cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qash
ھازىرقى ئىلى دەريا ۋادىسىدىكى قاش بولسا ، مىلادىدىن بۇرۇن ئۆتكەن ئالىب ئەرتۇڭا (ئافراسىياپ )نىڭ يازلىق ئۆردىلىرىنىڭ بىرى بولغان بولۇپ، ھازىرقى قاش قاراباغ يېزىسى - ئەپراسىياپ ۋە ئۇنىڭ قىزى قاز مەلىكىنىڭ ئىستىراھەت بىغى بولغان ، ھازىرقى قاش يېزىسى قاز مەلىكە سالدۇرغان تارىختىكى مەشھۇر < قازۋىن > شەھرىدۇر. قاش نامى ۋە ئۇنىڭ كىلىپ چىقىشى توغرىسىدا < تۇركىي تىللار دىۋانى >دا مۇنداق بايانلار بار : < قاز سۈيى ئىلى دەرياسىغا قۇيۇلىدىغان چوڭ بىر دەريانىڭ ئېتى، مۇنداق ئاتىلىشنىڭ سەۋەبى ،ئافراسىياپنىڭ قىزى ئۇنڭ بويىغا بىر شەھەر بىنا قىلدۇرغان ،بۇ (شەھەرنىڭ- يىلان ) ئىسىم ئۇنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان >. يەنە بۇ شەھەر ھەققىدە تەپسىلى توختۇلۇپ <قاز -ئاپراسىياپنىڭ قىزىنىڭ ئىسمى بولۇپ ، قازۋىن شەھرىنى ئۇ بىنا قىلغان >. شۇڭا قاش نامىنىڭ كىلىپ چىقىشى < قاز > بولۇپ ،كىيىن < ز > تاۋۇشى < س > غا ئۆزگەرگەن ،بۇنداق ھەرىپ ئالمىشىش ھەققىدە مەخمۇت قەشقىرى دىۋاندا < بۇ يەردە ز ھەرىپىگە ئورۇن قالمىغان ، ز نىڭ س غا ، ش غا ئالمىشىشى ئەرەپچىدىمۇ بار > دەپ كۆرسەتكەن. مەلۇمكى ، < قاش > نامى ئەسلىدە ئادەم ئىسمى بولۇپ ، كىيىنچە جۇغراپىيىلىك نامغا يەنى ، دەريا ۋە يەر نامىغا ئايلىنىپ كەتكەن .بۇنىڭدىن ، قاز مەلىكە بىنا قىلغان <قازۋىن > شەھرى ھازىرقى قاش يېزىسى نامىدا ساقلىنىپ قالغان .مەھمۇت قەشقىرى < قازۋىن > شەھرىنىڭ مەنىسىنى ئېزاھلاپ مۇنداق يازىدۇ : < بۇ سۆزنىڭ ئەسلىسى قازدۇر ، چۈنكى قاز مەلىكە شۇ يەردە تۇراتتى ۋە ئويناييتتى ...>. قاز سۆزىنىڭ ئەسلى مەنىسى غاز بولۇپ ،قەدىمقى ئىلى ئۇيغۇرلىرى غاز غا ئىتىقات قىلغان بولۇپ ، بۇ خىل ئىتىقاتچىلىقنىڭ ئىپادىسى سۇپىتىدە ھازىرقى قاش يېزىسىدا <غاز ئويۇنى > ھازىرغىچە مەشرەپ سورۇنلىرىدا ئوينىلىپ كىلىۋاتىدۇ. --- مەنبە : ئابدۇرىشىت ئوسمان ،< قەدىمقى ئۇيغۇرلارنىڭ غاز ئويۇنى >دىن
ﺷﻪﺑﻨﻪﻡ ﺗﻮﺭ ﺑﯧﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﯩﻼﻧﻨﯩﯔ ﻳﻮﻟﻼﻧﻤﯩﺴﻰ.
ژ
باشقا ئەلىفبەلەردە:
كرىل: Ж
ھورمۇن
ھىپوسالامۇس (hypothalamus)
بۇ ھورمۇن بېسىم ياكى پىسخىكىلىق جىددىيلىشىشكە ئالاقىدار ئەزالارنى تۇنجى بولۇپ قوزغاتقۇچى ھېسابلىنىدۇ. مەسىلەن: ئەگەر سىز بىر كالىدىن سۈت ساغماقچى بولغاندا كالا تونۇيدىغان ئادەم كالىنى ساغسا ياكى كالىغا ئوت بىرىپ ياخشى مۇئامىلە قىلىپ ئاندىن ساغسا سۈت كۆپ چىقىدۇ؛ لىكىن كالا ئۆچ كۆرىدىغان ياكى كالىنى قورقۇتقان ۋە ياخشى مۇئامىلىدە بولمىغان ئادەم ساغسا سۈت ئاز چىقىدۇ.چۈنكى كالا مۇھىتتىن (سۈت ساغقۇچىدىن) بېسىم ھېس قىلغاندا سۈت ئىشلەپچقىرىشتىكى مۇھىم ھورمۇنلار CRH ھورمۇنىنىڭ تورموزلىشىغا ئۇچرايدۇ، دە سۈت ئاجرىلىپ چىقىىشنى توسالغۇغا ئۇچرىتىدۇ.
3. ئۆستۈرگۈچى ھورمۇننى ئاجراتقۇچى ھورمۇن (GHRH)
بۇ ھورمۇن ھىپوفىز بىزىدا ئۆستۈرگۈچى ھورمۇن (GH) نىڭ سېنتىزلىنىشىنى توسىدۇ. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ھورمۇن بىلەن بۇ ھورمۇننىڭ نېسبىتى قانچىلىك مىقداردا ئۆستۈرگۈچى ھورمۇن سېنتېزلىنىشنى كونتىرول قىلىدۇ.
ھىپوفىز بېزى
4. فولىكۇل پىششىقلىغۇچى ھورمۇن (FSH)
5. لۇتىنايىزلاشتۇرغۇچى (سېرىق تەنچە ھاسىل قىلغۇچى) ھورمۇن (LH)
قالقانبەز
1. ھارغىنلىق ۋە ئاجىز ھېس قىلىش
ئېكسون موبىل شىركىتى
ئېكسون موبىل شىركىتىنىڭ ئاساسى گەۋدىسى بولغان يېڭى جېرسى ئۆلچەملىك نېفىت شىركىتى 1882-يىلى داڭلىق يەھۇدى مالىيە دوكاسى يوھان روك فېللىر تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، دەسلىپىدە  ئۆي-مۈلۈك، پولات تۆمۈر ۋە پۇل-مۇئامىلە، نېفىت قېزىش قاتارلىق ئۇنۋېرسال كەسىپلەر بىلەن شۇغۇللانغان، بولسىمۇ كېيىنكى يىللاردا ئىزچىل نېفىت ساھەسىگە قاراپ تەرەققى قىلىپ 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا  كەلگەندە ئامېرىكىنىڭ نېفىت پىششىقلاش ۋە پارچە سېتىش ساھەسىدىكى ماگىنات بولۇپ قالدى.
1911-يىلى ئامېرىكا فىدىراتسىيە سوتى بۇيرۇق چۈشۈرۈپ روك فېللىر مالىيە گۇرۇھىنى پارچىلىۋەتكەندىن كېيىن شىركەتنىڭ ئاساسلىق نېفىت پىششىقلاش ۋە سېتىش گەۋدىسى 1920-يىلى تېكساس نېفىتلىكىگە ئېرىشىپ شىركەت تارىخىدا زور بۇرۇلۇش نۇقتىسى ياسىدى، 30-يىللاردا  ھىندونوزىيىدە نېفىتلىك ئېچىش ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈردى. 50-يىللاردىن كېيىن ئەنگىلىيەنىڭ ئافرىقا رايونىدىكى تەسىر كۈچىنىڭ سىقىپ چىقىرىلىشىغا ئەگىشىپ ئافرىقىغا قارىتىلغان پاراۋانلىق سىياسەتلىرى ئارقىلىق يەرلىك كۈچلەرنىڭ قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈپ ئاستا-ئاستا شەرقى ۋە غەربى ئافرىقىدىكى نېفىتلىكلەرگە ئېرىشىپ تۈز سىزىق شەكلىدە تەرەققى قىلدى. ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرىنىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان ئالاھىدە مۇناسىۋىتى ئىزچىل تۈردە شىركەتنىڭ كوزىرلىق ئۈستۈنلىكى بولغانلىقتىن 50-يىللاردىن 70-يىللارغىچە يېڭى جېرسى ئۆلچىمى شىركىتى  ھەر تۆت يىلدا مەبلىغىنى بىر قاتلاپ تەرەققى قىلىپ ماڭدى.
ئۇيغۇرلاردا چاچ گۈزەللىكى
1. چاچ گۈزەل يار ئوبرازىنىڭ سىماسى سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ. مەسىلەن:  ئەلشىر نەۋائىي چاچ ھەققىدە مۇنداق يازغان:
قوينىدا ئەفئى، نې مۇمكىن كۆزگە ئۇيقۇ كىرگەلى،
3. چاچ ئىشىق ئوتىنى تۇتاشتۇرغۇچى، مۇھەببەت رىشتىنى باغلىغۇچىدۇر. مەسىلەن: كلاسسىك شائىرلىرىمىزدىن زەلىلى مۇنداق يازغان:
بۇلبۇل كەبى ھىجرىڭدە ئىشىم نالەۋۇ فەرياد.
ХХҖ 7 - Қетимлиқ Мәмликәтлик Нoпус Тәкшүрүши
хитай хәлқ җумһурийити йәттинчи қетимлиқ мәмликәтлик омумйүзлүк нопус тәкшүрүши (хәнчә:中华人民共和国第次全国人口普查, латин уйғур: Xitay Xelq Jumhuriyiti yettinchi qétimliq memliketlik omumyüzlük nopus tekshürüshi ) қисқичә йәттинчи қетимлиқ нопус тәкшүрүш. җуңго хәлқ җумһурийити һөкүмити 2020 - йили елип барған мәмликәтлик омумийүзлүк нопус ениқлаш вә тизимлаш хизмити болуп, 2010 - йили 6 - айниң 1 - күни йолға қоюлған "мәмликәтлик нопусни тизимлаш низами" ға асасән, һәр 10 йилда бир қетим җуңго хәлқ җумһурийити миқясида нопус тәкшүрүш елип берилиду. 2021 - йили 5 - айниң 11 - күни елан қилинған "йәттинчи қетимлиқ мәмликәтлик нопус тәкшүрүш доклати" ға асасланғанда, дөләтниң омумий нопуси 1 милярд 443 милйон 500 миңдур.[1]
ئۆي، مەكتەپ، ئارال ۋە مەسجىد
بىرىنچى قۇرۇلۇش
ھەر جامائەت ئۇزىنىڭ چامىغا قاراپ ئىشنى ئالدى بىلەن بىر مەدەنىيەت ئويى ئېچىشتىن باشلاش كېرەك. جابدۇق پۇتكىچە توي تۇگەپ كەتمىسۇن. ھىچبولمىغاندا بىرەر ئوينى ئىجارە ئېلىپ ئىشنى باشلايلى، بالىلىرىمىز توپلۇشۇدىغان بىر ئ‍ويىمىز بولسۇن. يىگىرمە يىل بۇرۇن مەن ئالمۇتودا بىر ئۇيغۇر ئويى ئالغان ئىدىم. ئۇنى گېزىتنىڭ باشلىقى يولداش ئازاماتوۋ بىلەن ئابلىمىت يەپ كەتتى. ئۇلار ئولۇپ ئۇ داۋا ئويى بىر خىيانەت ئويى، ئىبرەت ئويى بولۇپ قالدى. ئىچىدە بەلكىم بىرەرسىنىڭ بالىسى ياكى نەۋرىسى ياشاۋاتىدۇ. شۇ چاغدا ۋاشىڭتوندا بىر مەدەنىيەت مەركىزى قۇرايلى دەپ تەكلىپ بەرگەن ئىدىم. ۋاشىڭتوندەك مۇھىم شەھەردە تېخىچە بىر تورت تام ئوي ئالالمايۋاتىمىز. يۇزلەرچە بالىلىرىمىز ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيەت ھاياتىدىن مەھرۇم ھالدا تىلى يوق چوڭ بولۇپ بولدى. بىز مىللەتكە ئۇلگە يارىتالمىدۇق. بىزدىكى ساپا مۇشۇنچىلىك. مائارىپقا سەل قارىغان پرېزىدېنت بىر دولەتنى يىگىرمە يىلدا ۋەيران قىلۋەتكەندەك مائارىپقا سەل قارىغان لىدېرمۇ بالىلېرىمىزنى ئاسىملاتسيەگە بېرىۋېتىدۇ. بىر ياخشى تەشكىلات ئانا تىلىغا ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك. ئۇيغۇرلار بار يەردە دەرھال بىر ئۇيغۇر مەدەنىيەت ئويى قۇرۇش ۋە پائالىيەتلەر قايناپ تۇرۇشى كېرەك. مەسىلەن:
ئانا تىل، قۇرئان، ئېنگلىز تىلى دەرىسلېرى
زىيالىيلار يەر شارىنىڭ گراجدانلېرى. ئۇلارنىڭ بىلىملىرى پۇتۇن ئىنسانىيەتكە تەۋە. ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ئۇيغۇلارنىڭ يەر شارىغا بېرىۋەتكەن سوغاتلىرى. ئەمما زىيالىيلارنىڭ بىز ئۇچۇن قىممىتى خۇددى ئېينشتېيىن دىگەندەك ئۇلارنىڭ جامائ‍ەتكە قوشقان توھپىسىدە. بىزنىڭ زىيالىيلىرىمىزدە ئوزىگە تەمەننا بېرىش خاھىشى كۇچلۇك. ئۇلار مەن ئوقۇپ نەتىجە ياراتتىم، مىللەت ئالدىدا تىل تۇتۇغۇم يوق دەپ ئويلاپ مىللەتنىڭ داۋا، جامائەت، مائارىپ ئىشلېرىدىن ئوزىنى تارتىپ يۇرىدۇ. كورۇۋاتىمىزكى خىزمىتى شۇنچە ئالدىراش بولسىمۇ مىنۇت-سېكونتىنى مىللەتكە ئاتاۋاتقان ئاز ساندىكى جانپىدا ئالىملېرىمىزنىڭ قىلىۋاتقان بىر ئادەملىك ئىشى يۇز ئادەمنىڭ كۇچىنى بەرمەكتە. ئەگەر سەن كومپۇتور، خېمىيە ياكى پەلسەپەنى ياخشى ئوقۇغان بولساڭ قانداق قىلىپ ئاشۇنىڭ ئىچىدىكى ئىسىل بىلىملەرنى بىخەۋەر خەلقىمىزگە بىلدۇرۇشنىڭ غېمىنى قىل. بىر قۇدرەتلىك  ئۇيغۇرچە باشلانغۇچ، ئورتا ۋە ئالى مەكتەپ سستىمىسىنى تىكلەپ چىقىش مىللىتىمىزنىڭ كەلگۇسىنى بەلگۇلەيدىغان بىر ئالى ئولچەم. زىيالىلار بىز ئۇچۇن قىممەتلىك. ھازىرقى دۇنيادا ئۇلارسىز ئىش پۇتمەيدۇ. ئۇلار بەزى ئىشلارنى ئالدىنئالا پەرەز قىلالايدۇ. زىيالىلېرىمىز كوز ئالدىدىكى جىددىي خىزمەت، مائاش ۋە تۇرمۇش مۇھىممۇ ياكى ئۇيغۇر مۇھىممۇ دىگەن سۇئالنى ئويلاپ بېقىشى كېرەك. بىزدە ھازىر داۋاچىلار بىلەن دىنچىلار ئاكتىپ ئ‍ەمما زىيالىلېرىمىزنىڭ رولى ئاجىز. شۇغىنىسى لىدېرلېرىمىز كورەش بىلەن بەنت بولۇپ كېتىپ جامائەتنى ۋە بالىلېرىمىزنىڭ ئانا تىل تەربىيەسىنى ئۇنتۇپ قالدى. دىنچىلېرىمىز بولسا دىن  بىلەن سىياسەت، مائارىپ ئوتتۇرسىدىكى چىگرانى ئايرىمىدى، بەزى شەھەرلەردە مۇتەئەسسىپلىك ۋە رادىكاللىققا يول قويدى. بىر مىللەت، تەشكىلات ۋە شەخسنىڭ ساپاسىنى ئوز خاتالىقىنى تۇزۇتۇشتىكى باتۇرلۇقىغا قاراپ بىلسەك بولىدۇ. بىز مۇشۇ يىگىرمە يىلدا ئىككى چوڭ خاتالىق ئوتكۇزدۇق: بىرسى مىڭلاپ بالىلېرىمىز ئاسىملاسيە بولۇپ كەتتى، يەنە بىرسى مىڭلاپ ياشلېرىمىز سۇرىيەدە ئولدى. بۇ سەۋەنلىكلەرگە كوز يۇمۇپ ئولتۇرۋالماي زادى ئۇلارنىڭ سەۋەبى نەدە، جەريانى قانداق بولغان، مەسئۇليىتى كىمدە ۋە تۇزۇتۇش چارىلېرى قايسىلار دىگەندەك تېمىلار ئۇستىدە جانلىق مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىشىمىز ۋە تىز تۇزۇتىشىمىز كېرەك. بىزدە يۇزلىگەن دوكتۇر ۋە ماگىستېرلار بار. بۇلار ئاز كۇچ ئەمەس. ئۇلارنى كېرەكسىز قىلىۋەتكەن نەرسە تەمەننالىق. جۇھۇدلارنى زىيالىلېرى ئويغاتقان. ئۇيغۇرلارمۇ زىيالىلار ئۇيغانغاندا ئۇيغۇنۇدۇ. ئەگەر زىيالىلار مۇشۇنداق غىڭ قىلماي ياتىۋەرسە تۇگەپتىمىز دىسەك  بولىدۇ. زىيالىلېرىمىزنىڭ ئورنى توۋەن، تەشكىلات لىدېرلېرى ئىچىدە ھەتتا ماگىستېرلىق ئالغانلارمۇ يوق. دالاي لاما ئەتراپىدىكى لامالارنىڭ قارشىلىقىغا قارىماي، نومنى تۇزۇك بىلمەيدىغان، خارۋاردتا دوكتورلۇقنى ئالغان لوبساڭ سانگاينى ئىز باسارى قىلدى.
جۇھۇدلار ئون ئىككى مىلىيون بىزمۇ ئون ئىككى مىلىيون. ئۇلارنىڭ سانى سەمىرتىلگەن بىزنىڭ سانىمىز ئورۇقلىتىلغان. جۇھۇدلار ئەسلى مىڭ يىل بۇرۇن ئ‍اسىملاتسيە بولۇپ بىر قىسمى دىنى بىلەنلا ساقلىنىپ قالغان بىر ئۇمما ئىدى. شۇنداقتىمۇ دۇنيادىكى بارلىق نوبىل مۇكاپاتلېرىنىڭ يىگىرمە پىرسەنتىنى جۇھۇد قېنى بارلار ئالدى. جۇھۇدلارنى ئەقىللىق قىلغان كۇچ ئۇلارنىڭ ئىمانى ۋە سەكسەن دولەتتە تارتىپ كەتكەن ۋەتەنسىزلىكنىڭ خورلۇقلېرى. ئۇلار ئاخىرى بىز ھەر قانچە قابىلىيەتلىك، باي ۋە تىرىشچان بولساقمۇ ئوزىمىزنىڭ تىلى بولمىسا، دولىتى بولمىسا بولمايدىكەن دەپ چۇشەندى. ئىسرائىليە دولىتى ۋە يېۋرەي تىلىنىڭ ئەسلىگە كېلىشى زىيالىلېرىنىڭ تەكلىۋى، مائارىپچىلېرىنىڭ قوبۇل قىلىشى ۋە دىنچىلېرىنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن ئەمەلگە ئاشتى. مىللەت ۋە تىللار يوقۇلۇپ مېڭىۋاتقان بۇ دۇنيادا جۇھۇدلارنىڭ ئوز تىلى ۋە دولىتىنى ئەسلىگە كەلتۇرۋالغانلىقى بىر مۇجىزە. جۇھۇدلارنىڭ كوچۇشى بىر تەسىرلىك رومان. ئەمما ھەممە جۇھۇد كوچكىنى يوق. ھازىر ئۇلار ئىككى بولۇك: يېرىمى ۋەتىنىم، تىلىم دەپ ئىسرائىليەگە كوچۇپ بېرىپ ئوت خەتەرنىڭ ئىچىدە ياشاۋاتىدۇ. ئۇلار يېۋرەيچە بىلىدۇ ياكى ئوگۇنىۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ بالىلېرى ھەقىقى جۇھۇد بولۇپ ياشاپ قالىدۇ. قالغان يېرىمى بولسا مال-ۋارانلېرىدىن كېچەلمەي باشقا دولەتلەردە ئاسىملاسيە بولۇپ ياشاۋاتىدۇ ۋە سوزلەشنى بىلمەيدۇ. ئەمما ئسرائىليە تىرىلگەندىن كېيىن بۇلارنىڭمۇ مىللەتچىلىكى كۇچلۇنۇپ كەتتى. ئوزلېرى بارمىسىمۇ پۇللېرىنى ئايىمىدى. جۇھۇدلارنىڭ ھىكايىسى ئولگەن دولەت ۋە تىلىنى قايتا تىرىلدۇرۇش بولغان بولسا بىزنىڭ تەقدىرىمىز ئ‍ولۇۋاتقان تىلىمىز ۋە مىللىيلىكىمىزنى ساقلاپ قېلىش. ئ‍ەگەر بىز تىلىمىز ۋە دولىتىمىزنى يوقۇتۇپ ھەتتا بىر قىسمىمىزنى ئۇرۇغلۇققىمۇ  ساقلاپ قالالمىساق قالاق تىللار، قالاق مىللەتلەر يوقۇلۇپ كېتىپ بارغان بۇ دۇنيادىكى نورمال ئ‍ېۋولۇتسيەدە شالىنىپ چىقىپ كەتكەن بىر سىقىم  ئوغۇتقا ئايلىنىپ قالىمىز. باشقىلار ئانچىۋېلا ھەيران قېلىپمۇ كەتمەيدۇ. چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلار ۋەتەندىكى ئۇيغۇلارنىڭ ئاۋازى. خىتاينىڭ زۇلۇمى ئاستىدا ئۇيغۇرلار لاگىرلاردا ئولۇش ۋە يىڭى قۇللۇق تۇزۇمى ئاستىدا ياشاشقا مەجبۇر بولماقتا. مۇشۇ يىگىرمە يىل ئىچىدە چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلار مىسىلسىز چوڭ ئىشلارنى قىلدۇق. لېكىن بۇ قۇللۇق ئۇزۇنغا داۋاملىشىدۇ. خەلق بىزنىڭ ياشاپ قېلىشىمىزغا تەشنا. بىزنىڭ كوز ئالدىمىزدىن كەچكەن سەكسەن يىللىق ئاسىملاسيە تارىخىمىز كەلگۇسى سەكسەن يىلىمىزغا ۋەكىللىك قىلسا ئويدىكى بالىلېرىمىز ۋە نەۋرىلېرىمىزنىڭ ئ‍اسىملاسيە ئەھۋالى بۇگۇنكى مىللىتىمىزنىڭ ئاسىملاسيە ئەھۋالىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. ئەگەر يۇقۇرقىقدەك تەدبىرلەرنى قوللانماي بالىلېرىمىز 15-20 ياشلارغا كىرگەندە ھازىرقى ئۇيغۇر بالىلاردەك چالا تىللىق بولۇپ يۇرسە ھەقىقەتەن كەتكۇزۇپ قويۇپتۇق دىسەك بولىدۇ. ئەلىپبەنى ئوقۇغىنى بىلەن، زۇۋانىنى بىلدۇرەلىگىنى بىلەن ئۇيغۇرچىنى بىلدى دىگىلى بولمايدۇ. ئ‍ېغىز تىلى راۋانلىق ئولچىمى بويىچە كام دىگەندە ئۇچىنچى دەرىجىگە چىقسا ھىساپ. ئۇنىڭ ئۇچۇن ئۇلار ئۇيغۇر تىلىدا ئابستراكىت تېرمنىلار بىلەن سۇئال-جاۋاپ بېرەلەيدىغان بولۇشى كېرەك.
ئالما شىركىتى
شىركەتتىكى مۇھىم ئادەملەر
1985-يىلى يازدا، Sculley ئالما شىركىتىنىڭ يېڭى بىر رەھبىرى بولدى. ئۇ چاغدا شىركەتتە 1200 خادىم بار ئىدى.
1985-يىلى 10-ئاينىڭ 24-كۈنى، John Sculley ئالما شىركىتىنىڭ تارىخىدىن بۇيانقى ئەڭ ئەسكى بىر توختامنى ئىمزالىدى. ئۇ ئەگەر مىكروسوفت داۋاملىق ئالما شىركىتى ئۈچۈن يۇمشاق دىتال ئىشلەپچىقارسا، (Word，Excel دىگەندەك)، ئالما شىركىتىنىڭ بىر قىسىم سۈرەت كۆرۈنمە يۈز تېخنىكىسىنى ئىشلىتىشىگە قوشۇلدى. ئەگەر Sculley بۇ توختامنى تۈزمىگەن بولسا، Windows بەلكىم مەڭگۈ ئارىغا كىرەلمەيتتى. Windowsنىڭ MacOS گە ئوخشىشىپ كىتىشىدىن شۇنى كۆرۈۋىلىشقا بولىدۇكى، ئالما شىركىتى مىكروسوفتقا قارشى تۇرىدىغان ھەرقانداق بىر دەۋادا ئاسانلا ئۇتۇۋالالايدۇ.
1990-يىلى Windows 3.0 ئېلان قىلىندى؛ NeXTstation ئېلان قىلىندى؛ ئالما شىركىتى Mac Iifx ، Classic ، LC ۋە Mac Iisi قاتارلىق تۆت خىل تىپتىكى كومپيوتېرلارنى بازارغا سالدى.
1998-يىلى 5-ئايدا، iMac بىلەن خاتىرە كومپيوتېر PowerBook G3 ئېلان قىلىندى.
1999-يىلى 9-ئاينىڭ 30-كۈنى، Pixar شىركىتىنىڭ ئىككىنجى كىنوسى “Toy Story 2” تۇنجى قويۇلغان.بۇنىڭ بىلەن Pixar شىركىتى پۈتۈن دۇنيادىكى كومپيوتېر كارتون كىنوسى ساھەسىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى مۇستەھكەملىگەن. “Toy Story” ، “Toy Story 2” ۋە "A Bug’s Life" نىڭ دۇنيادىكى ئومۇمىي بىلەت كىرىمى 1مىليارد 200مىليون ئامىرىكا دوللىرىغا يەتكەن.
2000-يىلى 7-ئاينىڭ 19-كۈنى، نيوروكتىكى MacWorld كۆرگەزمىسىدە ئالما شىركىتى يېڭى بىر يۈرۈش iMac (iMac، iMac DV ، iMac DV+ ، iMac DV SE ) نى ، يېڭى PowerMac G4 Cube ۋە قوش بىر تەرەپ قىلغۇچ سەپلەنگەن PowerMac G4 ( قوش 500MHz لىق PPC G4 بىر تەرەپ قىلغۇچ) نى ئېلان قىلغان.
2001-يىلى 7-ئاينىڭ 18-كۈنى، نيوروكتىكى MacWorld كۆرگەزمىسىدە، ئالما شىركىتى يىڭى G4 كومپيوتېرىنى ئېلان قىلغان،ئاساسىي چاستوتىسى 867MHz غا يەتكەن، بۇنىڭ ئىچىدە قوش 800MHz لىق بىر تەرەپ قىلغۇچ سىكونتىغا 12مىليارد لەيلىمە نۇقتا ھېسابلاش ئىقتىدارىغا ئىگە. ئالما شىركىتى Mac OS X 10.1（Puma） نىڭ 9-ئايدا بازارغا سىلىنىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان. 2001-يىلى 9-ئاينىڭ 7-كۈنى، ئالما شىركىتى 733MHz لىق Power Macintosh G4 Server نى ئېلان قىلغان. ئالما شىركىتىنىڭ يەنە بىر پارچە سېتىش دۇكىنى ئوخېئودا ئېچىلغان.
2001-يىلى 11-ئاينىڭ 13-كۈنى، AirPort 2 ئېلان قىلىنغان، ئۇنىڭغا Windows PC نى قوللاش ئاشۇرۇلغان، ئۇلانمىسى 50 گە يەتكەن ۋە 128 بىتلىق پىرسلاش تېخنىكىسى قوللىنىلغان.
قاسىم ئىبن قۇتلۇبۇغا
ياكى ئىبن قۇتلۇبوغا (چاغاتايچە: ابن قطلوبغا، تۈركچە: İbn Kutluboğa) ھەنەفىي فەقىھ ۋە ھەدىس ئالىمى. ھافىز مۇفتى ۋە مۇئەررىخ (تارىخچى).
ئۇستازلىرى
شەيخ قاسىم رەھىمەھۇللاھنىڭ نۇرغۇن شەيخلىرى ۋە ئۇستازلىرى بولغان بولۇپ، ئۇلار ئارىسىدا داڭلىق ئالىملار ۋە چوڭ مۇھەققىقلەرمۇ بار. بۇ ئۇنىڭ ئۆز دەۋر ئالىملىرى ئارىسىدىكى ئورنىنىڭ يۈكسەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ ئۆز ئۇستازلىرى ۋە شۇ دەۋردىكى باشقا ئالىملار ھەققىدە يازغان «مشايخ شيوخ العصر (مەشايىخۇ شۇيۇخىلئەسر)» ناملىق كىتابى ئۇنىڭ ماشايىخلىرىنىڭ نەقەدەر كۆپلۈكىنىڭ دەلىلىدۇر. ئەپسۇس، بۇ كىتابى بىزگە يېتىپ كېلەلمىگەن بولسىمۇ، بۇ ماقامدا، ئۇنىڭ تەرجىمىھالىنى يازغانلارنىڭ ئۇنىڭ ئىلىم ئالغان ئۇستازلىرى ھەققىدە دېگەنلىرى يېتەرلىكتۇر.
ئۇستازلىرىدىن يەنە باغداد قازىسى تاجىددىن ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد نومانىي فەرغانىي (ۋاپاتى ھىجرىيە 834) بار. قاسىم ئىبنى قۇتلۇبۇغا دەسلەپكى ئىلىم ئوقۇش مەزگىلىدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە شامغا سەپەر قىلىپ، ئۇ يەردە ئۇنىڭدىن ئىلىم ئالغان ۋە ئۇنىڭدىن خارەزمىينىڭ «جامع مسانيد أبي حنيفة (جامىئۇمەسانىيد ئەبى ھەنىيفە)» دېگەن كىتابىنى رىۋايەت قىلغان ھەم ئۇنىڭدا ئىبنى سالاھنىڭ «علوم الحديث (ئۇلۇمۇل ھەدىس)»نى ۋە باشقا كىتابلارنى ئوقۇغان. ھىجرىيە 823 – يىلى ئۇستازى ئۇنىڭغا ئىجازەت بەرگەن.
ئەسەرلىرى
تەخرىج ئىلمىگە ئالاقىدار 18 كىتابى بار بولۇپ، بىر قىسمى مۇنۇلار:
3.     «زوائد سنن الدارقطني على الستة».
4.     «حكم الإسلام في لحوم الخيل».
6.     «الأصل في بيان الفصل والوصل».
1.     «حاشية على حاشية التفتازاني».
دۇنيا نېمىشقا ئاجىزلار يولۇققان ئادالەتسىزلىك ۋە زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىدۇ؟
ئەگەر سىز ئامېرىكىدا بولۇپ، بىرەر جىددىي ئەھۋالغا دۇچ كېلىپ قالىدىكەنسىز، 911 نومۇرغا تېلېفون قىلىپ، دەرھال قۇتقۇزىلىنىۋېلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولالايسىز. ئەمما، خەلقئارا سىستېمىدا ئەگەر سىز 911 نومۇرغا تېلېفون قىلسىڭىز، تېلېفوننىڭ قارشى تەرىپىدە سىزگە ھېچ كىم جاۋاب بەرمەيدۇ. سىزنى قۇتقۇزۇۋالىدىغان ھېچ قانداق ئورۇن چىقمايدۇ. ھەممە ئەللەر باراۋەر بولۇپ، نوپۇزدا بارلىق ئەللەردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان بىرەر ئورگان مەۋجۇت ئەمەس. ۋەتەندىكى خەلقىمىز يولۇققان ئەھۋال ئەنە شۇ: ئۇلار ئېغىر خەتەر ئاستىدا بولسىمۇ چەت ئەلگە تېلېفون قىلىپ، ئۆزلىرى يولۇققان زۇلۇمنى سىرتقا ئاڭلىتىپ كەلدى، ئەمما سىرتتىن ئۇلارغا ھېچ قانداق ياردەم كەلمىدى.
[2] 19年前风骤起，19年后叩人心!（20180720第406期）
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
2. ئامېرىكا (شىمالى ئامېرىكا قىتئەسى)
5. شىۋېتسارىيە (ياۋرۇپا قىتئەسى)
166. ئافغانىستان (ئاسىيا قىتئەسى) (ئەسلىدىكى تېمىدا يەنە 7 دۆلەتنىڭ ئىسمى بېرىلگەن. نەقىل تۈگىدى)
قىسقىسى، ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك، ياپونلۇقلار دىنىي ئېتىقادى ئانچە يۇقىرى ئەمەس، ئەمما مىللىي ساپاسى ناھايىتى ئۈستۈن بولغان بىر مىللەت. ياپونلۇقلار ئۆزىنىڭ ساپاسىنى كۆپۈنچە ھالدا «ياپونلۇقلار روھى» (Japanese spirit) دېگەن سۆز بىلەن تەسۋىرلەيدۇ. بۇ سۆز ئۇلارنىڭ 794-يىلىدىن 1185-يىلىغىچە داۋام قىلغان «تىنچلىق دەۋرى» (平安時代، Heian jidai) دە ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ [4]، ئۇ ياپون خەلقىنىڭ مەنىۋىي ۋە مەدەنىي قىممەت قارىشى ۋە خاراكتېرىنى ئىپادىلەيدۇ. غەربلىكلەر ياپونلۇقلارنىڭ ساپاسىنى تەسۋىرلەشكە «ئەخلاقىي خاراكتېر» (moral charakter) دېگەن سۆزنى كۆپرەك ئىشلىتىدۇ. يەنى، ياپونلۇقلارنىڭ ئەخلاقىي خاراكتېرى غەربلىكلەرنىمۇ خېلى قاتتىق جەلب قىلغان بولۇپ، ئامېرىكا ۋە گېرمانىيەمۇ بۇرۇنقى بىر ۋاقىتلاردا مەخسۇس خىراجەت ئاجرىتىپ، ياپونلۇقلارنىڭ ئەخلاقىي خاراكتېرى ۋە ئۇنى ۋۇجۇتقا چىقىرىش تەدبىرلىرى ئۈستىدە چوڭقۇر تەكشۈرۈش ۋە ئىلمىي تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بارغان. ياپونىيە ئىلغار تېخنىكا ۋە ئىنسان تەرەققىياتى جەھەتتە دۇنيادا يېتەكچى رول ئويناۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ بىرى. بىز بولساق ئۆزىمىزنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىش ۋە نورمال ئىنسانلاردەك ياشايدىغان بىر شارائىتنى بەرپا قىلىش يولىدا تىركاڭشىشىۋاتقان خەلق. شۇڭلاشقا، خۇددى يەھۇدىلارغا ئوخشاش، ياپونلۇقلاردىمۇ بىزدە يوق، بىز ئۆگىنىشكە تېگىشلىك بولغان بىر قىسىم ئىلغار نەرسىلەر بار. ئۇنىڭدىن باشقا، نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ياپونلۇقلار توغرىسىدىكى چۈشەنچىسى، پەقەت ياپونلۇقلارنىڭ ئىلغار تېخنىكىسى ۋە يۇقىرى سۈپەتلىك مېھسۇلاتى بىلەنلا چەكلىنپ قالغانلىقىمۇ بىر ئەمەلىيەت. مەن مەزكۇر ماقالىدا ياپونلۇقلار روھى ۋە ئۇلارنىڭ ئەخلاقىي خاراكتېرىنى مەركەز قىلغان ھالدا، ئۇلارنىڭ قانداق قىلىپ بۈگۈنكىدەك پۈتۈن دۇنيانى قايىل قىلغان ۋە پۈتۈن دۇنيانىڭ ھۆرمىتىگە ئېرىشكەن، ئەخلاقىي خاراكتېر جەھەتتە يۇقىرى سۈپەتلىك، ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە ئىنتايىن كۈچلۈك بىر مىللەت بولالىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمەن. ھازىر بىزنىڭ مائارىپ ئىشلىرىمىزغا ئۆزىمىز ئىگە ئەمەس. شۇڭلاشقا ياپونلۇقلار قوللانغان ئۇسۇل-تەدبىرلەرنى بىز ئەينەن قوللىنالمايمىز. شۇنداق بولسىمۇ، ئۇلارنى تولۇق چۈشىنىش، ئۇلارنىڭ ئىلغار تەرەپلىرىنى بىلىۋېلىش ۋە ئۇلارنى ئۆزىمىزنىڭكى بىلەن سېلىشتۇرۇپ بېقىش ئارقىلىق، ئۆزىمىزنىڭ ئاجىزلىقلىرىنى توغرا ۋە ئىلمىي يۇسۇندا چۈشىنەلەيمىز. ھەمدە شۇ ئاساستا ئىمكانىيەت يار بەرگەندە ياپونلۇقلارنىڭ ئىلغار ئۇسۇللىرىنى ئۆزىمىز ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرالايمىز. مەن ئوقۇرمەنلەردىن مەزكۇر ماقالىنى ئوقۇش جەريانىدا يۇقىرىقىدەك نۇقتىلارغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىشىنى سەمىمىي ئۈمىد قىلىمەن.
3. ياپونلۇقلارنىڭ ئەخلاقىي خاراكتېرىنىڭ 4 تۈۋرۈكى
(3) 義理: بۇ سۆزنىڭ مەنىسى ئۇيغۇرچىدىكى ۋە غەربلىكلەر تىلىدىكى «مەجبۇرىيەت» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسىدىن خېلىلا مۇرەككەپ بولۇپ، ئۇ بىر ئادەمدىن ئۆزىنىڭ مەجبۇرىيىتىنى بىر شەرەپلىك ھاياتنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك فۇنكسىيىسى سۈپىتىدە ئادا قىلىش ۋە تەڭپۇڭلاشتۇرۇشنى تەلەپ قىلىدۇ.
1880-يىللىرىنىڭ ئالدىدا، ياپونىيىدە ئاممىۋىي سورۇنلاردا كىچىك تەرەت قىلىش، ئەر-ئاياللار يالىڭاچلىنىپ ئوخشاش بىر كۆل ياكى مۇنچىدا سۇغا چۈشۈش قاتارلىق «ۋەھشىي ئىشلار» (barbaric practice) مەۋجۇت بولۇپ تۇردى. 1880-يىللىرىغا كەلگەندە ياپونىيىدە «مەدەنىيەت ئەخلاقى» (ethics of civilization) نى بەرپا قىلىش ۋە قوغداشنى مەركەز قىلغان بىر قاتار ھەرىكەتلەر ئېلىپ بېرىلدى. 20-ئەسىرگە قەدەم قويۇش بىلەن تەڭ، ياپونىيىنىڭ ئەخلاق تۈزۈمى مەدەنىيەت ئەخلاقىدىن روھىي ئەخلاق (ethics of spirit) قا ئۆزگەرتىلدى. ئۇ دەۋردىكى نۇرغۇن داڭلىق ياپونىيە زىيالىلىرى تەجرىبىچىلىكنى تەنقىت قىلىشقا ئۆتۈپ، سەۋەبلەرنى تېپىش، كۆزىتىش (ياكى باھالاش) ۋە تەجرىبە قىلىش قاتارلىقلارنى ياخشىلىقنى ئېنىقلاپ چىقىشنىڭ ئۇسۇلى قىلىشنىڭ چەكلىمىسىنى تەكىتلەشكە باشلىدى. ياپونىيىدىكى ئەخلاق ئىلمى ئەھلىلىرى ئەسلىدە گېرمانلىقلار رومانتىزمىنىڭ بىر قىسمى بولغان «مىللىي خاراكتېر» ۋە «خەلق روھى» دېگەن ئۇقۇملار ئاساسىدا بىر ئورتاق خەلق روھى گەۋدىلەنگەن «ياپونلۇقلار ئەخلاقى» (unitary Japanese morality) نى ئوتتۇرىغا چىقاردى. بۇ «ياپونلۇقلار ئەخلاقى» ياپونىيە خەلقىدىن ئۆزىنى قۇربان قىلىپ، دۆلەتكە ۋەتەنپەرلەرچە ساداقەتمەن بولۇشنى تەلەپ قىلدى. شۇنىڭ بىلەن پۈتۈن ئىنسانىيەت ئۈچۈن ئورتاق بولغان مەدەنىيەت ئەخلاقىنىڭ ئورنىنى پەقەت «ھەقىقىي ياپونلۇق» لارغىلا خاس بولغان روھىي ئەخلاق ئىگىلىدى.
1945-يىلىدىن ھازىرغىچە بولغان ياپونىيىنىڭ «دېموكراتىيە دەۋرى» نىڭ دەسلىۋىدە ئەخلاق دەرسى 9 يىللىق مەجبۇرى مائارىپنىڭ ئىجتىمائىي-پەن دەرسلىرىگە قوشۇۋېتىلگەن بولسىمۇ، كېيىن ئۇ يەنە بىر ئايرىم دەرس قىلىپ بېكىتىلدى. شۇنىڭدىن باشلاپ ھازىرغىچە ئەخلاق دەرسى ياپونىيىنىڭ 9 يىللىق مەجبۇرى مائارىپىدا ھەپتىسىگە بىر سائەتتىن ئايرىم دەرس قىلىپ ئۆتۈلۈپ كېلىۋاتىدۇ.
(2) تىرىشچان بولۇش: ئۆزى قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلارنى قاتتىق تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ ئۆزى قىلىش
(1)ئەدەپلىك بولۇش: ئەدەپ-ئەخلاقلنىڭ مۇھىملىقىنى چۈشىنىش، ھەمدە ھەر بىر ئەھۋالغا ئۇيغۇن كەلتۈرۈپ سۆزلەش ۋە ئىش كۆرۈش
(4) ئالىيجانابلىق: ئىنسانلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئاجىزلىقلىرىنى ۋە يامان تەرەپلىرىنى يېڭەلەيدىغان كۈچ-قۇدرەتكە ۋە ئالىيجاناپلىققا ئىگە ئىكەنلىكىگە ئىشىنىش
4) گۇرۇپپا ۋە جەمئىيەت بىلەن بولغان مۇناسىۋەت
نۇرغۇن چەت ئەللىكلەر ياپونلۇقلارنىڭ ھەقىقىي خاراكتېرىنى بىلمەيدۇ. ئۇلار پەقەت ياپونلۇقلار ھازىرقى زامان تەرەققىياتلىرىنىڭ ھەممە ساھەلىرىدە، يەنى، ئۇرۇش ۋە تىنچلىق سەنئىتى، ئىلىم-پەن، سانائەت ۋە ئىگىلىك تىكلەش قاتارلىقلاردا قولغا كەلتۈرگەن ئاجايىپ نەتىجىلەرگە قاراپ، ياپونلۇقلارنىڭ قانداق خاراكتېرلەرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى پەرەز قىلىدۇ. دەرىجىدىن تاشقىرى ئەدەپ-ئەخلاقلىقى، باشقىلار بىلەن بولغان ئالاقە جەريانىدىكى خۇشخۇيلىقى، چەت ئەللىكلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە نامايان قىلىدىغان مۇلايىملىق بىلەن زېرەكلىكى بىلەن ياپونلۇقلار پۈتۈن دۇنيانىڭ مەدھىيىلىشىگە ئېرىشتى. ياپونىيىدە بىر مەزگىل ياشاپ، سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە روھىي جەھەتتە پۈتۈنلەي ياپونلۇق بولۇپ كەتكەن چەت ئەللىكلەرمۇ ئاز ئەمەس.
ياپونلۇقلارنىڭ مۇشۇ تۇغما پەلسەپىسى ئۇلاردا ھازىر مەۋجۇت بولغان سامۇرايغا خاس تەمكىنلىك، ۋە ئەسكەرلەر بىلەن كېمىچىلەرگە خاس چىداملىقلارنىڭ ئاساسىي مەنبەسى بولۇپ، ياپونلۇقلارنىڭ ئاشۇنداق روھى ئۇلارنىڭ نۇرغۇنلىغان زامانىۋى كەسپلەر، سانائەت ۋە كارخانىچىلىقتىكى ھازىرقىدەك ئالاھىدە مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرگەن. ئۆزىنىڭ ھېسسىياتىنى يۈزدە-يۈز كونترول قىلالايدىغان مۇشۇنداق بىر قابىلىيەتكە ئىگە بولۇش ئىنسانلار ئۈچۈن ھەقىقەتەنمۇ بىر زور ئارتۇقچىلىقتۇر. ياپونلۇقلارنىڭ تۇرمۇشتىكى ھەر خىل ئەھۋاللارغا ماسلىشالىشىدىكى سىر مانا مۇشۇنىڭدىن ئىبارەت. ئۇلار مۇشۇنداق قابىلىيەتكە تايىنىپ، ئۆزى ياخشى كۆرىدىغان كەسىپكە چوقۇم كىرەلەيدۇ. ھەمدە كۆڭلىگە پۈككەن نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن ھارماي-تالماي ئاداققىچە جان تىكىپ تىرىشالايدۇ.
ياپونلۇقلارنىڭ خاراكتېرىدىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتا ئۇلاردىكى ئەخلاقىي ئېلېمېنت بولۇپ، بۇ ئەخلاقىي ئېلېمېنتمۇ يۇقىرىدىكى تۇغما پەلسەپىدىن كەلگەن.
ياپونىيىدە ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش بىر شەرەپلىك ئىش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ياپونلۇقلار ئۈچۈن ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشنى چەكلەيدىغان بىرەر ئەخلاقىي پرىنسىپ مەۋجۇت ئەمەس. بۇرۇنقى ۋاقىتلاردىكى سامۇراي تۈزۈملىرىدە، ئەگەر بىر ئادەم شان-شەرەپ بىلەن ياشىيالمىسا، ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشى كېرەكلىكى بەلگىلەنگەن. گەرچە سامۇراي دەۋرى ئاللىقاچان ئۆتۈپ كەتكەن بولسىمۇ، ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش توغرىسىدىكى بۇ ئاجايىپ نەزەرىيە ئۆز كۈچىنى تېخىچە يوقاتمىدى. ياپونلۇقلارنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش نىسبىتى دۇنيا بويىچە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان بولۇپ، ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشنىڭ سەۋەبى يۈزدە-يۈز پىرسەنت دېگىدەك شەرمەندىلىك ياكى سەمىمىيەتسىزلىكتىن ئىبارەتتۇر. يەنى، ياپونلۇقلار بىرەر قېتىم شەرمەندىلىك قىلىپ قويسا، يەنە يۈزىنى كۆتۈرۈپ ياشاۋەرمەيدۇ. بەلكى ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالىدۇ. جەمئىيەتتىكى بارلىق كىشىلەر مۇشۇنداق ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان كىشىلەرگە ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاباتلىرىغا ھۆرمەت نەزەرى بىلەن مۇئامىلە قىلىدۇ. شەرمەندىلىك قىلىپ قويۇپ، يەنە ياشاپ كېتىۋېرىدىغانلار بولۇپ قالغان تەقدىردىمۇ، ئۇلار جەمئىيەتكە قەتئىيلا سىغمايدۇ.
مۇتلەق كۆپ ساندىكى ياپونلۇق ئانىلار ھامىلدار بولغان ۋاقىتتىن باشلاپ ئىشلەشتىن توختايدۇ. بۇ پەقەت 9 يىللىق مەجبۇرى مائارىپنى تاماملىغان ئانىلار ئۈچۈنمۇ، ئالىي مەكتەپنى دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئالغۇچە ئوقۇغان ئانىلار ئۈچۈنمۇ، ۋە ھەر خىل كەسىپلەردە داڭ چىقىرىپ، پۈتۈن ياپونىيە بويىچە يۈز-ئابروي قازانغان ئانىلار ئۈچۈنمۇ ئوخشاش. بۇ ئانىلارنىڭ ھەممىسى ئىشتىن توختاپ، پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن بالىسىنى تەربىيىلەيدۇ. ئائىلىسى ۋە ئېرىدىن خەۋەر ئالىدۇ. ئەرلىرى ئىشتىن چۈشۈپ، ئۆيگە كەلگەندە ئاياللىرى ئالدى بىلەن ئۇلارنىڭ چاپىنىنى سالدۇرۇپ، ئېسىپ قويىدۇ. ئاندىن تەقمۇ-تەل قىلىپ قويغان ئىسسىق تاماق ۋە ئىچىملىكلەرنى ئەكىلىپ، ئۇلارنى يۈكۈنۈپ ۋە تازىم قىلىپ تۇرۇپ ئېرىنىڭ ئالدىغا قويىدۇ. بۇنداق كۆرۈنۇشنى كۆرگەن چەت ئەللىككە نىسبەتەن ئۆيدىكى ئايال بىر قۇلغا، ئەر بولسا بىر خوجايىنغا ئوخشاش كۆرىنىدۇ. ياپونىيە تىلىدىكى «خوتۇن» دېگەن سۆزنىڭ «ئۆي ئىچى» (家内، كانائى) دەپ يېزىللىشى، ۋە ئەرلەرنىڭ خوتۇنلىرىنى «ئۆي ئىچى» دەپ چاقىرىشى كىشىلەرگە ھەقىقەتەنمۇ ئەرلەر ئۈستۈن، ئاياللار تۆۋەن تۇرىدىغاندەك تۇيغۇ بېرىدۇ. ئەمەلىيەتتە بولسا بۇلار ياپونلۇق ئاياللار ۋە ئەرلەرنىڭ خاراكتېرى بولۇپ، ئەرلەر ئاياللىرىنى ھەرگىزمۇ پەس كۆرمەيدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە ئاياللىرىنى ناھايىتى ھۆرمەتلەيدۇ ۋە قەدىرلەيدۇ. ياپونىيىدە ئەر-ئاياللار ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇش-ماجىرالارنى كۆرۈش قەتئىي مۇمكىن ئەمەس بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت خۇددى مېھمانلار ئوتتۇرىسىدىكى بىر-بىرىنى ئىززەتلەش، بىر-بىرىنى ھۆرمەتلەش، ۋە بىر-بىرىگە يول قويۇش مۇناسىۋىتىگە ئوخشايدۇ. ئائىلىنىڭ ئىقتىسادىنى يۈزدە-يۈز پىرسەنت دېگىدەك ئاياللار باشقۇرىدۇ. ئومۇملاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، ئاياللارنىڭ ھاياتى ئەرلەرنىڭكىدىن راھەت بولغاچقا، ياپونلۇق ئاياللارنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمۈر كۆرۈش يېشى ئەرلەرنىڭكىدىن ئۈستۈن بولۇپ، ياپونىيىدىكى قېرىلارنىڭ ئىچىدە ئەرلىرى بالدۇر ئۆلۈپ كەتكەن ئاياللار مۇتلەق كۆپ ساننى ئىگىلەيدۇ. 2011-يىلىدىكى ستاتىستىكا نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا، ياپونلۇق ئەرلەرنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمۈر كۆرۈش يېشى 79 ياش بولۇپ، دۇنيا بويىچە 12-ئورۇندا تۇرىدىكەن. ياپونلۇق ئاياللارنىڭ بولسا 86 ياش بولۇپ، دۇنيا بويىچە 1-ئورۇندا تۇرىدىكەن [9]. مەن چەت ئەللەردە ياشانغان ياپونلۇق ئاياللاردىن تەركىپ تاپقان ساياھەت ئۆمەكلىرىنى پات-پات ئۇچرىتىپ تۇرىمەن.
رەھمەتلىك ئابدۇشۈكۈر مەمەتىمىن ئۇستازىمىز «ئۈچ خىل مىللەت ۋە مىللىيەتلىكتىكى ئۈچ خىل قىممەت» دېگەن ماقالىسىدە مۇنداق دەيدۇ [8]:
يېقىنقى بەش ئەسر مابەينىدە «ئەۋلىيا چەتتىن، مۇرت بىزدىن» بولۇپ، ئىچكى نىزا ۋە تەپرىقىچىلىكتە ئېرىشكىنىمىز زادى نېمە بولدى؟
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
دوستلۇق: پەقەتلا مېھرى – مۇھەببەت ئىزھار قىلىش بىلەنلا بولماستىن، بەلكى ئۇ مېھرى – مۇھەببەت ئىزھار قىلىش ۋە توغرا نەسىھەت قىلىش دېمەكتۇر. چۈنكى نەسىھەت ئارقىلىق دوستىڭىزنىڭ ئەيىبى تۈزۈلىدۇ.
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
[6] «Strength and weakness of Japan in comparison with other countries», February 15, 2010, rvdirza. wordpress. com
[8] ئابدۇشۈكۈر مەمەتىمىن، «ئۈچ خىل مىللەت ۋە مىللىيەتلىكتىكى ئۈچ خىل قىممەت»
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
بۇ ھەقتە ئەھمەد شەۋقى مۇنداق دېگەن:
ئاتا- ئانىسىدىن ئايرىلىپ كېتىپ، يىتىم قالغان ،
3- بالىلىرىڭىزنىڭ پىكىرىنى ئەخمىقانىلىق ۋە دۆتلۈك قاتارىغا چىقارماڭ. يەنى بالىلىرىڭىز سۆزلىسە دائىم ئۇنىڭ پىكىرىنى ئەخمىقانە ۋە دۆت قاتارىغا چىقارماستىن ۋە ئۇنى دائىم بىر نەرسە چۈشەنمەيدىغان بىر نەرسە بىلمەيدىغانلار قاتارىغا چىقىرىۋەتمەستىن، ئۇلارغا مەسىلىنىڭ ئايدىڭ بولماي قالغان تەرەپلىرىنىڭ چۈشەندۈرۈشكە تىرىشىڭ.
4- بالىلىرىڭىزدا بار ئىمكانىيەت ۋە قابىلىيەتلەرنى يەڭگىل سانىماڭ. چۈنكى بۇ ياشتىكى بالىلارغا مەلۈم مىقداردا تايىنىش مۇمكىن. شۇڭا ئۇلارغا بەزى ئىشلارغا ئىمكانىيەت يارىتىپ بىرىش ۋە ئۇنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىشقا قىزىقتۇرۇش ۋە جۈپلەندۈرۈش، سىز بولمىسىڭىز ھېچبىر ئىشنى بىجىرەلمەيدىغان ئاجىزلار قاتارىغا چىقىرىۋەتمەسلىكىڭىز كېرەك.
9- ئۇلارغا دوستلىرى مۇئامىلە قىلغاندەك مۇئامىلە قىلىڭ. ئەجەبلىنەرلىكى شۇكى، كۆپىنچە ئاتىلار ئوغۇللىرىنىڭ دوستلىرى بىلەن يېقىن ئۆتىدۇ، ئۇلارغا ياخشى مۇئامىلە قىلىدۇ، ئۇلار بىلەن دەردلىشىپ مۇڭدىشىدۇ. لېكىن بالىلىرىغا ئۇنداق مۇئامىلە قىلمايدۇ.
ئابدۇلئەھەد ئۇجات تەرجىمىسى.
11-noyabir
1918 - يىلى 11 - ئاينىڭ 11 - كۈنى گىرمانىيە ۋەكىلى ئېرتزبېگل ئەھدىلەشكەن دۆلەتلەر بىرلەشمە ئارمىيىسىنىڭ ۋەكىلى فوخ بىلەن فىرانسىيىنىڭ كومپىگنى ئورمىنىدىكى رېيدو ۋوگزالىدا ئۇرۇش توختىتىش كىلىشىمنامىسى ئىمزالىدى. گىرمانىيە ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولدى، 1 - دۇنيا ئۇرۇشى شۇنىڭ بىلەن ئاياغلاشتى. 1 - دۇنيا ئۇرۇشى ئىنسانىيەت تارىخىدىكى مىسلى كۆرۈلمىگەن بالايى ئاپەت بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. تۆت يىلدىن ئارتۇقراق داۋاملاشقان بۇ ئۇرۇشقا 33 دۆلەت قاتناشتى ، 75 مىليون ئەسكەر سەپەرۋەر قىلىندى ، 10 مىليوندىن ئارتۇق ئادەم قازا قىلدى، 20 مىليون كىشى يارىدار بولدى ، ئۇرۇش ئاپىتىگە دۇچار بولغان ئاھالە 1 مىليارد 300 مىليوندىن ئېشىپ كەتتى ، ئۇرۇش تۈپەيلىدىن پەيدا بولغان ئىقتىسادىي زىياننىڭ قىممىتى 27 مىليارد دوللارغا يەتتى. ئۇرۇشنىڭ ئاقىۋىتىدە چار پادىشاھ روسىيىسى،ۋىنگىرىيە، ئوسمانىيە ئىمپىرىيىسى ۋە گىرمانىيە ئىمپىرىيىسى گۇمران بولۇپلا قالماستىن، ئۇرۇشتا غەلىبە قازانغان ئەنگىلىيە، فىرانسىيە ۋە ئىتالىيىلەرمۇ ئاجىزلىشىپ كەتتى.
سەئد بىننى ئەبى ۋەققاس
جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن 10 ساھابە
ئۈندىدار
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە: ئوتقاش ئەپ بازىرى
بىزنىڭ كۇلالىچىلىق مەدەنىيىتىمىز
بۇ ئەھمىيەتلىك قول ھۆنەر – سەنئەت كەسپىنىڭ تېخىمۇ ھاياتى كۈچكە تولۇپ يېڭىساردىكى «ئۈچ گۆھەر» (يېڭىسار پېچىقى، سەمەت ئۈرۈكى، دارۋازچىلقى) قاتارىدىن ئورۇن ئالدىغانلىقىغا ئىشىنىىز.
ئوشۇق
ئوشۇق بولسا ئانتروپوتومىيە
ئاۋات يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
ئاۋات يېزىسى قارمىقىدا سەككىز كەنت ئاھالە كومىتېتى : ئاۋات يېزىسى شەھەر رايونىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا 10 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، ئومۇمىي كۆلىمى 137 كىۋادرات كىلومېتىر، شىغا قاراشلىق دېھقانچىلىق، 24 كەنت ئاھالىلەر گۇرۇپپىسى، ئومۇمىي نوپۇسى 13280 ئادەم، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 6.2 مىڭ مو، بۇنىڭ ئىچىدە نەشپۈت تېرىش كۆلىمى 5.2367 مىڭ مو، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىر تۈركۈم ئۆزگىچە ئىقتىسادىي زىرائەت تېرىقچىلىقى بار، مەسىلەن : پاختا، قار جۇخار گۈلى، چىلان، شۇنىڭدەك چارۋا باقمىچىلىقى، كۆكتات ئۆستۈرۈش، كەسىپ قاتارلىقلار بار. 2012- يىلى، پۈتۈن يېزا ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتى 3.699 مىليارد يۈەن بولغان، دېھقان - چارۋىچىلارنىڭ ئوتتۇرىچە كىرىمى 13878.9 يۈەن ، ئالدىنقى يىلىغا قارىغاندا 1834  يۈەن كۆپەيگەن، كۆپىيىش نىسبىتى % 15.3 بولغان.
ئىقتىسادى
2003- يىلى، يېزا ئىقتىسادىي ئومۇمىي كىرىمى 4761.7 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، دېھقانلارنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 1512 يۈەن بولغان. ئىقتىسادىي ئورمان كۆلىمى 27 مىڭ مو، بۇنىڭ ئىچىدە، 5.1 مو ئانار، چىلان 3000 مو، قىزىل ياغلىق توغاچ شاپتۇل 4000 مو، باغۋەنچىلىك كىشى بېشى ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 605 يۈەنگە يەتكەن. چارۋا 105 مىڭ تۇياققا يەتكەن، 300 ئائىلىلىك باقمىچىلىق كەسپىي چوڭ ئائىلىسى بار، تىرىك چارۋا توشۇش - سېتىش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كەسپىي ئائىلە 97، چارۋا مەھسۇلاتلىرىنى دەسلەپكى قەدەمدە پىششىقلاپ ئىشلەش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كەسپىي ئائىلە 30 ، يەم - خەشەك سېتىۋېلىش - سېتىش كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان 100 گە يەتكەن،سېتىۋېلىش - ساتقان يەم - خەشەك 10 مىڭ توننىدىن ئاشقان، چارۋا سودا بازىرى كۈنلۈك سودىلىشىش مىقدارى 5000 تۇياققا يەتكەن، بىر يىلدا بازار سودىسىغا سانى ياسالغان توپا توسمىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 26.6 مىڭ تۇياق چارۋا، چارۋىچىلىقتا دېھقانلارنىڭ ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 650 يۈەنگە يەتكەن.
بىرۇنىنىڭ تارىخ قارىشى
بىرۇنىنىڭ تارىخقا ئائىت مەخسۇس ئەسەرلەر سۈپىتىدە خارەزم مەملىكىتىگە دائىر <<ئەخبارۈل خارەزم>>(<<خارەزم ھەققىدە مەلۇماتلار>>)، <<مەشاخىرۈل خارەزم>>(<<خارەزمدىكى مەشھۇر جايلار>>)، سۇلتان مەھمۇدقا بېغىشلاپ <<تارىخى ئەييامۈس سۇلتان مەھمۇد>>(<<سۇلتان مەھمۇد دەۋرىنىڭ تارىخى>>)‏، مانىخەيلەر ۋە كارماتىلەرگە دائىر <<تارىخى مۈبەييەزا ۋەل كەرامىتا>>(<<مۆجىزىلەر ۋە كەرامەتىيلەر تارىخى>>)، قاراخانىيلارنىڭ سامانىيلار خانلىقىنى ئىستىلا قىلىشىغا دائىر <<ئەل تەھزىر مىن قىبالۇل تۈرك>>(<<تۈركلەر تەرەپتۈن كەلگەن تەھدىتلەر>>) ، تارىخ تەنقىدىگە دائىر <<تەنكىبۈت تەۋارىخ>>(<<تارىخ تەھلىلى>>) دېگەن ئەسەرلەرنى يازغانلىقى مەلۇم بولسىمۇ، بۇلار بىزنىڭ دەۋرىمىزگىچە يىتىپ كىلەلمىگەن. پەقەت خارەزم تارىخىغا ئائىت كىتاپلىرىدىكى بەزى بۆلۈملەر ئەبۇل فازىل ئەل – بەيھەقىنىڭ غەزنەۋىيلەر تارىخىغا مۇناسىۋەتلىك <<تارىخىي بەيھەقى>> دېگەن كىتابىدا نەقىل ئېلىنىش يولى بىلەن ساقلىنىپ قالغان. بىز بىرۇنىنىڭ تارىخ قارىشىنى چۈشىنىشتە ئومۇمەن ئۇنىڭ باشقا ئەسەرلىرىدە ئۇچرايدىغان تارىخقا مۇناسىۋەتلىك بەزى بايانلىرىغا تايىنىمىز.
بىرۇنى <<ئەل جەماھىر فىل جەۋاھىر>> ۋە <<تەھدىد نىھايەت ئەل ئەماكىن>> دېگەن ئەسەرلىرىنىڭ مۇقەددىمىسىدە مەدەنىيەت، سەنئەت ۋە تېخنىكىنىڭ ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىجتىمائىي باغلىنىشنى قانداق مەيدانغا كەلتۈرگەنلىكىنى چۈشەندۈرگەن. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئىنسان تەبىئىي ھالدا ئانارخىزم(ھۆكۈمەتسىزلىك)گە مايىل بولسىمۇ، تەبىئەتكە ھۆكۈمرانلىق قىلىش ۋە ئۆز ھاياتىنى قوغداش زۆرۈرىيىتى سەۋەبىدىن ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي قانۇنلارنى تۈزۈپ، ئۆزىنى مۇشۇ قانۇننىڭ دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ۋە بۇ قانۇنلارغا بويسۇنۇش ئارقىلىق بەخت — سائادىتىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش بىلەن مەشغۇل بولۇشقا مەجبۇر بولغان. تەبىئىي ۋە ئىقتىسادىي ئامىللارغا بۇ قەدەر مۇھىم ئورۇن بەرگەن بىرۇنى مۇشۇ خىل قاراشلىرى ئارقىلىق پوزىتىۋېستلەر(تەجىرىبىچىلەر) ۋە ماتېرىيالىستلارنىڭ تۇنجى مەشئىلىنى ياققان. ئۇ مەدەنىيەتنىڭ تەرەققىياتىدا بىۋاستە ھالدا ئىنساننىڭ ئۆزىنىڭ ۋە ئىنسان تەرىپىدىن يارىتىلغان ھاياتنىڭمۇ مۇھىم ئامىل بولىدىغانلىقىغا ئىشىنىش ئارقىلىق ھۈمانىتارچىلارغا يول ئاچقان. شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە ئۇ يەنە ئىنساننىڭ ئۆز ئالدىغا يەككە – يىگانە ياشالمايدىغانلىقىغا ۋە ئۇنىڭ بىر ئىجتىمائىي مەۋجۇتلۇق ئىكەنلىكىگە دىققىتىنى ئاغدۇرغان. مەدەنىيەت ئالاقىسىنىڭ مەجبۇرى ئىكەنلىكىنى ۋە ئىنسانلارنىڭ ئۆزئارا ياردەملىشىشىكە مەجبۇرلىقىنى تەكىتلىگەن. بىرۇنىنىڭ ئەخلاق پەلسەپىسىمۇ جەمئىيەت تەرەققىياتىنى نىشان قىلغان. ئۇنىڭ قارىشىچە ئالىجاناپلىق ۋە قەھرىمانلىق يالغۇز ئۆزىنى ئويلاشلا ئەمەس، يەنە باشقىلارنىمۇ ئويلاش ئىدى. زۆرۈر بولغاندا جەمىئىيەت ئۈچۈن ھەر قانداق بىر مۈشكۈلچىلىككە چىداش كېرەك ئىدى. بىرۇنى بۇ قاراشلىرى ئارقىلىق يەنە بۈيۈك بىر ئىدىئالىست ھېساپلىنىدۇ.
ياغاچ قىرمىچىلىقى
خەلقىمىز بۇ خىل ھۈنەر–سەنئەتنى ئەۋلادتىن ئەۋلاتقا كەسىپ قىلغان.
خەلقىمىزنىڭ قوشۇمچىلىق سەنئىتى خاس شىنجاڭنىڭ ئۆزىدىلا ئەمەس ، مەملىكەت ئىچى ۋە چەت ئەلگىمۇ داڭلىقتۇر. تارىختىن ھازىرغىچە چەت ئەللەرگە تۇغقان يوقلاشقا بارغان كىشىلەر ياغاچ قوشۇقنى قىممەتلىك سوۋغات سۈپىتىدە سوۋغا قىلىشىدۇ.
كۆرۈنچ
كۆرۈنچ، ئاساسلىقى تىياتىر تاماشاسى ياكى ئورۇنلاش سەنئىتى بولۇپ، ئاساسىي مەزمۇنى سەھنە ۋە تىياتىر ئەسەرلىرىدۇر. كۆرۈنچ تىياتىرخانە ياكى سېرىك سەھنىلىرىدە كۆرۈنچلەشتۈرۈلۈپ، رادىئو (ئۈن)، تېلېۋىزور ۋە كىنوخانا (سىن) شەكلىدە ئورۇنلىنىدۇ.
سۆز- ئاتالغۇ قوبۇل قىلىش ھەققىدە
ئۇدۇل تەرجىمە ئۇسۇلىدا قوبۇل قىلىنماقچى بولغان ئاتالغۇنىڭ كېلىپ چىقىشىىغا ئەھمىيەت بېرىش مۇھىم،بولمىسا قوبۇل قىلىنغان ئاتالغۇ ئەسلىدىكى ئاتالغۇنىڭ ئىپادىلىگەن سېمانتېك مەنە قىممىتىگە ئىگە بولالماي قالىدۇ. مەسىلەن ،خىتاي تىلىدا ئىنگلىز تىلىدىكى بىر خىل تاماقنى بىلدۇرىدىغان « hot dog » ئاتالغۇسىنى ئۇدۇل تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن «狗 热» دەپ قوبۇل قىلىش نەتىجىسىدە ئەسلىدىكى گېرمانچە «sausages  little-dog  or  dachshund» ئاتالغۇسىدىكى « كولباسالىق كىچىك بولكا » دېگەن سېمانتېك مەنە  قىممىتى ئىپادىلەنمەي قالغان.
ئىنگىلىزچە «guitar -吉他،pizza -比萨 ،chocolate -巧克力 cafe- 咖啡 ،combine –  因 康拜» قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
ئۇيغۇرچە « بازار-巴扎 ، دۇتار-都他尔 ، چاپان -祫袢 ، كەتمەن -坎土曼 »؛
ئىنگىلىزچە « motorcycle -摩托车  ، truck-卡车  ، carbine 卡宾枪» قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
ھەرپلىك يېزىق سىستېمىسىدىكى رۇس تىلى، ئىنگلىز تىلى ۋە تۈركىي تىللىرى قاتارلىق تىللار چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبول قىلىشقا ئىنتايىن ماھىر تىللار. بۇنىڭ سەۋەبى بىر تەرەپتىن رۇسلار، ئىنگلىزلار ۋە تۈرك مىللەتلىرىنىڭ تاشقى دۇنياغا قارىتا ئوچۇق پوزىتسىيە تۇتۇشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇلارنىڭ ئىسانلارنىڭ شەيئىنىڭ مەيلى ئابستراكت شەيئى ياكى كونكرېت شەيئى بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر، مۇئەييەن بىر شەيئىنى بىر پۈتۈنلۈك بۇيىچە چۈشىنىش ياكى تەپەككۇر ۋە تەسەۋۋۇر قىلىشتىن ئىبارەت ئىقتىدارىدىن تولۇق پايدىلانغانلىقىنىڭ ئىپادىسى ھەمدە شەيئىلەرنى شۇنداق تونۇش ۋە چۈشىنىشكە ئادەتلەنگەن. شۇڭلاشقىمۇ بۇ تىللارنىڭ لۇغەت فوندىدىكى سۆز- ئاتالغۇلار ئۈزلۈكىسىز كۆپۈيۈپ بارغان ۋە بارىدۇ. نۆۋەتتە بۇ تىللارنىڭ ھەر قايسىسنىڭ لوغەت فوندىدا بىر نەچچە يۈز مىڭدىن ئارتۇق سۆز- ئاتالغۇ بار. ( ئىنگلىزچە 1993- يىلى نەشر قىلىنغان «  Dictionary Encyclopedic   New  Webster’s » دېگەن لوغەتتە 200 مىڭ ئاتالغۇ ،  رۇسچە  1963- يىلى  نەشر قىلىنغان « Большо русско- китайскй словарь  » ( «  俄汉大辞典  » )  لۇغەتتە 105 مىڭ ئاتالغۇ ، 6 توملۇق « ئۇيغۇر تىلىنڭ ئىزاھلىق لۇغىتى » دا بىر نەچچە يۈز مىڭ ئاتالغۇ بار. ).
پارىس تىلىدىن: ئابرۇي، ئەينەك، بىباھا، پەگاھ، تەنھا، چىمەن، دىلىستان، پالۋان، راسىت، زومىگەر، ئاخون، ئاپىرىدە، مەستەك، ئاش، پاناھ، تاماكا، تۇتى، چىراق، خامان، خۇنپەر، روناق قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
خىتاي تىلىدىن: «冰箱— مۇزلاتقۇ،  录像机 – سىنئالغۇ،  录音机 –  ئۈنئالغۇ»  قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار ؛
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
نىئوبىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
تارىخى:
ئېلېكتر
300 px|thumb|تەبىئەت دۇنياسىدىكى ئېلېكتىر قۇيۇپ بەرگەن كۆرىنىش
ئاپتاپپەرەس
thumb|ئاپتاپپەرەس رەسىمى thumb|ئاپتاپپەرەس گۈلى ئاپتاپپەرەس قۇياشقا ئەگىشىپ، قۇياش بار تەرەپكە ئىگىلىپ ئۆسىدۇ ۋە ئەڭ چوڭ چەكتىكى نۇرنى قوبۇل قىلىپ، نۇرغۇن ئوزۇقلۇق ئىشلەپچىقىرىدۇ.
Wi-Fi
Wi-Fiنىڭ شۇنچە قولايلىقلىقىغا ئۇنىڭ يەنە ئاجايىپ ھىكايىلىرى بار….
2001-يىلى 6-ئايدا IEEE 802.11 ئۆلچىمىدە ئىغىر دەرىجىدە بىخەتەرلىك يوچۇقى ساقلانغان دەپ قارالغاچقا، دۆلىتىمىز سانائەت ۋە ئۇچۇرلاشتۇرۇش مىنىستىرلىقى، سىمسىز تورغا قوللىنىلىدىغان دۆلەت ئۆلچىمى تۈزۈپ چىقىش ۋەزىپىسىنى چۈشۈرگەن. شۇ يىلى 8-ئايدا ئۆزىدە بۇرۇن بار سىمسىز تور تېخنىكىسى ئاساسىدا ئايرىم بولغان سىمسىز تور تېخنىكىسى تەتقىقاتى ۋە ئۆلچىمىنى تۈزۈپ چىققان.
WAPI سەۋەبىدىن Wi-Fi دۆلىتىمىزدە ئىزچىل ھالدا چەتكە قىقىلىشقا ئۇچىراپ كەلدى. سانائەت ۋە ئۇچۇرلاشتۇرۇش مىنىستىرلىقى ئىنىق بەلگىلىمە چىقىرىپ، Wi-Fi ئىقتىدارى بولغان يانفونلارنىڭ دۆلىتىمىزدە تورغا كىرىش ئىجازەتنامىسىغا ئىرىشىشنى چەكلىگەن، چەتئەل ماركىسىدىكى يانفونلارنىڭ دۆلىتىمىز بازىرىغا كىرىشتە Wi-Fi ئۆزىكىنى چىقىرۋىتىشنى ياكى بۇ ئىقتىدارنى تاقىۋىتىشنى تەلەپ قىلغان. بۇ خىل يانفونلار دۆلىتىمىزدە «پىچىۋىتىلگەن يانفون» دەپ نام ئالغان.
WAPI1
سىركونىي
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كىرىستال تۈزىلىشى:
شەرىئەت
شارﯨﺌ: شەرىئەتنى بەلگىلىگۈچى ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلىدۇر.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
A
A bene placito
A bove ante, ab asino retro, a stulto undique caveto
بوقىنىڭ ئالدىدا، ئېشەكنىڭ كەينىدە، ساراڭنىڭ ھەممە تەرىپىدە ئېھتىياتچان بول.
Kalbin derinliklerinden (dürüstlükle)
Uygun olmayan bir şeyden
Zafer için
Belli bir amaca yönelik
Bir argümana cevap verirken argümanı eleştirmekten ziyade argümanı yapan kişiye saldırmak.
Güneş aleyhinde konuşma (Açık ve belli şeyleri tartışma)
Ægroto dum anima est, spes est
Ne yapıyorsan onu yap!
Agnus Dei
Alis grave nil
Alma mater
Sopa argümanı (tehdit ya da güçle ikna etmek) (bkz. Molière, Scapin'in Dolapları)
Asinus equum spectat
Audemus jura nostra defendere
Cesaret etmek, yapmaktır. (Tottenham Hotspur Futbol Kulübü)
Ya öğren, ya terket.
Ave Cæsar, morituri te salutant
C
Kötü yazma alışkanlığı (kötü kelimesi, alışkanlıkı niteler, yazmaktan vazgeçememek demektir)
Karanlık oda (fotoğrafçılık/yeni Latince)
Carpe diem
Adetleri gülerek düzeltiyor (Comédie-Française mottosu, Jean de Santeuil'den alıntı)
Casus belli
Cibi condimentum est fames
Yaklaşık, dolaylarında (İngilizcede de tarih anlamında aynen kullanılıyor)
Düşünüyorum, o halde varım (Descartes, Felsefenin Prensipleri, 1.7.10)
Zıtlar zıtlara iyi gelir.
Contraria contrariis curantur
Cuiusvis hominis est errare
D
Zevkler ve renkler tartışılmaz.
İmparator ayakta ölmelidir. (Vespasien)
Makinadan çıkan Tanrı. (Tiyatroda sahneye tepeden inen ve bir anda tüm problemleri çözen Tanrı figürü için kullanılır)
Disce quasi semper victurus vive quasi cras moriturus
Ducunt volentem fata,nolentem trahunt
Dulce et decorum est pro patria mori
Yaşadığımız sürece hizmet ederiz. (Presbiteryen Kolej sloganı)
E
Ağaçlar meyvelerinden tanınır.
Birinci baskı
Errare humanum est
Soyuttan yola çıkarak
Hiçlikten hiçlik çıkar. (Lucretius)
Experto crede
F
Felix culpa
Işık olsun! (Dünyanın yaratılması sırasındaki ilahi emir)
Şans ancak cesurlara yardım eder.
Fortis et liber
Güçlü ve özgür
G
Suyun taşı delmesi gücünden değil sürekliliğindendir.
H
Habeas corpus
Bu işaret sayesinde galip geleceksin (Milvius Köprüsü Savaşı öncesi I. Konstantin'a iletildiğine inanılan ilahi görünüm)
Bugün benim, yarın senin için
Söylemesi korkunç
I
Yani
In dubio pro reo
Yumurta içinde, embriyo içinde
İn vino veritas
Diğer şeylerin yanı sıra / diğer şeylere ilaveten
Git, ben tanrının öğretisine sahibim. (Et in arcadia ego 'nun anagramı)
خەتنە قىلىش ئادىتى
خەتنە قىلىش — ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلدىغان مىللەتلەرنىڭ ئوغۇل بالىلىرى ئۈستىدە ئېلىپ بارىدىغان بىر خىل فىزىئولوگىيىلىك ئوپېراتسىيە مۇراسىمى. خەتنە مۇراسىمى ئادەتتە ئوغۇل بالىلار بەش ياشتىن يەتتە ياشقىچە بولغان ئارلىقتا ئۆتكۈزۈلىدۇ. دېھقانچىلىق ، چارۋىچىلىق رايونلىرىدا خەتنە مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلۈشتىن ئىلگىرى خەتنىسى بولىدىغان بالا چىرايلىق يېڭى كىيىملەرنى كىيىپ ، ئات مىنىپ قانغۇچە ئوينايدۇ  ھەم ئۇرۇق – تۇغقانلىرىغا ئۆزىنىڭ خەتنە مۇراسىمىغا قاتنىشىشنى ئۇقتۇرىدۇ. ئۇرۇق – تۇغقانلار بولسا ئۇنىڭ مىنگەن ئېتىغا تۈرلۈك رەڭلەردىكى لاتىلارنى ئېسىپ قويىدۇ. خەتنە مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلىدىغان كۈنى ئادەملەر خۇددى ھېيىت بولغاندەك ئۆگزىگە چىقىپ ناغرا – سۇناي چېلىشىدۇ ، ئۇرۇق – تۇغقانلار ۋە قوشنىلار سوۋغىلارنى ئېلىپ مۇبارەكلەيدۇ. خەتنە مۇراسىمىدىن كېيىن ، بالا بىر نەچچە كۈن يېتىپ ئارام ئالىدۇ ۋە ئالاھىدە كۈتۈلىدۇ. دېھقانچىلىق ، چارۋىچىلىق رايونلىرىدا بۇ ئادەت تا ھازىرغىچە بار. يېقىنقى 10– 20 يىلدىن بۇيان شەھەرلەردىكى خەتنە مۇراسىمىنىڭ دىنىي ئەھمىيىتى بارا – بارا سۇسلىشىپ كەتتى ، ئۇ ھازىر مىللەتلەرنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتى ۋە پىسخىك ئالاھىدىلىكىنى گەۋدىلەندۇرىدىغان بىر خىل مۇراسىمغا ئايلىنىپ قالدى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
J
Jvesticae Cavsa Verum Qverit Medicina
L
Labor omnia vincit improbus
Kadın ağlarken, gözyaşlarıyla tuzak hazırlar. (Caton)
Liberate me ex inferis
M
'''Macte animo ! Generose puer, sic itur ad astra'''
Silahlı kuvvetlerin yardımıyla (cf. Manus milites)
Margaritas ante porcos
Toz olduğunu unutma
بەيتۇل ھىكمەت
خەلىپە مەئمۇننىڭ ئۆزى كامالەتلىك ئالىم بولغاچقا، ئىلىم-پەن جەھەتتە، ئىلمىي تەتقىقاتتا ھەممە جەھەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشنى قوللاش يۆنىلىشىنى قوللانغان. شۇڭا، نۇرغۇن جايلاردىن بىرمۇنچىلىغان چوڭقۇر بىلىملىك ئالىملار ۋە مۇتەرجىملەرنى بەيتۇل ھېكمەتتە تەرجىمە-شەرھى ۋە تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىشقا يۇقىرى مائاش بىلەن تەكلىپ قىلىپ ئىشلەتكەن، تەكلىپ قىلىشتا، يۇرت، ئىرق، مىللەت ۋە دىن ئايرىمىسى قويمىغان، شۇڭا ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئەرەبلەرمۇ، غەيرىي ئەرەبلەرمۇ بار ئىدى؛ مۇسۇلمانلارمۇ، غەيرىي مۇسۇلمانلارمۇ، جۈملىدىن يەھۇدىي، سابىي ۋە ئاتەش دىنىدىكىلەرمۇ بار ئىدى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Yaşam tarzı
بەيتۇل ھىكمەت
دەرۋەقە، دارىل ھېكمەت مىڭ بىر جاپا-ئەمگەك بىلەن ۋە نۇرغۇن خىراجەت خەجلەپ يىغىپ توپلىغان ۋە تەرجىمە قىلدۇرغان نەچچە يۈز پارچە كىلاسسىك ئەسەر ھەرقايسى جايلاردىكى ھەر مىللەت ئالىملىرىنىڭ ئەمگەك مېۋىسى ئىدى. دارىل ھېكمەتكە يۇقىرى ھەق بېرىپ تەكلىپ قىلىنغان يۈز نەچچىلىگەن ئالىم-تەرجىمانلارمۇ ھەرقايسى مىللەتلەردىن، ھەرقايسى تەبىقىلەردىن، ھەرقايسى دىنىي ئېتىقادتىكىلەردىن بولۇپ، ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىغا ۋارىسلىق قىلىش ۋە ئۇنى راۋاج تاپقۇزۇشتىن ئىبارەت ئالىي غايە بىلەن جەملەنگەنىدى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Çoğu çağrılan, azı seçilen
N
Nec Jactantia Nec Metu
Ne övün ne de yerin.
Hiç kimse bir yıl daha yaşayamayacağını düşünecek kadar yaşlanmaz (Marcus Tullius Cicero)
Doktor, hastalığın doğasını es geçmemelidir.
Non nobis, Domine, non nobis, sed Nomini Tuo da gloriam
Non omnia possumus omnes
Bir şeyler yazmadan geçen gün gün değildir. (Émile Zola mottosu)
Nulla poena sine lege
Hekimlikten daha gerekli bir şey yoktur.
Şimdi, içelim! (Horatius)
O
Omnes vulnerant, ultima necat
Bütün her şeyi yanımda taşıyorum.
Ordo ab chao
P
Savaşa hazırlan. Harbe hazır ol. (Hazır ol cenge, ister isen sulh u salâh!) (Parabellum 9 mm.lik bir mermi çeşididir)
Pecunia non olet
Piscis primum a capite foetet
Tok karna eğitim olmaz.
Post cenam non stare sed mille passus meare
Yemekten sonra oturup kalma, hatta bir mil yürü.
Post hoc non est propter hoc
Sonradan yazıldı (ek metin)
Belli zaman için
مىللىي مەپكۇرە
لېكىن بۇ ئۇلۇغۋارلىق ئاڭلىق تۈسكە كىرىشتىن بۇرۇنمۇ ئۆزى مەنسۇپ بولغان توپنىڭ روھىي بىرلىكىدە ئاڭسىز ھالەتتە مەۋجۇت ئىدى. غەليانلىق كوللېكتىپنىڭ ۋەزىپىسى توپنىڭ نازۇك مەۋجۇدىيىتىنى يىرىك بىر ماددىنىڭ ئورنىغا قويۇپ، شۇ ۋاقىتقا قەدەر ئۇنىڭ «يارالمىش خاراكتېر»ىدە كۆمۈلۈپ ياتقان بۇ «رېئاللىق»نى ئۆزى تەۋە بولغان ئۇلۇغۋار ھالىتىدە شەخسلەرگە نايامان قىلىشتۇر.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Yaralayan şey öğreticidir.
Yazan iki kere okumuş sayılır.
Bir şey için bir şey (Sen benim için yaparsan ben de senin için yaparım)
Ne öğrenirsen kendin içindir.
مىللىي مەپكۇرە
ئىككىنچىدىن، تىل پىكىر ۋە تۇيغۇلارنىڭ توشۇغۇچىسى، ئەنئەنە ۋە ئۆرپ-ئادەتلەرنىڭ يۆتكىگۈچىسى بولغاچقا، شۇ تىلنى قوللانغان بارلىق كىشىلەرنى ئوخشاش ھەۋەس ۋە خاھىشلارغا، ئوخشاش ۋىجدان ۋە تەپەككۇرغا ئىگە قىلىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Ne zamana kadar sabrımızı suistimal edeceksin Catalina? (Marcus Tullius Cicero)
R
Reductio ad absurdum
Halin icabından anlaşılabileceği gibi (Hukuk terimi: yani bir şey söylemeye gerek yok, olay kendi kendini anlatacak kadar açık)
S
Sapientia est potentia
Böyle veya değil (evet ya da hayır)
Status quo
Ne kadar çok kanun,o kadar az adalet (Cicero)
Sursum corda!
T
Tres faciunt collegium
Tu quoque mi fili
Ölüm karşına gelmiş. Sen mezarını düşünecek yerde mermer yontturup evler yaptırmaktasın. (Horatius)