cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تارباغاتاي ۋىلايىتى
تارىخ
تارباغاتاي ۋىلايىتىگە قاراشلىق جايلار خەن سۇلالىسى غەربىي يۇرت قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. مىڭ تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق قۇرۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان، سۇلالىسى دەۋرىدە چىڭ سۇلالىسى دەۋرىنىڭ باشلىرىغا قەدەر ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ تۇرغۇتلار، جۇڭغارلارنىڭ چارۋا باقىدىغان يېرى بولغان. چىڭ سۇلالىسنىڭ چيەنلوڭ 29 - يىلى (1764 - يىلى) بۇ يەردە تارباغاتاي مەسلىھەتچى ئامبىلى قويۇلغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۇ 14 - يىلى (1888 - يىلى) تارباغاتاي تەمىنات يانداش ئايماق بېگى قىسقارتىلىپ، تاربااتاي ياردەمچى ئەمىنىيە بىۋاسىتە قاراشلىق نازارىتى قۇرۇلغان. مىنگونىڭ 5 - يىلى (6191 - يىلى) تارباغاتاي دوتەي مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان، ئۇنىڭغا چۆچەك، شىخۇ، ساۋەن 3 ناھىيە قارىغان. مىنگونىڭ 18 - يىلى (1929 - يىلى) تارباغاتاي دوتەيلىكى تارباغاتاي مەمۇرىي رايون دەپ ئۆزگەرتىلگەن، مىنگونىڭ 34 - يىلى (1945 - يىلى) تارباغاتاي ۋالى مەھكىمىسى دەپ ئاتالغان. 1971 - يىلى تارباغاتاي ۋىلايىتى دەپ ئاتالغان.
ئاقتۆبە ئوبلاستى
ئاقتۆبە ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Aqtöbe Oblasti، قازاقچە: Aqtóbe Oblysy) قازاقىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست.
مېركۇرىي(element)
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
مېھراي ئەركىن
مېھراي ئەركىن (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Mehray Erkin) بولسا مېھرىئاي ئەركىن، 1990-يىلى 2-ئايدا قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ كونا شەھەر ناھىيىسى دە تۇغۇلغان بولۇپ، قەشقەردە ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەن.
توكيو ئايروپورتى
مېھراي ئەركىن خانىم 2019-يىلى 6-ئايدا ياپونىيەنىڭ <<نارا پەن-تېخنىكا ئىنستىتۇتى>> (Nara Technology and Science Institute) دىكى خىزمىتىدىن ئايرىلغان.
ئىسلام كەرىموۋ
ئىسلام ئابدۇغەنىۋېچ كەرىموۋ (لاتىن ئۆزبەكچە:Islom Abdug‘aniyevich Karimov، كىرىل ئۆزبەكچە: Ислом Абдуғаниевич Каримов؛ رۇسچە: Ислам Абдуганиевич Каримов)، (ت. 30 قەھرىتان 1938، سەمەرقەند)، 1990- يىلدىن بۇيان ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتى ئەلباشى. دىپلومات گۇلنارە كەرىموۋانىڭ دادىسى. دۇنيادىكى نامى چىققان، ئالدىنقى قاتاردىكى مۇستەبىت.
خەلق پۇلى يۈەنى
left|thumb|350px|خەلق پۇلى يۈەنى خەلق پۇلى يۈەنى بولسا پۇل نامى.
شېئىر
شېئىر ھېكايىگە، درامىغا ئوخشاش، تۇرمۇشنى ئۇنداق ئەتراپلىق، ئىنچىكە، كونكرېت تەسۋىرلىمەيدۇ. پەقەت ئالاھىدە مەنىگە ئىگە مەلۇم تۇرمۇش بۆلىكىنى مەركەزلەشتۈرىدۇ، ئومۇملاشتۇرىدۇ. مەسىلەن، بەي جۈيىنىڭ «پۈتمەس ئەلەم» دېگەن شېئىرىدا، تاڭ سۇلالىسى پادىشاھى شۈەنزۇڭنىڭ ئەيش - ئىشرەتكە بېرىلىپ دۆلەت ئىشلىرىغا كۆڭۈل بۆلمىگەنلىكىدەك تارىخىي پاكىت ئەكس ئەتتۈرۈلگەن بولۇپ، شەھۋەتكە تولغان ئوردا تۇرمۇشىدىن ئىس - تۈتەكلەر قاپلىغان جەڭ مەيدانىغىچە؛ پادىشاھنىڭ قانائەتسىز مۇھەببىتىدىن ياڭ گۈيفېينىڭ ئۆلۈكى قالغان يەرگىچە؛ شاھنىڭ ئالىي نوپۇزىدىن تاڭ شۈەنزۇڭ ياڭ گۈيفېينى قۇتقۇزالمىغان يەرگىچە بولغان مۇرەككەپ مەزمۇنلار ئازغىنە سەھىپىدە يۈكسەك دەرىجىدە ئومۇملاشتۇرۇلغان.
گېڭ شىمىن
2012-يىلى 21-دېكابىر، بېيجىڭ باباۋشەن دەپنە زالىدا گېڭ شىمىن بىلەن ۋىدالىشىش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلدى.
ياسىنجان سىدىق
يېقىنقى ئىككى يىلدىن بۇيان، ئۇ پۈتۈن كۈچىنى يېڭى بىر ئەۋلاد ئۇچقۇچىلارنى تەربىيەلەشكە سەرپ قىلماقتا. ئۇ ئۆزىنىڭ ئۇچۇش تەجىرىبىسىنى يېڭى ئۇچقۇچىلارغا قالدۇرۇپ كېتىش ئۈچۈن زور تىرىشچانلىق كۆرسەتتى، ئۇ ئىلگىرى -ئاخىرى بولۇپ مۇنەۋۋەر ئۇچقۇچىدىن 60 دىن ئارتۇقنى تەربىيەلەپ چىقتى.
ماگرىت ساچىر
دۇنيا سەھنىسىدە، ئۇنىڭ تەسىر كۈچى ئۇنىڭ بايرىقى روشەن ھالدا ئەركىن بازارنى قوغدىغانلىقى، شۇنداقلا ئامېرىكا بىلەن بولغان زىچ مۇناسىۋىتىدىن كەلگەن. خۇسۇسىيلاشتۇرۇش مەسىلىدە، ئۇ نۇرغۇن كىشىلەرنى سوتسىيالىستىك دۆلەت تەركىبى ساقلىنىپ قالغان دۆلەتتىمۇ ئومۇمىي مۈلۈكنى قىسقارتقىلى بولىدىغانلىقىغا ئىشەندۈرگەن.
پۇئېر شەھىرى
جۇغرىيىيەلىك ئورنى
پۇئېر شەھىرى يۈننەن ئۆلكىسىدىكى كۆلىمى ئەڭ چوڭ مەمۇرى رايون.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 8-بۆلۈم
ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭗ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﺪﺍ ﺋﯩﻨﺘﯧﺮﻧﯧﺖﺗﻮﺭ ﺑﯧﻜﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻲ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻣﺎﯕﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﯩﺰﭼﯩﻞ ﺗﯜﺭﺩﻩ ﻛﯚﺭﯛﭖ ﺗﯘﺭﺩﯗﻡ. ﻣﯘﺷﯘ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﺪﺍ ﻳﯘﺭﺗﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﺗﻮﺭ ﺑﯧﻜﻪﺕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﺑﻮﻟﯘﯞﺍﺗﻘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﺑﯩﻠﮕﯩﻢ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ، ﻣﻪﻥ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯩﻠﯩﻖ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﻪﺭﺩﻩ ﺩﺍﯞﺍﻣﻠﯩﻖﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﻗﯩﺴﻘﺎ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺋﻪﯓ ﺋﯩﻠﻐﺎﺭ، ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯩﻠﯩﻖﻣﻪﮬﺴﯘﻻﺗﻼﺭﻧﻰ ﭼﯩﻘﺎﺭﻣﯩﺴﺎﻕ ﺑﻮﻟﻤﯩﻐﺎﭼﻘﺎ، ﺋﺎﻟﺪﯨﺮﺍﺷﻠﯩﻘﺘﺎ ﻳﯘﺭﺗﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺗﻮﺭ ﺑﯧﻜﻪﺕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﻯﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﺋﺎﻧﭽﻪ ﺋﯘﭼﯘﺭغا ئىگە بۇلالمىغان ئىدىم. ﺑﯘ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺑﯩﻠﯩﯟﺍﻝ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯘﺳﯚﮬﺒﻪﺗﻨﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﯞﻩﺗﻪﻧﺪﯨﻜﻰ ﺗﻮﺭ ﺑﯧﻜﻪﺕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﺳﻪﻝ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭﺭﺍﻕﭼﯜﺷﻪﻧﭽﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﯘﺵ ﭘﯘﺭﺳﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﺘﯩﻢ. ﮬﻪﻣﺪﻩ ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﮬﻪﻳﺮﺍﻥ ﻗﺎﻟﺪﯨﻢ. ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔﺋﯩﻠﻐﺎﺭ ﺳﻪﯞﯨﻴﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﮬﯧﭻ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﻗﯧﻠﯩﺸﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻮﻧﺎ ﻳﯧﺰﯨﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻻﺗﯩﻨﭽﻪﻳﯧﯖﻰ ﻳﯧﺰﯨﻘﺘﯩﻦ ﭘﺎﻳﺪﯨﻠﯩﻨﯩﭗ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ ﺑﯩﻠﯩﻚ، ﺑﯩﻠﯩﯟﺍﻝ، ﺩﯨﻴﺎﺭﯨﻢ، ﺋﯩﺰﺩﯨﻴﺎﺭﻯ، ﻣﻪﻳﯩﻨﺸﺎﻣﺎﻝ، ﻣﯩﺴﺮﺍﻥ، ﻧﻪﯞﺭﯗﺯ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ كومپىيۇتىر ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ نۇكە، ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺳﻮﻓﺖ… ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺳﯜﭘﻪﺗﻠﯩﻚ ﺗﻮﺭ ﺑﯧﻜﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﻛﯧﻠﯩﭙﺘﯘ. (ﻣﻪﻥﻳﯘﺭﺗﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺳﯜﭘﻪﺗﻠﯩﻚ ﺗﻮﺭ ﺑﯧﻜﻪﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﺑﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺗﯩﻠﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗﺑﻮﻻﻟﻤﺎﻳﺪﯨﻜﻪﻧﻤﻪﻥ. ﺷﯘﯕﺎ ﺋﻮﻗﯘﺭﻣﻪﻧﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺸﯩﻨﻰ ﺳﻮﺭﺍﻳﻤﻪﻥ). ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯩﻨﺘﯧﺮﻧﯧﺖ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﯩﺮﯨﻤﯘ ﺑﺎﺭﻟﯩﻘﻘﺎ ﻛﯧﻠﯩﭙﺘﯘ. ﺑﻪﺯﻯ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﺋﯚﺯﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺋﯜﻧﯜﻣﻠﯜﻙ ﻣﺎﯕﺪﯗﺭﯗﺷﺘﺎ ﺗﻮﺭ ﺑﯧﻜﯩﺘﯩﺪﯨﻦ ﭘﺎﻳﺪﯨﻠﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭘﺘﯘ. ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰﺯﺍﻣﺎﻧﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺗﯩﻐﺎ ﻣﺎﺳﻠﯩﺸﯩﺶ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻞ-ﻳﯧﺰﯨﻘﻰ ﺳﺎﮬﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰﻗﺎﻻﻳﻤﯩﻘﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﺗﯜﮔﯩﺘﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻻﺗﯩﻦ ﻳﯧﺰﯨﻘﻰULYئۈچۈن ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﻗﺎﺭﺍﺭ ﺋﯧﻠﯩﺶ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﯞﻩ ﺋﻪﮬﻤﯩﻴﻪﺗﻠﯩﻚﺋﯩﺸﻼﺭﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭙﺘﯘ. ئۇيغۇر كومپيۇتېر ئىلمى جەمئىيىتى ياكى بىلىۋال تورى ﮬﻪﻣﺪﻩ ﺗﻮﺭﺑﯧﻜﻪﺗﺘﯩﻜﻰ  ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ-ﺋﯩﻨﮕﻠﯩﺰﭼﻪ ﺋﯩﻨﮕﻠﯩﺰﭼﻪ-ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﻗﻮﺵ ﻳﯚﻧﯩﻠﯩﺸﻠﯩﻚ ﻟﯘﻏﻪﺗﻨﯩﯔ ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﻜﻰ ﻧﯘﺳﺨﯩﺴﯩﻤﯘ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﻛﯧﻠﯩﭙﺘﯘ  ﺷﯘ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ، ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﺳﻮﺋﺎﻟﺪﺍ ئېيتىلغىنىدەك، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﮬﺎﺯﯨﺮ ﺟﯘﯕﮕﻮﺩﺍ ﺋﯚﺯ ﺗﯩﻞ-ﻳﯧﺰﯨﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﻮﺭ ﺑﯧﻜﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﯞﯨﻨﺪﻭﯞﺱ ﻣﻪﮬﺴﯘﻻﺗﻠﯩﺮﯨﻨﻰﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻲ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯗﺵ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ 2-ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﻮﺭﯗﻧﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﭙﺘﯘ. ﺋﯩﺠﺘﯩﮭﺎﺗﻠﯩﻖ ﮬﻪﻡﺷﻪﺧﺴﯩﻴﻪﺗﺴﯩﺰ ﺗﯚﮬﭙﻪ ﻗﻮﺷﯘﺵ ﺭﻭﮬﯩﻐﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﻳﺎﺷﻠﯩﺮﯨﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﻣﻪﺷﻐﯘﻻﺕ ﺳﯩﺴﺘﯧﻤﯩﺴﯩﺪﯨﻦﺑﺎﺷﻘﺎ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﻮﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﻗﻮﻻﻳﻠﯩﻖ شارائىت ﻳﺎﺭﯨﺘﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ PHP-Nuke, POST-Nuke ﺗﻮﺭ ﺑﻪﺕ ﺳﯩﺴﺘﯧﻤﯩﺴﻰ، ULY ﯞﻩ UEYبۇ خىلدىكى ﺑﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻳﯧﺰﯨﻘﯩﻨﻰ ﺑﯩﺮ-ﺑﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﯗﺭﻏﯘﭺ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ئىدىت، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﺗﻮﺭ ﻟﯘﻏﯩﺘﻰ ﯞﻩ SKYPE ﺋﯩﻨﺘﯧﺮﻧﯧﺖ ﺗﯧﻠﯧﻔﻮﻥ ﺳﯩﺴﺘﯧﻤﯩﺴﯩﻐﺎ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵﺳﯩﺴﺘﯧﻤﯩﻼﺭﻧﻰ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﺎﻛﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ ﮬﻪﻗﺴﯩﺰ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﺸﺘﻪﻙ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻤﯩﺰﮔﻪﺧﺎﻟﯩﺲ ﺗﯚﮬﭙﻪ ﻗﻮﺷﯘﺵ ﺭﻭﮬﻰ ﻛﯩﺸﯩﻨﻰ ﮬﻪﻗﯩﻘﻪﺗﻪﻧﻤﯘ ﻗﺎﻳﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ، ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﻪﻧﺪﯛﺭﯨﺪﯗ.
ئۇيغۇر كومپيۇتېر ئىلمى جەمئىيىتى ياكى بىلىۋال تورى
تېھران ۋىلايىتى
تېھران ۋىلايىتى (پارس تىلى: استان تهران) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2013 نوپۇس بار، تېھرانىڭ 12,425,000 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 12,981 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ ۋە مەملىكەتىڭ پايتەختى تېھران شەھەرى بولسا.
ئاناناس
thumb|ئاناناس مېۋىسى thumb|ئاناناس مېۋىسى ئاناناس تىروپىك بەلباغ مېۋىلىرىدىن بىرى بولۇپ، 70 نەچچە خىل سورتى بار، ۋۇلىڭ تېغىنىڭ جەنۇبىدىكى تۆت چوڭ داڭلىق مېۋىنىڭ بىرسى. ئاناناسنىڭ ئەسلىي ماكانى جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئامازون دەرياسى ۋادىسى ئەتراپىدا، 16-ئەسىردىن باشلاپ جۇڭگوغا كىرگەن. ھازىر پۈتكۈل تروپىك بەلۋاغ رايونلىرىدا تارقالغان.
باشقىلار
ئاناناسنىڭ مېۋە گۆشى پىشقاندىن كېيىن سېرىققا ئۆزگىرىپ، مېۋە پوستى بېلىق قاسرىقى ھالىتىدە بولىدۇ، ئاناناس تەركىبىدە ئۇچۇچان مايلار، كۆپ خىل ئورگانىك كىسلاتا، قەنتلەر، ئامىنو كىسلاتاسى، ۋىتامىن قاتارلىق ماددىلار بار. تەركىبىدە يەنە سۇدا ئېرىيدىغان بىرخىل ئاقسىل فېرمىنتى بولۇپ، ئاناناس فېرمىنتى دەپ ئاتىلىدۇ.
ئابدۇسالام توختى
ئابدۇسالام توختىنىڭ <گۈلدەستە> ناملىق شېئىرلار توپلىمى 1981 - يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان، بىر قىسىم شېئىرلىرى كوللېكتىپ توپلاملارغا كىرگۈزۈلگەن.
ئوردۇ بالىق
ئېتمولوگىيىسى
ئوردۇ - قوشۇن، ئارمىيە؛ بالىق (بلق) خاقانىيە تىلىدا (بلق) قەلئە، شەھەر دېمەكتۇر. دېمەك، ئوردۇ بالىق — "ئەسكەر شەھىرى"، ئوردا شەھىرى" دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. ئوردۇبالىق  ئوردۇ دېيىلىدىغان بىر سېپىل بىلەن ئورالغانىدى. بۇ سېپىلنى يەنە بالىق دېيىلىدىغان ئىككىنچى بىر سېپىل بىلەن ئورالغانىدى. بۇ قەلئە سېستىمىسىغا ئوردۇ-بالىق دېيىلىدۇ. ئوردۇ-بالىق پەقەتلا تۈركلەردە بولغان بىر قەلئە شەكلىدۇر. بۇ شەھەرگە يەنە مۇبالىق (Mubalik) ياكى قارابالغاسۇن (Karabalghasun) ھەم دېيىلەتتى. بۇ بالىقنىڭ خارابىسى بۇگۈنكى موڭغۇلىيەلىكلەر تەرىپىدىن Kharbalgas دەپ ئاتىلىدۇ، يەنى قارا شەھەر دېگەن مەنىگە كەلمەكتە.
ئەھلى سۇننە ۋەلجامائە
سۇننىي ڧىقىھ مەزھەبلىرى
سۈننىي مەزھەبلەر تۆرتتۇر: بۇ تۆرت سۈننىي ڧىقىھ مەزھىبىدىن باشقا ڧىقىھ مەزھەبلىرى بولسىمۇ ئەرگەشكۈچىلىرى ئاز ۋە كۆپ تونۇلمىغان ۋە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن يوقاپ كەتكەن، ئەرگەشكۈچىلىر تەرىپىدىنمۇ قەيد قىلىنمغاندۇر.
قاراڭ
تۈر:ئىسلام دىنى
ئۇيغۇرلۇق ۋە تەپرىقىچىلىك
ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن
ئۆتكەنكى بىر قانچە ئون يىلدىن بۇيان زامانىمىزدىكى تەپرىقىچىلىك ئاساسەن «زىيالىيلار»، «موللاملار» دەپلا ئاتىلىپ كەلگەن بولسا، جەمىيەتنىڭ تەرەققىي قىلىشى، بولۇپمۇ يقىنقى يىللاردىن بۇيان ئىجتىمائىي ئالاقە ۋاستىلىرىنىڭ قولايلىشىشىغا ئەگىشىپ، بۇ تەپرىقىچىلىكنىڭ دائىرىسى چوڭ دائىرىدىن ھالقىپ ئۆتۇپ، تۈرلۇك ساھە ۋە كەسىپلەرگىچە كېڭەيمەكتە، مەسىلەن، زىيالىيلار ساھەسى – ئىجتىمائىي پەن زىيالىيلىرى، تەبئىي پەن زىيالىيلىرى، سوۋېت پەرەس زىيالىلار، دىمۇكىراتچى زىيالىيلار، پان تۈركىست زىيالىلار، غەرب پەرەس زىيالىيلار دېگەندەك كىچىك تۈرلەرگە ئايرىلسا، دىنىي ساھەلەر –  قۇرئانچىلار، ھەدىسچىلەر، دىنچىلار، تالىبانلار، ۋاھابىلار،  سالافىيلار، ئىسلامچىلار دېگەندەك ناملار بىلەن ئايرىلىپ ياكى ئۆز- ئارا مۇشۇنداق ئاتاش، ئايرىش ئارقىلىق، تەپرىقىچىلىك، پىتنە-پاساتچىلىقنىڭ يوللىرى كېڭەيتمەكتە، ئەكسىچە خەلقىمىز بولسا تېخىمۇ كۆپ ئۈمىدسىزلىكلەرگە بەند قىلىنماقتا.
نەچچە ئەسىر دۆلەت سىياسىتى يۈرگۈزۈپ باقمىغان بىز ئۇيغۇرلار ھەر ۋاقىت سەگەك بولىشىمىز، دۇنيا سىياسىتىنى پۇختا ئۆگىنىشىمىز ۋە شۇ سىياسەتلەرنى ئۆزىمىزنىڭ مىللىي مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىشلىتىشنى بىلىشىمىز كېرەككى، بۈگۈنكى بۇ دۇنيانىڭ ئادالىتى – مۇشتۇمزورلارنىڭ، ساختىكارلارنىڭ قولىدا ئىكەنلىكىنى ھەر ۋاقىت ئېسىمىزدە تۇتۇشىمىز لازىم. شۇڭا بىز ھەممىمىزنىڭ بىر نىيەت ۋە بىر مەقسەتتە، بىر مىللەت بولۇشتەك مىللىي پۈتۈنلىكىنى يوقىتىشقا، ئىچ- ئىچىمىزدىن پارچىلىنىپ كېتىشكە ئېلىپ بارىدىغان بارلىق يوچۇقلارنى ھازىردىن باشلاپ ئېتىپ مېڭىشىمىز شەرتتۇر. بىز تارىختىن تارتىپ دىنىي مەزھەپ ۋە مۇسۇلمانلىق مۇقاملىرىنى ۋايىغا يەتكۇچە توۋلاپ، دۆلەت ھاكىمىيىتىنى سۇپى – ئىشان، غوجىلارنىڭ، دىنىي مەزھەپچىلەرنىڭ، تەپرىقچىلەرنىڭ قولىغا تۇتقۇزۇپ قويۇپ، ئۆزىمىزنىڭ بېشىنى ئۆزىمىز كېسىپ يۇرۇپ، بۈگۈن قانچىلىك خورلۇققا مۇپتىلا بولۇپ ياشاشقا مەھكۈم بولغان تارىخىمىزنى ھەرگىز ئۇنتۇپ قالماسلىقىمىز كېرەك.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
1896 - يىلى
1896 (MDCCCXCVI) يىلى مىلادى تەقۋىم بويىچە چارشەنبە كۈنى باشلانغان نورمال بىر يىلدۇر.
ئۇيغۇر تائاملىرى ۋە تىزىملىكى
شويلا
كاۋاپ
گۆشنانلار
دارمستادتىي
كۆرۈنىشى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
باي بالىق
ھەققىدە
باي بالىق قەدىمىي شەھەر خارابىسى ئاللىبۇرۇن ئېنىقلاپ چىقىلىدى.
تىتان
thumb|218x218px
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىمىنجان ئوسمان
ئىمىنجان ئوسمان2012-يىلى9-ئاينىڭ29-كۈنى،ئۆزنىڭ ناخشا-مۇزىكىغا بولغان ئوتتەك قىزغىنلىقى بىلەن شاقۇر مەكتەپ مەمۇرىيتى ۋە جەميەتتىكى مەرىپەت سۆيەر دوسلىرنىڭ ياردىمى ۋە مەدەت بىرشى بىلەن ئاپتۇنۇم رايۇنىمىزدىكى داڭلىق ناخشىچىلاردىن سەنۇبەر تۇرسۇن،ئەيسابەگ مامۇت،ئابلاجان ئاۋۇت قاتارلىقلار كۈلدۈرگە چولپانلىردىن سەۋرىدىن ئىمام،ئەنۋەر ياسىن قاتارلىقلار قاتناشقان‹‹ئىمىنجان ئوسمان ناخشا-مۇزىكا ئىجادىيەت كېچىلكى››نى مۇۋاپىقيەتلىك ئۆتكۈزۈپ.3-دىۋزىيە50-تۈۋەن شاقۇر يىزىسىدىكى4000دىن ئارتۇق كۆرۈرمەننىڭ يۇقۇرى باھاسىغا ۋە يۈكسەك مەدھسىگە ئىرىشتى.
كۇفى خەت نۇسخىسى
مەھمۇد شاكىر زەنبەلى «ئەرەب خەتتاتلىقىنىڭ تەرەققىياتى» ناملىق كىتابىدا: ”پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن كېيىنكى ئىككىنچى خەلىپە ئۆمەر ئىبنى خەتتابنىڭ ئالىي قوماندانى سەئىد ئىبنى ۋەققاس كۇفەدىكى بارگاھىدا تۇرغان مەزگىلدە لەشكەرلىرىگە ئىفرات دەرياسى ۋادىسىدىكى كۇفە رايونىدا بىر شەھەر قۇرۇشنى بۇيرۇغان. بۇ دەل كېيىنكى زامانلاردىكى مەدەنىيەتلىك قەدىمىي شەھەر كۇفە ئىدى. كېيىن تۆتىنچى خەلىپە ئەلى ئەبۇ تالىپ خەلىپىلىك مەركىزىنى مەدىنەدىن كۇفەگە يۆتكىدى، ئەلى مەزكۇر خەت نۇسخىسىنى كۇفى خەت نۇسخىسى دەپ ئاتىدى“دەپ يازغان.
مەسجىدى ھەرەم
center|thumb|910x910px|مەسجىدى ھەرەم ۋە [[كەئبە|كەئبەئى مۇئەززەمە]]
ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى
ئالاقەدار
1. ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى 2000-يىل 16-دېكابىر (ئۇيغۇر ئەرەب يېزىقى .jpg فورمات)
4. تورىدىكى ئارخىپ: http://www.voy.com/37018
دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ فوتو ئاپپارات
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :مامۇنت
تونۇشتۇرۇلىشى
1900-يىلى ئامېرىكىنىڭ چىكاگودىكى ئوردۇن تۆمۈريول شىركىتى لايىھىلەپ ياسىغان «مامۇنت» ناملىق فوتو ئاپپارات ئارقا-ئارقىدىن بازارغا سېلىنغان فوتو ئاپپاراتلارنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ چوڭى ئىدى.
رۆنتگېنىي
ئېلېكترون قەۋىتى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
تارىخى:
ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى
لاگېر ۋە تۇتقۇنلارنىڭ سانى
كۇچار ناھىيىسى خانىقاتام ساقچى خادىمى: «يېزىمىزدىن 5 مىڭچە كىشى لاگېردا، تېخى بىرسىمۇ قويۇپ بېرىلمىدى». مۇخبىرىمىزنىڭ لاگېرلار ھەققىدە كۇچا ناھىيىسىگە قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا كۇچانىڭ خانىقاتام يېزىلىق ساقچى خادىمى بۇ يېزىدا يىغىۋېلىشقا ئادەم ئاپىرىشنىڭ بىر ئايدىن بېرى توختىغانلىقى، ئەمما لاگېرغا ئېلىپ كېتىلگەن 5 مىڭچە كىشىدىن تېخى بىرسىنىڭمۇ قويۇۋېتىلمىگەنلىكىنى ئاشكارىلىدى.
خالىدە ئىسرائىل
ھېكايىدە تۇراخۇن بوۋاينىڭ گويا چۈشكە ئوخشاش بىر - بىرىگە تۇتىشىپ كەتكەن ئۇلانما ھېكايىلىرى بىزگە ھاياتلىقنىڭ مەڭگۈ ئۈزۈلۈپ قالمايدىغان ئۈزۈلمەس ئېقىمىدىكى تەسۋىرلەپ بەرگىلى بولمايدىغان چۈچۈك كارتىنىلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
يازغۇچى خالىدە ئىسرائىل بۇ ھېكايىسىدە ئۆزىگە خاس ئۇسلۇب بىلەن تەكلىماكان باغرىدىكى ئۇيغۇر يېزىلىرىنىڭ ھەقىقىي رېئاللىقىنى ئېچىپ بەرگەن. قۇرغاق مۇھىت، جاپالىق شارائىت، ئەسىر - ئەسىرلەردىن بۇيان قۇملۇق بىلەن بولغان پۈتمەس - تۈگىمەس ئېلىشىش، خىلۋەت، پىنھان مۇھىتتا دۇنيا بىلەن بولغان ئالاقىلەردىن ئايرىلىپ قېلىش، دىنىي ئاسارەتنىڭ قاتتىق ئىسكەنجىسىگە ئۇچراش جەريانىدا ئۇيغۇر دېھقانلىرىنىڭ خاراكتېرىدە باشقا خەلقلەرگە ئوخشىمايدىغان، تەكلىماكان مۇھىتىغا خاس بولغان، تىنىمسىز پاجىئەلەرگە يانداشقان ۋە ئۆز خاراكتېرىدىن ھالقىپ كېتەلمەيدىغان ئالاھىدىلىك شەكىللەنگەن.
دېمەك، «يىلتىز» ھېكايىسى ئۆزگىچە ئۇسلۇب بىلەن ئۇيغۇر يېزىلىرىنىڭ ئەسلى قىياپىتىنى جانلىق، تەسىرلىك سۈرەتلەپ بەرگەن. ئاپتور ھېكايىدە خۇشاللىقنى ئەمەس، ئاچچىق كۆز ياشنى، تىپىكلەشتۈرۈلگەن مۇھىتنى ئەمەس، بەلكى سىدام تۇرمۇشنى تەسۋىرلەيدۇ، شۇ ئارقىلىق گويا ئۈگدەپ ياتقان تەكلىماكان بارخانلىرىدەك جىملىققا كۆنۈككەن، شۈكرى - قانائەتكە ئۆگەتكەن، شاۋقۇنلۇق تۇرمۇشقا، گۈزەل كەلگۈسىگە ۋە دۇنياۋى ئۆزگىرىشلەرگە پەرۋاسىز، شۇنىڭدەك روھىي بۇرۇقتۇرمىلىققا مەھكۇم بولغان دېھقانلىرىمىز ئۈستىدە قايتا ئويلىنىشقا چاقىرىدۇ.
زۆھرە ھېكايىدىكى باش پېرسوناژدۇر. ئۇنىڭ پۈتكۈل خاراكتېرى مۇھەببەت، ئۈمىد، پاجىئە ئىچىدە خۇشاللىق بىلەن ئازاب ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن مۇھىتتا يارىتىلىدۇ. يازغۇچى ئىنسان خاراكتېرىنىڭ زىددىيەتلىك، تۇراقسىز ۋە قېلىپقا چۈشمەيدىغان تەرەپلىرىنى يۇقىرى بەدىئىي ماھارەت بىلەن زۆھرە ئوبرازىنى يارىتىشقا سەرپ قىلىدۇ.
ئىزدە قامۇسى
دۆلەت ۋە جەمئىيەتنىڭ بىخەتەرلىكىگە تەسىر يەتكۈزىدىغان مەزمۇنلار
(7) ئاخبارات ئىشخانىسى ۋە ج خ ئورۇنلىرى تارقاتماسلىقنى ئۇقتۇرغان ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
(9) ئەزالارنىڭ قوللانغان نامى، ياكى باشقا ئورۇنلاردا مىللىي كەمسىتىش تۈسىدىكى نام ۋە ئىمزا قوللانغان، باشقىلارنىڭ نامىنى سۈيئىستىمال قىلغان ئەزالار، رەھبەرلەرنىڭ ئوبرازىغا دەخلى-تەرۇز يەتكۈزىدىغان ئۇچۇرلار بىردەك ئۆچۈرۈلىدۇ
ساغلام بولمىغان، زوراۋانلىق تۈسى ئالغان، قىمار، زەھەر ۋە ئەدەپ-ئەخلاققا زىت مەزمۇنلار
(1) ساغلام بولمىغان (سېرىق مەزمۇندىكى ) ھەرقانداق رەسىم، مەزمۇن، فىلىم بىردەك ئۆچۈرۈلىدۇ
(7) مىللىي ئۆرپ-ئادەتكە چۈشمەيدىغان ياكى مىللەتلەرنىڭ ئۆرۈپ ئادىتىنى كەمسىتىدغان ئۇچۇرلار بىردەك ئۆچۈرۈلىدۇ
ئېلان ياكى ئېلان تۈسىنى ئالغان مەزمۇنلار
(1) زىيارەت ئېقىمىنى ئاشۇرۇشنى مەخسەت قىلىپ باشقىلارنى قەستەن مەلۇم توربەت ، سالون ياكى سورۇنلارغا دەۋەت قىلىدىغان ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
دۇنيا يەرشارى كۈنى
1990.يىلى 4.ئاينىڭ 22.كۈنى، پۈتۈن دۇنيادىكى 140 تىن ئارتۇق دۆلەت 200 مىليوندىن ئارتۇق ئادەم بىرلا ۋاقىتتا دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ھەر خىل تىپتىكى مۇھىت ئاسراش تەشۋىقات پائالىيتىنى ئۆتكۈزۈپ، پۈتۈن دۇنيانىڭ ئومۇمىي مۇھىتىنى ياخشىلاشقا چاقىرىق قىلدى. بۇ پائالىيەت بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتنىڭ ئېتراپ قىلىشىغا ئېرىشتى.
كۈرەش مەخسۇت
ھەققىدە
1979-يىلى 2-ئايدا، ئۈرۈمچى ھەربىي رايونى 2-ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى خەرىتە سىزىش ئەترىتىنىڭ ئۆلچەش- سىزىش خادىمى بولغان.
1992-يىلى 12-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق رېۋىزىيە نازارىتى 3- باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
2000-يىلى 4-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇمۇل ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ ۋالىيسى بولغان.
شورپا
شورپىلار
3.گۆشلۈك تۇخۇم شورپىسى
5.ئادەمگىياھ توخۇ شورپىسى
12.داڭقان شورپىسى
23.ئۆپكە -ھېسىپ شورپىسى
31.قېتىق شورپىسى
44.قورۇما توخۇ شورپىسى
48.كۆكتات قورۇما شورپىسى
50.غاز شورپىسى
مىسىر
مىسىر كۆپلىگەن خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا ئەزا بولۇپ، ب د ت، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى، ئەرەب ئىتتىپاقى ۋە ئاسىيا ئىتتىپاقىغا ئەزا بولۇش بىلەن بىرگە ھەم غەرب، ھەم شەرق ئەللىرى بىلەن مۇۋازىنەتلىك ئالاقە قۇرۇپ كەلمەكتە.
تىبەت قوڭۇر ئېيىقى
سىرتقى شەكىلى
چوڭ تىپتىكى يىرتقۇچ ھايۋان، ئەمما قوڭۇر ئېيىقتىن سەل كىچىك، تەن ئۇزۇنلۇقى 1.3 مېتىر ئەتراپىدا، تەن ئېغىرلىقى 150–170 كىلوگرام كېلىدۇ. مۈرىسىنىڭ ئېگىزلىكى روشەن، ئالدى پۇتى كەينى پۇتىدىن ئۇزۇن، قۇيرۇقى ئىنتايىن قىسقا، پۇتلىرى قوڭۇر ئېيىقنىڭكىدىن توم ۋە قىسقىراق بولىدۇ.
دۇنيادىكى ھەربىي كۈچى ئەڭ ئاجىز ئون دۆلەت
نوپۇسى: 750 مىڭ 125.
زاپاس ئەسكىرى بىلەن قوشۇلغاندىكى ئومۇمىي ئەسكەر سانى: 7500.
زاپاس ئەسكىرى بىلەن قوشۇلغاندىكى ئومۇمىي ئەسكەر سانى: 10750.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: ئىككى ئۇرۇش تانكىسى ۋە ئون بىرونېۋىك بار.
زاپاس ئەسكىرى بىلەن قوشۇلغاندىكى ئومۇمىي ئەسكەر سانى: 5825.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: تۆت ئۇرۇش تانكىسى، 51 بىرونېۋىك، 24 زەمبىرىكى بار.
ھاۋا ئارمىيەسى: تۆت يۈك توشۇغۇچى ئايروپىلانى بىلەن ئىككى تىك ئۇچار ئايروپىلانى بار.
7. نامبىيە Namibia (ئافرىقا قىتئەسى - جەنۇبى ئافرىقا)
ھاۋا ئارمىيەسى: ئالتە ئۇرۇش ئايروپىلانى، ئالتە ھۇجۇمچى ئايروپىلانى، ئون يۈك توشۇغۇچى، 14 مەشىق ئايروپىلانى، ئىككى ھۇجۇمچى تىك ئۇچار ئايروپىلانى ۋە ئالتە تىك ئۇچار بولۇپ، جەمئىي 31 ئايروپىلانى بار.
ئىقتىسادىي ئەھۋالى: يىللىق تاشقى سودا سوممىسى ئۈچ مىليارد 201 مىليون دوللار. تاشقى قەرزى 14 مىليارد 900 مىليون دوللار. سېتىۋېلىش كۈچى 54 مىليارد 790 مىليون دوللار.
زاپاس ئەسكىرى بىلەن قوشۇلغاندىكى ئومۇمىي ئەسكەر سانى: 130 مىڭ.
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ موڭغۇل، مانجۇ ۋە شىبەلەر ئارىسىدا قوللىنىلىشى
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ مانجۇلار ئارىسىدا قوللىنىلىشى
ئۇنداقتا، ئىلىدىكى شىبەلەر قانداق قىلىپ مانجۇ يېزىقىنى شىبە يېزىقىغا تەرەققىي قىلدۇرالىدى؟ بۇنى 20- ئەسىرنىڭ 40- يىللىرى پارتلىغان ئىلى «ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى» دىن باشلاپ سۆزلەشكە توغرا كېلىدۇ. 1946- يىلى، ئىلى ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى «ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى» شىبەلەرنىڭ ئۆز گېزىتىنى نەشر قىلىشنى قارار قىلغان. شۇنىڭ بىلەن شىبەلەر ئۆزلىرى بۈگۈنگىچە ساقلاپ كېلىۋاتقان تىل يېزىقنى مانجۇ تىل يېزىقى دەپ ئاتاش كېرەكمۇ ياكى ئۇنىڭ نامىنى ئۆزگەرتىش كېرەكمۇ؟ دېگەن ھەل قىلمىسا بولمايدىغان قىيىن مەسىلىگە دۇچ كەلگەن. كېيىن شىبەلەر ئىچىدىكى ئالاقىدار زاتلار مۇھاكىمە قىلىش ئارقىلىق، بۇ مەسىلە ئۈستىدە ئورتاق بىر قارارغا كەلگەن. قاراردا:
كوپېرنىي
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
دانىيە
ئىقتىسادى
دۆلەت بايرىمى:( 1849-يىلى)1-ئاينىڭ 5-كۈنى، دانىيەنىڭ يېڭى ئاساسى قانۇنى يولغا قويۇلغان كۈنى
سۇيۇقئاش
15. يوبدان
23. قېتىق سۇيۇقئېشى
26. سۈتلۈك سۇيۇقئاش
28. شورپا سۇيۇقئېشى
35. سۆك ئېشى
ئۆزبەكىستان قول يازما ئەسەرلەر كۈتۈبخانىسى
كىرىش سۆز
ئامۇ دەرياسى بىلەن سىر دەرياسى ئارىسىغا جايلاشقان ماۋرەئۈننەھرى رايونى مۇھىم ئىلىم مەركەزلىرىنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا تۇرۇپ كەلگەن. سەمەرقەند، بۇخارا، شاش(تاشكەنت)، فەرغانە، ئەندىجان، خوقاند، خارەزم قاتارلىق جايلارنى بۇنىڭغا مىسال قىلىپ كۆرسىتىشكە بولىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە ئۆزبەكىستان مەمۇرىي جە ھەتتە ئون ئىككى رايون(ۋىلايەت)كە ئايرىلغان.
قول يازمىلار ھەققىدە
18- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا خوقاند خانلىقى مۇستەقىللىق ئىلان قىلغاندا، بۈگۈنكى ئۆزبەكىستان تۇپرىقىدا ئۈچ مۇستەقىل خانلىق ئوتتۇرىغا چىققان. بۇلار خىۋە، بۇخارا ۋە خوقاند خانلىقلىرى ئىدى. ئەھۋالنىڭ بۇنداق بولۇشى كۈچلەر پەرقىنى پەيدا قىلغان. بۇ خىل پەرقلەر ۋە ئاجىزلىشىشتەك ۋەزىيەتكە ياندىشىپ ئىچكى رىقابەت پەيدا قىلغان سۈركۈلۈشلەر نەتىجىسىدە 18- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئوتتۇرا ئاسىيا خانلىقلىرىنىڭ ئىستانبۇلغا بولغان دىققىتى كۈچەيگەن ۋە داۋاملىق تۈردە ئەلچى ئەۋەتىپ، مەكتۇپ يوللاپ تۇرۇشقا باشلىغان. بۇنىڭدىن ھېس قىلىشقا بولىدۇكى، ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىدىكى ئوسمانلى تۈركچىسى بىلەن يېزىلغان ئەسەرلەر بەلكىم بۇ دەۋرلەردە كەلتۈرۈلگەن. ئەسەرلەرنىڭ ھەممىسى ئۈچۈن بۇنداق دېيىش تەس، لېكىن زور كۆپ قىسمى ئۈچۈن يەنىلا مۇشۇنداق دېيىشكە بولىدۇ. بۇ قول يازمىلارنى ئەكەلدۈرۈش بىر تەرەپلىك بولغان ئەمەس. ئوتتۇرا ئاسىيا خانلىقلىرىدىنمۇ ئىستانبۇلغا نۇرغۇنلىغان قول يازمىلار ئېلىپ بېرىلغان. ئەلىشىر نەۋائى ۋە بابۇر شاھ قاتارلىق مەشھۇر ئۆزبەك شائىرى ۋە يازغۇچىلىرىنىڭ ئەسىرلىرىنىڭ بىر نۇسخىسىمۇ ئىستانبۇل كۇتۇپخانىلىرىدا ساقلانغان.
ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇخانىسى نادىر ئەسەرلەر جەھەتتىمۇ ناھايىتى باي. كۇتۇپخانىدا نەچچە يۈز پارچە نادىر ئەسەر بار. قۇرئاننىڭ بەزى تەرجىمە ۋە تەپسىرلىرى، <<مۇقەددىمەتۇل ئەدەب>> قاتارلىق ناھايىتى نۇرغۇن قول يازمىلارنىڭ ئاسانلىقچە تېپىلمايدىغان بەزى نۇسخىلىرى بۇ يەردە مەخسۇس بىر ئۆيدە ساقلانماقتا. قاراخانىيلار تۈركچىسى بىلەن يېزىلغان دەستلەپكى دەۋر ئەسەرلىرىدىن <<قۇتادغۇ بىلىگ>>نىڭ بىر نۇسخىسىمۇ ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىدا ساقلىنىۋاتىدۇ. بۇ نۇسخىمۇ نادىر ئەسەرلەر قاتارىدا قويۇلغان. رەشىد رەھمەتى ئارات <<قۇتادغۇ بىلىگ>> تەتقىقاتىدا بۇ نۇسخىدىن بىۋاسىتە سۆز ئاچمىغان. بۇ يەردە <<قۇتادغۇ بىلىگ>>نىڭ بىر ئەسلى نۇسخىسى ۋە ئۇنىڭدىن كۆچۈرۈلگەن كىچىك ھەجىملىك ئۆرنەكلىرىمۇ بار. بۇلار ناھايىتى ئوچۇق ۋە چىرايلىق نەسىھ خەت نۇسخىسى بىلەن يېزىلغان. كۇتۇپخانا تىزىملىكىدە ئەسەرنىڭ تىلى <<ئۇيغۇرچە>> دەپ خاراكتىرلەندۈرۈلگەن. ئۇنىڭ كۆچۈرۈلگەن يېرى قەشقەردۇر. بۇ يەردىكى ئەسلى چوڭ ھەجىملىك نۇسخا 223 ۋاراقتىن تەشكىل تاپقان، ھەر بىر ۋاراقتا 15 قۇر خەت يېزىلغان. قالغان تۆت نۇسخىسىنىڭ ھەر بىرى 50 ۋاراق كېلىدۇ.
چۆپ ئاش
15. تۇتماچ
يېڭى شەرق سىياسىتى
گېرمانىيە فېدراتىپ جۇمھورىيىتى يولغا قويغان سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە شەرقىي ياۋروپاغا قاراتقان تاشقى سىياسەت. 1969-يىلى10-ئايدا براند (1913-1992)سوتسىيال دېموكراتلار پارتىيىسى ھۆكۈمىتىنى تەشكىل قىلغاندىن كېيىن يولغا قويۇشقا باشلىغان.براند(Willy Brandt) شىمالىي ئاتلانتك ئەھدى تەشكىلاتى ۋە يارۋروپا ئىقتىسادىي ئورتاق گەۋدىسىنىڭ فېدراتپ گېرمانىيەنىڭ تاشقىسىياسىتىنىڭ تۈۋرىكى ئىكەنلىكىنى،موشۇ شەرت ئاستىدا سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە شەرقىي ياۋروپا ئىتتىپاقى ئەللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ياخشىلاپ،ئۇنى يەنىمۇ نورماللاشتۇرىدىغانلىقىنى؛گېرمانىيە دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىككىنچى گېرمانىيە دۆلىتى ئىكەنلىكىنى ئېتراپ قىلىدىغانلىقىنى شۇنداقتىمۇ ئۇنى "چەتئەل"دەپ قارىمايدىغانلىقىنى جاكارلىغان."بىر مىللەت،ئىككى دۆلەت" بولۇپ،ئىككى گېرمانىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنى كۈچەيتىپ، ياۋروپادىكى "تىنچ شارائىت"تا دېموكراتىك گېرمانىيەگە قارىتا "يېقىنلىشىش يولى بىلەن ئۇنىڭ ئۆزگىرىشىنى ئالغا سۈرۈش"چارىسىنى قوللىنىپ گېرمانىيەنى بىرلىككە كەلتۈرۈشنى تەشەببۇس قىلغان.
تىنىئەن ئارىلى
تىنچ ئوكياننىڭ غەربىدىكى مارىئانا تاقىم ئاراللىرى ئىچىدىكى ئەڭ چوڭ ئارال. شىمالىي كەڭلىك 15° بىلەن شەرقىي ئۇزۇنلۇق 145°38′ ئارىلىقىغا جايلاشقان. قۇرۇقلۇق مەيدانى 101 كۋادرات كىلومېتر، ئاھالىسى 714 مىڭ كىشى، ئارالنىڭ جەنۇبىي قىرغىقىدا تىنىئەن پورتى بار. بۇجايدا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ياپونييە بىلەن ئا ق ش قاتتىق ئۇرۇش قىلغان. ھازىر بۇ جايدا ئا ق ش نىڭ مۇھىم ھەربىي بازىسى بار. ئارالدىكى خەلق شېكەر قۇمۇشى، ئاناناس قاتارلىق زىرائەتلەرنى ئۆستۈرىدۇ.
ئولېي (قەھۋە)
ھەققىدە
ئادەتتە ئائىلەردە، ئولېي قەھۋەسنى قارا قەھۋە ۋە قاينىتىلغان سۈت بىلەن تەييارلاشقا بولىدۇ. ئولېي قەھۋەسىنى ئەسپرەسسو ماشنىسىدا ئەسپرەسسو ۋە قاينىتىلغان سۈتتىن تەييارلاشقا بولىدۇ. ئەسپرەسسو ماشنىسى 1940-يىللاردا ئىجاد قىلىنغان.
ھەز سۇلتان مازارى
ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻣﺎﺯﯨﺮﻯ
ﻣﺎﺯﺍﺭﺩﯨﻜﻰ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﮔﯜﻣﺒﯩﺰﻯ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ - ﻛﯧﻴﯩﻦ 1901 − 1902 - ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﯨﻜﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ، ﺋﺎﺗﯘﺵ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﺍ ﻳﯜﺯ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﻳﻪﺭ ﺗﻪﯞﺭﻩﺵ ﯞﻩ 1944 - ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﻪﻟﻜﯜﻥ ﺋﺎﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﯞﻩﻳﺮﺍﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.
ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﻰ ﮬﯚﻛﯜﻣﻪﺕ ﯞﻩ ﺷﻪﺧﺴﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ 1996- ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻳﻪﻧﻪ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻳﺎﺳﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﺑﺎﺷﻼﭖ، ﮬﺎﺯﯨﺮ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﻰ ﺗﺎﻣﺎﻣﻼﻧﺪﻯ. ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻣﯩﯔ ﻳﯩﻞ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻜﻰ ﺋﻪﺳﻠﻰ ﻛﯚﻟﻪﻡ ﯞﻩ ﺋﯘﺳﻠﯘﺏ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﮬﻪﻳﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﻛﯚﺭﻛﻪﻡ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﺎﺳﺎﻟﺪﻯ، ﮬﺎﺯﯨﺮ ﻣﺎﺯﺍﺭﻏﺎ ﺗﻪﯞﻩ ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻤﯘ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻳﺎﺳﺎﻟﻤﺎﻗﺘﺎ.
بىلىم، تەتقىقات ۋە ئەخلاق
بىلىمنىڭ ئەخلاق بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى
بىز «بىلىم» دەپ ئاتاۋاتقان ئىنسان پائالىيىتىنىڭ ئاساسىغا نەزەر سالغىنىمىزدا، ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ ئىلىمنىڭ پېيىغا چۈشۈش، ئىلىمگە ئېرىشىش، ئىلىمنى ئومۇملاشتۇرۇش ۋە تارقىتىش ھەرىكىتى ئىكەنلىكى نامايان بولىدۇ. بىلىمنىڭ كويىغا چۈشكەن ئىلىم ئەھلىگە ھەممە ئادەمنىڭ ئىشەنچ قىلىدىغانلىقى ئېنىقتۇر. ئىلىم بىلەن جەمئىيەت ئارىسىدا بىر «ئىجتىمائىي» كېلىشىم بار بولۇپ، ئۇ، ئىلىم ئەھلىنىڭ ئېرىشكەن مەلۇماتلارنى ھەقىقەتتىن ئېغىپ كەتمەستىن، ئەڭ توغرا ۋە يېلىڭ شەكىلدە باشقا ئىنسانلارغا يەتكۈزۈشى ۋە ئورتاقلىشىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. بۇ خىل قاراش سايىسىدا ئىلىم ئەھلى بىلەن جەمئىيەت ئارىسىدا ئۆزئارا ماسلىق ۋە ئىشەنچ مۇناسىۋىتى شەكىللىنىدۇ. ئىلمىي تەتقىقاتلاردا ئەخلاق، بۇ مەنىدە، بىر تەتبىقلاش پىلانى / مودېلى ئاساسىغا تاياندۇرۇلماقتا. بۇ ئارقىلىق ھەم بىلىم ئاشماقتا ھەم بىلىم مۇھىتى ئىچىدىكى ئىشەنچ ئالاقىسى كۈچەيمەكتە.(2)
ئىنسانلار ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان تېببىي تەتقىقاتلار
7 – مەخپىيەتلىكنىڭ ساقلىنىشىغا ئالاقىدار ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرى،
يېڭى كارفاگېن
新迦太基
نارىن
7. گۈرۈچ نارىن
ۋ.ۋ. رادلوۋ
تۈركولوگىيە
1938- يىلى ئۆلۈمگە ھۆكۈمگە قىلىنغان.
ئىت
باشقىلار
thumb|چوڭ ئىت بىلەن پەتەك ئەرمەك ئىت ئىت ئىنسانلار تەرىپىدىن ئەڭ بۇرۇن كۆندۈرۈلگەن ھايۋان ، شۇنداقلا بىزگە ئەڭ تونۇشلۇق بولغان ھايۋان. بىز دائىم ئىتنىڭ يۈگۈرگەن چاغدا ئۇزۇن تىلىنى چىقىرىۋالىدىغانلىقىنى ، بولۇپمۇ تومۇز ئىسسىقتا ئېغىزىنى يوغان ئېچىپ تېلىنى چىقىرىۋالىدىغانلىقىنى كۆرىمىز. ئەسلىدە ، سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنىڭ بەدەن تېمپۇراتۇرىسى نورمال ئەھۋالدا مۇقىم بولىدۇ. ئەگەر مەلۇم سەۋەب تۈپەيلىدىن تېمپۇراتۇرىسى ئۆرلەپ كەتسە ، تېمپۇراتۇرىنى تۆۋەنلىتىدىغان ئەزالىرى ئارقىلىق ئىسسىقلىقنى تارقىتىپ ، بەدەن تېمپۇراتۇرىسىنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلايدۇ ، ئۇنداق بولمايدىكەن ، ئۇلار ئاغرىپ قالىدۇ. بىزگە مەلۇمكى ، ئادەم ۋە نۇرغۇن ھايۋانلارنى بەدىنىنىڭ يۈزىدە تەر بەزلىرى بولىدۇ. تەر ئەزالىرى تەر ئاجرىتىپ چىقارغاندا ، بەدەندىكى ئارتۇق ئىسسىقلىقنى سىرىتقا چىقىرۋېتىش ئارقىلى بەدەن تېمپۇراتۇرىسىنى تۆۋەنلەتكىلى بولىدۇ.
ﺑﯧﻜﺨﺎﻡ
ﭘﯘﺗﺒﻮﻝ ﭼﻮﻟﭙﯩﻨﻰ ﺩﺍﯞﯨﺪ ﺑﯧﻜﺨﺎﻡ، ﺋﻪﻧﮕﯩﻠﯩﻴﯩﻠﯩﻚ. ﺋﯘ ﻳﯩﺮﺍﻗﺘﺎ ﺗﯘﺭﯗﭖ ﯞﺍﺭﯨﺘﺎﻏﺎ ﺗﻮﭖ ﺋﯘﺭﯗﺵ ﻣﺎﮬﯩﺮﻯ. ﺋﯘ ﺋﯩﺴﭙﺎﻧﯩﻴﻪ ﺧﺎﻥ ﺟﻪﻣﻪﺕ ﻣﺎﺩﯨﺮﺩ ﻛﻮﻣﺎﻧﺪﯨﺴﻰ ﯞﻩ ﺋﻪﻧﮕﻠﯩﻴﻪ ﻛﻮﻣﺎﻧﺪﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. ﺋﯘ 2006- ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﭘﯘﺗﺒﻮﻝ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﯩﺪﻩ ﺋﯜﭼﯩﻨﭽﻰ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﻣﯧﺪﺍﻟﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ.
ئادىلە سىدىق
ئادىلە سىدىق (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Adile Sidiq) بولسا 1984-يىلى ئۈرۈمچى شەھىرىدە تۇغۇلغان،
دۇنيادىكى ئەڭ باي 20 دۆلەت
يىللىق كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى: 90 مىڭ 149 دوللار
پايتەختى: ليۇكسېمبۇرگ
3. نورۋېگىيە Norveç (ياۋروپا)
پۇل بىرلىكى: سىنگاپور دوللىرى
نوپۇسى: 7.392مىليون
نوپۇسى: 8.556مىليون
يىللىق كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى: 38 مىڭ 984 دوللار
پايتەختى: رېيكجاۋىك
پايتەختى: ئەبۇ زەبى
نوپۇسى: 9.4 مىليون (2017)
كۆك بايراق ئىلھامى
ئوغۇزخان داستانلىرىدا بولسا  ئوغۇزخان تۇغۇلغاندا يۇز-كۆزىنىڭ كۆپ-كۆك بولۇشى، ئوغۇزخان ئەسكەرلىرىنى بىر كۆك يايلىق، كۆك تۇكلۇك، ئەركەك بۆرىنىڭ يول باشلاپ ماڭىدىغانلىغى رىۋايەت قىلىنىدۇ.
شۇڭا بىزنىڭ ئادەتلىرىمىزدە كۆك رەڭ بەك مۇھىم بولۇپ، تا ھازىرغگىچە قۇمۇل رايونىدا ساقلىنىپ قىلىنغان قەدىملىغى كۈچلۇك بولغان “كۆك مەشرەپ“  بار بولۇپ ، مەشرەپتە مۇنداق نەزمىلەر ئېيتىلىدۇ:
كاربون
200px
a)ئالماس
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ۋېرسال سارىيى
قۇرلۇش سەۋەبى
17-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا فىرانسىيە پادىشاھى لۇئىXIII بۇ يەرگە ئوۋ ئوۋلىغىلى كەلگەندە تۇرىدىغان كىچىك ساراي سالدۇرغان، لۇئىXIV تەختكە ھىققاندىن كېيىن، بۇ يەرگە تەڭداشسىز ئوردا سېلىشنى قارار قىلغان. 1622-يىلى ۋېرسال سېرىيىنىڭ قۇرۇلۇشى باشلانغان ۋە 40مىڭغا يېقىن ئۇستىكارنىڭ 20يىلدىن كۆپرەك كېچە-كۈندۈز ئىشلىشى ئارقىلىق پادىشاھ ئوردىسىنىڭ دەسلەپكى گەۋدىسى تاماملانغان. 1683-يىلى پادىشاھ لۇئىXIV بۇ يەرگە كۆچۈپ كەلگەن، كېيىنكى پادىشاھلاردىن لۇئىXV ، لۇئىXVI دەۋرىدە بۇ يەرگە يەنە نۇرغۇن يانداش ساراي ۋە زاللار سېلىنىپ 18-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە ۋېرسال سارىيىنىڭ ھازىرقى ھالىتى شەكىللەنگەن.
بۈگۈنكى ۋېرسال
بۈگۈنكى ۋېرسال سارىيى كۈندە يىلىغا 2مىلىيۇندىن ئارتۇق ساياھەتچى ساياھەتچىنى كۈتىۋالىدىغان فرانسىيە مەدەنىيەت-سەنئىتىنىڭ «نۇرلۇق مەرۋايىتى» غا ئايلىنىپ تۇرماقتا.
شۋېتسارىيە
شۋېتسارىيە بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا بېرن، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا سيۇرىخ. دۇلات تىلى بولسا نېمىس تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر كاسانوۋا. بۇ دۇلات 1291 يىلى 8 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 41 مىڭ 284 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 7 مىللىئون 667 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى ۋە پروتېستانت دىنى.
شىنجاڭ مائارىپ گېزىتى
بۇ گېزىت ئاساسلىقى ھەردەرىجىلىك مائارىپ باشقۇرغۇچى خادىملار، پارتىيە، ھۆكۈمەت كادىرلىرى، مائارىپ مەمۇرىي كادىرلىرى، ھەردەىجىلىك ھەرخىل تىپتىكى ئوقۇتقۇچىلارنى مۇشتەرى ئوبيېكتى قىلغان. بۇ گېزىت پارتىيە ۋە ھۆكۈمەتنڭ مائارىپ فاڭجېن سىياسەتلىرىنى تەشۋىق قىلىش، ئوقۇ - ئوقۇتۇش ئىسلاھات ئۇچۇرلىرىنى تارقىتىش، ئوقۇ - ئوقۇتۇش ئىسلاھات تەجرىبىلىرىنى ئالماشتۇرۇش، مائارىپ سېپىدىكى ئىلغار تىپلارنى خەۋەر قىلىش، ئوقۇ - ئوقۇتۇش قانۇنىيەتلىرىنى تەتقىق قىلىش، ئوقۇ - ئوقۇتۇش ئىسلاھات ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئاپتونوم رايوننىڭ ئىككى مەدەنىيەت قۇرۇلۇشى ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىشنى ئۆزىنىڭ تۈپ مەقسىتى قىلىدۇ. بۇ گېزىت مۇھىم خەۋەرلەر بېتى، ئۇنىۋېرسال خەۋەرلەر بېتى، ئوقۇ - ئوقۇتۇش نەزەرىيىسى بېتى، ئەدەبىي پارچىلار ۋە سەنئەت قوشۇمچە بەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ گېزىتنىڭ يەنە قىسقا خەۋەرلەر، ئۇل مائارىپ، كەسپىي تەلىم - تەربىيە، چوڭلار مائارىپى، ئالىي مائارىپ، ئىدىيىۋى سىياسىي تەربىيە، ساپا مائارىپى، ئاز سانلىق مىللەتلەر مائارىپى، مائارىپ تەتقىقاتى، مۇشتىرىلاردىن خەت، سىياسىدىن مەسلىھەت، پىكىر - تەلەپ مۇنبىرى، نەسىر، ئوبزور، ھېكايە، شېئىر، ناخشىلار قاتارلىق سەھىپىلىرىمۇ بار. گېزىتنىڭ خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە نەشىرى ئاپتونوم رايون بويىچە ئون ئىلغار ۋە مۇنەۋۋەر گېزىتنىڭ بىرى بولۇپ باھالانغان.
بىر بەلباغ بىر يول
thumb|بىر بەلباغ بىر يولنىڭ يادرولىق رايونى---[[ئوتتۇرا ئاسىيا]] بىر بەلباغ بىر يول ئىستىراتىگىيەسى (ئېنگلىزچە: Belt and Road Initiative؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 一带一路؛) جوڭگو دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ تەرىپىدىن 2013-يىلى تۇنجى قېتىم ئوتتۇرغا قويۇلغان. thumb|بىر بەلباغ بىر يول ئىستىراتىگىيەسى thumb|تۇنجى نۆۋەتلىك بىر بەلباغ بىر يول مۇنبىرىگە قاتناشقانلار ئائىلە سۈرىتى
كۆنچەك
كۆنچەك (1307-1308) بولسا چاغاتاي پادىشاھلىقى خان
تور جەمئېيىتى
'''   تور ئەڭ ياخىشى قۇرال ، گەپ ئۇنىڭدىن قانداق پايدىلنېشتا. '''
چۆچۈرە
14.ئۆگرا چۆچۈرە
16.ئەرۋاھ ئېشى (ياد ئېتىش تامىقى)
22.پىننە چۆچۈرىسى
24.جىگەر چۆچۈرىسى
فلېروۋىي
قوللىنىشى:
مىس
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
ئەسلەم جەيراجپۇرىي
ئەسەرلىرى
«نىكاتى قۇرئان»،
توكيو ئۇنىۋېرسىتېتى
ئون چوڭ ئىنىستىتۇتى
تەربىيەلەش ئىنىستىتۇتى-پۈتۈن مەكتەپتىكى تۆۋەن يىللىق ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئاممىۋىي ئاساسىي پەنلىرىنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان، ئۇنىۋېرسال مەدەنىيەت، رايون مەدىنىيىتى، جەمئىيەت پەن-تېخنىكىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك پەنلەر، سىستېما تەبىئىي پەنلىرى، تەبىئىي پەنگە مۇناسىۋەتلىك  پەنلەردىن ئىبارەت بەش فاكولتىتقا بۆلىنىدۇ، ھەمدە ئامېرىكا تەتقىقاتى ماتېرىيال مەركىزى، تىل مەدەنىيىتى تەتقىقات مەركىزى، ماتېماتىكا-فىزىكا تەتقىقات ئىشخانىسى تەسىس قىلىنغان.
ئۇيغۇرلارنىڭ يۈڭدىن ئىشلەنگەن تۇرمۇش بۇيۇملىرى
ئۇيغۇرلار ئۇزۇن زامانلاردىن بۇيان ئۆزلىرىنىڭ يۈكسەك ئەقىل -پاراسىتى ئارقىلىق  نۇرغۇن ماددىي ۋە مەنىۋى بايلىقلارنى يارىتىپ تۇرمۇشىنى بېيىتىپ كەلدى. ئۇيغۇر قول–  ھۈنەر سەنئىتىنىڭ، نەپىس، چىرايلىقلىقى، سەنئەت  قىممىتىنىڭ يۇقىرلىقى بىلەن دۇنيا مەدەنىيەت ساھەسىدە يۇقىرى باھالارغا  ئېرىشتى. ئۇيغۇرلارنىڭ يۇڭدىن ئىشلەنگەن كىيىم - كېچەك ۋە  تۇرمۇش بويۇملىرى ئەنە  شۇ قول ھۈنەر  سەنئىتىنىڭ بىر  تۈرى.
جايناماز— جاينامازنىڭ ئىتىلىش ئۇسۇلى كىگىزنىڭ ئىتىلىش ئۇسۇلىغا تامامەن ئوخشايدۇ. ئەمما جايناماز ئىتىشكە  ئىشلىتىدىغان يۇڭ پاكىز يۇيۇلۇپ قۇرۇتۇلغاندىن كېيىن ئاندىن ئىشلىتىلىدۇ، جاينامازنىڭ ئوڭ يۈزىگە رەڭلىك يۇڭدا مېھرابنىڭ شەكلى چۈشۈرۈىدۇ.
توكيو ئۇنىۋېرسىتېتى
ئوقۇتۇش كۈچى
توكيو ئۇنىۋېرسىتېتىدا ساقلانغان كىتابلارنىڭ ئومۇمىي سانى 6،646،133 پارچە بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە لاتىن يېزىقىدىكى كىتابلار 3،129،050 پارچە، ئايرىم-ئايرىم ھالدا پۈتۈن مەكتەپتىكى 60 ئاكادېمىكلار بۆلىمى، تەتقىقات ئورنى، باشقا مۇناسىۋەتلىك بۆلۈملەر، كۇتۇپخانا ۋە ماتېرىيال بۆلۈملىرىدە ساقلانغان. مەركىزىي كۇتۇپخانىدا ساقلانغان كىتاب بىر مىليون پارچىغا، ژۇرناللار 38600 خىلغا يېتىدۇ، ھەر يىلى مەكتەپ 200 مىڭ پارچىغا يېقىن كىتاب سېتىۋالىدۇ. مەكتەپتە ئۈچ پەن-تېخنىكا تۈرىدىكى قارماق دوختۇرخانا بار؛ تېببىي بۆلۈم قارمىقىدىكى دوختۇرخانا، تارماق دوختۇرخانا، تېببىي پەن-تېخنىكا تەتقىقات ئورنى قارمىقىدىكى دوختۇرخانا قاتارلىقلاردا جەمئىي 1246 كېسەل كارۋىتى بار.
ئۇيغۇرلارنىڭ يۈڭدىن ئىشلەنگەن تۇرمۇش بۇيۇملىرى
خاس ئاق يۇڭدا  ئىشلەنگەنلىرى ئاق پايپاق بولىدۇ. گۈللۈك پايپاق سەل مۇرەككەپ بولۇپ، ئاۋۋال چىغ ئۈستىگە بويالغان ھەر خىل رەڭلىك يۇڭلاردىن گۈل نۇسخىسى چۈشۈرۈلىدۇ. ئاندىن ئۈستىگە يۇمشىتىلغان يۇڭ سېلىنىپ، رەڭلىك يۇڭ بىلەن ئاق يۇڭ مۇستەھكەم جىپسىلاشقانغا قەدەر دۇمىتىلىپ قول ئارقىلىق قاتۇرۇلىدۇ.
توكيو ئۇنىۋېرسىتېتى
فىزىكىشۇناسلار
ئاكىتو ئارىما، ئۇكىچىرو ناكايا، يوشىئو نىشىنا، سېئىجى ئوگاۋا، تويوئىچى تاناكا، مورىكازۇ تودا، يوجى توتسۇكا؛
ئۇماچ
ئېتىش ئۇسۇللىرى - ئاساسەن قۇرۇق سۇغا تەييارلىغان خۇرۇچلارنى سېلىپ قاينىتىشتىن ئېبارەت بولۇپ ، سىزنىڭ قايسى خىل ئوماچنى تالىشىڭىزغا باغلىق.
7.سۆك ئومىچى
20.گۆش ئومىچى
31.شوخلا زېڭى
36.شودىردام
38.ۋاپادان
46.قورقغان سىقماق
48.بېدە سالغان سىقماق
خوردا
3.ماشىوردا
9.تۇخۇم خوردىسى
11.قورۇما شورپا گۈرۈچ
13.كۆكۋاش ئېشى
ئېلېكتر دولقۇنى
ئۇقۇم ھەققىدە
ئېلېكتىر دولقۇنىئېلېكتر دولقۇنى ئېلېكتر ماگنىت دولقۇنى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ھاۋا بوشلۇقىدا تارقالغان دەۋرىيلىك ئۆزگىرىدىغان ئېلېكتر ماگنىت مەيدانى كۆرسىتىدۇ. سىمسىز ئېلېكتر دولقۇنى ۋە نۇر، رېنتىگېن نۇرى،( گامما ) γ نۇر قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى دولقۇن ئۇزۇنلۇقى ئوخشىمىغان ئېلېكتر ماگنىت دولقۇنى. ئېلېكتر دولقۇنى مۇھىت ۋە مۇھىت چېگرالىنىش يۈزىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ، قايتىش، تارقىلىش، سۇنۇش، دىففراكسىيە ۋە سۈمۈرۈلۈش  قاتارلىق ھادىسىلەرنى شەكىللەندۈرۈپ، ئېلېكتر دولقۇنىنىڭ ئالاھىدە پارامېتىرى مەسىلەن،ئامپلىتۇدا، فازا، قۇتۇپلىنىش، تارقىتىش يۆنىلىشى قاتارلىقلارنىڭ ئۆزگىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ئېلېكتر دولقۇنى تارقىتىش
ئېلېكتر دولقۇنى تارقىتىش چېتىلىدىغان مۇھىتتىن يەر شارى (يەر ئاستى، سۇ ئاستى ۋە يەر شارى يۈزى قاتارلىقلار)، يەر شارى ئاتموسفېراسى ( كونۋېكسىيە قەۋىتى، ئىئونلۇق قەۋەت ۋە ماگنىت قاتلىمى قاتارلىقلار، قۇياش بىلەن يەر ئارىسىدىكى بوشلۇق ۋە يۇلتۇزلار ئارا بوشلۇق قاتارلىقلار) بار. بۇ مۇھىتلارنىڭ  كۆپ ساندىكىلىرى تەبىئەت دۇنياسىدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ، لېكىن بەزى سۈنئىي پەيدا بولغان مۇھىتلارمۇ بار، مەسىلەن، راكېتا يالقۇن پۈركىگەن ۋاقىتتىكى پىلازما ۋە ئۇچقۇلار ئاتموسفېرا قاتلىمىغا كىرگەندە ھاسىل بولغان پىلازما قاتارلىقلار. ئۇلار رادىئو دولقۇنى تارقىتىشتىكى تەتقىقات ئوبيېكتى. ئاساسلىق تەتقىقات، يەر ئاستىدا ئېلېكتر دولقۇنى تارقىتىش، يەر دولقۇنىنىڭ تارقىلىشى، تروپوسفېرالىق رادىئو تارقىتىش، ئىئونلۇق قەۋەتتە ئېلېكتر دولقۇنى تارقىتىش ۋە ماگنىت قەۋىتى ئېلېكتر ماگنىت دولقۇنى قاتارلىقلار. بۇ مۇھىتلارنىڭ قۇرۇلمىسى ھەر خىل- ھەر ياڭزا، توك ھەر خىل بولىدۇ.
ئەمەلىي قوللىنىلىشى
4.ئىنفرا قىزىل نۇر يىراقتىن كونتروللاش، ئىسسىق تەسۋىر ھاسىل قىلىش ئەسۋابى ، ئىنفرا قىزىل نۇرلۇق باشقۇرۇلىدىغان بومبا قاتارلىقلاردا ئىشلىتىلىدۇ.
قورۇق
قورۇق شەھىرى تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان شەھەر بولۇپ، بۇ ئاپتونوم ۋىلايەتنىڭ مەركىزى.
كۇنۇپكا تاختىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
Openoffice
ئىقتىدار ھەم كۆرۈنۈش جەھەتتە مايكروسوفت ئوففىس قا تەقلىد قىلىنغان.ئارتۇقچىلىچى ھەقسىز بولوپلا قالماستىن مۇتلەق كۆپ ساندىكى كەڭ ئىشلىتىلىۋاتقان سىستىمىلارنىڭ ھەممىسىدە ئشلەيدۇ ھەم باشقا دىتاللاردا ئىشلەنگەن ھۆججەتلەرنى ئۆز پىتى بىر تەرەپ قىلالايدۇ.
ئىسرائىلىيە ئىشچىلار پارتىيەسى
پەلەستىنگە بولغان پوزىتسىيە
بۇ پارتىيەنىڭ ئوتتۇرا شەرق مەسىلىسى خەلقئارا يىغىنى ئېچىشقا قوشۇلۇپ، يەر بىلەن تىنچلىقنى ئالماشتۇردى. ئەمما پەلەستىن ئازادلىق تەشكىلاتى دەپ ئېتىراپ قىلىشنى رەت قىلغان، بىر پۈتۈنلەي مۇستەقىل « پەلەستىن دۆلىتى » قۇرۇشقا قارشى تۇرىدۇ.
ئىسمائىل غاسپىرالى
ئون ياش چېغىدىلا «ئاق مەسچىت» مەدرىسىسىگە ئەۋەتىلگەن ئىسمائىل غاسپىرالى ئىككى يىل ئۇ يەردە تۇرغاندىن كېيىن، ۋارونېژ شەھىرىدىكى ھەربىي مەكتەپكە يۆتكەلدى. بۇنىڭدىن بىر مەزگىل ئۆتكەندىن كېيىن موسكۇۋا ھەربىي ئىدارىسىگە يۆتكىلىپ باردى. غاسپىرالىنىڭ بۇ مەزگىلدە ئەڭ كۆپ تەسىرىدىن قۇتۇلالمىغان بىر ئىش روسلارنىڭ تۈركلەرگە قارشى پانسىلاۋىزم سىياسىتى ئىدى. ياش ئىسمائىل بۇ سىياسەتكە ئېتىراز بىلدۈرۈشنى ئويلايتتى. ئۇ بۇ سەۋەبلىك مەكتەپتىن ئايرىلدى. مەكتەپتىن ئايرىلغان غاسپىرالى زەنجىرلىك مەدرىسىسىدە روس تىلى ئوقۇتقۇچىسى سۈپىتىدە خىزمەتكە كىردى. بىر يېرىم يىل داۋاملاشقان بۇ ئوقۇتقۇچىلىق جەريانىدا ناھايىتى كۆپ ماتېرىيال كۆرۈش ئارقىلىق روس ئەدەبىياتى ۋە پىكىر ئېقىملىرى ھەققىدە ئەتراپلىق مەلۇماتقا ئېرىشكەن ئىسمائىل غاسپىرالى بىر تەرەپتىن روس مەتبۇئاتىغا دىققەت قىلىش ئارقىلىق سىياسىي يېڭىلىقلار ۋە روسىيەنىڭ دۆلەت ئىچى- سىرتىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان سىياسىتىنى تېخىمۇ ياخشى بىلىشكە تىرىشتى. كەلگۈسىدە مېڭىسىنى بەكلا مەشغۇل قىلىدىغان «سوتسىيالىزم» توغرىسىدىمۇ ھاياتىنىڭ مۇشۇ مەزگىلىدە ناھايىتى كۆپ مەلۇماتقا ئىگە بولغان غاسپىرالى، 1869- يىلىدا مائاشى 600 روبلىگە ئۆستۈرۈلۈپ ياللادىكى تېرەكۆي مەكتىپىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان، بۇ يەردىمۇ ئىككى يىل تۇرغاندىن كېيىن، باغچا سارايغا قايتىپ كېلىپ، يېڭىدىن زەنجىرلىك مەدرىسىسىدە روس تىلى دەرسلىرىنى بېرىشكە باشلىغان. غاسپىرالى شۇ چاغقا قەدەر ئىدىيىسىدە شەكىللەندۈرگەن «يېڭىلىقچى» پىكىرلىرىنى تۇنجى قەدەمدە زەنجىرلىك مەدرىسىسىدە ئوتتۇرىغا چىقىرىشقا تىرىشتى، ئوقۇغۇچىلىرىغا خىزمەتتىن سىرت «ئۇسۇلى جەدىد» (يېڭى مېتود) نى ئاساس قىلغان تۈركچە دەرسلەرنى ئۆگىتىش بىلەن بىرگە، مەدرىسىلەردە ئاساس قىلىنىپ كېلىۋاتقان «ئەنئەنىۋىي» مائارىپ شەكلىنى تەنقىد قىلىشقا باشلىدى. ئۇنىڭ بۇ مېتودى دەسلەپكى مەزگىللەردە قارشىلىققا ئۇچىرىدى.
لىۋىرمورىي
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
تارىخى:
1867 - يىلى
1867-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
شىنجاڭ ئۆسمۈرلىرى
<شىنجاڭ ئۆسمۈرلىرى> گېزىتى - ئاپتونوم رايونلۇق ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ رىياسەتچىلىكىدە نەشر قىلىنىدىغان، كەڭ ئۆسمۈرلەر - بالىلارنى ئوبيېكت قىلغان ئۇنىۋېرسال گېزىت. <شىنجاڭ پىئونېرلىرى> نامى بىلەن رەسمىي نەشر قىلىنغان، 1967 - يىلغا كەلگەندە توختاپ قېلىپ، 1977 - يىل 7 - ئايدىن ئېتىبارەن يەنە نەشر قىلىنىۋاتىدۇ. گېزىت نەشر قىلىنىشى بىلەنلا ئۇنىڭدا ئەدەبىيات بېتى ھازىرغىچە چىقىۋاتىدۇ. گېزىتنىڭ ئەدەبىيات بېتىگە ياش - ئۆسمۈرلەر يازغان، شۇنداقلا چوڭلار بالىلارغا ئاتاپ يازغان بالىلار ھېكايىلىرى، شېئىرلىرى، نەسرلىرى، شېئىرىي تېپىشماقلار ۋە بەزى تەرجىمە ئەسەرلەر بېرىلىدۇ.
مانتا
5.ئەنجۈر مانتىسى
6.بۇغا يېلىنى مانتىسى
16.قۇيرۇق ماي- بېغىر مانتىسى
20.يېسىۋىلەك مانتىسى
25.بۇغا گۆشى مانتىسى
32.ياۋاكۈدە (ساسۇڭ)مانتىسى
بىر مەكتۇپ
بىر ئىجتىمائىي كادرۇنىڭ ئومۇميۈزلۈك ياخشىلىنىشى ئۇ كادرۇنى مەيدانغا كەلتۈرگەن شەخىسلەرنىڭ ياخشىلىنىشغا، تەرەققى قىلىشىغا باغلىقتۇر. بىز تۈركلەرنىڭ شەخىس سۈپىتىدە ئۆزىنى يىتىلدۈرۈشى ئۈچۈن خىزمەت قىلدىغانلار قاتارىدىن ھېساپلىنىمىز.
يۇقاردا تىلغا ئىلىنغان سۇلتان ئۆزى ناھايتى ياخشى كۆرىدىغان تەبىر «مۇسۇلمانلارنىڭ خەلىپىسى» دىگەن ئۇنۋان بىلەن ئەلچىلەرنى، ھۆكۈمدارلارنى، ۋەكىللەرنى، مۇخلىسلىرىنى،  ئىمكانىيەت دائىرىسدە چەتئەل مەتبۇئاتلىرىنى، پۈتۈن دۇنياغا تارالغان مۇسۇلمانلارنى خەلىپىلىك ماقامى بىلەن يىقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا، ئۇلارنى ئوسمانلېلىققا يىقىنلاشتۇرۇشقا تىرىشىدۇ. ئوسمانلې تۇپراقلىرىغا ئايىغى تەگكەن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنى ئىززەت-ئىكرام بىلەن كۈتۈۋالىدۇ. ئىسلام دۇنياسىنىڭ بەخىت- سائادىتىنى  ئىنتايىن مۇھىم دەپ قارايدۇ. ھىجازنى مۇداپىئە قىلىشنى ئانادولۇنى مۇداپىئە قىلىشتىن مۇھىم دەپ بىلىدۇ. مۇسۇلمانلارنىڭ بولۇپمۇ ئىلىمسىز، ساددا مۇسۇلمانلارنىڭ ساددا تۇيغۇلىرىنى پەپىلەيدىغان خىزمەتلەرنى  خۇشاللىق بىلەن بىجا كەلتۈرىدۇ. ئىبادەتنىڭ زاھىرى قىسمىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بىرىدۇ. مەملىكەتنىڭ دىننى تەئەسسۇپلۇقىنى مۇھاپىزەت قىلىش ئۈچۈن ھەرقايسى شەھەر-ئايماقلارغا موللىلارنى ئەۋەتىشكە، مەكتەپلەردىكى دەرىسلىك پىروگىراممىلىرىغا دىنى دەرىسلەرنى كۆپەيتىشكە قەتئى سەل قارىمايدۇ. بىز نۆۋەتتىكى سىياسەتنىڭ نۇقسانلىرىنىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق شەرتى بىلەن بۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئىسلامى سىياسەتنىڭ بىر تەركىۋى قىسمى دەپ قارايمىز. بىلەلمەيمىز، بۈگۈن بىر ئوسمانلې پادىشاھى بۇ خۇسۇستا نىمىلەرگە تەشەببۇس قىلالىشى مۇمكىن؟
ئوسمانلې مىللىيەتى بەرپا قىلىش سىياسىتىگە كەلسەك…. مىللى ھاياتىمىزنى ئىسلاھ قىلىپ، ئىدارى ئىشلىرىمىزدا تەڭشەش ئىلىپ بىرىشقا تەشەببۇس قىلىنغاندىن بۇيان ئاساسەن دىگۈدەك پۈتۈن تىرىشچانلىقلىرىمىز مۇشۇ يولغا سەرپ قىلىندى. ياخشى ئىسلاھات دەپ بۇنى دەيمىز. بەزىلەر تەرىپىدىن ئىتىبارسىزلاشتۇرۇلسىمۇ، مەرھۇم ئابدۇلمەجىدخاننىڭ(ئوسمانلې دۆلىتىنىڭ32- پادىشاھى 1876- يىلى تەخىتكە قارشى ئىسيان كۆتۈرگەن ئاسى ئەسكەرلەر تەرىپىدىن شەھىت قىلىنغان-ت) ، رەشىد، ئەلى، فۇئات ۋە مىتھات پاشالارنىڭ تۇتقان يولى مۇشۇ ئىدى. بىر«ئوسمانلې مىللىيەتى» بەرپا قىلىش ئارزۇسىدىن ئىبارەت ئىدى.
دىننى جەھەتتىن ۋەكىللىك قىلىش-بۇ بىر دىنى ئەمىر بولۇپ ئىمان-ئىسلام تەلەپ قىلغان ئىشتۇر. ھىچقانداق بىر ئىسلام ھۆكۈمەتىنى بۇ پىرىنسىپلارسىز تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدۇ. ئانادولۇ بىر ياقتا تۇرسۇن، گىرىت، بوسنا، ئارناۋۇتلۇك، بۇلغارىستان، يىىغپ ئىيىتقاندا پۈتۈن رۇمەلى مۇسۇلمانلىرى. ھىچ ئوسمانلې مىللىيەتى بەرپا قىلىمەن دەپ ئۇرۇنمىدى دەپ قارالغان پادىشاھلىرىمىزنىڭ، ۋەزىرلىرىمىزنىڭ بۇ ۋەكىللىك قىلىش تەرزىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەنلىكىگە دالالەت قىلىدۇ. مەملىكىتىمىزنىڭ بىرقىسمى مەسىلەن، ئانادولۇنىڭ شەرقى نۆۋەتتە دىننى جەھەتتىن بىرلەشتۈرۈشكە ناھايتى  ئۇيغۇن بىر جاي بولغاچقا دىندار موللىلار ئىقىم-ئىقىم بۇ جايلارغا  ئەۋەتىلىۋاتىدۇ.
بۇنىڭغا ئالاقىدار ماتىرىياللارنى تولۇق رەتلەپ بولالمىدىم. ئەمما، مەن يۇقارقىلار ئارقىلىق ئوسمانلې سىياسىتىنى تەتبىقلاش بۇرۇنمۇ ئويلىشىلغان دىمەكچى. پادىشاھلىرىمىز، ۋەزىرلىرىمىز ئوسمانلې مىللىيەتى يارىتىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن. بۇلارنى نەزەرگە ئالغاندا ئۇلارنى قابىلىيەتسىز دىگىلى بولمايدۇ. ئەگەر ئۇ چاغدا  ئوسمانلې سىياسىتىنى پۈتۈنلەي تەتبىقىلىغلى بولغان بولسا بۈگۈن نەتىجە  باشقىچە بولغان بولاتتى.
ئوش ئوبلاستى
ئوش ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Osh Oblasti، قىرغىزچە: Ош облусу) قىرغىزىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى ئوش شەھىرى.
بىر مەكتۇپ
16- ماددا: بارلىق مەكتەپلەر دۆلەتنىڭ نازارىتى ئاستىدا بولىدۇ. ئوسمانلې پۇقرالىرىنىڭ مائارىپىدا بىر بىرلىك ۋە بىر ئىنتىزام تەرزىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن كىرەكلىك ۋاستىلارغا تەشەببۇس قىلىنىدۇ. دەپ يىزىلىدۇ.
«تۈركلەر مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قالايدىغان بولسۇن، مىللەت خاراكتىرلىك يوقىلىپ كىتىش تەھدىدىن بىر قۇتۇلسۇن» دىيىش ئۈچۈن دەسلەپتە ئۇ كادرۇنىڭ، ئۇ مەنىۋى كىملىكنىڭ نىشانى، سىياسى نىشانىنى، ھەرىكەت لىنيەسىنى بىكىتىش لازىم. شەخىسلەرنىڭ يىتىلىشى، تەرەققى قىلىشى بىلەن مەشغۇل بولۇپ، دۆلەت كىمىسىنى يۆنىلىشسىز، ھەرىكەتنى نىشانسىز تاشلاپ قويساقمۇ بولىدۇ دەيدىغان ئىش بولسا ئۇ باشقا گەپ. بۇنداق بولمىغان تەقدىردە  بىراز سەزگۈر ۋە ئەستايىدىلراق بولۇپ «ئۈچ خىل سىياسەت»نى رەت قىلىشنىڭ ئورنىغا، قىزىقىدىغانلارغا بۇ ئۈچ يولدىن بىرىنى تاللىشىغا ئىمكان يارىتىش كىرەك.
نۆۋەتتە بىز تالاش- تارتىش قىلىۋاتقان مىللەتلەرنىڭ ھەممىسى دىگۈدەك يىرىمى ساۋاتلىق بولۇپ بولغان مىللەتلەر دىيىشكە بولىدۇ. بۇلارنىڭ ئاڭ-سەۋىيەسىنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىلىرىنى، پىكرى ۋە مەنىۋى مەۋجۇتلىقىنىڭ ئەڭ جانلىق قىسىملىرىنى دىن كونتىرۇل قىلىدۇ. شۇڭلاشقا بۇگۈن مۇسۇلمانلار ئارىسىدا دىننى سىياسەتنى تەتبىقلاش ھەرقانداق بىر سىياسەتتىن ئۈنۈملۈكرەك بولىدۇ. بۈگۈن ئسىلام بىرلىكى پىكرى ۋە ھەركىتىنى ناھايتى ھاياجان ۋە لەززەت ئىچىدە تەسەۋۋۇر قىلىدىغان نۇرغۇن ئىلغار مۇسۇلمانلارنى ئۇچراتقىلى بولىدۇ. شۇڭلاشقا ئىسلام بىرلىكى سىياسىتىنى تەتبىقلاش ۋە ئومۇملاشتۇرۇشقا ناھايتى مۇۋاپىق پەيىتنىڭ پىشىپ يىتىلگەنلىكىنى ئوتتۇرغا قويساق خاتا بولماس. شۇ نۇقتنى ئىنىق ئايدىڭلاشتۇرىۋىلىشىمىز كىرەككى: ئىسلام بىرلىكىنى روياپقا چىقىرىشقا بولىدۇ دىمەيۋاتىمىز، بەلكى ھىچبىر ۋاقىت مۇمكىن بولمايدىغانلىقىغىمۇ ئىشىنىمىز. دىمىسىمۇ غايىۋى بىر ئارزۇنى روياپقا چىقىرىش مۇمكىنمۇ؟ ماقالە ئاپتۇرى ئوتتۇرغا قويغان بىر قاتار توسالغۇلار بۇ سىياسەتنى نۆۋەتتە تەبىقلاشقا بولمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ تۇرغىنىدەك، سىياسى ئشىلاردا مىللىيەت پىكرىنىڭ دىننى ئىتىقاتتىن ئۈستۈن تۇرىشى كەلگۈسىدە دىننى سىياسەتنىڭ پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلىنشىنى شەرىت قىلىدۇ. لىكىن بۇنداق دىگەنلىك، ئوسمانلې ھۆكۈمىتى ئوسمانلېنىڭ سىياسى مەۋجۇتلۇقىنى قوللاپ- قۇۋۋەتلەيدىغان مۇسۇلمانلارنىڭ كۈچىدىن پايدىلانماسلىقى كىرەك دىگەنلىك بولمايدۇ. ھەتتا، مۇسۇلمانلارنىڭ مەنىۋى بىرلىكىنى ھەرخىل ۋاستىلار ئارقىلىق كۈچلاندۈرۈشتىن تىخىمۇ بەكرەك پايدا ئالغىلى بولىشىمۇ مۇمكىن. مۇشۇ سەۋەپلەردىن ئوسمانلې دۆلىتى ئىسلام سىياسىتىگە، ئىسلام بىرلىكى سىياسىتىگە ئەھمىيەت بىرىشى كىرەك.
جاۋابىمىز ناملىق ماقالىنىڭ ئادرىسى:  https://www.akademiye.org/ug/?p=14105 مەنبە: يۈسۈپ ئاكچۇرانىڭ «ئۈچ خىل سىياسەت» ناملىق كىتابى، ئۆتۈكەن نەشىرىياتى ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ياچىۋەك
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ياچىۋەك
تىپى :بوغۇم پۇتلۇقلار تىپى
تۈرى :ياچىۋەك
ماكانلىشىش ئورنى
4پارچەياچىۋەكناھايىتى سوغۇق بولىدىغان رايۇنلاردىن باشقا ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرى.
خوشاڭ
خوشاڭلار
4.كاۋا خوشاڭ
15.قىيما كاۋاپ خوشىڭى
پايدىلانغان ماتېرياللار
1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
ئۈچ ئەخمەق
«ئۈچ ئەخمەق» ( ئىنگىلىزچە : Three idiots)بولسا ھىندىستاننىڭ بازارلىق كىتاب يازغۇچىسى چىتان باخاگات يازغان تۇنجى رومانىنى سىنارىيەلەشتۈرۈپ كىنو ئېكرانىغا ئېلىپ  چىققان بوللىۋود داڭلىق فىلىمى.
قۇيۇلغان ۋاقتى
گوللاندىيە 2009.12.24
ئۇيغۇرلارنىڭ مېھماندارچىلىق مەدەنىيىتى
ھەرقانداق بىر مېھماننىڭ كۆڭلىنى دەپ ئالاقىدار ئىشلارنى ئەتراپلىق، پۇختا ئويلاپ، رەتلىك ئىشلەپ پۈتتۈرىدۇ. بولۇپمۇ تۇرالغۇ ئۆي- ئىمارەت قۇرۇلىشى قىلغاندا ‹‹ مېھمانخانا››  دەپ ئاتىلىدىغان مېھمان باشلاش ئۆيىنى ئورۇن، شەكىل، ھەجىم، قۇرۇلما جەھەتلەردىن ئالاھىدە كۆركەم، ياخشى قىلىشقا تىرىشىدۇ، كۆڭۈل قويۇپ بېزەيدۇ. ئۆي سەرەمجانلىرىنى رەتلىك ئورۇنلاشتۇرىدۇ ھەم دائىم دېگۈدەك پاكىز تۇتىدۇ، بۇ ئارقىلىق مېھمانلارغا رەڭدار،ساپ ھاۋالىق، شاد- خوراملىق، گۈزەل، يېقىملىق مۇھىت بەخش ئېتىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ مېھماندارچىلىقىدا بىر ئائىلىگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، شۇ ئائىلە ئەزالىرىدىن، بىرەر ئورۇنغا  نىسبەتەن ئېلىپ ئېيتقاندا، شۇ سورۇندىكىلەردىن باشقا سىرتتىن كەلگەنلەر ‹‹ مېھمان››  دەپ قارىلىدۇ. مېھمانلاردىن ئۆزى كۆڭلى تارتىپ ياكى بىر ئىش مۇناسىۋېتى بىلەن كېلىدىغانلىرىمۇ، ھېيت، مەرىكە پەتىسى مۇناسىۋېتى بىلەن كېلىدىغانلارمۇ، تەكلىپ- چاقىرىق ئارقىلىق كېلىدىغانلىرىمۇ بولىدۇ. مېھمانلار كېلىشتىن ئىلگىرى پۈتكۈل ئۆي- ئىمارەت، ھويلا- ئارام، ئۆي بېساتلىرى، مۇھىت ئادەتتىن تاشقىرى ياسىلىپ، پاكىزلىنىپ، ساپ ھاۋالىق گۈزەل مەنزىرە نامايەن قىلىنىدۇ. مېھمان ۋە ساھىپخانا ھەر ئىككى تەرەپتىكىلەر يۇيۇنۇپ پاكىزلىنىپ، پەردازلىنىپ ۋە يېڭى ياكى پاكىز كىيىملىرىنى كىيىشىپ، گۈل ئۈستىگە گۈل قوندۇرۇپ، جۇلالىق مەنزىرە ھاسىل قىلىدۇ. ھەممە شاد- خوراملىققا چۆمۈپ تەنتەنە قىلىشىدۇ. مېھمانلار كەلگەندە ساھىپخانا تەرەپتىكىلەر مېھمانلارنىڭ ئالدىغا چىقىپ، قائىدە يوسۇنلۇق ھالدا قول تۇتۇشۇپ كۆرۈشۈپ تىنچ- ئامانلىق سورىشىدۇ ۋە ساھىپخانا تەرەپنىڭ تەكلىپ قىلىشى بىلەن مېھمانلار قائىدىلىك ھالدا يەڭگىل قەدەملىرى بىلەن ‹‹ ئەسسالامۇ ئەلەيكوم›› دەپ ئۆي ياكى سورۇنلارغا كىرىپ كېلىدۇ. بالدۇرراق كېلىپ جايلىشىپ بولغان بولسا ‹‹ ۋائەلەيكوم ئەسسالام›› دەپ ئورۇنلىرىدىن تۇرىشىدۇ. ياشقا، بىلىمگە، ھۆرمەتكە چوڭلار ئوڭ قول تەرەپنى ئاساس قىلىىشپ ئولتۇرىشىدۇ. سۇپا ۋە سەينالاردا چاقناپ تۇرغان زىلچا- گىلەم، يېڭى كىگىز، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئېسىل كۆرپە قاتارلىقلار سېلىنىدۇ. بۇنداق سورۇنلاردا مېھمانلار ھىم ھەم تەكشى تىزلىنىپ ئولتۇرغاندىن كېيىن قائىدە بويىچە دۇئا قىلىشىپ، ئورۇنلىرىدىن تۇرۇپ ئۆزئارا يەنە بىر قېتىم ئىنتايىن سىلىق- سىپايىلىق بىلەن ھال- ئەھۋال سورۇشۇپ، ئاندىن ئەركىن- ئازادە ئولتۇرىشىدۇ. ساھىپخانا تەرەپ مېھمانلارنىڭ قوللىرىغا سۇ ئالىدۇ. ھېيت- ئايەملەردە ۋە ئادەتتىكى چاغلاردا ئالدىنئالا كېلىش مۈمكىنچىلىكى بولغان مېھماندارچىلىققا، مېھمان كېلىشتىن ئىلگىرى داستىخان ۋە شىرەلەر ئۈستىگە تۈرلۈك نازۇنېمەتلەركۆزنى قاماشتۇرغۇدەك مول قىلىپ تىزىلىدۇ، قەرەلسىز كەلگەن مېھمانلارنىڭ ئالدىغا بولسا تەييار مەززە كەلتۈرىلىدۇ ۋە مېھمانلارنىڭ ئالدىغا پىيالىدە دەملەنگەن ياكى قەنت- ناۋات سېلىنغان چايلار كەلتۈرۈلۈپ، مېھمانلار چاي ئوتلاشقا، مەزەلەرگە بېقىشقا دەۋەت قىلىنىدۇ. ئۇنىڭغا ئۇلاپ مېھمانلارغا ئاتاپ تەييارلانغان باشقا ئېسىل تائاملار كەلتۈرىلىدۇ.
1904 - يىلى
1904 (MCMIV) يىلى ئىسە بويىچە جۈمە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.
يەھۇدىلارنى 3000 يىل ساقلاپ قالغان ئامىللار
كىرىش سۆز
ئىزدىگەن كىتابلارنى تاپالمىغاندىن كېيىن، مەن دىققىتىمنى تور بەتلىرىدىكى ئىنگلىزچە ماقالىلەرگەبۇرۇدۇم. ھەمدە بىر قىسىم قىممەتلىك ماتېرىياللارغا ئىگە بولدۇم. مەزكۇر ماقالىدا مەن بۇ قېتىم ئىگىلىگەن ئۇچۇرلارنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمەن.
يەھۇدىلارنىڭ قىسقىچە تارىخى
ئىلاۋە: ئەگەر سىز ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنغان «يۈسۈپ زىلەيخان» دېگەن كۆپ قىسىملىق كىنونى كۆرۈپ باققان بولسىڭىز، يۇقىرىدىكى مەزمۇنلارنى ئاشۇ كىنودىكى مەزمۇنلار بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئويلاپ بېقىڭ. مەن كۆرگەن بەزى ماتېرىياللاردا دېيىلىشىچە، ئاشۇ كىنودىكى يۈسۈپ پەيغەمبەر بىلەن ئۇنىڭ دادىسى ياقۇپ پەيغەمبەرلەرنىڭ ھەر ئىككىسى يەھۇدى ئىكەن. ئەگەر سىز ئۇ كىنونى تېخى كۆرۈپ باقمىغان بولسىڭىز، ئۇنى چوقۇم كۆرۈپ بېقىڭ. مەن سىزنىڭ ئۇنى ناھايىتى ياقتۇرۇپ قالىدىغانلىقىڭىزغا ئىشىنىمەن. مەن مەزكۇر ماقالىنى يېزىشتا پايدىلانغان ماتېرىياللارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك يەھۇدىلار تەرىپىدىن يېزىلغان. لېكىن، يۇقىرىقىدەك پۈتۈن دۇنيا بىلىدىغان پاكىتلارنى بايان قىلىشتا يەھۇدى ئالىم-تەتقىقاتچىلىرىنىڭ سەمىمىي بولىدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن.
ئىلاۋە: مۇھەممەد پەيغەمبەر مىلادىيىدىن كېيىنكى 570-يىلىدىن 632-يىلىغىچە ياشىغان بولۇپ، كۆپلىگەن تارىخشۇناسلارنىڭ قارىشىچە، ئىسلام دىنىنى مۇھەممەد پەيغەمبەر 622-يىلى ئىجاد قىلغان. يۇقىرىدىكى يەھۇدىلارغا ئائىت ئىشلار مىلادىيىدىن كېيىنكى 70-يىللاردىن بۇرۇنقى دەۋردە يۈز بەرگەن بولۇپ،ئوقۇرمەنلەرنىڭ بۇ ۋاقىتلارغا دىققەت قىلىشىنى سورايمەن.
يەھۇدىلارنى 3000 يىل ساقلاپ قالغان مۇھىم ئامىللار
(1)ئېزىلىش (2) يەھۇدى دىنى—جۇدائىزم (3) مائارىپ بىلەن دىن ئاساسىغا قۇرۇلغان ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشتىكى بىر قىسىم ئالاھىدە ئىقتىدارلار