كۈچكە ئىگە قىلغان ئامىللار، جامائەت پىكرى پەيدا قىلىش ئۈچۈن جامائەتنى تەشكىل قىلىدىغان قارالمىلارنى كونترول قىلىشى ۋە يېڭىدىن قۇرۇشى، مونۇپوللىشىشى ھەتتا تېخىمۇ ئىلگىرلىگەن ھالدا كاپىتال بەرپا قىلىشى ۋە خەلقكە ۋاكالىتەن نازارەت قىلىش ۋەزىپىسىنى زىممىسىگە ئېلىشى قاتارلىقلاردۇر.
20-ئەسىردە سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئالدىنقى قاتارغا تىزىلىپ، تېخنىكىلىق يېڭىلىقلارنىڭ يۇقىرى ئوبوروت نىسبىتىنى ساقلاپ قىلىش ئۈچۈن باھانى چۈشۈرۈپ سېتىش مەبلەغ يېتىشمەسلىكنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇ خىل ئەھۋال بەزى مەبلىغى ئاز ئاپپاراتلارنىڭ يوقىلىشىغا سەۋەپ بولدى، بەزىلىرىنىڭ بولسا باشقا قۇرۇلۇشلار بىلەن بىرلىشىپ كېتىشگە تۈرتكە بولدى. يېڭى تاراتقۇ، سۇبيېكتلىرىنىڭ بازار ۋە سىياسىي سەھنىدە كۆز-قاراشلىرىنى ئوتتۇرغا قويۇشىغا پۇرسەت ياراتتى.
ئاممىۋى تاراتقۇلارنىڭ كۆلىمى ۋە ئىگىدارلىق ھوقۇقى: مېدىيا قۇرۇلۇشىلىرىنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن ئىگىدارلىق ھوقۇقى ھەرخىل ئىش ساھەلىرىگە يېيىلغان مەلۇم چوڭ شىركەتلەرنىڭ ئىلكىدە بولىدۇ. مېدىيا قۇرۇلۇشلىرىنىڭ ھەرىكەت دائىرىسى ئۇلارنىڭ تەرەققىياتىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ھۆكۈمەت ۋە چوڭ كارخانىلارغا باغلىق بولىدۇ. بۇ سەۋەپتىن، مېدىيا ئورگانلىرى ھۆكۈمەت ۋە چوڭ شىركەتلەرگە تايىنىپ پائالىيەت ساھەسىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. شۇڭا، ئۇلارنىڭ تارقىتىش پرىنسىپى ھۆكۈمەت ياكى چوڭ تەشكىلاتلارنىڭ كۆز قارىشىنى قوبۇل قىلىدۇ ۋە سىياسەتنىڭ ئىچىدە بولىدۇ.
ب: جاھانگىرلىك (ئىمپېرىيالىزم)
سىياسىي ئامىللار مېدىيانىڭ كۈچىنى قولغا ئىلىش ۋە مېدىياغا پۈتۈنلەي ھاكىم بولۇش مەقسىتىدە مېدىيانىڭ پائالىيەت دائىرىسىگە چەكلىمە قويۇش ۋە مېدىيانى كونترولى ئاستىدا تۇتۇشقا ئۇرۇنىدۇ. سىياسىيلار قانداق باشقۇرۇش ئۇسۇلىنى قوللىنىشىدىن قەتئىينەزەر، مېدىيانىڭ سىياسىي ھوقۇقىغا ئىگە بولۇۋىلىشىنى كۆزلەيدۇ، ئۇلار تاراتقۇلارغا يېتەكچىلىك قىلماقچى ھەمدە بەزى جازالاش ئۇسۇلىرىنى قوللىنىش ئارقىلىق ئۆزىگە باغلىماقچى بولىدۇ. بۇلارغا ئاساسلانغاندا، خەۋەر ئېلىش، خەۋەر تارقىتىش ۋە خەلق نازارەتچىلىكىدىن ئىبارەت سىياسىي ۋەزىپىلەرنى ئۈستىگە ئالىدىغان مېدىياغا قارىتىلغان بېسىم ۋە  تەكشۈرۈش سىياسىتى سىياسى قۇرۇلمىلارنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن كۆپ خىل بولسىمۇ، لېكىن تەكشۈرۈش تۈزۈمىنىڭ تەتبقىلىنىشى ۋە «قانۇن» بويىچە كونترول قىلىش مەزكۇر ساھەدە ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان ھۆكۈمرانلىق قوراللىرىدۇر. بىز تۈركىيەنىڭ قانۇن-نىزاملىرىدىن شۇنى كۆرۈۋالالايمىزكى، بۇ جەريان ھەر دائىم ئاكتىپ بولۇپ ھۆكۈمەت مېدىيانى ئۆزىگە خىزمەت قىلشقا مەجبۇرلاۋاتىدۇ. بۇلارنى بەزى مېدىيالار ئۆز ئىختىيارى بىلەن قىلىۋاتىدۇ، يەنى ھۆكۈمەتنىڭ كانىيىغا ئايلىنىۋاتىدۇ. يەنە بىر قىسىم مېدىيالار يا خوجايىنلىرىنىڭ ۋاستىسى بىلەن ياكى تەھرىرلىك بۆلۈمى تەرىپىدىن جىمىقتۇرىلىۋاتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بەزى مېدىيالارنىڭ ئۈنى ئىچدە قېلىپ، ئاۋازلىرىنى ئاڭلىتالمايدىغان بولۇپ قالدى. بۇ ئەھۋال ھەر دەۋىردە پەرقلىق ئەكىس ئېتىۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن نەتىجە ئوخشاش.
بۇ قانۇندا يەنە نېمىنىڭ ئەسەر ئىكەنلىكىگە تەبىر بېرىلگەن ۋە ئىگىدارلىق قىلغۇچىنىڭ قايسى ماددىي ۋە مەنىۋى ھوقۇقلارغا ئىگە ئىكەنلىكى توغرىسدا مەلۇمات بىرىلگەن ھەمدە ھۆكۈمەتكە بېرىلگەن ھوقۇقلار چۈشەندۈرۈلگەن.
Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, http://www.mevzuat.adalet.gov.tr/html/957.html, Erişim Tarihi:14.03.2013
Yaylagül, Levent (2008) Kitle İletişim Kuramları Egemen ve Eleştirel Yaklaşımlar
سۇلايمان ئىسلام
ئىجتىمائىي جەمئىيەت قوشۇمچە ۋەزىپىلىرى :
چودا يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
چودا يېزىسىدا 11 مەمۇرىي كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
قىران
ئادەتتە كىشىلەرنى «قىرانىغا يەتتى» دېگەنلىك 25 ياشقا تولدى، جۈپلىشىش-نىكاھلىنىش مۇددىتىگە يەتتى دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
مۇلازىم تاماق بۇيرۇتۇش سۇپىسى
مۇلازىم تور ئادىرسسى: www.mulazim.com
شىنجاڭ ئالماس يۇمشاق دېتال چەكلىك شىركىتى
تەتقىقات ئوبىكتى
Android يان تېلېفون، iPhone يان تېلېفون، تاختا كومپيۇتېر، كومپيۇتېر، ئەقلىي تېلېۋىزور قاتارلىق ئەقلىي ئۈسكۈنىلەردە تەڭلا ئىشلەيدىغان سۇپىلارنى تەتقىق قىلىپ قۇرۇپ چىقىپ، خەلقىمىزنى مول مەزمۇنلار بىلەن تېز ھەم توسالغۇسىز تەمىنلەيدۇ. Android ،iOS ، Windows Phone مەشغۇلات سىستېمىسىدىكى ھەرخىل كۆچمە ئۈسكۈنىلەر (يانفون، تاختا كومپيۇتېر) گە كۆپ تىللىق ئەپلەرنى تەتقىق قىلىپ ئاچىدۇ؛ كۆپ تىللىق كومپيۇتېر يۇمشاق دېتاللىرى ۋە ئۇچۇر باشقۇرۇش سىستېمىلىرىنى تەتقىق قىلىپ ئاچىدۇ؛ ھەر قايسى كەسپىي ئورۇنلارنى ئۇچۇرلاشتۇرۇش لايىھەسى، تېخنىكا ۋە مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەيدۇ ؛ ئۇلارنىڭ ئېھتىياجىغا ئاساسەن باشقۇرۇش سىستېمىسى تۈزۈپ بېرىدۇ.
ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىللىرىدىن تاللانما
مەنىسى: تۇرمۇشقا سەل قاراپ تولا ئۆيلەنسە ئاقىۋىتىنىڭ نامراتلىققا ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى كۆرسىىتىدۇ.
چاي قىززىق، تاۋۇز سوغۇق، چىشنى بۇزار.
ئېلېكترونلۇق نەشر
epub؛ (electronic publication نىڭ قىسقارتىلمىسى) خەلقئارالىق رەقەملىك نەشر مۇنبىرى (IDPF) نىڭ ئەركىن، ئوچۇق مەنبەلىك ئېلېكتىرونلۇق كىتاب ئۆلچىمى بولۇپ، كېڭەيتىلگەن نامى. epub قۇرۇلما جەھەتتىن مەزمۇن html ھۆججەت شەكلىدە ساقلىنىپ zip پىرېس ھۆججىتى شەكلىدە پىرېسلانغان ھالەتتە بولىدۇ. ئەلۋەتتە ئىچىدە xml فورماتىدىكى سەپلىمە ھۆججەتلىرىمۇ بار.
تەرەققىياتى
2007-يىلى سېنتەبىردە خەلقئارالىق رەقەملىك نەشىر مۇنبىرى (IDPF) EPUB ئۆلچىمىنى ئېلان قىلدى.
شىرك
قۇرئان ئايەتلىرىدە شىرك ئۇقۇمى
قۇرئانغا كۆرە ئاللاھقا شىرك قوشماق گۇناھلارنىڭ ئەڭ كاتتىسىدۇر. قۇرئاندا بۇنىڭ بىلەن ئالاقەدەر نۇرغۇن ئايەتلەر ۋارىددۇر. بۇلاردىن بەئزىلىرى:
ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىللىرىدىن تاللانما
ساراڭنى خۇش قىلاي دېسەڭ داپ ئۇر.
مەنىسى: بىرەر ئىشتا نەپ تەگمەيدىغانلىقىنى بىلىپ دەرھال يىنىۋىلىشنى كۆرسىتىدۇ.
مەنىسى: ئەقىللىق ئادەمنىڭ بىرەر ئىشقا دۇچ كەلگەندە خۇددى قىز تاللىغاندەك ئەستايىدىل بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
تەمبۈر
تارىخ
بۇ قەدىمكى مۇزىكا ئوركېستىرىدىكى بەش تارلىق بەربابتىن تەدرىجىي ئۆزگىرىپ مەيدانغا كەلگەن بولۇپ، دۇنخۋاڭ مىڭئۆي تاشكېمىرلىرىدىكى رەسىملەرگە ئاساسەن ئۇنىڭ ئوتتۇرا ئەسىرلەردىن باشلاپ (سۈي، تاڭ دەۋرلىرىدە) قىسقا ساپلىق شەكىلدىن تەدرىجىي ئاساستا ئۇزىرىپ، ئۇزۇن ساپلىق ھالىتىگە كەلگەنلىكىنى ئېنىق كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. تەمبۈر ئۇزۇن دەستىلىك چالغۇ بولۇپ، تەخمىنەن 140 سانتىمېتىر كېلىدۇ. بېشى نەشپۈت شەكلىدە سوزۇنچاقراق، ياغاچتىن ئويۇلۇپ ياكى ياغاچ تالالىرىدىن چاپلىنىپ ياسىلىدۇ. يۈزلۈكى ۋە دەستىسى ئادەتتە كۆپرەك ئۈجمە ياغىچىدىن ياسىلىپ، 30 غا يېقىن پەدە قويۇلىدۇ ھەمدە سىم تار سېلىنىپ، بارماق ئۇچىغا سىم ناخۇل بېكىتىلىپ چېكىپ چېلىنىدۇ. باش قىسمى ئوڭ پۇت تېقىمى ئۈستىگە قويۇلۇپ، دەستىسى سەل تىكرەك تۇتۇلىدۇ.  تەمبۈرنىڭ مۇھىم بىر ئالاھىدىلىكى شۇكى، دەستىسى ئۇزۇن بولغانلىقتىن تارسىمۇ ئۇزۇن بولۇپ، ئاۋازى ئاجايىپ مۇڭلۇق، ئەكىس سادالىق ۋە يۇقىرى تەسىرچانلىققا ئىگە. تەمبۈرنىڭ دەستىسى، بېشى قاتارلىق ئورۇنلارغا سۆڭەك ۋە سۇلياۋدىن گۈللۈك نەقىشلەر قويۇلىدۇ. ئۇ كۆپىنچە مۇقام ۋە مەشرەپلەدە يالغۇز ياكى باشقا چالغۇلار بىلەن بىللە ئورۇندىلىدۇ، بولۇپمۇ مۇقام سىستېمىسىدا ئۇنىڭ تۇتقان ئورنى ساتار بىلەن ئوخشاش ئىنتايىن مۇھىمدۇر. تەمبۈر ئىلى ۋە ئاقسۇ رايونلىرىدا كۆپرەك تارالغان. تەمبۈر بەش تارلىق بولۇپ، ئالدى تەرەپتىكى بىر جۈپ تارى مەخسۇس مېلودىيە ئورۇنداش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. تەمبۈرنىڭ ئاۋازى يۇمشاق، مۇڭلۇق، سادالىق بولۇپ، يۇقىرى تەسىرچانلىققا ئىگىدۇر.艾捷克 Ghirjek  پەنجىتار <>بۇ باش قىسمى ئاساسەن تەمبۈرگە ئوخشاش ياسىلىپ، بېشىنىڭ ئىككى تەرىپىگە راۋابنىڭ مۈڭگۈزىدىن ئۆزگىچە ھالدا ياپىلاقراق، كۆركەم، قۇلاقسىمان ئويما نەقىش بېكىتىلىدۇ. پەدىلىرىمۇ ئاساسەن تەمبۈرگە ئوخشاش بولۇپ، بەش دانە سىم تار سېلىنىدۇ، ئەمما، دەستىسى قىسقا، تەخمىنەن 1 مېتىر ئۆپچۆرىسىدە بولىدۇ. باش قىسمى ۋە دەستىلىرىگە تەمبۈر - راۋابلارغا ئوخشاش سۆڭەك، رەڭلىك سۇلياۋدىن خىلمۇ خىل كۆركەم نەقىشلەر قويۇلۇپ ياسىلىدۇ. چېلىش ئۇسۇلى تەمبۈرگە ئوخشاش، بىراق ناخۇل ئىشلەتمەي زەخمەك بىلەن چېلىنىدۇ. ئوڭ پۇت تېقىمىنىڭ ئۈستىگە قويۇلۇپ، دەستىسى سەل تىكېرەك تۇتۇلىدۇ. تارلىرىنى تەڭشەش ئۇسۇلىمۇ ئاساسەن تەمبۈر ۋە چاپلىما راۋاب قاتارلىقلارغا ئوخشاش. ئاۋاز تۈسى تەمبۈردىن يۇقىرى، ياڭراق، چاپلىما راۋابتىن جاراڭلىق، مۇڭلۇق كېلىدۇ. شۇڭلاشقا، بەزىلەر پەنجىتارنى يۇقىرى ئاۋازلىق تەمبۈر دەپمۇ ئاتىشىدۇ."
موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى
موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئىلى قازاق ئاپتونوم ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. موڭغۇلكۈرەنىڭ يەر مايدانى 10،455 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 150،000.
تامغا نەزىرىيەسى
گوفمان تامغىلانغان كىشىلەرنىڭ بىئوگراپىسىنى ئاختۇرۇش، تامغىلانغانلار بىلەن سۆھبەتلىشىش قاتارلىق ئوسۇللار بىلەن تامغىلانغان ئىنسانلارنىڭ ئۆزى ۋە باشقىلار ھەققىدىكى چۈشەنچىسىنى ئانالىز قىلغان.
[3]  بۇ تۈردىكى كىشىلەرنىڭ تامغىسى مانا مەن بىلىنىدۇ.
ئىز شىئېرى
قەبرىسىز قالدى دىمەڭ يۇلغۇن قىزارغان دالىدا،
تاپقۇسى بۇ ئىزنى بىر كۈن، نەۋرىمىز-يا ئەۋرىمىز.
ئىبنى ئابباس
ئىبنى ئابباس (عَبْدُ اللهِ بْنُ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباس ئىبنى ئابدۇلمۇتتەلىب ئەلھاشىمىي (ئەبۇ ئابباس). (ھ. بۇرۇن 3 – ھ. 68 / م. 618 – 687) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئوغلى. تەفسىرشۇناس، نەسەبشۇناس ۋە فەقىھ ساھابە، «ئۈممەتنىڭ ئەللامىسى» ۋە «قۇرئاننىڭ تەرجىمانى» دەپ نام ئالغان، كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان زات.
سۇ ئاستى كېمىسى
1978-يىلىدىكى بىر سۇ ئاستى كېمىسى left|thumb|350px|سۇ ئاستى كېمىسى
مىللىتىمىز نېمىگە ئېھتىياجلىق
مەن ۋەتەننىڭ بىر زىيالىيلار توپىدا، مىللىتىمىز نېمىگە ئېھتىياجلىق دېگەن مەسىلىگە قارىتا بىر مۇنازىرىگە قاتنىشىپ قالدىم. بۇ توپتىكى %98 كىشى يۇقىرى مەلۇماتلىق زىيالى سانىلىدىغانلار، كۆپ قىسمى ئوقۇتقۇچى. بېرىلگەن جاۋابلار مېنى ناھايىتى ئېچىندۇردى. بىر ئايالنىڭ «مىللىتىمىزدە پۇل يوق، مىللىتىمىز پۇلغا ئېھتىياجلىق» دېگەن گېپى مىڭەمنى چاراسلىتىۋەتتى. قېنى، قېرىنداشلىرىم. ھەر قايسىڭلار چەت ئەللەردە ياشاۋاتىسىلەر، سىلەر نېمىنى ھېس قىلدىڭلار، مىللىتىمىز زادى نېمىگە ئېھتىياجلىق ؟
مېنىڭ بېرىدىغان جاۋابىم، بىزنىڭ مىللىتىمىزنىڭ روھىيىتى قۇرۇپ كەتتى، روھىي ئوزۇققا ئېھتىياجلىق. مەنىۋىي بايلىققا ئېھتىياجلىق. كۆزىڭىزنى ماددى ئېھتىياج قاماشتۇرۇپ توسۇۋالغىنى بىلەن، زەن سېلىپ قارىسىڭىز چوڭقۇر ھېس قىلىسىزكى، مىللىتىمىز مەنىۋىيەتكە ئېھتىياجلىق. ئىنسان مەنىۋىيىتى تويۇنمىغاندا، ئېھتىياجنى ماددىي بايلىقتىن ئىزدەيدۇ. بىراق ماددىي بايلىق، تېگى يوق ھاڭدەك تولدۇرغانچە قانماي، نەپسىنىڭ كەينىدىن سوكۇلدىتىپ ۋەيران قىلىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
شاڭخەي ئۇنىۋېرسىتېتى
شاڭخەي ئۇنىۋېرستېتى 1922- يىلى قۇرۇلغان، تۇنجى مۇدىرى يۈ زورېن، مائارىپ مۇدىرى چۈ چىيۇبەي، "ئەلەمدە خۇاڭپۇ، قەلەمدە شاڭخەي ئۇنىۋېرستىتى" دېگەن مەشھۇر نامى باردۇر. 1927- يىلى نەنجىڭ مىنگو ھۆكىمىتى تەرىپىدىن تاقالدى. 1983- يىلى شاڭخەي ئۇنىۋېرستېتى قايتا قۇرۇلدى. 1994- يىلى 27- ماي، شاڭخەي سانائەت ئۇنىۋېرستېتى، شاڭخەي پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرستېتى، سابىق شاڭخەي ئۇنىۋېرستېتى بىلەن شاڭخەي پەن-تېخنىكا ئالىي تېخنىكومى قاتارلىق تۆرت ئوقۇش يۇرتى بىر-بىرىنى تولۇقلاپ، يېڭىدىن شاڭخەي ئۇنىۋېرستېتى قىلىپ تەشكىللەندى. 1994-2010 يىلى، دۆلەت ئىچى - سىرتىغا تونۇلغان ئاكادېمىك، مائارىڧچى چىيەن ۋېيجاڭ پروڧېسسور مەكتەب مۇدۇرى بولدى، چىيەن مۇدىرنىڭ مائارىڧ نەزەرىيىسى يېتەكچىلىكىدە، جۇڭگودىكى تۇنجى "ئۈچ مەۋسۈملۈك ئوقۇتۇش تۈزۈمىدىكى" ئالىي مەكتەب بولۇپ قالغان.
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
جوغراپىيەسى
ئورنى قىسقارتىلما ئىسمى بىلەن شەرقتە جۇڭگونىڭ  گەنسۇ(كەڭسۇ)، چىڭخەي (كۆكنۇر) ئۆلكىلىرى، شەرقى شىمالدا ۋە شىمالدا موڭغۇلىيە، رۇسيە، غەربىي شىمال ۋە غەربتە قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان،ئاڧغانىستان ۋە پاكىستان كونتروللىقىدىكى كەشمىر ۋە ھىندىستان كونتروللىقىدىكى كەشمىر، جەنۇبتا بولسا جۇڭگو تىبەت قاتارلىق 8 دۆلەت ۋە 3 ئۆلكە بىلەن چىگراداشتۇر. قۇرۇقلۇق چېگرىسى 5600 كىلومېتىردىن ئارتۇق بولۇپ، پۈتۈن جۇڭگو قۇرۇقلۇق چېگرىسىنىڭ 4 تىن 1 قىسمىنى ئىگىلەيدۇ، قۇرۇقلۇق چېگرا لىنىيىسى ئەڭ ئۇزۇن، چېگرلىنىدىغان دۆلەت ئەڭ كۆپ بولغان ئۆلكە دەرىجىلىك مەمۇرىي رايون.
ساياھەت
ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ تەبىئىي ساياھەت بايلىقى ۋە ئېتنوگراڧىيىلىك ساياھەت بايلىقى مول، تەبىئىي مەنزىرىسى گۈزەل ھەم ئۆزگىچە، ھەيۋەتلىك مۇز چوققىلار، كۆز يەتكۈسىز قۇملۇقلار، گۈزەل ئوت يۇرتى، قۇملۇقلارنى چۆرىدەپ تۇرىدىغان بوستانلىقلار بار. كۆپ مەدەنىيەت مۇجەسسەملەنگەن، مىللىي ئۆرپ - ئادىتى قويۇق، داڭلىق قەدىمىي يادىكارلىقلار كۆپ، ئېچىش يوشۇرۇن كۈچى زور. «جۇڭگونىڭ ساياھەت بايلىقىنى ئومۇميۈزلۈك تەكشۈرۈش ئۆلچىمى» بويىچە تۈرگە ئايرىغاندا، جۇڭگودىكى ساياھەت بايلىقىنىڭ 6 چوڭ تۈر بويىچە 68 خىل ئاساسىي تۈرنىڭ ئاز دېگەندە 56 سى رايوندا بولۇپ، مەملىكەتنىڭ ٪80 نى ئىگىلەيدۇ.
تارىخ
چاغاتاي ئەۋلادلىرى كېيىنچە ئىسلام بىلەن شەرەڧلەنگەندىن كېيىن ھاكىمىيەتتىكى تېگى موڭغۇل مۇسۇلمان سۇلتانلار موغولىستاننىڭ ئىشلاملىشىشىنى ئىلگىرى سۈرگەن. 15- ئەسرنىڭ باشلىرىدا پۈتكۈل ھۇدۇدنىڭ ئىسلاملىشىشى تاماملانغان.
چىڭ ھۆكۈمىتى چيەن لوڭنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە غەربىي يۇرت دېگەن نامنى شىنجاڭ دەپ ئۆزگەرتكەن. گۈاڭشۈخان زامانىسىدا، 1884 - يىلى 11- ئايغا كەلگەندە چىڭ ھۆكۈمىتى شىنجاڭ ئۆلكىسىنى تەسىس قىلغان، ئۆلكە مەركىزى دىخۇا (بۇگۈنكى ئۈرۈمچى) بولغان.
مەمۇرىي رايونلار
2012- يىلىغىچە دېۋىزىيە تەركىبىدە كۇيتۈن شەھرىدىن باشقا مىچۈەن، تۇمشۇق، ۋۇجىياچۈ، ئارال، باشئەرگىم قاتارلىق 9 شەھەر باردۇر.
ئىقتىساد
پۇقرالار ئايروپورتتىدىن 12 سى، ھاۋارايى چەكلىمىسىگە ئۇچرىمايدىغان زاپاسئايروپورتتىن 1ى، ئاۋىئاتسىيە لىنىيىسىدىن 153 ى بولۇپ، جۇڭگودىكى 52 چوڭ، ئوتتۇراھال شەھەر ۋە چەت ئەلدىكى 43 شەھەرگە تۇتاشقان ھاۋا ترانسپورت تورى بارلىققا كەلدى، ئاۋىئاتسىيە مۇساپىسى 160 مىڭ كىلومېتىرغا يەتتى، مەملىكەت بويىچە ئايروپورت ئەڭ كۆپ، ئاۋىئاتسىيە لىنىيىسى ئەڭ ئۇزۇن ئۆلكىلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالدى.
ساياھەتچىلىك
3- كەسىپنىڭ تەرەققىيات سەۋىيىسى ئۈزلۈكسىز ئۆسۈپ، ئومۇمىي مۈلۈكچىلىكتە بولمىغان ئىگىلىك تېزتەرەققىي قىلدى. ساياھەتچىلىكنى ئېچىش، مەھەللە مۇلازىمىتىنى زور كۈچبىلەن تەرەققىي قىلدۇرۇش، سودا ئوبوروتىنى ئىلگىرى سۈرۈش مۇھىم نۇقتاقىلىنىپ، 3 - كەسىپ تېز تەرەققىي قىلدۇرۇلدى. ساياھەتچىلىك شىنجاڭنىڭ 3 - كەسپىدىكى مۇھىم تايانچ بولۇپ قالدى. 2007 - يىلى، ئاپتونوم رايونىمىز بويىچە كۈتۈۋېلىنغان ئىچكى ساياھەتچى 21 مىليون 260 مىڭ ئادەم - قېتىمغايېتىپ، ئالدىنقى يىلدىكىدىن ٪28 ئاشتى؛ ئىچكى ساياھەت كىرىمى 19 مىليارد292 مىليون يۈەنگە يېتىپ، ئالدىنقى يىلدىكىدىن %4. 29 ئاشتى؛ خەلقئاراساياھەتچى 438 مىڭ 400 مىڭ ئادەم - قېتىمغا يېتىپ، ئالدىنقى يىلدىكىدىن %9. 20 ئاشتى؛ ساياھەت تاشقى پېرېۋوت كىرىمى 162 مىليون دوللارغا يېتىپ،ئالدىنقى يىلدىكىدىن ٪26.5 ئاشتى؛ ساياھەت كىرىمىنىڭ ئىشلەپچىقىرىشئومۇمىي قىممىتىدە ئىگىلىگەن نىسبىتى ٪5.3 كە يەتتى.
ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىللىق تىرىشچانلىقى
بۇ بارەدە 1933- يىلى 11- ئاينىڭ 12- كۈنى قەشقەر مەركەزلىك شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنى قۇردى. ئەڧسۇسكى قىسقا ئۆمۈرلۈك بولۇپ قالغان بۇ جۇمھۇرىيەتتىن كېيىن. 1944- يىلى 11- ئاينىڭ 12- كۈنى قايتا بىر قېتىم  غۇلجا مەركەزلىك شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇپ چىقتى.
ئويغانغان زېمىن (بىرنچى قىسىم)
بۇگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخىدا ئەڭ مۇۋاڧڧەقىيەتلىك رومانلارنىڭ بىرى بولمىش ئويغانغان زېمىن رومانىنىڭ مۇئەللىڧى ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر بولۇپ، بىرنچى نەشرى 1988- يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرەڧىدىن نەشر قىلىنغان.
روماننىڭ ئىككىنچى قىسمى 1994- يىلى نەشردىن چىققان.
دوج تەڭگىسى (ئشت تەڭگىسى)
دوج تەڭگىسى (ئېنگلىزچە: Dogecoin؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: ئىشت تەڭگىسى، ئىت تەڭگىسى، دوژ تەڭگىسى) بىر خىل شىفىرلىق پۇلدۇر. داڭلىق كارخانچى، تېسلانىڭ باش ئىجىرائىيە ئەمەلدراى ئەلون ماسك سەۋەبلىك ، دوج تەڭگىسىنىڭ باھاسى ئۆسۈپ ئاساسلىق شىفىرلىق پۇللار قاتارىدىن ئۇرۇن ئالدى. thumb|[[بۈلەكچە زەنجىرى|بۆلەكچە زەنجىرى ۋە ھەر خىل شىفىرلىق پۇللارنىڭ لوگوسى]] thumb|دوج تەڭگىسىنىڭ لوگوسى بار مۇسابىقە ماشىنىسى
زاڭگۇي يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
زاڭگۇي يېزىسى قارمىقىدا تۆۋەندىكى كەنتلەر بار:
ئىسپان تىلى
تەخمىنەن 322مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ. قىزىل رەڭ دۆلەت تىلى بولغان جايلارنى كۆرسىتىدۇ. كۆك رەڭ بولسا ئىككىنجى دۆلەت تىلى بولغان يەرلەرنى كۆرسىتىدۇ.
باتۇخان
thumb باتۇخان (موڭغۇلچە: ᠪᠠᠲᠣ (باتۇ)، خەنچە: 拔都، ت. 1208 — ئۆ. 1255)، تېمۇچىننىڭ تۇنجى ئوغلى جۇچىنىڭ ئىككىنچى ئوغلى، قوڭغىرات قەبىلىسىدىن ئەنچىن نوياننىڭ قىزىدىن توغۇلغان. ئەلەم ۋە قەلەمدە يېتىشكەن، ئالتۇن ئوردا خانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى. موڭغۇللار ئۇنىڭ دەۋرىدە زور كۈچلەنگەن، سايانخان دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
كەرمان
كەرمان(خەنزۇچە: 遠志) كەرمان ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، كەرمانغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، تىنچلاندۇرۇش، نېرۋىنى كۈچەيتىش، بەلغەمنى بوشىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
ئەلىشىر نەۋائىينىڭ ھايات پائالىيىتى ۋە ئىدىيە مەنبەلىرى
نەۋائىي دادىسىدىن ياش يېتىم قالدى. 15ياشقا كىرگەندىن كېيىن دوستى ۋە ساۋاقدىشى، كەلگۈسى خۇراسان سۇلتانى ھۈسەين بايقارا بىلەن ئەبۇلقاسىم بابىر سارىيىغا خىزمەتكە كىردى. ئەبۇلقاسىم بابىر 1456-يىلى مەشھەت شەھىرىگە يۆتكەلگەندە، نەۋائىي بىلەن ھۈسەين بايقارانى بىللە ئېلىپ كەتتى. مەشھەتتە بىللە ئوقۇدى. ئەبۇلقاسىم بابىر 1457-يىلى ۋاپات بولغاندىن كېيىن نەۋائىي مەشھەتتە ئۇقۇشنى داۋاملاشتۇردى. ھۈسەين بايقارا تەخت مىراسخورى سۈپىتىدە مەرۋىگە بېرىپ ھاكىمىيەت تارتىۋېلىش كۈرىشىنى باشلىدى.
نەۋائىي سەمەرقەندتە تۇرمۇش قىيىنچىلىقلىرىنى يېڭىپ، كۆپلىگەن ئالىم ۋە ئەدىبلەر بىلەن تۇنۇشتى. بولۇپمۇ «ۋەفائىي» تەخەللۇسىدىكى ئۇيغۇر ئەدىپى ئەھمەد ھاجى بېك ئىبنى سۇلتان ھامىيلىق قىلدى. نەۋائىي مەشھۇر ئالىم، مۇددەررس فەزۇللا ئەبۇللەيىس تەرىپىدىن پەرزەنت قاتارى تەربىيىگە مۇيەسسەر بولدى. نەۋائىي ئەينى زامان ئوتتۇرا ئاسىيا مەدەنىيىتىنىڭ ۋاكىللىرىدىن بولغان مىرزا ھاجى سوغدىي، سەيد قۇتب سەمەرقەندىي، شەيخ سۇھەيلىي، يۈسۈپ سەفائىي، ئابدۇرەززاق سەمەرقەندىي، دەۋلەتشاھ سەمەرقەندىي، مۇھەممەد ئالىم سەمەرقەندىي قاتارلىقلار ئارىسىدا، ئۇلارنىڭ تەسىرىدە ئۆستى. نەۋائىي سەمەرقەندتە 1469-يىلغىچە توققۇز-ئون يىل ياشاپ، ھىراتقا قايتى. بۇ چاغدا غەربىي ئىرانغا ھوجۇم قىلغان ئەبۇسە’ئىد جەڭدە يېڭىلىپ ئۆلگەن، ھۈسەين بايقارا خۇراسان سۇلتانى بولۇپ، ھىراتتا تەختكە چىققانىدى.
ئەلىشىر نەۋائىينىڭ پەلسەپە ئىدىيىلىرىنىڭ تارىخىي يىلتىزلىرى ئۆز ئالدىغا خاس تەتقىقات خاراكتېرلىك تېما، نەۋائىي دۇنيا قارىشىنىڭ ئىدىيىۋى مەنبەلىرى توغرىسىدا ئاكادېمىك ۋاھىد زاھىدوۋ، مۇزەپپەر مۇھىددىن خەيرۇللايوۋ قاتارلىق ئالىملار ئىلمىي ماقالىلەر يازغان بولسىمۇ، بۇ جەھەتتىكى تەتقىقات تېخى ئەدەبىياتشۇناسلىق دائىرىسىدىن كۆپ يىراقلاشمىدى.