cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
موگۇ
ئۆسۈش شارائىتى
2پارچەموگۇئورمان، دەرەخ ئورمىنى موگو كۆپ چىقىدىغان جاي، ئورمان بارلىق موگۇ چىقىدىغان جايلار ئىچىدە مەھسۇلاتى ئەڭ يۇقىرى بولغان جاي، دەرەخ تۈرلىرى ئوخشاش بولمىغاچقا، مەھسۇلات مىقدارى، شەكلى ۋە تۈرىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. موگۇ ئورمانلىقتىكى شاخ-شۇمبىلارنى پارچىلاپ، باشقا ئۆسۈملۈكلەرنى ئورگانىك ماددىلار بىلەن تەمىنلەپ زىرائەتلەرنىڭ ئۆسۈشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئاساسلىق قىممىتى
يېمەكلىك بىلەن داۋالاش قاتارلىق رولى بار.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 9-بۆلۈم
ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﺪﺍ ﺗﯩﻠﻐﺎ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻨﻰ ﻛﯩﻤﮕﻪ ﺑﯧﺮﯨﺸﻨﻰﻗﺎﺭﺍﺭ ﻗﯩﻠﯩﺸﺘﺎ، ﺋﺎﻟﺪﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﺷﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﻪﮬﯟﺍﻟﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﭖ 3 ﻛﺎﻧﺪﯨﺪﺍﺗﻨﻰ ﺗﺎﻟﻼﭖ ﭼﯩﻘﯩﭗ، ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﺘﯩﻜﻰﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻻﺭ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﺑﯘ 3 ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﺎﻟﻼﻳﺪﯨﻜﻪﻥ. ﺋﻪﺳﻠﯩﺪﻩﺑﯘ 3 ﻛﺎﻧﺪﯨﺪﺍﺗﻨﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ﺑﯘ ﺩﻭﺳﺘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺑﯘﺭﯗﻥ IBM ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﯩﺪﻩ 7 ﻳﯩﻞ ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ، ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﺑﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﺩﻭﻛﺘﻮﺭﻟﯘﻕ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﺴﯩﻤﯘ ﻛﯩﺮﮔﻪﻧﯩﻜﻪﻥ. ﺑﯘ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻨﻰ ﻣﻪﻥ ﺋﺎﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺋﯘ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭ ﻣﯧﻨﯩﯔ ﻗﯧﺸﯩﻤﻐﺎ ﻛﯧﻠﯩﭗ، «ﺋﻪﺭﻛﯩﻦ، ﻣﯧﻨﯩﯔ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯘﻣﺪﯨﻦ ﺑﯘﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻨﻰ ﺗﺎﺭﺗﯩﯟﺍﻟﺪﯨﯔ. ﺑﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﺑﻪﻙ ﻛﯚﯕﻠﯜﻡ ﻳﯧﺮﯨﻢ. ﺋﻪﻣﻤﺎ، ﻣﻪﻥ ﺳﻪﻥ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﯞﻩﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﺧﯘﺷﺎﻟﻤﻪﻥ» ﺩﯦﺪﻯ.
Magadan
Magadan bolsa Rossiyä
تۇرغۇن يۇلتۇز
قەدىمقى چاغلاردا ، ئاسماندىن بەزىدە بىرە يورۇق يۇلتۇزنى بايقاپ قالسا ، بىر يېڭى تۇرغۇن يۇلتۇزى پەيدا بولغان ئوخشايدۇ دەپ قاراپ ، ئۇلارنى يېڭى يۇلتۇز دەپ ئاتاشقان. ئەمىلىيەتتە ، يېڭى يۇلتۇز ئەسلىدىنلا تۇرغۇن يۇلتۇزىدىن ئىبارەت بولۇپ ، ئۇ بەك خىرە بولغاچقا كىشىلەر ئۇنى بايقىيالمىغان. بۇنداق تۇرغۇن يۇلتۇز توساتتىن پارتىلغاندا ، سىرىتقا نۇرغۇن گاز تارقىتىدۇ ، ھەجىمىمۇ بىردىنلا بىر قانچە مىڭ ھەسسە توغىناپ ، يورۇقلۇق دەرىجىسىمۇ تۇيۇقسىزلا نەچچە مىڭ ھەسسە ھەتتا بىر نەچچە ئونمىڭ ھەسسە ئاشىدۇ ، مانا مۇشۇ چاغدىلا كىشىلەر ئاسماندا بىر يورۇق يۇلتۇز پەيدا بولغانلىقىنى بايقايدۇ. يېڭى يۇلتۇز تارقاتقان گازلار بارا- بارا تۈگەپ ، ئۇنىڭ يورۇقلۇق دەرىجىسىمۇ ئاجىزلاشقا باشلايدۇ ، ئادەتتە بىر نەچچە ئايدىن بىر يىل ئەتراپىغىچە بولغان ۋاقىت ئىچىدە ، يېڭى يۇلتۇز ' ئەسلىدىكى ھالىتىگە قايتىپ ، كىشىلەرنىڭ كۆرۇش دەرىجىسىدىن غايىپ بولىدۇ.
يېڭى يۇلتۇز بىلەن ئادەتتىن تاشقىرى يېڭى يۇلتۇز دېگىنىمىز پۈتۈنلەي باشقا - باشقا ئىككى ئىش. يېڭى يۇلتۇز پارتىلغاندا ، تۇرغۇن يۇلتۇز مىڭدىن بىر ئۈلۈش ماسسىسىدىن مەھرۇم بولىدۇ ، ھەرگىزىمۇ تۇرغۇن يۇلتۇزنىڭ ماماتلىق كۈنى يىتىپ كەلمەيدۇ. تارىختىن بۇيان سامانيۇلى سىستېمىسىدا بارلىققا كەلگەن ، ئىسپاتلانغان ئادەتتىن تاشقىرى يىڭى يۇلتۇز جەمئىي ئالتە دانە. ۋەھالەنكى يېڭى يۇلتۇزنى بايقاش ھېچقانداق ئادەتتىكى ئىش ئەمەس. چۈنكى سامانيۇلى سىستېمىسىدا بىر يىلدا بەزىدە نەچچە ئون دانە يېڭى يۇلتۇزنى بايقاشقا بولىدۇ.
قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
قۇياش ئىنسانلارغا نىسبەتەن ئېيتقاندا ناھايىتى زور بىر ئاسمان جىسىمى بولۇپ ، كۈندۇزى ئىنسانلارنى نۇر ۋە ئىسسىقلىق بىلەن تەمىنلەيدۇ، كېچىدىكى ئاي نۇرىمۇ ۋاستىلىك ھالدا قۇياشتىن كېلىدۇ ، بىز قۇياشنىڭ ئىنسانلارغا بولغان غايەت زور تەسىرىنى ھەر ۋاقىت ھېس قىلىپ تۇرىمىز.
قۇياشنىڭ چوڭ -كىچىكلىك نۇقتسىدىن ئېيتقاندا ، تۇرغۇن يۇلتۇزلار ئىچىدە ئۇنىڭدىنمۇ كىچىك تۇرغۇن يۇلتۇزلار بار، مەسىلەن: بۆرە يۇلتۇزىنىڭ ھەمراھىنىڭ رادىيۇسى پەقەت 5080 كىلومېتىر كېلىدۇ، ئۇنىڭ رادىيۇسى يەر شارىنىڭمۇ رادىيۇسىدىن كىچىك، دىيامېتىرى 10 - 20 كىلومېتىر كېلىدىغان نېيتىرۇن يۇلتۇزىمۇ قۇياشتىن ناھايىتى كىچىك، بىراق قۇياش رادىيۇسىنىڭ 1800 ھەسسىگە توغرا كېلدىغان « گىگانىت يۇلتۇز HR273 كە نىسبەتەن ئېيتقاندا ، قۇياش ناھايىتى كىچىك ھېسابلىنىدۇ، « گىگانىت يۇلتۇز » HR273 نىڭ ھەجىمى قۇياشنىڭ ھەجىمىنىڭ 5 مىليارد 832 مىليۇن ھەسسىگە توغرا كېلىدۇ، ئۇ يۇپىتىرنىڭ ئوربىتىسىنىمۇ ئىچىگە سىڭدۇرالايدۇ، تۇرغۇن يۇلتۇز روسبى 614 نىڭ ماسسىسى قۇياش ماسسىسىنىڭ پەقەت % 7 ىگىلا توغرا كېلىدۇ؛ لېكىن تۇرغۇن يۇلتۇز HD93250 بىلەن سېلشتۇرغاندا، قۇياشنىڭ ماسسىسى پەقەت ئۇنىڭ ماسىسىسىنىڭ 120 1 گە توغرا كېلىدۇ.
ئۇران(ئېلېمېنت)
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئىلى دەرياسى (ژۇرنال)
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
بىلال ئىلياس
ئۇ 1985-يىلى 9-ئايدا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۈكۈمىتىنىڭ تۇنجى قېتىملىق ياپونىيىگە ئەۋەتىلگەن 13 نەپەر ئوقۇغۇچىنىڭ بىرى بولۇپ ياپونىيە كيوتو ساڭيو ئۇنۋېرسىتې تەبىپەن ئىنىستۇتىنىڭ ماتېماتىكا فاكۇلتېتىغا بىلىم ئاشۇرۇشقا قوبۇل قىلىنغان، 1986-يىلى 4-ئايدىن باشلاپ شۇ فاكۇلتېتنىڭ ئاسپىرانتلىقىدا ئوقۇپ، 1988-يىلى 3-ئايدا ماتېماتىكا كەسپىدە ماگىستىر ئۇنۋانىنى ئالغان. ئوقۇشى پۈتكەندىن كېيىن ۋەتەنگە قايتىپ 1988-يىلى 4-ئايدىن باشلاپ شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتېنىڭ ماتېماتىكا فاكۇلتېتىدا لېكتور بولۇپ ئوقۇتقۇچىلىق خىزمىتىنى داۋاملاشتۇرۇپ فاكۇلتېت ئوقۇغۇچىلىرى ۋە ماگىستىر ئوقۇغۇچىلارغا ھېسابلاش ئۇسۇلى ۋە كومپيۇتېر تىللىرى قاتارلىق دەرسلەرنى بېرىش بىلەن بىللە ئۈزىنىڭ تەتقىقاتىنى چوڭقۇرلاپ تەتقىق قىلىش ئارقىلىق نۇرغۇن ئىلمى ماقالىلەرنى ئېلان قىلىپ مۇكاپاتلارغا ئەرىشكەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، فورتران77 تىلىدىكى ھېسابلاش ئۇسۇللىرىنىڭ پروگراممىلىرى(شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتى) دېگەن ئالى مەكتەپلەر دەرىسلىگىنى نەشر قىلغان. بىلال ئىلياسنىڭ ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقاتتا ئېرىشكەن نەتىجىلىرى كۈزگە كۈرۈنەرلىك بولغانلىقتىن, 1991-يىلى مۇئاۋىن پروفېسسورلۇققا ئۈستۈرۈلگەن
ئۇ 2001-يىلىدىن 2003-يىلىغىچە بولغان 2 يىل ئىچىدە ئىنتېرنېت ئاساسىدىكى خەنزۇچە تىل ئۈگىتىش سىستېمىسىنى لايىھەلەش ۋە ئەمەلىيلەشتۈرۈش دېگەن تېمىدا تېما باشلامچىسى بولۇپ ياپونىيە مائارىپ پەن تېخنىكا ئورگىنىنىڭ تەتقىقات ياردىمىگە ئېرىشىپ، تەتقىقات تېمىسىنى غەلىبىلىك ئورۇنلىغان. ھازىر ئۇ ئوقۇغۇچىلارغا دەرس بېرىشتىن سىرت، كومپيۇتېرنى ئاساس قىلغان ئوقۇتۇش سىستېمىلىرىنىڭ تەتقىقاتىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. بىلال ئىلياس ئۈزىنىڭ ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقات ئىشلىرىدىن سىرت، ئانا يۇرت ياشلىرىنىڭ ئوقۇتۇشىغا كۈڭۈل بۈلۈپ، شىنجاڭدىن ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ياپونىيىگە كېلىپ ئوقۇش ئۈچۈن يول ئاشقان. ئۈرۈمچى ۋە كورلا قاتارلىق جايلارغا ياپون تىلى مەكتىپىنى ئاشقان. نەتىجىدە ۋەتەندىن كۈپلىگەن ياشلار كيوتو مىنسائى ياپون تىلى مەكتىپىگە ئوقۇشقا كەلگەن. ئۇلار بىر مەزگىل تىل ئۈگەڭەندىن كېيىن ياپونىيىدىكى نۇقتىلىق مەكتەپلەرگە كىرگەن ۋە كىرىش ئالدىدا تۇرماقتا. بىلال ئىلياس توغرۇلۇق تېخىمۇ كۈپ ئۇچۇرلارنى https://web.archive.org/web/20070225051740/http://www.ritsumei.ac.jp/ec/~bilal/ دىن كۈرەلەيسىز. بىز دوكتۇر بىلال ئىلياسنىڭ تېخىمۇ ياخشى نەتىجىلەرنى يارىتالايدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز ھەم مۇۋەپپەقىيەتلەر تىلەيمىز. (مەنبە: «بىلىۋال» توربېتى)
نۇزۇگۇمنىڭ قەبرىسى زادى نەدە؟
«بۇ نۇزۇكۇم موللا خوتۇن ئىكەن. ئۆزى زىلۋا، بۇغداي ئۆڭلۈك، قارا كۆز، قارا قاش، نازۇك بەدەن بولغانلىقى ئۈچۈن قەشقەر خەلقى “نازۇكۇم” دەپ ئات قويغان ئىدى. كۈنلەردە بىر كۈن نۇزۇكۇم تاغدىكى بولجار قىلىشقان يارنىڭ بېشىغا بارغاندا ئاكىسى ئابدۇللا خوجا ھەم يار بېشىغا بېرىپ، ھەر ئىككىسى يىغلىشىپ-يىغلىشىپ، ھال-ئەھۋالىنى ئېيتىشىپ مەسلىھەت قىلىپ، ئاكىسى ئابدۇللا خوجا: “ئەي سىڭلىم نۇزۇكۇم، سەن بۇ يەردە تۇرمىغىن، بىر تەرەپكە قېچىپ كەتكىن. ئەگەر قاچمىساڭ سېنى قالماقلار ئالىدۇ، تۇغقان پەرزەندلىرىڭ بارچىسى قالماق بولىدۇ، ئۆزۈڭ ھەم مۇسۇلمان بولالمايسەن” دەيدۇ. نۇزۇكۇم يىغلاپ تۇرۇپ: “ئەي جېنىم ئاكا، مېنىڭمۇ قاچىدىغان خىيالىم بار ئىدى. ئەمما، سەندىن جۇدا بولۇپ، مەن ئاجىز قانداق قىلىمەن، دەيتتىم. ئەمدى سېنى خۇدايىمغا تاپشۇردۇم” دەپ، غۇلجا تەرەپكە قاراپ قېچىپ يۈرىۋەردى.» («ئىلى دەرياسى» ژۇرنىلى 2014-يىل 6-سان 89-بەت)
«جاڭجۇن خانغا ئەۋەتكەن خەت خانغا قىرىق بىر كۈندە يېتىپ بېرىپ، خاندىن ھەم قىرىق بىر كۈندە جاۋاب خەت كەپتۇ. خەتتە: “بۇ خەت كېچە بارسا كۈندۈزگە قويماي ئۆلتۈرۈلسۇن، ئەگەر كۈندۈز بارسا كېچىگە قويماي ئۆلتۈرۈلسۇن” دەپ يېزىلىپتۇ. خانغا بارغان خەتنىڭ جاۋابى سەكسەن ئىككى كۈندە كەلگەن كۈنى نۇزۇكۇمنى يامۇلدىن ئېلىپ چىقىپ، ھارۋىغا ئولتۇرغۇزۇپ مويتۇڭزىغا ئېلىپ يۈردى. خالايىقلار يۈگۈرۈشۈپ تاماشا ئۈچۈن مويتوڭزا ئەتراپىغا يىغىلدى. نۇزۇكۇمنى ھارۋىدىن چۈشۈرۈپ، قىبلەگە قارىتىپ ئولتۇرغۇزدى. نۇزۇكۇم شاھادەت ئوقۇپ ئولتۇردى. بىر جاللات نۇزۇكۇمنىڭ ئالدىدا قىلىچ بىلىگەن بولۇپ تۇردى، ئارقىسىدىن بىر جاللات كېلىپ چاپتى. نۇزۇكۇمنىڭ بېشى تېنىدىن جۇدا بولۇپ يەرگە چۈشتى. ئىككى يۈزچە تۇنگانلار بار ئىدى، باشنى ئېلىپ تەنگە تىكىپ، نامىزىنى ئوقۇپ يەرگە دەپنە قىلىپ، خەتمە قۇرئان ئوقۇپ ياندى. بۇ ۋەقەلەرنى موللا بىلال ئىبىن موللا يۈسۈپ نازىمى چوڭلارنى ئۆيىگە چىللاپ كەلتۈرۈپ، تەھقىقى بىلەن سوراپ، ئاڭلاپ بىلىپ، رۇسىيە تارىخىدا 1882-يىلى جامادىيۇل ئەۋۋەلنىڭ 5-كۈنى غۇلجا دىيارىدا يېزىپ پۈتتۈردى»  («ئىلى دەرياسى» ژۇرنىلى 2014-يىل 6-سان 94-بەت).
ئۇ 1960-يىلى بىر نەچچە دېھقان بىلەن بىللە كونا كۈرە ئەتراپىدىكى قەبرىستانلىقتىن ئۆزلەشتۈرۈلگەن ئېتىزدا تاۋۇزغا چۆنەك چىقىرىۋېتىپ، بىر جەسەتنى بايقىغانلىقى، جەسەتنىڭ باش سۆڭىكىنىڭ كەتمەنگە ئۇرۇلۇپ چىققانلىقى، جەسەتنىڭ بەدىنىدىكى سۆڭەكلىرىنىڭ ئاجرىماي تۇتاش تۇرغانلىقى، لېكىن ئېغىرلىقى بىر كىلوگىراممۇ كەلمىگۈدەك دەرىجىدە يېنىك ئىكەنلىكى، بۇنىڭ بىر ئايالنىڭ جەسىدى ئىكەنلىكى، ئۇلار بۇ جەسەتنى ئەينى ۋاقىتتا يېقىن ئەتراپتىكى تېخى ئېتىز قىلىنمىغان بىر دۆڭگە ئاپىرىپ قايتا دەپنە قىلغانلىقىنى ئېيتىپ بەردى. ئۇلار نۇزۇكۇمنىڭ جەسىدى شۇ بولۇشى مۈمكىن دەپ قارايدىكەن. ئەپسۇسكى، بوۋاي بۇ كۈنلەردە ساقسىز بولۇپ قالغاچقا، ئۇنى نەق مەيدانغا ئېلىپ بېرىپ ئورۇننى دەلىللەش مۈمكىن بولمىدى. بوۋاينىڭ ئوغلى بىزنى كونا كۈرە سېپىلىنىڭ شەرق تەرىپىگە باشلاپ بېرىپ، دادىسىنىڭ ئېيتقان جاينى بىزگە تەخمىنىي ھالدا كۆرسەتتى. ئۇ يەر ھازىر ئورمانلىق قىلىنىپتۇ، تۇڭگانلار ئۇ يەرگە بىر قىىسم لاتىلارنى باغلاپ قويۇپتۇ. تۇڭگانلار يەنە ئۆز نەزىرىدىكى بىر ئايال قەھرىماننى خاتىرىلەش ئۈچۈن ھازىرقى دەريا قىنىغا توغرا كېلىدىغان بىر جايغا بىر كىچىك مۇنار تىكلەپتۇ ھەم ھەر يىلى جاي-جايلاردىن كېلىپ تاۋاب قىلىدىغان بوپتۇ. سېپىلنىڭ غەرب تەرىپىدە يەنە بىر تۇڭگانلارنى ئاساس قىلغان قەبرىستانلىق بار ئىكەندۇق، ئۇ يەر «چوكان مازار»، «نۇ خانىمنىڭ مازىرى» دەپمۇ ئاتىلاتتىكەن. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئايال قەھرىمانلارغا باغلىق ئىكەن. بۇ ھەقتە بۇ يەردە بىر قېتىملىق ئارخىلوگىيەلىك تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىپ، بۇ مەسىلە ھەققىدە يەنىمۇ چوڭقۇر ئىلمىي تەتقىقات يۈرگۈزۈشكە توغرا كېلىدىكەن.
قىسقىسى، نۇزۇكۇمنىڭ قەبرىسىنىڭ قايسى جايدا ئىكەنلىكىگە چوڭقۇر تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىپ، ئاندىن ئىلمىي يوسۇندا ھۆكۈم چىقىرىش كېرەك. ھېسسىياتقا تايىنىپ، ئالدىراپ خاتا ھۆكۈم چىقىرىپ سېلىشتىن قەتئىي ساقلىنىش كېرەك. ئەينى زاماندا نۇزۇكۇمغا ئوخشاش قەھرىمان ئاياللار شۇ بىرلا بولمىغان، ئۇنىڭغا ئوخشاش قانچىلىغان ئاياللار زالىملارغا قارشىلىق كۆرسىتىپ، قانچىلىغان قەھرىمانلىق ھېكايىلىرىنى قالدۇرۇپ كەتكەنلىكى ئېنىق. ئۇلارنىڭ بىرەرسىنىڭ ھېكايىسى نۇزۇكۇمنىڭ ھېكايىسىگە ئوخشىسىلا نۇزۇكۇم شۇ دەپ تۇرىۋالساق بولمايدۇ. ئەگەر نۇزۇكۇمنىڭ قەبرىسىنى تېپىش، قەبرە تېشى تىكلەش توغرا كەلسە، ئالدى بىلەن باشقا جايدىن ئەمەس، بەلكى ئۇ ئۆلتۈرۈلگەن جاي- ھازىرقى قورغاس ناھىيە كۈرە بازىرى كونا كۈرە كەنتىدىن ئىزدەپ تېپىش، قەبرە تېشىنى شۇ جايغا تىكلەش كېرەك. ئەگەر ئۇنىڭ قەبرىسىنى باشقا جايدا دېمەكچى بولساق، ئۇنىڭ قەبرىسىنىڭ كۈرەدىن قاچان، كىملەر تەرىپىدىن، نېمە سەۋەبتىن يۆتكەلگەنلىكىگە ئائىت تارىخىي پاكىتلارنى تېپىپ كۆپچىلىككە كۆرسىتىش كېرەك. شۇنداق قىلغاندىلا تارىخقا، پاكىتقا ئۇيغۇن ئىش قىلغان بولىمىز؛ تارىخ ئالدىدىمۇ، كېيىنكىلەر ئالدىدىمۇ جاۋاب بېرەلىگۈدەك توغرا نەتىجىگە ئېرىشىمىز، يۈزىمىز مەڭگۈ يورۇق بولىدۇ.
http://v.qq.com/boke/page/y/2/6/y0183eau126.html
ئېينىشتىيىننىڭ 9 چوڭ مەخپىيەتلىكى
بۇ نەزەرىيە ئەينى ۋاقىتتىكى فىزىكا قانۇنىيىتىگە قارىتا دادىللىق بىلەن جەڭ ئېلان قىلىش ھېسابلىناتتى. شۇڭلاشقا بۇ نەزەرىيە 1919-يىلى قاتتىق تالاش تارتىش قوزغىدى.
بۇ خەۋەر ئېينىشتىيىننى بىراقلا داڭلىق شەخسكە ئايلاندۇردى. ھەرخىل گېزىتلار ئېينىشتىيىننى نىيۇتوننىڭ ۋارىسى، دەپ ئاتىدى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
تېربىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
پېشىن نامىزى
پېشىن نامىزى بامدات نامىزىدىن 7-8 سائەت سوڭرە ئوقۇلىدۇ. بەئزىدە بامدات بىلەن پېشىننىڭ ئارىسى پېشىن بىلەن خۇپتەننىڭ ئارىسىدىنمۇ ئۇزۇنراق بولىدۇ.
خاندەمىر
خاندەمىرنىڭ ئۆسۈپ يىتىلىشىدە ئۇنىڭ بوۋىسى مىرخاندنىڭ مۇھىم تەسىرى ۋە تەربىيىسى بولغاندىن سىرىت، يەنە ھېراتنىڭ سىياسىي ۋە ئىلمىي مۇھىتىدا يۇقىرى نوپۇز ئىگىسىگە ئايلانغان ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ھېمايىسى ۋە يىتەكلىشىمۇ ناھايىتى مۇھىم رول ئوينىغان ئىدى. ھەقىقەتەن، ئەلىشىر نەۋائىنىڭ كۇتۇپخانىسى ئۇنىڭ ئۈچۈن بىر مەكتەپ ۋە پەن مەركىزىگە ئايلانغان ئىدى. بۇ نوقتا ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ئەسەرلىرىدىن مەلۇم بولغىنىدەك، خاندەمىرنىڭ ئۆزى تەرىپىدىنمۇ ئېنىق ئەسكەرتىلگەن ئىدى. ئەلىشىر نەۋائى <<مەجالىسۇن نەفائىس>> نى يازغان1490-1491-يىللاردا خاندەمىر ئەمدىلا 15ياشقا كىرگەن بولسىمۇ، ئۇ ئەدەبىي ۋە تارىخ بىلىمىنىڭ ئۈستۈنلىكى بىلەن نەۋائىنىڭ دىققتىنى تارتىپ، ئۇنىڭ ئالاھىدە تەرىپلىشىگە مۇيەسسەر بولغان ئىدى. ئەلشىر نەۋائى <<مەجالىسۇن نەفائىس>> دېگەن ئەسىرىدە خاندەمىر ۋە ئۇنىڭ بوۋىسى مىرخاند ھەققىدە سۆز ئېچىپ مۇنداق دېگەن: <<ئۇ(مىرخاند- ئا) نەسرىي ئەسەرلەردە ۋە تارىخ پىنىدە تەڭداشسىز كىشىدۇر. پېقىرنىڭ ئىلتىماسى بىلەن ئۇ ھازىر دۇنيانىڭ ئەڭ دەستلەپكى ئاپىرىدە بولغان ۋاقتىدىن تاكى ھازىرغىچە بولغان ئارىلىقتىكى ئومۇمىي تارىخىنى يېزىۋاتىدۇ؛ يېرىمىغا كەپتۇ. تەڭرى خالىسا تۈگىتىشكە مۇۋەپپەق بولغۇسى. ئۇ تارىخلار ئىچىدە ئەڭ پايدىلىق كىتاپ بولۇپ چىققۇسى…. مەۋلانە خاندەمىر مىرخاندنىڭ پەرزەنتى(نەۋرىسى- ئا) بولۇپ، ئۆزى ياراملىق يىگىت. تارىخ پېنىدە ماھارىتى بار.>> ئەلىشىر نەۋائىنىڭ تەرىپلىگىنىدەك، مىرخاند <<رەۋساتۈس سەفا فى سىرەتىل – ئەنبىيا ۋەلمۈلۇك ۋەل- خۇلەفا>> ناملىق يەتتە جىلدلىق بىر دۇنيا تارىخىنى يازغان. بۇ ئەسەرنىڭ يەتتىنجى جىلتى ئۆزىنىڭ دەۋردىشى ھۈسەيىن بايقارانىڭ تارىخىنى بايان قىلىشقا ئاجرىتىلغان. مىرخاند 1498-يىلى ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئەسەرنىڭ بۇ قىسمى ئۇنىڭ نەۋرىسى خاندەمىر تەرىپىدىن تولۇقلىنىپ يېزىلغان. بۇ ئەسەر ئادەتتە <<رەۋساتۈسسەفا >>(ساپ ھاۋالىق باغ)دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ئەسەر 1737-يىلى ئەمىر قۇربانبەك ئىبن نىيازىنىڭ تەشەببۇسى بىلەن يەركەنلىك مىر فازىل موللا كىچىك ساقى تەرىپىدىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان. نەۋائى ئالەمدىن ئۆتكەن يىللاردا خاندەمىر ئەدىپ ۋە تارىخچى سۈپىتىدە تۇنۇلغان مەشھۇر بىر شەخىسكە ئايلانغان ئىدى. خاندەمىر <<ھەبىب ئەل – سىيەر فى ئەخبارى ئەفراد ئەل – بەشەر>> دېگەن ئەسىرىنىڭ مۇقەددىمىسىدە تىلغا ئالغىنىدەك، يەنە <<خۇلاسەت ئەل – ئەخبار فى بەيان ئەھۋال ئەل -ئەخيار>>، <<مۇنتەخابى تارىخى ۋەسساف>>، <<مەقارىم ئەل -ئەخلاق>>، <<دۇستۇر ئەل – ۋۇزەرا>>، <<مەئاسىر ئەل – مۇلۈك>> قاتارلىق كىتاپلارنى يازغان. بۇ كىتاپلارنىڭ تېمىسى دۇنيانىڭ ئومۇمىي تارىخى، ھاكىمىيەت ئىشلىرى، بىئوگرافىيە ۋە ئىجتىمائىيەتكە ئائىت مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. شۇنداقتىمۇ ئۇنىڭ ئىلمىي پائالىيەتلىرى يەنىلا تارىخ ساھەسىدە بەكرەك ئىپادىلەنگەن.
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن
ئۇيغۇرمەدەنىيىتى ۋە ئۇيغۇر تارىخى تەتقىقاتى ساھەسىدىكى بۆسۈش خاراكتىرلىق ئىلمىي مۇۋەپپەقىيەتلىرى ھەم بەدىئىي ئىجادىيەت ساھەسىدىكى قايىل قىلارلىق ئۇتۇقلىرى بىلەن شۆھرەت قازانغان مەشھۇرئالىم. تالانتلىق ئەدىب، تۆھپىكار مائارىپچى، ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن 1933-يىلى 9-ئاينىڭ 28- كۈنى ئاتۇشنىڭ مەشىھەدكە تۇتاش باغئېرىق كەنتىدىكى ئوقۇمۇشلۇق ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن دىنىي تەربىيىنى قىسقا مۇددەت ئالغاندىن كېيىن 1950- يىلىغىچە نەزەرباغدىكى قەشقەردارىلمۇئەللىمىنىڭ ئوتتۇرا مەكتەپ سىنىپىدا 4يىل ئوقۇغان.
مەنبە : شىنجاڭ مەدەنىيىتى ژورنىلى
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىننىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى
1978- يىلى پارتىيە11- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3 - ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن، ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن سىياسىي جەھەتتە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان ھەم خاتا ئوڭچى قىلىنغان دېگەن خۇلاسە بىلەن ئاقلانغان ۋە1980-يىل ئۇ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا يۆتكىلىپ ئومۇمىي ئىستىتىكا دەرسىنى تەسىس قىلىپ ئۆتۆشكە كىرىشكەن. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇنىڭ كىتاب، ماقالە، رۇبائىي، شېئىر- غەزەللىرى ئارقا - ئارقىدىن ئىلان قىلىنىشقا باشلىغان. 1986- يىلى ئۇ ياپۇنىيىدە ئىلمىي زىيارەتتە بولۇپ "ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ يىتۈك قامۇسى-قۇتادغۇبىلىك" دېگەن تېمىدا لېكسىيە سۆزلىگەن.
ئالياسكا
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :ئالياسكا
چەت ئەلچە نامى :Alaska
مەمۇرىي رايون تۈرى :پايتەخت
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن
ئەسەرلىرى
گۆھەرگە دەسسەپ تۇرغان كور گاداي
چەكمەن
تۆگە يۇڭىدا توقۇلغان چەكمەن ناھايىتى چىداملىق بولۇپ، خېلى ئۇزاق يېڭى پېتى كەيگىلى بولىدۇ. ئۇنىڭ تەبىئىتى ئىسسىق بولۇپ، سوغۇقى ئېشىپ كېتىشتىن بولغان رىماتىزم كېسىلىنى پەسەيتىش، ئۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش، قان ئايلىنىشنى ياخشىلاش ۋە نېرۋىنى تىنچلاندۇرۇش رولىغا ئىگە.
قۇرتۇلۇش مارشى
قارالسۇن
جۇمھۇرىيەتلەر:
ياخشىلار باغچىسى
ئەسەرنىڭ مۇھەممەد سالىھ داموللام تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنغان ئۇيغۇرچە نۇسخىسى 2005 - يىلى نەشر قىلىنغان بولۇپ، 372 باب، 1896 ھەدىسنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
Tang Sulalisi
Tang Sulalisi Heqqide
Li yü'en zamanilérida tang sulalisi bashtin-axir sherqiy köktürk xanliqigha bolghan béqindiliq munasiwitide ching turup kélidu, li yü'en siyanpilarning toqbat neslidin bolghachqa,tang sulalisi türkler teripidin< >dep atilidu.chünki siyanpilar,yeni siyanpilar tewe bolghan tongghus tipidiki(sherqiy shimal tereplerdiki)xelqler qedimki waqitlarda eslide türklerning bir tarmiqi bolup,kéyinche(miladiye47-yili honlar ikkinchi qétim shimal,jenup dep ikkige bölünüp,shimaliy honlar91-yili gherpke köchkendin kéyin) ular türklerdin bölünüp chiqip ayrim bir yol bilen öz aldigha tereqqiy qilip,til we örp- adet jehettin türklerdin perqliq bir xelqqe aylanghan idi.shunga,türkler tang sulalisini<<türklerning bir tarmiqi>>digen menide türkche< >dep atighan.shundin bashlap< >digen bu nammu ottura tüzlengliktiki xenzularni körsütidighan ortaq nam bolup qalghan.li yü'en türklerning herbiy yardimige ige bolup öz xanliqini tikligechke,ishbara qaghangha ilgiri- axiri bolup heddi- hisapsiz sowgha- salamlarni béridu,ishbara qaghan qutluq téginni tang ordisigha ewetkende,li yü'en teyji ordisida alahide toqquz qebilining neghmisini orunlatquzup,qutluq téginni heshemetlik ziyapet bérip kütiwalidu.tang padishahi li yü'enning türklerge töwenchilik bilen chongqur hörmet bildürüp,ularning xizmitide bolushi elwette tégishlik idi.619-yili ishbara qaghan wapat bolidu,ornigha inisi éltebir shad textke chiqip,churluq qaghan dep atilidu.tang sulalisi ishbara qaghanning wapat bolghanliqidin xewer tépip,ordida üch kün xizmet toxtutup matem bildürüdu(bu xuddi bayraqni yérim chüshürgenge barawer kéletti),shuning bilen birge tang sulalisi alahide elchilerni ewetip ishbara qaghangha matem bildürüsh bilen birge,yene sherqiy köktürk xanliqigha 30ming top kimxap hediye qilidu.churluq qaghan peqet bir yilla textte olturup620-yili wapat bolidu,ornigha inisi baghadur shad textke warisliq qilip,élik qaghan dep atilidu.tang sulalisi churluq qaghanning wapat bolghanliq xewirini anglighandin kéyin,xuddi aldinqi qétimgha oxshash churluq qaghanning ölümigimu atap sowgha- salam ewetidu.
Churluq qaghan hayat waqtida ilgiriki süy sulalisining shahzadisi siyanpilardin bolghan yang jingdawni(süy sulalisini qurghuchilarmu siyanpilarning yüywén qebilisi bolup,biraq ular asasi jehettin xenzulushup ketken idi)dingshyang aymiqi(hazirqi senshi ölkiside)ning bégi qilip teyinlep,süy sulalisining axirida türklerge qéchip kéliwalghan on minggha yéqin qewmni uninggha ötküzüp bérip,shu arqiliq tang sulalisini cheklep turush meqsidige yetmekchi bolghan idi.lékin kéyinche bu aymaqning bir munche sanghunléri tang sulalisi teripige ötüp ketti,tang sulalisining wapagha japa qilghanlighidin ghezeplengen élik qaghan621-yili tang sulalisige jaza yürüshi qilidu,621-yilidin626-yilighiche bolghan ariliqta türk qoshunléri seddichin sépilidin bösüp ötüp,tang sulalisining jemiy33aymiqigha hujum qilip kiridu.bu aymaqlarning konkrt orni hazirqi senshi,xébiy,shenshi,gensu,ningshiya,chingxey,sichü'en,xénen qatarliq ölkilerde bolup,hazirqi chong-chong sheherlerdin béyjing,teyyü'en,lenju,tiyenshüy,wuwéy,enyang qatarliq ichkiridiki sheherler yuqarqi33 aymaqlarning hazirqi orunlérigha toghra kélidu.türklerning kelkündek kelgen küchlük hujumidin alaqzade bolup néme qilarini bilmey qalghan tang sulalisi,622-yili4-ayda türklerge elchi ewetip,élik qaghangha para béridu we melike yatliq qilip béridu.lékin urush yene dawamlishidu(qarighanda türkler tang sulalisining edipini ularning ésidin chiqmighudek derijide béreyli digen oxshaydu).624-yili türk qoshunléri shenshining gü'enjung etirapi(hazirqi shenshining ottura qismi)gha qistap kélip,tang sulalisining paytexti changenge tehdit salidu.tang sulalisi bir mehel paytextni yötkimekchimu bolup axiri padishah li yü'enning oghli li shiminning küchep tosushi bilen toxtap qalidu.bu chaghda tang sulalisi he dep melike yatliq qilip,qudulushush arqiliq ténchliqni qolgha keltürmekchi bolidu,emma urushni tüptin toxtutup qélishqa qadir bolalmaydu.626-yili8-ayda türk qoshunléri hazirqi shenshining wugung nahiyesige hujum qilip kiridu,tang sulalisi paytexti changen türklerning bir hujumi bilenla qolgha kélish girdabigha kélip qalidu,bu chaghda li yü'enning oghli li shimin tang sulalisining padishahliq ornida olturghan bolup,u öz seltenetining mana mushundaq gumran bolup kétish peytide,shexsen özi wéyshüy deryasi boyigha kélip köwrük béshida boz at öltürüp,türkler bilen özara dostluq ehdinami'isi tüzep yarishidu(yarishish üchün tang sulalisi qanchilik bedel tölidi bu hazirche bizge melum emes),shundin kéyin türklermu ottura tüzlengliktin chékinip chiqip kétidu. Bu qétim paytext changenning sülhi arqiliq aman qélish weqesini büyük tang sulalisi mundaq xatirileydu:
679-Yili burunqi sherqiy köktürk xanliqining qaghani élik qaghanning ewladi bolghan qutluq, hazirqi ichki mongghul aptunum rayonining choghay taghlérida aranla70adimi bilen köktürk xanliqini qayta tiklesh qozghulingi kötürüp,qaraqurum shehiri(ichki mongghuldiki wuchü'en nahiyesi)ni bésiwélip,besh ming kishilik qoshun toplap shimalgha yürüsh qilip,tughla toqquz uyghur xanliqidin ötüken téghidiki qarargahini qayturwélip,türk xanliqini qayta tikligenlikini jakarlap özini élterish qaghan dep ataydu.bu xanliq tarixta kéyinki köktürk xanliqi dep ataldi.
Köktürk xanliqi bilen tang sulalisining munasiwiti toghrisida
Ichki qalaymaqanchiliq ewjige chiqqan,chetel tajawuzchi küchléri pursettin paydilinip türkler zéminigha tajawuz qilip kirgen mushundaq bir tarixiy shara'itta meydangha kelgen urxun uyghur xanliqi,yenila nahayiti qisqa waqit ichidila bir tutash séstimiliq hakimiyet aparatlérini tiklep,özige tewe jaylargha ünümlük hökümranliq yürgüzidu.lékin,urxun uyghur xanliqining qurulushi üchün zor töhpe qoshqan qarluq qebilisi bilen uyghur qebilisi uzaq ötmey bir-biridin üstülük taliship,özara küresh qilishqa bashlaydu.netijide qarluqlarning ötiken taghléri etirapidiki uruqléri uyghur xanliqigha béqinghandin bashqa,gherbiy qarluqlar eslidiki altay,tarbaghatay taghlérining gherbidiki zéminidin tedriji türkesh xanliqining zéminigha,yeni hazirqi talas(qazaqistanda) we chu deryalérining wadilérigha köchüp kélip,suyap(bügünki bügür) we talas sheherlérini igelleydu. Qarluq qebilisi türkesh xanliqini aghdurghandin kéyin,bir tereptin uyghur xanliqigha qarishi küresh qilsa,yene bir tereptin ottur asiyagha basturup kirgen ereb istilachilérigha qarishi urush qilidu.qarluqlar miladi 757-yili bashlap uyghur xanliqigha qarishi shiddetlik urushlarni bashlap,uyghur xanliqining altay,tarbaghatay taghléri we jungghar oymanliqining gherbiy qismigha bolghan kéngeymichilik urushlérini tosup,hazirqi ottura asiya rayonida nahayiti küchlük bir siyasiy küchke aylinidu.qarluqlar766-yiligha kelgende sherqte altay taghléri we jungghar oymanliqining gherbiy qismi,shimalda balqash köli,gherpte aral kölining sherqi,jenupta gherbiy tengritaghlérining shimalidiki keng zéminlarni asas qilip,balasaghun(hazirqi chu derya wadisidiki toqmaq shehirining yénida)shehirini merkez qilghan zor qarluq xanliqini tikleydu.miladi806-yili qarluq xanliqi uyghur we tübütler bilen birliship,sir deryaning gherbigiche kéngiyip kelgen ereb istilachilérigha qarishi shiddetlik urush bashlaydu.netijide ereb istilachiléri qarluq xanliqi bilen urush toxtutup,sülh telep qilidu we islam dinini qoral küchi bilen emes,belki ténch özgertish yoli arqiliq tarqitish siyasitini qollunidu.
Ikkinchi bir tarmaq pantékin bashchilighida gherptiki qérindashlérining yénigha qarap köchüdu.gherpke qarap köchken uyghur qebililéri eneniwi yaylaq yolini boylap aldi bilen béshbaliq(hazirqi jimsar nahiyesi)qa yétip kélidu,yéterlik otlaqqa érishish üchün pantékinning ewladi(bezi tarix tetqiqatchiléri sanghuni bolushi mümkin dep qaraydu)yene bir qisim uyghur qebililérige yétekchilik qilip dawamliq gherpke qarap ilgirilep ketken.urxun uyghur xanliqi yimirilgendin kéyin jenupqa qarap köchken uyghurlarning serdari öge tékin özini xan dep élan qilghandin kéyin,gherpke köchken pantékin bashchilighidiki uyghur qebililérimu xuddi xéshi karidorida makanlashqan uyghurlargha oxshash,öge tékinni özlérining xani dep étirap qilghan,chünki shu chaghlarda uyghur qebililéri künlerning biride küchni merkezleshtürüp, urxun derya wadisigha qaytip bérip uyghur xanliqini qayta tikleshni birdek meqsed qilghan idi.shunga pantékin eyni chaghda özini peqet yabghu dep élan qilghan idi.842-yili qirghizlar bir mehel uyghurlarning keynidin qoghlap kélip ilgiri-kéyin bolup béshbaliq we quchu(turpan)gha hujum qilidu,pantékin bu chaghda kingit(qara sheher)ge chékingen.848-yili jenupqa köchken uyghurlar tamamen halak bolghandin kéyin,barliq uyghur qebililérining ümüdi pantékinge baghlinidu.856-yili pantékin özini uyghur qebililérining qaghan dep élan qilidu we herqaysi tereplerning étirap qilishigha érishidu.tang sulalisi 856-yili pantékinning qaghan dep atalghanliqidin xewer tapqandin kéyin,derhal elchiler ömüki teshkillep pantékinge otughat bérishqa mangdurudu.lékin tang elchiler ömüki yolda quchu(turpan)xanliqidin kéliwatqan uyghur elchiler bilen uchrushup qélip uyghur elchiler bilen keynige yénip kélidu.tang sulalisi yene857-yili tang sulalisi pantékinge otughat bérip özining semimiy dostluqini ipadilesh üchün ikkinchi qétim elchiler ömükini gherbiy yurtqa mangdurudu.bu qétim tang sulalisi elchiler ömükidiki ezalarni tallashqa alahide köngül bölgen bolup,yasawul beg wang dü'enjangni xéxu aymiqining emir leshkiri qilip,yandash elchilikke xanliq qa'ide-yosun katipi li shünni jénju aymiqining emir leshkiri qilip,yazghuchiliqqa xénen mehkimisining katipi sawjilinni yungju aymiqining emir leshkiri qilip ewetidu.ular chégridin chiqip bolghanda qara harwiliqlar(shirwi qebililéri) yolini tosiwélip mangalmay qaytip kétidu,menshurnaminimu tartquzup qoyup,burchini ada qilalmaydu.tang sulalisimu shuning bilen bu qétimliq otughat bérishke atlinip chiqqan elchiler ömükidikilerning emellérini élip tashlaydu
Tang sulalisining türklerdin bashqa yene toyuhunlar bilen bolghan munasiwiti
840-Yili urxun uyghur xanliqi tarixta az körülidighan tebi'iy apet,ichki majira we qirghiz qebilisining hakimiyet tartiwélish üchün élip barghan zerbisi qatarliq sewepler bilen munqerz boludu.tang sulalisi bashtin-axir ejdadlérimiz türklerning qoghdushi we himaye qilishi bilen öz mewjudliqini xatirjem halda saqlap kelgen idi,sherqiy shimaldiki shirwiler,qitanlar,gherbtiki tübütler we tangghutlar türklerdin tep tartqachqila tang sulalisigha küchlük hujum qilishqa pétinalmay kelgen idi;tang sulalisining ichki qismidiki küchlermu peqet türklerdin eymengenliki üchünla tang sulalisigha qarshi ökte qopushqa pétinalmay kelgen idi.840-yilidin kéyin tang sulalisining küchlük himatchisidin pütünley ayrilip qalghanliqini jezmleshtürgen ichki qisimdiki tepriqichi küchler,859-yili yüreklik halda tang sulalisigha qarishi ichki isyan kötürüdu.tang sulalisi ene shu yildin bashlap peqet namdila mewjud bolup,emiliyette tarix sehnisidin chüshüdu.tang sulalisining jay-jayléridiki herqaysi herbiy hoqoqdarléri namda tang sulalisini süyistimal qilip turup,hedep öz aldigha zémin bölüshwélishke kiriship kétidu,ordidikiler bolsa xuddi qepezge solanghan toxudek bosugha atlap sirtqa chiqishqimu jüret qilalmaydu.jaylardiki tepriqichi küchler yene tesir da'ire taliship özara qanliq qirghinchiliqlarni élip baridu,axirida bu xil qanliq qirghinchiliq orda ehli we xan jemetinimu aman qoymaydu.907-yili bashlap ottura tüzlenglik besh sulale,on padishahliq dewrige qedem qoyudu.
Menbeler
② <<Urxun abidiléri>>talat tekin﹝türkiye﹞,milletler neshiryati,2009-yil3-ay uyghurche1-neshri.
قۇۋۇق سېپىلى
گۇچۇڭ ناھىيە گۇچۇڭ بازىرى ماۋاڭ ئىبادەتخانىسى مەھەللىسى بىلەن گوگوتەن مەھەللىسىنىڭ قىيپاش بۇلۇڭىدا چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى قوۋۇق سېپىلىنىڭ ئىمارەت خارابىسى بار. بۇ خارابىلىق گەرچە «قوۋۇق سېپىلى» دەپ ئاتالغان بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ۋە شەكلى ناھايىتى قەدىمىي بولۇپ، ئۇ تۆت ئەتراپىدا ئىگىز تېمى بار ئېلىپىس شەكىللىك ئىمارەتكە ئوخشايدۇ.
كىملىك ئېڭى
ھەزرىتى ئەلى، سەھلى تۈستەرى، ئىبنۇلئەرەبىگە ئوخشاش بىرقانچە شەخىسنىڭ سۆزى دەپ قارىلىپ كىلىۋاتقان؛ ئەمما ئەمەلىيەتتە كىمنىڭ سۆزى بولۇشىدىن قەتئىينەزەر مەۋجۇدىيەت ھەققىدىكى سوئاللارغا ئەڭ يارقىن جاۋاپ بولۇپ كېلىدىغان بىر سۆز بار: «ئۆزىنى تونۇغان رەببىنى تونۇيدۇ.» «مەن كىم؟» بۇ سوئالنى ئۆزىدىن سورىيالىغان يىگانە مەخلۇق بولغان ئىنسان بالىسىنىڭ تەبىئىيتىدە ئەسلىدە مەۋجۇتلۇقنىڭ پۈتۈن سىرلىرى يۇشۇرۇنغان. ئاللاھتائالا ئىلاھىي ۋەھيى بىلەن ئەسمائۇلھۇسنا ئارقىلىق ئۆزىنى ئىنسان بالىسىغا تونۇتقان چېغىدا بۇ تەبىئى يىپ ئۇچلىرىنىمۇ بەرگەنىدى. شۇڭلاشقا «رەببىنى تونۇغان كىشى ئۆزىنىمۇ تونۇيدۇ.»
قۇۋۇق سېپىلى
ناۋادا سېپىل دەرۋازىسىدىن بۆسۇپ ئۆتسە دەرۋازا ئېچىلىپ كېتىپ قوغداشقا ئامال بولمايدۇ، سېپىل دەرۋازىسىنىڭ سىرتىغا بىر قوۋۇق سېپىلى ياسالغان بولۇپ، بۇ بىر خىل مۇداپىيەلىنىش ئىستىھكامى قىلىنىپ، بۇنىڭغا ناھايىتى كۆپ كۈچ سەرىپ قىلىنغان. ئەلۋەتتە، بۇ ئەجىر ھەمىشە ئويلىمىغان ئۈنۈملەرنى، ھەتتا ئوڭ ۋە سول تەرەپتىن ئۇرۇش قىلىشتەك ھالەتنى قولغا كەلتۈرۈدۇ. «تەسلىمنامە» ناملىق فىلىمدە: بىر گورۇپپا قوشۇننىڭ تارتۇقلىنىشنى كۈتۈپ تۇرغانلىقى، نەتىجىدە ھەممىسىنىڭ يامغۇردەك ئېتىلىۋاتقان ئوقيادا ئۆلگەن كۆرۈنۈشى پەيدا بولىدۇ. بۇ ئەسكەرلەر ئەينى ۋاقىتتا ئازدۇرۇلۇپ قوۋۇق سېپىلىغا باشلاپ ئەكىرىلگەن بولۇپ، بۇ ۋاقىتتا شۇنچە چوڭ ماھارىتى بولسىمۇ قوۋۇق سېپىلىنىڭ ئىچىدىن قېچىپ چىقالمىغان.
كىملىك ئېڭى
ھەر ئىنساننىڭ تەبىيئىيىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى ئۆلتۈرۈشكە بارغېنىدا ئىمان ئېيىتقان ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ خۇيىغا ئوخشاش خۇي مەۋجۇت. پەيغەمبەر ئەلەيھىسالام ھەدىس شەرىفتە دەيدۇكى؛ «ئىنسانلار رۇدىغا ئوخشايدۇ. ئىسلامدىن ئىلگىرى ياخشى بولغانلار ئىسلامدىن كىيىنمۇ ياخشىدۇر. ئەڭ مۇھىمى دىنلىرىنى ياخشى چۈشەنسۇن.»
ئەمدى ئادالەت تارازىسىنىڭ تەڭپۇڭلىقىنى بۇزغان باشقا تەخسىلەرگە نەزەر سېلىپ باقايلى. تارىختىن بىرى ئادالەتسىزلىك ۋە زۇلۇمنىڭ كۆپىنچىسى، ئۇنى بارلىققا كەلتۈرگۈچىلەرنىڭ ئىنسانىي تەبىئەتلىرىنى يوقىتىپ، يارىتىلىشتىكى ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن باشقا ئىنسانلاردىن پەرقلىق ۋە ئۈستۈن ئىكەنلىكىنى پەش قىلىشىدىن بارلىققا كەلگەن.
ئونتولوگىيلىك كىملىك پەرقىنىڭ تارىخىي كىملىكلەرگە ئىلاۋە قىلىنىشى، بىر-بىرىگە خىرىس قىلىدىغان مەۋقە، غەرەز ۋە كاتېگورىيلەرنى شەكىللەندۈرگەن.
گاليازو كىئانو
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1944-يىلى 1-ئاينىڭ 11-كۈنى
ئاساسلىق نەتىجىلىرى :ئىتالىيە فاشىستلىرىنىڭ ئالىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى ۋە دىپلوماتىيە ۋەزىرى
ئىش-ئىزلىرى
1930-يىلغىچە قەدەر بېيپىڭ (ھازىرقى بېيجىڭ) قاتارلىق جايلاردىكى ئەلچىخانىلاردا ئىشلىگەن. جۇڭگودىكى ۋاقىتتا كىيانونىڭ بېشىغا ئامەت قۇشى قۇنۇپ، موسسولىنننىڭ ئامراق قىزى ئېيدا بىلەن تۇنۇشۇپ، 1930-يىلى توي قىلغان. شۇندىن باشلاپ ئۇنىڭ ئامىتى ئوڭدىن كىلىشنى باشلىغان. شۇندىن كىيىنلا شاڭخەي دىكى تۇرۇشلۇق ئىتالىيە ئەلچىخانىسىنىڭ ئەلچىلىكىگە، ئاندىن ئىتالىيە پادىشاھلىقىنىڭ جوڭگودىكى باش ئەلچىلىكىگە تەيىنلەنگەن.
گوڭ يو
ئىش-پائالىيەتلىرى
شۇ يىلى ئۇ «ئەر بىلەن ئايال» (男與女)، «فۇسانغا ساياھەت» (釜山行)، «ئىشپىيون» (密探) قاتارلىق كىنولاردا ھەمدە ھازىرقى ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشىۋاتقان «غېرىبلىق ئىلاھى» (孤單又燦爛的神－鬼怪) تېلېۋىزىيە تىياتىرىدا رول ئالغان
سەۋدالىق تەئەججۈپنامىسى
<< سەۋدالىق تەئەججۈپنامىسى >> تۈن مونولوگلىرى سۈپىتىدە سەۋدالىق يىللىرىدىكى سەۋدالىق خاتىرىسى بولۇپ مەيدانغا كەلگەن. << سەۋدالىق تەئەججۈپنامىسى >> كاككۇكنامەدىن باشلىنىپ، مارجاننامە، سۇمۇرغنامە، جاھاننەما ئارقىلىق داۋاملىشىپ، نىجاتنامەدە ئاخىرلىشىدۇ. مەن بۇ بەش نامىنى نەشر قىلىش ئويىدا يازمىغانىدىم، كىشىلەرگە كۆرستىشكىمۇ ئەندىشە قىلاتتىم. يەنە نېمىشقىدۇر ئەينى يىللارنىڭ تەپەككۇر ھودۇقۇشلىرىنى جامائەتچىلىككە تاپشۇرغۇم كەلدى. بۇنىڭدىن مەقسىتىم، زامانداشلىرىمنىڭ ھېسداشلىقىغا ئېرىشىش ۋە گۆدەك پەرزەنتلەرگە ھەقىقىي يورۇقلۇق، گۈزەللىك ۋە ياخشىلىقنىڭ قەدىر – قىممىتىنى ھېس قىلدۇرۇشتىن ئىبارەت.
دىسپروزىي
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
چارلىس چاپلىن
كەسپىى ھاياتى
ئۇنىڭ ئۆزى كىنو ئىشلىگەن ۋاقتى دەل 1-دۇنيا ئۇرۇشى ئاياغلاشقان ۋاقىت بولۇپ، ئىقتىسادنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققىياتى ئۇنىڭ كىنوچىلىق ساھەسىنى قىزىتىۋەتكەن. ئۇمۇ تەرەققى قىلغان. بىراق ئۇ 1936-يىلى ئىشلىگەن «مودا دەۋرى» فىلىمى ئامىرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ چىشىغا تىگىپ قويۇپ، فېدراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارسىFBI تەرپىدىن مەخپى تەكشۈرۈلۈشكە باشلىغان. چۈنكى بۇ فىلىمدە كاپىتالىستلارنىڭ ئىشچىلارنى قاتتىق ئەزگەنلىكى قاتتىق مەسخىرە قىلىنغان. مۇشۇ ۋاقىتتا ئامىرىكا ھۆكۈمىتى ئۇ ئىشلىگەن «فاندۇر ئەپەندى» ناملىق فىلىمنى چەكلىگەن.
شەخسىي تۇرمۇشى
1932-يىلدىن 1940-يىلغىچە چارلىس ئايال ئارتىس بارلىد  دىگېداد بىلەن قۇيۇق مۇناسۋەتتە بولغان، 1940-يىلى مەخپى توي قىلغانلىقىنى ئېتراپ قىلغان، 1942-يىلى ئايرىلغاندىن كىيىن، چارلىس ئۇنىڭغىمۇ نۇرغۇن ئاجىرىشش تۆلىمى تۆلىگەن. كىيىن چارلىس يەنە بىر جەلىپكار ئارتىس جىن بارىي بىلەن يىقىن مۇناسۋەتتە بولغان. thumb|چارلىس چاپلىن ھەيكىلى 1943-يىلى 5-ئايدا باررى چارلىستىن ھامىلىدار بولۇپ قالغانلىقىنى ئېلان قىلىغان، بىراق قان تەكشۈرۈشتە چارلىسنىڭ بۇ بالا بىلەن قانداشلىق مۇناسىۋىتىنىڭ يوقلىقى ئېنىقلانغان بولسىمۇ، سوت بۇ بالا 21 ياشقا كىرگۈچە ھەر ئايدا 75 دوللار بىرشىكە بۇيرىغان. 1943-يىلى 6-ئاينىڭ 16-كۈنى 54 ياشقا كىرگەن چارلىس ئوننا ئوننېر بىلەن توي قىلغان، ئوننانىڭ ئائىلىسىدىكىلەر ئۇنىڭ چارلىس بىلەن توي قىلىشغا قارشى تۇرغان. بىراق ئوننا بۇنىڭغا پەرۋا قىلمىغان ۋە ئۈچ پەرزەنتلىك بولغان، بىراق چارلىس ئۆلگەندىن كىيىن 14 يىل ئۆتۈپ ئوننا ھاراقكەشلىكتىن ئۆلۈپ كەتكەن.
ۋاپاتى
thumb|چارلىس چاپلىن ئىستودىيەسى 1977-يىلى 12-ئاينىڭ 25-كۈنى شىۋېتسارىيە دە 88 يېشىدا ۋاپات بولغان. شىۋىتساريىگە دەپنە قىلىنغان بولىسمۇ، ئۇنىڭ جەسىدىنى كىپەن ئوغىرلىرى ئوغىرلىماقچى بولغاندا قولغا چۈشىدۇ. كىيىن رىۋاناغا يۆتكىلىدۇ. چارلىسنى بەزلەر يەھۇدى دەيدۇ، لىكىن تاكى 1936-يىلغىچە چارلىس ئۆزىنى يەھۇدى دىمىگەن، لىكىن گېرمانىيە دە ناتسېستلار پارتىيسى تەختىكە چىقىپ يەھۇدىيلارغا زىيانكەشلىك قىلىشقا باشلىغاندىن كىيىن چارلىس ئۆزىنى يەھۇدى دەپ جاكارلايدۇ. ھەمدە گېتلىرۋە موسسولىننى مازاق قىلىدىغان كىنو چوڭ مۇستەبىتنى ئىشلەيدۇ. بىراق ئامىرىكا ھۆكۈمىتى ئۇنى تاكى ئامىرىكا ھۆكۈمىتى گېرمانىيگە ئۇرۇش ئېلان قىلغۇچە ئۇنىڭ بۇ فىلىمنى قۇيۇشىغا يول قويمايدۇ.
باھا
ئەنگلىيە نىڭ دۇنياۋى كومىدىيە چولپىنى شۇنداقلا داڭلىق ئۇرۇشقا قارشى زات. ئۇنىڭ ئىسمى ھەممە كىشىنىڭ ئېسىدە بولۇشى مۇمكىن(بولۇپمۇ ئۇنىڭ مودا دەۋرى دىگەن فىلىمى). ئۇ دۇنيا ئاۋازسىز فىلىم-كىنو تارخىدا تۇنجى كومدىيلىك كىنو ئىشلەپچىقىرىپ دۇنيانى كۈلكە ساھەسىگە باشلاپ كىرگەن داڭىلىق چولپان ۋە رېژىسسور، ئۇنىڭ ئامىرىكىنىڭ كىنو شەھىرى بولغان ھوللىۋودنىڭ دەسلەپكى ۋە ئوتتۇرا مەزگىللىرىگە قوشقان تۆھپىسىنى بوش چاغلاشقا بولمايدۇ. ئۇنىڭ ھاسسىسى بىلەن ئۇنىڭ كەمزۇلى ۋە بەتىنكىسى شۇنداقلا ئۆردەككە ئوخشاش ئېغاڭلاپ مېڭىشى ئۇنىڭ ئەڭ زور بەلگىسى دىيىشكە بولىدۇ. ئۇ نۇرغۇن فىلىملىرىدە ئۆزى سىناريە يېزىپ، ئۆزى رېژىسورلۇق قىلىپ، ئۆزى رول ئېلىپ كىشىلەرنى ھاڭ-تاڭ قالدۇرغان كاتتا شەخىستۇر.
مەنبە
مېتان باكتېرىيەسى
قىسقىچە مەزمۇنى
2پارچەمېتان باكتېرىيىسىمېتان باكتېرىيىسى يەر شارىدىكى ئەڭ قەدىمكى جانىۋار ھېسابلىنىدۇ. يەر شارى پەيدا بولۇشنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە مۇدھىش ئوكسىگېنسىز مۇھىت مىجەزى شۇ مۇھىتقا ماسلاشقان تۇنجى تۈركۈم جانىۋارلارنى بارلىققا كەلتۈرگەن، ئۇلار ئوكسىگېن بولمىسىمۇ نەپەسلىنەلەيتتى، ھاياتىنى تەييار، ئاددىي كاربوناتلار، فورمىئاتلار قاتارلىق ماددىلارغا تايىنىپ ساقلايتتى، ھالبۇكى، ئۇلاردا ھاياتلىق تەنچە—ھۈجەيرە بولغاچقا، تەبىئىي ھالدا كۆپىيىشكە باشلىغان. مانا بۇلار جانلىقلارنىڭ ئەجدادى بولغان مېتان باكتېرىيىلىرىدۇر. بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە، يەر شارى غايەت زور ئۆزگىرىشلەرنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەن بولسىمۇ، مېتان باكتېرىيىلىرى ماھىيىتىنى ئۆزگەرتمەي، ئوكسىگېن خالىمايدىغان مىجەزىنى ساقلاپ كەلدى. ھازىرقى زاماندىكى مېتان باكتېرىيىلىرىنىڭ ئوزۇقلۇق مەنبەسى تېخىمۇ كېڭەيدى، ياۋا ئوت-چۆپلەر، دەرەخ غازىڭى، شاخ-شۇمبا، ئاشخانىدا ئېشىپ قالغان تاماقلار، ھايۋانلارنىڭ گەندە، سۈيدۈكلىرى، ھەتتا ئەخلەت قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى مېتان باكتېرىيىلىرىنىڭ مەززىلىك تائاملىرىدۇر. سازلىق ۋە سۇ ئوتلىرى باراقسان ئۆسكەن كۆلچەكنىڭ تېگىدە ئوكسىگېن ئىنتايىن كەمچىل بولىدۇ، مېتان باكتېرىيىلىرى بۇ يەرگە يوشۇرۇنۇۋېلىپ بىر ۋاخ يەپ تويۇۋالغاندىن كېيىن، راھەتلىنىپ نەپەسلىنىپ يەل پۈۋلەپ چىقىرىدۇ. بۇ يەل پاتقاق گازى كۆپۈكچىلىرىدۇر.
موللا زەيدىن
مەشھۇر خەلق قىزىقچىسى موللا زەيدىن لۇكچۈندە تۇغۇلغان. ئۇنىڭ چاقچاقلىرىنىڭ تىغ ئۇچى ۋاڭ ، غوجىلارغا قارىتىلغان بولغاچقا ، ئوردىن سەككىز قېتىم قوغلانغان. ئەپسۇسكى ، ئۇ ھەجۋىي قوشاق ، چاقچاقلىرى ئارقىلىق قازىكالانلاردىن ۋاڭ - غوجىلارغىچە ، ئالدامچى سوپىلاردىن چالا موللىلارغىچە پاش قىلىپ ئەمگەكچى خەلقنىڭ چوڭقۇر ياخشى كۆرۈشىگە ئېرىشكەن. موللازەيدىن چاقچاقلىرى ھېلىھەم خەلقىمىز ئارىسىدا چوڭقۇر تەسىرگە ئىگە.
موللا مۇسا سايرامى
قەبرىسى
1984 - يىلى توقسۇن يېزىلىق ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ ئوقۇتقۇچىسى ئۆمەر ئىسمائىل جامائەتنىڭ ئورتاق كۈچ چىقىرىشى بىلەن موللا مۇسا سايرامىنىڭ ئابىدە خاراكتېرلىك ھازىرقى قەبرىسىنىڭ دەسلەپكى قۇرۇلمىسنى ياساپ تۇرغۇزغان.
مېندېلېيېۋىي
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
زاكات
زاكاتنىڭ ھۆكمى
زاكاتنىڭ، ھىجرەتنىڭ ئىككىنچى يىلىدا، رامازان روزىسىدىن سوڭرە پەرز قىلىنغانلىقى بىلىنمەكتە. قۇرئاندا زاكاتتىن ئەھزاب سۈرىسى 33؛ ئەئراڧ سۈرىسى 156؛ بەقەرە سۈرىسى 43، 83، 110، 177، 277؛ بەييىنە سۈرىسى 5؛ ئەنبىيا سۈرىسى 73؛ ڧۇسسىلەت سۈرىسى 7؛ ھەج سۈرىسى 41، 78؛ لوقمان سۈرىسى 4؛ مائىدە 12، 55؛ مەريەم سۈرىسى 31، 55؛ مۇجادىلە سۈرىسى 13؛ مۇمىنۇن 4؛ مۇززەمىل 20؛ نەمل 3؛ نىسا 77، 162' نۇر سۈرىسى 37، 56؛ رۇم سۈرىسى 39؛ تەۋبە 5، 11، 18، 60، 71- ئايەتلىرىدە زىكىر قىلىنىدۇ. بەقەرە سۇرىسى 277- ئايەتتە زىكىر قىلىنغان ناماز ۋە زاكات قۇرئاندا ئوخشاش شەكىلدە كۆپ قېتىم تىلغا ئېلىنغان.
بابۇر ۋە ناۋايى
ئۆزبېكچىدىن ئەزىز ئەيسا ئەلكۈنئۇيغۇرچىلاشتۇردى.
ۋ. بېلنىسكىي ئەدەبىي تەسىر خۇسۇسىدا سۆز يورۇتقان ئىكەن: “ئۇلۇغ شائىرنىڭ ئىككىنچى شائىرگە كۆرسەتكەن تەسىرى ئۇ ياراتقان پوئىزىيەنىڭ باشقا شائىردا كۆرۈنۈشىدە ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ باشقا شائىردە بولغان، لېكىن ھەرىكەتسىز يۈتكەن كۈچنى يورۇتۇش ۋە ھەرىكەتكە كەلتۇرۇشىدەدۇر” دەپ تەكىتلەيدۇ. بابۇر ھەم ئوخشاش باشقا ئىجاتكارلاردا بار بولغان ئەدەبىي ئەنئەنىلەردىن، تەسىرلەنگەن بولسا ئىدى لېكىن ئۇ ناۋايىنىڭ “ئالىي ئۇسلۇبى” نى تەقلىد قىلمىغان. بابۇر ئاددىي تۈركىي ئۇسلۇبىدا ئەسەرلەر يازىدۇ. ئىززەت سۇلتاننىڭ پىكرىچە، ئۆز ئەسەرلىرىدە زاماننىڭ ناھايىتى مۇھىم ئىجتىمائىي ۋە پەلسەپىۋى مەسىلىلىرىنى كۆتۈرگەن ناۋايى “ئالىي ئۇسلۇبى” دا يېزىشنى كاتتا ئەدەبىيات ئۇچۇن مۇناسىبىراق ھېسابلاپ ۋە شېئىرىيىتىدە ساددىلىقنى ھەددىدىن ئاشۇرۇپ ئىپادىلىگەن شائىرلارنى “كوپ تۈركىي يازدى” دەپ تەنقىد قىلغان. ناۋايى ئەسەرلىرى ۋە بابۇر ئىجادى بىر دەۋىردە تۈرلۈك ئۇسۇللاردا مەۋجۇت بولۇشىنىڭ يارقىن نامانەيدىسىدۇر. “بابۇرنامە” شۇنداق ئاددىي، راۋان تىل بىلەن يېزىلغان. “بابۇرنامە” گە نىسبەتەن ئېيتىلغان بۇ پىكىرنى بابۇر شېئىرىيىتى خۇسۇسىدا ھەم شۇنداق دېيىش مۇمكىن. ئەدەبىياتشۇناس ئە. ئوچىلوۋ: “بابۇر شائىرلىرىنىڭ ھاياتلىغى ئۇلارنىڭ ئىجادخانىدە ئەمەس بەلكى ھايات قازىنىنىڭ ئىچىدە تۇرۇپ ئىجاد قىلىنغانلىغىدۇر” دەپ قەيت قىلىدۇ. ئا.ئازامىوۋ : “بابۇرنىڭ ئۆزىگە ماقۇل كەلگەن شېئىرلارنى يادىقا ئېلىش ئادىتى بولغان” دەيدۇ.
“گاھ تەلبالاردەك يالغۇز پۇشتا ۋە داشتقا بولۇر ئىدىم،
گاھ بوئۇغت ۋە مەھەللەتىنى كۈچ – باكوچا ئاختۇرۇر ئەدىم.
ئاللاھ، ئاللاھ، ئىشىق ئارا مۇنداق بالالەر بارىمىش …
ئۇ ھەر قانچە يېقىن بولسا ھەم،
غەزەل مىسرالىرى مەزمۇنەن بىر – بىرلىرى بىلەن مۇستەھكەم باغلىنىپ، ئالدىنقىسى كېيىنكى نۆۋەتلەرگە يول ئاچقان. شائىرنىڭ باشقا غەزەللىرىدە ھەم شۇنداق مەنزىرە مەۋجۇت:
قارنلاردا كەلمادى ھارگىز مۇنىڭىدەك كەچقۇرۇن.
ئۆچمىگەي ئەردى جامالىنىڭ ئالەم ئارا كاشكى،
ناۋايىنىڭ ھەم بابۇرنىڭ يار ياغلىقى (رومىلى) ھەققىدە يازغان غەزىلى مەۋجۇت. ئەگەر بۇ غەزەللەرنىڭ مۇئەللىپلىرى ئېيتىلمىغان شارائىتتا قايتا – قايتا ئوقۇسا، شېئىريشۇناس بولمىغان كىشىمۇ غەزەللەرنىڭ قايسى بىرىنىڭ ناۋايىغا، قايسى بىرىنىڭ بابۇرغا تېگىشلىك ئىكەنلىكىنى ئېنىق ئاجىرتالايدۇ. تىنگلوۋىچ ئۇلارنى پەرىقلەپ ئالدى. بۇنىڭدا ئاۋال سۆز ۋە ئىبارىلەر تونۇشلۇقى، پىكىرنىڭ ئېنىق ۋە روشەن ئىپادىلىنىشىدۇر. قوللانغان بەدئىي تەسۋىر ۋاستىلىرى ئىمكان بېرىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇ ئىجادكارنىڭ ماھارىتىدىن دالالەت بېرىدۇ. بابۇرنىڭ ياغلىق ھەققىدىكى غەزەللىرىدە يارنىڭ رومىلى ئاشىققا “جان رىشتىسى” دىن تۇقۇلغانغا ئوخشاش كۆرۈنىشى تەكىتلەنگەن. لىرىك قەھرىمان مەشۇقىغا رومالىنىڭ جانلارنىڭ رىشتىللەرىدىن توقۇلغان دەيدۇ.
شائىر: “ھاستا جانلار رىشتەسىدىندۇر ماڭار ھەر تور ئاڭا؟” دەپ سۇئال بەرگەر ئىكەن رومالغا نىسبەتەن ھەۋەسلىنىپ: “ئورۇلۇر باشىمغايۇ گاھى يۇلتۇزغا يۈز قايرىپ، بۇ جىھاتتىن ئوت ئەمىش ‘گۇلپەچۇ’ گاھ گۇلزار ئاڭا“،  –  دەيدۇ. بۇ بېيىتتىن شائىر ياشىغان زاماندا رومالنىڭ “گۈلپەچ”، “گۈلزار” دىگەندەك تۈرلىرىنىڭ بولغانلىقى ئاڭلىتىلىدۇ. بىزنىڭچە، “گۈلپەچ”  – دوپپا، “گۈلزار” ئەسلى رومال مەنىسىدە كەلمەكتە. غەزەلنىڭ ئاخىرقى قىسمىدىكى ئىككى بېيىت كۈنگىلگە خىتابەن ئېيتىلمىغان. ئۇلارنىڭ بىرىدە:
ئەي كۆڭۈل، يۈز پارا قىلسا يار تىغى، غەم ئەما،
لۇتف ئەتىب گەر باغلار بولسا ياغلىقىنى يار ئاڭا،
ئانا تىل بايرىمى
خاتىرىلەش كۈنىنىڭ كېلىپ چىقىشى
21.فېۋرالنى خەلقئارالىق ئانا تىل كۈنى قىلىپ بېكىتىش ئەينى يىلى بېنگال مۇستەقىللىقنى قولغا كەلتۈرۈش بىلەن مۇناسىۋەتلىك. 1952.يىلى، بېنگال يەنىلا پاكىستانغا تەۋە چاغدا، بېنگال خەلقى بېنگال تىلىنى ھۆكۈمەت تەرىپدىن قوللىنىش ئېتراپ قىلىنغان تىللارنىڭ بىرى قاتارىغا كىرگۈزۈش ئۈچۈن نامايىش ئۆتكۈزگەن. شۇ يىلى 21. يانۋار كۈنى ساقچىلار نامايىشچىلارغا قارىتىپ ئوق ئۈزۈپ، بەش نەپەر نامايىشچى قازا قىلغان. بېنگال مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن، بۇ «تىل شەھىدلىرى(Language Martyrs)» گە خاتىرە مۇنارىرى تىكلىگەن.
ئانا تىلىم – دانا تىلىم ___ خىزمەت ئابدۇللىن
ئىلىم تەمىنى تېتىپ بىلىمدىن.
كېپىنەك قوغلاپ سەيلىتىپ كەتتىم.
ئانا تىلىم ___  بۇغدا ئابدۇللا
ھېس قىلىمەن ئىنسانلىقىمنى،
قايغۇنى چۈشەنگەنسىرى
يىراق سادالارنى ئاڭلىغانسىرى،
ئانا تىل ___  ئوسمانجان ساۋۇت
بار دېسە مۆچەڭنى باغرىم ئانا تىل.
ئۆلىمىز بىز لېكىن ئانا تىل ئۆلمەس،
يەمەنۇ ياسرىپكە چېكىمەن سەپەر،
تۇغۇت مەرىكىلەش
ﮬﺎﻣﯩﻠﺪﺍﺭ ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺑﻮﺷﺎﻧﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﯘ ﺧﻮﺵ ﺧﻪﯞﻩﺭ ﺋﺎﻟﺪﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﻮﺷﺎﻧﻐﯘﭼﻰ ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﺋﯚﻳﯩﺪﯨﻜﯩﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﯨﻠﯩﺪﯗ .ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﺑﯩﯟﺍﺳﺘﻪ ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺑﯘ ﺧﻮﺷﺨﻪﯞﻩﺭﻧﻰ ﺋﺎﯕﻼﭖ ﺗﯘﻏﯘﺗﻠﯘﻕ ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﻰ ﻣﯘﺑﺎﺭﻩﻛﻠﻪﻳﺪﯗ .ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺩﺍﺩﺍ ﺑﻮﻟﻐﯘﭼﯩﻐﺎ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﮕﻪ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﯛﻟﯩﺪﯗ .ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﺍﺩﺍ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﺟﻪﻣﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﺩﺍﺩﯨﻨﻰ ﻣﯘﺑﺎﺭﻩﻛﻠﻪﻳﺪﯗ ، ﺋﺎﻧﺎ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺧﻮﺵ ﺧﻪﯞﻩﺭ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﯛﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﻛﯩﺸﯩﮕﻪ ﺗﻮﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﻏﯘﻝ ﻳﺎﻛﻰ ﻗﯩﺰ ﺑﻮﻟﯩﺸﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﭖ ﺳﯚﻳﯜﻧﭽﻪ ﺑﯧﺮﯨﻠﯩﺪﯗ .ﺋﻮﻏﯘﻝ ﺗﻮﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﭘﯩﭽﺎﻗﺘﻪﻙ ﺗﯩﻐﻠﯩﻖ ﻧﻪﺭﺳﻪ ﺑﯧﺮﯨﺪﯗ .ﻧﺎﯞﺍﺩﺍ ﻗﯩﺰ ﺗﻮﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻳﺎﻏﻠﯩﻖ ،ﮬﻪﺭﺧﯩﻞ ﺭﻩﺧﯩﺘﻠﻪﺭ ،ﻟﯚﯕﮕﻪ ﻳﺎﻛﻰ ﭘﯘﻝ ﺑﯧﺮﯨﺪﯗ .ﺩﺍﺩﺍ ﺑﻮﻟﻐﯘﭼﻰ ﺋﺎﻟﺪﯨﻦ ﺧﻪﯞﻩﺭ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﮔﯜﭼﯩﮕﻪ ﺑﯧﺮﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺳﯜﻳﯜﻧﭽﯩﻨﻰ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻻﭖ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ .ﺧﻪﯞﻩﺭ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﮔﯜﭼﯩﻨﻰ ﻗﻮﺭﯗﻕ ﻗﻮﻝ ﻗﺎﻳﺘﯘﺭﻣﺎﺳﻠﯩﻘﺘﯩﻜﻰ ﺳﻪﯞﻩﭖ ﻳﯧﯖﻰ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻰ ﻳﺎﻟﻐﺎﻧﭽﻰ ﻗﯘﺭﯗﻕ ﻗﻮﻝ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﻤﯩﺴﯘﻥ ﺩﯦﮕﻪﻧﻨﻰ ﻣﻪﺧﺴﻪﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ .ﺑﻮﯞﺍﻗﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﻪﻣﮕﻪ ﻛﯚﺯ ﺋﯧﭽﯩﺸﻰ << ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﻪﺵ >>ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﯩﻨﯩﯔ ﮬﻪﻗﯩﻘﻲ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻦ ﺩﯦﺮﻩﻙ ﺑﯧﺮﯨﺪﯗ ، ﺗﻮﻏﯘﻟﯘﺵ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﭼﻮﯓ -ﻛﯩﭽﯩﻚ ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﻼﺭﻧﯩﯔ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﯩﺪﻩ ﭘﻪﻗﻪﺕ ﮬﺎﻳﺎﺗﻘﺎ ﻳﯧﯖﯩﺪﯨﻦ ﻛﯚﺯ ﺋﺎﭼﻘﺎﻥ ﺑﻮﯞﺍﻗﻨﯩﯔ ﺑﻪﺧﯩﺖ ﺳﺎﺋﺎﺩﻩﺗﻠﯩﻚ ﺑﻮﻟﯘﺷﯩﻨﻰ ،ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﯞﺍﻗﯩﺘﺘﺎ ﺋﺎﻳﺎﻟﯩﻨﯩﯔ ﺳﺎﺍﻻﻣﻪﺗﻠﯩﻜﯩﻨﯩﯔ ﺗﯧﺰﺭﻩﻙ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﻨﻰ ﺗﯩﻠﻪﺷﺘﻰ ﮬﻪﻡ ﺋﺎﻳﺎﻟﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺰﺯﻩﺕ ﺋﺎﺑﺮﻭﻳﯩﻨﻰ ﯞﻩ ﺋﺎﻧﯩﻠﯩﻖ ﺋﻮﺑﺮﺍﺯﯨﻨﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﻛﯚﺗﯜﺭﯛﺷﻨﻰ ﻣﻪﺯﻣﯘﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
Albérit Éynishtéyn
U eyni waqittiki girmaniye mektepliridiki ashundaq qatmal, ülük ma'arip tüzimini yaqturmighanliqtin bu mektepni püttürgüche uqumaydu. 1894-Yili üyige qaytip kilip dadisining yitekchiligide özligidin ügünidu. 1895-Yili éynishtiyin siyorix fidratip sana'at inistotige imtahan biridu. Emma uning matimatika netijisi kürünerlik bolsimu, ortaq netijisi nachar bolghanliqtin qubul qilinmaydu. Kiyin kiyin ba'awuriye ottura mektiwide bir yil tuluqlap ügünüp, 1896-yili fidratip sana'et onwirsititi darilmu'ellimin fakoltitigha imtahan birip kirip, matimatika, fizikini birilip ügünidu, u waxtining tulisini fizika tejirbixanisda ötküzidu. Buchaghda u kelgüside nime qilishni bayqap fizika neziryisini birilip ügünidu, fizika alimi bulushqa niyet baghlap, nezirye tetqiqatigha kirishidu. Lékin bu mektepni püttürgendin kiyin, ishsiz qélip turmushta qiyinchiliq tartp, nachar uqughuchilargha matimatika we fizika ügütüshtin tapqan kirimige tayinip turmushini qamdaydu. 1901-Yili u toy qildi, hemde bir sawaqdishining dadisining dostining körsi'itishi arqiliq bikar yüriydighan lékin kirimi anche yuquri bolmighan urungha yeni bérin shiwitsariye fidratip patint (xas payda) idarisige kirip, patint tekshürgüchi xadim bulidu. 1905-Yili 26 yashqa kirgen éynishtiyin nahayiti qiyin shara'it astida, nurghunlighan ilmi tejirbe pakitlirigha asasen, niyotunning nurghun yillardin buyan muqeddes dexlisiz bulup kelgen mutleq zaman‹ waqit › we mutleq makan ‹boshluq› qarishini inkar qilip, nispiylik neziryisini we yuruqluq tizlikining özgermesliki pirinsipini otturgha quyidu. Hazirqi zaman fizikisining neziryiwi tüwrikning biri bolghan tar menidiki nispiylik neziryisini berpa qilidu. Shundaqla shu yili 3- 6-aylarda u yene «fotu-iliktir éfkiti neziryisi» we «bron herket neziryisi»ni ilan qilidu. Énishtiyin gérmaniyining «fizika jornili» da arqa- arqidin üch parche maqale ilan qilip, üch muhim sahe buyiche tarixi xarektirlik netijige ige bulidu. Uning muwapiqiytidin élip éytqanda, her bir parche maqalsi bilen nobil mukapatigha irisheleytti. Shu yili 3-ayda ilan qilinghan «nurning peyda bulishi we uning aylinishidiki righbetlendüridighan noxtinezer toghirisda» digen maqaliside éynishtiyin pilanikning kwanit perizining ilhamida «yuruqluq kwanti telimati»ni otturgha quyup,«iliktir maginit dolqunining inirgiysi parche- parche yuruqluq kwanti arqiliq tarqilidu» dep qaraydu. Buning bilen u kwant neziryisini tereqqi qildurup, ilim-pen tarixida tunji qétim mikro obiktip jisimning dolqunluq we zerichiliktin ibaret ikki yaqilimiliq xususiytini sherhilep biridu. U yene kwant neziryesi arqiliq foto-iliktirik iffikit, radi'atsiye jeryani we qattqiq jisimning sélishturma ssiqliqini chüshendürüp biridu. Bular kwanit mixanikisini tiklesh üchün asas yaritidu.
خۇڭ زۇڭ شۈەن
خۇڭ زوڭ شۈەن （خەنزۇچە: 洪宗玄） 1990-يىلى 1-ئاينىڭ 7-كۈنى كورىيە سىئولدا تۇغۇلغان، مودېل ھەم ئارتىس.
ئويۇن قويۇش تارىخى
خۇڭ شۈەن زۇڭ، 2007-يىلى كۆڭۈل ئېچىش چەمبىركىگە كىرگەن، 2008-يىلى ئارتىس بولۇپ سەھنىگە چىققان؛ 2008-يىلى دېكابىردا، «ئاشىق-مەشۇقلار» تېلىۋىزىيە-تىياتىرىدا باش رول ئالغان.
Shimaliy Yawropa
«Shimaliy Yawropa» siyasiy we jughrafiyilik atalghu bolup, shimaliy yawrupa kéngishige eza daniye, shiwitsiye, norwigiye, finlandiye we islandiye qatarliq besh döletni körsitidu. (Yuqarqi besh dölettin sirt mutleq muxtariyetke <aptordin :aptonomiye> ige faroyi taqim arallirinimu öz ichige alidu.) shimaliy yawropa gherbte atlantik okyan bilen, sherqte sherqiy yawropa bilen, shimalda shimaliy muz okyan bilen, jenupta ottura yawropa bilen tutishidu. Omomiy yer kölümi 13milyon kiwadrat métirdin artuq. Yer shekri tüzlenglik, taghliq, köl, yumilaq tashliq, jiraliq, égiz-pes jilghilardin tüzülgen. Shimaliy yawropaning köp qisim jayliri subfirizgid (Sub-frigid zone) qite kélimatigha tewe bolup, qish pesli uzun, témpiratora töwen, yaz qisqa selkin bolidu. Shimaliy yawropa döletlirining nopus zichliqi bashqa yawropa döletlirige qarighanda köp töwen bolup, iqtisadiy sewiyisi yawropa boyiche eng yuqiridur. Daniye, shiwitsiye qaratliq döletlerning gerejdanlar ishlep chiqirish omomiy qimmiti dunyaning eng aldinqi qatarididur. Ormanchiliq, éliktir énirgiyisi, tömur kan, béliqchiliq, kémisazliq we su transiport qatarliqlar shimaliy yawropaning eneniwiy iqtisad enzisidur. Shimaliy yawropagha munasiwetlik atalghular: 1. Shimaliy yawropa (Northern Europe) 1) Tebiy jughrafiyilik menisi: keng menidin yawrupaning shimalini körsitidu. Alpis téghining shimalidiki rayunlardur. 2) Antropogé'ografiyilik menisi: gherbiy yawropaning shimalini körsitidu. Gérmaniye, gollandiye, bilgiye, lutsinborg, awistirye we shimaliy yawropa besh dölitidu öz ichige alidu.
2. Iskendinawiye(Scandinavia) 1) Tebiy jughrafiyilik menisi: iskendinawiye yérim arilini körsitidu. Daniye, shiwitsiye, norwigiye we finlandiyining shimaliy qismini özichige alidu. 2) Antropogé'ografiyilik menisi: iskendinawiye til tarmiqidiki döletlerni körsitidu. Daniye, norwigiyining sherqiy we gherbiy qismi, islandiye, faroyi we shiwitsiyidiki shu til tarmiqigha tewe milletlerni körsitidu.
Chégridin kirish qa'idisi 1.	Shimaliy yawropa wetendashliri shimaliy yawropa kéngishige eza döletler ichide héchqandaq resmiyet ishletmeydu. ( Chigra yoq.) 2.	Yawropa ittipaqi gerejdanliri daniye, finlandiye we shiwitsiyige kirish üchün kimlikini bolsila bolidu(giritsiye buning sirtida). Shiwitsariye, Liechtenstein, san- marino wetendashlirigha shimaliy yawropa wetendashliqi bilen oxshash mu'amile qilinidu. 3.	Amérika, yaponiye, biritaniye birleshmisi(engiliye, érlandiye,shotlandiye,awistiraliye, kanada... Qatarliq döletler), watikan diniy ordisi, baltid döletliri, gherbiy siliwaniye döletliri, hongiriye, giritsiye, sépros, isra'iliye, koriye we köp qisim latin amérika döletliri, az birqisim okyaniye döletliri pasport arqiliq chigridin kireleydu, lékin wiza kérek qilmaydu. 4.	Junggo, shimaliy koriye, wétnam, rossiye, yuguslawiye döletliri qatarliq köp qisim asiya we sowét ittipaqidin ayrilghan döletler wiza iltimas qilishi kérek.
نەجمىدىن شىرىف
مىللىتى
دۆلەت تەۋەلىكى
كۈلتۈر توپى ۋە مەدەنىيەت توپى
جەمئىيەتشۇناسلارنىڭ بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان يەكۈنلەرنى چىقىرىشىنىڭ سەۋەبى، بىر قىسمىنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشنى «كۈلتۈر توپى» ئىچىدىن، يەنە بىر قىسمىنىڭ «مەدەنىيەت توپى» ئىچىدىن ئىزدىگەنلىكىدىن بولۇپ، بۇ نۇقتىئىينەزەردىكى ئوخشىماسلىق تۇنجى بولۇپ ئىجتىمائىي ھادىسىلەرنىڭ تونۇشتۇرۇلۇشىدا ئىپادىسىنى تاپقان. تاردە ئىجتىمائىي ھادىسىلەرنى: «بىر-بىرىنى تەقلىد قىلىش ئارقىلىق ئومۇملاشقان خۇسۇسىي كەشپىياتلار» دەپ تونۇشتۇرغان بولسا، دۇركەيم: «مەلۇم بىر ھادىسە تەقلىد قىلىش ئارقىلىق ئومۇملاشقانلىقى ئۈچۈنلا ئىجتىمائىي ھادىسە بوپقالمايدۇ، بەلكى ئۇ ئاساسىي جەھەتتىن ئىجتىمائىي ھادىسە بولغانلىقى ئۈچۈن تەقلىد قىلىش ئارقىلىق ئومۇملىشىدۇ» دېيىش ئارقىلىق تاردەگە رەددىيە بېرىدۇ.
بىئوپەردە سىستېمىسى
بىئوپەردىلەرنىڭ تۈرلىرى
بىئوپەردىلەرنى ئورنىغا ئاساسەن يەنە، پلازما پەردىسى ۋە ئىچكى پەردىلەر دەپ ئىككى تۈرگە بۆلۈشكە بولىدۇ.