cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
U
Neresi güzelse, orası vatandır.
Yukarıdaki gibi
V
En fazla sesi boş çanaklar çıkarır.
Dürüstlük düşmanları, yalakalık dostları doğurur.
Vi Veri Veniversum Vivus Vici
Video meliora proboque deteriora sequor
Vulnerant omnes, ultima necat
ﻫﯩﻴﻨﻰ
ﻫﯩﻴﻨﻰ (1797 - 1856 )
1797 - ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 13 - ﻛﯜﻧﻰ ﻫﯩﻨﺮﯨﺦ ﻫﯩﻴﻨﻰ ﺗﯘﻏﯘﻟﺪﻯ.
ﺑﯘﻏﯘ ﺑﯩﺮ ﻗﻪﺩﯨﻤﺪﯨﻦ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺕ ، ﻟﯩﻜﯩﻦ ﯰ ﻣﻪﯕﮕﯜﮔﻪ ﻳﯩﯖﻰ ﻫﯩﻜﺎﻳﻪ. ﻛﯩﻤﯩﻜﻰ ﺩﯗﭺ ﻛﻪﻟﺴﻪ ﺑﯘ ﻳﻪﯕﻠﯩﻎ ﺋﯩﺸﻘﺎ، ﻳﯜﺭﯨﻜﻰ ﮔﻪﭖ - ﺳﯚﺯﺳﯩﺰ ﺑﻮﻟﻐﯘﺳﻰ ﭘﺎﺭﻩ.
قوغۇشۇن
ئۇمۇمىي
بىرىكمىلىرى:
يالقۇن روزى
كەسپى ھاياتى
يالقۇن روزىنىڭ «تەكلىماكاندىكى ئالتۇن كولدۇرما»، «مەمتىلى ئەپەندى» (مېرزا سىيىت بىلەن بىللە) قاتارلىق كىتاپلىرى نەشىر قىلىنغان. يۈزلىگەن ماقالە - ئوبزورلىرى تۈرلۈك مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلىنغان.
تۆرە
[3]  ئىل – بۇ يەردە ئۇيغۇرچىدىكى ئەل دىگەن مەنىدە كەلگەن. مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «تۈرك تۆرەسى» ناملىق كىتابى، ئۆتۈكەن نەشىرىياتى ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
بۆرەك ئۈستى بېزى
left|thumb| بۆرەك ئۈستى بېزى بولسا ئانتروپوتومىيە
ئەسلەتمە: ئۇيغۇر بىر مەدەنىيلىشىپ بولغان مىللەت
ئامېرىكىنىڭسابىقپرېزىدېنتىجورج ۋاشىنگتون 16 ياشقا كىرگەندە بىر قائىدە-يوسۇنلۇق ئادەم ئىش-ھەرىكەتتە قانداق بولۇشى كېرەكلىكىنى تەسۋىرلەيدىغان «110 ھېكمەت» دېگەن بىر كىتابچىنى بايقايدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ بۇ ھېكمەتلەر ئۆزىنىڭ بىر ياخشى ئادەم بولۇشىغا ياردەم قىلىدىغانلىقىغا چوڭقۇر ئىشىنىپ، ئۆزىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىدا ئاشۇ ھېكمەتلەر بويىچە ئىش قىلىشقا باشلايدۇ. ۋاشىنگتوننىڭ كۆپلىگەن ئېسىل پەزىلەتلىرى بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى مەدەنىي قائىدە-يوسۇنلۇق بولۇش خاراكتېرى (civility) ۋاشىنگتوننى مۆتىۋەرلىكتە باشقىلاردىن ئالاھىدە پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان قىلىپ، ئۇنى يەنە ھەممە ئادەم ھۆرمەتلەيدىغان بىر شەخس ۋە ئىنتايىن ئۈنۈمدار لىدېر ئورنىغا چىقىرىدۇ.
نەقىل: ئىككى يۈزلىمىچى ساختا قەھرىمانلار بىلەن تولۇپ كەتكەن ئۇيغۇر دەۋاسى ھەقىقەتەن ئۆزىدە ساقلىنىۋاتقان ئەجەللىك خاتالىقلارنى كۆرۈشكە ئاجىز كېلىۋاتىدۇ. مەيدانسىز ۋە تۆھمەتخور ئۇيغۇرنىڭ كۆپلۈكىدىن نۇرغۇن كىشىلەر ئورۇنسىز بوھتانلاردىن قېچىپ، مەيدانغا چىقىشتىن ۋە ئاۋانگارت بولۇشتىن ۋاز كېچىپ، سۈكۈت قىلىشقا، ياكى بولمىسا تۆھمەتلەر ۋە بېسىم ئىچىدە قەدەملىرىنى ئېلىشقا مەجبۇرىي بولۇۋاتىدۇ. ئاللاھ تۆھمەتخور ۋە ئەقىلسىز، سىياسەتنى ئۆز ھېسسىياتىغا ماسلاشتۇرۇشقا مەيلى بار كىشىلەرنىڭ ئەقلىگە كېلىشىگە مەدەتكار بولغاي! ئاللاھ ئۇيغۇر خەلقىمىزنى بۇ زۇلۇملاردىن تېز ئارىدا قۇتۇلۇشقا نېسىپ قىلغاي! نەقىل تۈگىدى.
ئۆزبېكلەرنىڭ دىنىي ئېتىقادى
ﺩﻩﭖ ﻳﯧﺰﯨﻠﻐﺎﻥ. ﺋﻮﻥ ﺋﺎﻟﺘﯩﻨﭽﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﻩ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﻧﯩﯔ ﻣﺎﯞﻩﺭﺍﺋﯜﻧﻨﻪﻫﺮ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﺍ ﺗﻮﭘﻠﯩﺸﯩﭗ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺑﯘﯗﺭﻧﻘﻰ ﻳﻪﺭ ﻧﺎﻣﯩﻨﻰ ﺗﺎﺷﻠﯩﻤﯩﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ، ﺋﯧﻠﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﻣﯩﯔ، ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﻠﯩﺮﻯ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﻫﯚﺟﺠﻪﺗﻠﻪﺭﺩﻩ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﻛﯚﭘﯩﻨﭽﻪ ﺳﻪﻣﻪﺭﻗﻪﻧﺪﻟﯩﻜﻠﻪﺭ، ﻗﻮﻗﻪﻧﺪﻟﯩﻜﻠﻪﺭ ، ﺑﯘﺧﺎﺭﯨﻠﯩﻜﻠﻪﺭ ، ﺋﻪﻧﺠﺎﻧﻠﯩﻘﻼﺭ ﺩﻩﭖ ﻳﻪﺭ ﻧﺎﻣﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ، ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ ﺋﻪﻧﺠﺎﻧﻠﯩﻘﻼﺭ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻧﺎﻡ ﺋﻪﯓ ﻛﻪﯓ ﻗﻮﻟﻠﯩﻨﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﻗﺎﺯﺍﻗﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﻪ ﮔﻪﯞﺩﻩ ﺋﯩﺪﻯ، ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻨﻰ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯞﺍﻗﺘﻰ ﺳﻪﻛﻜﯩﺰﯨﻨﭽﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻛﯧﺮﻩﻙ. ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﻗﯩﻠﯩﺸﯩﻐﺎ ﺋﻪﮔﯩﺸﯩﭗ، ﺳﻮﻓﯩﺰﻡ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻤﯘ ﺑﻪﻙ. ﺋﻪﯞﺝ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ، ﺋﻮﻧﯩﻨﭽﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﻪﺑﯘﻧﻪﺳﺮ ﺳﺎﻣﺎﻧﯩﻴﻨﯩﯔ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﺧﺮﺍﺧﺎﻧﻨﻨﻰ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﯨﺸﻜﻪ ﺑﻪﻳﺌﻪﺕ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯗﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ 80 ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻛﯩﺸﯩﻨﻰ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﺩﯨﻦ ﺋﺎﺗﯘﺷﻘﺎ ﻛﯧﻠﯩﺸﻰ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻐﺎ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻠﯩﺸﯩﺸﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺸﻰ، ﺩﻩﻳﺪﯗ. ﻗﺎﺭﺍﺧﺎﻧﯩﻴﻼﺭ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ، ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ، ﻳﻪﻛﻪﻥ، ﺧﻮﺗﻪﻥ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺷﻪﻫﻪﺭﻟﻪﺭﮔﻪ ﻛﻪﻳﻨﻰ - ﻛﻪﻳﻨﯩﺪﯨﻦ ﻛﯚﭼﯜﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺋﯘﻻﺭ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺳﻮﺩﯨﮕﻪﺭﭼﯩﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﺩﯨﻦ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﺸﻨﻰ ﻛﻪﺳﭗ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻣﻪﻟﯘﻣﻜﻰ، ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﺪﯨﻜﻰ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺳﺎﻧﻰ ﺋﺎﺯ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ، ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻐﺎ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﻧﺎﻫﺎﻳﯩﺘﻰ ﺋﯘﺯﯗﻥ، ﻳﻪﻧﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻨﯩﯔ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻐﺎ ﺗﺎﺭﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻫﻪﺭﯨﻜﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻧﻤﯘ ﺑﯩﯟﺍﺳﺘﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﻠﯩﻚ.
ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﺋﻮﺭﺩﺍ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﺧﺎﻧﻰ ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺧﺎﻥ ﺩﻩﯞﺭﻯ (1312 - 1342 - ﻳﯩﻠﻼﺭ ) ﺩﻩ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﻰ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺩﯨﻨﻰ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﻪﻧﮕﻪﻥ. ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺧﺎﻥ 1314 - ﻳﯩﻠﻰ ﻣﯩﺴﯩﺮ ﺳﯘﻟﺘﺎﻧﻰ ﻣﻪﻟﯩﻚ ﻧﺎﺳﯩﺮﻏﺎ ﺋﻪﻟﭽﻰ ﺋﻪﯞﻩﺗﯩﭗ "ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻨﯩﯔ ﺟﻮﯕﮕﻮﺩﯨﻦ ﻏﻪﺭﺏ ﺋﻪﻟﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻧﯧﺮﯨﻘﻰ ﭼﯧﺘﯩﮕﯩﭽﻪ ﺗﺎﺭﻗﺎﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ" ﻧﻰ ﺗﻪﺑﺮﯨﻜﻠﯩﮕﻪﻥ. ﺋﯘ : " ﻣﯧﻨﯩﯔ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻤﺪﺍ (ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯗ -- ﺋﺎﻳﭽﯩﯟﻩﺭ ) ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﻛﯩﺸﻰ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻐﺎ ﺑﻪﻳﺌﻪﺕ ﻗﯩﻠﻤﯩﻐﺎﻧﯩﺪﻯ . ﻣﻪﻥ ﺗﻪﺧﺘﻜﻪ ﭼﯩﻘﯩﭗ ﺋﯘﻻﺭﻏﺎ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﯨﯖﻼﺭ، ﻳﺎ ﺟﻪﯕﮕﻪ ﺋﺎﺗﻠﯩﻨﯩﯖﻼﺭ، ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﮕﻪ ﺗﯘﺭﯗﯕﻼﺭ، ﺩﯦﺪﯨﻢ . ﺋﯘﻻﺭ ﺩﯨﻨﻐﺎ ﻛﯩﺮﯨﺸﻨﻰ ﺭﻩﺕ ﻗﯩﻠﺪﻯ، ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺪﻩ ﺟﻪﯕﮕﻪ ﻛﯩﺮﺩﻯ . ﻣﻪﻥ ﻣﻪﻏﻠﯘﺏ ﻗﯩﻠﺪﯨﻢ، ﻗﯩﺮﺩﯨﻢ، ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺋﺎﻟﺪﯨﻢ، ﻳﻮﻗﺎﺗﺘﯩﻢ " ﺩﯦﮕﻪﻥ (ﺏ. ﺩ. ﮔﺮﯦﻜﻮﯞ، ﺋﺎ. ﯞ. ﻳﺎﻛﻮﺑﻮﯞﯨﺴﻜﻰ "ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﺋﻮﺭﺩﺍ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﮔﯜﻟﻠﯩﻨﯩﺶ - ﺧﺎﺭﺍﺑﻠﯩﺸﯩﺶ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ" ﺩﯨﻦ ). ﺋﯚﺯ ﯞﺍﻗﺘﯩﺪﺍ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻜﻰ ﻫﻪﻣﻤﻪ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ، ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﻗﺎﺯﺍﻗﻼﺭﻣﯘ ﺑﯘﻧﯩﯔ ﺯﻭﺭ ﺗﻪﺳﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﺎﻥ. ﺧﻪﻟﻖ ﺋﺎﻏﺰﯨﺪﺍ : " ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻨﻰ ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺧﺎﻥ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻥ" ﺩﯦﮕﻪﻥ ﮔﻪﭘﻠﻪﺭﻣﯘ ﻫﺎﺯﯨﺮﻏﯩﭽﻪ ﺑﺎﺭ ( ﻧﯩﻐﻤﻪﺕ ﻣﯩﯖﺠﺎﻧﯩﻨﯩﯔ "ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ" ﺩﯨﻦ ).
سۇلۇس خەت نۇسخىسى
مەنبە
مىللەتلەر نەشرىياتى نەشر قىلغان «ئىسلام سەنئىتىدىن سوئال-جاۋابلار» دېگەن كىتابتىن ئېلىندى.
گوللاندىيە
گوللاندىيەنىڭ پايتەختى ئامستېردام بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتا ئەڭ چوڭ شەھرىدۇر.
پارلامېنت سېستىمىسىدا ئىدارە قىلىنغان ئاساسىي قانونلۇق مونارخىيەلىك دۆلەت بولغان گوللاندىيە پادىشاھلىقىنىڭ نۆۋەتتىكى مەۋجۇد پادىشاھى ۋېليام ئالكساندېر (Willem-Alexander)، ۋەزىوىدىكى باش ۋەزىر ئىسە مارك رۇتتې (Mark Rutte)دۇر.
مەغپىرەت كامال
ھاياتى
Mağfiret Kemal YUNUSOĞLU Dr. Öğr. Üyesi
Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü | Bölüm Başkanı
نىزامىدىن ئابدۇۋاھاپ
قىقىچە ھاياتى
ﻧﯩﺰﺍﻣﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺑﺪﯗﯞﺍﮪﺎﭖ 1983-ﻳﯩﻠﻰ ﮔﯘﭼﯘﯓ ﻧﺎﮪﯩﻴﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺﯞﻩ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﻧﻰ ﮔﯘﭼﯘﯕﺪﺍ ﺗﺎﻣﺎﻣﻼﭖ ,2003-ﻳﯩﻠﻰ ﻟﻪﻧﺠﯘ ﻗﺎﺗﻨﺎﺵ ﺋﻮﻧﯟﯨﺮﺳﯩﺘﯩﺘﯩﻐﺎ ﻗﯘﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ.
شان-شەرەپ
ﺋﯘ 2007-ﻳﯩﻠﻰ 7-ﺋﺎﻳﺪﺍ 4 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﮪﺎﻳﺎﺗﯩﻨﻰ ﺗﯜﮔﯩﺘﯩﭗ ,ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﮕﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺗﻮﺭ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ.
جەنۇبىي قازاقىستان ئوبلاستى
تۈركىستان ئوبلاستى
تاللىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
جەۋھەرىينىڭ شەيخلىرى
جەۋھەرىي ئىراققا كىرىپ، ئۆز زامانىسىنىڭ ئىككى شەيخى ۋە كۆز قارىچۇقى بولغان ئەبۇ ئەلى فارسىي ۋە ئەبۇ سەئىد سىرافىيدا ئەرەب تىلى ئىلمىنى ئوقۇغان ۋە ھىجازغا سەپەر قىلىپ، ساپ ئەرەب تىلى بىلەن سۆزلەشكەن. بۇنى ئۇ «سىھاھ» دېگەن كىتابىنىڭ مۇقەددىمىسىدە تىلغا ئالغان. ئاندىن ئۇ شەھەر – يېزىلارنى كەزگەن، رەبىئە ۋە مۇزەر يۇرتلىرىنى بىرمۇبىر ئايلىنىپ، ئىلىم تەھسىل قىلىش ئۈچۈن كۆپ رىيازەت چەككەن.
جەۋھەرىي سەپەرنى ياخشى كۆرەتتى. ئۇ زېرەكلىك ۋە ئۆتكۈرلۈكتە، ئىلىمدە زامانىنىڭ مۆجىزىلىرىدىن بىرى ئىدى. ئۇ ئاللاھ ئەقىل – پاراسەت ۋە ئەخلاق – پەزىلەت بەرگەن كىشىلەردىن ئىدى. زەھەبىي ئۇنى «جاھان زېرەكلىرىدىن بىرى ئىدى» دەپ سۈپەتلىگەن. ئىبنى ھەجەرمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش سۈپەتلىگەن. ئۇ تىل – ئەدەبىيات ئىلمىدە چاقناپ، ئەرەب تىلشۇناسلىقىدا بارماق بىلەن سانىۋالغۇدەك كىشىلەرنىڭ بىرىگە ئايلانغان.
تاللىي
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
تارىخى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
جەۋھەرىينىڭ شەيخلىرى
قارا! قانچىلىك پارلىغان زامان.
قۇشلار شاخلارنىڭ ئۈستىدە ئېيتار،
جەۋھەرىينىڭ ئەسەرلىرى
جەۋھەرىينىڭ تىل ھەققىدىكى كىتابى «سىھاھ»تا تۇتقان يولى
جەۋھەرىينىڭ ۋاپاتى
زەھەبىي مۇنداق دېگەن: ئەبۇ نەسر (جەۋھەرىي) نى بىر سەۋدا قاپلىۋېلىپ، قۇشنىڭ قانىتىغا ئوخشايدىغان ئىككى قاناتنى ئۆزىگە تاڭغان ۋە: «مەن ئۇچماقچىمەن» دېگەن. كىشىلەر كۈلگەن. ئاندىن ئۇ سەكرىگەن ۋە ئۇچقان. ئاندىن ئېغىر يارىلىنىپ ئۆلگەن.
ئۇنىڭ ۋاپات بولغان يىلى ھەققىدە بىرنەچچە خىل قاراش بار بولسىمۇ، زەھەبىي كىتابىدا ھىجرىيە 393 – يىلى (مىلادىيە 1003 – يىلى) دەپ نەقىل قىلغان.
ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى
ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى ( 1944 - يىل )
يۇقىرىقى مىساللاردىن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ “مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت” شوئارىدىن پايدىلىنىش جەريانىنى كۆزەتكەندە شۇنداق خۇلاسىغا كېلىش مۇمكىنكى، سوۋېت ئىتتىپاقى تەرەپ 40-يىللاردىكى ئۇيغۇر قاتارلىق خەلقلەرنىڭ مىللىي ئىنقىلابىنى باشتىن ئاخىرى “مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت” دەپ بېكىتسىمۇ، بىراق مەزكۇر تەبىرنى مۇستەقىللىق ۋە ئازادلىق چۈشەنچىلىرى بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قوللىنىپ، ئۇنىڭ تەبىرىنى سۇيىئىستېمال قىلغان. ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي ئىستراتېگىيىسىگە ئاساسەن بەزىدە “مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى” ئۇقۇمىنى “مۇستەقىللىق ” بىلەن تەڭ ئورۇنغا قويۇپ چۈشەندۈرگەن ھەم يەنە بەزىدە “ئازادلىق” ئۇقۇمى بىلەن تەبىر بەرگەن. “ئازادلىق” ئۇقۇمى بىرئاز ئابستراكت بولۇپ، كېرەك بولغاندا ئۇنىڭ مۇستەقىللىق ئەمەس، پەقەت بىر دۆلەت ئىچىدىكى ئازادلىق ئىكەنلىكى نۇقتىسىدىنمۇ شەرھلىگەن. قىسقىسى سوۋېت ئىتتىپاقى تەرەپ “مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى”دىن ئىبارەت بۇ سىياسىي ئاتالغۇنى سۆز ئويۇنى سۈپىتىدە ئىشلەتكەن دېسەكمۇ بولىدۇ. شۇ ۋەجىدىن شىنجاڭنىڭ جۇڭگونىڭ بىر قىسمى بولۇشنى قەتئىي قوللىغان ستالىن ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى سوۋېت رەھبەرلىكى 1949-يىلىدىن كېيىنمۇ ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىنى “مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى “دەپ ئاتاۋەردى شۇنىڭدەك ئۈچ ۋىلايەت خەلقىمۇ مەزكۇر ئاتالغۇنىڭ ماھىيىتىنىڭ مۇستەقىللىق ئەمەسلىكى ھەمدە ستالىننىڭ ئەسلىدە شىنجاڭنى مۇستەقىل قىلىش نىيىتى يوقلۇقىنى، پەقەت ئۇنىڭ يەرلىك خەلقلەرنىڭ قوزغىلاڭلىرىنى ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن پايدىلانغانلىقىنى ئاخىرى چۈشىنىپ يەتتى.
كۇلۇچ
كۇلۇچ(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Kuluch) بولسا ۋىنتا، گايكا قاتارلىقلارنى بوشىتىش، چىڭىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان تۆمۈر ئەسۋاب.
گافنىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
مىقدار سۆز
[[
ھەرىكەتنىڭ تېز - ئاستىلىقىنىڭ ئۆلچىمى
تەبىئەتتە ئېلېكترو ماگنىت دولقۇنىنىڭ تارقىلىش تېزلىكى ئەڭ چوڭ بولۇپ، سېكۇنتىغا تەخمىنەن300 مىڭ كىلومېتىرغا يېتىدۇ، شۇڭلاشقا رادىئو قوبۇللىغۇچنى ئاچساقلا يىراق جايدىكى ئاڭلاتقۇچى (دىكتور) نىڭ ئاۋازىنى دەرھال ئاڭلىيالايمىز.
چەتئەللەردىكى «ئۇيغۇرشۇناسلىق» ھەققىدە بىر قانچە مەسىلە
روسىيىلىك ئالىم ئا.كازېمبېك 1841-يىلى «ئۇيغۇرلار توغرىسىدا تەتقىقات» ناملىق كىتابى ئېلان قىلغان.مانا مۇشۇلار ياۋروپادا ئۇيغۇرشۇناسلىق ئىلمىنىڭ شەكىللىنىشىنى تىزلەتكەن. بۇلاردىن باشقا روسىيىلىك ئالىملاردىن يەنە چ.ۋەلىخانۇۋ،ۋ.ۋ.رادلۇف، د.پوزدنېيېف قاتارلىقلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرى، بولۇپمۇ، ۋ.ۋ.رادلۇفنىڭ«ئۇيغۇرلار مەسىلىسى توغرىسىدا» (1893-يىل)، د.پوزدنېيېفنىڭ «ئۇيغۇر تارىخىغادائىر ئوچېرىكلار» (1899-يىلى) قاتارلىقلار ئۇيغۇرشۇناسلىق ئىلمىنىڭ شەكىللىنىشدەچوڭ روللارنى ئوينىغان ئەسەرلەر بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. 19-ئەسىردە يېزىلغان « ئۇيغۇرلارنىڭتىل – يېزىقى ھەققىدە تەتقىقات »،«ئۇيغۇرلار توغرىسىدا تەتقىقات»، «ئۇيغۇرلارمەسىلىسى توغرىسىدا»، «ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر ئوچېرىكلار» قاتارلىق بەش پارچە ئەسەردە «ئۇيغۇر» نامى ماۋزۇنىڭ بېشى قىلىپ تاللىنىشىنىڭ تارىخىي ئەھمىيىتى تولىمۇ يۇقۇرى بولغان. دېمەك،19- ئەسر نىڭ ئاخىرى ياۋروپادا ئۇيغۇرشۇناسلىق ئىلىم بولۇپ شەكىللەنگەن دېيىشكە بولىدۇ.
پەيغەمبەر
ئىسلام
ھەزرىتى مۇھەممەد ئىسلام دىنىغە كۆرە خاتەمۇل ئەنبىيا (ئاخىرىقى پەيغەمبەر) قەبۇل قىلىنىدۇ. ئىسلامدا پەيغەمبەرلەرغە كەلگەنلىكىگە ئىشنىلىدىغان 4 بۈيۈك كىتاب باردۇر:
ئىنجىل
زەبۇر
قۇرئاندا نۇرغۇن پەيغەمبەرنىڭ قەۋىملەرغە ئىبەرىلگەنلىكى بايان قىلىنىدۇ:
ئىلگىرىكى ئۈممەتلەرگە نۇرغۇن پەيغەمبەرلەرنى ئەۋەتتۇق (سۇرە زۇخرۇڧ: 6)
ئالېكساندېر سېرگېيېۋىچ پۇشكىن
‏<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'; font-size:16px"> ئالېكساندېر سېرگېيېۋىچ پۇشكىن
ئەسەرلىرى
<<ئەگەر ھاياتتىن ئالدانغان بولسىڭىز>>
ئەگەر ھاياتتىن ئالدانغان بولسىڭىز،
بىراق ھەممىسى بىر دەملىك ، ھەممىسى ئۆتۈپ كېتىدۇ.
ﮬەقىقى قۇدرەت تېپىش دىگەن نىمە
بىر مەزگىل مائارىپ ۋە ئىسلاﮬات ئارقىلىق دۇنيانىڭ خۇجىسىغا ئايلانغان مۇسۇلمانلارنىڭ ئىمپىراتۇرى ئوردىغا مىڭلىغان گۈزەللەرنى يىغىپ قۇيۇپ يېرىم يالىڭاچ قىزلارنىڭ ئۇسۇلىنى نىپىز پەردە ئارقىسىدىن كۈرۈپ يۈزلەپ خۇتۇنلارنى ئېلىپ، ئوخشىمىغان ئاپىدىن بولغان پەرزەنىتلەر شاﮬلىق ئورنىغا كۆز تىكىپ ﮬىلە -مىكىر پىلانلاۋاتقان، خەلقنىڭ ئاۋازى پادىشاﮬقا يەتمەيۋاتقان چاغدا ياۋروپالىقلار ئازاپ ۋە خورلۇق ئىچىدىن مۇسۇلمانلارنىڭ گۈللنىش تارىخىنى تەتقىق قىلىپ ﮬەممە ئىش تەقدىر ۋە ئىلاﮬنىڭ ۋەﮬىيسى ئارقىلىق بۇلىدۇ دىگەن قاراشتىن قايتىپ ئىنساننى ۋە شەخىسنى مەركەز قىلغان نەزىريىۋى ئاساسلارنى ئىلان قىلدى. مۇنداقچە دىگەندە شەيئىلەرنى بىلىش ئۈچۈن كۈزۈتۈش ۋە تەجرىبە قىلىش كىرەك دەپ قارالدى. مۇسۇلمانلار " مەسچىتكە كىرگەندە ئىشتاننىڭ پۇشقىقى ئۇزۇن بۇلۇش كىرەكمۇ قىسقىمۇ " دىگەندەك ئەرزىمەس نەرسىلەر ئۈچۈن قېلىن دىنني كىتاپلارنى ئىزدەپ تالىپلار ئون يىل ئۇقۇپ موللا بۇلالمايۋاتقان چاغدا ياۋروپا ئەدەبىيات سەنئەت قايتا گۈللنىش ﮬەركىتىنى قوزغاپ دىن بىلەن مائارىپنى ئايرىپ تاشلاپ مەكتەپلەرنى قۇرۇپ ﮬەقىقى قۇدرەت تېپىشنىڭ بىرىنچى قەدىمى ۋە ئاساسى بولغان مائارىپ ۋە مەدەنيەتنى تەرەققى قىلدۇرۇشقا باشلىدى.
ياۋرۇپانىڭ تەرەققىياتىنى تەتقىق قىلىپ خۇلاسىلەپ چىققان جامالىدىن ئافغانى " دەۋىر ئالغا باسىدۇ، بىر ئىزداتوختاپ قالمايدۇ، مۇسۇلمانلار مۇشۇ نوقتىنى ئۆزلىرىنىڭ دىنىي ئەقىدىسىدىكى ئە جانلىق پىرىنسىپ قىلىش كىرەك، مۇسۇلمانلار بارلىق پايدىلىق نەرسىلەرنى قۇبۇل قىلىشى، بارلىق زىيانلىق نەرسىلەردىن ۋاز كىچىشى، غەرىبنىڭ پەن -تېخنىكىسىنى قۇبۇل قىلىش ئارقىلىق ئىسلام دىنىنى قوغدىشى كىرەك، ﮬەقىقى ئىمان كونىلارنىڭ، يۈزلۈكلەرنىڭ شۈبھىلىك تەشەببۇسى ئۈستىدە ئەمەس، بەلكى ﮬەقىقى قايىللىق ۋە مۇستەﮬكەم دەلىل ئۈستىدە بولىدۇ " دەپ ئوتتۇرغا قويدى.
ئەمدى گەپنى قايتۇرۇپ كىلىپ بىزنىڭ ﮬازىرقى ئەﮬۋالىمىز بىلەن باغلايلى. بىز ﮬازىر تەنقىت قىلىۋاتقان، ئۇيغۇر جەمئىيىتى كۆڭۈل بۈلىۋاتقان مەسلە تەرەققىيات، ئىقتىساد، جەمئىيەتتىكى ئەخلاقسىزلىق، زەﮬەر چىكىش، ئەيدىز، غۇرۇر، كىرزىسكە ئۇچراۋاتقان خاسلىق قاتارلىقلار. نۇرغۇن كىتاپلار يېزىلدى، زەﮬەردەك سېسىق ئىبارىلەر ئىشلىتىلدى. چېكىدىن ئاشقانلىرىدا ئىنكار قىلىنماسلىققا تىگىشلىك مەسلىلەر ئىنكار قىلىندى. ﮬەتتا مەسئۇليەتنى ئۇيغۇر زىيالىلار ئۈستىگە ئېلىش كىرەك دەپ زىيالىلارغا تىغ ئۇچى قارىتىلدى. مەسلە ﮬەل بولدىمۇ ؟ ياق، ئۆز پېتى كىتىۋەردى. نىمە قىلىش كىرەك ؟
بىز جۇڭخۇا چوڭ ئائىلىسىنىڭ ئاساسلىق بىر ئەزا مىللىتى بۇلۇش سۈپىتىمىز بىلەن يۇقارقى تەﮬلىلنى سۇغۇققانلىق بىلەن ئويلىنىشىمىز كىرەك.
ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر، زوردۇن سابىر، ئابدۇشۈكۈر مۇﮬەممەتئىمىن قاتارلىق يازغۇچىلىرىمىز ئۇيغۇرنى تىللىغىدەك ئابرۇيغا، بىلىمگە، تەجرىبىگە ئىگە ئىدى، تىللىسىمۇ دۇنيادىكى ئەڭ سېسىق، ئەڭ ئەدەبىي، ئەڭ ساترىك تىللار بىلەن تىللىغىلى سەۋىيىسى يىتەتتى، بىراق دىققەت قىلساق ئۇلار بۇ تەرەپتە بەك ئىھتىياتچان، بۇلۇپمۇ، مىللەت، زىيالىي، دىھقان دىگەن چوڭ ئۇقۇملارغا كەلگەندە ئۇلار بۇ ﮬەقتىكى پاراڭلاردىن قاچىدۇ ياكى كۈيىنىشنى ئاساس قىلىپ گەپ قىلغان. دىمەك ئۇلار مەلۇم نەرسىلەرنى بىزدىن بۇرۇن ئويلاپ يەتكەن. ئۇلار خەلقىمىزنىڭ قەلبىدە ﮬۆرمەتكە سازاۋەر كىشىلەر، موتىۋەرلەر، بەزى گەپلەرنى يەڭگىللىك بىلەن دىمەسلىكىدە چۇقۇم بىر داۋلىسى بار. بۇ يەنە ئىزدنىدىغان بىر يېڭى تىما.
مۇستاپا كامال ئاتاتۈرك
شەخسى ھاياتى
ئاتاتۈرك بىر نۇتقىدا «ئەڭ مۇھىم، شۇنداقلا ئەڭ ئاساسلىق نۇقتا مائارىپ مەسىلىسىدۇر. مائارىپ شۇنداق بىر ھالقىدۇركى، ئۇنىڭغا مەھكەم ئېسىلغان ھەر قانداق بىر مىللەت، ئۆز ئەركىگە ئېرىشەلەيدۇ ۋە مۇستەققىلىقىنى قولغا كەلتۈرۈپ ئۆز ئۆزىگە خوجا بولالايدۇ، شۇنداقلا شانلىق غەلىبىلەرنى قولغا كەلتۈرۈپ، تەرەققىياتنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىگە يامىشىپ چىقالايدۇ؛ ئۇنىڭدىن مەھرۇم قالغان مىللەتلەر بولسا، قۇللۇققا ۋە خار زەبۇنلۇققا مەھكۇمدۇر» دېگەن ۋە بۇ ئارقىلىق ھەقىقىي مۇستەقىللىقنىڭ ئالدىنقى شەرتىنىڭ مائارىپ ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن.
يۆياڭ
يەر بايلىقى
تۇپراق تەۋەسىدە 8 خىل تۇپراق تۈرى، 21 كەنجى تۈرى، 76 تۇپراق ئۇرۇقدىشى ، 222 تۇپراق تۈرى ، 400 دىن ئارتۇق ئۆزگەرگەن تۈر قاتارلىقلار.
جانلىقلار بايلىقى
قۇش 7 خىل، 2 - دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان 37 خىلى بار؛ دۆلەتلىك 1 - دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ئىككى خىل بېلىق، 2 - دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ؛ دۆلەتنىڭ نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان سۇدا ياشايدىغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار؛ دۆلەتلىك 1 - دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ئۆسۈملۈكلەر ئۈچ خىل ، 2 - دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان 31 خىل ھايۋان بار؛
ئىقتىسادىي ئەھۋالى
3. باشلاپ مۇلازىمەت كەسپى. 15 كەسىپ چوڭ تۈرلىرى بارلىق ئېشىشنى ئىشقا ئاشۇرۇلۇپ ، بۇنىڭ ئىچىدە پۇل مۇئامىلە كەسپى ، % 20.3 ئاشتى، ئاممىۋى ئىدارە قىلىش، ئىجتىمائىي كاپالەت ۋە ئىجتىمائىي تەشكىلات ، % 20.8 ئاشتى. يۆياڭ شەھىرىنىڭ 3 - كەسپنىڭ باج 5 مىليارد 255 مىليون يۈەن ، 11.8 % ئاشتى ، بارلىق باج كىرىمىنىڭ ئېشىشى، 3 - كەسىپنىڭ باج پۇتۇن باجنىڭ % 27.4 ، ٪ 2.7 يۇقۇرى بولغان باج كىرىمىنىڭ ئېشىشىغا تۈرتكە بولدى.
تۆمۈر يول قاتنىشى
ناھىيە تەۋەسىدە بېيجىڭ - گۇاڭجۇ تۆمۈريولى، بېيجىڭ - گۇاڭجۇ يۇقىرى سۈرئەتلىك تۆمۈر يولى، جىڭيۆ تۆمۈريول ( قۇرۇلۇش )، يۆچاڭ تۆمۈريول ( يىرىك پىلان )، يۆيى تۆمۈريول خۇارۇڭ بۆلىكى، يۆجىيۇ تۆمۈر يولى ( يىرىك پىلان )، يۆجى تۆمۈر يولى ( يىرىك پىلان ) قاتارلىقلار بار.
تانتال
ھالىتى:
ئىزوتوپلىرى:
يۈسۈپ خاس ھاجىپ، ماكىئاۋېللى ۋە توماس مور
ھەر ئىككى ئەسەر جەمئىيەتتە سىياسىي قالايمىقانچىلىقلار يۈز بىرىۋاتقان ئارقا كۆرۈنۈشتە يېزىلغان؛
ئاندىن كىيىن باش قەھرىماننىڭ ئۇتوپىيە-ئارال دۆلىتى(قۇياش دۆلىتى) ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. بۇ ئارال دۆلىتى باشقا قۇرۇقلۇق دۆلەتلىرىدىن ئايرىلىپ تۇرىدىغان بولۇپ، 54شەھەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھەربىر شەھەر تۆت پارچىغا ئايرىلغان بولۇپ، دۆلەتنىڭ پايتەختى بۇلىدۇ. ھەربىر شەھەر 6000مىڭدىن ئائىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 30ئائىلە بىر بىرلىك قىلىنغان بولۇپ، بۇ 30ئائىلىنىڭ شۇلار ئىچىدىن چىققان باشقۇرغۇچىسى بۇلىدۇ. مۇشۇنداق بولغاندا، ھەربىر شەھەردىكى 200 باشقۇرغۇچى بۇلىدۇ ۋە بۇلار ئۆزىنىڭ شاھزادىسىنى سايلاپ چىقىدۇ. ئەگەر، بەزى شەھەرلەردە نوپۇس ئازلاپ قالسا، باشقا شەھەرلەردىكى كىشىلەر كۆچۈرۈلۈپ كىلىنىدۇ. ئەگەر نۇپۇس زىيادە كۆپىيىپ كەتسە، كىشىلەر باشقا يەرلەرگە كۆچۈرىلىدۇ.
بۇ دۆلەت ياكى ئارال كۆپ خىل دىنغا كەڭ قۇرساقلىق قىلغان بولۇپ، ئاي، قۇياش، ئۈسۈملۈكلەرگە چوقۇنۇش يول قۇيىلىدۇ. بۇ دۆلەتتە گەرچە دىنغا ئىشەنمەسلىك يول قۇيۇلسىمۇ، ئەمما دىنغا ئىشەنمەيدىغانلار تازا قارشى ئېلىنمايدۇ. دىنغا ئىشەنمەيدىغانلارغا پوپلار نەسىھەت قىلىدۇ. بۇ دۆلەتتە ئەر-ئايال مۇناسىۋېتى ئىنىق بەلگىلەنگەن. ئەر ۋە ئاياللار ئايدا بىر قېتىم ئۆزىنىڭ گۇناھىنى تونۇيدۇ.
تۇماس مورنىڭ ئوتپىيەسىدە تەسۋىرلەنگەن جەمئىيەتتە قانۇن بولمايدۇ، چۈنكى كىشىلەر تۇلىمۇ تەرتىپلىك ۋە ئاڭلىق ئىش قىلىدۇ …
بىز، بۈگۈنكى كۈندە، ”قۇتادغۇبىلىك“نى ئىلمىي شەرھلەش ئەمەس، بەلكى ”ئىلمىي سۆكۈش“ ئىشىنى داۋام قىلىۋاتىمىز. بىزدە، مەلۇم بىر زىيالىي ”قۇتادغۇبىلىك“تە دىنىي چۈشەنچىلەر مەۋجۇت بولغانلىقى ئۈچۈن، يۈسۈپ خاس ھاجىپتىن ئالاھىزەل يەتتە يۈز يىل كىيىن توغۇلغان كارل ماركسنىڭ دىنىي چۈشەنچىلىرى بىلەن بۇ ئەسەرگە مۇئامىلە قىلىشنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. يەنە بەزىلەر بۇ ئەسەرنىڭ پەقەت شىئىرى ئەسەر ئىكەنلىكىنى، شۇڭلاشقا پەلسەپە ۋە سىياسىي چۈشەنچىلەردىن يىراق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. ئەكىسچە، غەرپتە يېزىلغان بەزى ئەسەرلەرنى ”گۆھەر“ سۈپىتىدە سورۇنلاردا سۆزلەپ يۈرۈيدۇ. يەنە بەزىلەر، يۈسۈپ خاس ھاجىپ بۈگۈن ياشىغان بولسا، ئۆزلىرىگە تەڭ كىلەلمەيدىغانلىقىنى پەش قىلىپ، ئۆزىنى ”ئالىم“ كۆرسەتمەكچى بۇلىدۇ. جۈملىدىن، بىزنىڭ قىلىدىغان ئىشىمىز ئۆزىمىزدە بارنى ”بۈيۈك ئەقىل“ىمىز بىلەن سېسىتىش ۋە ئوخشاش ئىلمىي قاراشلارنى نەچچە ئون يىلدىن بىرى تەكرارلاش بولدى. ”قۇتادغۇبىلىك“نى باشقا ئەسەرلەرگە سېلىشتۇرۇپ تەپسىلىي تەتقىق قىلمىدۇق.
[10]  مارتىن لۇتېر گىرمانىيەلىك پوپ ۋە ئىلاھشۇناس بولۇپ، پروتېستان ئىسلاھاتىنىڭ بايراقدارىدىن بىرى سانىلىدۇ. ئو رىم كاتولىكلىرىنىڭ ئىنجىلنى ئوقۇتۇش ئوسۇللىرىغا قارشى چىقىدۇ. ئو يەنە كىشىلەر گۇناھىنىڭ پۇل بىلەن يويۇشنىڭ مۇمكىن ئىكەنلىكىدەك چۈشەنچىنى تەنقىد قىلغان ئىدى. بۇ سەۋەپتىن، دىنىي جەمئىيەتتىن قوغلاپ چىقىرىلغان ئىدى.
ئەخمەتجان قۇربان سابىرى
12.ئۇيغۇرچە-خەنزۇچە قىزىقارلىق سۇئال-جاۋاپلار (10 قىسىم)
پەرھات جىلان
پەرھات جىلان «مەھمۇد قەشقىرى» ناملىق تارىخىي روماننىڭ مۇئەللىپى.
رېنىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
بىرىكمىلىرى:
بىر كۆزلۈك ئادەملەر
نۇرغۇن يىللار ئىلگىرى مۇنداق بىر ھىكايىنى ئوقۇغىنىم ئىسىمدە. بۇرۇنقى زاماندا، ئولتۇرسا قوپسا باي بولۇشنى خىيال قىلىدىغان، بىراق پەقەت جاپالىق ئىشلەشنى خالىمايدىغان بىر ئادەم بار ئىكەن. بىر كۈنى مۇنداق بىر خەۋەرنى ئاڭلاپتۇ، قۇرۇقلۇقتىن ناھايتتى يىراق بولغان كىچىك بىر ئارالدا بىر توپ ئادەملەر بارمىش، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ پىشانىسىنىڭ قاپ ئوتتۇرىدا بىر تاللا كۆزى بارمىش. بۇ ئادەم بۇ خەۋەرنى ئاڭلىغاندىن كىيىن، باي بولۇشنىڭ پۇرسىتى كەپتۇ دەپ بەك ھاجانلىنىپ كىتىپتۇ. ئۇ ئادەم ئۆز ئۆزىگە دەپتۇكى ، ئەگەر مەن ئۇ ئارالغا بارسام، ئۇ بىر كۆزلۈك ئادەملەردىن بىر نەچچىنى تۇتۇپ كىلىپ، دۇنيانى ئايلىنىپ كۆرگەزمە قىلسام، بىر ئايدا مانچە پۇل تاپسام، بىر نەچچە يىلغا بارماي مىليونىر بولىدىكەنمەن. ئۇ ئادەم شۇ خىياللار ئىچىدە ھاجانلىنىپ، دەرھال ھەركەتكە كىلىپ بىر كېمە ئىجارىگە ئىلىپ ، شۇ ئارالغا قاراپ يولغا چىقىپتۇ. بىر نەچچە ئايدىن كىيىن ئۇ ئارالغا يېتىپ بېرىپتۇ. قىرغاققا يىقىنلىشىپ قارىسا، ئۇ ئارالدا ياشايدىغان ئادەملەرنىڭ ھەممىسىنىڭ راس دىگەندە پىشانىسىنىڭ ئوتتۇرىسىدا بىر تاللا كۆزى بار ئىكەن. ئۇ ئادەم ئۇلارنى كۆرۈپ، خۇشاللىقىدىن ئۆزىنى تۇتىۋالالماي، قىرغاققا شۇنداق چىقىشىغا، ئۇ ئارالدىكى ئىنسانلار ئىچىدىمۇ ئۇزۇندىن بىرى باي بولۇش پۇرسىتى ئىزدەپ يۈرگەن شۇنداق بىر ئادەم باركەندۇق. ئۇ ئادەم شۇنداق قارىغىدەك بولسا، ئىككى كۆزلۈك غەلىتە ئادەمدىن بىرسى تۇرغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇ بىر كۆزلۈك ئادەم، ئەمدى باي بولۇشنىڭ پۇرسىتى كەپتۇ دەپ ، ئۇ ئىككى كۆزلۈك ئادەمنى تۇتۇپ، ئۇ ئارالنى ئايلاندۇرۇپ كۆرگەزمە قىلىپ پۇل تىپىش ئۈچۈن ئىلىپ كىتىپتۇ.
ئەبۇ مۇسا جابىر بىن ھەييام
thumb|Geber
خارۋارد ئۇيغۇرتىلى تۈرى
خارۋارد ئۇيغۇر تىلى تۈرى بولسا خارۋارد شەرقىي ئاسىيا تىلى ۋە مەدەنيىتى فاكۇلتىتىنىڭ تارمىقىدىكى ئۇيغۇرتىلى ئوقۇ-ئۇقۇتۇش، تەتقىقات بىلەن شۇغىلندىغان بىر تۈر.
ئۈتۈلدىغان دەرىسلەر
ئىنگىلىزچە ئاتىلىشى: Uyghur 300. Readings in Uyghur Language and Literature
بوغدا ئابدۇللا
‏
شامچىلىقىمىز
شام قۇيۇش ئۇسۇلى: قېلىپقا ئۆلچەپ تۆشۈك تېشىلگەن تاختايغا قېلىپنىڭ ئۇچلۇق ئۇچىنى تۆۋەن قىلىپ تۇرغۇزۇپ، قېلىپ ئوتتۇرىسىغا پىلىك يىپى تارتىپ، تەييارلانغان ساپ ياغ ئېرىتىپ قۇيۇلىدۇ. قۇيۇلغان ياغ قىشتا ئون مىنۇتتا، يازدا 20 مىنۇتتا قاتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن شام تەييار بولىدۇ.
Türkiye
Qisqische ehwali
Dölet bayrimi: (1923-yili)10-ayining 29-küni (jumhuriyet küni).
ئەلىشىر نەۋائى
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:20px"> ئەلشىر ناۋائى (پارىسچە، چاغاتايچە: نظام الدین على شير هروی; Nizām al-Din ʿAlī Shīr Herawī) - ئۇيغۇر ۋە ئۆزبېك كلاسسىك ئەدەبىياتىدىكى ئەڭ مۇھىم شائىرلارنىڭ بىرى بولۇپلا قالماي، زامانىدىكى دۆلەت ۋە جامائەت ئەربابىدۇر. ناۋائىنىڭ ئىجادىيىتى ۋە ئەسەرلىرى چاغاتاي ئۇيغۇرچىسى ۋە چاغاتاي ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققى قىلىشىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىغان.
Türkiye
Türkiyening iqtisadi ehwali
Pul birliki: türk lirasi. Türkiye iqtisadi siyasiti Amérika we Yawropaning zor tesirige uchrighachqa 2004-yiligha kelgende puli paxalliship bir milyun500ming lira bir dollargha toghra kélidighan pul paxalliqi yüz bergen idi. 2005-Yilidiki 6nölni qisqartishtin kéyin Türkiyede 1.34yéngi türk lirasi=bir dollar, 2006-yili 1.42yéngi türk lirasi=bir dollar boluwatidu.
Qisqiche tarixi
Türkiye saljuqilar dewrdila büyük impiriye qurghan. Kéyin Osman impiriyisini qurup, ereb yérim arilidin Shimali Afriqa we Sherqi Yawropagha qeder bolghan ariliqqa 500yildin artuq hökümranliq qilghan. 1- Dunya urushta mezgilide, Türkiye ittipaqdash döletler sépide turup urushta meghulup bolidu. Uning shimaliy afriqa hem kichik asiyadiki béqindi döletliri Engliye, Fransiye we Italiye mustemlikilik haletke chüshüp qalidu. 1919- Yili Mustapa Kamal rehberlikidiki milliy burzhuaziye inqilabi féodal padishahliqni aghdurup tashlaydu, chet el tajawuzchiliqini chékindüridu. 1920- Yili milliy hökümet qurulidu. 1923- Yili 10- ayning 29- küni jumhuritet qurulghanliqi jakarlinip, Mustapa Kamal tunji pirizdént bolidu. Türkiyening iliktirlishish we alaqe ishliri ortihal tereqqi qilghan bolup muqim télpon abonti19miliyun, yanpon abonti44miliyun, intérnét abonti 13miliyun bolghan.
ئەلىشىر نەۋائى
شائىرنىڭ ئىجادى ھاياتى
بۇيلەكىم، پەيدا بولۇر يۇلتۇز، نىھان بولغاچ قۇياش.
مەھبۇبۇل قۇلۇپ
«مەھبۇبۇل قۇلۇپ» ئەلىشىر نەۋائىي ھاياتىنىڭ ئاخىرىدا يازغان دىداكتىكىلىق ئەسەر بولۇپ، ئۈچ قىسىمدىن تەشكىل تاپقان.
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئىسيانكار قوشاقچىسى ئېلاخۇن كۆككۆز
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئاففانلار
اففانلار ئاففانىستاندا ياشىغۇچى ئاساسلىق مىللەتلەرنىڭ بىرى، ئاففانلار ئەمەلىيەتتە پۇشتۇلارنىڭ بىر تارمىقى بولۇپ، ئاساسەن ئاففانىستاننىڭ شەرقى يەنى ھىندىقۇش تاغ تىزمىسىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىدە توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان، ئاففانلار ئومۇمىي نوپۇسى 12 مىليوندىن كۆپرەك بولۇپ، پۈتۈن مەملىكەت نوپۇسىنىڭ 47 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ، بۇنىڭدىن باشقا، ھازىر پاكىستان تەۋەسىدە 1 مىليوندەك ئاففان بار. ئاففانلار ياۋروپا ئىرقىنىڭ ھىندى - پامىر تىپىغا كىرىدۇ؛ ھىندى - ياۋروپا تىللىرى سىستېمىسى ئىران تىللىرى گۇرۇپپىسىغا تەۋە دەرى (ئاففان) تىلىنى قوللىنىدۇ. ئاففانلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئىسلام دىنىنىڭ سۈننى مەزھىپىگە ئېتىقاد قىلىدۇ، ئاز قىسمى (ئاساسەن تۆرىلەر) شىئە مەزھىپىگە ئېتىقاد قىلىدۇ. ئاففانلارنىڭ 71 پىرسەنتى دېھقانچىلىق بىلەن، 20 پىرسەنتى يېرىم كۆچمەن چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ؛ دېھقانچىلىقتا بۇغداينى ئاساس قىلغان ھالدا، ئارپا، شال، كۆممىقوناق، كېۋەز، قىزىلچا ۋە پۇرچاق تېرىلىدۇ، چارۋىچىلىقتا قوي، كالا، ئات بېقىلىدۇ. ئاففانلارنىڭ ئەجدادلىرى مىلادىدىن ئىلگىرى ۋە كېيىنكى نەچچە ئەسىر داۋامىدا سۇلايمان تاغلىق رايونىدىن ھىندى دەرياسى ۋادىلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن پارس تىلىدا سۆزلىشىدىغان كۆچمەن چارۋىچى قەبىلىلەر ئىدى. ئۇلار دەسلەپ سۇلايمان تاغلىق رايونىدا ياشاپ، Ⅹ - Ⅺ ئەسىرلەرگە كەلگەندە، كۆچمەن چارۋىچىلىق تۇرمۇشىدىن پەيدىنپەي تېرىقچىلىق تۇرمۇشىغا كۆچكەن ھەمدە ھازىرقى ئاففانىستاننىڭ غەربىي شىمالىي ۋە شەرىقى جەنۇبىي رايونىغا كېڭەيگەن، ئۇلار تەرەققىيات داۋامىدا، تاجىك، ھىندى، ۋە تۈرك قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ ئېتنىك تەركىبىنى قوبۇل قىلىپ، ئاففانىستاندىكى ئاساسلىق مىللەت بولۇپ شەكىللەنگەن. ئاففانلار ئاساسەن دۇرانىنلار ۋە غىلزايلاردىن ئىبارەت ئىككى چوڭ تارماققا بۆلۈنىدۇ. ئاففانلار بۇغداي بىلەن كۆممىقوناقنى ئاساسىي ئوزۇق، قوي گۆشى بىلەن كۆكتاتلارنى قوشۇمچە يېمەكلىك قىلىدۇ، ئۇلارنىڭ مىللىي غىزالىرىدىن - شورپا بىلەن تونۇر كاۋىپى بىر قەدەر مەشھۇر. ئاففانلار مەۋلۇد، قۇربان ھېيىت، روزا ھېيىت، ۋە ئاشۇرا، مىراج، قەدرى كېچىسى قاتارلىق دىنىي بايراملىرىدىن باشقا يېڭى يىل يەنى باھار بايرىمى (نورۇز) نى تەنتەنىلىك ئۆتكۈزىدۇ، ئادەتتە بۇ بايرام مىلادى 3 - ئاينىڭ 21 - كۈنى باشلىنىپ 15 كۈندەك داۋام قىلىدۇ. ھېيىت - ئايەم كۈنلىرى تېكە (ئۆچكە) ئۈسۈشتۈرۈش، ئوغلاق تارتىشىش، ئات بەيگىسى، كۈچ سىنىشىش قاتارلىق ئەنئەنىۋى كۆڭۈل ئېچىش ۋە تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ. ئاففانلار مەرد، مېھماندوسىت كېلىدۇ. ئۆيىگە كەلگەن مېھماننى ئاۋۋال چاي، ئاندىن چىلىم (تاماكا)، ئاخىرىدا غىزا بىلەن كۈتۈۋالىدۇ. ئاففانلارنىڭ چىلىمى ئادەتتە مىس ياكى ئەينەكتىن ياسىلىدۇ، بىر ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە 4 - 5 ئادەم تاماكا تارتىشقا بولىدىغان نەيچىلىرى بولىدۇ. ئاففانلار ئۆزئارا ئۇچراشقاندا <ئەسسالامۇ ئەلەيكوم>دەپ سالام بېرىدۇ، بەزىدە ئوڭ قولىنى ماڭلىيىغا تەككۈزۈپ تازىم قىلىشىدۇ. ئاففانلار ئاق رەڭنى مۇقەددەس، ئۇلۇغ بىلىدۇ، شۇڭا ھەر يىلى تۇنجى قار ياغقان چاغدا ئۇنى <قۇتلۇق قار>، <خاسىيەتلىك قار> دەپ قاراپ، قارلىق تاشلاش (ئاففانچە <بارخى>دەپ ئاتىلىدۇ) ئادىتى بار. ئاففانلار مەدەنىيەت - مائارىپ ئىشلىرى ئانچە راۋاج تاپمىغان بولۇپ، ساۋاتسىزلار ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ 80 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ.
ۋۇۋېي
مائارىپ ئىشلىرى
تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپكە كىرىش نىسبىتى % 9 ، مۇستەھكەملىنىش نىسبىتى % 99.97 بولغان ، ئوقۇش پۈتتۈرۈش نىسبىتى % 99.98 بولدى. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ باسقۇچىدا مەكتەپكە كىرىش ئومۇمىي نىسبىتى 90.44% بولغان ، توققۇز يىللىق مەجبۇرىيەت مائارىپىنىڭ مۇستەھكەملىنىش نىسبىتى 99.01% غا يەتكەن.
ئورمان ۋە سۇ بايلىقى
2010 - يىلى ئورمان كۆلىمى 757.96 تۈمەن مو ، ئورمان بىلەن قاپلىنىش نىسبىتى 12.06 پىرسەنت بولغان.
بىزدىكى ئىختىلاپ ۋە ئۇنىڭ سەۋەپلىرى
نۆۋەتتە ۋەتەن سىرتىدىكى خەلقىمىز ئىچىدە بولۇپمۇ داۋا بىلەن مۇناسىۋەتلىك بەزى شەخىسلەر ۋە تەشكىلاتلار ئارىسىدا يۈز بىرىۋاتقان ئىختىلاپلار، بىرىنىڭ كەينىدىن بىرى ئوتتۇرىغا چىقىپ، بىر تەرەپتىن كەڭ خەلق ئاممىسىنى بىئارام قىلىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن داۋاغا ئىغىر زىيانلارنى ئىلىپ كېلىۋاتىدۇ. كۆپۈنچە كىشىلەر يۈز بىرىۋاتقان ئىختىلاپلارنى ئۈنۈملۈك بىر تەرەپ قىلىشنى ئۈمۈد قىلغان بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ كىلىپ چىقىش سەۋەپلىرىنى تونۇپ يېتىشتە بەزى پەرىقلەر بولغىنى ئۈچۈن، يەنى ئىختىلاپ پەيدا بولۇشقا سەۋەپ بولغان ئامىللارغا نىسبەتەن ئالاھىدە ئىزدىنىش ئىلىپ بارماي، قارشى تەرەپنى نوقۇل ھالدا خائىن، جاسۇسلۇق بىلەن ئەيىپلىگىنى ئۈچۈن، ئارىمىزدا يۈز بىرىۋاتقان ئىختىلاپلار بىسىقماي ئەكسىنچە كۈندىن كۈنگە كەسكىنلىشىپ، ئارىمىزدىكى ئىغىر دەرىجىدە بۆلۈنۈشكە ۋە ئىتىپاقسىزلىققا سەۋەپ بولاۋاتىدۇ.
2) ئۆز ئۆزىمىزنى توغرا ۋە يىتەرلىك تونىماسلىق. ئىنسان ئۆز ئۆزىنى توغرا ۋە يىتەرلىك تونىمىغاندا، ئىنسان ئۆزىنىڭ ئورنىنى توغرا بەلگىلىيەلمەيدۇ، نەتىجىدە ئىنساندا ئىككى خىل ئوخشىمىغان ئاقىۋەت كىلىپ چىقىدۇ. بىرى، ئىنسان ئۆزىنى توغرا تونىمىغانلىق سەۋەبىدىن، ئۆزىنى ئۆزى كەمسىتىش ۋە باشقىلارنىڭ ئۆزىنى كۆزىگە ئىلماسلىقىدىن ئارتۇقچە ئەندىشە قىلىش، ھە دىسە ئۆزىنىڭ قابىلىيىتىنى ۋە نەتىجىسىنى ھەددىدىن زىيادە تەكىتلەپ، ھەر پۇرسەتتە ئۆزىنى كۆرسىتىشكە تېرىشىش، باشقىلارنى بولۇپمۇ رىقابەتچىسىنى ئۆزىگە تەھدىت ھىساپلاش، باشقىلارنىڭ ئۆزىنىڭ ئورنىنى ئىگەنلىۋىلىشىدىن بەك ئەندىشە قىلىشتىن كىلىپ چىقىدۇ. يەنە بىرى، ئىنسان ئۆزىنى تۇغرا تونىماسلىق سەۋەبىدىن،ئۆز قابىلىيىتىنى ۋە ئۆز ئىقتىدارىنى بەك قالتىس ھىساپلاش، ئۆزىنى مىللەت “قۇتقازغۇچ” ساناپ،  ئۆزىنى باشقىلارنىڭ ئۈستىگە قويۇۋىلىش كىلىپ چىقىدۇ.
2) بەزى ئىنسانلارنىڭ شەخسىيەتچىلىكى، ھەسەتخورلىقى، مەنمەنچىلىكى، ئۆز مەنپەتى ئۈچۈن ئومۇمنىڭ مەنپەتىنى خالىغانچە قۇربان قىلىش، ئوخشىمىغان كۆز قاراشلارنى قوبۇل قىلالماسلىق، تەنقىت قىلغانلاردىن ئۆچ ئىلىش، رىقابەتچىسىگە دۈشمەندەك مۇئامىلە قىلىش ئىدىيەسى.
رۇقئى خەت نۇسخىسى
دېمەك، رۇقئى خەت نۇسخىسىنى ئەبۇ بەكرى مۇمتاز قېلىپلاشتۇرغان، مۇھەممەد ئازىت بولسا تەرەققىي قىلدۇرغان.
قوي گۆشى
قوينىڭ مۆڭگۈزىگە قىزىل لاتا، ئاغزىغا كەرەپشە چىشلىتىپ، غالتەك ھارۋا بىلەن مېھمانلارنىڭ ئالدىغا كەلتۈرۈلىدۇ. پىشقان كاۋاپنى پۈتۈن ھالدا ياكى سۆڭىكى بىلەن قوشۇپ 105-140 گرام چوڭلۇقتا پارچىلاپ داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ.
تاشقورغان پامىر ئايرودۇرۇمى
2020-يىلى 4-ئاينىڭ 26-كۈنى، تاشقورغان پامىر ئايرودۇرۇمى (ئېنگىلىزچە: Tashkorghan Pamir Airport; ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 帕米尔机场)قۇرۇلۇشى ئومۇميۈزلۈك باشلاندى. تاشقورغان پامىر ئايرودۇرۇمى شىنجاڭدىكى تۇنجى ئېگىزلىك ئايرودۇرۇمى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئايرودۇرۇم تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيەسىنىڭ جەنۇبىدىن 13 كىلومېتىر يىراقلىققا سېلىنىدىكەن، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 3252 مېتىر كېلىدىكەن، مۆلچەرلىنىشىچە 2022-يىل 5-ئايدا پۈتۈپ ئىشقا كىرىشتۈرۈلىدىكەن.
تۆمۈر
thumb|left
ئىزوتوپلىرى:
بىلىمخۇمار: يەھۇدىلارنىڭ كۈچلۈك بولالىشىدىكى مۇھىم ئامىللار
يەھۇدىلارغا بۇ بايرام جەريانىدا قىلىدىغانغا يەنە مۇنداق 4 ئالاھىدە ۋەزىپىلەر بېرىلگەن:
--ئۆتۈپ كەتكەن ئىشلارنى ئەسلەپ، ئۇلارنى كۆز ئالدىدىن بىر قېتىم يۇقىرى تەلەپ بىلەن ئەستايىدىل ئۆتكۈزۈپ چىقىش
ھەممە ئادەم ئىنسان مۇكەممەللىكىگە ئىنتىلىدۇ. لېكىن ھەممە ئادەم ئۇنى ئەمەلىي تەدبىر، ئەمەلىي ئىش-ھەرىكەت ۋە ئادەت بويىچە قوغلاشمايدۇ. ئۇنى قوغلىشىش بەزىلەرنىڭ قولىدىن كەلمەيدۇ. بەزىلەر بولسا ئۇنى قوغلىشىشنى خالىمايدۇ. بۇ يەردە بىز تەبىئىي ھالدا مۇنداق بىر سوئالنى سورىماي تۇرالمايمىز: بىز ئۇيغۇرلار ئۆز بايراملىرىمىزنى قانداق تەبرىكلەپ ئۆتكۈزىمىز؟ ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرچە پەقەت ئۆزىگىلا خاس مىللىي بايراملىرىدىن بىرەرسى بولمىسىمۇ، ئۇلار ئۇيغۇر دىيارىدا ھەر يىلى بايرام مۇناسىۋىتى بىلەن نۇرغۇن كۈنلەر دەم ئالىدۇ. ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇرلار ئۈچۈن دەم ئېلىش كۈنلىرىنىڭ ھەممىسى بىر يەرگە جەم بولۇپ، سورۇن تۈزۈپ، مېھماندارچىلىق قىلىدىغان بايرام، دەپ قاراشقا بولىدۇ. مەن ئالدىنقى ماقالەمدە تىلغا ئالغىنىمدەك، ئۇيغۇرلارنىڭ سورۇن مەدەنىيىتى ئۇلارنىڭ مىللىي ئاڭ، مىللىي ھەسسىيات، مىللىي ئۆرۈپ-ئادەت، ۋە مىللىي كىملىكنى ساقلاپ قېلىشتا ئويناۋاتقان رولى ئىنتايىن زور. لېكىن، ئۇنىڭدا يۇقىرىدا بايان قىلىنغاندەك «ئىنسان مۇكەمەللىكىنى قوغلىشىش» تەركىۋى قىسمى ئاساسەن يوق. (يېقىندا ئۇيغۇر دىيارىدىكى خەلق ئارىسىدا بىر قانچە قېتىم «كىتاپ-چېيى» ۋە «ئىلىم-چېيى» دېگەن ناملاردىكى يىغىلىشلار ئورۇنلاشتۇرۇلدى. بۇ بىر يېڭىلىق ۋە ئىنتايىن ئەھمىيەتلىك ئىش. مەن مۇشۇنداق ئىشلارنىڭ بۇنىڭدىن كېيىن تەدرىجى تەرەققىي قىلىپ، مىللىي ئۆرۈپ-ئادىتىمىزنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىشىنى تولىمۇ ئۈمىد قىلىمەن. ) ئۇنىڭ ئەكسىچە، سورۇن مەدەنىيىتى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان ۋاقىت بىلەن پۇل ئىسراپچىلىقى ئىنتايىن ئېغىر، ۋە ئۇنىڭ ئادەمنى «مۇكەممەللىك» نىڭ ئەكسىگە ئېلىپ بارىدىغان مەزمۇنى ئىنتايىن كۆپ. گەرچە بۇ جەھەتتە يەھۇدىدەك بولۇش ئانچە ئاسانغا چۈشمىسىمۇ، بىز سەل ئۇيقۇمىزنى ئېچىشىمىز كېرەك. ئۇنداق قىلمايدىكەنمىز، بىز بۇرۇنقىغا قارىغاندا قۇدرەت تېپىشقا قاراپ مېڭىش ئەمەس، بۇرۇنقىدىنمۇ بەكرەك ئاجىزلىشىشقا قاراپ مېڭىۋېرىمىز. دۇنيادىكى ھەممە ئادەملەر ياھۇدىلاردا بار ئەركىنلىك ۋە ئۆزىگە ئۆزى خوجا بولۇش ئىمتىيازىغا ئىگە ئەمەس. لېكىن ئۆزىمىزلا قىلىمىز، دەيدىكەنمىز، بىز ھازىرمۇ بار كىتابلارنى خالىغانچە سېتىپ ئالالايمىز. ئۆيىنىڭ بىر بۇلۇڭىدا بىر كىچىك «ئائىلە كۈتۈبخانىسى» قۇرالايمىز. ھەمدە ئاشۇ كىتابلارنى خالىغانچە ئوقۇيالايمىز. بىزنىڭ ھازىرقى تەقدىرىمىز بىز ھازىرغىچە قارار ئېلىپ تاللىۋالغان تاللاشلىرىمىزنىڭ نەتىجىسى. بۇنىڭدىن كېيىنكى تەقدىرىمىزنىڭ قانداق بولىشىنى بىزنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى تاللىشىمىز بەلگىلەيدۇ. يەنى، قازاندا نېمە بولسا، چۆمۈچكە شۇ چىقىدۇ.
قىسقىسى، ھازىرقى يەھۇدى نوپۇسىنىڭ ئىچىدە، ئۆزىنىڭ مىللىي كىملىكى، ئۆرۈپ-ئادىتى ۋە ئەنئەنىسىگە ساداقەتمەن كېلىدىغانلارنىڭ سانى كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ مەزكۇر بايرامدا قىلىدىغان ئىشلىرىنىڭ ئىچىدە «كىتاب ئوقۇش ۋە ئويلاش» ناھايىتى يۇقىرى نىسبەتنى ئىگىلەيدۇ. بۇنىڭ بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ھازىر ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز بايراملىرىدا قىلىدىغان ئىش-ھەرىكەتلەرنىڭ ئىچىدە «ئويناش» ئاساسلىق تەركىبنى ئىگىلەيدىغان بولۇپ، 90 پىرسەنتتىن كۆپرەك تەركىۋى قىسىمنى ئىگىلىشى مۇمكىن. ئەمما، «كىتاب ئوقۇش ۋە ئويلاش» بولسا ئۇيغۇر ھېيت-بايراملىرىدا بولىدىغان ئىشلارنىڭ ئىچىدە ئاساسەن مەۋجۇت ئەمەس. مانا بۇ يەھۇدىلار بىلەن ئۇيغۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى ئەڭ چوڭ پەرقلەرنىڭ بىرى. مۇشۇ پەرقنى كۆرسىتىپ بېرىش، مەزكۇر ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم مەقسەتلىرىنىڭ بىرسى.
8) كىشىلىك مەسئۇلىيەتلەر
10) خەير-ساخاۋەت ئىشلىرى
12) جىنسىي مۇناسىۋەت
4. لوبىيلىق قىلىش
ئامېرىكىدىكى سىياسەتچىلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، باشقا بارلىق مىللەت ۋە بارلىق كىشىلەرنىڭ لوبىيچىلىقى يەھۇدىلارنىڭ لوبىيچىلىقىدەك قورقۇنۇچلۇق، ياكى باش ئېگىشكە مەجبۇرى بولىدىغان دەرىجىدە كۈچلۈك ئەمەس. ئەگەر ئامېرىكىدىكى سايلىنىشقا چۈشكەن بىر سىياسەتچى يەھۇدى لوبىيچىلىرىنىڭ دېگىنىنى قىلمايدىكەن، ئۇ ھەرگىزمۇ كۆزلىگەن ھوقۇق ئورنىغا سايلىنالمايدۇ، ياكى قايتا سايلىنالمايدۇ. ھەمدە ئۇ يەھۇدىلارنىڭ قولىدىكى ئاخبارات ئورگانلىرى تەرىپىدىن قارىلىنىدۇ ياكى ئېتىبارسىز قارىلىدۇ. ئامېرىكىدىكى يەھۇدى لوبىي تەشكىلاتلىرى ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، ئۇلار ئۆز مەنپەئىتى ئۈچۈن ئامېرىكىنىڭ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى مەنپەئەتلىرىنىڭ ھەممىسىنى بىر ياققا قايرىپ قويىدۇ. دۆلەت ئىچىدە، ئۇلار ئامېرىكىنىڭ سىياسىي ئەمەلدارلىرىغا پارا بېرىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ ھىماسىيىسىنى قولغا كەلتۈرىدۇ. چەت ئەلدە بولسا ئامېرىكىنىڭ چەت ئەللەرگە قاراتقان سىياسىتىنى باشقۇرۇش، ئۇنى ئامېرىكىنىڭ تۈپ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن قىلىش ئەمەس، يەھۇدىلارنىڭ تۈپ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن قىلدۇرۇشنى قولغا كەلتۈرىدۇ. ئامېرىكىدىكى ئاساسلىق يەھۇدى لوبىي تەشكىلاتلىرىدىن تۆۋەندىكىلىرى بار:
يەھۇدىلارنىڭ بىرەر يېقىن كىشىسىنىڭ ۋاپاتىغا ماتەم تۇتۇۋاتقان مەزگىلىدە ئەمەل قىلىدىغان بىر ئاجايىپ ئۆرۈپ-ئادىتى بار بولۇپ، ئۇنى «تولۇقلاش غىزاسى» (meal of replenishment) دەپ ئاتايدۇ. يەنى جەسەتنى يەرلىككە قويۇپ بولغاندىن كېيىن، ماتەم تۇتىۋاتقان كىشى ئۆزى تاماق ئەتسە، ياكى باشقىلارنى تاماق ئېتىپ كۈتسە بولمايدۇ. باشقىلار ئۆلۈملۈك بولغان كىشىنى تاماق بىلەن كۈتۈپ، ئۆزلىرىنىڭ ئاشۇ كىشى ئەتىراپىغا توپلىشىپ، ئۇنىڭ روھىي ئازابىنى تەڭ تارتىشىپ بېرىۋاتقان، ۋە ئۇنىڭ روھىي دۇنياسىدىكى بوشلۇقنى تولدۇرۇشۇپ بېرىۋاتقانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. ئۇلاردا ئۆلۈملۈك بولغان كىشى ئۆلۈپ كەتكەن كىشى ئۈچۈن بىر يىل دۇئا ئوقۇپ، ئىبادەت قىلىدىغان ئادەت بار بولۇپ، بۇ ئىشنىمۇ ئۇنىڭ يېقىنلىرى بىللە قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۆلۈملۇك بولغان كىشى ئەتىراپىدا ئۆزىنى قوللايدىغان ۋە ئۆزىگە ھېسداشلىق قىلىدىغان بىر توپ ئادەمنىڭ بارلىقىنى كۆرۈپ تۇرىدۇ. ئۆزى بىلەن بىللە ماتەم تۇتۇۋاتقان باشقا ئادەملەرنى كۆرۈپ، ئۇلارنىڭ دۇئاسىنى ئاڭلاپ، ئۇلارنىڭمۇ ئۆزى بىلەن تەڭ قايغۇ ئۇرۇۋاتقانلىقىنى سېزىپ، بۇ ئېچىنىشلىق تەقدىرگە ئۆزى يالغۇز تاقابىل تۇرمايۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىدۇ. يەنى مۇسبەتلىك بولغان كىشى باشقىلارنىڭ چوڭقۇر مېھرى-شەپقىتىگە ئېرىشىپ، ئۆزىنى روھىي جەھەتتىن ناھايىتى تېزلا روسلىۋالىدۇ. باشقىلارنىڭ ئۆزى بىلەن بىللە قىلغان دۇئاسى تاشقىي دۇنيادىكى بىرەر ئەھۋالنى ئۆزگەرتەمدۇ-يوق، بۇ ئېنىق ئەمەس. لېكىن، باشقىلار مۇشۇ جەرياندا كۆرسەتكەن مېھىر-شەپقەت ئۆلۈملۈك بولغان ئاشۇ كىشىنىڭ روھىي ۋە جىسمانىي جەھەتتىكى سالامەتلىكىنىڭ ياخشى بولىشىغا زور تەسىر كۆرسىتىدۇ، دېسەك ھەرگىز خاتالاشمايمىز.
ساموئىل مورس
تېلگىراڧ تىرىشچانلىقى
1838- يىلى 1- ئاينىڭ 6- كۈنى مورس ئېلىپبەسىنى ئامېرىكادا تۇرۇپ دۇنيا جامائەتچىلىكىگە ئېلان قىلدى.
قۇربان ھېيت
3 ئۆرپ-ئادىتى
=== ئىسلام دىنى كالېندارى بىلەن ھازىرقى مىلادىيە كالېندارى ئوتتۇرىسىدا 11 كۈنگە يېقىن پەرق بار. شۇنىڭ ئۈچۈن ، مىلادىيە كالېندارىدىكى ھەر يىلقى قۇربان ھېيتنىڭ ۋاقتى مۇقىم ئەمەس. ئەنئەنىۋى ئادەت بويىچە ، ھېيىتتىن ئىلگىرى ھەممە ئائىلىلەر ئۆي ئىچى ، ھويلا –ئاراملىرىنى پاك – پاكىز قىلىپ تازىلاپ ، يېڭىلاپ چىقىدۇ ھەم ھېيتلىق ئىگىن تەييارلايدۇ. ئاياللار ساڭزا سېلىپ ، ياغلىق توقاچ – نانلارنى يېقىپ ، تۈرلۈك تاتلىق –تۈرۈملەرنى پىشۇرىدۇ ، ھەر خىل پېچىنە – كەمپۈت ، مېۋە –چېۋە دېگەندەك يېمەكلىكلەرنى سېتىۋېلىپ ، ھېيتقا ئوبدان تەييارلىق قىلىدۇ. ھېيت كۈنى ئەتىگەندە ، ئىخلاسمەن ئىسلام مۇخلىسىلىرى يۇيۇنۇپ ، ئىگىن يەڭگۈشلەپ ، مەسچىتكە بېرىپ ھېيت نامىزى ئۆتەيدۇ. ئاندىن تۇپراق بېشىغا چىقىپ ، ۋاپات بولغانلارنىڭ تۇپراق بېشىنى يوقلايدۇ ،ئۆيگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن قوي سويۇپ ، گۆش پىشۇرۇشقا باشلايدۇ. يەنە بەزىلەر كالا ، تۆگە سۆيىدۇ. قۇربانلىق مالنىڭ گۆشىنى سېتىشقا بولمايدۇ. بەلگىلىمە بويىچە قوينىڭ تېرە– ئۈچەيلىرىنى مەسچىتكە بەرگەندىن باشقا ، گۆشى مېھمانلارنىڭ ئالدىغا قويۇلىدۇ ۋە ئۇرۇق – تۇغقان ، دوست – يارەنلەرگە بېرىلىدۇ. ھېيت مەزگىلىدە ھەممە ئۆينىڭ داستىخىنىغا ئوبدان پىشۇرۇلغان بىر تاۋاق گۆش بىلەن چىرايلىق تىزىلغان ساڭزا ، ئۇنىڭ ئەتراپىغا بولسا يېمىش تەخسىلىرىگە ۋە چىرايلىق ۋازىلارغا قاچىلانغان تۈرلۈك پېچىنە – پىرەنىك ، تاتلىق يېمەكلىكلەر ، كەمپۈت ۋە مېۋە– چېۋىلەر تىزىپ قويۇلغان بولىدۇ. ھېيىت كۈنلىرى كشىلەر ئەڭ چىرايلىق ئىگىنلەرنى كىيىپ ، ئەڭ ئېسىل بېزەكلىرىنى تاقاپ ، ئۆزئارا مۇبارەكلىشىدۇ ، پەتىلىشىىدۇ ، ھېيتلاپ كەلگەنلەرنى قىزغىن كۈتۈۋالىدۇ. بۇرۇن ئارازلىشىپ قالغانلارمۇ ھېيتتا يۈز كۆرۈشكەندە چىرايلىق ھال– ئەھۋال سورىشىدۇ ، نۇرغۇن ئادەملەر ئۇ كۈندىن باشلاپ ، بۇرۇىقى كۆڭۈلسىزلىكلەرنى ئۇنتۇپ ، قايتا ياخشى ، خوپ بولۇشۇپ قالىدۇ، ھېيت كۈنلىرى يەنە تۈرلۈك تەبرىكلەش پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈلىدۇ. ===
4 بايراملىق يىمەكلىك
=== 5 قۇربان ھېيتنىڭ ئالاھىدىلىكى قۇربان ھېيت قۇربان ھېيت(3) قۇربان ھېيتتا قۇربانلىق قىلىش، ھېيتلىق راسلانغان داستىخانغا روزا ھېيتتا قويۇلىدىغان نازۇ-نېمەتلەر قاتارىدا گۆش قويۇلىدىغانلىقىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، مۇراسىم پائالىيىتى ۋە باشقا پائالىيەت مەزمۇنلىرى روزا ھېيتقا ئوخشاش. ئوخشىمايدىغان ئالاھىدىلىكى: ===
=== ھېيىت كۈنى چۈشلەرگە يېقىن چوڭ جامە پەشتاقلىرى ياكى ۋاقىتلىق ھازىرلانغان مەيدان-سورۇن يېنىدىكى ئۆگزىلەردىن ناغرا-سۇناي ساداسى ياڭرايدۇ. بۇنى ئاڭلىغان خەلق ئارقا-ئارقىدىن بۇ مەيدانغا قاراپ ئېقىپ ئۇسسۇل-ساما باشلىنىدۇ. بۇنىڭ بىلەن مەيدان تەدرىجىي ئۇسسۇل-ساما قاينىمىغا ئايلىنىدۇ، رەڭگارەڭ چىرايلىق بايراملىق كىيىملىرى قاينىمىغا ئايلىنىدۇ، رەڭگارەڭ چىرايلىق بايراملىق كىيىملىرى بىلەن بېزەلگەن چوڭ-كىچىك، قېرى-ياش، ئەر-ئايال بەس-بەستە مەيدانغا چۈشۈپ ئۆز ماھارەتلىرىنى نامايان قىلىدۇ. ===
سەدىقە بېرىش
=== سەدىقە بېرىش مۇسۇلمانلار ئۆزلىرىنىڭ مال - مۈلكىنىڭ بىر قىسمىنى ئۆزلۈكىدىن نامرات ياكى موھتاج مۇسۇلمانلارغا سەدىقە بېرىشنى كۆرسىتىدۇ. ئادەتتە ھېيت نامىزى ئاخىرلاشقان ياكى تۇپراق بېشىنى يوقلاپ بولغاندىن كېيىن، ئالدىغا ئۇچرىغان تىلەمچىلەرگە پۇل - پىچەك سەدىقە قىلىش ياكى يوقسۇللارغا ياردەم قولىنى سۇنۇش كۆپرەك ئۇچرايدۇ. «قۇرئان كەرىم» ۋە ئىسلام شەرىئىتىنىڭ نۇرغۇنلىغان جايلىرىدا سەدىقىنىڭ ئۆلچىمى ئېنىق تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، مۇسۇلمانلار مال - مۈلكىنىڭ 40 تىن بىرىنى يوقسۇل، قېرى، ئاجىز، يېتىم، غېرىب - غۇرۋالارغا بېرىدۇ. سەدىقە بېرىش يالغۇز قۇربان ھېيت بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، خالىغان چاغ ۋە خالىغان جايدا، باشقىلارغا جار سالمىغان ئاساستا، ئەڭ يۇقىرى چەكتە سەدىقە بەرسە بولىدۇ. قۇيماق سەدىقە قىلىش ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى روھقا مۇناسىۋەتلىك ئۆرپ - ئادەتلەردىن كېلىپ چىققان، بۇنى ئۇيغۇر تىلىدا «ياغ پۇرىتىش» دەپ ئاتايدۇ. بۇ يەردە ئەسكەرتىشكە تېگىشلىكى شۇكى، مەرھۇملارنىڭ روھى ئۈچۈن تەييارلانغان يېمەكلىكلەر كەمبەغەللەرگە تارقىتىپ بېرىلگەندە، ئاندىن قىممىتى بولىدۇ، شۇڭا ئۆلۈملۈك بولۇپ قالغان ئائىلىلەرنىڭ ھەممىسى ئادەتتە مۇشۇنداق قىلىدۇ؛ ئۆيىدە ئۆلۈم بولمىغان، ئەمما ئاغرىق - سىلاق بولغانلارمۇ كېسەلنىڭ بالدۇرراق ساقىيىشى ئۈچۈن سەدىقە بېرىدۇ؛ ھەتتا ئائىلىسىدىكى ئېغىر كېسەللەر ساقايغاندىن كېيىن، كېسەلنىڭ شىپالىق تاپقانلىقىغا ۋە ئۇرۇق-تۇغقان، قولۇم-قوشىنىلىرىغا رەھمەت ئېيتىش يۈزىسىدىن كەمبەغەللەرگە سەدىقە قىلىدۇ. كۈنىمىزدە بۇخىل سەدىقە بېرىش ئىشلىرى ئاستا - ئاستا ئەنئەنىۋى ئۆرپ - ئادەتكە، قېرى، ئاجىز، يوقسۇللارغا ياردەم بېرىدىغان گۈزەل ئەخلاققا، خەلقنىڭ ئۆز - ئۆزىنى چەكلەيدىغان ۋە ئۆز-ئۆزىنى تەڭشەيدىغان مېخانىزمىغا ئايلانغان. ===
12 مۆچەل تەقۋىمى
12 مۆچەل تەقۋىمى، ئاسىيادا، بولۇپمۇ خىتاي ۋە تۈركىي قەۋىملەر تەرىپىدىن كەڭ قوللىنىلغان بىر تەقۋىم. شۇنداقلا ياپونلار، كورىيەلىكلەر، ۋىيېتناملىقلار، موڭغۇللار ۋە مانجۇلاردىمۇ پەرقلىق تۈرلىرى قوللىنىلغان.
قۇربان ھېيت
تەربىيەلەش رولى. قۇربان ھېيتنىڭ تەربىيەلەش رولى ئۇنىڭ خەير - ساخاۋەت، كەڭ قورساقلىق، كۆيۈمچانلىق، سەمىمىيلىك قاتارلىقلارنى تەكىتلەيدىغانلىقىدا گەۋدىلىنىدۇ.
=== 11 ئالاقىدار بايان روزا ھېيىت بىلەن قۇربان ھېىيىت بايرىمىدىكى ئورتاق بىر ئالاھىدىلىك شۇكى، ئۆتكۈزۈلىدىغان ۋاقتى تۇراقسىز. بۇ ئىككى بايرام ھىجرىيە كالېندارى بويىچە ئۆتكۈزۈلگەچكە ۋاقتى ھەر يىلى ئون كۈن ئالدىغا سۈرۈلۈپ تۇرىدۇ. چۈنكى ھىجىرىيە كالېندارىدا ھەر ئاينىڭ كۈن سانى يېڭى ئاي كۆرۈنگەن كۈنىدىن ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا، مىلادى كالېندارى بىلەن ھىجرىيە كالېندارى ئوتتۇرىسىدا ھەر يىلى ئون كۈن پەرق كېلىپ چىقىدۇ. بۇ پەرق بويىچە بۇ ئىككى بايرامنىڭ ئۆتكۈزۈلۈش ۋاقتى ھەر يىلدا ئون كۈن، ھەر ئۈچ يىلدا بىر ئاي ئىلگىرى سۈرۈلۈپ، ھەر ئوتتۇز يىلدا بىر يىل دەۋر قىلىدۇ. دېمەك بىر يىل ئىچىدە تۆت پەسىلنىڭ ھەر بىر ئېيىدا بايرام ئۆتكۈزۈش نۆۋىتى كېلىدۇ. ===
ئۇيغۇرلارنىڭ ناماقۇللۇق چېيى
بىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدىكى ھەر بىر ھەرىكەت ۋە گەپ – سۆزلىرىمىز مەلۇم بىر ئادەتنىڭ ، قاراشنىڭ تۈرتكىسى بىلەن بولىدۇ. ئەنە شۇ ئادەت ۋە مۇراسىم ئەنئەنىلىرى ئىچىدە ، ئويغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى ناماقۇللۇق چېيى ۋە مەشرىپى ئۆزگىچە ئەقلىيەتچىلىكى بىلەن جەلپكاردۇر.
مۇھەممەد رەھىم ئەمىن
2004- يىلى ئاخرىدا قۇرئاننى تاماملاپ، ئۈرۈمچىگە چىقىپ 2013- يىلغىچە يېتىشكەن، ئالىي مەلۇماتلىق دىنى ئۇستازلاردا ئەرەب تىلى ۋە ئىسلام ئىلىملىرى ئوقۇغان.
2016- يىلدىن 2017 يىل ئاخىرغىچە سەئۇدى فىقھىشۇناسلىق جەمئىيتى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان 18 ئايلىق فىقھى سالاھىيەت يىتىلدۈرۈش پىروگىراممىسىنى تاماملىغان.
نەسخ خەت نۇسخىسى
”النسخ“(نەسخ) سۆزى ئەرەبچىدە ”كۆچۈرۈپ يازماق، قولدا كۆچۈرمەك، كۆچۈرۈپ خاتىرىلىمەك“دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. بۇ نۇسخا ئەينى چاغدا قۇرئان كەرىم ئايەتلىرى ۋە ئوردا ھۆججەتلىرىنى كۆچۈرۈشتە قوللىنىلغان بولغاچقا، شۇ نام بىلەن ئاتالغان. كاتىپلار بۇ خەت نۇسخىسىدىن پايدىلىنىپ قۇرئان كەرىم ئايەتلىرىنى كۆچۈرۈپلا قالماستىن، دۆلەتنىڭ ھۆججەت-ماتېرىياللىرى، ھۆكۈمەت جاكارلىغان قانۇن-پەرمانلار ۋە ھۆكۈمەتنىڭ خارجى ئىشلارغا ئائىت خەت-چەكلىرىنى كۆچۈرگەن. كېيىنچە، ئاخبارات ئورگانلىرى بۇ نۇسخىدىن پايدىلىنىپ گېزىت-ژۇرناللارغا كەلگەن ماقالىلەرنى كۆچۈرگەن؛ نەشرىيات ئورۇنلىرى بۇ نۇسخىدىن پايدىلىنىپ كىتاب تۈزگەن ۋە نەشر قىلغان. ئۇ ئادەتتىكى خەت نۇسخىسىغا ئوخشاش جەمئىيەتتە كەڭ قوللىنىلغان بولۇپ، كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغىمۇ سىڭىپ كىرگەن.
ماخۇاتېڭ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ئاسترونوم
ئاسترونوم (ئىنگ: Astronomer؛ خەنچە: 天文学家) ئاسترونومىيە ئالىمى، مۇتەخەسىسى.
خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى قامىغان گۇلاگ لاگېرلىرى
(2019.05.18)
https://www.cato.org/events/the-new-gulag-achipelago
2014-يىلى 5-ئايدا شى جىنپىڭنىڭ ئۈرۈمچىگە قىلغان زىيارىتى ھەممە ئىشنىڭ باشلىنىشى بولدى. شى جىنپىڭ زىيارەت جەريانىدا «بۇ قانداق ئىش؟ بۇلار تېخىچە خىتايلاشمىدىمۇ؟» دېگەنلىكى بىلدۈرۈلدى. كېيىن ئۇنىڭ زىيارىتى جەريانىدا ئۈچ كىشىنىڭ ئۆلۈمى، 79 كىشىنىڭ يارىلىنىشىغا سەۋەب بولغان پارتلىتىش ۋەقەسى يۈز بەردى. خىتاينىڭ تەشۋىقاتىغا قارىغاندا بۇ پارتلىتىش ۋەقەسىنىڭ جەريانى ھازىرغىچە ئېنىقلانمىدى.
ئەمدى دەسلەپكى مەلۇماتلارغا ئېرىشكەندىن كېيىن دېموكراتىك دۆلەتلەر خىتاي بىلەن «بۇرۇنقىدەكلا ئىش قىلىش»نىڭ توغرا ياكى خاتا ئىكەنلىكى ئۈستىدە ئويلىنىپ كۆرۈشى كېرەك. ئۇنىۋېرسىتېتلار تارىخنىڭ مۇشۇنداق ۋاقتىدا خىتاي بىلەن ئالاقە قىلىش، ئۆزئارا تېخنىكا، پىكىر ئالماشتۇرۇشتەك مۇناسىۋەتلىرىنى «توغرىمۇ ياكى خاتامۇ؟» دەپ ئۆزلىرىدىن سوراپ بېقىشى كېرەك. شەخسىي شىركەتلەردىن ھېچقانداق گۇناھى بولمىغان باشقا مىللەت ۋە باشقا دىندىكىلەرنى جازا لاگېرلىرىغا سولىغان بىر دۆلەتتە پەقەت پايدا-مەنپەئەت ئۈچۈنلا يۈگۈرۈپ يۈرۈشنىڭ توغرا ياكى خاتالىقىنى سوراش كېرەك.
ئوسمىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
سەھىھۇل بۇخارى
نەشرلەرى
مەزكۇر كىتاب ئەرەبچە بىر نەچچە قېتىم نەشر قىلىنغان: بۇ كىتاب يەنە تۈركىي تىللىق خەلقلەردە مۇختەسەر شەكلىدە نەشر قىلىنغان:
تۈركىيە تارىخىدىكى مەشھۇر ئۇيغۇرلار-1
كىرىش : ئەۋلادلار ئەجدادلىرىنىڭ شانلىق تارىخى ئارقىلىق غورۇرلىنىدۇ. ھەم ئۇلاردىن كەلگەن روھىي ئىنىرگىيەنى بۈگۈنى ۋە كەلگۈسى ئۈچۈن ئاكتىپ خىزمەت قىلدۇرىدۇ. ئۆتمۈشتە ئىز قالدۇرغان ساناقلىق مەشھۇرلارغا ئىگە ئەۋلادلار ئۈمىد مەشئەلىنى ھامان يۇتتۇرىدۇ. بەلكىم شۇ سەۋەبتىن بولسا كىرەك، تەرەققىي قىلغان ئەللەر ئۆز مەشھۇرلىرىنى ئەزەلدىن خاتىرلىرىدىن چۈشۈرۈپ قويمىغان، ھۆرمەت ھەققىنى بىرىپ كەلگەندۇر. ئۇلۇغلىرىنى ئۇلۇغلايدىغان ئەنئەنىگە ساھىب بىر مەدەنىيەتلىك مىللەت بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن بىزمۇ تارىختىكى نۇرغۇن مەشھۇر زاتلىرىمىزنىڭ ھەققىنى بەردۇق. ۋەلىكىن، ھەرتۈرلۈك سەۋەبلەر تۈپەيلى بۇ جەھەتتىكى ئەمگەكلىرىمىز يىتەرلىك بولالمىدى. تارىختا ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدا ئىزلار قالدۇرغان، ئەمما ئۇنتۇلۇۋاتقان يەنە نۇرغۇن ئۇيغۇر تۆھپىكارلىرىمىز باردۇر. بىزدىنمۇ ئۇ زاتلارنى ئىزدىنىدىغان، تەتقىق قىلىدىغان، ھەتتا ئۇلار ھەققىدە ماقالە،كىتاب يازىدىغان كىشىلىرىمىز كۆپلەپ چېقىشى كىرەك. مەن ئۆزەم تۈركىيە ئىستانبۇلدا ياشاۋاتىمەن، بۇ يەردە بەزى بىلىملىك زاتلىرىمىزدىن ئۆتمۈشتە تۈركىيەدە ياشاپ ئۆتكەن مەشھۇر ئۇيغۇرلىرىمىز ھەققىدە ھىكايىلەرنى ئېشىتتىم. دىمەككى، بىزنىڭ ئۇيغۇرلىرىمىز ۋەتەن سىرتىدىمۇ باشقىلارنى تاڭ قالدۇرۇپ ياشاپ كەلگەن ئىكەن. كىملىكىمدىن پەخىرلەندىم. سۆيۈنۇش ئىلكىدە پەپىلەندىم. لىكىن بۇ تۇيغۇلار يەتمىدى، بىرنەرسە كەمدەك بىلىندى. چۈنكى تارىختىكى ئۇ زاتلار ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئۇنتۇلۇپ كەتمەسلىكى، ئەسلىنىپ تۇرۇلۇشى كېرەك ئىدى. ئۇيغۇرلىرىمىزنىڭ ئۇلارنى تونۇش، بىلىش ۋە ئۇلاردىن پەخىرلىنىش ھەققى بار ئىدى. شۇڭا مەن گەرچە يا تەتقىقاتچى، يا يازغۇچى بولمىساممۇ، گال قەلەملىرىم بىلەن بۇنچە ئۆتكۈر چوڭ تىمىغا قورقماستىن تەۋەككۇل قىلىش نىيىتىگە كەلدىم. بۇ يەردە مەن غۇلجىلىقنىڭ تارانچىلاردىن مىراس “پوپاڭلىق” ئىرسىيەت خاراكتىرىم ئەسقاتقان بولدى. تۈركىيە تارىخىدىكى مەشھۇر ئۇيغۇرلارنى بىرقانچە قىسىمغا بۆلۈپ ئايرىم-ئايرىم تونۇشتۇرۇشنى لايىق تاپتىم. بۈگۈن بىرىنجى قىسىم سۈپىتىدە تونۇشتۇرماقچى بولغان زات بولسا 17 ۋە 18-ئەسىرلەردە ياشىغان، ئابدۇللا (نېداي) قەشقەرى ئىسمى بىلەن ئوسمانىيە دەۋرىدە تونۇلغان مەشھۇر ئۆلىمادۇر. شۇنى قىستۇرۇپ ئۆتمەي بولمايدۇكى، بۇ ماقالەمنىڭ روياپقا چېقىشىدا ئۇچۇر بىلەن تەمىن ئەتكەن، مەسلىھەت كۆرسەتكەن، رىغبەت بەرگەن گىرمانىيەدىكى قەدىمىي ئۇيغۇر تىلى تەتقىقاتچىسى، ئۇنۋىرسىت پراففىسسۇرى ئابدۇلئەھەد سەمەت ئاكىمىزغا ئالاھىدە تەشەككۇرۇمنى بىلدۇرىمەن. بەلكىم ئىزدىنىشىم يىتەرسىز بولغان بولۇشى مۇمكىن، ئوقۇرمەنلەرنىڭ توغرا تەكلىپ-پىكىرلەردە بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
ئىككى ھەپتە بۇرۇن بۇ ئۇلۇغ زاتلىرىمىزنىڭ دەرگاھىغا زىيارەت قىلىپ بارغىنىمدا، باشقىچە بىر ھاياجان بىلەن يۈرۈكۈم سوقۇپ كەتكەن ئىدى، چۈنكى 250 يىل بۇرۇن نەچچە ئونمىڭ چاقىرىم يولنى ئايىقى بىلەن بىسىپ مىڭىپ، بۇ زىمىنلارغا شەرەپلىك ئىز قالدۇرغان بۇ ئەجداتلىرىمىز خۇددى ماڭا : ” يىللاپ دۇنيا كېزىپ شۇنچە كۆپ ئەۋلىيالارنىڭ، شەيخلەرنىڭ، ئالىملارنىڭ قەبرىسىنى زىيارەت قىلدۇق، بىراق زىيارەت قىلغان زاتلارنىڭ كۆپچىلىكى ئۆز ئانا زىمىنىدا جان تەسلىم قىلغار ئىدى. بىراق بىز ئاللاھنىڭ ئىرادىسى بىلەن، ۋەتەندىن ئۇزاق ۋەتەنلەردە جان تەسلىم قىلدۇق، دۇنيانىڭ ھەر يەرلىرىدىن بىزنى زىيارەتكە ئىنسانلار كەلدى. بىراق ۋەتىنىمىز كىشىلىرىنى كۆرمىدۇق، كۆرمىگەنچە سېغىندۇق. ئۇلارنىڭ قەدىمى ئۇزۇندىن بۇيان بىزنى زىيارەتكە ھىچ كەلمىدى. كىلىشىڭلارنى شۇنچە ئۇزۇن ساقلىدۇق، بەلكىم بىزنى ئۇنۇتتى دەپمۇ ئويلىدۇق. ئەۋلادىم، سەن ئاخىرى ئاياق باستىڭ، خۇش كەلدىڭ !” دەۋاتقاندەك، خۇددى ئۇزۇن مەزگىل كۆرۈشمىگەن قەدىناسلاردەك روھانىي سالاملىشىپ، قۇچاقلىشىۋاتقاندەك ھاياجانلىق تۇيغۇلار ئىلكىدە ئىدىم. قولۇم دۇئادا، كۆزۈم يىغىدا ئىدى. دۇئالىرىمدا شۇ ئىلتىجالار تەكرار تەكرار ئىختىيارسىز ئۈنلۈك چىقاتتى: ” ئاللاھىم، شەرەپلىك ئەجدادلىرىمىزنىڭ ھەققى ھۆرمىتىگە، بىزنى ھەم ئەۋلادلىرىمىزنى شەرەپلىك قىلغىن ! ئارىمىزدا ئۈمىدنى ئوزۇق، ئىرادىنى قوزۇق قىلغىن ! نىجاتكار كېلەچەك بىلەن بىزنى بەختىيار قىلغىن ! ” كۆزۈمدىن تاراملىغان ياشلىرىم ئالقانلىرىم ئارىسىدىن سىرغىپ چۈشۈپ زىمىنغا قۇيۇلماقتا ئىدى. يات تۇپراققا سىڭگەن تونۇش تامچىلار كۆڭلۈمنى تەسكىن تاپتۇرۇپ، يۈزۈمنى تەبەسسۇم بىلەن جىلۋىلەندۇردى.
پايدىلانغان تۈركچە ماتىرىياللار:
تارباغاتاي ۋىلايىتى
تارباغاتاي ۋىلايىتى (Tarbaghatay Wilayiti)، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىغا قاراشلىق ۋىلايەت. تارباغاتاي ۋىلايىتىنىڭ نۇپۇسى 892 مىڭ 397، يۈز ئۆلچىمى 98 مىڭ 824 كۋادرات كىلومېتىردۇر، شىمالىي كەڭلىك 45.83°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 84°83.