ئۇيغۇر_ئەدەبىي_تىلىنىڭ_تەلەپپۇز_قائىدىسى
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ تەلەپپۇز قائىدىسى
سۆزلەرنىڭ تەلەپپۇزى ئاساسەن سۆزلەرنىڭ ئىملاسى بىلەن ئوخشاش بولىدۇ. ئەمما ئايرىم ئەھۋاللاردا يۇقىرىدىكى ئىككىنچى پىرىنسىپ بويىچە ھەل قىلىنىدۇ. بۇ قېتىم تەلەپپۇز قائىدىسىنى بېكىتىشتە، سۆزلەرنىڭ تەلەپپۇزى بىلەن ئىملاسىنىڭ بىردەك بولۇش پىرىنسىپىدا چىڭ تۇرۇلدى. بۇنىڭدا دىققەت قىلىدىغان نۇقتىلار تۆۋەندىكىچە: 1) بوغۇم ئاخىرى بولۇپ كەلگەن”ر،ل، ھ“تاۋۇشلىرى نۇتۇقتا ھەرقانداق ئەھۋالدا چۈشۈرۈلمەيدۇ. ئەمما سىلىقراق تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى                                      تەلەپپۇزى ئانار                                        ئانار (ئانا: ئەمەس) دۇتار                                       دۇتار (دۇتا: ئەمەس) بارغان                                      بارغان (با:غان ئەمەس) كۆرگەن                                    كۆرگەن (كۆ:گەن ئەمەس) ئالغان                                      ئالغان (ئا:غان ئەمەس) بولغان                                     بولغان (بو:غان ئەمەس) چالماق                                    چالماق (چا:ماق ئەمەس) سالماق                                    سالماق (سا:ماق ئەمەس) پادىشاھ                                   پادىشاھ (پادىشا ئەمەس) ئارامگاھ                                    ئارامگاھ (ئارامگا ئەمەس) ھېيتگاھ                                   ھېيتگاھ (ھېيتگا ئەمەس) 2) پېئىللارنىڭ بىرىنچى ۋە ئىككىنچى شەخس قوشۇمچىلىرىنىڭ ئايىغىدىكى ”ن“ تاۋۇشى چۈشۈرۈلمەي، ئۆز پېتى تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى                                   تەلەپپۇزى بارىمەن                                   بارىمەن (بارىمە ئەمەس) كېلىمەن                                  كېلىمەن (كېلىمە ئەمەس) بارىسەن                                   بارىسەن (بارىسە ئەمەس) كېلىسەن                                  كېلىسەن (كېلىسە ئەمەس) 3) ⑴ رۇس تىلى ۋە رۇس تىلى ئارقىلىق باشقا تىللاردىن قوبۇل قىلىنغان، ”س“ ياكى ”ش“ جا- راڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلىرى ئۆزىدىن باشقا جاراڭسىز ئۈزۈك  تاۋۇشلار بىلەن قاتارلىشىپ، ئىككى ئۈزۈك تاۋۇش سۆز بېشى بولۇپ كەلگەن سۆزلەرنىڭ ئالدىغا ”ئى“ سوزۇق تاۋۇشى  قوشۇلۇپ، جاراڭسىز ۋە قىسقا تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى:                         تەلەپپۇزى: ئىستىل                            ئىستىل ئىستاكان                          ئىستاكان ئىشتات                           ئىشتات ئىشكاپ                           ئىشكاپ ⑵ رۇس تىلى ۋە رۇس تىلى ئارقىلىق باشقا تىللاردىن قوبۇل قىلىنغان، ”س“ ياكى ”ش“ جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلىرىدىن باشقا جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلار بىلەن قاتارلىشىپ، ئىككى ئۈزۈك تاۋۇش سۆز بېشى بولۇپ كەلگەن سۆزلەرنىڭ ئارىسىغا ”ئى“سوزۇق تاۋۇشى قوشۇلۇپ، جاراڭسىز ۋە قىسقا تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى:                       تەلەپپۇزى: پىتومائىن                        پىتومائىن پىتېروكارىيە                     پىتېروكارىيە فىتور                           فىتور ⑶ رۇس تىلى ۋە رۇس تىلى ئارقىلىق باشقا تىللاردىن قوبۇل قىلىنغان، ئالدىنقىسى جاراڭسىز، كېيىنكىسى جاراڭلىق ئىككى ئۈزۈك تاۋۇش قاتارلىشىپ سۆز بېشى بولۇپ كەلگەن سۆزلەردە، بۇ ئىككى ئۈزۈك تاۋۇش ئارىسىغا ”ئى“سوزۇق تاۋۇشى قوشۇلۇپ، جاراڭلىق ۋە قىسقا تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى                               تەلەپپۇزى: سىمولا                                 سىمولا سىلانېتس                              سىلانېتس شىلانكا                                شىلانكا پىرىنسىپ                              پىرىنسىپ تىراكتور                                تىراكتور خىروم                                 خىروم كىلاسسىك                             كىلاسسىك ⑷ رۇس تىلى ۋە رۇس تىلى ئارقىلىق باشقا تىللاردىن قوبۇل قىلىنغان، ئىككى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇش قاتارلىشىپ سۆز بېشى بولۇپ كەلگەن سۆزلەردە، بۇ ئىككى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇش ئارىسىغا ”ئى“سوزۇق تاۋۇشى قوشۇلۇپ، جاراڭلىق ۋە قىسقا تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى:                      تەلەپپۇزى: بىراخما                          بىراخما بىرىتۋا                          بىرىتۋا بىرىليانت                       بىرىليانت بىروم                           بىروم بىرونېۋىك                       بىرونېۋىك دىراپ                           دىراپ دىرامما                          دىرامما ⑸بىر قىسىم سۆزلەرنىڭ بىرىنچى بوغۇمىدىكى سوزۇق تاۋۇشنىڭ كەينىدىكى ئۈزۈك تاۋۇش تارىخىي فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەر سەۋەبىدىن چۈشۈپ قېلىپ، ئەسلى يېپىق بوغۇم ئوچۇق بوغۇمغا ئايلانغان بولسا، چۈشۈپ قالغان ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ ئالدىدىكى سوزۇق تاۋۇش ئۇزۇنراق تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                             تەلەپپۇزى: ئەتە (ئەسلى ئەرتە)                     ئە:تە باغاق (ئەسلى بارغاق)                   با:غاق چۇقان (ئەسلى چۇۋقان)                چۇ:قان ئەسكەرتىش: ①”ر“تاۋۇشىنىڭ ئالدىدا ”ئا، ئو، ئې“لار بوغۇم ئاخىرى بولۇپ كەلسە، ئۇزۇنراق تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                           تەلەپپۇزى: ئارا                                 ئا:را ئورۇق                              ئو:رۇق يورۇق                              يو:رۇق بېرىپ                              بې:رىپ يېرىپ                              يې:رىپ ②”ر، ل“ تاۋۇشلىرىنىڭ ئالدىدا ”ئۇ، ئۈ، ئى“ لار بوغۇم ئاخىرى بولۇپ كەلسە، قىسقىراق تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                        تەلەپپۇزى: تۇرۇپ                             تۇرۇپ تۇلۇم                              تۇلۇم كۈلۈپ                             كۈلۈپ كۈرۈك                             كۈرۈك بىلىم                               بىلىم بىلىپ                              بىلىپ چىرىك                             چىرىك قىرىپ                              قىرىپ بىراق                               بىراق بىلەن                               بىلەن تىلىم                                تىلىم چىلىم                               چىلىم ③ جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلارنىڭ ئالدىدا، ”ئۇ، ئۈ، ئى“سوزۇق تاۋۇشلىرى كەلسە، بۇلار تەلەپپۇزدا جاراڭسىزلىشىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى:                          تەلەپپۇزى: ئۇت                                ئۇت ئۇچ                                ئۇچ كۈت                               كۈت كۈچ                                كۈچ ئىت                                ئىت پىت                                پىت ⑹ ئەرەب، پارس تىللىرىدىن قوبۇل قىلىنغان بىر قىسىم سۆزلەردىكى ”ئا“، ”ئە“ تاۋۇشى ئۇزۇنراق تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                      تەلەپپۇزى: ئادەم                          ئا:دەم نالە                           نا:لە ئىئانە                         ئىئا:نە ماھىر                         ما:ھىر زالىم                         زا:لىم نامەرت                       نا:مەرت سايە                         سا:يە ⑺ بىر قىسىم ”ر، ل“ بىلەن ئاياغلاشقان بىر بوغۇملۇق سۆزلەرنىڭ تەركىبىدىكى ”ئا“ۋە ”ئە“تا- ۋۇشلىرى ئەسلىدە سەل ئۇزۇنراق تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مۇنداق سۆزلەرگە قوشۇمچە قوشۇلغاندىمۇ، بۇ ”ئا“ ۋە ”ئە“ تاۋۇشلىرى ئۆز ئۇرغۇسىنى يوقاتمىغانلىقتىن، ”ئې“ غا نۆۋەتلەشمەي، تەلەپپۇزدا ئۇزۇنراق تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى:                          تەلەپپۇزى: سان – سانى                      سا:نى پال – پالى                       پا:لى زال – زالى                       زا:لى شال – شالى                      شا:لى ھال – ھالى                      ھا:لى يال – يالى                       يا:لى قار – قارى                       قا:رى تار – تارى                       تا:رى يار – يارى                       يا:رى تەر – تەرى                      تە:رى كار – كارى                      كا:رى پار – پارى                       پا:رى شار – شارى                      شا:رى دار – دارى                       دا:رى گار – گارى                      گا:رى ⑻”ت، ن، پ، ز، ش“ قاتارلىق ئۈزۈك تاۋۇشلار بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەرگە تىل ئورنى ياكى تاۋۇش چىقىرىش ئۇسۇلى مۇشۇ تاۋۇشلارغا ئوخشاش بولغان تاۋۇشلار بىلەن باشلانغان قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، نۇتۇقتا ئومۇمەن ئاسسىمىلىياتسىيە ھادىسىسىگە يول قويۇلماي، سۆزنىڭ ئاخىرقى بوغۇمىدىكى ئۈزۈك تاۋۇش ئۆز پېتى تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                      تەلەپپۇزى: ئاتسا                            ئاتسا          (ئاسسا ئەمەس) ساتسا                           ساتسا          (ساسسا ئەمەس) كەتسە                           كەتسە         (كەسسە ئەمەس) ئونبىر                          ئونبىر            (ئومبىر ئەمەس) شەنبە                          شەنبە            (شەمبە ئەمەس) تۇرپانغا                        تۇرپانغا          (تۇرپاڭغا ئەمەس) يامانغا                          يامانغا          (ياماڭغا ئەمەس) ئوقۇپباق                         ئوقۇپباق        (ئوقۇپپاق ئەمەس) يېزىپبەر                         يېزىپبەر          (يېزىپپەر ئەمەس) مەنمۇ                           مەنمۇ            (مەممۇ ئەمەس) يامانلىق                         يامانلىق          (ياماللىق ئەمەس) يۈزسىز                          يۈزسىز            (يۈسسىز ئەمەس) تۇزسىز                          تۇزسىز            (تۇسسىز ئەمەس) پىشسۇن                         پىشسۇن          (پىسسۇن ئەمەس) ⑼ بوغۇم ئاخىرى بولۇپ كەلگەن ”د، ب“ ئۈزۈك تاۋۇشلىرى تەلەپپۇزدا، جاراڭسىز پارتلىغۇچى ”ت، پ“ تاۋۇشلىرىغا يېقىنراق تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى:                          تەلەپپۇزى: ئەۋلاد                          ئەۋلاد         (ئەۋلات ئەمەس) تەنقىد                          تەنقىد        (تەنقىت ئەمەس) ئىقتىساد                         ئىقتىساد       (ئىختىسات ئەمەس) ئازاب                           ئازاب           (ئازاپ ئەمەس) ئەدىب                          ئەدىب           (ئەدىپ ئەمەس) كىتاب                          كىتاب            (كىتاپ ئەمەس) ⑽ بوغۇم ئاخىرى بولۇپ كەلگەن ”ق، چ“ ئۈزۈك تاۋۇشلىرى تەلەپپۇزدا، ئۆز پېتى تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                         تەلەپپۇزى: ئاقساقال                         ئاقساقال        (ئاخساقال ئەمەس) ساقچى                          ساقچى          (ساخچى ئەمەس) ئۇقتۇرۇش                       ئۇقتۇرۇش         (ئۇختۇرۇش ئەمەس) تۇراقسىز                        تۇراقسىز          (تۇراخسىز ئەمەس) ئاچقان                          ئاچقان           (ئاشقان ئەمەس) قاچقۇن                         قاچقۇن            (قاشقۇن ئەمەس) ئۇچقان                         ئۇچقان            (ئۇشقان ئەمەس) ئاچقۇچ                         ئاچقۇچ           (ئاشقۇچ ئەمەس) ⑾ بوغۇم ئاخىرى بولۇپ كەلگەن ”ج“ تاۋۇشى نۇتۇقتا ”ژ“ تاۋۇشىغا نۆۋەتلەشتۈرۈلمەي، ئۆز پېتى يېنىكرەك تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                      تەلەپپۇزى: باج                             باج           (باژ ئەمەس) كاج                             كاج           (كاژ ئەمەس) ئۈجمە                           ئۈجمە          (ئۈژمە ئەمەس) ئىجتىمائىي                       ئىجتىمائىي      (ئىژتىمائىي ئەمەس) ⑿ ئىككىنچى تەركىبى ”ب “ بىلەن باشلانغان بىرىككەن سۆزلەرنىڭ ئىككىنچى تەركىبىنىڭ بوغۇم بېشىدىكى ”ب“ تاۋۇشى تەلەپپۇزدا ”ۋ“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈلمەي، ئىملاسى بويىچە ئۆز پېتى تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                                 تەلەپپۇزى: بەلباغ                                   بەلباغ      (بەلۋاغ ئەمەس) گۈلباغ                                  گۈلباغ      (گۈلۋاغ ئەمەس) قاپاقباش                                 قاپاقباش    (قاپاقۋاش ئەمەس) كاتتىباش                               كاتتىباش    (كاتتىۋاش ئەمەس) ئونبېشى                                 ئونبېشى     (ئونۋېشى ئەمەس) يۈزبېشى                                 يۈزبېشى    (يۈزۋېشى ئەمەس) يۈزبېگى                                 يۈزبېگى     (يۈزۋېگى ئەمەس) مىڭببېگى                                مىڭبېگى     (مىڭۋېگى ئەمەس) ئەمەتباقى                                ئەمەتباقى   (ئەمەتۋاقى ئەمەس) ⒀ بىرىنچى تەركىبىنىڭ ئاخىرىدا ”ئا“ ۋە ”ئە“ تاۋۇشلىرى كېلىدىغان بىرىككەن سۆزلەر، يەر-جاي ناملىرى ۋە جۈپ سۆزلەرنىڭ ئىملاسىدا، ئەگەر بىرىنچى تەركىبىدىكى ”ئا“ ۋە ”ئە“ تاۋۇش- لىرى ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈلمەي ئۆز پېتى يېزىلغان بولسا، بۇ يەردىكى ”ئا“ ۋە ”ئە“ تاۋۇشلىرى تەلەپپۇزدا سەل قىسقا تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى:                       تەلەپپۇزى: قاراماي                       قاراماي      (قارىماي ئەمەس) ئاراساي                       ئاراساي     (ئارىساي ئەمەس) ئارائۆستەڭ                    ئارائۆستەڭ    (ئارىئۆستەڭ ئەمەس) جاغداساي                     جاغداساي    (جاغدىساي ئەمەس) جىگدەمازار                    جىگدەمازار     (جىگدىمازار ئەمەس) دۈشەنبەبازار                   دۈشەنبەبازار    (دۈشەنبىبازار ئەمەس) ئاتا-ئانا                       ئاتا-ئانا      (ئاتى-ئانا ئەمەس) ئانا-بالا                       ئانا-بالا      (ئانى-بالا ئەمەس) خالتا-خالتا                    خالتا-خالتا    (خالتى-خالتا ئەمەس) ئارقا-ئارقىدىن                 ئارقا-ئارقىدىن  (ئارقى-ئارقىدىن ئەمەس) ئەتە-ئۆگۈن                   ئەتە-ئۆگۈن    (ئەتى-ئۆگۈن ئەمەس) كەلسە-كەلمەس                كەلسە-كەلمەس (كەلسى-كەلمەس ئەمەس) ئەگەر ”ئا“ۋە ”ئە“ تاۋۇشلىرى ئىملادا ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈلۈپ بېكىتىلگەن بولسا، ئوخشاشلا بۇ يەردىكى ”ئى“ تاۋۇشى سەل قىسقا تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى                        تەلەپپۇزى قاغىتۇمشۇق                     قاغىتۇمشۇق قارىمۇچ                         قارىمۇچ بالىياتقۇ                       بالىياتقۇ تۆگىتاپان                     تۆگىتاپان ⒁ كىشى ئىسىملىرى ئىملاسى بويىچە تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى                                تەلەپپۇزى يۈسۈپ ئاكا                            يۈسۈپ ئاكا    (يۈسۈۋاكا ئەمەس) تالىپ ئاخۇن                          تالىپ ئاخۇن     (تالىۋاخۇن ئەمەس) زەينەپ ئاچا                           زەينەپ ئاچا      (زەينىۋاچا ئەمەس) ئەركىنئاي                             ئەركىنئاي        (ئەركىناي ئەمەس) گۈزەلئاي                             گۈزەلئاي        (گۈزەلاي ئەمەس) ⒂”ئىدى، ئىكەن، ئىمىش“ ياردەمچى پېئىللىرى ئوچۇق بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەردىن كېيىن كەلگەندە (بولۇپمۇ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا، ئە، ئى“ سوزۇق تاۋۇشلىرى بىلەن ئاياغلاشقان تۇرغۇن سۆزلەردىن كېيىن كەلگەندە)، بوغۇم ئاخىرىدىكى ”ئا، ئە“ تاۋۇشلىرى تەلەپپۇزدا ”ئى“  غا نۆۋەتلەشتۈرۈلمەيدۇ. ”ئىدى، ئىكەن، ئىمىش>> ياردەمچى پېئىللىرى بولسا، ئۆزىنىڭ ئالدىدىكى سۆزگە قوشۇلماي تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :          تەلەپپۇزى: ئالما ئىدى       ئالما ئىدى        (ئالمىدى، ئالمىكەن، ئالمىمىش ئەمەس) ئالتە ئىدى       ئالتە ئىدى       (ئالتىدى، ئالتىكەن، ئالتىمىش ئەمەس) توختى (كىشى ئىسمى) ئىدى       توختى ئىدى (توختىدى،توختىكەن توختىمىش ئەمەس) ⒃”ئىدى، ئىكەن، ئىمىش“ ياردەمچى پېئىللىرى يېپىق بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەردىن كېيىن كەلگەندە، ئۆزىنىڭ ئالدىدىكى تۇرغۇن سۆزلەرگە قوشۇلماي تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى  :                     تەلەپپۇزى: تاش ئىدى                   تاش ئىدى       (تاشىدى ئەمەس) چايدان ئىدى                 چايدان ئىدى    (چايدانىدى ئەمەس) تۇمار ئىدى                   تۇمار ئىدى      (تۇمارىدى ئەمەس) چەينەك ئىدى                 چەينەك ئىدى     (چەينەكىدى ئەمەس) قەغەز ئىدى                   قەغەز ئىدى    (قەغەزىدى ئەمەس) ⒄ جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇش ”غ، گ“ بوغۇم ئاخىرى بولۇپ كەلگەن سۆزلەرگە قوشۇمچىلارنىڭ مۇشۇ تاۋۇشلار بىلەن باشلانغان ۋارىيانتى قوشۇلغاندا، ئۆزەكنىڭ ئاخىرىدىكى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن قوشۇمچىنىڭ بېشىدىكى ئوخشاش ئىككى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشنى بىرلا ۋاقىتتا ئارقا- ئارقىدىن تەلەپپۇز قىلىش قىيىن توختىغانلىقتىن، بۇ سۆزلەرگە ئىملادا قوشۇمچىلارنىڭ مۇشۇ تاۋۇشلارغا يېقىن جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇش ”ق، ك“بىلەن باشلانغان ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. ئەمما تەلەپپۇزدا بوغۇم ئاخىرىدىكى ”غ، گ“ تاۋۇشلىرى ”ق، ك“ گە نۆۋەتلەشتۈرۈلۈپ تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                           تەلەپپۇزى: باغقا                               باققا تاغقا                               تاققا تۇغقان                             تۇققان ئەگكەن                            ئەككەن تەگكەن                            تەككەن بەگكە                              بەككە ⒅ خەنزۇ تىلىدىن كىرگەن سۆزلەردە، قوشما يۈنمۇلار تەركىبىدىكى ئۆتكۈنچى سوزۇق تاۋۇشلار ئاساسىي سوزۇق تاۋۇش بىلەن بىر بوغۇم قىلىپ تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                      تەلەپپۇزى: جۇڭخۇا                       جۇڭخۇا        (جۇڭ-خۇ-ا ئەمەس) گۇاڭدۇڭ                     گۇاڭدۇڭ       (گۇ-اڭ-دۇڭ ئەمەس) تيەنئەنمېن                    تيەنئەنمېن     (تى-يەن-ئەن-مېن ئەمەس) ⒆ ئۇيغۇر تىلىدا باش ھەرپ بويىچە قىسقارتىلغان سۆزلەر شۇ ھەرپلەرنىڭ ئۇيغۇر تىلى ئېلىپبەسىدىكى نامى بويىچە تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى  :                                        تەلەپپۇزى: ش ئۇ ئا ر (شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى)         شې ئۇ ئا رې ج ك پ (جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى)          جې كې پې ب د ت (بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى)           بې دې تې ش ئا ئە ت (شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى)   شې ئا ئە تې ⒇خەلقئارادا ھەرپ بويىچە قىسقارتىپ قوللىنىش ئادەتلىنىپ كەتكەن قىسقارتىلغان سۆزلەر تىلىمىزغا قوبۇل قىلىنغاندا، خەلقئارادىكى لاتىن ھەرپلىرىنىڭ ئوقۇلۇشى بويىچە تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى  :                                         تەلەپپۇزى: WTO -- (دۇنيا سودا تەشكىلاتى)                     دابليۇ تې ئوۋ GDP -- (ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى)           جې دې پې BBC -- (ئەنگىلىيە رادىيو شىركىتى)                  بې بې سې KGB -- (دۆلەت خەۋپسىزلىك كومىتېتى)              كې گې بې VCD -- (ۋېدىيولۇق ئوپتىكىلىق دىسكا)               ۋې سې دې DVD -- (سېفىرلىق ۋېدىيولۇق دىسكا)                دې ۋې دې CD -- (ئوپتىكىلىق دىسكا)                            سې دې (21) خەلقئارادا قىسقارتىپ يېزىلىپ كېلىۋاتقان ئۆلچەم بىرلىكلىرى ئۇيغۇر تىلىدىكى تولۇق نامى بويىچە تەلەپپۇ‍ز قىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                                   تەلەپپۇزى: س م (cm)                                سانتىمېتىر ك م (km)                                كىلومېتىر ك ل (kl)                                 كىلولىتىر ك ۋ (kv)                                 كىلوۋات م گ (mg)                                مىللىگىرام م م (mm)                                مىللىمېتىر (21) تېلېفون ۋە پوچتا نۇمۇرلىرىنى ئوقۇشتا، ئالدىنقى ئۈچ خانىسى بىر ئوقۇلۇپ، قالغان خانىلىرى ئىككى-ئىككىدىن ئوقۇلىدۇ. ئەگەر ئالدىنقى ئۈچ خانىسىدىن كېيىن بىرقانچە نۆل قاتار كېلىپ قالسا، ئىككى نۆلدىن كېيىن ”دانە“دېگەن سۆز قوشۇپ ئوقۇلىدۇ. مەسىلەن: ئىملاسى :                            تەلەپپۇزى: 8552357        سەككىز يۈز ئەللىك بەش، يىگىرمە ئۈچ، ئەللىك يەتتە 13669923310   بىر يۈز ئوتتۇز ئالتە، ئاتمىش توققۇز، توقسان ئىككى، ئوتتۇز ئۈچ، ئون 830001         سەككىز يۈز ئوتتۇز، ئىككى دانە نۆل، بىر