cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سۇمېرلار
ئۇر ئۈچىنچى سۇلالىسى گەرچە سۇمېرلارنىڭ سۇلالىسى بولسىمۇ بىراق ئۇنىڭ ئىلگىرىكى سۇمېر شەھەردۆلەتلىرىگە ئوخشىمايدىغان يېرى شۇكى ئۇ ئاكاد پادىشاھلىقى ۋە بابىلون پادىشاھلىقىغا ئوخشاش بىر قۇدىرەتلىك ھوقۇق مەركەزلەشكەن دۆلەت ئىدى.نۆۋەتتە ئىنسانلار تارىختا بىلىپ يەتكەن ئەڭ بۇرۇنقى قانۇن دەل ‹‹ئۇرنامما قانۇنى››دۇر،گەرچە بۇ قانۇننىڭ پەقەت بىر قانچە پارچىلىرىلا ساقلىنىپ قالغان بولسىمۇ.ئۇر ئۈچىنچى سۇلالىسى مەزگىلى ئۇر شەھرىگە نىسبەتەن زور قۇرۇلۇش ئېلىپ بېرلغان مەزگىل بولۇپ،ئۇردىكى ئىبادەتخانا خارابىسىنى ھازىرمۇ تاۋاپ قىلغىلى بولىدۇ.سۇلالىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە،شاھ ھوقۇقى ئاجىزلىشىپ ھەرقايسى جايلار بۆلۈنمە ھالەتكە چۈشۈپ قالدى،ئۇنىڭ ئۈستىگە سىرىتتىن كەلگەن ئامورىلار(ساملارنىڭ بىر تارمىقى) تاجاۋۇزىنى توختاتمىدى.ئەڭ ئاخىردا ئىلاملارنىڭ تاجاۋۇزى ئۇر ئۈچىنچى سۇلالىسىگە ئەجەللىك زەربە بەردى.شاھ ئىببى سىن مەغلۇب بولۇپ ئەسىرگە چۈشتى،شۇنىڭ بىلەن ئۇر ئۈچىنچى سۇلالىسى مۇنقەرز بولدى.
دېھقانچىلىق ۋە ئوۋچىلىق
سۇمېرلارنىڭ ئىنسانلارنىڭ ئىلاھنىڭ خىزمىتىنى قىلىش ئۈچۈن دۇنياغا كەلگەنلىكىگە ئىشىنەتتى،شاھ بولسا ئىلاھنىڭ بۇ دۇنيادىكى ۋاكالەتچىسى ئىدى،ئىنسانلار ئىلاھنىڭ نەسىھەتىگە بويسۇنىشى كېرەك ئىدى،ئۇنداق بولمىغاندا قەلبى رەزىلشىپ ئىلاھنىڭ جازاسىغا ئۇچرايتى.شۇڭلاشقا كىشلەر ئېگىز مۇنارلىق ئىبادەتخانىلەرنى ياسايتى،چىرايلىق،مۇنتىزىم جابدۇقلارنى ياساپ ئىلاھنىڭ ئىنسانلارغا بەرگەن ياخشىلىقىنى نامايان قىلاتتى.
سودا ھېساباتى ۋە يەر ئۆلچەشنى توغرا ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن،ئەينى ۋاقىتتا ئورۇن ئۇقۇمى ئاللىبۇرۇن پەيدا بولۇپ بولغان ھەمدە ئونلۇق سىستېما ۋە ئون ئالتلىك سىستېما تەڭ قوللىنىلغان.مەسىلەن:بىر مىنۇت 60سېكۇنت،چەمبەرنىڭ ئايلانمىسى 360 گرادۇس قاتارلىقلار،بۇ ئۇقۇملار بۈگۈنكى كۈندىمۇ يەنىلا داۋاملىق قوللىنىلۋاتىدۇ.
سەكسەنخالتا
‹‹سەكسەنخالتا›› ئاتالغان دورا – دەرمانچىلىقىمىز خەلقىمىزدە ئومۇملاشقان كەسىپ بولۇپ، ئەمەلىيەتتە، ئۇنى ئۇيغۇر تېبابىتى شىپاخانىسى، دېيىشكە بولىدۇ.
تۇلۇم ياساش كەسپى
بەش تۇلۇمدا سۇ يېغىم.
پەرزەنتلەر بىلىشكە تېگىشلىك مۇھىم ئىشلار
بىر قىسىم ياشلارنىڭ ئۆز ئاتا-ئانىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئانچە ياخشى ئەمەس. ئۇنداق بولۇشتىكى سەۋەبلەرنىڭ بىرى، بەزى ياشلار ھەر قېتىم دادىسى بىلەن پاراڭلاشماقچى بولۇپ سۆز باشلىسا، ئۇنىڭ سۆزى بىر-ئىككى مىنۇت داۋام قىلمايلا دادىسى ئۇنى تەنقىدلەشكە باشلايدۇ. سىز ھەر قېتىم دادىڭىز بىلەن پاراڭلاشماقچى بولغاندا، دادىڭىزنىڭ ئۆزىنى تۇتۇۋالالماي سىزنى ئەيىبلەپ كېتىشى، ۋە ئاپىڭىز بىلەن پاراڭلاشماقچى بولغاندا، ئۇ خۇددى بىر مۇنچە ئاچچىقىنى يىغىپ، ئۇنى سىزدىن ئالماقچى بولغاندەك سۆزلەپلا كېتىشىدىكى سەۋەب، سىزنىڭ ئادەتتە ئۇلارغا ئۆزىڭىز بىلەن پاراڭلىشىش پۇرسىتىنى ئانچە بەرمىگەنلىكىڭىزدۇر. ئالدىنقى ماقالىلەردە چۈشەندۈرۈپ ئۆتكىنىمدەك، بالا كىچىك ۋاقتىدا داۋاملىق تۈردە ئاتا-ئانىسىغا گەپ قىلىشقا ئىنتىلىدۇ. بالا چوڭ بولغاندا بولسا، ئاتا-ئانىلار داۋاملىق تۈردە بالىسىغا گەپ قىلىش، بالىسى بىلەن پاراڭلىشىشقا ئىنتىلىدۇ. ئاتا-ئانىلار سىزنىڭ دىققەت بېرىشىڭىزنى ئىستەيدۇ. ئەمما، سىز ھەر خىل ئىشلار بىلەن ناھايىتى ئالدىراش بولۇپ، ئۇلارغا ھېچ قانداق پاراڭلىشىش پۇرسىتى بەرمەيسىز. سىز ئۇلارغا ۋاقىت بەرمىگەندە، ئۇلار دەسلىپىدە سىزنى سېغىنىدۇ، سىزدىن ھەسرەتلىنىدۇ. ئەمما ئۇلاردىكى سېغىنىش ۋە ھەسرەتلىنىش تۇيغۇسى ئاستا-ئاستا سىزدىن ئاغرىنىش تۇيغۇسىغا ئۆزگىرىدۇ. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئۇلاردىكى ئاغرىنىش ھېسسىياتى يىغىلىپ ۋە كۈچىيىپ ماڭىدۇ. ھەمدە خېلى كۆپ ۋاقىتلاردا سىزگە گەپ قىلىش پۇرسىتى بولغاندا سىزگە نېمە دەيدىغانلىقىنى كۆڭۈل دەپتىرىگە يېزىپ تۇرىدۇ. ئاشۇنداق بىر ۋاقىتتا ئۇلار سىزنى ئۇچرىتىپ، سىزنىڭ ئۆزلىرىگە يەنە ئانچە پەرۋا قىلمايۋاتقانلىقىڭىزنى كۆرگەندە، ئۇلار پارتلايدۇ. «سەن ھازىر قانداق بولۇپ كەتتىڭ بىلەمسەن؟ سەن ماۋۇ ئىشنى قىلمىدىڭ، ئاۋۇ ئىشنى قىلمىدىڭ، يەنە بىر ئىشنى خاتا قىلدىڭ، يەنە بىر ئىشنى كەم قىلدىڭ»، دەپ، كۆڭلىگە يىغىلىپ كەتكەن گەپلىرىنى بىراقلا تۆكۈشكە باشلايدۇ. سىز «بۇ گەپ نەدىن كەلدى؟ سىز بۇ گەپلەرنى يادلاپ تۇرغانمۇ؟ بۇ ھەرگىزمۇ كاللىڭىزدا ھازىرلا پەيدا بولغان گەپ ئەمەس!» دەيسىز. دېگىنىڭىز راست: ئاتا-ئانىڭىز ھېلىقى گەپلەرنى كاللىسىدا تەييارلاپ قويغان.
ئەمما بىز شارائىتتىن ئاغرىنىپ، ئۆزىمىزنى تاشلىۋەتسەك، زىياننى يەنىلا ئۆزىمىز تارتىمىز. بىزنىڭ ھېچ قانداق چارە قوللانماي، باھانە ئىزدەپ، ئاغرىنىپ ۋە چۈشكۈنلىشىپ ياشىشىمىز بىلەن بىزنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىمىز ياخشى تەرەپكە ئۆزگىرىپ قالمايدۇ. شۇڭلاشقا مەن ھەر بىر ياشلاردىن ئاتا-ئانىلار يارىتىپ بەرگەن پۇرسەتنى قەدىرلەپ، ئاتا-ئانىلار يارىتىپ بەرگەن پۇرسەتلەردىن تولۇق پايدىلىنىپ، ئىمكانىيىتى بار بولسىلا بىكارچىلاردىن بولۇپ ياشىماسلىقىنى ئۈمىد قىلىمەن. ئاتا-ئانىلارنىڭ ياردەم قىلىش ئىمكانىيىتى يوق ئەھۋالدىمۇ، بوش ۋاقىتنى خالىسانە خىزمەت قىلىش ياكى ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىش ئىشلىرى بىلەن ئالدىراش ئۆتكۈزگىلى بولىدۇ. ئۇيغۇرلاردا «ياشلىقىڭدا ئوينىۋال» دېگەن مەزمۇندىكى ناخشىلار خېلى كۆپ، ئەمما «ياشلىقىڭدا ئۆگىنىۋال» ياكى «ياشلىقىڭدا ئوقۇۋال» دېگەن مەزمۇندىكى ناخشىلار ئانچە يوق. ئاقىلانە ئىش قىلىدىغان ياشلار چوقۇم «ياشلىقىڭدا ئوينىۋال» دېگەننى «ياشلىقىڭدا ئوقۇۋال» دەپ چۈشىنىشى كېرەك. چۈنكى، ئادەم ياشلىق دەۋرىدە ئىگىلىگەن بىلىمى ئۇنىڭ كېيىنكى پۈتۈن ئۆمرىنىڭ قانداق بولۇشىنى بەلگىلەيدۇ. ئۇنىڭ ھايات تەقدىرىنىڭ قانداق بولۇشىنى بەلگىلەيدۇ. ياشلىق دەۋرىدە ئويناپ، ئۆز يېشىغا خاس بىر قىسىم گۈزەل ئەسلىمىلەرنى قالدۇرۇشمۇ ئىنتايىن مۇھىم. ئەمما ئويۇن بىلەن ئۆگىنىش ياكى ئويۇن بىلەن ئوقۇش ئوتتۇرىسىدا بىر تەڭپۇڭلۇق بولۇشى كېرەك. ئويۇننى بىلىم ئىگىلەشتىن بەكرەك تەكىتلەيدىغان ھەر قانداق بىر خەلق چوقۇم دۇنيادىكى تەرەققىي قىلغان ئەللەر خەلقلىرىدىن كۆپ ئارقىدا قالىدۇ. ۋاقىت ئىنتايىن قىممەتلىك. مەن بىر ئۆمۈر ۋاقىتنى يېتىشتۈرەلمەي ياشىدىم. مەن ئۇيغۇر دىيارىدىكى ياشلاردىن پايدىسىز شارائىتتىمۇ ۋاقىتنى قەدىرلەشنى ئۆگىنىپ، كۈنىنى ئۆگىنىش ۋە خالىسانە ئىشلەشتەك ئەھمىيەتلىك ئىشلار بىلەن ئالدىراش ئۆتكۈزۈپ، خاتا يولغا كىرىپ قېلىشتىن قەتئىي ساقلىنىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. شارائىتقا نارازى بولۇپ، شارائىتتىن ئاغرىنىپ، چۈشكۈنلىشىپ، يولدىن چىقىپ، ئاخىرى ئۆز ئۆمرىنى بالدۇر ئاخىرلاشتۇرۇش يولىنى تاللىغان ياشلارمۇ بار. ئۇنداقلاردىن بىر قانچىسىنى مەن بۇرۇن ئوقۇۋاتقاندا ئۆزۈم بىۋاسىتە ئۇچراتقان. يېقىندىمۇ بەزىلىرىنى ئۇچراتتىم. ھەمدە ئاشۇنداق ئەھۋالدىن ھەپتىلەپ ئازابلاندىم. ياراتقۇچىمىزنى ۋە ئاتا-ئانىمىزنى رازى قىلىش ئۈچۈن، بىز ھەممىمىز شەرەپلىك ياشاپ، شەرەپلىك ئۆلۈش يولىنى تاللايلى.
ئۇيغۇر تېبابىتى
سېھرى كۈچكە تولغان ئۇيغۇر تىبابىتى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قىممەتلىك بايلىقى بۇلۇش سۆپىتىدە نەچچە مىڭ يىللاردىن بىرى ھەر مىللەت خەلقىنىڭ سالامەتلىگى ئۈچۈن ئۆز تۆھپىسىنى قۇشۇپ كەلمەكتە. ئۇ خەلقىمىزنىڭ نەچچە مىڭ يىلدىن بىرى كىسەللىك بىلەن ئېلىشىش جەريانىدا توپلاپ رەتلەنگەن تىبابەت تەجرىبىللىرىنىڭ جەۋھىرى بۇلۇپ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەڭ قىممەتلىك مىراسى ۋە مەدىنى بايلىقى.
ئاساسلىق مەزمۇنلار
ئۇيغۇر تىبابىتى كېلىنىكا جەھەتتە كېسەللىكلەرنى ئىچكى كېسەللىكلەر ئىلمى، تاشقى كېسەللىكلەر ئىلمى، تېرە كېسەللىكلەر ئىلمى، بالىلار كېسەللىكلىرى ئىلمى، ئاياللار كېسەللىكلىرى ئىلمى، بەش ئەزا كېسەللىكلىرى ئىلمى، يۇقۇملۇق كېسەللىكلىرى ئىلمى قاتارلىقلارغا ئايرىيدۇ.
تەرەققىياتى
ئۇيغۇر تېبابىتى تارىخى تەرەققىيات جەريانىدا خەنزۇ، ھىندى، پارىس، ئەرەپ، قەدىمى يۇنان تىبابىتىنىڭ جەۋھەرلىرىنى قۇبۇل قىلىپ ئۆزىنىڭ ئاساسى داۋالاش ئۇسۇلىغا سىڭدۈرگەن. شۇ ئارقىلىق غەرىپ ۋە جوڭگو تىبابىتىدىن پەرىقلىنىدىغان ئۆزىگە خاس تىبابەت نەزەريىسىنى بارلىققا كەلتۈرگەن ۋە مۇكەممەللەشتۈرگەن.
يادروسى
ئۇيغۇر تېبابىتى نەزىريىسىنىڭ يادروسى ئەركان تەلىماتى، مىزاج تەلىماتى، خېلىت تەلىماتى، تەبىئەت تەلىماتى، ئەزا تەلىماتى قاتارلىق نەچچە خىل نەزىريىدىن تۈزۈلگەن بۇلۇپ، ئىنساننىڭ سالامەتلىگى بەدەندىكى خىلىتلارنىڭ تەڭپۇڭلىقى تەرىپىدىن بەلگىلنىدۇ دەپ قارايدۇ. (بۇ ئۇقۇملارنى ئادەتتىكى تىلدىكى ئۇقۇملار بىلەن ئوخشاش مەنىدە ئاددىلا چۈشۈنىشكە بولمايدۇ، ئۇيغۇر تىبابىتى نەزىريىسىنىڭ مۇرەككەپلىگى مۇشۇ يەردە ) ئۇيغۇر تىبابىتى مۇشۇ نەزىريىۋى ئاساسلار ئارقىلىق ئىنسان بىلەن تەبىئەتنىڭ مۇناسىۋىتىنى چۈشۈندۈرۈپ، كېسەللىكنى ئالەم، تەبىئەت، مۇھىت قاتارلىق بىلەن باغلايدۇ. ئۇيغۇر تېبابىتىنىڭ دىئاگنۇز ئۇسۇلى " تۇمۇر تۇتۇپ دىئاگنۇز قۇيۇش "، " كۆزۈتۈپ دىئاگنۇز قۇيۇش "، " سۇراپ دىئاگنۇز قۇيۇش " قاتارلىق ئۈچ خىلغا بۈلىنىدىغان بۇلۇپ تۇمۇر تۇتۇشلا ئون تۈر 35 خىلغا بۆلىنىدۇ.
يېقىنقى ئۆزگىرىشلەر
يېقىنقى زامانغا كەلگەندە غەرىپ تىبابىتىنىڭ سېڭىپ كىرىشى ۋە ئۇمۇملىشىشى نەتىجىسىدە ئۇيغۇر تىبابىتى چەتكە قېقىلىش، ئىتبار بىرەلمەسلىك قاتارلىق تەقدىرگە دۇچكەلدى. 90 - يىللاردىن كىيىن پارتىيىنىڭ مىللى سىياسىتىنىڭ قوللىشى، ئۇيغۇر تىبابىتىگە ئۆزىنىڭ بارلىقىنى ئاتىغان ئۇلۇغ پېشۋا مەرھۇم ئابدۇلھەمىد ھاجىم، ئۇيغۇر تىبابىتىنى دۇنياغا يۈزلەندۈرۈش ئۈچۈن يۈرەك قېنىنى سەرىپ قىلۋاتقان دوكتور خالمۇرات غۇپۇر، شىنجاڭ ئۇيغۇر تىبابەت ئالى تېخنىكومىدىكى ۋە شىنجاڭ ئۇيغۇر تىبابەت تەتقىقات ئورنىدىكى مۇتەخەسىسلەرنىڭ، نامسىز قەھرىمانلارنىڭ تىرىشچانلىغى، پۈتۈن شىنجاڭدىكى ئۆز تىبابىىتىگە كۆڭۈل بۈلۈۋاتقان ئاقكۆڭۈل كىشىلەرنىڭ قوللىشى ئارقىسىدا ئۇيغۇر تىبابىتى يېڭىۋاشتىن گۈللەپ ياشناشقا باشلىدى. ئۇيغۇر تىبابىتىنىڭ 202 خىل دۇرىسى مەملىكەتلىك دۇرا قامۇسىغا كىرگۈزىلدى، ئىمساك، ئىپار تالقىنى قاتارلىق دۇرىلار ئامرىكا، ياپۇنيە، سىنگاپور، ئەرەپ دۆلەتلىرى بازىرىغا بۆسۈپ كىردى ." خابو غار - غار سۇيۇقلىقى " قاتارلىق يېڭى دورىلار تەتقىق قىلىپ ياسالدى. ئۇيغۇر تىبابىتىنى ئۈگۈنۈش ئۈچۈن روسيە، گىرمانىيە، ياپۇنيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن ئاسپىرانىتلار شىنجاڭ ئۇيغۇر تىبابەت تەتقىقات ئورنىغا ئۇقۇشقا كىردى.
ئۇيغۇر تېبابىتى ھەققىدە شېئىر
پۈتۈن ئالەمدە شۆھرەتلىك، چېۋەر ئۇيغۇر تېبابەتتە،
ئەجىر- تۆھپىدە نۇسرەتلىك، ھامان كاتتا ئىناۋەتتە،
قاچانكى، تەندە ئەجدادلار كېسەللىك ھەم يارا تاپتى،
ساۋاق - تەجرىبە ئوكيانى، رىسالە مىسلى ئەزەمدۇر،
تېۋىپ، ئەمچى، باھادىر ئاتا ساغۇنلارغا تىپ غازباي،
خوتەنىي، قەشقەرىي، ھاجىپ، مۇرات... يوللىرى ھاڭغىرقاي،
ئەزەمخان، ئەمچى سامساقباي... كېسەللەرگە قىماپ ئۆتتى،
سوراپ قالساڭ: ئىلىم ئۇيغۇر تېبابەتتە بۆلەك، دەيدۇ،
مۇرەككەپ، يەككە ئەزاغا بۆلۈش تەننى كېرەك، دەيدۇ،
شىپادۇر ھەممىسى، ئەكس تەسىرى يوقتۇر ئىجابەتتە.
يارالغان مۆجىزە چەندان، يېشىللىققا جاھان ھەيران،
چاسا كوچا باشقارمىسى
چاسا كوچا باشقارمىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قەشقەر شەھىرى دىكى بىر كوچا باشقارمىسى بولۇپ، تارمىقىدا 11 مەھەللە بار، ئومۇمىي نوپۇسى 88.5 مىڭ.
تورىي
ھالىتى:
تارىخى:
ئۆردەك
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تەۋەلىكى :ھايۋانلار دۇنياسى
تۈرى ۋە سىرتقى شەكلى
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
ئىشخانا بىناسى (ئوفىس بىناسى)
ئىشخانا بىناسى (ياكى ئوفىس بىناسى؛ ئېنگلىزچە: Office building; خەنچە: 写字楼) ئادەتتە تۇرالغۇ قىلىشق بولمايدىغان، پەقەت شىركەت ياكى كارخانىلارنىڭ تەشكىلات باشقۇرۇش، قارار چىقىرىش، ئىستىراتىگيە بېكىتىش، ۋە باشقا قەلەم-قەغەز، كومپىيۇتېر بىلەنلا قىلدىغان ئىشلار ئېلىپ بېرىلدىغان بىر خىل ئىشخانا بىناسىدۇر. ئىشخانا بىناسىدا ئادەتتە كىچىك، ئوتتۇرانچى، چوڭ ھەرخىل تىپتىكى ئىشخانىلار بولىدۇ، بۇلارنىڭ بەزىلىرى يېغىن ئۈچۈن، يەنە بەزىلىرى مۇزاكىرە، مۇنبەر ئۈچۈن ھازىرلانغان بولىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ھاجەتخانا، تاماق يېيىش ئورنى، توڭلاتقۇ، پىرىنت ۋە كوپىيە قىلىش ئەسۋابلىرى (پىرىنتېر ۋە كۆپەيتىش ماشنىسى)، ئارام ئېلىش ئورنى، قۇلۇپلاش ساندۇقىلىرى، قازىناق، كۈتۈپخانا، تاماكىخانا قاتارلىق باشقا ئورۇن ۋە ئەسۋابلارمۇ لايىچەلەنگەن بولىدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مىللىي تېررىتورىيىلىك ئاپتونومىيە قانۇنى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەملىكىتىمىزدىكى ھەر مىللەت خەلقى بىرلىكتە بەرپا قىلغان، بىرلىككە كەلگەن كۆپ مىللەتلىك دۆلەت. مىللىي تېررىتورىيىلىك ئاپتونومىيە جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ دۆلىتىمىزنىڭ مىللىي مەسىلىسىنى ماركسىزم - لېنىنىزم بويىچە ھەل قىلىدىغان تۈپ سىياسىتى، دۆلەتنىڭ تۈپ سىياسىي تۈزۈمى.
«جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مىللىي تېررىتورىيىلىك ئاپتونومىيە قانۇنى» ئاساسىي قانۇندا بەلگىلەنگەن مىللىي تېررىتورىيىلىك ئاپتونومىيە تۈزۈمىنى يولغا قويۇشتىكى تۈپ قانۇن.
-3 ماددامىللىي ئاپتونومىيىلىك جايلاردا ئاپتونومىيە ئورگانلىرى تەسىس قىلىنىدۇ، ئاپتونومىيە ئورگانلىرى دۆلەتنىڭ بىر دەرىجىلىك يەرلىك ھاكىمىيەت ئورگانلىرىدۇر.
مىللىي ئاپتونومىيىلىك جايلار ئۆز جايىنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراپ، خەنزۇ ياكى باشقا مىللەت ئاھالىسى ئولتۇراقلاشقان بىر قىسىم رايونلار ۋە شەھەر - بازارلارنى ئۆز ئىچىگە ئالسا بولىدۇ.
22- ماددا مىللىي ئاپتونومىيىلىك جايلارنىڭ ئاپتونومىيە ئورگانلىرى سوتسىيالىستىك قۇرۇلۇش ئېھتىياجىغا قاراپ، تۈرلۈك تەدبىرلەرنى قوللىنىپ، شۇ جايدىكى مىللەتلەردىن ھەر دەرىجىلىك كادىرلار، پەن - تېخنىكا خادىملىرى، ئىگىلىك باشقۇرۇش خادىملىرى قاتارلىق كەسپىي خادىملارنى ۋە تېخنىك ئىشچىلارنى كۆپلەپ يېتىشتۈرىدۇ، ئۇلارنىڭ رولىنى تولۇق جارى قىلدۇرىدۇ ھەمدە ئاز سانلىق مىللەت ئاياللىرىدىن ھەر دەرىجىلىك كادىرلارنى ۋە تۈرلۈك كەسپىي تېخنىكا خادىملىرىنى يېتىشتۈرۈشكە ئەھمىيەت بېرىدۇ.
29- ماددامىللىي ئاپتونومىيىلىك جايلارنىڭ ئاپتونومىيە ئورگانلىرى دۆلەت پىلانىنىڭ يېتەكچىلىكىدە، ئۆز جايىنىڭ مالىيە كۈچى، ماددىي كۈچى ۋە باشقا كونكرېت شارائىتىغا قاراپ، يەرلىك ئاساسىي قۇرۇلۇش تۈرلىرىنى ئۆز ئالدىغا ئورۇنلاشتۇرىدۇ.
ئاساسلىقى ئاز سانلىق مىللەت ئوقۇغۇچىلىرىنى قوبۇل قىلىدىغان مەكتەپلەر (سىنىپلار) ۋە باشقا مائارىپ ئاپپاراتلىرىدىن شارائىتى بارلىرى ئاز سانلىق مىللەت يېزىقىدىكى دەرسلىكلەرنى قوللىنىشى ھەمدە ئاز سانلىق مىللەت تىلىدا دەرس ئۆتۈشى كېرەك؛ ئەھۋالغا قاراپ باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ تۆۋەن يىللىقى ياكى يۇقىرى يىللىقىدىن باشلاپ خەنزۇ تىلى دەرسى تەسىس قىلىپ، مەملىكەت بويىچە ئورتاق قوللىنىلىدىغان پۇتۇڭخۇانى ۋە قېلىپلاشقان خەنزۇ يېزىقىنى كېڭەيتىشى لازىم.
40- ماددامىللىي ئاپتونومىيىلىك جايلارنىڭ ئاپتونومىيە ئورگانلىرى ئۆز جايىنىڭ داۋالاش - ساقلىق ساقلاش ئىشلىرىنىڭ تەرەققىيات پىلانىنى ئۆز ئالدىغا بېكىتىدۇ، زامانىۋى تېبابەتچىلىك - دورىگەرلىك ۋە مىللىي ئەنئەنىۋى تېبابەتچىلىك - دورىگەرلىك ئىشلىرىنى راۋاجلاندۇرىدۇ.
Windows نىڭ تەرەققىيات تارىخى
1991-يىلى، Windows 3.1 دۇنياغا كەلگەن، بۇ نەشرى 90-يىللاردىكى IBM كومپيۇتېر دەۋردىكى ئۆلچەملىك سەپلىمىسى بولۇپ قالغان. بۇ نەشرىمۇ ئەڭ ئاخىرىقى ھەقىقىي مەنىدىكى MS-DOS غا ئوخشايدىغان كومپيۇتېر بولۇپ قالغان.
2006-يىلى، Windows Vista دۇنياغا كەلگەن، ئەمما بۇنىڭ ئۈنۈمى ئانچە ياخشى بولمىغان (يەنى، مىكروسوفتنىڭ ئەڭ چوڭ مەغلۇبىيىتى بولسا كېرەك) ئەمما يېرىم سۈزۈك بولغان ئارايۈز يەنىلا قالتىس بولغان.
2013-يىلى Windows 8نىڭ تولۇقلانغان نەشىرى Windows 8.1 دۇنياغا كەلگەن.
مېركۇرىي
left|thumb|مېركۇرىي left|thumb| مېركۇرىي (بەلگە: ) بولسا قۇياش سىستېمىسى.
ۋاتىكان شەھىرى
right|thumb|250px|Watikan Shehiri right|thumb|Dölet bayriqi
كوچا باشقارمىسى
كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kocha Bashqarmisi)بولسا مەمۇرىي دەرىجىلىك رايون بولۇپ ئادەتتە |ناھىيەشەھەرئاپتونوم ناھىيە گە قارايدۇ.
ئەرەب ئەلىفبەسى
شۇنداق قىلىپ تۈرك تىلىدا ئەرەب ئەلىفبەسنىڭ تۇنجى ئەرەب يېزىقى ئىسلاھاتى روياپقا چىققان بولدى. ئەرەب ئەلىفبەسى ، 11. ئەسردە ئاساسىي ھەرف سېستىمىسى بىلەن تۈركىلەر تامانىدىن قوللىنىلىشقا باشلىغان چە بۇ ئەسنادا تېخى فارس ئەرەب ئەلىفبەسىدىكى ھەرفلەرنىڭ تۈرك ئەرەب ئەلىفبەسىدە يەر ئالمىغانلىقى تۈشىنىلمەكتە.
ئەيسىنگېرو نۇرخاچ
نۇرخاچ ھەربى بىلىمنى نەدىن ئۆگەندى؟ سىياسى ئىشلارنى نەدىن ئۆگەندى؟ ئۇ خەت تۇنۇمدۇ؟ ئۇنىڭ فامىلىسى قانداق قىلىپ ئەيسىنگىرو بۇلۇپ قالدى؟ (نۇرخاچنىڭ دادىسىنىڭ ئىسمى تاكاش، بوۋىسىنىڭ ئىسمى جۆ چاڭئەن ئىدى) قاتارلىق نۇرغۇن سۇئاللار تارىخچىلارنىڭ ئىزدىنىشىنى كۈتۈپ تۇرماقتا.
چىڭ خاندانلىقى كۈچلۈك چەتئەل تاجاۋۇزچىلىرى باستۇرۇپ كىرمىگەن ئەھۋال ئاستىدا، بەلكىم يەنە نەچچە يۈز يىل ھۆكۈم سۈرگەن بولۇشىمۇ مۇمكىن. چۈنكى نۇرخاچ تۈزگەن ئەجداتلار بەلگىلىمىسىدە، خان بولغۇچى كىچىگىدىن تىرىشچان، ئىقتىساتچان بۇلۇش، خان تەڭرىنىڭ ئوغلى، پۇقرالار پادىشانىڭ پەرزەنتى دەپ قاراپ كەلگەچكە، چىڭ سۇلالىسىدە ئۆتكەن 12 پادىشانىڭ بىرىمۇ ئەيىش-ئىشرەت، كەيىپ-ساپاغا بىرىلمىگەن. ھەركىمنىڭ قابىلىيىتى ۋە دەۋىرنىڭ ئوخشاشماسلىقى تۈپەيلى قوشقان توھپىسى ئوخشاشمىغان خالاس!
مېھرابچە نەقىشلەر
ئىسلام دىنى شىنجاڭغا تارقالغاندىن كېيىن، ئىسلام مىمارچىلىقىنىڭ ھەر جەھەتتىن تەسىر كۆرسىتىشى ئاستىدا مېھرابچە شەكىل مەسچىت، مەدرىس، مازار قۇرۇلۇشلىرىغىچە سىڭىپ كىرىپ، قويۇق ئىسلام تۈسىنى پەيدا قىلغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۆيلەرگىچە كەڭ ئومۇملىشىپ، ئىمارەتنىڭ سىرتقى شەكلى بىلەن ماسلاشقان ھالدا ئىشىك بېشى، دېرىزە بېشىغا گەج ۋە خىش ئارقىلىق مېھرابچە نەقىش چۈشۈرۈلگەندىن تاشقىرى تام يۈزلىرىگىمۇ نەقىش ئورنىدا ئىشلىنىپ، ئۇيغۇر مىللىي نەققاشلىق سەنئىتىدە ئەڭ كۆپ قوللىنىلىدىغان نەقىش شەكلىگە ئايلانغان. مېھرابچە نەقىشلەرنى ئىشلەشتە مېھراب ئىچىگە ئاساسىي نەقىش (گۈل ـ گىياھ نەقىشلىرى ياكى گېئومېترىك شەكىللەر) جايلاشتۇرۇلۇپ، ئۈستىگە ئوڭ ۋە سول بۇرجەكلىرىگە بۇلۇڭ نەقىشلىرى ۋە گىرۋەك نەقىشلىرى بىر - بىرىگە ماس ھالدا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. ھەر بىر مېھراب ئۆز ئالدىغا بىر پۈتۈن نۇسخا بولۇپ شەكىللىنىپ، باشقا نۇسخىلار بىلەن پاراللېل ھالدا گىرەلەشتۈرۈلىدۇ. چوڭ ـ كىچىكلىكى بىلەن بىردەك بولۇشنى تەلەپ قىلمايدۇ.
سۇرە يۇسۇف
ئىسمى ھەققىدە
111. سۈرىنىڭ تامامىدا دېگۈدەك بايان قىلىنغان ھەزرىتى يۇسۇڧ پەيغەمبەرنىڭ ئىسمىدىن كەلمەكتە.
مىللىي مەپكۇرە توغرىسىدا *
تۈركىيەدە، تۈرك دۇنياسىدا جەدىتچىلىك پىكىر ئېقىمىنىڭ ئاساچىلىرىدىن بىرى بولغان شەيىخ  جامالىدىن ئافغانىمۇ پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشى مۇسۇلمان قوۋملارنىڭ ئاڭلىق مىللەتچى بولۇشىغا ۋە ئۆز مىللەتلىرى ئىچىدە تەرەققىي قىلىشىغا ۋە كېڭىيىشىغا باغلىق دەپ قارىغان (ئاقچۇرا 2015 :83). نادىم ماجىت تۈركچىلىكتىكى مىللەتچىلىك بىلەن ئىسلامىيەتنى ئوخشاش بىر ھەقىقەتنىڭ ئىككى يۈزىدۇر دەيدۇ (ماجىت 2011: 456).
پايدىلىنىلغان ماتېرىياللار:
Tokluoğlu, Ceylan, Ziya Gökalp ve Türkçülük, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, Cilt 68, No. 3, 2013, s. 113-139.
ۋېبېر، ماكس. سوتسىيولوگىيە يازمىلىرى. نەشىرگە تەييارلىغانلار: Hans H. Gerth, C. Wright، تەرجىمە قىلغۇچى: تاخا پارلا، مەتىس نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 2019.
قوشئۆگۈز شەھىرى
قوشئۆگۈز شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. قوشئۆگۈزنىڭ يەر مايدانى 742.18 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2014-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 53،800.
نىلسون ماندىلا
نىلسون ماندىلا بولسا 1937-يىلى 19 يېشىدا فورت ھارى ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە ۋىتۋاتىرسراند ئۇنىۋېرسىتېتىدە سىياسىي ھوقۇق ۋە قانۇن كەسىپلىرىنى ئوقۇغان. ئوقۇش جەريانىدا ئۇ ئافرىقىدىكى ھەرخىل مەدەنىيەت بىلەن تونۇشقان ۋە ئافرىقىدىكى مائارىپ ئىسلاھاتى توغرىسىدا كۆپلىگەن ماقالىلەر ئېلان قىلغان. بۇ ۋاقىتلار جەنۇبى ئافرىقىدا ئەنگلىيە مۇستەملىكىچىلىرى قاتتىق ئىرقى كەمسىتىش سىياسىتىنى يۈرگۈزگەن دەۋرلەرگە توغرا كېلىدۇ. ئۇ ھەم 1912-يىلى قۇرۇلغان ئافرىقا مىللىي قۇرۇلتايى (ANC) غا ئەزا بولۇپ كىرگەن. ئۇ مەكتەپ پۈتتۈرگەندىن كىيىن بىرىنچى قارا تەنلىك ئادۋۇلكات بولۇپ ئىشلىگەن، ئۆز ئادۋۇكاتلىق ئىشخانىسى ئىچىپ، قارا تەنلىكلەرنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى قوغداش ئۈچۈن كۈرەش قىلغان.
نىلسون ماندىلا جەنۇبى ئافرىقا خەلقىنىڭ ئەركىنلىكى، ئازادلىقى ۋە ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈرۈش يولىدا بىر ئۆمۈر كۈرەش قىلغان ۋە بۇ كۈرەش ئۈچۈن ھاياتىدا ئېغىر بەدەل تۆلىگەن. ماندىلا بولسا 27 يىل تۈرمىدە ياتقان، تۈرمە ھاياتىدا روببەن ئىسلانددىكى يالغۇز كامىردا 18 يىل ئۆزى يالغۇز ياشىغان. 1990-يىلى »دۇنيانىڭ ئەڭ داڭلىق مەھكۇمى« دەپ ئاتالغان ۋە ئىرىقچىلىققا قارشى كۈرەشتە پۈتۈن دۇنيادا مەشھۇر بولغان نىلسون ماندىلا تۈرمىدىن قويۇپ بېرىلىپ، ئاخىرى ئەركىنلىككە چىققان.
ئەگەر ئىچىڭىزدىكى يورۇقلۇقنى تېشىغا چىقىرالىسىڭىز، ئەتراپىڭىزدىكىلەر بۇنى كۆرىدۇ.
مەن ئەركىنلىك ئۈچۈن ئۇزۇن سەپەر قىلدىم، يولۇمدىن ھېچ ۋاز كەچمىدىم. بىر بۈيۈك چوققىغا چىققاندىن كېيىن، چېقىدىغان يەنە نۇرغۇن چوققىلارنىڭ بارلىقىنى پەرق ئەتتىم.
ئاياللار؛ بارلىق بېسىم ۋە زۇلۇم زەنجىرلىرىدىن قۇتۇلمىغىچە ئازادلىقتىن سۆز ئاچقىلى بولمايدۇ.
جەسۇر ئادەم قورقۇنى ھېس قىلمىغان ئەمەس، بەلكى قورقۇنى يەڭگەن كىشىدۇر.
مەن بىر كوممۇنىست ئەمەس، ئەمما دېيىشىم كېرەككى، بىزنى ئۇلاردىن باشقا بىرسى چۈشەنمىدى.
كۆرەش مېنىڭ ھاياتىمدۇر.
جۇڭگۇ پەنلەر ئاكادېمىيسى شىنجاڭ شۆبىسى
جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى شىنجاڭ شۆبىسى (中国科学院新疆分院) بولسا 1957- يىلى 30 - ئىيۇل كۈنى قۇرۇلغان، مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى مەزگىلىدە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ باشقۇرىشىغا بېرىلگەن. 1977- يىلى 24- نويابىر جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى مەركەزگە ئىلتىماس سۇنۇپ شىنجاڭ شۆبىسىنى قايتا قۇرۇشنى تەلەپ قىلغان، باياندا: "شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ قايتا قۇرۇلىشى، يەرلىك پەن تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتىغا زور ياردەمدە بولغۇسى" دېيىلگەن. 1977- يىلى 27 - نويابىر كۈنى دېڭ شىياۋپېڭنىڭ تەستىقلىشىغا ئېرىشكەن <references group="http://baike.baidu.com/view/607268.htm" />.
لېئونىد ئىۋانوۋىچ روگوزوۋ
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
مىللىتى :رۇس
يۇرتى :رۇسىيە فېدېراتسىيەسى چىتا
پۇقرالارنىڭ بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۇچى
كىشلەرنىڭ ئوبىيكىتىپ بەخىت تۇيغۇسىنى ئۆلچەش 20 ئەسىرنىڭ 60 يىللىرى ، كىچىككەندىمۇ 80 يىللارغىچە بولغان مەزگىللەردە پىسخولوگلارنىڭ تەتقىقات تېمىسىغا ئايلانغان.
2.  پۇقرالار بەخىت  تۇيغۇسى كۆرسەتكۈچى =  ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى * ئا % + جەمئىيەت ساغلاملىق كۆرسەتكۈچى *ب% + جەمئىيەت پاراۋانلىق كۆرسەتكۈچى *س % + جەمىيەت مەدەنىيەت كۆرسەتكۈچى *د% + ئىكولوگىيەلىك مۇھىت كۆرسەتكۈچى *س%
مارس
left|thumb|مارس left|thumb|مارس مارس (بەلگە: ) بولسا قۇياش سىستېمىسى.
تۆشۈك دەرۋازا
تۆشۈك دەرۋازا ـ كونا قەشقەر قەلئەسى شەرقى دەرۋازىنىڭ ئىسمى.
قىيما كۆمەچ
تەييارلاش ئۇسۇلى
2. خېمىرتۇرۇچلۇق خېمىر يۇغۇرۇپ، خېمىر بولغاندا 175 گراملىقتىن زوۋۇلا ئۈزۈپ تاۋلاپ، ئەتراپىنى نېپىز، ئوتتۇرىسىنى قېلىنراق قىلىپ جىلتا ئېچىپ، ئىچىگە قىيما سېلىپ، تۆت بۇرجەك سامسا شەكلىدە ياكى يۇمىلاق تۈگۈپ، قۇرۇق ئۇن بىلەن قوغۇنلاپ، ئوتۇن
ساتىراشلىق
5. ئۇستىرىنى باشنىڭ ئوڭ تەرىپىدىن تۆۋەن(چاچنىڭ يېتىشىغا)گە قارىتىپ سېلىش، چاچ، ساقال  –  بۇرۇتلارنى قائىدە بويىچە ئېلىش، قۇلاق، بۇرۇن، مەڭزىدىكى مويلارنى قالدۇرماسلىق؛
8. كاسىپ دۇكاننى ساتىراشخانىلا ئەمەس، مەرىپەتخانە ياكى مەدەنىي كۆڭۈل ئېچىش سورۇنىدەك باشقۇرۇشى( ئىلگىرى ساتىراشخانىلىرىمىزنىڭ ھەرقاندىقىدا بىر يۈرۈش چالغۇ بولىدىغان، خېرىدارلار نۆۋەت كۈتكەچ، ئارام ئالغاچ نەغمە  –  ناۋا قىلىدىغان ياكى ئاڭلايدىغان، ھازىر ئۇنىڭ ئورنىنى ئۈنئالغۇ، تېلېۋىزور ئىگىلىدى)، خېرىدارلارغا جەمئىيەتتىكى ياخشى ئىشلارنىڭ نەمۇنىلىرى، يامان ئىشلارنىڭ زىيانلىرىنى تەشۋىق قىلىشى، تەربىيىۋى ھېكايە  –  چۆچەكلەرنى سۆزلەش ئارقىلىق كىشىلەرنى ياخشىلىققا دەۋەت قىلىشى لازىم.
قەشقەر ھېيتگاھ مەسچىتى
چۈشەنچە
ﺟﺎﻣﻪﻧﯩﯔ ﺑﯩﻨﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻖ ﻗﯘﺭﯗﻟﻤﯩﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺑﯩﻨﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﻳﯜﻛﺴﻪﻙ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﻛﻪﻣﻤﻪﻝ ﺋﯩﻠﻤﯩﻴﻠﯩﻜﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯ - ﺋﺎﺭﺍ ﺳﯩﯖﯩﺸﻜﻪﻥ ﻣﻪﮬﺴﯘﻟﻰ. ﭼﯜﻧﻜﻰ ﺗﻮﺭﯗﺳﻨﯩﯔ ﻳﯧﭙﯩﻠﯩﺸﻰ ﺗﯚﺕ ﻗﺎﺗﺎﺭ ﺟﻪﻛﻪ (ﻟﯩﻢ) ﻟﯩﺮﻯ ﻗﺎﺭﯨﻤﯘ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﺷﺘﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ 100 ﺋﺎﺭﺍﺩﯨﻦ ﺋﯩﺒﺎﺭﻩﺕ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﭘﯘﺧﺘﺎ ﮬﯧﺴﺎﺑﻼﺵ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺑﯩﺮ - ﺑﯩﺮﮔﻪ ﺟﯩﭙﺴﯩﻼﺷﺘﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﺗﯚﺕ ﺑﯘﻟﯘﯕﻠﯘﻕ ﮔﯧﺌﻮﻣﯧﺘﯩﺮﯨﻴﯩﻠﯩﻚ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﺭﻧﻰ ﮬﺎﺳﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﺧﯘﺩﺩﻯ ﺷﺎﮬﻤﺎﺕ ﺗﺎﺧﺘﯩﺴﯩﻐﺎ ﺋﻮﺧﺸﺎﻳﺪﯗ. ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺗﻮﺭﯗﺳﻨﻰ ﺗﯚﺕ ﻗﺎﺗﺎﺭﺩﯨﻦ 140 ﺗﯜﯞﺭﯛﻙ ﻛﯚﺗﯜﺭﯛﭖ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ. ﺑﯘ ﺗﯜﯞﺭﯛﻛﻠﻪﺭ ﺗﯩﺰﯨﻠﯩﺶ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﮔﻪ ﺯﯨﻨﻨﻪﺕ ﯞﻩ ﺳﯜﺭ ﺑﯩﺮﯨﭗ ، ﭘﯜﺗﯜﻥ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﺘﺎ ﺩﻩﺑﺪﻩﺑﯩﻠﯩﻚ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﻩ ﮬﺎﺳﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺗﯘﺭﯗﺳﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﻮﻗﻘﯘﺯ ﺋﺎﺭﺍﻏﺎ ﺭﻩﯓ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﺋﯘﺳﻠﯘﺑﺘﯩﻜﻰ ﭼﯩﺮﺍﻳﻠﯩﻖ ﮔﯜﻝ - ﻧﻪﻗﯩﺸﻠﻪﺭ ﺳﯩﺰﯨﻠﻐﺎﻥ. ﭼﻮﯓ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﯨﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﻣﯘﻧﺎﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ 18 ﻣﯧﺘﯩﺮ ، ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯘﻧﺎﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﻰ 28 ﻣﯧﺘﯩﺮ ، ﭼﻮﯓ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﯨﻨﯩﯔ ﭘﻪﻟﻪﻣﭙﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ 12 ﻣﯧﺘﯩﺮ ، ﭼﻮﯓ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﯨﻨﯩﯔ ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ 4.7 ﻣﯧﺘﯩﺮ ، ﻛﻪﯕﻠﯩﻜﻰ 4.3 ﻣﯧﺘﯩﺮ ﻛﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﺍ ﺯﺍﻟﻰ ﺗﻪﻛﺸﻰ ﻳﯜﺯﻯ ﺳﻪﻛﻜﯩﺰ ﺗﻪﺭﻩﭘﻠﯩﻚ ، ﺋﯜﺳﺘﻰ ﮔﯜﻣﺒﻪﺯ ﺗﻮﺭﯗﺷﻠﯘﻕ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﮬﻪﻳﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﭼﻮﯓ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﺍ ﺳﺎﻻﭘﻪﺗﻠﯩﻚ ﻣﯘﻧﺎﺭ ﯞﻩ ﭘﻪﻟﻪﻣﭙﻪﻳﻠﻪﺭ ، ﺗﺎﻣﻐﺎ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﻠﻐﺎﻥ ﻣﯧﮭﺮﺍﭖ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﯩﻚ ﺗﺎﻛﭽﯩﻼﺭ ﯞﻩ ﻧﻪﻗﯩﺸﻠﻪﺭ ﺋﯚﺯ - ﺋﺎﺭﺍ ﻗﻮﺷﯘﻟﯘﭖ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﻧﻪﺯﯨﺮﯨﺪﻩ ﺟﯩﻠﯟﯨﻠﯩﻨﯩﭗ ﻗﻮﻳﯘﻕ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﭘﯘﺭﯨﻘﯩﻨﻰ ﭼﯧﭽﯩﭗ ﺋﺎﺩﻩﻣﻨﯩﯔ ﻗﻪﻟﺒﯩﮕﻪ ﮬﻮﺯﯗﺭ ﺑﯩﻐﯩﺸﻼﻳﺪﯗ.
ياشلار مۇنبىرى
XIX ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ ﻳﯧﺮﯨﻤﻠﯩﺮﯨﺪﺍ شەرقىي تۇركىستانغا ﮬﯚﻛﯜﻣﺮﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﻪﺩﯙﻟﻪﺕ (ﻳﺎﻗﯘﭖ ﺑﻪﮒ) ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﻣﺎﮬﯩﻠﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﯛﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ   ﻛﯚﭘﻠﯩﮕﻪﻥ ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ، ﻣﻪﺩﺭﯨﺲ، ﻣﺎﺯﺍﺭﻻﺭﻧﻰ ﻳﺎﺳﺎﺗﻘﺎﻥ. ﺷﯘ ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﯩﻨﯩﯔ 1290- ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﯨﻨﯩﯔ 1872- ﻳﯩﻠﻰ) ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﯩﻨﻰ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﺑﺎﺷﻘﯩﺪﯨﻦ ﻗﻪﻣﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﮬﺎﻟﻪﺗﻜﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﮔﻪﻥ. ﺑﯘ ﺟﺎﻣﻪﻧﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﻨﻰ ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ، ﺷﻪﺭﻕ ﺗﻪﺭﭘﯩﻨﻰ ﻣﻪﺩﺭﯨﺲ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻤﻐﺎ ﺑﯚﻟﯜﭖ، ﻣﻪﺩﺭﯨﺲ ﻗﯩﺴﻤﯩﻨﯩﯔ ﺷﯩﻤﺎﻝ، ﺷﻪﺭﻕ ﯞﻩ ﺟﻪﻧﯘﺏ ﺗﻪﺭﻩﭘﻠﯩﺮﯨﮕﻪ 24 ﻗﺎﺗﺎﺭ 72 ﺋﯧﻐﯩﺰﻟﯩﻖ ﮬﯘﺟﺮﺍ، ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ 100 ﺩﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﻛﯩﺸﻰ ﺳﯩﻐﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﯘﻧﭽﺎ، ﻣﯘﻧﺎﺭ، ﮔﯜﻣﺒﻪﺯ، ﭘﻪﺷﺘﺎﻕ، ﺩﻩﯞﺍﺯﺍ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﻳﺎﺳﺎﺗﻘﺎﻥ. ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﻧﯩﯔ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﮬﺎﻟﯩﺘﻰ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﮕﻪﻥ.
مۇنار
مەنزىرە مۇنارى جامە، مەسچىت ۋە خاسىيەتلىك ئىمارەتلەرنىڭ تۆت ئەتراپىغا ياسىلىدۇ. ئۇ شەكىل ۋە قۇرۇلما جەھەتتىن پەشتاق مۇنارىغا ئوخشىشىدۇ. ئەمما رولى جەھەتتە پەشتاق مۇنارىدەك ئەزان چىللاش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئىمارەتلەرنىڭ كۆركەملىكىنى ئاشۇرۇش ھەمدە ئىمارەتنىڭ پۇختا بولۇشىغا تۈۋرۈك بولۇشتەك رولى بار.
پروتاكتىنىي
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
تارىخى:
تىزلەتمە دۇنيا
فىلىم ۋەقەلىكى
سېمىز بولغانلىقىدىن بوزەك قىلىنغان تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىسى تىيەن چۈنشۆ، بىر تەەرپتىن قارغاشقا تولغان رېئال كەچۈرىدۇ، يەنە بىر تەرەپتىن مۇكۇپ مەكتەپ ئىچىدە توردىكى تام توپ ئويۇنىدىكى نۇمۇرىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە كۆتۈرىدۇ.
ئابدۇۋەلى(پۇتپولچى)
بالىلىق دەۋرى
2005 - يىلى ئۇ قاراماي كوماندىسىغا ۋەكىل بولۇپ ئاپتونوم رايونلۇق ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى لوڭقىسى پۇتبول مۇسابىقىسىگە قاتناشقان ، مۇسابىقىگە  يەنە ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئەنئەنىۋى كۈچلۈك كوماندا ئىلى كوماندىسى ، ئاتۇش كوماندىسى بىلەن ئۈرۈمچى كوماندىسى قاتناشقان ، قاراماي كوماندىسى ئابدۇۋەلى باشلامچىلىقىدا بىرىنچىلىككە ئېرىشكەن ھەمدە شىنجاڭغا ۋاكالىتەن مەملىكەتلىك بىرلەشمە مۇسابىقىسىگە قاتنىشىش سالاھىيىتىگە ئىگە بولىدۇ. ئابدۇۋەلىنىڭ ئەلا نەتىجىلىرى شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دىققىتىنى قوزغايدۇھەمدە شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدا داۋاملىق بىلىم ئاشۇرۇشقا كىرىدۇ. شۇ يىلى شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى كوماندىسى ئاپتونوم رايونىمىزتەۋەسىدىن تالانتلىق پۇتبول تەنھەرىكەتچىلىرىنى تاللايدۇ، ئابدۇۋەلى شۇ چاغدا مەكتەپ كوماندىسىنىڭ  ئاساسىي كۈچگە ئايلانغان.
ئىلىم-پەننىڭ ياراتقۇچىنى ئىسپاتلاشتىكى رولى
مۇھەممەد يۈسۈپ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئۆرۈك
دۇنيادا ئۆرۈك چىقىدىغان جايلار:300 px
تاراتقۇ
تۈرلىرى
نەقسۇنۇم تاراتقۇلار
دەرىجىدىن تاشقىرى تاراتقۇ
نېپتونىي
ئۇمۇمىي
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
كاۋاپ
2.قورۇما جىگەر كاۋىپى
3.زەرچىۋە-سىڭىز كاۋىپى
13.قارا جىگەر كاۋىپى
31.قۇيقا قۇلاق
53.جەز زىقچە كاۋاپ
68.بۆرەك ياپما
91.قوۋۇرغا كاۋاپ
تەفسىر
تەڧسىر تۈرلىرى
تەڧسر؛ تۈشەندۈرگەن، يېپىقلىقنى ئاچقان، خەۋەر بەرگەن، پىچىرلىغان دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. قۇرئان ئايەتلىرى قەيت قىلىنغان دەۋرگە ئائىت ئەرەبچە گرامماتىكا (بەلاغەت، بەدئىي، بايان)، بار بولسا مۇناسىۋەتلىك ھەدىس رىۋايەتلىرى ۋە كونتېكست (تېما، باغلام، ئىسلام ئەدەبىياتىدا ئەسبابى نۇزۇل) خاسلىقلىرىنى قوللىنىپ تۈشەندۈرۈشكە تىرىشقان ئىلىمدۇر. ئەنئەنىۋىي تەڧسىرچىلەردە بەك كۆرۈلمىگەن مىتولوگىيىلىك، بىلىم تارىخى ۋە ئانتروپولوگىيە دېگەندەك ساھەلەردە ئۇچۇرمۇ بەزى ئىپادىلەرنىڭ چۈشىنىلىشى ئۈچۈن مۇھىم بولىشى مۇمكىن.
تەڧسىر ئەكوللىرى
تەڧسىردە نۇرغۇن قاراشلار بار: باشقىلار;
ئالما
ئالما دەرىخنىڭ چىچەكى:300 px
ئوسمان ئىمپېرىيىسى
ئوسمان ئىمپېرىيىسى ياكى ئوسمانلى دۆلىتى (ئوسمانلىچە: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه، دەۋلەتى ئالىي ئوسمانىييە، "بۈيۈك ئوسمانىيە دەۋلەتى")، 1299-1922 يىللار ئارىسى مەۋجۇدلىقىنى سۈردۈرگەن تۈرك دۆلىتىدۇر. دۇنيا تارىخىدا ئەڭ ئۇزۇن ھۆكۈم سۈرگەن ئىمپىراتورلىقلاردىن بىرى بولمىش ئوسمان ئىمپېرىيىسى؛ شەرقىي ياۋروپا، غەربىي جەنۇبىي ئاسىيا، شىمالىي ئاڧرىقا ۋە ئاتلانتىك ئوكياننىڭ تەبىئىي چىگرىلىرىگە ئۇلاشقۇنچە قەدەر توپراقلىرىنى كېڭەيتكەن. شۇنداقلا تېخىمۇ كەڭ جۇغراپىيەگە ھەم تۈرلۈك مۇۋاپپەقىيەتلەر نامايەن قىلىپ قىسقا مۇدەتتىلىك بولسىمۇ لانزاروتە (1585)، مادېئىرا (1617)، لۇندي (1627-1632)، ۋەستمانن ئاراللىرى (1627-1628) بالتىمور (1631) قاتارلىق جايلارنى ڧەتىھ قىلغان ۋە بۇ يەردە بازالار قۇرۇپ زېرىكتۈرۈش ۋاستىلىرىنى قوللانغان.
1529 ئىمپېرىيە ئارمىيىسى ۋېنانى بىرىنچى قېتىم مۇھاسىرىگە ئالدى. كېيىن ئوڭۇشسىزلىققا ئۇچراپ مۇھاسىرىنى بوشىتىپ چېكىندى.
1648 ئىستانبۇلدا زور يەر تەۋرەش ئاپىتى يۈز بەردى.
1683 ئىمپېرىيە ئارمىيىسى ۋەزىر قارا مۇستافا پاشانىڭ رەھبەرلىكىدە ۋېنانى ئىككىنچى قېتىم مۇھاسىرىگە ئالدى. ۋېنا ئىشغال قىلىندى.
1712 رۇسىيە-ئوسمان تىنچلىق كېلىشىمى ئىمزالاندى.
1864 ئىستانبۇل كېلىشىمى ئىمزالىنىپ، ۋاللاچىيە، مولدوۋا ۋە رۇمىنىيە ئىمپېرىيىدىن ئايرىلىپ چىقتى.
1914 بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى پارتلىدى. ئوسمان ئىمپېرىيىسى گېرمانىيە تەرەپتە تۇرۇپ ئۇرۇشقا قاتناشتى.
چېدىر ئۆي
چېدىر ئۆيلەرنىڭ چوڭ - كىچىكلىكى ھەر خىل بولىدۇ. ئادەتتىكى چارۋىچىلارنىڭ چېدىر ئۆيى تۆت قانات، ھال - ئوقىتى ياخشىراقلارنىڭ ئالتە قانات بولىدۇ. ئەڭ چوڭى ئون ئىككى قاناتلىق بولۇپ، ئۇنىڭغا تەخمىنەن قىرىق - ئەللىك ئادەم سىغىدۇ.
غازى ئەمەت
ئۇيغۇر رەسسامى غازى ئەھمەد
1956 – يىلى ۋە 1976 - يىلى ئۇ جەنۇبىي شىنجاڭدىكى مىڭئۆيلەرگە ئىككى قېتىم بېرىپ، ئاي – ئايلاپ تام رەسىملىرىنى تەقلىد قىلىپ سىزىپ، تەتقىقات ئېلىپ باردى ۋە بۇ قىممەتلىك مىراسلارنى قوغدىدى. ئۇ : « ماڭا نىسبەتەن ئېيتقاندا ئىككى قېتىم مىڭئۆيلەرگە كىرىش، بولۇپمۇ ئىككىنچى قېتىم بۇ قىممەتلىك مىراسلارنى قوغداش قەلبىمدە ئۆچمەس تەسىراتلارنى قالدۇردى. مىڭئۆيلەردىكى بۇددىزىم رەسىملىرىدىن كەلگەن ئىلھام مېنىڭ ناخشا – ئۇسسۇل تەسۋىرلەنگەن ئەسەرلىرىمگە سىڭىپ كەتكەن بولۇپ، تام رەسىملىرىدىكى تەكشى بېرىلگەن رەڭلەر ۋە ئۇ ئوبرازلاردىكى خاسلىق مېنىڭ قەدىمكى رەسىم سىزىش ئۇسلۇبىدىن ھازىرقى رەسىم سىزىش ئۇسلۇبىنى يارىتىشىمغا تۈرتكە بولدى » دەيدۇ.
ئۇنىڭ توختىماي ئىجاد قىلىش روھى تارىخىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن نەچچە مىڭ يىل ئۈزۈلۈپ قالغان شىنجاڭ تاشكېمىر رەسىملىرىنىڭ جەۋھەرلىرىنى يېڭى ھاياتقا ئېرىشتۈردى. كەسپ ئەھلىلىرىنىڭ ئۇنىڭغا « خاس ئۇسلۇبتا سىزدى رەسىم ھارماي – تالماي، ئويغاتتى ئۇيقۇدىكى ساھىبجامالنى » دەپ باھا بېرىشىنىڭ چوڭقۇر مەناسى بار ئىدى. غازى ئەھمەدنىڭ رەسىملىرى ھەرگىزمۇ غەرب رەسساملىقىنىڭ كۆچۈرۈلمىسى ئەمەس، شۇنداقلا جوڭگۇ رەسساملىقىنڭ تەقلىدىي نۇسخىسىمۇ ئەمەس ئىدى. ئۇ غەرب ۋە جوڭگۇ رەسساملىقىنىڭ جەۋھەرلىرىنى قوبۇل قىلىپ، بولۇپمۇ ئۇيغۇر ئەنئەنىۋىي مەدەنىيىتىگە ۋارىسلىق قىلىپ، تىرىشىپ تەتقىق قىلىپ، ئۇنى يۇقىرى پەللىگە كۆتىرىپ، قويۇق غەربىي يۇرت پۇرىقىغا ۋە ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغان « غازى ئەھمەدچە ئۇسلۇب » نى يارىتىپ، شىنجاڭ، ھەتتا جوڭگۇ رەسىم مۇنبىرىدىكى گىگانت چىنارغا ئايلاندى.
يۈرەك
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ھوقۇق ۋە نوپۇز
مانا، كىشىلەرنىڭ مەنىۋىيىتىگە ئۈزلۈكسىز بېسىم پەيدا قىلىپ، كۆڭۈللىرىدىن خۇشاللىقنى، چېھرىلىرىدىن تەبەسسۇمنى ئوغرىلىغىنى دەل مۇشۇ نوپۇزلۇق كىشىلەردۇر.
بۇنداق بولغاندا، ئەركىنلىككە قارشى بىر ھوقۇقنىڭ سەۋەنلىك ئۆتكۈزۈشىمۇ مۇمكىن ئەمەس. ھوقۇق بولمىغان جەمئىيەتتە ئىنتىزاممۇ بولمايدۇ. ئەركىنلىك بولمىسا تەرەققىياتمۇ بولمايدۇ.
ئۇنۇنسېپتىي
left|thumb|250px
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
تاماكا
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە :تاماكا
ئۇنۇنسېپتىي
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
تاماكا
تاماكىغا خۇمار بولۇشنىڭ سەۋەبلىرى
6. ئىرادىنىڭ ئاجىزلىقى ۋە سەۋر ـ تاقەتنىڭ كەملىكى.
تاماكا چەكلەش
تېببىي مۇتەخەسسىسلەر تاماكا چېكىشنىڭ ئۆز رازىلىقى بىلەن ئۆزىنى ئۆلتۈرۈش ئىكەنلىكىنى يەكۈنلەيدۇ. چۈنكى تاماكا سەۋەبلىك ئۆلۈپ كېتىۋاتقانلارنىڭ سانى باشقا ھەر قانداق بىر تەبىئىي ئاپەت ياكى ئۇرۇشلاردا ئۆلگەنلەرنىڭ سانىدىنمۇ كۆپ بولماقتا.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ رەسمىي ستاتىستىكىلىق دوكلاتىدا مۇنداق دەپ قەيت قىلىنغان: «دۇنيادا يىلىغا تاماكا سەۋەبلىك ئىككى يېرىم مىليون ئادەم ئۆلىدۇ. بۇ سان 1945 - يىلى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى، ياپونىيىنىڭ ھىروشىما ۋە ناگاساكى شەھەرلىرىگە ئاتوم بومبىسى تاشلىغاندا ئۆلگەن ئادەم سانىدىن تەخمىنەن 10 ھەسسە ئېشىپ كەتكەن. چۈنكى ئۇ ۋاقىتتا ئاتوم زەربىسى بىلەن ئۆلگەنلەرنىڭ سانى 250 مىڭ ئادەم ئىدى. دۇنيادا ئەيدىز كېسىلى تارقالغاندىن كېيىن 1981 - يىلىدىن 1992 - يىلىنىڭ ئاخىرغىچىلىك بولغان 12 يىلغا يېقىن ۋاقىت مابەينىدە، ئەيدىز كېسىلى بىلەن ئۆلگەنلەرنىڭ سانى دۇنيا بويىچە 250 مىڭدىن ئازراق ئاشىدۇ. بۇنىڭدىن مەلۇمكى، دۇنيادا تاماكا سەۋەبىدىن بىر يىل ئىچىدە ئۆلىدىغان ئادەم سانى ياپونىيىگە تاشلانغان ئاتومدا ئۆلگەن، ئەيدىز كېسىلى سەۋەبلىك 12 يىل ئىچىدە ئۆلگەن ئادەم سانىدىن نەچچە ھەسسە كۆپ بولماقتا.»
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ مەزكۇر ستاتىستىكىدا يەنە مۇنداق دەپ قەيت قىلىنغان: «تاماكا دۇنيادا ئەڭ كۆپ ئۆلۈمگە سەۋەب بولىدىغان نەرسىلەرنىڭ ئالدىنقىسى ھېسابلىنىدۇ. دۇنيادا بىر مىليارد بىر يېرىم مىليوندىن ئادەم تاماكا چېكىدۇ، ئۇلاردىن 800 مىليونى ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئەھۋال مۇشۇ بويىچە كېتىۋەرسە، دۇنيادا تاماكا سەۋەبىدىن ئۆلىدىغانلارنىڭ سانى 2020 – يىلىغا يەتكەندە ھەر يىلىغا 4 مىليونغا يېتىدىغانلىقى،  2030 - يىلىغا بارغاندا دۇنيادا يىلىغا تاماكا سەۋەبى بىلەن ئۆلىدىغانلارنىڭ سانىنىڭ 10 مىليونغا يېتىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە.»
تاماكا تاشلاش
5. تاماكا چېكىدىغان دوستلاردىن ئايرىلىپ، ئۇلارنىڭ سورۇنلىرىنى تەرك ئېتىپ، تاماكا چەكمەيدىغانلار بىلەن كۆپ ئارىلىشىش.
ئىتاليانلار
ئىتاليانلار (ئىتالىيانچە: Italiani) - ئانا يۇرتى ئىتالىيە باشتا، شىمالىي ۋە جەنۇبىي ئامېرىكا ئەللىرىدە ياشىغۇچى بىر لاتىن ئۇلۇسىدۇر. بۇگۈنكى ئىتالىيە جۇمھۇرىيىتىدە ياشاغۇچى خەلققە ھەم ئىتالىيان دېيىلىدۇ.
جىن خۇ
2009.04-2011.08 باي ناھىيەلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى پارتكومىنىڭ شۇجىسى، باشلىقى بولغان؛
جۇۋازچىلىق
جۇۋازچىلىقىمىز ئۆزگىچە مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ، ئىشلەپچىقىرىش شەكلى ئاددىي، تەننەرخى تۆۋەن،  تارتىلغان ياغ سۈپەتلىك.
شەكىلۋازلىق
مېتافىزىكىلىق كۆز قاراش ، ئۇسۇل ۋە ئۇسلۇب بىر تەرەپلىمە ھالدا قوغلىشىدۇ ۋە مەزمۇنغا سەل قارايدۇ. شەكىلۋازلار دىئالېكتىكىلىق مۇناسىۋەتنى شەكىل بىلەن مەزمۇنغا بۆلۈپ ، ئەمەلىي مەزمۇندىن ئاجرىشىپ ، ئىشلارنىڭ يۈزەكى شەكلىنى بىر تەرەپلىمە ئاشۇرۇۋەتتى. تارىختا ، شەكىلۋازلىق ئادەتتە ئېكىسپىلاتاتسىيە سىنىپىنىڭ تەپەككۇر ئۇسلۇبىغا تەۋە بولغان. ئەمەلىي خىزمەتتە چوڭقۇر تەكشۈرۈش ۋە تەتقىقات ئېلىپ بارماسلىق ، ئەمەلىي نەتىجىگە دىققەت قىلماسلىق ، ھاۋانى قويۇپ بېرىش ۋە ھەرىكەتلەرنى باشتىن كەچۈرۈش ئەدەبىيات-سەنئەت ئىجادىيىتىدە ، رېئال تۇرمۇشتىن ئاجرىشىپ كەتكەن ، مەزمۇنى قۇرۇق ، پەقەت غەلىتە پىلان ۋە قۇرۇلمىلارنى قوغلاشقان. قاتارلىقلار ھەممىسى شەكىلۋازلىقنىڭ ئىپادىسى.
بېنىن
left|thumb|250px|بېنىن
سادىر پالۋان
سادىر پالۋان 1798-يىلى ھازىرقى غۇلجا ناھىيىسىنىڭ مولتوختى يۇزىدىكى يانچى ئەخمەت قارىقاش ئائىلىسىدە تۇغۇلىدۇ. 1762- يىلى 10-ئايدا چىڭ ئوردىسى ئىلىدا گېنىرال مەھكىمىسى تەسىس قىلپ، پۇتۇن شىنجاڭدا بىۋاستە ھۇكۇمرانلىق قىلىشقا باشلىدى. ئىلى جاڭجۇنىگە قاراشلىق مانجۇ چىرىكلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە تاۋاباتلىرىنى ھەمدە ھەر قايسى شەھەرلەردىكى مانجۇ مۇلكىي، ھەربىي ئەمەلدارلار نىڭ تەمىناتىنى قامداش ئۇلارنى ئوزوق –تۇلۇك بىلەن قامداش ئۇچۇن جەنۇبىي شىنجاڭدىكى قەشقەر، يەركەن، خوتەن، ئاقسۇ، كۇچا، تۇرپان، قۇمۇل، قاتارلىق جايلاردىن ئۆزىگە خەۋىپلىك دەپ قارالغان كىشىلەردىن بىرىنجى قىتىمدا 6000، ئىككىنچى قېتىمدا 2000 جەمئىي 8000تۇتۇننى ئىلىغا پالايدۇ. سادىرنىڭ دادىسى ئەخمەت ئاشۇ بېرىنچى قېتىم كوچۇرۇلگەن 6000 تۇتۇننىڭ بىرى ئىدى.
قاننى چىرىتىپ ئەتتى،
مېدىيا خۇراپاتلىقى ۋە ئالامەتلىرى
ئەنئەنىۋە مېدىيا- ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى، كىلاسسىك تاراتقۇلار دەپمۇ ئاتىلىپ كىلىۋاتقان گېزىت، ژۇنال، رادىئۇ، تېلېۋوزۇر ۋە سەھنە ئەسەرلىرىنىڭ ئومۇمى نامىنى كۆرسىتىدۇ. تارقىتىش شەكلى مەركەزچىلىكنى ئاساس قىلغان ھۆكۈمەتچى ياكى مەبلەغنى ئاساس قىلغان مەنپەئەتچى خاراكتېرى بىلەن نامايەن بولىدۇ. كۆپىنچە يۇقارقى ئىككى كۈچنىڭ كونتىروللۇقى، مونۇپۇللىقى ۋە نازارىتى ئاستىدا بولىدۇ. ئەنئەنىۋى مېدىيا كۈچلۈك مەقسەتچانلىققا ئىگە بولۇپ بۇنىڭ ئوخشاش دەرىجىدە ئىجابى ۋە سەلبى تەرەپلىرى بار.
يىڭى مېدىيا- 1990- يىىدلدىن كىيىن ئاۋام خەلىقنىڭ ئىشلىتىشىكە ئىچىۋىتىلگەن ئالاقە تورى(ئىنتېرنېت) ۋە شۇنىڭغا تايىنىپ مۇلازىمەن قىلىۋاتقان بارلىق ئېنتېرنېت ئۇللۇق تارقىتىش ۋاستىلىرىنى كۆرسىتىدۇ. ھەرخىل تور بىكەتلىرى، مۇنبەرلەر، پاراڭ قۇراللىرى، ئىجتىمائى تاراتقۇلار يىڭى مېدىيانىڭ بىرەر پارچىسىدۇر. يىڭى مېدىيانىڭ تارقىتىش شەكلى مەركەزسىز بولۇپ ئەنئەنىۋى مىدياغا قارىغاندا ئەركىن ۋە دىمۇكراتىك. تارقىتىدىغان مەزمۇنلار تورداشلار تەرىپىدىن ھەم ئىستيىمال قىلىنىدۇ، ھەم ئىشلەپچىقىرىلىدۇ، ھەم تەكرار ھەمبەھىرلىنىدۇ. يىڭى مېىدىيا ئەنئەنىۋى مېدىيانىڭ ئەكىسچە تەك يۆنىلىشلىك تارقىتىش شەكلىگە خاتىمە بەرگەن يىڭى ئالاقە ۋاستىسى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. كۆپسانلىق كىشلەرگە مەلۇم بولغان فىيىس بۇك، ئىنىستگرام، تىۋىتتېر، ئۈندىدار قاتارلىقلار ئاممىباپلىشىپ كەتكەن يىڭى مېدىيا ياكى ئىجتىمائى تاراتقۇلار بولۇپ ھىساپلىنىدۇ.
قىممەت قاراشلىرىمىزنىڭ چۈرۈشى
مەسىلەن، خىتايغا ئوخشاش ھوقۇق مەركەزگە مەركەزلەشكەن، مېدىيا ساھەسى پۈتۈنلەي كومپارتىيەنىڭ كونتىرۇللىقىدا ۋە كومپاتىيەنىڭ رەھبەرلىكىدە خىزمەت قىلىدىغان دۆلەتتە مېدىيا كىم ئۈچۈن خىزمەت قىلىشى مۇمكىن؟ مېدىيادىكى مەزمۇنلار نىمە مەقسەتتە بىرىلىشى مۇمكىن؟ خىتايغا ئوخشاش دىكتاتۇرتۈزۈلمىدىكى دۆلەتتە خەلىق ناھايتى ئۇستىلىق بىلەن يىتەكلىنىدۇ. مېدىيا بۇ جەرياندا كۆۋرۈكلۈك رول ئوينايدۇ. خىتاي مېدىياسىدىكى كىنۇ ۋە تىلىۋىزىيە تىياتىرلارنىڭ 90% تىن كۆپراقى خىتاينىڭ ياپۇنغان قارشى ئۇرۇشنى تىما قىلىنغانلىقى نىمىنى بىلدۈرىدۇ؟ كىنۇ مەزمۇنلىرىدا ياپۇنلارنى ئۇ قەدەر رەزىل، ۋەھشى قىلىشى، بۇنىڭ ئەكىسچە كومپارتىيەنى ناھايتى مىھرىبان، شەپقەتچى سۈپىتىدە تەسۋىرلىشى قانداق سىگىنال بىرىدۇ؟ ياپۇنغا قارشى ئۇرۇش ئەكىس ئەتتۈرگەن كىنۇرلاردا كۆرۈرمەن باش قەھرىمانغا مەپتۇن بولىدۇ. كۆرۈرمەن باش قەرىمان بىلەن تەڭ كۈلۈپ، تەڭ يىغلاپ ھىسياتىغا ئورتاق بولىدۇ. ئاڭسىز بىر شەكىلدە ياپۇنلارنى تىللايدۇ، نەپرەتلىنىدۇ. باش قەھرىمانغا ياكى مونتاجلىق زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارغا ھىسداشلىق قىلىدۇ. خىتاي خەلقىغۇ شۇنداق قىلسۇن. بىزچۇ؟ بىز ئۇيغۇرلارمۇ خىتاينىڭ قىممەت قارشى، ئىدىيۋى ئۆلچىمى بىلەن تەڭ ھىسياتتا يىتەكلەنمىدۇقمۇ؟ خىتاينىڭ. كوممۇنىسىتلارنىڭ جەڭ مەيدانىدىكى باتۇرلىقىغا ھەيران بولمىدۇقمۇ؟ خىتاي كومۇنىسىتىلىرىنى«ياخشى» دەيدىغان ئاڭ شەكىللەنمىدىمۇ؟ مانا بىزنىڭ ھىسياتىمىز مانا مۇشۇنداق ئۇستىلىق بىلەن يىتەكلەندى. ئەقلىمىز ئۇلارنىڭ قىلغانلىرىنى تەستىقلىدى. تەپەككۇر ئەندىزىمىز خىتاي كوممۇنىسىتلىرى بىلەن بىر قىلىپتا قۇيۇلدى. بىز قارغۇلارچە ئشەندۇق، سۈرۈشتۈرمىدۇق، تەستىقلىدۇق، ماھىيىتىنى تەگلەپ باقمىدۇق. بۇنداق خۇراپىلىق بولماس ياكى بۇنداق خۇراپى قالدۇرۇلماس كىشى. خىتاي مېدىيالىرى ئابدۇلئەھەت ئابدۇشۈكۈر بەرقى دىگەندەك خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىرادە مۇددىئاچىلىقىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. خەلىق مېدىيادا بىرلىۋاتقان خەۋەر ۋە باشقا پىرۇگىراممىلارغا شەكسىز ئىشنىدۇ ۋە ئىشەنگەنلىكىدىن پەخىرلىندۇ. چۈنكى خىتاي خەلقىنىڭ ئىرادىسى، ھىس تۇيغۇلىرى، تەپەككۇر ئەندىزىسى ختاي كومپارتىيەسىنىڭ غەرەزلىك تەييارلىغان زەنجىرسىمان تەشىۋىقاتلىرى ئالدىدا تەسلىم بولۇپ بولغان. مېدىيادا ھىچ بىر زامان ھەقىقەت بىرىلمەيدۇ. ھەقىقەتنىڭ مونتاج قىلىنغان ھالىتى ئۇستىلىق بىلەن ھىس تۇيغۇلارغا سىڭىدۈرلىدۇ. يازمىدا ئەتىدىن بىرى ھەپلىشىپ ئىچىپ بەرمەكچى بولغان مېىدىيا خۇراپاتلىقى دەل مۇشۇ پەيىتتە ئاخباراتچىلارنىڭ مەجبۇرى ئىشەندۈرىشى ۋە كۆرۈرمەننىڭ شەكسىز ئىشنىش جەريانىدا زاھىر بولىدۇ. بىز ئۇيغۇرلار بۇ خۇراپاتلىق پاتقىقىدا تارىخى دۈشمىنىمىز بىلەن ئورتاق ھىسياتتا ياشىدۇق. قىممەت قاراشلىرىمىز، ئەخلاقى تۇيغۇلىرىمىز، مىللى مەدەنىيەت ۋە ئۆرىپلىرىمىز ئاستا-ئاستا خۇراپىيلىشىشقا باشلىدى.
مېىدىيا خۇراپاتلىقىنىڭ بىزگە كەلتۈرگەن ئەڭ چوڭ زىيانلىرىنى بىرى مىللى كۈلتۈرىمىزنىڭ زەئىپلىشىشىگە سەۋەپ بولۇشىدۇر. مېدىيا مەيلى ئەنئەنىۋى مېدىيا بولسۇن مەيلى يىڭى مېدىيالار بولسۇن تەبىئىيتىدە بىر كۈلتۈرنى بىللە ئىلىپ يۈرۈيدۇ. مىللى كۈلتۈرى، مەنىۋى قىممەت قاراشلىرى كۈچلۈك مىللەتلەر مېدىيانىڭ بۇ خىرسىغا بەرداشلىق بىرەلىگەن بىلەن ئۇيغۇرلارغا ئوخشاش مۇستەملىكە ۋە ئاسارەتتە مىللى كىملىك ئىڭى غۇۋا، مىللى كۈلتۈر قارىشى ئاجىز مىللەتلەر تىزلا يات كۈلتۈرلەرنىڭ خىرىسىغا ھۇجۇمىغا ئوخشايدۇ. مىللى كۈلتۈرگە تويۇنمىغان، مىللى ئاڭ ۋە مەنىۋى قىممەت قاراشلىرى ئاجىز، دىننى ئىتىقادى سۇس كىشلەر مېدىيانىڭ كۈلتۈر ئاسمىلاتسىيەسىدە ئىرىشكە باشلايدۇ. بۇ خىل كىشلەر ئاڭسىز بىر شەكىلدە مېدىيادا بىرلگەن نەرسىلەرنى مۇتلەق توغرا ياكى ئەڭ ئۈستۈن دەپ قارىۋالىدۇ ھەمدە شۇنداقلىقىدىن شۈبىھلەنمەيدۇ. نەتىجىدە قارغۇلارچە دوراش نامايەن بولۇشقا باشلايدۇ. كىنۇ- تىياتىرلىرىدىكى مەزمۇنلارغا قارغۇلارچە ئەگىشىش بىزنىڭ كۈلتۈرىمىزگە قانداق زىيانلارنى سالدى؟
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئىسكەندەر سەيپۇللا
تالانتلىق كومپوزىتور ئىسكەندەر سەيپۇللانىڭ سەككىز پارچە ئەسىرى مەملىكەت بويىچە ئۆتكۈزۈلگەن مۇسابىقىلەردە 1- ، 2- ، 3- دەرىجىلىك مۇكاپاتلارغا ئېرىشىدۇ. <<بەختىيار ئەۋلاد> ناملىق ناخىشلار توپلىمى 1982 - يىلى مۇسكۋادا ئۆتكۈزۈلگەن جۇڭگو كىتابلىرى كۆرگەزمىسىگە قويىلىدۇ ۋە شۇ يىلى مەملىكەت بويىچە مۇنەۋۋەر ئوقۇشلۇق كىتابى بولۇپ باھالىنىدۇ.
ئۇنۇنئوكتىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
ئابدۇۋېلى قارى(ئۆزبېكىستان
ئابدۇۋەلى مىرزايوۋ
'''*ئىسلامنىڭ دۇنياۋى ئويغۇنۇش دەۋرىگە كىرىپ كىلىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىپ يەتكەن سوۋىت كوممۇنىست ھاكىمىيىتى كۆپلىگەن خەلق ئاممىسىنىڭ رايىنى ئۇتماق ئۈچۈن ئىسلاھات ئىلىپ بىرىپ بارلىق خەلىق ۋە مىللەتلەرنىڭ مىللىي ۋە دىننىي ئەركىنلىكىگە ئالاقىدار بىر يۈرۈش بەلگۈلىمىلەرنى چىقىرىدۇ. بۇ خىل ئىمكان ۋە شەرىت-شارائىتلارنىڭ ئاكتىپ پايدىلانغۇچىلىرى ۋە ئاۋاز قوشقۇچىلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپلىرىدە ئابدۇۋەلى قارىي بىر كىشىلىك رولىنى جارىي قىلدۇرۇپ، 1885-يىللىرى ياسالغان ئەنجاندىكى (تەخمىينەن 4مىڭ كۇۋادىرات مېتىر چوڭلۇقتىكى) سوۋىت ھۆكۈمىتى دەۋرىدىن باشلاپ ئىسكىلات قىلىپ ئۆزگەرتىۋىتىلگەن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىلىم بۇلاقلىرىنىڭ بىرى ھىساپلىنىدىغان بۆيۈك جامىي مەدرىسە مەسجىدىنىڭ قايتىدىن ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈش قۇرۇلىشىغا خەلىق ئاممىسىنى سەپەرۋەر قىلىدۇ.''' *جامىي ئېچىلىپ بىر نەچچە ئاي ئۆتمەيلا ئابدۇۋەلى قارىي خەلق تەرىپىدىن تاللىنىپ بۇ مەسجىدنىڭ ئىمام خاتىپلىقىغا سايلىنىدۇ. '''*كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ دىنسىز تۈزۈلمىلىرىدىن زىرىككەن ئىنسانلار بۇ قىتىمقى بىرلەشمە ھەركەتتىن كىيىن ناھايىتى تىزلا ئەسلىگە كىلىپ جانلىنىشقا باشلىغان جامىي مەدرىسە مەسجىدىدە بارغانسىرى كۆپىيىشكە باشلايدۇ ۋە ئابدۇۋەلى قارىينىڭ ۋەز-نەسىھەتلىرىدىن ھىدايەتلىنىپ، ئىسلامىي چۈشەنچىلىرىنى تولۇقلايدۇ. ئەقلى ۋە قەلبى ساغلام بولغان سانساناقسىز كىشىلەر ئىسلامنى چۈشۈنىشكە ۋە ئىمانغا ئىنتىلىشكە باشلايدۇ-دە، تۇيۇقسىز ئۆزگۈرۈش پەيدا قىلىۋاتقان يۇرت خەۋىرى يىراقلارغا قەدەر يىتىپ بارىدۇ.''' '''*ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىي تەۋسىيەسى بىلەن مەسجىد ھويلىسىدا ئىچىلغان ئاممىۋىي دەۋەت دەرسىلىكىگە ئۆزبىكىستان، قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستانغا ئوخشاش ئوتتۇرا ئاسىيادىكى جۈمھۇرىيەتلەردىنمۇ، روسىيە پىدراتسىيۇنىغا تەۋە يىراق كاپكاز قىشلاقلىرىدىنمۇ ۋە ھەتتا تاتارىستان تۇپراقلىرىدىن تارتىپ ئوكرائىيناغىچە بولغان رايۇنلاردىن ئىخلاسمەن كىلىپ تۇرىدۇ. نەتىجىدە كەلگەن ئامما ئىچىدىن 200 ئارتۇق ياشلارغا پەن بىلەن دىننى بىرلەشتۈرۈپ مەخسۇس دەرىس بىرىدۇ. ئابدۇۋەلى قارىينىڭ دەرسىگە قاتناشقانلارنىڭ سانى 2000دىن 10000غا قەدەر بولۇپ ئۇلارنىڭ 70% ياشلاردىن تەركىپلەنگەن ئىدى.'''
'''*خەلقىنىڭ بەختى ئۈچۈن جىنىنىمۇ ئايىمايدىغان ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىي تاجىكىستاندا سۈركىلىش پەيدا قىلىۋاتقان ۋە ھەر قاچان يۈز بىرىش ئىھتىمالى چوڭ بولىۋاتقان سۈننىي ۋە شېيئەلەر ئارىسىدىكى مەزھەپ توقۇنۇشىنىڭ چوڭۇيۇپ كىتىشىدىن ئەنسىرەپ، تاجىكىستان مۇخالىپەتچىلىرىگە مەكتۇپ يوللايدۇ. ئالىمنىڭ بۇ خىل ھەركەتلىرىدىن راھەتسىزلىنىۋاتقان ۋە بۇ خىل توقۇنۇشلاردىن پايدا ئىلىش ئۈمۈدىدە بولىۋاتقان ھۆكۈمەت ئابدۇۋەلىي قارىيغا ۋە جامىي ئەھلىگە قارشى تۈرلىك ئىسكەنجىلەرنى پەيدا قىلىپ، ئۇلارنى باستۇرۇشقا باشلايدۇ. 1992-يىلى بۇ خىل بىسىم ۋە تەھدىدلەر بارغانسىرى يۇقۇرى پەللىگە چىقىدۇ.'''
'''*ئالاھىدە ساقچىلار تەرىپىدىن ئىلىپ بىرىلغان پىلانلىق تازىلاش ھەركەتلىرىدە جامىينىڭ ياڭراتقۇ ۋە مىكرافۇنلىرى مۇسادىرە قىلىنىپلا قالماي، بارلىق ھوجۇرىلىرى پىچەتلەندى. بۇ خىل تەھدىت ۋە نازارەتلەرنىڭ تەكرارلىنىش نەتىجىسىدە پەيدا بولغان روھى بىسىم مەسجىد جامائىتىنىڭ قارشىلىقىغا ئۇچرىغان بولسىمۇ، بۇرۇنقىدەك ئەركىن پائالىيەت ئىلىپ بارالمايدىغان باسقۇچقا كىرىپ قالىدۇ. ھالبۇكى ئابدۇۋەلىي قارىنىڭ باشلىغان ئىلمىي ۋە دىننىي مائارىپىنىڭ تەرەققىتىنى تىزگىنلەش تىخى ئاياغلاشمىغان ئىدى.
قومۇل ئۇيغۇر ۋاڭلىقى
=== '''چيەنلۇڭ نىڭ 30-يىلى (1765-يىلى) ئۈچتۈرپاندا قوزغىلاڭ كۆتۈرۈلدى. قوزغىلاڭغا يۈسۈپنىڭ ئىنىسى ئابدۇللا قاتارلىقلارنىڭ «ئۇيغۇرلارنىڭ كۈمۈشلىرىنى يۈتۈۋالغانلىقى»، خەلقنى ئېزىپ مۇشتۇمزورلۇق قىلغانلىقى سەۋەب بولغانىدى. پادىشاھ چيەنلۇڭ بۇ ئىشتىن قاتتىق غەزەپلىنىپ، ئېغىر جازالاش توغرىسىدا يارلىق چۈشۈردى. چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى گەرچە ئۈچتۈرپان ۋەقەسىدە يۈسۈپنىڭ جاۋاپكارلىقىنى سۈرۈشتۈرمىگەن بولىسىمۇ، بىراق بۇ ئىش يۈسۈپكىمۇ بىر زەربە بولدى. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ غەم-غۇسسىگە پېتىپ، دەرد-ئەلەمدىن ئاغرىپ قالدى. پادىشاھ چيەنلۇڭ ئۇنىڭغا شاپائەت قىلىپ، دورا تارتۇق قىلدى. يوقلاشقا ئادەم ئەۋەتتى. ئۇزاق ئۆتمەي يۈسۈپ ئائىلە تاۋابىئاتلىرىنى باشلاپ بېيجىڭدىكى خان ئوردىسىغا سالامغا ماڭدى. چيەنلۇڭ نىڭ 31-يىلى (1766-يىلى) سەنشىنىڭ لىڭشى ناھىيەسىگە يېتىپ كەلگەندە كېسەل بىلەن ئۆلدى. چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى ئۇنىڭ دەپنە خىراجىتى ئۈچۈن 500 سەر كۆمۈش تارتۇق قىلدى ھەمدە قومۇلدا تۇرۇشلۇق ئەمەلدارغا: «پېقىرنىڭ يارلىقى بۇيىچە تارتۇق ۋە دەپنە قىلىڭ» دەپ ھاۋالە قىلدى، يەنە يولدا قايتقۇچە يۈسۈپنىڭ مېيىتىدىن ئوبدان خەۋەر ئېلىپ قومۇلغا يەتكۈزۈپ قۇيۇشقا يارلىق قىلدى.''' ===
لەقەم
4. بىراۋنىڭ باتۇرلۇقىغا قاراپ قويۇلىدىغان لەقەملەر. مەسىلەن: پالۋان، نوچى، باتۇر دېگەندەك.
5. بەزىلەرگە سىياسىي تۈس ئالغان لەقەملەر قويۇلۇپ، ئوبدانلا سىڭىشكەن بولىدۇ. مەسىلەن: مەلۇم بىر دېھقان يۇرتىدا ھەمكارلىق گۇرۇپپىسى قۇرۇلغاندىن تارتىپ تاكى ئالىي كوپىراتىپ قۇرۇلغانغا قەدەر(ئۆزى ئالەمدىن ئۆتكەنگە قەدەر)يەككە ئىشلىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا ‹‹يەككە››لەقىمى قويۇلۇپ سىڭىشكەن. شۇنىڭغا ئوخشاش، ‹‹مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى›› مەزگىلىدە ‹‹زاۋفەنپەي››، ‹‹باۋخۇاڭپەي››لەرگە قاتناشقان غوللۇقلارغا پالانى زاۋفەنپەي، پۇستانى باۋخۇاڭپەي دېگەندەك لەقەملەر قويۇلۇپ ئۆزلەشكەن. دېمەك، لەقەملەر كۈچلۈك ھەجۋىيلىككە ئىگە بولغان بولىدۇ.
بەزى لەقەملەر ئاتىدىن بالىغا مىراس قالىدۇ. مەسىلەن: يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ‹‹يەككە›› دېگەن ئادەم ئۆلۈپ، بالىسى كوممۇنا ئەزاسى بولغان بولسىمۇ‹‹يەككە›› لەقىمى بالىسىغا ئۆزلەشكەن، ‹‹باخشى››لەقەملىك كىشى ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن بۇ لەقەم ئۇنىڭ بالىلىرىغا سىڭىشكەن.
سۇسان سورنتون ئەپەندىنىڭ ئوچۇق خېتىگە جاۋاب
نەزەر
يۇقىرىدا بايان قىلىنغانلارنى خۇلاسىلىسەك، « خىتاي دۈشمەن ئەمەس » ئەمەس، بەلكى دەل سېپى ئۆزىدىن دۈشمەن. بۇ جاھاندا « ئىككى قوشقارنىڭ بېشى بىر قازاندا قاينىمايدۇ.». بۇ خىل دېكوراتسىيىلىك سەھنىدە رول ئېلىۋاتقان ئامېرىكا ئۆز رولىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئويناپ چىقىشى ئۈچۈن ( ئامېرىكا ئۆزىنىڭ « 2- قېتىملىق سوغۇق ئۇرۇش » تا غەلبە قازىنىشقا كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن ) « ئەقىلىڭ بارىدا ئېتىگىڭنى ياپ » دېگەندەك، خىتايغا قارىتا ئىستراتېگىيىلىك جەھەتتىن ئۇزۇن مۇددەتلىك قەتئىي ۋە كەسكىن چارە- تەدبىرلەرنى قولىنىشى زۆرۈر. تەپسىلىراق ئېيتساق، خىتايغا ئېچىۋېتىلگەن كەڭ دارۋازىنى دەرھال تارايىتىش، ئامېرىكا ئۇنىۋېرسىتتلىرىدا تەسىس قىلىنغان كۆڭزى ئىنستىتۇتلىرىنى دەرھال تاقاش ۋە خىتاي بىلەن بولغان سودا سۆھبەتلىرىدىكى كېلىشملەردە خىتايدا سادىر بولىۋاتقان كىشلىك ھوقۇق دەپسەنچىلىكى ۋە يەرلىك مىللەتلەرگە قارىتا يۈرگۈزۋاتقان ئىرقىي قىرغىچىلىقنى دەرھال توختىتىشنى خىتاي بىلەن سۇدا قىلىشنىڭ ئالدىنقى شەرتلىرى قىلىشى شەرت.
ئۈرۈمچى نەنمېن مەسچىتى ( خانتەڭرى جامەسى )
ئۈرۈمچى نەنمېن مەسچىتى مەشھۇر مەسچىت. 1882 - يىلى سېلىنىپ ، 1902 - يىلى قايتا قۇرۇلغان. ئۇزۇن يىللار رېمونت قىلىنماي ، 1985 - يىلى قايتا قۇرۇلغان. شۇندىن باشلاپ << خانتەڭرى جامەسى >> دەپ ئاتىلىپ كېلىۋاتىدۇ. قايتا قۇرۇلغاندىن كېيىنكى جامەنىڭ ئورنى نەنمېن چوڭ كوچىسىدا بولۇپ ، شەرققە قاراپ تۇرىدۇ. سېلىنىشى چىرايلىق ، تۆت ئۇچلۇق مۇنار مەسچىتنىڭ ئوتتۇرسىدىكى يېرىم شارسىمان قۇببىنىڭ تۆت تەرىپىدە قەد كۆتىرىپ تۇرىدۇ ، ئىككى يېنىدا يەنە كىچىكرەك ئىككى قۇببە بولۇپ ، قۇرۇلۇشنىڭ ئورۇنلاشتۇرلىشى بىلەن شەكلى تىپىك ئۇيغۇر بىناكارلىقىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى نامايەن قىلىپ ، ئىسلام بىناكارلىقىنىڭ ئۇسلۇبىنى گەۋدىلەندۈرۈپ تۇرىدۇ. قۇرۇلۇشنىڭ گەۋدىسى مۇنار شەكىللىك بولۇپ ، يەر مەيدانى 2800 كىۋادىرات مېتىر ، تۆت قەۋەتتىن تەشكىل تاپقان. ئالدىنقى چوڭ ئىشك ۋە نامازخانا بىر گەۋدە بولۇپ ، ئالدىدا كەڭ ئايۋان ، ئىككى تەرىپىدە رېشاتكىلىق پەلەمپەي بار. نامازخانىنىڭ ئىچى ئازادە ۋە يورۇق بولۇپ ، تىنچ ، 1000 دىن ئارتۇق كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ. بىرىنچى قەۋىتى يەر ئاستى قەۋىتى. ئىككىنچى قەۋىتى يەر ئۈستى بىرىنچى قەۋەت بولۇپ ، مەسچىتتە مۇستەھەپخانا ۋە تۇرمۇشقا ئىشلىتىلدىغان ھۇجرىلار ھەمدە مەسچىت سودا سارىيى بار. ئىككى تەرەپتىكى پەلەمپەينىڭ ئۈستىدىكى ئۈچىنچى قەۋەت قۇرۇلشنىڭ ئاساسىي گەۋدىسى _ نامازخانا. تۆتىنچى قەۋەت تالىپلارنى تەربىىيلەيدىغان دەرسخانا.
ئۇرۇمچى خانتەڭرى جامائەسى ئۇرۇمچىدىكى تارىخىي بىر قەدەر ئۇزۇن ، كۆلىمى چوڭ ، مەشھۇر مەسچىتلەرنىڭ بىرى. كونىلارنىڭ ئېيتىشىچە ، بۇ جايغا سىلىنغان دەسلەپكى مىسچىت 200 يىلدىن ئوشۇق تارىخقا ئىگە بولۇپ ، ئاددى ھەم كىچىك ئىكەن. ئەينى چاغدا بۇ ئەتراپتا قەشقەرلىك كىشىلەر كۆپرەك بولغاچقا « قەشقەر مەسچىتى » دەپ ئاتالغانىكەن. 1764- يىلى دىخۇا ( ئۇرۇمچى ) قەلئەسى ياسىلىپ ، « نەنمىن » ( جەنۇبىي قوۋۇق ) ، « داشىمىن » ( شىمالىي چوڭ قوۋۇق ) ، « دۇڭمىن » ( شەرقىي قۇۋۇق ) دېگەن يەر ناملىرى پەيدا بولغاندىن كىيىن « نەنمېن مەسچىتى » دەپ ئاتالغان. كىيىنچە بۇ جاي ئاۋاتلىشىپ شەھەر مەركىزىگە ئايلانغاندىن كېيىن ، 1882- يىلى ئەسلىدىكى كونا مەسچىت بۇزۇلۇپ ئورنىغا يېڭى مەسچىت سىلىنغان. بۇ مەسچىت شەھەرنىڭ ئاۋات رەستىسىگە جايلاشقانلىقى ئۇچۇن « رەستە مەسچىت » دەپ ئاتالغان. 1902 - يىلى مەسچىت ۋە مەسچىت يىنىدىكى ۋەخپە يەرلەرگە دىننىي ۋە پەننىي بىلىملەر ئۆتۇلدىغان مەكتەپ سىلىنغان. بۇخارا ، قەشقەر ، تۇرپانلاردىن مۇدەرىسلەر تەكلىپ قىلىنغان. بۇ مەكتەپ 1953- يىلىغىچە ئىچىلغان ، 1918 - يىلى مەسچىت كەڭەيتىلگەن. 1942 - يىلى مەسچىت پەشتىقى ئارقىغا سۇرۇلگەن ( سەۋەبى ئىنىق ئەمەس _ يىلان ) ، 1948- يىلى ئەيسابەگ سەرراپ سالدۇرغان ، ئەينى چاغدا قازىخانىمۇ مۇشۇ جامە ئىچىدە ئىدى. شۇ چاغدىكى جامەنىڭ ئىگىلىگەن يەر كۆلىمى 1512 كۇۋادىرات مېتىر ئىدى. قۇرۇلۇش ككلىمى 611 كۇۋادىرات مېتىر ئىدى .شۇ يىللاردا روزى ھاجىم يوقسۇللارغا خەير _ ساخاۋەت قىلىپ مەسچىت ئىشلىرىغىمۇ ھەر جەھەتتىن كۆڭۇل بۆلۇپ ، ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللىغاچقا « روزى ھاجىم مەسچىتى » دەپ ئاتىلدىغانمۇ بولغان. ( مەدەنىيەت زور ئىنقىلاۋىنىڭ بوران - چاپقۇنلىرىنىڭ كاساپىتى بىلەن - يىلان ) 1983- يىلىغا كەلگەندە بۇ مەسچىت كونىراپ ناماز ئوقۇش خەۋەپلىك بولۇپ قالغاچقا پىچەتلەنگەن. شۇڭا 1984- يىلدىن 1988- يىلغىچە ئەسلىدىكى مەسچىت ئورنىغا تۆمۈر ، بىتۇندىن قوپۇرۇلغان كۆركەم يېڭى مەسچىت سىلىنغان ۋە بۇ مەسچىتكە « خانتەڭرى جا مەسى » - دەپ نام بىرىلدى. بۇ جامەنىڭ ئىگىزلىكى 25 مېتىردىن ئارتۇق ، كۆلىمى 2500 كۇۋادىرات مېتىر بولۇپ ، ئۇنىڭ ئىچىدە 737 كۇۋادىرات مېتىر كىلىدىغان ناماز ئوقۇلىدىغان ئورۇن ھەم ھاممام ، 150 كۇۋادىرات مېتىر كېلىدىغان كۇتۇپخانا بار. بۇ مەسچىتكە 1937 - يىلى ئابلا ئىمام ئىمامەتچىلىك قىلغان ، 1940 - يىلىلىرى نەزەر قارى ئىمام ۋە خاتىپ بولغان ، ئۇندىن كېيىن ئىسمائىل قارى ، شاھىمەردان قارى ، ئەسەدۇللا موللا قاتارلىقلار ئىمام بولغان .