مېدىيا_خۇراپاتلىقى_ۋە_ئالامەتلىرى
بۇ ئىككى مېدىيانىڭ پەرقىنى تىخىنىكىلىق پەرق، تارقىتىش شەكلىدىكى پەرق، مەزمۇن، سىياسى، ئىجتىمائى تەسىرى كۈچىدىكى پەرق قاتارلىق نۇقتىلاردىن سىلىشتۇرۇش مۇمكىن. تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئەنئەنىۋى مېدىيا كۆپ مىقداردا مالىيەت تەلەپ قىلىدىغان، قۇرۇلمىلىرىنىڭ ھەجىمى چوڭ ۋە ئەپسىز بولغان، قانال كونتىرولى ئاخباراتچىلارغا ئائىت بولغان، مەزمۇن مەقسەتچانلىق تۈسىگە ئىگە، كەسپى خادىملار كادرۇسىدىن شەكىللەنگەن بىر تارقىتىش مۇئەسسەسى ۋە مۇھىتىنى كۆرسىتىدۇ. يىڭى مېدىيا بۇنىڭ دەل ئەكىسچە تەننەرخى ئەرزان، تۈرلىرى ھەرخىل، كىچىك، قوللىنىلىنىشى قولاي، قانال كونتىرۇلى ئىستىمالچىلارغا ئائىت بولغان، مەزمۇن ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئىستىمال قىلىش بىرلا ۋاقىتتا تورداشلار تەرىپىدىن ئىجرا قىلىنىدىغان، كەسپىيلىك تەلەپ قىمايدىغان، مەركەزسىز بىر ئالاقە ۋاستسىى ۋە مۇھىتىنى كۆرسىتىدۇ. تارقىتىش شەكلى جەھەتتىن ئەنئەنىۋى مېدىيا ۋاستىلىق تارقىتىش جەريانىنى ئاساس قىلىدۇ( ئاۋۋال پىروگىرامما تەييارلاپ، كىتاپ، ژۇرنال تەھىرىرلەپ، خەۋەر يىزىپ….)، يىڭى مېدىيا بىۋاستە تارقىتىشىنى، نەخمەيدان تارقىتىشىنى ئاساس قىلىدۇ. ئەنئەنىۋى مېدىيا بىۋاستە تارقىتىشقا ئىھتىياجلىق بولغاندا يىڭى مېدىيادىن ياردەم سورايدۇ. ھازىرقى بىۋاستە تارقىتىش ماشىنىلىرى بۇنىڭ مىسالى. مەزمۇن جەھەتتىن ئەنئەنىۋى مېدىيا مۇئەييەن بىر كۈچ مەركىزىنىڭ خىزمەتچسى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. شۇڭلاشقا كۈچ مەركىزىنىڭ مەقسەت مۇددىئاسى مېدىيا مەزمۇنى ۋە تارقىتىش شەكلىنى بەلگىلەيدۇ. تەرەپسىز خەۋەرچىلىك مېدىيا نەزەرىيەسىدە ئەڭ كۆپ تەكىتلىنىدىغان پىرىنسىپ بولسىمۇ ھىچ بىر زامان تەتبىقلىنىپ باقمىغانلىقىنى ماتىرياللار ۋە رىئاللىق بىزگە ھىس قىلدۇرىۋاتىدۇ. چۈنكى مېدىيانىڭ خىزمەت جەريانى ئادەملەر تەرىپىدىن تاماملىنىدۇ. ئادەملەر تەرەپسىزمۇ؟ بۇ سوئال سوئالغا جاۋاپ بولالايدۇ، مەنچە. يىڭى مېدىيا بۇنىڭ دەل ئەكىسچە مەزمۇن تەييارلاش ۋە تارقىتىشتا كۆپ ئەركىن ۋە دىمۇكراتىك. ھەربىر ئەقلىيفۇن ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش تىكنوكىراتلارغا ئىگە بولغان بىر كىشى ھىچ قىينالماستىن ئۆزىنىڭ ئىجتىمائى تاراتقۇ ھىساپلىرىدا خالىغان تىمىدا، خالىغان مەزمۇننى يازالايدۇ، تەييارلىيالايدۇ، تارقىتالايدۇ، باشىقىلارنىڭ يوللانمىلىرىغا باھا، ئىنكاس، تەنقىتلىرىنى ئىپادە قىلالالايدۇ. ئەنئەنىۋى مېدىيا ۋە يىڭى مېدىيانىڭ سىياسى ۋە ئىجتىمائى تەسىر كۈچى نۇرغۇن ئىجتىمائى پەن مۇتەخەسسىسلىرى ۋە ئاخباراتجىلار مۇلاھىزە قىلىۋاتقان تىما بولۇپ، پەرىقلىق كۆز قاراشلار، كىشىنى پەرىقلىق ئويغا كەلتۈرىدۇ. مەن ئوقۇغان ماتىرىياللار ۋە كۆزىتىش جەريانىدىكى كەلگەن قانائىتىمگە ئاساسەن ئەنئەنىۋى مېدىيا كۈچ مەركەزلىرىنىڭ(دۆلەت، ھۆكۈمەت، تەشكىلات، پايچىك) ياڭراتقۇسى، يىڭى مېدىيا ياكى ئىجتىمائى تاراتقۇلار ئاۋام خەلىقنىڭ مىكرۇفۇنى دىگەن خۇلاسىگە كەلدىم. ئەلۋەتتە، ھەرئىككىلى تەرەپ ئىككىلى خىل مېدىياغا نىسبەتەن ئىنتايىن سەزگۈر بولۇپ كەسكىن بىر شەكىلدە بىرسىنى بىرسىگە نۇقۇل خاسلاشتۇرغىلى بولمايدۇ. مەسىلەن، سىياسى ئاكتىيۇرلار ئەنئەنىۋى مېدىيانى قانۇن ۋە ئىقتىسادنىڭ كۆلەڭگىىسى ئارقىلىق بەلگىلىك دەرىجىدە كونتىرۇل ئاسىتىغا ئالالايدۇ. سىياسى ئاكتىيۇرلار ئەنئەنىۋى مېديانى جامائەت پىكرى يارىتىش، جامائەت پىكرىگە يىتەكچىلىك قىلىش، مەلۇم بىر قارارغا يۈزلەندۈرۈش ئۈچۈن ۋاستە قىلىدۇ. بۇ ئارقىلىق مۇقىملىق، خەۋىپسىزلىك، باراۋاەرلىك ياراتماقچى بولىدۇ. ئەمما بۇ جەرياندا خەلىق مەنپەئەتى ۋە ئۈمىدلىرىنىڭ ھەممىسىنى قانائەتلەندۈرۈپ بولالمايدۇ. سىياسى ساھە بۇ ھالەتكە ئاممىنىڭ بىخۇد قىلىشىنى ئارزۇ قىلىدۇ ۋە مۇشۇ مۇددىئادا مېدىيانىڭ رولىغا ئىسلىدۇ. ئەمما، ئاخبارات ئەركىنلىكى ۋە ئاخباراتنىڭ ئەلچىل ۋەزىپىلىرى ئاخباراتچىلارنى سىياسى ئاكتىيۇرلارنىڭ بويۇنتۇرقىدىن چىقىپ كىتىشكە ئۈندەيدۇ. بۇ چاغدا ئاخباراتچىلار مېدىيانى ئامما مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرىدۇ. بۇ جەرياندا سىياسى ئاكتىيۇرلارنىڭ يىتەرسىزلىكلىرى كەڭ كۆرۈرمەن، تىڭشارمەن ئاممىغا سۇنۇلىدۇ. بۇنىڭ تەسىرىدە ئامما ئارىسىدا سىياسى كۈچكە قارشى جامائەت پىكرى شەكىللىنىدۇ. سىياسى ئاكتىيۇرلار بۇ پاسسىپ ۋەزىيەتتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن مېدىيانى سانسۆزلەيدۇ( قاتتىق نازارەت ئاستىغا ئالىدۇ). بۇ چاغدا كەڭ ئامما پاسسىپ چارىسز ھالغا چۈشۈپ قالىدۇ. كۈنىمزدىن 20 يىل كەينىمىزگە بۇرۇلۇپ قاراپ باقساق يۇقارقى نەزەرىيەلەرنىڭ كۆلەگىسىنى ئۇچرىتالايمىز. ئاممىنىڭ سىياسى كۈچلەرنىڭ يولسۇزلۇقى، تەڭسىزلىكىگە قارشى چارىسز قىلىشغا خىزىردەك يىتىشكەن يىڭى تاراتقۇلار سىياسى ساھەنى تەۋرىتپ تاشلىدى. ئوتتۇرا شەرىقتە مەيدانغا كەلگەن ئەرەپ باھارى ئىنقىلابى، ئامرىكىدىكى ۋال كپچىسى ئىسيانلىرى، خوڭكوڭدىكى مەركەزنى ئىشغال قىلىش، خىتايغا قايتۇرۇش قانۇنىغا رەت نامايىشلىرى يىڭى تاراتقۇلار ۋە ئۇنىڭ ئاۋانگارىت جەڭچىلىرى بولغان ئىجتىمائى تاراتقۇلارنىڭ سىياسى كۈچىنىڭ مەھسۇلىدۇر.