cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شاھرۇھ
تۇغۇلغان جايى :جۇڭگو شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى خوتەن ناھىيەسى باغچى بازىرى بىر دوختۇر  ئائىلىسىدە تۇغۇلغان
سۇرىتى بولمىغانلىقى ئۇچۇن يوللانمىدى لىكىن ئۇزى بەك كېلىشكەن
مەمتىمىن ئەلا
سىياسىي ھاياتى
ئاۋسترالىيەنىڭ سېدني شەھىرىدە پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۆتكەن يەكشەنبە يەنى 6 ‏-نويابىر كۈنى جەمئىيەتنىڭ تۆتىنچى نۆۋەتلىك سايلىمىنى ئۆتكۈزگەن.
فرانسىيە
قىسقىچە تارىخى:
1-دۇنيا ئۇرۇشىدا فىرانسىيە غەلىبە قىلىپ گېرمانىيىنىڭ ئالزاس رايونىغا ئېرىشكەن. 1940-يىلى 3-جۇمھۇرىيەت گېرمانىيىگە تەسلىم بولغان. 1944-يىلى فرانسىيە گېنېرالى دېگول ئىتتىپاققا قارشى ئارمىيە تەركىبىدە پارىژغا كىرىپ ھاكىمىيەتنى قولغا ئېلىپ 4-جۇمھۇرىيەتنى قۇرغان. 1958-يىلى ئاساسى قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈلۈپ 5-جۇمھۇرىيەت قۇرۇلغان. 1959-يىلى فرانسىيە ئافرىقىدىكى ئاخىرقى مۇستەملىكىسى ئالجىرىيەدىن ۋاز كەچكەن.
ئارۇز ۋەزىن
2). ئارۇز ۋەزىنلىك شېئىرلاردىكى سۆزلەر ئارۇز ۋەزنىنىڭ ھەرقايسى بەھىرلىرىنىڭ ۋەزىن تەلىپىگە ئاساسەن، ئۇزۇن، قىسقا بوغۇملار بويىچە مەلۇم قانۇنىيەتلىك تەرتىپتە مىسرالارغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان بولىدۇ.
4. ئۇيغۇر تىلىدا ئاخىرى سوزۇق تاۋۇش بىلەن ئاخىرلاشقان بوغۇم ئوچۇق بوغۇم دەپ ئاتالسا، ئارۇز ۋەزنىدە قىسقا بوغۇم دەپ ئاتىلىدۇ. بەلگۈسى( v ). ۋە + تى + نى ، بەخ + تى، گۈل + گۈ + لىس + تان
ئۇيغۇر تىلىدا ئاخىرى ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاخىرلاشقان بوغۇم يېپىق بوغۇم دەپ ئاتالسا، ئارۇز ۋەزنىدە ئۇزۇن بوغۇم دەپ ئاتىلىدۇ. بەلگۈسى(-). بەخ + تى، گۈل + گۈ + لىس + تان، گۈ + زەل
ۋەتەننىڭ باغ ｜ رى پۈركەندى ｜ جۇلا لىق شا ｜ يى ئەتلەسكە
1-، 3-، 4- بوغۇملىرى ئۇزۇن، 2-بوغۇمى قىسقا بوغۇم بولغان سۆزلەر پائىلاتۇن ۋەزنىگە كىرىدۇ. (ناي نى ناي ناي) ياكى (لاي لى لاي لاي)
1. ياز كۈنى كۈن ｜ دۈز قىزىق بول ｜ غاي ھاۋا ئىس ｜ سىقتا تار،
كۆز يېشىم دەر ｜ يا بولۇپ بې ｜ لىق لىرىم يۇت ｜ قاي سېنى
بۇ مىسرالارنڭ ئاخىرقى تۇراق پائىلۇن ۋەزنىدە كەلگەن.
قار لەيلىسى
خاس تەسىرى
ياللۇغ قايتۇرۇش
ئىشخىلا بازىرى
مەمۇرىي رايونلار
ئىشخىلا بازىرىدا 12 مەھەللە بار، ئۇلار:
تۆمۈر خەلىپە
ياڭ زېڭشىن بار كۆلدە تۇرۇشلۇق ھەربىي قوشۇن باشلىقى يې شىڭفۇغا قۇمۇل قوزغىلاڭچىلىرىنى باستۇرۇش توغرىسىدا بۇيرۇق بېرىدۇ.
لى شۇفۇ پۇقراچە ياسانغان بولۇپ، دىنى بىلىمنى ئىشقا سېلىپ، ئىسلام مۆتىۋەرلىرى قىياپىتىگە كىرىۋېلىپ، تۆمۈر خەلىپە تۇرغان ئۆيگە كىرىش بىلەن تەكبىر ئېيتىپ، قۇرئان كەرىم ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىنىڭ مەنىسىنى يېشىپ، نەقىل كەلتۈرۈپ سۆز باشلايدۇ ۋە ياڭ زېڭشىن ئەۋەتكەن ئالاقىنى ئوقۇيدۇ. ياڭ زېڭشىننىڭ خېتىدە مۇنداق دېيىلگەنىدى: «بىرىنجى، قۇمۇل ۋاڭنىڭ دېھقانلارنىڭ ئۈستىگە قويغان ھەرئايدىكى يەتتە كۈنلۈك ھاشار تۈزۈمى ئىككى كۈنگە قىسقارتىلىدۇ. ئىككىنجى، قوزغىلاڭچىلار قوشۇنى ھۆكۈمەتنىڭ ئاتلىق باتالىيونىغا ئۆزگەرتىلىپ، تۆمۈر باتالىيون كوماندىرىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ ۋە ئۆلكە مەركىزىگە بېرىپ ئورۇنلىشىدۇ. ئۈچىنچى، قوشۇندىن قايتىپ دېھقانچىلىق قىلىشنى خالايدىغان قوزغىلاڭچىلارنىڭ ھەممىسى ئەسلى يۇرتىغا بېرىپ دېھقانچىلىق قىلىشقا ئورۇنلاشتۇرىلىدۇ ….» لى شۇفۇ بۇ خەتنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن، بىر ئايەت ئوقۇپ دۇئاغا قول كۆتۈرۈپ يەنە تەكبىر باشلايدۇ. ئىسلام دىنى قائىدىسى بويىچە تۆمۈر خەلىپە تەكبىرگە قوشۇلۇش ۋە دۇئاغا قول كۆتۈرۈشكە مەجبۇر بولىدۇ. بۇنىڭ بىلەن تۆمۈر خەلپە ياڭ زېڭشىن قويغان يۇقىرىقى ئۈچ شەرتنى شەرتسىز قوبۇل قىلغان بولۇپ قالىدۇ.
ئەرەپات ئەنۋەر(رەپچى)
ھەققىدە
رەپچى نامى: Air
غۇلام ئوسمان
شەخسىي ئۇچۇرلىرى
غۇلام ئوسمان 1956-يىلى تۇغۇلغان. 1996-يىلى ۋەتەندىن ئايرىلغان. 2002-يىلى كاناداغا كېلىپ ئولتۇراقلاشقان.
مۇختەر ئوسمان
ئەنگلىيەگە 1940-يىلىدىن 1945-يىلىغىچە باش مىنىستىر بولغان ۋىنستون چېرچىل (Winston Churchill) مۇنداق دېگەن[1]: «ئادەم ئۆز بېشىغا كېلىدىغان يامان ئاقىۋەتلەرگە پەرۋا قىلماي، يولۇققان توسالغۇ، خېيىم-خەتەر ۋە بېسىملارغا پەرۋا قىلماي، ئۆزى قەتئىي قىلمىسا بولمايدىغان ئىشلارنى قىلىدۇ. مانا بۇ بارلىق ئىنسان ئىرادىسىنىڭ ئاساسىدۇر».
ئىستاتىستىكا دوكتورى مۇختەر ئوسمان
[3] Bayesian Noninferiority Testing based on Total Weighted Error Criteria, Fourth Annual Bayesian Biostatistics Conference, MD Anderson Cancer Center, Houston, TX, Jan 2011.
نۇرى تۈركەل
باشقىلار
ئىنىسى مامۇتجان تۈركەل
مىرسۇلتان ئوسمان
ئالىم بىر ئۆمۈر تىرىشىپ ئۆگىنىش، تەتقىق قىلىش ئارقىلىق ئورقۇن- يېنىسەي (تۈرك- رونىك) يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر تىل- يېزىقى، چاغاتاي ئۇيغۇر تىل- يېزىقلىرىنى ئۆگەنگەن ۋە مۇشۇ يېزىقلاردىكى كلاسسىك يازمىلارنى تەتقىق قىلغان. ياش ۋاقىتلىرىدىن تارتىپلا تىل ئۆگىنىشكە ئەھمىيەت بەرگەنلىكتىن، خەنزۇ، پارس، قازاق، تۈرك تىللىرىدىن بىمالال پايدىلىنالايدىغان سەۋىيە يەتكەن.
1964- يىلى تىلشۇناس نەسرۇللا يولبولدى بىلەن بىرلىشىپ يازغان ئۈچ قىسىملىق «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى» ناملىق كىتابى يېڭى يېزىقتا نەشر قىلىنىپ تارقىتىلغان.
شەيخانتاھۇر
شەيخەنتاھۇرنىڭ مەقبەرىسى
شەيخەنتاھۇرنىڭ مازارى 14-ئەسىردە ياسالغان ، ئەمما ئۇنىڭ تاشقى قىياپىتى يىللاردىن بۇيان قايتا-قايتا ئۆزگەرگەن. مەقبەرىنىڭ قەبرە تېشىنىڭ يېنىدا ئۆزگىچە مۇقەددەس ئىسكەندەر سائۇرى بار. سائۇر يەرلىك كۆپ خىل يوپۇرماقلىق دەرەخ بولۇپ ، 15-ئەسىردە ئاللىقاچان يوقىلىپ كەتكەن. ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشى شەرقتە ئەپسانىۋى قەھرىمان ياكى پەھلەۋان سۈپىتىدە شەرەپكە ئېرىشكەن ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىننىڭ ئىسمى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارىلىدۇ. بۇ يەر بۇ ھەيۋەتلىك سائۇرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى سەۋەبىدىن شېخانتاۋرنىڭ دەپنە ئورنى قىلىپ تاللانغان بولۇشى مۇمكىن. مەقبەرىنىڭ نىسبىتى: 16.2 x 9 مېتىر. كەڭلىكى ، 12.8 مېتىر. بوي ئېگىزلىكى.
شەيخەنتاھۇر قەبرىستانلىقى مەجمۇئەسى
مازار قەبرىستانلىق بىلەن قورشالغان بولۇپ ، ئەۋلىيا ئۇنىڭغا ئىسىم قويغان. سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىگە قەدەر تاشكەنت شەھىرىنىڭ پۈتۈن رايونى (يەرلىك مەھەللە ) گە شەيخەنتاھۇر دېگەن ئىسىم قوللىنىلغان. تاشكەنت تارىخىدىكى نۇرغۇنلىغان مۇنەۋۋەر شەخسلەر كېيىنكى يىللاردا بۇ يەرگە دەپنە قىلىنغان. ئۇلارنىڭ بىرى 18-ئەسىردە يېرىم مۇستەقىل شەھەر دۆلىتى بولغاندا ، تاشكەنتنىڭ ھۆكۈمرانى شەيخانتاھۇرنىڭ ھاكىم (مەھەللەنىڭ باشلىقى) يۇنۇس خوجا ئىدى. بۇ يەرگە دەپنە قىلىنغان يەنە بىر كۆرۈنەرلىك كىشى ئالىكقۇل پەرۋارچى - كوكاندىيان گېنېرالى بولۇپ ، 1864-5-يىللىرى تاشكەنتنى رۇسلارغا قارشى ئاقلىغان ، ئەمما ئاخىرىدا چىمكەنتتىن ئىلگىرى توقۇنۇشتا ئۆلتۈرۈلگەن ، يەنى 1865-يىلى گېنېرال مىخائىل گىرىگورېۋىچ چېرنىياۋ تەرىپىدىن تاشكەنتنى قورشاۋغا ئېلىشتىن سەل بۇرۇن. شەھەرنىڭ تۇتۇلۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
جۇغراپىيەنىڭ تارىخى
= ھازىرقى زامان جۇغراپىيەسى = ھازىرقى زامان جۇغراپىيەسى ئالىكساندىر ھومبولد ۋە كارل ۋون لىتتېرنىڭ ئەسەرلىرى بىلەن 18-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا پەيدا بولدى. شۇنىڭدىن تارتىپ ، جۇغراپىيىدە ئىككى خىل ئاساسلىق ئۇسۇلى ئايرىلىپ چىقتى : سىستېمىلىق،(ھومبولدنىڭ بويىچە) ۋە رايونلۇق ،(رىتتېرنىڭ بويىچە). دۆلەتلىك مەكتەپلەرنىڭ جۇغراپىيەسى تەرەققىي قىلدى، گېرمانىيە بىلەن فىرانسىيەنىڭ مەكتەپلىرىدە بولسا ئەڭ تەسىر كۈچى بار ئىدى. گېرمانىيە مەكتەپلىرى ، تەبىئىي جۇغراپىيىدە ئىلمىي ۋە ئانالىز خاراكتېرلىك يېزىقچىلىق ئۇسلۇبىدا تەرەققىي تاپقان. فىرانسىيە مەكتەپلىرىدە بولسا رايوننىڭ تەسۋىرىي مونوگرافىيىسى (مەخسۇس ئەسەر) بىلەن مەشھۇر بولۇپ بىر خىل ئېنىق ۋە ھەرىكەتچان شەكلىنى ئىپادىلىدى ؛  گۇمانىتار ۋە تارىخ جۇغراپىيەسى ئۇلارنىڭ كۈچلۈك تۈرى بولۇپ قالدى. گەرچە ئۇسۇل ۋە كۆز قاراش ئوتتۇرىسىدا تەشەببۇسلار ئۆزگىرىپ تۇرغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ئۆز-ئارا بېقىنىدىغانلىقى بارلىق جۇغراپىيشۇناس تەرىپىدىن ئىتراپ قىلىندى. 2 - دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلىشىشتىن باشلاپ ، جۇغراپىيە ، خۇددى باشقا پەنلەرگە ئوخشاش ھازىرقى زامان پەن - تېخنىكىسىنىڭ يېڭى قوراللىرى ۋە سانلىق مەلۇمات مەشغۇلاتى ئارقىلىق پارتلاش خاراكتېرلىك بىلىم دەۋرىگە كىردى؛ بۇ بوشلۇقتىن  سۈرەتكە ئېلىش ، يىراقتىن سىزىش ( جۈملىدىن ئىنفىرا قىزىل نۇر ۋە سۈنئىي ھەمراھ ئارقىلىق سۈرەتكە ئېلىش ) ۋە كومپيۇتېر (مىقدارلىق ئانالىز ۋە ئەكس ئەتتۈرۈش ) قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مىقدارلىق تەتقىقات ئۇسۇلى 1950-يىللاردا كەڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىپ ، ،ئامېرىكىلىق ئېدىۋارد ئۇلمان ۋە ۋىللىيام گاررىسون ۋە ئەنگلىيەلىك پېتىر خاگگېت باش تەشەببۇسچىسى بولدى.
جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى
ھاكىمىيەت ئىشلىرىغا قاتنىشىش ۋە مۇھاكىمە قىلىش
ھاكىمىيەت ئىشلىرىغا قاتنىشىش، سىياسىي، ئىقتىساد، مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي تۇرمۇشتىكى مۇھىم مەسىلىلەر، خەلق ئاممىسى ئومۇميۈزلۈك كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلە، تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىش، خەلق رايىنى ئەكس ئەتتۈرۈش، كېڭىشىپ مۇزاكىرە قىلدى. تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىش دوكلاتى ئارقىلىق، تەكلىپ، پىكىر بېرىش ياكى باشقا شەكىللەر بىلەن، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە ۋە دۆلەت ئورگىنىغا پىكىر ۋە تەكلىپلەرنى بەردى. جۇڭگو سىياسىي كېڭەشنىڭ ھاكىمىيەت ئىشلىرىغا قاتنىشىشى، خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ فۇنكسىيەسىنى ئادا قىلىشتىكى مۇھىم شەكلى.
ئەبۇ ھاتىم
ئەبۇ ھاتىم (أَبُو حَاتِمٍ سَهْلُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عُثْمَانَ السِّجِسْتَانِيُّ): سەھل ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئوسمان ئەسسىجىستانىي. (ھ. 172 – 255 / م. 788 – 869) مۇھەددىس، تىلشۇناس، قىرائەتشۇناس ۋە تەفسىرشۇناس. «ئىئرابۇل قۇرئان»، «ئەلئەزداد (الأضداد)»، «ئەلقىرائات» ۋە باشقا ئەسەرلىرى بار.
نورۋېگىيە ئۇيغۇر كومىتېتى
نورۋېگىيە ئۇيغۇر كومىتېتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Norwégiye Uyghur Komitéti) بولسا 2003 – يىلى 16-ئاۋغۇست نورۋېگىيەنىڭ پايتەختى ئوسلو شەھىرىدە قۇرۇلغان.
يۇمغاقسۈت
نام-ئاتىلىشى
يېڭى يېزىق: Yumghaq Svt
2019-2020 يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس ۋەھىمىسىگە مۇناسىۋەتلىك ئىرقى ۋە مىللى كەمسىتىش
ئاۋىستىرالىيە
2020-يىلى 1-ئاينىڭ 26-كۈنى ، ئاۋىستىرالىيەدىكى ئەڭ كۆپ تارقىتىلغان ئىككى گېزىت ئىغۋاگەرچىلىك تېمىسى ئېلان قىلدى. سىدنىي نىڭ كۈندىلىك پوچتا » نىڭ سەرلەۋھىلىك خەۋىرىدە, «جۇڭگولۇق بالىلا ئۆيدە بىر مەزگىل تۇرسۇن» دەپ ماۋزۇ قۇيۇلدى. بۇ ماۋزۇلارنىڭ نەتىجىسىنىڭ بىرى 51 مىڭدىن ئارتۇق ئىمزانىڭ كەچۈرۈم سوراش ئىلتىماسى.
پىدىگەن
نام ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: پىدىگەن (چەيزە)
ڧرانسۇز تىلى
ڧرانسۇزچە تارىختا رىم دەۋرى گاليالىقلارنىڭ كېلت تىللىرىدىن ۋە رىمدىن كېيىنكى ڧرانك كۆچمەنلىرىنىڭ گېرمان تىللىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان.
ياقا بازىرى
ياقا بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yaqa Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كۇچار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
نەنشا تاقىم ئاراللىرى ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ھەققىدىكى دەتالاش
thumb نەنشا تاقىم ئاراللىرى ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ھەققىدىكى دەتالاش بولسا تەيۋەن، جۇڭگو، ۋيېتنام، مالايسىيا، ڧىلىپپىن، برۇنېي دارۇسسالام ۋە ھىندۇنېزىيە قاتارلىق ئەللەر ئارىسىدىكى نەنشا تاقىم ئاراللىرى ۋە ئەتراپىدىكى دېڭىز تەۋەلىكىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ھەققىدىكى دەتالاشتۇر. بۇلاردىن جۇڭگو، تەيۋەن ۋە ۋيېتنام بۇ ئاراللارنىڭ تامامى ئۈستىدىن ئۆزىنى تولۇق ئىگلىك ھوقۇقلۇق دەپ ئېلان قىلغان، مالايسىيا، ڧىلىپپىنلەر، برۇنېي قاتارلىقلار قىسمەن ئاراللار ئۈستىدىن ئىگلىك ھوقۇقىنى ئېلان قىلغان. ھىندونېزىيە بولسا بۇ رايوندىكى 200 دېڭىز مىل ئىقتىسادىي رايون ئۈستىدىن ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئېلان قىلغان.
قېرىنقۇلاق
ئادەتتە ئۇنىڭ رەڭگى قار بولغاچچا قار قېرنقۇلاق دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ھازىر ئەل ئىچىدە مور ياكى مۇر دەپ ئاتىلىپ كىلىۋاتقان كۆكتات شۇ.
ئامېرىكا سېرىق تاش باغچىسى
2004- يىلدىن باشلاپ، سېرىق تاش يەر ئاستىدىكى ماگما رېكورت بۇزۇش دەرىجىسىدىكى سۈرئەت بىلەن يۇقىرى ئۆرلەۋاتىدۇ. پەقەت ئۆتكەن ئۈچ يىلدىلا، ھەر يىلى 7.8 سانتىمېتىرلىق سۈرئەت بىلەن كۆتۈرۈلۈۋاتىدۇ. بۇ 1923 يىلى خاتىرلەش بار بولغاندىن بۇيانقى ئەڭ تېز سۈرئەت.
تۇرغۇن ئالماس
دەسلەپكى ھاياتى ۋە ئىجادىيەتلىرى
بۇ دەۋىردىكى ئىجادىي پائالىيەتلىرى
ئىمام ئەلائىي
ئىمام ئەلائىي (الإمَامُ صلاح الدّين خليل بن كَيْكَلَدي العَلائي): سالاھۇددىن خەلىل ئىبنى كەيكەلەدىي ئەلئەلائىي (ئەبۇ سەئىد). (ھ. 694 – 761 / م. 1295 – 1360) ھەدىسشۇناس ھافىز، مۇفەسسىر، ئەدىب، شافىئىي فەقىھ. مۇرسەل ھەدىسلەر ھەققىدە «جامىئۇتتەھسىل» ناملىق ئەسىرى بار.
چەرچەن دەرياسى
چەرچەن دەرياسى بولسا شىنجاڭ، 20 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
گرۇزىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئەنگىلىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى
ئەنگىلىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Engiliye Uyghur Jemiyiti) بولسا 2005 – يىلى 21-ماي ئەنگىلىيەنىڭ پايتەختى لوندون شەھىرىدە قۇرۇلغان.
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
ئەمر ئىبنى ئاس
ھەزرىتى ئەمر ئىبنى ئاس (عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ بْنِ وَائِلِ السَّهْمِي القُرَشِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئەمر ئىبنى ئاس ئىبنى ۋائىل ئەسسەھمىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. بۇرۇن 50 – ھ. 43 / م. 573 – 674) ئالاھىدە رەھبەرلىك تالانتىغا ئىگە ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى قوشۇنلارغا قوماندان قىلىپ ئەۋەتكەن زات. پەلەستىن ۋە مىسىر زېمىنىنى فەتىھ قىلغان بۈيۈك ئىسلام قوماندانى. ھەزرىتى ئۆمەر ئۇنى«ئەرەبلەرنىڭ ئەرتەبۇنى» دەپ سۈپەتلىگەن.
مەكتەپ ھاياتىدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىش توغرىسىدا قىسقىچە تەۋىسىيە
(2) ئوڭۇشسىزلىققا ئۇچرىغان بىر ئادەم قانداق قىلغاندا ئۇنىڭدىن كېلىپ چىققان روھىي چۈشكۈنلىكتىن تېز ۋە ئۈنۈملۈك قۇتۇلۇپ چىقالايدۇ؟
(3) ئۇلاردا داۋاملىق قىيىنچىلىققا جەڭ ئېلان قىلىدىغان پۇزىتسىيە بولىدۇ. يېڭى شارائىتقا تېز ماسلىشالايدۇ. ھەمدە ئۆزى ئۈچۈن پايدىسىز بىر ئەھۋال ئىچىدىن ئۆزى ئۈچۈن پايدىلىق يېڭى پۇرسەتلەرنى تېپىپ چىقالايدۇ.
سىزنىڭ ھازىر كومپيۇتېرغا يۈكسەك دەرىجىدە قىزىقىشىڭىز خاتا ئىش ئەمەس. لېكىن، مېنىڭچە سىزنىڭ بىر ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىسى تۇرۇپ، كومپيۇتېر بىلىمىنى كۆپرەك ئىگىلەش ئۈچۈن قالغان دەرسلەرنى نورمال ئۆزلەشتۈرۈپ مېڭىشقا تەسىر يەتكۈزۈشىڭىز مۇۋاپىق ئەمەس. ئەگەر كەلگۈسىدە چوڭ ئىشلارنى قىلماقچى بولسىڭىز، ئۆزىڭىزدە چوقۇم يوقىرىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغاندەك ئىقتىدارلارنى يېتىلدۈرۈشكە تىرىشىڭ. ئەگەر بىر ئوقۇغۇچى دەرسخانىدا ئۆتۈلگەن دەرسلەرنى ئىگىلەپ ماڭماي، ئۆزى ياخشى كۆرىدىغان باشقا بىلىملەرنىلا ئۆگەنسە، ئۇ ھالدا ئۇ ئوقۇغۇچىنىڭ ئالىي مەكتەپتە تۇرۇشىنىڭ ھېچ بىر ھاجىتى ۋە قىممىتى بولمايدۇ. ئاتا-ئانا ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلار تەمىنلىگەن ئىقتىسادىي ياردەم، ھەمدە مەكتەپ ۋە جەمئىيەت ئاجراتقان مەبلەغلەرنىڭ ھەممىسىمۇ ئىسراپ بولىدۇ. ھەر بىر ئوقۇغۇچى مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە چوقۇم شۇ مەكتەپتىكى بارلىق شارائىتتىن ئەڭ يوقىرى دەرىجىدە پايدىلىنىپ، ئۆتۈلگەن دەرسلەرنى پۇختا ئىگىلەپ مېڭىشقا تىرىشىشى كېرەك. مەن ھازىرغىچە ئوخشىمىغان دۆلەت ۋە مىللەتلەرنىڭ ھەممىسىدە «مەكتەپتە ئۆتۈلگەن دەرسلەر جەمئىيەتكە چىققاندا جانغا ئانچە ئەرز قاتمايدىكەن» دېگەن چۈشەنچىدىكى ياشلارنىڭ بارلىغىنى ھېس قىلدىم. مېنىڭچە بۇ چۈشەنچە توغرا ئەمەس. مەيلى سىز باكلاۋېر، ماگىستىرلىق ياكى دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئۈچۈن ئوقۇڭ، مەكتەپ ھەرگىز سىزگە كېرەكسىز دەرسلەرنى ئۆتمەيدۇ. كېرەكلىك بىلىملەرنىڭ ھەممىسىنىمۇ ئۆگىتىپ بولالمايدۇ. مەكتەپ پەقەت سىزگە بىر قىسىم ئاساسلىق بىلىملەرنى ئۆگىتىپ، شۇ ئارقىلىق سىزنى كەلگۈسىدە يېڭى بىلىملەرنى ئۆزىڭىزگە تايىنىپ ئۆگىنەلەيدىغان، شۇ ئارقىلىق سىز خىزمەت جەريانىدا دۇچ كەلگەن يېڭى مەسىلىلەرنى ئۆز-ئۆزىڭىزگە تايىنىپ ھەل قىلىدىغان ئىقتىدارنى يېتىلدۈرىدۇ. مۇشۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئوقۇغۇچىلار ھەرگىز مەكتەپتە ئۆتۈلگەن ئاساسلىق دەرسلەرگە سەل قارىماسلىقى كېرەك.
(3) يوقىرىقى ئىگىلىك ئورگانلىرىدا كومپيۇتېرنىڭ ئىشلىتىلىش ئەھۋالىنى ئېنىقلاپ چىقىش. ھەمدە تېخىچە كومپيۇتېر ئىشلىتىلمىگەن، ئەمما كومپيۇتېر ئىشلىتىلسە ئىش ئۈنۈمىنى زور دەرىجىدە ئۆستۈرگىلى بولىدىغان شىركەت، كارخانا، ئورگانلارنى ۋە ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى كونكرېت خىزمەت تۈرلىرىنى تېپىپ چىقىش.
11. دۆت كىشىلەرگىمۇ ياخشى مۇئامىلە قىلغىن. كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئاشۇنداقلارنىڭ بىرسىنىڭ قولىدا ئىشلەپ قېلىشىڭ مۇمكىن.
By Bill Gates
Life is not fair - get used to it.
RULE 2
RULE 7
Before you were born, your parents weren't as boring as
RULE 9
helping you find yourself. Do that on your own time.
قازاق مىللىتى
تارىخ
بەزى ئالىملارنىڭ قارىشىدا بۇ سۆز مىلادىدىن بۇرۇنقى 1-8 ئەسىرلەردە ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ھازىرقى قازاقىستان زىمىنىدا ياشىغان ساك قەبىلىلىرىنىڭ نامى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارىسا، يەنە بەزىلەر مىلادى 4-5ئەسىرلەردە تۈركىي تىلىدىكى&quot; قاسار» ياكى «قازار» قەبىلىسىنىڭ نامى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارايدۇ. ئەينى زاماندا بۇ قەبىلە ھازىرقى غەربىي قازاقىستان،كاسپىي دېڭىزىنىڭ ئەتراپىدا ياشايتتى. ئەرەب تارىخلىرىدا كاسپىي دېڭىزىنىڭ « خەزەركۆلى» دېگەن نام بىلەن ئاتىلىشى دەل ئەنە شۇ «قاسار»، «قازار» دېگەن نام بىلەن مۇناسىۋەتلىك. يەنە بەزىلەر بولسا، بۇ سۆز مىلادى 15-ئەسىردە ئاق ئورداخانىلىقىنىڭ (ئۆزبېك خانلىقىنىڭ) خانى ئەبۇلخەيىرخاندىن ئايرىلىپ چىقىپ، كېرەي سۇلتان بىلەن جانىبەك سۇلتان رەھبەرلىكىدە موغۇلىستان خانلىقىنىڭ يەتتەسۇ رايونىغاكۆچۈپ كەلگەن تۈركىي قەبىلىلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارايدۇ.
1456-1457-يىللىرى ئويراتلار قازاق يايلىقىغا ئىچكىرلەپ كىرىپ، ئابۇلخەيرىگە ھالاكەتلىك زەربە بەردى،ئۆزبېكلەر  چوڭ زىيانغا ئۇچىرىدى. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي، كېرەي بىلەن جانىبېك پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ قازاق قەبىلىلىرىنى باشلاپ قازاق يايلىقىغا قايتىپ كەلدى. 1468-يىلى بىر قېتىملىق جەڭدە قازاقلارئابۇلخەيىرىنى ئۆلتۈرىۋەتتى ھەمدە سىر دەرياسىنڭ شىمىالىي قىرغىقىغىچە يېتىپ باردى. ( 1500-يىلى ئابۇلخەيرىنىڭ نەۋرىسى مۇھەممەد شايبانى ماۋەرائۇننەھىرگە بېسىپ كىردى، ئۆزبېك خانلىقىنى قۇرۇپ چىقتى. ئۆزبېك خانلىقى قازاقلار ئۈچۈن ئەڭ يامان رەقىبكە ئايلاندى.)
ئۇيغۇرلاردا پاكىزلىق مەدەنىيىتى
مەجبۇرىي دەم ئېلىشتىن پايدىلىنىپ بەش ۋاخ نامازنى يەتتە ۋاخقا چىقارساق، يەنى بامدات نامىزىنىڭ ۋاقتىدىن يېرىم سائەت بۇرۇن ئورنىمىزدىن تۇرۇپ، ئەڭ ئاز دېگەندە ئىككى رەكئەت تەھەججۇد نامىزى ئوقۇساق، ئاندىن قۇرئان ئوقۇش، زىكىر، تەسبىھ ئېيتىش، دۇئا قىلىش ۋە سىرتتا ساپ ھاۋادا مېڭىش بىلەن بولۇپ، كۈن چىققاندىن كېيىن ئاز دېگەندە ئىككى رەكئەت چاشگاھ نامىزى ئوقۇپ، ئاندىن ئائىلە ئەزالىرىمىز بىلەن خۇشال- خۇرام ناشتا قىلساق نېمىدېگەن ياخشى، ھە! بۇ نېمىدېگەن كاتتا نېمەت!
زاۋا بازىرى
زاۋا بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى دىكى قاراقاش ناھىيىسى بازىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا 12 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. 2012-يىلى ئۆزگەرتىپ زاۋا بازىرى قىلىنغان. تەۋەسىدە دۆلەت دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى «شاخلىق فېئودال قورۇق خارابىسى» بار. زاۋا بازىرى شىمالدا ئۇرچى يېزىسى، كۇيا بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقتە ئاقساراي يېزىسى، جەنۇبتا سايباغ يېزىسى، غەربتە گۇما ناھىيىسى پىيالما يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. ئومۇمىي كۆلىمى 356 كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 52504 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر 1.16 مو.
مائارىپ
2.	شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى قاراقاش ناھىيەسى زاۋا بازىرى 2-ئوتتۇرا مەكتەپ؛
10.	قاراقاش ناھىيەسى زاۋا بازارلىق كۆتەيما كەنت باشلانغۇچ مەكتىپى؛
1949- يىل
1- ئۆكتەبىر جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلدى.
Йипәк йоли
2 . шәрқ мәликиси тоғрисида
юқирида ейтилғандәк һәр йили рома пулидин йүз милйон сиийситиркийс (рим тилласи) рома ақ сөңәклириниң еһтияҗи үчүн сирислиқлардин сетип алидиған йипәк маллар, һиндистандин вә әрәбистандин алидиған дора – дәрмәк , үнчә – яқут , мәрвайитлар үчүн сәрп болған. йонан алими килавди пийтулийми "җуғрапийә" намлиқ әсиридә, сирислар дөлити (йипәк дөлити) ниң тәбии шараити , қандақ хәлқләр яшайдиғанлиқи тоғрисида мундақ дәп язиду : " сирислар дөлитиниң ғәрбий чегриси систийә болуп , у иммавис теғиниң сиртида , шимали чеграси намсиз йәр....... шәрқи чеграсиму намсиз йәр. .... җәнубий болса , һиндистандики ганге дәрясиниң шәрқий қирғиқи билән чегралиниду." питулийми, сирислар дөлитиниң әтрапини орап туридиған тағлар тоғрисида мундақ дәп язиду : "сирислар дөлитиниң төт тәрипини.... тағлар орап туриду. униң территорийиси ичидә икки чоң дәря ақиду. у дәряларниң биринчиси уйғурдас дәряси болуп , у авшатисан вә асмиран теғидин ибарәт икки мәнбәдин башлиниду. дәряларниң иккинчиси бавтис дәряси болуп , укасиян  вә оттуру корхус  теғидин ибарәт икки мәнбәдин башлиниду. юқирида тилға елинған икки дәряниң алдинқиси ақсу яки қәшқәр дәряси , кейинкиси яркәнт (зәрәпшан) яки қариқаш дәрясидин башқа дәря әмәс.
пилә қурути уруқиниң яврупаға тарқилиши
6 – әсирниң ахирида яшиған юнан алими тиоханус исми намәлум бир иранлиқниң пилә қурути уруқини қачан, нәдин , қандақ һилә билән оғурлуқчә шәрқий рома емпирийисиниң (миладиниң 395 – йилидин 1451 – йилиғичә һөкүм сүргән) емпиратури улуғ постианниң вақтида (миладиниң 527 – йилидин 565 – йилиғичә емпиратур болған) шәрқий ромаға елип барғанлиқи вә шуниңдин кейин шәрқий ромалиқлар пилә қурутини беқип , йипәк малларни ишләпчиқиришни йолға қойғанлиқи тоғрисида мәлумат бериду. тиофанис мундақ дәп язиду : "емпиратур постианниң вақтида иранлиқ мәлум бир адәм шәрқий ромаға пилә беқип йипәк ишләпчиқириш усулини өгәткән. униңдин бурун шәрқий ромалиқлар пилә беқишни билмәйтти. һилиқи исми намәлум иранлиқ сирисләр елидә (йипәк елидә) узун турған. у сирисләр елидин қайтип кетидиған чағда пилә қурутиниң уруқини йол маңғанда ичи кавак һасисиниң ичигә йошурун җайлаштурған. андин кейин пилә қурутиниң уруқини ашундақ устилиқ билән шәрқий ромаға елип кәлгән. бу иранлиқ баһар келиш биләнла пилә қурутиниң уруқини үжмә йопурмиғиниң үстигә қойған, бирнәччә күндин кейин пилә қурути йопурмақни йәп чоң болуп , бир җүп қанат чиқарған , учидиған болған , ромалиқлар пилә беқип ,йипәк чиқиришни өгәнгәндин кейин постиан түркләргә (конистантинпулға – истанбулға кәлгән түрк әлчилиригә аптор) ромалиқларниң пилә беқип йипәк чиқириш усулини көрсәткәндә түркләр һаң – таң қелип чучуп кәткән ".
түркләр билән шәрқий рома арисидин содида түркләр арқилиқ шәрқий ромаға елип берилидиған малларниң ичидә асаси салмақни йипәк тоқулмилири игәлләйдиғанлиқи, хотәнни асас қилған уйғур йипәкчиликиниң әң қәдимки чағлардин тартип дуняға мәшһурлиқи , пилә қурути уруқиниң "йипәк мәликиси" тоғрисидики ривайәт бойичә миладиниң 440 – йили җуңгодин хотәнгә кәлтүрүлгәнликиниң ялғанлиқи , пилә қурути уруқиниң сирисләр ели (асасән хотән) дин шәрқий ромаға исми намәлум бир иранлиқ раһип тәрипидин миладиниң 550 – йиллири оғурлуқчә елип берилғанлиқи тоғрисидики пакитларни юқирида бир – бирләп сөзләп өттүм. мениңчә шу пакитлар йитәрлик болса керәк. ахирқи сөз қәдимки чағдики асиядин яврупаға баридиған хәлқара сода йоли ялғузла асиядики хәлқләр билән яврупадики хәлқләр арисида иқтисади җәһәттә қиммәтлик таварларни өзара алмаштуруш ролини ойнапла қалмастин, бәлки мәдәнийәт җәһәттә асиядики хәлқләр билән яврупадики хәлқләрниң өзара бир – бириниң артуқчилиқини өгинип шанлиқ мәдәнийәт яритишиму наһайити күчлүк түрткилик ролларни ойниған. хәлқара сода йолида сода карванлири, әлчиләр , сәйяһлар ғәрбтин шәрққә , шәрқтин ғәрбкә мокидәк өтүшүп туратти. бәзидә болса таҗавузчилиқ мәқсити билән сәпәрвәр қилинған түмәнлигән қошунларму сода әлчиси яки адди содигәр қияпитигә киривалған җасусларму қатнап туратти. ғәрб билән шәрқ оттура асия арқилиқ товар алмаштуруш ишлирини йүргүзгәндин ташқири, мәхпий ахбарат йиғиш ишлирини қилатти. башта ейтип өткүнимиздәк миладиниң 550 – йиллири исми намәлум бир иранлиқниң уйғурлар юртидин пилә қурутиниң уруқини оғрилап мәхпи һалда шәрқий ромаға йәткүзүп берип йипәк ишләпчиқиришида һөкүм сүргән нәччә миң йиллиқ сирниң ишикини ечип ташлиған. шу иранлиқ пилә қурутиниң уруқини шәрқий ромаға йәткүзүп бериштин бурун шәрқий рома емпиратори улуғ постиан (миладиниң 527 – йилидин 565 – йилиғичә емпиратор болған) билән шу мәсилә тоғрисида сөзләшкән. постиан әгәр иранлиқ раһип пилә қурутиниң уруқини сирисләр елидин оғрилап елип келидиған болса униңға наһайити қиммәт баһалиқ инам (мукапат) беридиған болған.
7- قەھرىتان
7- قەھرىتان، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 7. كۈنىدۇر. يىل سوڭغا يەنە 358 (كەبىسە يىللاردا 359.) كۈن باردۇر.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
5) ) مەھسۇلاتنى تەتقىق ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇپ ئىشلەپ چىقىرىش ئۈچۈن، ھەمدە پايدا كۆرۈشكىچە بولغان ۋاقىت جەريانىدا چىقىم بولىدىغان پۇلنىڭ تەپسىلىي سانى، پىلانى ۋە جەمئىي مەبلەغ پۇلىنىڭ سانى.
مەرۋايىت ھاپىز
مەرۋايىت 1976-يىلى قومۇل ۋىلايەتلىك 1-ئوتتۇرا تولۇقسىز ئىككىنچى يىللىقىدا شىنجاڭ سەنئەت مەكتىپىنىڭ رەسساملىق كەسپى ئىمتىھانىدا پەۋقۇلئاددە تاللانغان ئوقۇغۇچى سۈپىتىدە تاللىنىپ ئوقۇشقا كىردى. 1979-يىلى غەربىي شىمال مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى (Lan Zhou) گۈزەل-سەنئەت ئىنستىتۇتىغا مەخسۇس ماي بوياق كەسپى ئىمتىھانىدىن ئۆتۈپ قوبۇل قىلىندى. 1983-يىلى مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، شىنجاڭ گۈزەل-سەنئەت ئىنستىتۇتىدا ئوئۇتقۇچى بولۇپ ئىشلىدى. 1991-يىلى دوتسېنتلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشتى. ئۇ ئىشلەش جەريانىدا ئۈزلۈكسىز ھالدا دۇنيا رەسسامچىلىقىنىڭ ھەر خىل ئېقىملىرى ۋە ھەر خىل ئىلغار رەسساملارنىڭ رەسىملىرىنى تەتقىق قىلىش، ئۇلاردىن ئىلھام ئېلىپ، ئۆزىگە خاس بولغان بىر ئىجادىي روھ ۋە ئىجادىي پىكىر يارىتىش ئۈچۈن، شۇنداقلا ھەقىقىي ئۆزىگە خاس بولغان بىر رەسىم سىزىش ئىستىلى يارىتىش ئۈچۈن چوڭقۇر ئىزدەندى. شۇ جەرياندا ئۇ «مېنىڭ بۆشۈكۈم»، «ھاپىزلار»، «قۇياش ۋە ئىنسان»، «مەن پەقەت مەن»، «ياشانغان بىر جۈپ» قاتارلىق ئىجادىي ئەسەرلىرىنى سىزدى. ئۇنىڭ بۇ ئەسەرلىرى ئارقىمۇ ئارقا ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك كۆپلىگەن كۆرگەزمىلەرگە قويۇلۇپ، رەسساملار ساھەسىدە چوڭ غۇلغۇلا قوزغاشقا باشلىدى. مەرۋايىت نۇرغۇنلىغان گېزىت-ژۇرناللاردا مەخسۇس بەتلەر ئاجرىتىلىپ تونۇشتۇرۇلدى.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
مەن تېخى يەنە بىر مۇھىم مەسىلىنى چۇشەندۈرمىدىم VC دەپ ئاتالغان كاپىتالىستلارنىڭ ئەسلىدىكى پۇلى نەدىن كېلىدۇ؟ ئۇنى ھەرگىز ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئىشلەپ تاپقان مائاشىدىن يىغقان ئەمەس. ئامېرىكىدا مائاشنى يىغىپ ئۇنچىلىك پۇل توپلاش ئاساسەن مۇمكىن ئەمەس. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئەينى ۋاقىتتا كەم دېگەندە بىر شىركەت قۇرۇپ، ئۇنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ماڭدۇرۇپ، 5-10 يىلنىڭ ئىچىدە ئۆز شىركىتىنىڭ پاي چېكىنى بازارغا سېلىپ، شۇ ئارقىلىق نەچچە مىليون دوللارلىق بولغانلاردۇر. مەن سىلىكون جىلغىسىدىكى SDL دېگەن يېرىم ئۆتكۈزگۈچ لازېر نۇرى زاپچىسى ئىشلەپ چىقىرىدىغان بىر شىركەتتىكى سودا-سېتىققا مەسئۇل بىر ئوتتۇرا دەرىجىلىك باشلىقىنى تونۇيتتۇم. ئۇ شىركەتنىڭ پاي چېكىنى 2000-يىلىنىڭ ئاخىرلىرى 20 دوللاردىن بازارغا سالغانىدى، 2001-يىلىنىڭ ئاخىرى بىر پاي چېچكنىڭ باھاسى 300 دوللارغا چىقىپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ شىركەتكە بالدۇر كىرگەنلەرنىڭ ھەممىسى مىليونېر بولۇپ كەتتى. مەن كېيىن بىر ئىش بىلەن ھېلىقى تونۇشۇمنى ئىزدەپ بارسام، شىركەتتىكىلەر ماڭا ئۇ كىشىنىڭ بۇ شىركەتتىكى خىزمىتىدىن ئىستېپا بېرىپ، كاپىتالىست بولۇپ كەتكەنلىكىنى ئېيتتى. ئەگەر سىز بىر يېڭى قۇرۇلغان شىركەتكە قانچە بالدۇر كىرسىڭىز، ئۇ شىركەت سىزگە ئىنگلىزچە «Option» دەپ ئاتىلىدىغان پاي چەكتىن شۇنچە كۆپ ۋە شۇنچە ئەرزان بېرىدۇ. ئۇنى سېتىپ ئېلىش-ئالماسلىق ئۆزىڭىزنىڭ ئىختىيارلىقىدا. ئەگەر شىركەت ئوبدان مېڭىپ، ئۇنىڭ پاي چېكىنى بازارغا سالغاندىن كېيىن ئۇ پاي چەكنىڭ باھاسى شىركەت سىزگە سېتىپ بەرگەندىكى باھادىن يۇقىرى بولسا، سىز ئۆزىڭىزگە تەۋە پاي چەكنى سېتىۋېلىپ، ئۇنى بازاردا ساتىسىز. شۇنىڭ بىلەن پايدا كۆرىسىز. ئەگەر شىركەت ياخشى ماڭمىسا، ئۇ پاي چەكنى ئالمايسىز.
مەرۋايىت ھاپىز
مەن بىر سارايسىز كارۋانمەن،
2005-يىلىدىن باشلاپ گېرمانىيە زامانداش رەسساملار جەمئىيىتى تەرىپىدىن ھەر يىلى ئۆتكۈزۈلىدىغان چوڭ كۆرگەزمىگە مەرۋايىتنىڭ «قۇياش ۋە ئىنسان» ناملىق ئەسىرى تاللىنىپ، ميۇنخېندىكى چوڭ سەنئەت سارىيىدا كۆرگەزمىگە قويۇلۇپ، رەسساملار، مۇتەخەسسىسلەر ۋە رەسىم ھەۋەسكارلىرىنىڭ ناھايىتى يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى. شۇنىڭدىن باشلاپ مەرۋايىتنىڭ ئەسەرلىرى ھەر يىلى ئۆتكۈزۈلىدىغان چوڭ كۆرگەزمىگە تاللىنىپ، كۆرگەزمىگە قويۇلماقتا. شۇنداقلا ئۇنىڭ رەسىملىرى ھەر يىلى بىر قېتىم چىقىرىلىدىغان «رەسىم توپلىمى»غا كىرگۈزۈلۈپ كېلىۋاتماقتا.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
بىزنىڭ دەسلەپتە چىقارماقچى بولغىنىمىز ئۇزۇن يوللۇق نۇرلۇق تالا خەۋەرلىشىش تورىغا بىر كانالنى قوشۇپ، بىر كانالنى چۈشۈرىدىغان، ئىنگلىزچە «Optical Add/Drop Multiplexer, OADM» دەپ ئاتىلىدىغان ئاپپارات ئىدى. مەسىلەن، جەنۇبىي شىنجاڭدىن بېيجىڭغىچە بولغان خەۋەرلىشىش تۈرىنى ئېلىپ ئېيتساق، بۇ تور ئۈرۈمچىگە كەلگەندە ئۇنىڭدىكى بىر كانالنى چۈشۈرۈپ، ئۇنىڭغا يېڭى بىر كانالنى قوشۇش كېرەك. شۇنداق قىلغاندىلا قەشقەردىن ئۈرۈمچىگە ماڭدۇرغان ئېلخەت ئۈرۈمچىگە، قەشقەردىن بېيجىڭغا ماڭدۇرغان ئېلخەت بېيجىڭغا، ۋە ئۈرۈمچىدىن بېيجىڭغا ماڭدۇرغان ئېلخەت بېيجىڭغا يېتىپ بارالايدۇ. مەن پۈتۈن دۇنيادىكى مۇشۇنداق نەرسە چىقىرىدىغان شىركەتلەرنىڭ تېخنىكىسىنى تەكشۈرۈپ، ئۆزۈمنىڭ «WaveSplitter»دە قىلىۋاتقان نەرسىلىرىمدىنمۇ پايدىلىنىپ، چىقىرىدىغان نەرسىنى لايىھىلەپ چىقتىم. ئىگىلىك پىلانىنى تۈزۈپ، بىز «VC» كاپىتالىستلار بىلەن كۆرۈشۈشنى باشلىدۇق. مېنىڭ ھەيران قالغىنىم، ئامېرىكىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائىتىدە ناھايىتى مۇھىم ئورۇنلاردا ئىشلەيدىغان ئىرانلىقلار خېلى كۆپ ئىكەن. مەسىلەن، مەن يۇقىرىدا تەسۋىرلەپ ئۆتۈپ كەتكەن «Cisco» شىركىتىنىڭ سودا-سېتىققا مەسئۇل مۇئاۋىن رەئىسى ئىرانلىق ئىكەن. ياپونىيەنىڭ« Hitachi» خىتاچى شىركىتىنىڭ ئامېرىكىدىكى مەبلەغ سېلىش ئىشخانىسىنىڭ مەسئۇلىمۇ ئىرانلىق ئىكەن. مەن ئۇ ئىرانلىق شىرىكىمگە ئۇزۇن يوللۇق خەۋەرلىشىش تورى ئاپپاراتى چىقىرىدىغان، «OADM» نى ئىشلىتىش ئېھتىماللىقى بار بىر شىركەتنى تونۇشتۇرۇپ قويسام، ئۇنىڭ ئاساسلىق قۇرغۇچىسى ۋە 1-قول باشلىقىمۇ ئىرانلىق چىقىپ قالدى. مۇشۇنداق تونۇشلىرىمىز بولغان بولسىمۇ، ئامېرىكىنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى بىزگە پايدىسىز ئىقتىسادىي ئەھۋالى تۈپەيلىدىن، بىز بۇ شىركەتكىمۇ پۇل ھەل قىلالمىدۇق. شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇر بولدۇق. ئامېرىكىدا ئۆزىنىڭ دۆلىتى بار ھەر قانداق بىر مىللەتنى سۈرۈشتۈرسە، ئۇلارنىڭ ئامېرىكىدا ياشاۋاتقان ئادەم نوپۇسىنىڭ خېلى كۆپلۈكى بايقىلىدۇ. مېنىڭ پەرىزىمچە، ئامېرىكىدا ئۇيغۇردەك نوپۇسى ئاز ئىككىنچى بىر مىللەت بولمىسا كېرەك.
قوڭۇر تاغ
قوڭۇر تاغ بولسا شىنجاڭ كۇئېنلۇن تاغ تىزمىسى، خىمالىكاڭ لىك 38.35°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 75°18.
چانا ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> چانا ئويۇنى قىش كۈنلىرى مۇز ئۈستىدە ئوينايدىغان قىزىقارلىق ئويۇن پائالىيەتلىرىنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، كۆپىنچە ياش - ئۆسمۈرلەر ئارىسىدا ئوينىلىدۇ. چانا ئويۇنى يەنە باشقا قېرىنداش مىللەتلەر ئارىسىدىمۇ كەڭ ئەۋج ئالغان ئويۇنلارنىڭ بىرى. چانا ئويۇنى مۇرەككەپ مەيدان، سايمان تەلەپ قىلمايدىغان، كىشىلەرنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىنى جانلاندۇرىدىغان، ئۇلارنى قەيسەر، يۈرەكلىك قىلىپ تەربىيىلەيدىغان ھەمدە بەدەن چېنىقتۇرىدىغان ئويۇن پائالىيىتىدۇر. ئويناش ئۇسۇلى: ئادەتتە كىشىلەر ياغاچتىن چانا ياساپ چانىنىڭ ئۈستىدە ئولتۇرۇپ ئېگىزدىن پەسكە تېيىلىپ چۈشىدۇ ياكى بىرسى چانىدا ئولتۇرۇپ بىرسى سۆرەيدۇ ۋە ياكى ئىككى قولىغا زىقچە تۆمۈر تۇتۇپ زىقچە تۆمۈرنىڭ ياردىمىگە تايىنىپمۇ تېيىلىدۇ. ياغاچ چانا بولمىغان شارائىتتا دەريا كۆللەردىكى مۇز ئۈستىدە بىر پارچە ئادەم ئولتۇرالىغۇدەك بولغان قېلىن ياپىلاق مۇزنى ياكى بىر پارچە كاردون قەغەز پەنەركىسىنى چانا قىلىپمۇ تېيىلىپ ئوينايدۇ. بۇ خىل چانا ياغاچتىن ياسالغان چانىغا قارىغاندا مۇز ئۈستىدە تېخىمۇ تېز ماڭىدۇ ھەمدە ئۇنى ئىتتىرىشكە ئانچە كۆپ كۈچ سەرپ بولمايدۇ. ئادەتتە چانا ئوينىغانلارنىڭ كۆپىنچىسى بىرسى چانا ئۈستىدە زوڭزىيىپ ئولتۇرىدۇ ياكى ئۆرە تۇرىدۇ، يەنە بىرسى چاپىنىنىڭ ئارقا پېشىنى ياكى بىر ئارقاننى چانا ئۈستىدە ئولتۇرغان بالىغا تۇتقۇزۇپ سۆرەيدۇ. سۆرەپ خېلى بىر جايغا بارغاندىن كېيىن، ئۇلار ئارقىسىغا يېنىشىدا ئورۇن ئالمىشىدۇ. بۇ ئويۇننى يالغۇزمۇ ئوينىغىلى بولىدۇ. يالغۇز ئوينىغاندا، چانا ئۈستىدە زوڭزىيىپ ئولتۇرۇپ، زىقچە تۆمۈرنى مۇزغا سانجىپ كۈچىگە تايىنىپ چانىنى ئالدىغا ئىتتىرىپ تېيىلىدۇ. بالىلار بۇ خىل تېيىلىشتا ئىستىخىيىلىك ھالدا ئۆز ئارا بەسلىشىپمۇ قالىدۇ. يەنە بىر خىلى، ئېگىزرەك دۆڭلەردە بىر بالا چانا ئۈستىدە زوڭزىيىپ ئولتۇرغاندىن كېيىن، يەنە بىر بالا پۇتى بىلەن چانىنى كۈچەپ ئىتتىرىدۇ، چانا خېلى ئۇزۇن ئارىلىققىچە تېيىلىپ بارىدۇ. دۆڭدىن تۆۋەنگە قاراپ تېيىلغاندا، يېشى سەل چوڭراق بالىلار ۋە ياشلار ئۆزى بىمالال تېيىلالايدۇ. ئۇلار مەلۇم ئارىلىققىچە چانىنى ئىتتىرىپ كېلىپ، دۆڭدىن چۈشۈشتە، ئۆزى چانىنىڭ ئۈستىگە دۈم يېتىپ تېيىلىپ چۈشىدۇ. بەزىلىرى چانىدا ئولتۇرۇپ، پۇت ھەرىكىتىنىڭ ياردىمى بىلەن دۆڭدىن تېيىلىپ چۈشىدۇ."
قىزىل تاغ
قىزىل تاغ ۋەيا يالقۇنتاغبولسا شىنجاڭ تۇرپان ئويمانلىغى، خىمالىكاڭ لىك 42.47°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 89°20.
UTC ۋاقتى
خەلىقئارا سىمسىز تور ئالاقە يىغىنىدا قاراشنى بىرلىككە كەلتۇرۇش ئۇچۇن، بىرلىككە كەلگەن ۋاقىتنى ئىشلىتىدۇ، بۇ ئورتاق قوللىنىلىدىغان ۋاقىت تەڭشەش(UTC, Universal Time Coordinated)دەپ ئاتىلىدۇ. UTC بىلەن گېلىننى تۇزۇمى ۋاقتى(GMT, Greenwich Mean Time)بىلەن ئوخشاش، ھەممىسى ئەنگىلىيە لوندۇننىڭ يەرلىك ۋاقتى بىلەن ئوخشاش.
ئەلىشىر نەۋائىي ۋە ئۇنىڭ تەسىرى
فۇئاد كۆپرۈلۈنىڭ ئىلىمگە قوشقان تۆھپىسى ئۈچۈن تۈركىيە ھۆكۈمىتى ئۇنىڭغا 1933- يىلى ئەڭ ئالى ئىلمىي سالاھىيەتنى ئىپادە قىلىدىغان ئوردىناريۇس ئۈنۋانىنى بەرگىنىدەك، باشقا مەملىكەتلەردىكى ئىلمىي ئورگانلاردىن تۆت ئورۇن دوكتۇر ۋە سەككىز ئورۇن مۇخبىر ئەزاسى ياكى شەرەپ ئەزاسى دېگەن ئۈنۋانلارنى بەرگەن. مەسىلەن، 1925- يىلى مەشھۇر رۇس شەرقشۇناسلىرىدىن ۋ.ۋ. بارتولد، كراچكوۋسكىي ۋە ئولدېنبۇرگ قاتارلىقلارنىڭ ئورتاق تەكلىبى بىلەن كۆپرۈلۈ سوۋېت پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ مۇخبىر ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن. 1927- يىلى گېرمانىيەدىكى ھېيدېربېرگ ئۇنىۋېرسىتېتى تەرىپىدىن پەخرى دوكتۇرلۇق ئۈنۋانى بىرىلگەن. 1929- يىلى چېخوسلوۋاكىيە شەرقشۇناسلىق جەمئىيىتىنىڭ مۇخبىر ئەزالىقىغا تەيىلەنگەن. 1937- يىلى ئافىنا ئۇنىۋىرسىتېتى، 1939 – يىلى سوربون ئۇنېۋىرسىتېتى پەخرىي دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىنى بەرگەن. 1939-يىلى يەنە ماجار(ھۇنگرىيە) پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ مۇخبىر ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن. 1947- يىلى ئامېرىكا شەرقشۇناسلىق جەمئىيىتىنىڭ شەرەپ ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەندىن سىرىت يەنە 1953-يىلى ھۆر ئوكرائىنا ئۇنىۋىرسىتېتىنىڭ پەخرىي دوكتۇرلۇق ئۈنۋانىغا،1956- يىلى كاراچى ئۇنىۋىرسىتېتىنىڭ قانۇنشۇناسلىق بويىچە پەخرىي دوكتۇرلۇق ئۈنۋانىغا ئىرىشكەن. 1959- يىلى ئامېرىكا تارىخ جەمئىيىتىنىڭ شەرەپ ئەزالىقىغا، 1964- يىلى شەرق ۋە ئافرىقا تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇخبىر ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن.
– ئۇيغۇرچىغا ئۆرىگۈچىدىن
نەۋائىي يىتىشكەن ئۇلۇغ دەۋر ئومۇمىي تۈرك تارىخىنىڭ ئىلىم، سەنئەت ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئەڭ پارلاق دەۋرلىرىدىن بىرى ھېساپلىنىدۇ. ئۇ دەۋرگە ئائىت تارىخىي مەنبەلەردە ئۆلمەس ئەسەرلىرى زامانىمىزغا قەدەر ساقلىنىپ كەلگەن بىر مۇنچە شائىر، ئالىم، مۇزىكىشۇناس، نەققاش، مىمار ۋە خەتتاتلارنىڭ ئىسمى ئۇچرايدۇ. نەۋائىينىڭ سەمىمىي ھېمايىسى ۋە دوستى سۇلتان ھۈسەيىن بايقارا بىلەن ئۇنىڭ ئورتاق پائالىيەتلىرى نەتىجىسىدە ھېرات شەھرى بۈيۈك بىر مەدەنىيەت مەركىزىگە ئايلاندى. «بابۇرنامە»دە ۋە باشقا بەزى ئەسەرلەردە بىرىلگەن تەپسىلاتلارنىڭ ياردىمى بىلەن بۇ دەۋرنىڭ بارلىق ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي خۇسۇسىيەتلىرى ھەققىدە مەلۇماتقا ئىرىشىش ۋە بۇ پائالىيەتلەرنىڭ جانلىق ۋە توغرا بىر كۆرۈنىشىنى ئەڭ ئىنچىكە تەرەپلىرىگە قەدەر تەسۋىرلەپ بىرىش ھەر ۋاقىت مۇمكىندۇر. ناھايىتى ئەپسۇس، نىكىتسىكى ئىسىملىك بىر رۇسنىڭ بۇرۇن يېزىلغان كىچىك بىر بىروشورى بىلەن فرانسۇز شەرقشۇناسى بېلىننىڭ نەجىپ ئاسىم بەي تەرىپىدىن تۈركچىگە قىسقارتىلىپ تەرجىمە قىلىنغان ناھايىتى چولتا، ئاددىيغىلا بىر ئەسىرىدىن كېيىن نەۋائىيگە ئائىت لايىقىدا بىر ئىش قىلىنمىدى.(1)ئۆتكەن يىلى باكۇدا تۈركولوگىيە قۇرۇلتىيى ئېچىلغان چاغدا ئەزەربەيجان ئەدەبىيات جەمئىيىتى تەرىپىدىن نەۋائىي ھەققىدىكى بەزى ماقالىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كىچىك بىر بىروشور نەشىر قىلىنغان بولسىمۇ، ئەپسۇسلانغان ھالدا ئېيتىشقا بولىدۇكى، بۇمۇ زادى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە ئەمەس ئىدى. بۇ بىروشوردا نەۋائىي ھەققىدە بېلىن(تېخىمۇ توغرىسى نەجىب ئاسىب بەي ئىشلىگەن تەرجىمەنىڭ)تەرىپىدىن بىرىلگەن كونا مەلۇماتلاردىن ھالقىغان ھېچقانداق بىر نەرسە يوق. ئاشۇ ماقالىلاردىكى مەلۇماتلار ۋە يۈرگۈزۈلگەن تەھلىللەر بولسا باشتىن ئاخىر خاتا ۋە ئاساسسىزدۇر.(2)
نەۋائىي شۇ دەۋرنىڭ باشقا مەشھۇر شائىرلىرى بىلەن، مەسىلەن دوستى ھۈسەيىن بايقارا بىلەن سېلىشتۇرۇلسا، تەسەۋۋۇرىنىڭ موللىقى، ئىپادىلەش شەكلىنىڭ كۆپ خىللىقى ۋە جەلپكارلىقى، پائالىيىتىنىڭ كەڭلىكى جەھەتتە ئىككىسىنىڭ ئوتتۇرىسىدا نە قەدەر چوڭ بىر پەرقنىڭ بارلىقى دەرھال مەلۇم بولىدۇ. بۇ سېلىشتۇرمىنى چاغاتاي ئەدەبىياتىدا نەۋائىيدىن بۇرۇن ۋە كېيىن يىتىشكەن باشقا شائىرلارغىمۇ تەدبىقلايدىغان بولساق، نەتىجە دائىم بۈيۈك نەۋائىيگە پايدىلىق بولۇپ چىقىدۇ. ئې. بلوكخېتكە ئوخشاش نەۋائىينى بۈيۈك بىر شائىر ۋە سەنئەتكار ئەمەس، بەلكى پەقەت بىر سەنئەت ھامىسى دەپ قارىماقچى بولغانلار(4)ئۇنىڭ ئەسىرىنى ئوقۇمىغان ياكى ئۇنى چۈشىنەلمىگەنلەردۇر. بۇ مۇلاھىزىلەر بىزنىڭ شەخسى زوقىمىز بويىچە چىقىرىلغان خۇسۇسىي ھۆكۈملەر ئەمەس. ئەڭ بىتەرەپ، ئەڭ توغرا باھا بولغان خەلقنىڭ زوقى ئەسىرلەردىن بېرى بىردەك ھالدا بۇ ھۆكۈمنى چىقاردى. بىز تارىخچى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن پەقەت خەلقنىڭ چىقارغان بۇ ئومۇمىي ھۆكۈمىنى خاتىرىگە ئېلىش، ئېنىقلاش ۋە شەرھىيلەش بىلەن كۇپايىلىنىمىز. بارلىق تارىخچىلارنىڭ، شائىرلار تەزكىرىسىنى يازغان مۇئەللىپلەرنىڭ، ئانادولۇدا، ئەزەربەيجاندا، ئىراندا، قىرىم ۋە قازاندا، ئوتتۇرا ئاسىيادا ئەۋلاتمۇ ئەۋلات يىتىشكەن تۈرك شائىرلىرىنىڭ ئورتاق ۋە ئومۇمىي باھاسى، ئۆزبەك ۋە تۈركمەن خەلقى ئارىسىدا ھېلىمۇ ئۇنىڭغا مۇھەببەت ۋە ئىشتىياقنىڭ بارلىقى بۇنىڭ ئەڭ چوڭ، تەۋرەنمەس بىر دەلىلىدۇر. ئەگەر ناۋائىي ھەققىدە تەييارلىغان چوڭ بىر مونوگرافىيەمىز ئوتتۇرىغا چىقىدىغان بولسا، ئۇنىڭدا بۇ نوقتىئىنەزەرىمىزنىڭ بىر مۇنچە مىساللار ئارقىلىق ئىسپاتلانغانلىقى كۆرۈلىدۇ.
سەنئەتكار سۈپىتىدە نەزىم شەكىللىرىنىڭ ئاساسەن ھەممە تۈرىدە كۈچلۈك بىر ئىقتىدارىنى كۆرسەتكەن نەۋائىي تەرجىمان ۋە مۇئەللىپ سۈپىتى بىلەنمۇ تەتقىق قىلىشقا تىگىشلىك ناھايىتى مۇھىم بىر سىمادۇر. مەسىلەن، جامىنىڭ«نەفەھاتۈل –ئۈنس»نى چاغاتايچىغا تەرجىمە قىلغاندا،ئۇنىڭغا ئوتتۇرا ئاسىيالىق سوپىلارغا ھەققىدە بىر يۈرۈش ئىلاۋە يازغان بولۇپ، بۇ ئەدەبىيات ۋە دىن تارىخى تەتقىقاتى ئۈچۈن ئالاھىدە قىممەتلىكتۇر. ئەينى شەكىلدە «مىزانۈل ئەۋزان» دېگەن ئەسىرىدىكى يالغۇز تۈركىيلەرگە خاس بولغان نەزىم شەكىللىرى ھەققىدىكى مەلۇماتىمۇ ئەدەبىيات تارىخمىز ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىمدۇر. شەخسەن مەن «نەفەھاتۈل –ئۈنس»كە يېزىلغان ئىلاۋىلاردىن بەك ياخشى پايدىلانغىنىمدەك، «مىزانۈل ئەۋزان»نىڭ تۈرك نەزىم شەكىللىرى ھەققىدىكى مەلۇماتىنىمۇ بۇ خۇسۇستىكى باشقا تەتقىقاتلىرىم بىلەن قوشۇپ، «تۈركىيات مەجمۇئەسى»نىڭ 2- جىلتىدا بېسىلغان «تۇيۇق» دېگەن ماقالەمدە ئايرىم ئىلان قىلدىم.(5)ئاشۇ مەلۇماتنىڭ لېنىنگراد ئومۇمىي كۈتۇپخانىسى يېقىنقى كۈنلەردە نەشىر قىلغان «شەرقشۇناسلىق» ناملىق مەجمۇئەدە پروفېسسور سامويلوۋىچ تەرىپىدىن ئىلان قىلىنغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان بولساممۇ، تېخى ئۇنى كۆرمىدىم.(6)«مۇھاكەمەتۈل لۇغەتەيىن»دەك تۈركىي تىل ئۈچۈن ناھايىتى قىممەتلىك بىر ئەسەردىن باشقا، تۈركچە تۇنجى «تەزكىرەئى شۇئارا» يېزىش شەرىپىمۇ يەنە نەۋائىيگە نىسىپ بولدى. ئۇنىڭ «مەجالىسۇن نەفائىس» ناملىق ناھايىتى مەشھۇر ئەسىرى 15- ئەسىر چاغاتاي ۋە پارس ئەدەبىياتى ئۈچۈن ئاساسلىق بىر مەنبە بولۇپ، ئۇندىن كېيىن يېزىلغان تۈرك تەزكىرىلىرىگە ئۆرنەك بولدى. بۇنىڭدىن باشقا نەۋائىينىڭ «خەمسەتۇل – مۇتەھەييىرىن» ناملىق رىسالىسى موللا ئابدۇراھمان جامىنىڭ ھاياتىنى ۋە ئۇنىڭ نەۋائىي بىلەن بولغان سەمىمىي مۇناسىۋىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم مەنبەدۇر. يەنە ئۇنىڭ «ھالاتى مىر سەئىد» ۋە «ھالاتى سەييىد ھەسەن ئەردەشىر» ناملىق رىسالىلىرىدە ئاشۇ ئەسىرنىڭ ئەدەبىياتى ۋە ئۆزىنىڭ تەرجىمىھالى ھەققىدە تەڭداشسىز مەلۇماتلار ئۇچرايدۇ. ھەم كېيىنكى ئۈچ ئەسەرنى، ھەم «خەمسەتۇل – مۇتەھەييىرىن»نى ھازىرغا قەدەر نەۋائىي ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغان مۇئەللىپلەرنىڭ ھېچبىرىسى دىققەت بىلەن ئوقۇپ باقمىدى. شۇنداقتىمۇ، ئۇنىڭ ئۆتكەن يىلى باكۇدا تەنقىدسىز بىر شەكىلدە بېسىلغان «مۇنشىئات»ى بىلەن «ۋەھفىييە»سىمۇ بۇ ئېتىبارى بىلەن ئەھمىيەتسىز ھېساپلانمايدۇ.
(8)ئەھمەت پاشانىڭ شەخسىيىتى ھەققىدە مەلۇماتقا ئىرىشىش ئۈچۈن «ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى»دىكى ئوسمانلى ئەدەبىياتى ھەققىدە يازغان ماقالىمىزنىڭ 15- ئەسىرگە ئائىت بولغان قىسمىغا قاراڭ(4.جىلت، «تۈرك» ماددىسىدا).
(9) تۇرى يۆژېف: «ئوتتۇرا ئاسىيا تۈركچىسى ھەققىدە تەتقىقلەر»، «مىللىي تەتقىقاتلار مەجمۇئەسى»، 2- جىلت، 211- بەت
Мустафа Кәмал Aтатүрк
әсәрлири
ататүрк, азадлиқ урушида ғәлибә қилғандин кейин, йепйеңи бир түрк дөлити қуруп чиқиш билән бир вақитта, бүйүк түркийә ғайисиниң ул муәссәсә түрлирини йолға қойған, һәмдә бу бүйүк ғайиниң ул тешиниңму маарип икәнликини һәмишә тәкитләп кәлгән.
ататүрк "бир тәрәптин зулмәтлик җаһаләтни йоқитишқа тиришса, йәнә бир тәрәптин, түркийә җумһурийити яш – өсмүрлириниң иҗтимаий вә иқтисадий һаятта күчкә игә қилиниши үчүн зөрүр болған дәсләпки мәлуматларни әмәлийәткә бирләштүрп бериш, маарип ишлиримизниң асасий болуши керәк" дәп көрсәткән. қисқиси, ататүркниң, инсанниң күндилик һаятида мувәппәқийәткә еришишидә түрткилик рол ойниши үчүн, һәр җәһәттин маарипниң һәм инсан һәм җәмийәткә пайдилиқ болушини үмид қилишиму, мәмликитимиздә кәң қанат яйдурулушини үмид қилған заманивий маарип еңиниң асаслиқ пиринсиплиридин бири болуп қалған.
سەپكۈن
يۈز تېرىسىنىڭ رەڭ ئۆزگىرىشىدىن كېلىپ چىققان چوڭ-كىچىكلىكى، شەكلى ۋە رەڭگى بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان تېرە ئەسۋىسىدىن ئىبارەت.بۇ كېسەل ئۇيغۇر تېبابىتى كلاسسىك ئەسەرلىرىدە «نەمەش» دەپ ئاتىلىدۇ.
سامانيولى سىستىمېسى
left|thumb|350px|سامان يولى سىستېمىسى سامانيولى (أم النجوم / مَجَرَّةٌ درب التبانة / The Milky Way) ياكى سامانيولى سىستېمىسى: بىز ياشاۋاتقان يەر شارىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قۇياش سىستېمىسى جايلاشقان يۇلتۇز تۈركۈمى بولۇپ، ھاۋا ئوچۇق ۋە بولۇپمۇ قاتتىق ئايدىڭ ئەمەس كېچىلەردا كۆك يۈزدە پەيدا بولىدىغان، كۆز بىلەن كۆرۈش مۇمكىن بولغان، ئەمما تەپسىلىي ۋە ئېنىق كۆرۈش مۇمكىن بولمىغان يۇلتۇزلاردىن تەشكىل تاپقان تۇمانلىق بىر بەلۋاغ.
سەپكۈن
داۋالاش ئۇسۇلى
ئاندىن يۇقىرىقى سەۋەبلەرنىڭ قايسى بىرىدە كېلىپ چىققان بولسا، ئاساسىي دالغۇچى دورىلاردىن ئىترىفىل شاھتەررە 10 گرامدىن ئۈچ ۋاخ، ئامىلە نۇشدارى لوئلوۋى 10 گرامدىن ئۈچ ۋاخ، ئىترىفىل كەبىر 10 گرامدىن ئۈچ ۋاخ تاللاپ بېرىلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە تۆۋەندىكى نۇسخىلارنىڭ بىر خىلى تاللاپ ئىشلىتىلىدۇ.
قوچى يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
قوچى يېزىسىدا جەمئىي 25 كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
2016 تۈركىيە ھەربىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسى
مەنبئەلەر
1.^ a b "Erdoğan: 3 ay süreyle OHAL ilan edildi". birgun.net. 20 Temmuz 2016. 21 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2016.
تۇرۇپ
نام-ئاتلىشى
ئۇيغۇرچە: تۇرۇپ
ئېنگلىزچە: Daikon (ياپونچە 大根 نىڭ دايكون دەپ ئوقۇلۇشىدىن كەلگەن) thumb|قۇرۇتۇلغان تۇرۇپ
ياۋروئاسىيا تونېلى
ئىستنابۇل بوغۇزىدا ئۈچ كۆۋرۈك ۋە بىر ماشىنا توشۇيدىغان فېرىبوت بىلەن بىرگە تاللاش سۈپىتىدە بىر تاشيول ئۆتۈشمە ئىمكانى ياراتماق مەقسەدى بىرلە، مارماراينىڭ 1.8 كلومېتر جەنۇبىغا قۇرۇلغان بۇ تۈر مەۋجۇت ئۈچ كۆۋرۈكنىڭ ۋە ماشىنا توشىيىدىغان فېرىبوتنىڭ قاتناش يۈكلىرىنى تارقاقلاشتۇرۇپ، ئىستانبۇلغا تېخىمۇ تەڭپۇڭچان بىر شەھەر ئىچى ئۇلاشمىسى قازاندۇرىشى كۈتۈلمەكتە. ئىستانبۇلدا مارماراي سۈنئىي ئۆتۈشمىسىدىن سوڭرە ئىككىنچى سۈنئىي ئۆتۈشمىدۇر. تۇنىلنىڭ ئۆتۈش ھەققى تاق يۆنىلىش 15 لىرا دۇر. 2017 يىلى ئۆتۈش ھەققى بولسا 16.5 لىرا بولىدۇ.
نايروبى
left|thumb|250px|نايروبى left|thumb|250px نايروبى بولسا كېنىيە دىكىبىخاھار 2009 نوپۇس بار، نايروبىنىڭ 3،138،295 نوپۇسىبار، 696 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 1.17°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 36°49.
ئىپارخان
گۈزەللىكى بىلەن كىشى ئەقلىنى لال قىلسا، باتۇر ۋە قەيسەرلىكى بىلەن دىللاردا ھۆرمەت ۋە قايىللىق تۇيغۇسى ئويغاتقۇچى ئۇيغۇر قىزى ئىپارخان 18-ئەسىردە شىنجاڭدا ئۆتكەن چوڭ-كىچىك خوجىلاردىن خوجا جاھاننىڭ ئايالى. ئاپاق خوجىنىڭ ئەۋلادى، بەزى تارىخىي كىتابتا ئىپارخاننى ئەسلى ئىسمىنىڭ ئەلانۇر خېنىم ياكى مەمۇرى ئەزەم ئىكەنلىكى يېزىلغان. ئېيتىشلارغا قارىغاندا ئىپارخان لاتاپەت بابىدا تەڭداشسىز گۈزەل بولغانلىقى ۋە تېنىدىن تەبىئىي ھالدا ئىپار ھىدى كېلىپ تۇرىدىغانلىقى ئۈچۈن «ئىپارخان» دېگەن نام بىلەن ئاتالغان. جەڭگە ماھىر بۇ گۈزەل باتۇرلۇقتا داڭ چىقارغان خوجا جاھانغا ياتلىق بولغان. 1760- يىلى شىنجاڭدىكى ئاپاق خوجا ئەۋلادىدىن بولغان خوجا بۇرھانىددىن بىلەن خوجا جاھان چىڭ سۇلالىسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى چىققان. ئۇلارنىڭ سانى ۋە تەسىر دائىرىسى بارغانسېرى كېڭىيىشكە باشلىغان. بۇنىڭدىن قاتتىق چۆچۈگەن چىڭ سۇلالىسى جاۋخۇي باشچىلىقىدا زور قوشۇننى توپىلاڭچىلارنى تىنچىتىشقا ئەۋەتكەن. ئادەم سانى جەھەتتىكى چوڭ پەرق تۈپەيلىدىن خوجىلار مەغلۇپ بولۇپ، خوجا جاھان ئۆلتۈرۈلگەن. ئىپارخان بولسا ئەسىر سۈپىتىدە بېيجىڭدىكى خان ئوردىسىغا ئېلىپ بېرىلغان. ئىپارخاننىڭ گۈزەللىكىدىن ھەيرانۇ-ھەس قالغان چيەنلۇڭ خان ئىپارخانغا مەپتۇن بولۇپ قالغان.
سېغىنىپ ئۆز يۇرتىنى چەكسىز مېھىر-شەپقەت بىلەن.
بىل گايتىس
بىل مەكتەپتىكى ۋاقىتلىرىدا مەكتەپتىن پەقەت كۆڭلى سۇ ئىچمىگەن، بۇنى بىلگەن بىلنىڭ ئاتا-ئانىسى دائىم يېڭى يېڭى ئىشلارنى ئويلاپ چىقىپ ئۇنى رىقبەتلەندۈرۈشنى ئۇنتۇپ قالمىغان. ئەڭ ئاخىرى ئۇنى تېخىمۇ ياخشى تەرەققى قىلىش پۇرسىتىگە ئىرىشتۈرۈش ئۈچۈن ئۇنى بىر شەخسى مەكتەپكە ئوقۇشقا بەرگەن. بىل Lakeside (ئۇيغۇرچە كۆل بويى مەكتىپى دىگەن مەنىدە)خۇسۇسى مەكتىپىگە ئوقۇشقا كىرگەن، بۇ دەل بۇ مەكتەپنىڭ يېڭىدىن بىر كومپيۇتېر سېتىۋالغان ۋاقتى بولۇپ بىل تېزلا ئۇنىڭغا مەپتۇن بولۇپ قالىدۇ. بىر ھەپتە ئۆتە-ئۆتمەي ئۇ ئۆزىنىڭ پىرەگرامما تۈزۈش قابىلىيىتى بىلەن مەكتەپتىكى كومپيۇتېر ئوقۇتقۇچىلىرىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. BASIC پروگرامما تىلىنى ئۆگىنىش ئۇنىڭغا شۇنچىلىك ئاسان توختىغان بولۇپ 13 يېشىدا ئۇ مۇستەقىل پروگرامما يېزىشنى باشلىغان. thumb|بىل گايتىسنىڭ ياش ۋاقىتلىرى ئۇ شۇ مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ۋاقىتلىرىدا ئۆزىنىڭ كېيىنكى ئۆمرىدىكى شىرىكى پائول ئېللىن (Paul Allen) بىلەن ئۇچراشقان. بۇ ئىككىسى شۇ ۋاقىتتا كىچىك بىر Traf-O-Data دەپ ئاتىلىدىغان بىر شىركەت ئاچقان. ھەمدە مۇشۇ مەزگىلدە ئۇلار شەھەرنىڭ قاتىنىشنى ئاپتوماتىك سانىيالايدىغان بىر كومپيۇتېر ياساپ ساتقان، بۇ شىركەت زور ئۇتۇقلارنى قازىنالمىغان لېكىن بۇ شىركەت بۇ ئىككى بالنىڭ كېيىنكى ئىشلىرى ئۈچۈن مەلۇم مىقداردا ئىقتىساد توپلاپ بەرگەن. مۇشۇ مەزگىلدە بىل يەنە ئۆزىنىڭ مەكتىپى ئۈچۈن بىر دەرس سېتكىسى تۈزىيەلەيدىغان پروگرامما تۈزۈپ بەرگەن. ئۇ بۇ مەكتەپنى 1973-يىلى پۈتتۈرۈپ ئامىرىكىدىكى داڭلىق ئۇنۋىرسىتلارنىڭ بىرى بولغان خارۋارد ئۇنۋىرسىتىغا ئوقۇشقا كىرگەن. لېكىن ئۇ مەكتەپتىكى ۋاقىتلىرىدا كۆپىنچە ۋاقىتلىرىنى ئۆز ئالدىغا پروگرامما تۈزەش ۋە قەرت ئويناش ۋە ئازتولا كىتاپ كۈرۈش بىلەن ئۆتكۈزگەن ۋە شۇنداقتىمۇ ھەممە سىناقلاردا A ئالغان. شۇ ۋاقىتتا ئۇ ئۆزىنىڭ بىر ئوقۇتقۇچىسىغا ئۆزىنىڭ 30 ياشقا كىرگەندە مىليونىر بولىدىغانلىقىنى ئېيتقان. ئۇنىڭ بىر ئوقۇتقۇچىسى ئۇنىڭدىن ئاغرىنىپ مۇنداق دىگەن «ئۇ ناھايىتى ياخشى پروگرامما تۈزگۈچى، لېكىن ئۇ ياخشى ئادەم بولالمايدۇ». 1974-يىلى ئۇ ئىقتىساد پۇرسىتىنى قوغلىشىپ ئۇنۋېرسىتىتتىن چىكىنگەن ھەمدە ھازىرغىچە دۇنياغا داڭلىق بولغان مىكروسوفت شىركىتىنىڭ ئۇلىنى سېلىپ ئىش باشلىغان. 1986-يىلى مىكروسوفىت شىركىتىنىڭ پاي چىكى بازارغا سىلىنىپ توپلىغان جەمئى مەبلىغى 61 مىليون ئامرىكا دوللىرى بولغان، گېيتس ئۆزىمۇ بىر سەكراپلا دۇنيا بويچە ئەڭ ياش ، قۇرۇق قول ئىگىلىك تىكلىگەن مىليادىر بولۇپ قالغان. thumb|بىل گايتىس سىتىۋ جوبىس بىلەن بىل گايتىس 1994-يىلى1-ئاينىڭ بىرىنچى كۈنى قىز دوستى مېلىندا بىلەن ھاۋايدا 2مىلىيارد دوللار خەجلەپ توي قىلغان. ئۇلارنىڭ ئىسمى جېننىفېر ئىسىملىك بىر قىزى بار.
لائوس
left|thumb|250px|لائوس left|thumb|دۆلەت بايرىقى لائوس (لائوس خەلق دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى) بولسا ئاسىيا جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ۋيېنتيان، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ۋيېنتيان. دۇلات تىلى بولسا لائوس تىلى. ھازىرقى زۇڭتۇڭ چوئۇممالي ساياسونە. ئازىركى باش ۋەزىر بوئۇئاسونە بوئۇفاۋان. بۇ دۇلات 1949 يىلى 7 ئاينىڭ 19 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 236 مىڭ 800 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 6 مىللىئون 521 مىڭ.
يېڭىيەر يېزىسى (يېڭىسار ناھىيىسى)
يېڭىيەر يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يېڭىسار ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 12 مىڭ ئەتراپىدا.
ئارىشاڭ ناھىيىسى
ئاساسىي قۇرۇلۇش
ئارشاڭ ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى پەيدىنپەي مۇكەممەللەشمەكتە. بۆرتالا دەرياسىنىڭ جەنۇبىي شىمالى قىرغىقىدىكى ئىككى ئاسفالىت يول خارابۇخ بازىرىدا تۇتىشىدۇ. ناھىيىدىن بۆرتالا شەھىرىگە بارىدىغان تاشيول بارلىق يېزا، بازارلارغا تۇتىشىدۇ. ھازىر 0030 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلدى.
كىيېۋ
كىيېۋ بولسا ئۇكرائىنا دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، كىيېۋنىڭ 2،819،566 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 50.27°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 30°31، رايونمۇرى 44.
شىركەتنى ئوڭۇشلۇق ماڭدۇرۇش ئىقتىدارى(1)
ئەركىن سىدىق
مەن بۇ يەردە مۇنداق بىر ئىش توغرىسىدا ئالدىن ئىزاھات بېرىپ قويۇشنى مۇۋاپىق كۆردۈم. مەن بۇ قېتىمقى مەزمۇن توغرىسىدا تاپقان ئىنگلىزچە ماتېرىياللار مەزمۇن جەھەتتە بىر قەدەر مۇرەككەپ بولۇپ، مەن ئەسلىدىكى مەنىسىنى ساقلاپ قالغان ئاساستا ئۇلارنى ئۇيغۇرچىدا ئاددىيلاشتۇرۇپ يېزىشقا خېلى تىرىشتىم. شۇنداقتىمۇ بۇ يازمىنىڭ بەزى يەرلىرى يەنىلا دېگەندەك راۋان بولمىغاندەك ھېس قىلىۋاتىمەن. شۇڭا ئوقۇرمەنلەردىن ئۇنداق يەرلىرىنى تۈزىتىپ ئوقۇپ كېتىشىنى سورايمەن.
زور مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشكەن كارخانىچىلارنى باشقىلاردىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان بىر قىسىم كىشىلىك سۈپەتلەر بار. Deborah خانىم دۇنيادىكى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان شىركەت ئىگىلىرى بىلەن ئىگىلىك لېدىرلىرىنىڭ ھاياتى ئۈستىدە تەكشۈرۈش ۋە تەتقىقات ئېلىپ بېرىپ، ئۇلارنىڭ باشقىلار بىلەن بولغان پەرقى ئۈستىدە چوڭقۇر ئىزدىنىپ، تۆۋەندە چۈشەندۈرۈلىدىغان كىشىلىك سۈپەتلەرنى يەكۈنلەپ چىقىپتۇ. ئۇ خانىم ئۆز تەتقىقاتى ئاساسىدا مۇنداق خۇلاسىگە كېلىپتۇ: ئىگىلىك لېدىرلىرى ئاشۇنداق بولۇپ تۇغۇلغان ئەمەس. ئۇلار تۇغۇلۇپ بولغاندىن كېيىن ئاشۇنداق بولۇپ تەربىيىلىنىپ يېتىشىپ چىققان. تۆۋەندىكىسى Deborah خانىم يەكۈنلەپ چىقارغان 10 كىشىلىك سۈپەتلەردىن ئىبارەت:
بۇ سۆز ئۆزىنى بىر ئادەتتىكى خىزمەتچى بىلەن ئوخشاش تۇتىدىغان، قول ئاستىدىكى كىشىلەر بىلەن يېقىن ئۆتىدىغان باشلىقلارغا قارىتىلغان. بۇ سىزنىڭ باشقىلارنىڭ نېمە دەۋاتقانلىقى ۋە تەشۋىقاتنىڭ قانداق بولۇۋاتقانلىقى بىلەن كارىڭىز بولماي، ئۆزىڭىزنىڭ ئىگىلىك پىلانى بويىچە ئۆز ئالدىڭىزغا قارار چىقىرىش، ھەمدە ئۆز ئەتراپىڭىزدىكى كىشىلەرنى ئۆزىڭىز بەلگىلىگەن يۆنىلىشنى بويلاپ ئىلگىرىلەشكە رىغبەتلەندۈرۈپ ۋە يېتەكلەپ مېڭىش قابىلىيىتىڭىزنى كۆرسىتىدۇ. ناھايىتى تېز سۈرئەتتە ناھايىتى ياخشى قارار چىقىرالايدىغان كىشىلەر قىلىۋاتقان ئىشىنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسىنى ئالدىن كۆرەلەيدىغان بولىدۇ (Kowey ئەپەندى ئوتتۇرىغا قويغان 7 ئادەت ئىچىدىكى 2-ئادەتكە قاراڭ). ھەمدە ئاخىرقى نەتىجىنى قولغا كەلتۈرگەن ۋاقىتتىكى ھاياجانلىقنىمۇ كۆز ئالدىغا كەلتۈرەلەيدۇ. خىزمەتچى لېدىرلار ئۆز قوشۇنى قەيەردە بولسا ئۆزىمۇ يەردە بولۇپ، خىزمەتچىلىرىگە خۇددى ئۆزلىرىگە ئوخشاش ئەڭ ئاخىرقى نەتىجىنى كۆز ئالدىغا ئەكىلەلەيدىغان بولۇشنى، ھەمدە ئاخىرقى نەتىجىنى قولغا كەلتۈرگەندىكى خۇشاللىق ۋە ھاياجانلىقتىن ھۇزۇرلىنىشنى ئۆگىتىدۇ.
كىتاپ ــــ بىلىم بۇلىقى
ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺑﯘﻟﯩﻘﻰ.ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺋﻪﺩﯨﺐ ﺳﯩﻤﺎﭼﯩﻴﻪﻥ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﻩﻙ« :ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﺟﺎﮬﺎﻥ ﻛﻪﺯﮔﻪﻧﮕﻪ ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ.»ﭼﻪﻛﺴﯩﺰ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺩﯦﯖﯩﺰﯨﺪﺍ ﺑﯩﻠﯩﻤﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺗﻮﻟﯩﻤﯘ ﻛﻪﻣﭽﯩﻞ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺗﻮﻧﯘﭖ، ﻗﯧﺘﯩﺮﻗﯩﻨﯩﭗ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﯩﻤﯩﺰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﯩﻤﯩﺰﺩﺍ ﻧﺎﻡ-ﺋﺎﺑﺮﯗﻱ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﯩﻤﯘ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﺎ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ؛ ﮬﻪﺷﻪﻣﻪﺗﻠﯩﻚ ﻛﺎﺗﺘﺎ ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﻼﺭﺩﯨﻦ ﯞﺍﺯ ﻛﻪﭼﺴﻪﻙ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﭘﯘﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯨﻦ ﯞﺍﺯ ﻛﻪﭼﺴﻪﻙ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ.ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﺘﺎ ﻧﻮﻗﯘﻝ ﯞﺍﺭﺍﻗﻼﭖ ﻗﻮﻳﯘﺵ، ﻳﯜﺯﻩﻛﻰ ﺋﻮﻗﯘﺷﻼ ﻛﯘﭘﺎﻳﻪ ﻗﯩﻠﻤﺎﻳﺪﯗ.ﺑﯩﺰ ﭼﻮﻗﯘﻡ ﺋﯘﻧﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﭗ، ﺗﯧﮕﯩﮕﻪ ﻳﯧﺘﯩﭗ ﺋﻮﻗﯘﺷﯩﻤﯩﺰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
مارىيە كيۇرى
نوبېل خىمىيە مۇكاپاتىغا ئېرىشىش
1911يىلىدىكى نوبىل مۇكاپاتى گۇۋاھنامىسىكيۇرى خانىم غايەت زور مۇكاپات سوممىسىنى ئىلمىي تەجرىبىگە، نامرات ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئوقۇشىغا ياردەم بېرىشكە ئىشلەتكەن. ئۇ رادىينى ئايرىش ئۇسۇلىنى قىلچە ئايىماي ئاشكارىلىغان ۋە زور بايلىق ئۈچۈن پاتېنت ئىلتىماس قىلمىغان، ئۇ: «رادىي بىرەر ئادەمنى بېيىتماسلىقى، كۆپچىلىككە مەنسۇپ بولۇشى لازىم» دېگەن. 1906-يىلى پىئېر كيۇرى قاتناش ۋەقەسىدە قازا قىلغان بولسىمۇ، كيۇرى خانىم خىزمىتىنى زور ئازابقا بەرداشلىق بېرىپ داۋاملاشتۇرغان. 1910-يىلى يەنە مېتال ھالىتىدىكى ساپ رادىينى ئايرىپ چىقىپ، ئۇنىڭ تۈرلۈك خىمىيىۋى، فىزىكىۋى خۇسۇسىيەتلىرىنى ئېنىقلاپ چىققان، ئۇ يەنە رادون ۋە باشقا نۇرغۇن ئېلېمېنتلارنىڭ يېرىم يىمىرىلىش دەۋرىنى ئېنىقلاپ چىقىپ، مۇشۇ ئاساستا رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنتلارنىڭ يىمىرىلىش مۇناسىۋىتىنى رەتلەپ چىققان. كيۇرى خانىم پولونىي، رادىينى بايقىغانلىقى ۋە ساپ رادىينى ئايرىپ چىققانلىقى ئۈچۈن، 1911-يىلى يەنە نوبېل خىمىيە مۇكاپاتىغا ئېرىشىپ، دۇنيا بويىچە نوبېل مۇكاپاتىغا ئىككى قېتىم ئېرىشكەن تۇنجى ئادەم بولۇپ قالغان. كيۇرى خانىم رادىئاكتىپلىق خىزمىتى بىلەن ئۇزاق مۇددەت شۇغۇللانغاچقا، بەختكە قارشى يامان سۈپەتلىك ئاق قان كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ، 1934-يىل 7-ئاينىڭ 4-كۈنى ئالەمدىن ئۆتكەن.