cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«قۇرئان» دىكى ۋە ئۇيغۇرچىدىكى پەرقلىق ئۇقۇملار
ئادەتتىكى تۇرمۇشىمىزدا قوللۇنىلىۋاتقان تىل مەخسۇسلاشقان ئۇقۇملاردىن خالى تىل بولۇپ بىرەر سۆزنىڭ ئورنىغا يەنە بىر سۆزنىڭ ئالمىشىپ قېلىشى ئالاقىدىكى چۈشىنىشمەسلىككە ۋە زىددىيەتكە سەۋەب بولمايدۇ. ئەگەر بىزنىڭ سۆھبىتىمىز ئادەتتىكى تۇرمۇش پاراڭلىرىدىن ھالقىپ دۆلەت، مىللەت، ھاكىمىيەت قاتارلىق مەخسۇس ساھەلەرگە چېتىلغان چاغدا چۈنىشمەسلىك دائىم يۈز بېرىپلا تۇرىدۇ. مەسىلەن، تۈركىيەدە تەتقىقات ۋە ئىلمىي زىيارەتتە بولغان چېغىمدا دوستلار ۋە تونۇشلارغا بەزىدە تۈركىيە ھەققىدىكى سەلبىي باھالىرىمنى ئىپادىلەپ تۇراتتىم. بىر كۈنى شۇنداق سورۇنلارنىڭ بىرىدە بىر زىيالى كىشى ماڭا مۇنداق تەنبىھ بەردى. "سۆزۈڭگە قارىسام تۈركىيە ئۇنداق، تۈركىيە بۇنداق دەپلا كەتتىڭ. سۆزۈڭنى خاتا چۈشەنمىگەن بولسام سەن نۆۋەتتىكى تۈركىيە ھۆكۈمىتىنى تەنقىد قىلىۋېتىپسەن. نۆۋەتتە ھاكىمىيەت بېشىدا تۇرۇۋاتقان ھۆكۈمەت ھەققىدە قانداق تەنقىدىڭ، باھالىرىڭ بولسا دېسەڭ بولىدۇ. ئەمما نەچچە يۈز مىڭ شېھىدنىڭ قانلىرى بەدىلىگە ئوسمانلى ئىمپىرىيەسىنىڭ خارابىسىدىن دەس تۇرۇپ مۇستەقىللىقىگە قوۋۇشقان تۈركىيەنى، تۈرك دۆلىتىنى تەنقىد قىلىشىڭغا بولمايدۇ" دېدى. دەستلەپ بۇ گەپ ماڭا بەك مۇجىمەل بىلىندى. ئايرىم قالغاندا ئويلاپ باقسام ئۇنىڭ دېگىنى توغرا ئىكەن. مەن ھۆكۈمەت بىلەن دۆلەت ئايرىلمايدىغان، دۆلەتنىڭ مۈلكى ھۆكۈمەتنىڭ مۈلكى ھىساپلىنىدىغان، دۆلەتنى بىر ھۆكۈمەت ئالمىشىپمۇ باقماي سورايدىغان ئەلدە تەربىيەلىنىپ، ياشاپ كەلگەن بولغاچقا دۆلەت بىلەن ھۆكۈمەتنى بىر دەپ تونۇيدىكەنمەن. تۈركىيەدە قايسى پارتىيە سايلامدا غەلىبە قىلىپ ھاكىمىيەت بېشىغا چىقسا يېڭىدىن ھۆكۈمەت تەشكىللەيدىغان بولغاچقا كىشىلەر دۆلەت دېگەن ئۇقۇم بىلەن ھۆكۈمەت دېگەن ئۇقۇمنى ئارىلاشتۇرۇپ قويمايدىكەن. دۆلەت ئالماشمايدىغان، بىرەر پارتىيىگە تەۋە بولمايدىغان، بىرەر مەزگىلدىن كېيىن ئەمەلگە ئاشۇرۇلمايدىغان ياكى ئەمەلدىن قالدۇرۇلمايدىغان گەۋدە ئىكەن. تۈركىيەدە كىشىلەر ۋەتەننى سۆيىدىكەن، ۋەتەنگە سادىق بولىدىكەن، ئەمما پارتىيەنى ھىمايە قىلغانلىقنى ۋەتەننى ھىمايە قىلغانلىق دەپ چۈشەنمەيدىكەن. شۇ قېتىمقى ئۇقۇمنى خاتا قوللۇنۇپ خاتا چۈشەنچە پەيدا قىلغانلىقىم ماڭا ياخشى بىر دەرس بولدى. مەن شۇندىن كېيىن باشقىلار بىلەن سۆھبەتتە بولسام شۇ كىشىلەر قوللۇنىۋاتقان ئۇقۇمنىڭ قايەردىن كېلىۋاتقانلىقىغا، ئۇلارنىڭ بۇنداق ئۇقۇملارنى قانداق قوللىنىۋاتقانلىقىغا دىققەت قىلىدىغان بولدۇم.
بىلىشىمچە 90يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدىن باشلاپ ئۇيغۇر بىلەن مۇسۇلماننى ئايرىش تەشەببۇسى قىزىپ كەتتى. ھەتتا ئۆلۈم، توي ۋە باشقا شۇ قاتاردىكى تۈرلۈك مۇراسىملاردا "ئۇيغۇرلار كېلىپ بولدى، مۇسۇلمانلارنى ساقلاۋاتىمىز" دېگەن گەپلەرنى ئۆز قۇلىقىم بىلەن ئاڭلىغان ۋاقىتلىرىممۇ بولدى. "ئىسلام مىللەتنى ئىتىراپ قىلمايدۇ، ئىسلامدا مۇسۇلمان ۋە كاپىردىن ئىپارەت ئىككىلا مىللەت بار. ئاللاھ ئۇ دۇنيادا مىللىتىڭ نېمە دېسە ئۇيغۇر دېمەيمىز. ئىبراھىم خەلىلۇللاھنىڭ مىللىتىدىنمەن دەيمىز. شۇڭا ئۇيغۇرلۇقنى كۆپ تەكىتلەش، ئۇيغۇرغا خىتاپ قىلىش مۇسۇلمانلىققا يات" دېگەن گەپ سۆز ۋە چۈشەنچىلەر ھازىر ئەڭ يامرىغان ھالىتىگە كەلدى. ئىنتېرنىت بۇ ئىددىيەلەرنىڭ تارىلىشىدا تۈرتكىلىك رول ئوينىدى. مەن بۇرۇن بۇ مەسىلىگە "ئاللاھ شەخسنى مىللەت قوينىغا ياراتقان. ئۇيغۇرنىڭ قوينىغا يارىلىش بىزنىڭ تەقدىرىمىز بولغانىكەن مۇسۇلمان بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ئاللاھقا ھەمدۇ سانا ئەيلەشتىن باشقا تاللىشىمىز يوق. شۇڭا ئۇيغۇرنى سۆيگەنلىك ئاللاھنىڭ ئىنئامىدىن سۆيۈنگەنلىك. ئاللاھ ئۇيغۇرنىڭ ئارىسىغا يارىتىپ ئۇيغۇر بولۇشىمىزغا سەۋەپ بولغانىكەن بۇنىڭدا ئاللاھ بىزگە مۇشۇ مىللەتكە بىر مەسئۇلىيەت ئارتقان بولىدۇ. بۇنىڭدىن يۈز ئۆرۈش ۋە بۇنى ئىنكار قىلىش تەقدىرنى ئىنكار قىلغانلىق بولىدۇ. ئاللاھ ھەر بىر ئىنساننى مۇسۇلمان يارىتىدۇ، ئەگەر ئاللاھ بىزنى مۇسۇلمان مىللەت ئۇيغۇرنىڭ باغرىغا ئەمەس ھەر قانداق بىر كاپىر مىللەتنىڭ ئارىسىغا ياراتقان بولسا شۇ كاپىر خەلق بىزنى كاپىر قىلىپ تەربىيەلىگەن بولاتتى. شۇڭا ئۇيغۇر بولغىنىمىزدىن پەخىرلىنىش، ئاللاھ شۈكۈر قىلىش بىزنىڭ ۋەزىپىمىزدۇر" دەپ جاۋاپ بەرگەن ئېدىم. يېقىندا كەڭساي مۇنبىرىدە نامسىزمەن ئىسىملىك بىر توردىشىمىزنىڭ ئىنكاسىنى كۆرۈپ قالدىم. بۇ ئىنكاس مېنىڭ ئويلىغانلىرىمنى "قۇرئان" دىن دەلىل ئېلىپ ناھايىتى ياخىشى يېشىپتۇ.
موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە غەربىي ئاسىياغا كۆچكەن ئۇيغۇرلار
مىلادى 13- ئەسىردە موڭغۇللارنىڭ غەرپكە قىلغان يۈرۈشىدە ئۇيغۇرلار ناھايىتى مۇھىم رول ئوينىدى. ھەتتا تۇرپان، كۇچا، قەشقەر ۋە خوتەن قاتارلىق شەھەرلەردىن نۇرغۇن ئۇيغۇرلار ھىلاكۇخاننىڭ قوماندانلىقىدىكى موڭغۇل قوشۇنلىرى بىلەن بىرلىكتە غەربىي ئاسىياغا كۆچۈپ باردى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە سىياسىيونلار، ئالىملار، سەنئەتكارلار، زىيالىلار، كاتىپلار ۋە شائىرلارمۇ بار ئىدى. ئۇلار غەربىي ئاسىيادا قۇرۇلغان موڭغۇل ئىلخانىيلار خانلىقىنىڭ ھاكىمىيەت، ئىلىم – پەن، مەدەنىيەت، سەنئەت ۋە ھەربىي ئىشلىرى ئۈچۈن زور تۆھپە قوشتى.
ئەخمەت
شۇنىڭدىن كېيىن جىن شۇرېن ئۇچقۇچى تەربىيىلەش مەقسىتىدە شۇ يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئۇچقۇچى تەكلىپ قىلىپ،ئاۋىئاتسىيە مەكتىپى قۇرغان. بۇ مەكتەپكە ئۇيغۇرلاردىن خەنزۇچىنى پۇختا بىلىدىغان ئەخمەت(خەنزۇچە ئىسمى يۇئەنجاڭ) ئىسىملىك بىر بالا قوبۇل قىلىنغان. ئەخمەت ئەسلىدە خوتەنلىك بولۇپ،20-يىللارنىڭ باشلىرىدا دادىسى بىلەن تىجارەت قىلىش ئۈچۈن ئۈرۈمچىگە كەلگەن ۋە ياڭزېڭشىن ئاچقان شۆتاڭدا ئوقۇغان .ئۇ شۇ جەرياندا خەنزۇچە تىل -يېزىقلارنى پۇختا ئىگەللەپلا قالماستىن ،بەلكى شۇ زاماندىكى خەنزۇ ىەتتاتلار قاتارىدىن ئورۇن ئالغان. ئەخمەت ئۇچقۇچىلىققا قوبۇل قىلىنغاندىن كېيىن ،تېخنىكىنى تىرىشىپ ئۆگەنگەن ۋە 1936-يىلى شىنجاڭ خەلقىنىڭ سۇييۇئەن ئالدىنقى سېپىگە قىلغان ئىئانە -ياردەملىرىنى ئايروپىلان بىلەن لەنجۇغا يەتكۈزۈش ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
مەنبە: <شىنجاڭ يېقىنقى زامان تارىخىدا ئۆتكەن مەشھۇر شەخسلەر .>--شىرىپ خۇشتار
قوغۇن ئۇرۇش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> قوغۇن ئۇرۇش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قىرانىغا يەتكەن ياشلىرى ئارىسىدا ئۆز ئارا بارماق ماھارىتىنى كۆرسىتىدىغان ئويۇن. بەسلىشىش ئۇسۇلى: بەسلەشكۈچىلەر پوستى چوڭ ھەم قېلىن قوغۇن ياكى ئۇزۇنچاقراق كاۋىنى تىكلەپ قويۇپ، ئالىقىنىنى ئېچىپ بارماق ئۇچلىرى بىلەن تىكلەنگەن قوغۇن ياكى كاۋىنىڭ ئوتتۇرىسىدىن ئۇرۇپ ئىككىگە بۆلۈۋېتىدۇ. بۇ ۋاقىتتا، ئاستى قىسمى يەردە قېلىپ، ئۈستى قىسمى ئۇچۇپ كېتىدۇ. بۇ خىل ئويۇندا ئەڭ قاتتىق قوغۇن ياكى كاۋىنى ئۇرۇپ ئۈزۈۋەتكەن كىشى قالتىس ماھارەتلىك ھېسابلىنىدۇ. بۇنداق ئويۇن بىلەن چېنىققان كىشىلەرنىڭ بارماق ئۇچلىرى چامباشچىلارنىڭ قولىدەك تاۋلىنىپ چېنىقىپ كەتكەن بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، ئوتتۇرا بارماق ئۇچى بىلەنمۇ قاتتىق قوغۇن، كاۋىلارنى ئۇرۇپ تېشىۋېتىشتىمۇ ئۆز ئارا بەسلىشىدۇ."
غەرپ مەتبۇئاتىدا ئۇيغۇرنىڭ گېپى
2009-يىلى ئاۋغۇستتا ئامېرىكىنىڭ غەرىبى جەنۇبىدىكى مايئەمىيدە ياشايدىغان بىر ئامېرىكىلىق دوستۇمنىڭ ئۆيىگە تەكلىپ قىلىندىم. دوستۇم بىلەن دېڭىز ساھىلىدا ئاپتاپلىنىۋاتساق ئۆمرۈمدە كۆرۈپمۇ باقمىغان بىر ھايۋان پۇتۇمنىڭ يېنىدىلا پەيدا بولۇپ قورقۇتىۋەتتى. دوستۇمنىڭ ئېيتىشىچە كىلەدىن سەل چوڭ، تىمساق بالىلىرىغىلا ئوخشايدىغان بۇ مەخلۇقنىڭ ئىسمى ئىگۋانا ئىكەن. ئادەتتە ئادەملەرگە چېقىلمايدىكەن. دوستۇم،
مۇخبىر بوۋاينىڭ قۇشلارغا بۇ قەدەر ئامراقلىقىنىڭ سىرىنى مۇنداق ئىگىلەپتۇ. ئۇيغۇرلاردا ئىنسانلارغا ئاللاھ ئاتا قىلغان نىمەتلەردە پۈتۈن جانسىز جانلىق ھەممە مەۋجۇداتنىڭ ھەققى بار دېگەن چۈشەنچە بار ئىكەن. شۇڭا بوۋاي ئېرىشكەن نىمەتلىرىدىن ئالدى بىلەن قوشنا قولۇملارنى بەھرىمەن قىلىدىكەن، ساخاۋەت ئورگىنىغا ئىئانە تاپشۇرىدىكەن، ئاخىرىدا جان- جانىۋارلارنى ئوزۇقلاندۇرىدىكەن. بۇۋاي كىچىك چېغىدا تۇرنىلارنىڭ ۋەتىنىدىكى مەھەللە ئاسمىنىدا ئۇچقانلىرىنى دائىم ئەسلەيدىكەن. ئۇ ئامېرىكىدا ئۆزى كۆرۈۋاتقان بۇ قۇشلارنىڭ ۋەتىنىدىن كەلگەنلىكىگە ھەمدە ۋەتىنىگە ئۇچۇپ بارالايدىغانلىقىغا ئىشىنىدىكەن. ئۇ مۇخبىرغا مۇنداق دەپتۇ "قۇشلارغا پاسپورت كېرەك ئەمەس، ئۇلار خالىغان يەرلەردە ئۇچالايدۇ، ئىستىگەن ماكانغا بارالايدۇ. قۇشلارغا ئىنسانلار سىزغان چىگرا سىزىقلىرى كار قىلمايدۇ. ئۇلار بىزدەك ۋىزىغا، ئىجازەتكە مۇھتاج ئەمەس. مەن بۇ قۇشلارنىڭ قاناتلىرىدىن ۋەتىنىمنىڭ ھېدىنى پۇرايمەن. بۇ قۇشلارمۇ مېنىڭ ھېدىمنى ۋەتىنىمگە يەتكۈزىدۇ. مەن قۇشلار بىلەن قانچە يېقىن تۇرسام ئۆزۈمنى ئەركىنلىكىمگە شۇنچە قانغاندەك ھىس قىلىمەن. قۇشلار بىلەن ئۆتكەن دەقىقەلىرىمدە ئۆزەمنى قۇشتەك، ۋەتىنىمگە ئۇچۇۋاتقاندەك سېزىپ يۈرۈكۈم ۋەتەن ئاسمىنىدا تىپچەكلىگەندەك ھاياجانلىنىمەن."
بۇ قۇرلارنى ئوقۇۋېتىپ يادىمغا ئادىل تۇنىيازنىڭ "مۇساپىر قۇشلار، پەسىللەرگە ۋەتەن دەپ يىغلار" دېگەن مىسرالىرى كەلدى. توختىماي ياش قۇيۇلىۋاتقان كۆزلىرىم بىلەن گېزىتتىكى بوۋاينىڭ سۈرىتىگە قارىدىم. سۈرەتتە ۋىجىككىنە كەلگەن، قەشقەر كوچىلىرىدا، كۇچا رەستىلىرىدە، غۇلجا بازارلىرىدا دائىم كۆرگىلى بولىدىغان مىڭلىغان ئۇيغۇر بوۋايلارغا ئوخشايدىغان بۇ بوۋاي بىر ئىگۋاناغا ئېڭىشىپ نېمىلەرنىدۇر دەۋاتقاندەك تۇراتتى. خەۋەردىن بېشىمنى كۆتۈرۈپ سىرىتقا چىقتىم. كۆز ئالدىمدا پايانسىز دېڭىز سوزۇلۇپ ياتاتتى. ئالدىمدا ماڭا چەكسىزلىكنىڭ ھاياجىنىنى ھىس قىلدۇرىۋاتقان دېڭىزدا چىگرا يوق ئېدى. ئاسمانغا قارىدىم مەن ئامراق چەكسىزلىك، كەڭلىك، ئۇلۇغلۇق كۆكتە، كۆك رەڭدە ئېدى. دېڭىز كۆك، ئاسمانمۇ كۆك.، پەقەت زېمىنغىلا تۈرلۈك رەڭدىكى بايراقلار، چەكلەر تۇساقلار ھۆكۈمران ئېدى. ناخشا ئېيتماقچى بولدۇم، لېكىن ئاۋازىم بوغۇلۇپ "ئاسمان كۆپكۆك دېڭىز كۆك، مەن نېمىشقا زەپىران" دېگەننى ئاران دېيەلىدىم.
تەجەللى
ئۇلۇغ ئالىم ھۈسەيىنخان تەجەللىنىڭ ھاياتىي
دورىگەرلىك جەھەتتە، قەدىمكى تېببىي كىتابلاردىكى نۇسخىلار ۋە ئۆزى تەجرىبىسىدىن ئۆتكۈزۈپ چىققان نۇسخىلار ئاساسىدا تەرياك، ھەبىبى زۇفا، ھەبىبى جەۋھىرى، ئازاراقى سىستىرخىنىن كومۇلىچى، پولات كۆشتىسى، سىماب كۆشتىسى، پۈتۈن بەدەننى كۈچلەندۈرىدىغان ھالۋايى بىزە قاتارلىق ياخشى دورىلارنى ئىجاد قىلىپ، خەلقنى داۋالاپ، كېسەللىك ئازابىدىن قۇتۇلدۇرغان ھەمدە بۇ تېببىي ئەسىرىدىن ‹‹تەجەللى نۇسخىلىرى››، ‹‹شىپايى سىيادادى›› ⑧، ‹‹مۇجەررىباتى تەجەللى›› ⑨، ‹‹شىپايى شەيىخ›› ⑩، ‹‹مۇرەببى تەجەللى›› ⑾ قاتارلىق قوليازما كىتابىنى قالدۇرۇپ كەتكەندىن باشقا، نۇرغۇنلىغان شاگىرتلارنى تەربىيىلەپ يېتىشتۈرگەن. ئۇنىڭ شاگىرتلىرى خەلقىمىزنىڭ سەھىيە ئىشلىرىغا زور تۆھپە قوشقان. خوتەن ئۇيغۇر تېبابەت شىپاخانىسىدىكى 125 يېشىدا ۋاپات بولغان مۇدىر ۋراچ، داڭلىق پېشقەدەم تېۋىپ تۇردى ھاجىم (مەزكۇرغا 1983– يىلى مۇدىر ۋراچلىق ئۇنۋانى بېرىلگەن ئىكەن) ۋە ئۇنىڭدىن باشقا، داڭلىق تېۋىپلاردىن قاغىلىقتىن يۈسۈپ ئەپەندىم، ياسىن ئاخۇن داموللام، سەيدىنا ئەپەندىم، سادىق مەخسۇم، گۇمىدىن مەھمۇد ھاجىم، ئىبراھىم ھاجىم، قەشقەردىن يۈسۈپ ھاجىم قەشقىرى (سۆھبەتدىشى)، مۇسا ئاخۇنۇم (شاگىرتى) قاتارلىقلار ئۇنىڭ تېببىي ماھارىتىدىن تەربىيە ئالغان تېۋىپلاردۇر.
بۇ ئالەمدە ناۋايىدەك بولۇپ قال يەكتا.
تەجەللىنىڭ ئىجادىي پائالىيىتى
تەجەللىنىڭ ئىجادىيىتى 19– ئەسىرنىڭ ئاخىرى، 20– ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئۇيغۇر شېئىرىيىتىنىڭ نادىر ئۈلگىسى بولۇپ، ئۇ ئەدەبىيات تارىخىمىزدا كلاسسىك ئەدەبىياتىمىز بىلەن يېقىنقى زامان ئەدەبىياتىمىزنى ئۆزئارا باغلاشتۇرۇپ تۇرغانلىقى ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەينى زاماندىكى ئىجتىمائىي ھاياتىنى ھەر تەرەپلىمە يورۇتۇپ بەرگەنلىكىدەك مۇھىم قىممىتى بىلەن ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە.
مەسىلەن:
مەئارىفدە گاھ ئارسلاندەك يۈرەلىم.
تەجەللىنىڭ قەبرىسى ۋە ئەسەرلىرىنىڭ رەتلىنىشى ھەمدە گۇمىدىكى ئۆيىنىڭ ساقلىنىپ قېلىشى
1984– يىلى 9– ئايدا قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى ‹‹تەجەللى مۇجەللى›› ناملىق شېئىرلار توپلىمىنى نەشر قىلىپ 15 مىڭ نۇسخا تارقاتتى. 2000– يىلى 9– ئايدا مىللەتلەر نەشرىياتى مۇختار مامۇت مۇھەممىدى تۈزگەن ‹‹تەجەللى شېئىرلىرىدىن›› ناملىق قاتتىق مۇقاۋىلىق توپلامنى 3000 نۇسخا تارقاتتى. مەرھۇم باتۇر روزى يازغان ‹‹شېئىرىيەت نۇرى— تەجەللى›› ناملىق كىتابنى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 5000 نۇسخا تارقاتتى.
ئاخىرىدا كىتابخانلاردىن ئۆتىنىدىغىنىم، ئالىم تەجەللىنىڭ نۇرغۇن ئەسەرلىرى ھازىرغىچە تېپىلمىدى. بولۇپمۇ تېببىي ئىلىمگە دائىر رېتسېپلىرى ئاز تېپىلدى. ئۇلۇغ ئالىم توغرىسىدىكى تەتقىقاتنى يەنىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن ئالىمنىڭ ئەسەرلىرىنى ۋە ھاياتىغا دائىر ماتېرىياللارنى ساقلاپ قويغۇچىلارنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلارغا يەتكۈزۈپ بېرىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
⑧ يەنە بىر ئېيتىشلارغا قارىغاندا شۇ زاماندىكى كۇچانىڭ چوڭ ئەمەلدارىنىڭ قىزىنىڭ بويۇن راكىنى سوۋېت ئىتتىپاقىدا داۋالىيالماي قاغىلىققا ئەكېلىپ تەجەللىدە ئىككى ئاي داۋالىتىپ سەللىمازا ساقايتىپ ئەكەتكەن ئىكەن.
⒂ زاكىرجان خال مۇھەممەد ئوغلى فۇرقەت: 1859– يىلى 3– ئاينىڭ 1– كۈنى قوقەند شەھىرىدىكى غىشىت كۈيرۈك گۈزەرى ‹‹ئىشىكى پىشرىق›› مەھەللىسىدە كاسىپ ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 1909 يىلى 9– ئايدا بوغۇز ئاغرىقى بىلەن يەركەندە ۋاپات بولغان.
⒅ تەجەللىنىڭ مۇسابىقە جەريانىدا باشقىلاردىن ئېشىپ چۈشكەن شېئىرلىرى.
پايدىلانمىلار:
باغلانغان ئۆردەك
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
26. ئۇيغۇر كىمگە ئوخشىدى، كىمگە ئوخشايدۇ
ئىتالىيەنىڭ خېلى چوڭ بىر قىسمى نەچچە يۈز يىل ئوسمانلى ئىمپىرىرىيىسىنىڭ ھامىسىدە بولغان. ئىسپانىيىنى مۇسۇلمانلار 800 يىل باشقۇردى. ئەھمىيەتلىك يېرى ئىسپانىيەنى سەككىز يۈز يىل باشقۇرغان مۇسۇلمانلار ئىسپانلارنىڭ تىلىنى ئاسمىلاتسىيە قىلىشقا ئۇرۇنمىغان. ئىتالىيەنىڭ يېرىمىغا يېقىن قىسىمنى فەتىھ قىلغان تۈركلەر ئىتالىيانلارنى تۈركلەشتۈرۈشكە زورلۇق ئىشلەتمىگەن. بەلكىم 600 يىللىق ۋە 800 يىللىق ھۆكۈمرانلىقنىڭ سەۋەبلىرى مۇشۇنداق مەدەنىيىلىك- ئۇيغارلىقلارغا باغلانسا كېرەك. بۇنىڭدىن ئۇلارنىڭ ئۇيغۇرغا ئوخشاپ قېلىشى تۇرغان گەپ، ئۇلارنىڭ قېنىدا ئۇيغۇر ئامىلى بولۇشى تەخمىنگە يېقىن. بۇلارنى ھىساپقا ئالمىغاندىمۇ ئوتتۇرا دېڭىز ۋە بالقان يېرىم ئارىلىغا ماكانلاشقانلار بىلەن تارىم ئاھالىسنىڭ ئىرقى ئورتاقلىقى ئارخولوگلارغا تېپىشماق ئەمەس. ئامېرىكىدا ئىسپان تىپىغا كىرىدىغان كىشىلەر ئاق تەنلىكلەردىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرۇدىغان بولغاچقا ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئېڭىدا يوچۇن چىراي كىشىلەر ئىسپانلاردەكلا كۆرۈنىدۇ. بۇمۇ بىر سەۋەپ ئەلۋەتتە. ئەمەلىيەتتە بىز قارشى تەرەپنى كىمگە ئوخشۇتۇپ تەسەۋۋۇر قىلساق شۇنىڭغا ئوخشايدۇ.
جۇڭگو پۇتبول ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسى
قىسقىچە مەزمۇنى
2004-يىلى جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىك Bبىرلەشمىسىنىڭ نامىنى جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىك بىرلەشمە مۇسابىقسىگە ئۆزگەرتتى.
بىرلەشمە مۇسابىقە ھەربىر كۇماندىنىڭ ساھىبخان ۋە مەيدان شەكلىدە ئۇينايدۇ.
13.جىجىياڭ يىتىڭ            32نۇمۇر       8مەيدان         8مەيدان        14مەيدان      35توپ            46توپ
ئوغۇز ھەمرانىڭ
شىنجاڭ ئازاد بولغاندىن كىيىن ،يۇرتى تاشمىلىققا قايتىپ كەلگەن ۋە ئۆزىنىڭ بىلىمىنى كۆرسەتكۈچە ،تۈرلۈك تۈمەن پىشكەللىككە دۇچ كەلگەن. ئاتا-ئانىسى باي بولغاچقا << پومچىك >> قالپىقى ۋە باشقا قالپاقلارنى ئۈستى-ئۈستىلەپ كىيىپ،كىيىنكى ئۆمىرى ئازاپ-ئوقۇبەت ئىچىدە ئۆتكەن. كىشىلەر بىلەن كۈرۈشۈش،سۆزلىشىش مەنئى قىلىنغان. شۇنداق بولسىمۇ ،ئۆزىگە بىرىلگەن كىچىككىنە بىر ئېغىز ئۆيدە،خام خىشتىن ئۈستەل ياساپ، پۇرسەت تاپسىلا شېئىر ۋە ئەسلىمىلەرنى يازغان. ھاياتىنىڭ ئاخىرىدا << ھەسرەت >> نامىلىق شېئرىنى يېزىپ ،پۈتۈن ھاياتىدىكى ئېچىنىشلىق كەچۈرمىشلىرىنى خۇلاسىلىگەن. ھەسرەت ناملىق شېئىردىن پارچىلار
بىلىم ئالدىم چەت ئەلدە، كۆپ ئەجرىم تۆكۈپ،
ئۇلۇغ ۋەتەن ،خەلقىمنى كۆڭلۈمگە پۈكۈپ. يۇرىتنى سېغىنىپ قايتىپ كەلدىم ئۈمىدتە ،
مۇقان قاغان
مىلادى 554-يىلى مۇقان قاغان،ئەينى دەۋىردىكى كۈچلۈك ھىسابلانغان ئاق ھون ئىمپېرىيىسىنى يوقىتىش مەقستىدە ئىران ساسانىلار سۇلالىسىنىڭ شاھى خسراۋ ئانۇشىرانغا ئەلچىلەر ئۆمكى ئەۋەتتى ،چۈنكى ساسانىلار سۇلالىسى ئاق ھون ئىمپىريىسىگە قارام ئىدى ،ھەر يىلى قەرەلىدە ئولپان تۆلەيتتى. بىرگە غەربى ۋىې سۇلالىسى (مىلادى 557-535 بىلەن ئىتتپاق تۈزۈپ تۇيغۇن خانلىقنى( مىلادى 663-317)يوق قىلدى . مۇقان قاغان مىلادى 557-يىلى ئاق ھونلارغا يۈرۈش قىلىپ 5يىلدا دۇنياغا مەشھۇر ئاق ھون ئىمپىريىسىنى يوق قىلدى.
قۇل
ئايال قۇللارغا، دېدەك، چۆرە، جارىيە دېيىلىدۇ.
Шималий Явропа
2. искәндинавийә (Scandinavia) 1) тәбий җуғрафийилик мәниси: искәндинавийә йерим арилини көрситиду. данийә, шивитсийә, норвигийә вә финландийиниң шималий қисмини өзичигә алиду. 2) антропогеографийилик мәниси: искәндинавийә тил тармиқидики дөләтләрни көрситиду. данийә, норвигийиниң шәрқий вә ғәрбий қисми, исландийә, фаройи вә шивитсийидики шу тил тармиқиға тәвә миләтләрни көрситиду.
مېڭە ئاپوپلېكسىيەسى
مېڭە ئاپوپلېكسىيەسى بىر يۈرۈش مېڭىنىڭ قان يېتىشمەسلىك ۋە قاناش خاراكتېرلىك زەخمىلىنىشنى ئاساسلىق كىلىنكىنىڭ ئىپادىسى قىلغان كېسەللىك.
كېسەللىك ئالامىتى
باش قېيىش : باش قېيىش، قۇسۇش ياكى قۇلاق غۇڭۇلداش كۆپ كۆرۈلىدۇ، مېڭە سەكتىسىنىڭ ئالامەتلىرى بىر قەدەر كۆپ ئۇچرايدۇ.
تاسادىپىي كۆرۈش سېزىمى توسقۇنلۇققا ئۇچراش : سول ياكى ئوڭ كۆزى كۆرگىلى بولمايدىغان بولۇپ ئىپادىلىنىدۇ، جىسىمغا بولغان كۆرۈش سېزىمى كەمتۈك بولۇشتەك تۇيغۇ بېرىدۇ.
ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋاش
1. سەكتە كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئوتتۇرا ياش ئەڭ ھالقىلىق ۋاقىت. بۇ مەزگىلدە سەمىرىپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش، تاماكا چەكمەسلىك، ھاراق ئىچمەسلىك، ماي مىقدارى يۇقىرى بولغان گۆشلەرنى يېمەسلىك كېرەك. مايسىز، تۇزسىز، پىششىق، يۇمشاق يېمەكلىكلەرنى ئىستىمال قىلىپ بېرىشى. كەيپىياتىنى تۇراقلىق تۇتۇش، تۇرمۇشى رىتىملىك بۇلۇش، بولۇپمۇ چوڭ تەرەتنىڭ راۋانلىغىغا كاپالەتلىك قىلىش كېرەك. چۈنكى دائىم قەۋزىيەت بولدىغان كىشلەردە ھەزىمنىڭ ياخشى بولماسلىغى، چىقىرىندى ماددىلارنىڭ جوغلىنىپ قېلىشى بىلەن ھەر خىل ئەگەشمە كېسەللەر پەيدا بۇلۇپ ئەسلىدىكى كېسەل ئەھۋالىنى ئېغىرلاشتۇرۋېتىدۇ.
3. سەكتە كېسىلىگە گىرىپتار بولغان بىمارلاردا يېرىم پالەچ كۆپ كۆرۈلىدۇ. پالەچ بولغاندىن كىيىن پۇت-قولنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئىنتايىن مۇھىم. كېسەللىك ئەھۋالى تۇراقلاشقاندىن كىيىنكى داۋالاش ئەڭ ھالقىلىق ۋاقىت بۇلۇپ ،بۇ مەزگىلدىكى داۋالاشتا ئۇۋىلاپ بېرىش،ئىمكانىيىتىچە پۇت قوللارنى ھەركەتلەندۇرۇش، تەرتىپلىك، قەرەللىك چېنىقتۇرۇش، شۇنىڭ بىلەن بىرگە فىزىكىلىق داۋالاش، يىڭنە سانجىشنى بىرگە ئېلىپ بارسىمۇ بۇلىدۇ. تەرتىپ بۇيىچە قەدەممۇ-قەدەم پۇت-قولىنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش مەشىقىنى ئېلىپ بېرىش،بۇ ئارقىلىق سالامەتلىك ئەھۋالىنىڭ ئەسلىگە كېلىشىنى ئىلگىرى سۇرۇپ، كىيىن ئۆزلىگىدىن ئاستا-ئاستا ھەرىكەت قىلىپ، مۇستەقىل ھەرىكەت قىلىشنى قولغا كەلتۈرۈش كېرەك.
كونگو جۇمھۇرىيىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
لۇت قەۋمى
لۇت كۆلىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن 794 مېتر تۆۋەن بولىشى، بۇ رايوندا بىر چۆكۈش يۈز بەرگەنلىكى، بۇنىڭ قۇرئاندا بايان قىلىنغان ۋاقىئەلەر بىلەن ئوخشىشىپ كېتىشى ۋە تەۋراتتا «سەدۇم» شەھرىنىڭمۇ مۇشۇنداق بىر ئاقىبەتكە دۇچار بولىشى، لۇت قەۋمىنىڭ بۇ يەردە ياشىغان بولۇش ئېھتىمالىنىڭ دەلىلى سۈڧىتىدە كۆرسىتىلمەكتە.
X نۇرى
دوختۇرخانىلاردا( سۆڭەك بۆلۈمىدە )" رىنتىگىن ئاپاراتى" دىگەن بىر ئاپارات بار. بۇ نى بەلكىم ھەممەيلەن بىلىشى مۇمكىن.(CT ۋە ئولتۇرا ئاۋاز دولقۇن ئاپاراتلىرى ھازىر دوختۇرخانىلاردا كەڭرى ئىشلىتىلۋاتقان ئۈسكۈنىلەر.رىنتىگىن ئاپاراتى بۇرۇنلاردا خىلى ئىلغار سايمان ھىساپلانسا كىرەك . ھازىرمۇ سۆڭەك سۇنسا، زەخمە بولسا مۇشۇ ئاپرات بىلەن تەكشۈرىدۇ.) ئۇ نىڭ بىلەن بەدەن ئىچكى قىسمىدىكى ئىسكىلىتلارنى رەسىمگە تارتقىلى بولىدۇ. قانداقسىگە؟
ۋەكالەتنامە
باشقىلار
تۈركىيە سىرتىدىكى بۈيۈكئەلچىلىك ياكى باش كونسولۇسلۇقلاردا ۋەكالەتنامە قىلغىلى بولىدۇ.
تېتراپىررول
sì bǐ luò
ئىنگىلىزچە:Tetrapyrrole
ئىستانبۇلدىكى كۆڭۈل سۇلتانلىرى كۈتۈۋېلىنغان خانىقا - قەشقەر خانىقاسى
2. ئەبەيدۇللاھ قەشقىرىي (Übeydullah Efendi ). ئابدۇللاھ نىدائىي قەشقىرىينىڭ ئوغلى بولۇپ، بۇ خانىقاغا ئون يىل شەيخ بولغاندىن كېيىن 1770-يىلى 45 يېشىدا ۋاپات بولغان.
3. ئىيسا ئەپەندى ھەزرەتلىرى (İsâ Efendi Hazretleri). شەيخ بولۇپ، 21 يىلدىن كېيىن، يەنى 1791-يىلى 10-ئاينىڭ 21-كۈنى 90 يېشىدا ۋاپات بولغان.
5. ئىسمائىل ئەپەندى (İsmail Efendi). پىر كالاننىڭ خانىقادا قەھۋەچىلىك قىلىدىغان قۇلى بولۇپ، تۆت يىل شەيخلىق قىلغاندىن كېيىن 1797-يىلى ۋاپات بولغان. ئىسمائىل ئەپەندى 1796-يىلى 2-ئاينىڭ 5-كۈنى دەرۋىشلىرىنى ئېلىپ، ئوسمان ئىمپېرىيەسىنىڭ ئوردىسى بولغان توپكاپى سارىيىغا كىرىپ، سارايدىكى «ئاغالار مەسچىتى»دە (Ağalar Camii) زىكىر-تەسبىھ ئېيتىپ، پادىشاھقا دۇئا قىلغان. شۇنىڭ بىلەن سۇلتان سېلىم III (1761-1808 Sultan III. Selim) ئىسمائىل ئەپەندىگە مەخسۇس تون كىيدۈرۈپ، سوۋغا تەقدىم قىلغان. ئۇنىڭ دەرۋىشلىرىگىمۇ ئايرىم-ئايرىم سوۋغا تەقدىم قىلغان.
جالالىدىن بەھرام
ئوقۇش ۋە خزمەت ھاياتى
جالالىدىن بەھرام 1950-يىلدىن 1954-يىلغىچە غۇلجا شەھىرىدىكى «روشەن» باشلانغۇچ مەكتىپىدە، 1954-يىلدىن 1957-يىلغىچە ئىلى ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇغان. رەسىم كۇرژۇكى، ئەدەبىيات كۇرژۇكى قاتارلىقلارغا قاتنىشىپ، مەكتەپنىڭ تەشۋىقات تاختىلىرىدا تۇنجى قېتىم بالىلىق ھېسسىياتى بىلەن يازغان شېئېرلىرىنى ئېلان قىلغان. 1957-يىلى ئۈرۈمچىگە ئوقۇشقا كېلىپ، 1958-يىلغىچە مىللەتلەر ئىنىستىتۇنىڭ رەسىم سىنىپىدا ئوقۇغان. 1958-يىلى سەنئەت ئىنىستىتۇتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، 1958-يىلدىن 1961-يىلغىچە سەنئەت ئىنىستىتۇتىنىڭ رەسىم كەسپى سىنىپىدا ئوقۇغان.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە ئىستىلى ۋە تەربىيىسى
ئۇيغۇرلار ئەزەلدىن ئائىلە ئىستىلىغا يۈكسەك ئېتىبار بىلەن قاراشقا ئادەتلەنگەن، چۈنكى ئۇلار ئائىلە ئىستىلىنىڭ توغرا ياكى خاتا بولۇش ئۆز ئائىلىسىنىڭ روناق تېپىشى ياكى ۋەيران بولۇشىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ، دەپ قارايدۇ. شۇ سەۋەبتىن ھەرقانداق بىر ئائىلىنىڭ ئەزاسى شۇ ئائىلىنىڭ ئورتاق ئىستىلى بەلگىلىگەن دائىرە ئىچىدە پائالىيەت ئېلىپ بارىدۇ. ئائىلىگە مەنسۇپ ئورتاق ئىستىل ھەربىر ئائىلىدە ئەنئەنىۋى ھالىدا شەكىللەنگەن بىر خىل ئىجتىمائىي ئادەت بولۇپ، ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئونىڭغا ئەمەل قىلىشى تەلەپ قىلىنىدۇ. ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىشى تەلەپ قىلىنىدۇ. ئائىلە ئىستىلى ئائىلە تەربىيىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە شۇ ئارقىلىق ۋۇجۇدقا كېلىدۇ. ئۇيغۇرلاردا ئائىلە تەربىيىسى مۇنداق ئىككى مۇھىم مەزمۇننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: بىرى، ئەخلاقىي تەربىيىگە ئەھميەت بىلەن قاراش؛ يەنە بىرى، ئائىلە شەجەرىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ، ئەۋلادلارنىڭ ئەمەلىي ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈشكە دىققەت قىلىشتىن ئىبارەت.
تىرىشقىن، ھەسەتتىن يىراق بول ئۆزۈڭ.
پائۇل ھېيزى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
يۇلتۇز تۈركۈمى :
چەتئەلچە نامى :Paul Heyes
ئىجتىمائىي پائاليەتلىرى
ﺋﯩﻨﻘﯩﻼپ ﻣﻪﻏﻠﯘپ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﭘﺎﺋﯘل ﮬﯧﻴﺰى ﺑﻮﻧﯩﻦ ﺋﯘﻧﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎن، 1850- ﻳﯩﻠﻰ ﻳﺎۋروﭘﺎ ﺳﻪﭘﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﺎﺷﻼپ، ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺗﯩﻠﺸﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ (ﻻﺗﯩﻦ ﺗﯩﻠﻰ، ﮔﯧﺮﯨﻚ ﺗﯩﻠﻰ) ﻛﻪﺳﭙﯩﺪﯨﻦ ۋاز ﻛﯧﭽﯩﭗ، روﻣﺎن ﺗﯩﻠﻰ (ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﺎن، ﻓﺮاﻧﺴﯘس، ﺋﯩﺴﭙﺎن ﺗﯩﻠﻠﯩﺮى) ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﻜﻪ ﻛﯩﺮﯨﺸﻜﻪن. 1852- ﻳﯩﻠﻰ ﭘﺮۇﺳﺴﯩﻴﻪ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺑﻠﻪغ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪن ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﯩﺪە ﺑﯩﺮ ﻳﯩﻞ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎن، 1853- ﻳﯩﻠﻰ ﺑﯧﺮﻟﯩﻨﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪن.
جۇڭگو تارىخى
ئەگەر خىتاينىڭ يېزىق تارىخىنى چىقىش قىلغاندا، تۇنجى قېتىم سېستىمىلاشقان چىغناق-تاغاق يېزىقىدا تىلغا ئېلىنغان شاڭ سۇلالىسىنىڭ ئوتتۇرا مەزگىلىدىن ھېسابلىغاندا تەخمىنەن 3,300 يىللىق (مىلادىدىن بۇرۇنقى 1300 - يىللاردىن تارتىپ)؛
ئەگەر تەڭرىقاغان، پەنگۇ، نۈۋا قاتارلىق جەزىملەشمىگەن ئىلاھ ۋە ئىلاھەلەر دەۋرىدىن تارتىپ ھېسابلىغاندا تەخمىنەن «بەشمىڭ يىل»لىق (خەلق ئارىسىدا بەشمىڭ يىل دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ)؛
28. قىينچىلىقنىڭ قۇدرىتى ۋە غالىپلىق
ئامېرىكىغا كەلگەن ئىنىمىزنىڭ ئېيتىشىچە ئۇ ئەركىن سىدىق ۋە نەبىجان تۇرسۇنلارنىڭ ماقالىلىرىنى ياقتۇرىدىكەن. بولۇپمۇ ئەركىن سىدىق ئاكىمىزدىن كۆپ ئىلھام ئاپتۇ. بۇلارنىڭ بىرى ئۇيغۇرنىڭ تارىختا كىم بولغانلىقىنى يازىدۇ، يەنە بىرى كىم بولالالايدىغانلىقى ۋە بولۇشى كېرەكلىكى ھەققىدە ئۈلگە تىكلەيدۇ. مەن ”ئامېرىكىدىكى مۇساپىر تۇيغۇلار“ نى يېزىپ مۇشۇ كۈنگىچە پەقەت ئىچكىرىدە ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر سىتۇدېنتلاردىن ئەڭ كۆپ خەت تاپشۇرۇۋالدىم. ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئۇكا ئىنىلەرنىڭ كۆزىگە ئۇيغۇرچە خەت دۆڭ كۆۋرۈكتىكى جاپاكەش ناۋاي، ئۆيدىكى ئاچچىقى يامان دادىسىدەك كۈندە كۆرۈنۈپ ئادەتتىكىچە بىلىنگەن بىلەن ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇر پەرزەنتلىرى ئۈچۈن ئۇيغۇرچە ئۇيغۇرلۇقنىڭ بەلگىسى ۋە تەخىرسىز مەسئۇلىيەت بولۇپ تۇيۇلىدۇ.
باكتېرىئوفاگلار
باكتېرىئوفاگلار ھەققىدە
دوختۇرلار باكتېرىئوفاگلارنى تەكلىپ قىلىپ كۆيۈك يارىسىنى داۋالاشتا مۇۋەپپەقىيەت قازاندى. چۈنكى، كۆيۈپ يارىلانغان بىمارنىڭ تېرىسىدە ئوڭايلا يېشىل يىرىڭ تاياقچە باكتېرىيىسى كۆپىيىدۇ، بۇ دەل يېشىل يىرىڭ تاياقچە باكتېرىيە باكتېرىئوفاگلىرىنىڭ «تويغۇچە يېيىش» تەلىپىنى قاندۇرىدۇ. بۇ خىل ئالاھىدە داۋالاش ئۇسۇلى ياخشى ئۈنۈمگە ئېرىشمەكتە.
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى
مەركىزي خەلق رادىيو ئىستانسىسى پۈتۈن مەملىكەتنى قاپلىغان بىردىنبىر رادىيو ئىستانسىسى، جۇڭگودا 700 مىليوندىن ئارتۇق ئاڭلىغۇچىسى بار، دۇنيا بويىچە دۆلەت ئىچىدىكى ئاڭلىغۇچىلىرى ئەڭ كۆپ رادىيو ئىستانسىسى. ھازىر ئىستانسىمىزدا جۇڭگو ئاۋازى، ئىقتىساد ئاۋازى، كۈي ئاۋازى، شەھەر ئاۋازى، جۇڭخۇا ئاۋازى، شېنجۇ ئاۋازى، خۇاشيا ئاۋازىنىڭ قوش تىللىق چاستوتىسى، خۇاشيا ئاۋازىنىڭ ئورتاق تىلدىكى چاستوتىسى، مىللەتلەر ئاۋازى، ئەدەبىيات-سەنئەت ئاۋازى، ياشانغانلار ئاۋازى، زاڭزۇچە چاستوتا، خوشاللىق رادىيوسى، ئۇيغۇرچە چاستوتىدىن ئىبارەت 14 يۈرۈش سىمسىز رادىيو پىروگراممىسى بار بولۇپ، كۈنبويى جەمئىي 300 سائەتكە يېقىن ئاڭلىتىش بېرىدۇ.
گلاسگوۋ
ئېتىمولوگىيە
بۇ ئولتۇراق رايون بەلكىم بالدۇرراق Cumbric نامىغا ئىگە بولغان بولۇشى مۇمكىن ھازىرقى زامان ئىسمى گال دەۋرىدە (1116) تۇنجى قېتىم گلاسگۇدەك كۆرۈنىدۇ. يەنە ستراتكلېد پادىشاھى رىددېرچ خائېلنىڭ ساينىت كېنتىگېرنى (ساينىت مونگو دەپمۇ ئاتىلىدۇ) نى قارشى ئالغانلىقى ۋە تەخمىنەن 540-يىلى ئېپىسكوپ بولۇپ بېغىشلانغانلىقىنى خاتىرىلىگەن. تەخمىنەن 13 يىل كېنتىگېرن بۇ رايوندا ئىشلىگەن، گلاسگوۋ چوڭ چېركاۋى ھازىر تۇرغان مولېندىنار كۆيدۈرمىسىدە چېركاۋىنى قۇرۇپ، نۇرغۇن دىنغا ئېتىقاد قىلغۇچىلارنى قۇرغان. ئۇنىڭ ئەتراپىدا بىر چوڭ مەھەللە تەرەققىي قىلىپ، گلاسگۇ دەپ ئاتالدى.
ئارا
چۈشەنچە
دېھقانچىلىقتا ئىشلىتىلىدىغان، تۆمۈر ھەم ياغاچتىن ياسالغان چىشلىق سايمان. ئۈچ چىشلىق ئارا. بەش چىشلىق ئارا قاتارلىق تۈرلىرى بار.
جۇ يۈەنجاڭ
جۇ يۈەنجاڭ
ھوشۇر ئىسلام
ھوشۇر ئىسلام شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتىتىنىڭ پروفېسسورى، دوكتۇر ئاسپىرانت يېتەكچىسى. مەركىزىي كومپارتىيە تەشكىلات بۆلۈمى باشقۇرۇشىدىكى مۇنەۋۋەر مۇتەخەسىس ۋە ش ئۇ ئا ر رايونلۇق ئالاھىدە دەرىجىلىك پەن-تېخنىكا مۇكاپاتىغا ( 500 مىڭ يۈەن ) ئېرىشكەن بىردىنبىر ئازسانلىق مىللەت ئالىمى.
ئەمەلىي قوللنىلىدىغان سىستېمىلار :
يۇقىرىقى نەتىجىلەرنىڭ سان-سۈپىتىدىن ھەم سېلىنما مەھسۇلات نىسبەت قائىدىسىدىن قارىساق، بىر كىشىنىڭ ئەمەس، خۇددى نەچچە ئون كىشىنىڭ، شۇنداقلا سېلىنمىدىن ھەسسىلەپ ئېشىپ كەتكەن ھاسىلات تۇيغۇسى بېرىپ، ھۆرمىتىمىزمۇ شۇنچە ئېشىپ ئاپىرىن ئوقۇماي تۇرالمايمىز.
قاراقاش ناھىيىسى
يەر تۈزۈلۈشى
جەنۇبتىن شىمالغا پەسىيىپ بارىدۇ. جەنۇبىي تاغلىق رايون، ئوتتۇرا قىسمى يەلپۈگسىمان تىنما تۈزلەڭلىك. شىمالىي قۇملۇق، تاغلىق رايون 8.6% نى، تۈزلەڭلىك  4.7% نى، قۇملۇق  86.7% نى ئىگىلەيدۇ. قاراقاش دەرياسى خوتەن ناھىيىسى بىلەن ئورتاق پايدىلىنىدىغان دەريادۇر. يەر ئۈستى بايلىقى 21 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۇ بايلىقى مىقدارى 372 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋ چوشقا، ياۋا توشقان، تازقارا قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن توغراق، يولغۇن قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن ئالتۇن، قاشتېشى، ئالماس قاتارلىقلار بار.
مەمۇرىي رايون
12 يېزا بولسا تۈۋەت يېزىسى، يېڭىيەر يېزىسى، كاۋاك يېزىسى، پۇرچاقچى يېزىسى، قوچى يېزىسى، ياۋا يېزىسى، ماڭلاي يېزىسى، ئۇرچى يېزىسى، توخۇلا يېزىسى، جاھانباغ يېزىسى، ئاقساراي يېزىسى ۋە سايباغ يېزىسىدىن ئىبارەت. قاراقاش بازارى قاراقاش ناھىيسىنىڭ ئوتتۇرا شەرىق قىسمىغا جايلاشقان بۇلۇپ، شەرقى قىسمى قاراقاش دەرياسى ۋە خوتەن ناھىيسى بىلەن چىگىرلىنىدۇ؛ شىمال تەرىپى تۈۋەت يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇپ تەرەپى جاھانباغ يېزىسى، توخۇلا يېزىسى بىلەن چىگىرداش بۇلۇپ، غەرىپ تەرىپى ماڭلاي يېزىسى، پۇچاقچى يېزىسى بىلەن چىگىرداش. شەرقى ′43°79 ～′45°79، شىمالى′18°37 ～′15°37، ئومومى كۈلۈمى 34 كودىرات كىلومېتىر، تېرىلغۇ كۈلۈمى 20251مو، كېشى بېشى تېرىلغۇ كۆلۈمى 0.56مو. قاراساي بازىرى ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىدا بولۇپ، ناھىيە بازىرىدىن ㏎33 كىلىدۇ، شىمالى تەكلىماكان قۇملىقى ئارقىلىق ئاقسۇ ئاۋات ناھىيىسى بىلەن، شەرقى 47-تۈەن بىلەن، شەرقى جەنۇبى كۇيا، پۇچاقچى يېزىلىرى بىلەن، غەربى ياۋا يېزىسى بىلەن چىگرالىنىدۇ. ئومۇمى كۆلىمى 3902كۆۋادىرات كېلومېتىر ، تېرىلغۇ كۈلۈمى 58مىڭ 913مو، كىشى بېشىغا توغرا كىلىدىغان ئوتتۇرىچە تېرىلغۇكۈلەم 1.63مو. كۇيا بازىرى قاراقاش ناھىيسىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان بۇلۇپ، يېزىلق ھۆكۈمەت كۇيا بازىرىغا جايلاشقان، ناھىيە بىلەن بولغان ئارلىقى 10 كىلومتىر، شەرقى ماڭلاي يېزىسى، پۇچاقچى يېزىسى بىلەن چىگىرلىنىدۇ؛ جەنۇپ تەرىپى ئاقساراي يېزىسى، زاۋا يېزىسى بىلەن قوشنا؛ غەرپ تەرىپى قاراساي ئۆستىڭى، ئۇرچى يېزىسى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ؛ شىمال تەرەپى قاراساي يېزىسى بىلەن قوشنا، شەرقى ′35°79 ～′39°79، شىمالى ′13°37 ～′21°37، يەر شەكلى جەنۇپ تەرىپى ئېگىز، شىمال تەرىپى تۈۋەن، دېڭىز يۈزىدىن ئىگىزلىكى 1311～1340مىتىر، ئومومىي كۈلىمى 75كۇۋادىرات كىلومىتىر، تېرىلغۇ كۈلىمى 47مىڭ 265مو، كىشى-بېشى ئىگەللەيدىغان تېرىلغۇ كۈلىمى 1.19مو. زاۋا بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى دىكى قاراقاش ناھىيىسى بازىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا 12 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. 2012-يىلى ئۆزگەرتىپ زاۋا بازىرى قىلىنغان. تەۋەسىدە دۆلەت دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى «شاخلىق فېئودال قورۇق خارابىسى» بار.
ئىقتىساد
قاراقاش ناھىيىسىنىڭ تەرەققىياتى ئىسلاھات ئىشىكنى ئېچىۋېتىلگەندىن بۇيان، بولۇپمۇ 2000-يىلدىن بېرى ناھايىتىمۇ تىز بولدى، 2000-يىلى قاراقاشنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمى قىممىتى 561مىليۇن، 2004-يىلى 830مىليۇن، 2010-يىلى 1مىليارد 130مىليۇن بولۇپ، كىشى بېشىغا توغرا كىلىدىغان يىللىق ئوتتىرىچە كىرىم 3100 يۈەنگە يەتتى.قاراقاش ناھىيىسىنىڭ 2008-يىلى ئىشلەپچىقىرىش ئۇمۇمى قىممىتى 1مىلىيارت 355مىلىيۇن يىۋەن بۇلۇپ ئىشىش نىسپىتى %10.6. بۇنىڭ ئىچىدە بىرىنچى كەسىپتىن قىلىنغان كىرىم 651 مىلىيۇن يىۋەن، ئۇخشاش مەزگىلدىكىدىن %6.4: ئىككىنچى كەسىپتىن 211 مىلىيۇن يىۋەن كىرىم قىلىنىپ، ئۇخشاش مەزگىلدىكىدىن %36.6: ئۈچىنچى كەسىپتىن قىلىنغان كىرىم 493 مىلىيۇن يىۋەن، ئۇخشاش مەزگىلدىكىدىن %7.7 ئاشقان: پۈتۈن ناھىيىنىڭ باغ ئورمانچىلىق ئۇمۇمى كۈلۈمى 346800مۇ قۇتان قالدۇق سانى 1مىلىيۇن 79100 تۇياق، ئاشلىق ئومۇمى مەھسۇلاتى 243100 تۇننا، يىزىلارنىڭ كىشى بىشى ئۇتتۇرچە ساپ كىرىمى 1994.44 يىۋەنگە يەتتى.
ساياھەتچىلىك
قاراقاشنىڭ ساياھەتچىلىك بايلىقى مول. ناھىيە بازىرىدىن 19 كىلۇمىتىر كىلىدىغان شاخلىق قۇرۇسى19-ئەسىرنىڭ ئۇتتۇرلىرىدا سىلىنغان، تۇغرىسىغا بىر ئىرىق بۇلۇپ، قۇيۇق باراقسان مۇداپىئە ئورمان بەلۋىغى ۋە كەڭ تارالغان دېھقان ھۇيلا ئاراملىرى، پۇمىچىكنىڭ ھەشەمەتلىك تۇرالغۇلىرى-- تارىختىن بۇيانقى ئۈزگۈرۈشلەرنى، گۈللىنىش ۋە چۈشكۈنلىشىشلەرنى ئەكىس ئەتتۇرۇپ بىرىدۇ، كىشلەرنىڭ سەيلى- ساياھەت قىلىپ ھۇزۇر ئىلىشىغا ئەرزىيدۇ، مۇئەييەن تارىخى تەتقىقات قىممىتىگە ئىگە. ناھىيە بازىرىدىن 18 كىلۇمىتىر كىلىدىغان مىڭ يىللىق چىنار دەرىخى بۇلۇپ ئۇ تەبىئەتنىڭ ئىنسانلارغا ھەدىيە قىلغان قىممەتلىك بايلىقى، بۇ دەرەخنىڭ ئىگەللىگەن يەر كۈلىمى 914كىۋادىراتمىتىر بۇلۇپ، 7 ئادەمنىڭ قۇچىقىغا ئاران پاتىدۇ. ھازىر چىنار دەرىخىنىڭ ئۈسۈپ يىتىلىش ئەھۋالى ناھايتى ياخشى. مىڭ يىللىق چىنار دەرىخىنىڭ ئالاھىدىلىكى ھەمدە ئارچا، قەلەمپۇر، ياۋروپا دۇب دەرىخى، گېنال ئىرەن دەرىخى قاتارلىق مەنزىرە دەرەخلەردىن 40خىلدىن ئارتۇق يىتىشتۈرلۈپ، مۇقەددەس چىنار دەرەخ پادىشاھى ساياھەت مەنزىرە نۇقتىسى قىلىپ قۇرۇلدى، ھازىر ساياھەتچىلەرنىڭ ھىيىت بايرام دەم ئىلىش كۈنلىرىدە تاماشا قىلىشدىكى ناھايتى ياخشى ئۇرۇن. ناھىيە بازىرىدىن 200 كىلۇمىتىر كىلىدىغان تۇزلۇقتاغ، ئورنى تەكلىماكان قۇملۇقىغا جايلاشقان، قىزىل ئاق 2 تاغ رۇشەن كۈرۈنۈپ تۇرىدۇ، تاغدا قەدىمكى بۇتخانىنىڭ قۇرۇلۇش پارچىلىرى كۈرۈنۈپ تۇرىدۇ،نىفىت گازىنى ئىچىش ئۈچۈن يۇللارغا ماي ياتقۇزۇلۇپ بۇلدى، قۇملۇق ساياھىتى، ئېكسپېدىتسىيە قىلىدىغانلار ئۈچۈن قۇلايلىق قاتناش شارائىتى يارىتىلغان بۇلۇپ، ئارخېئولوگىيە قىممىتىگە ئىگە ئارام ئالىدىغان ياخشى جاي.
خىتاينىڭ ساختا ئېلخەت سۇيىقەستى
شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ خەلقئارالىشىشىغا چىداپ تۇرالمىغان كومىنىست خىتاي، شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىغا جاسۇس سوقۇشقا ئورۇنۇش ۋە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى يولىدا كۆرەش قىلىۋاتقان تەشكىلات مەسئۇللىرى ۋە ئاكتىپ سىياسىي شەخىسلەرگە قارىتا قارىلاش ئېلىپ بېرىش قاتارلىق رەزىل ھۇجۇملىرىنى كۈچەيتىشكە باشلىدى.
يۇقارقى ھۇجۇملاردىن سىرىت خىتاي كومىنىستلىرى توردا جاسۇسلۇق قىلمىشلىرىنىمۇ كۈچەيتىپ كەلمەكتە. بۇنىڭ ئەڭ تىپىك ئۆرنەكلىرىدىن بىرى شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ياكى ئاكتىپ سىياسىي شەخىسلەرنىڭ ئېلخەت ئادرىسىغا ئوخشۇتۇپ ساختا ئېلخەت ئادرىسى ئېلىپ تەشكىلات ۋە شەخىسلەر نامىدىن باشقىلارغا ساختا ئېلخەت، ۋىرۇسلۇق ئۇلانما ۋە ۋىرۇسلۇق ھۆججەت ئەۋەتىش بىلەن بىرگە، ئۇچۇر توپلاش ۋە ئېلخەت مەخپى نۇمۇرلىرىنى ئوغۇرلاشتىن ئىبارەت بولماقتا.
ئابدۇرۇسۇل ئۆمەر
ئابدۇرۇسۇل ئۆمەر ئەدەبىي ئىجادىيەت ساھەسىگە 50 - يىللارنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ئېلان قىلدۇرغان شېئىرلىرى ئارقىلىق كىرىپ كەلگەن. شۇنىڭدىن بېرى ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن، كېيىنچە، ھېكايە ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، «ئۈمىد چېچەكلىرى»، «شارقىراتما»، «دەريا ۋە بۇلاق»، «باھار چىرايلىق» قاتارلىق شېئىرلارنى ۋە بىرمۇنچە ھېكايىلارنى يازغان. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ ئالغا سۈرگەن مەزمۇنى چوڭقۇر، ئىپادىلەش ئۇسۇلى يېنىك، تىلى ئاممىباب، قۇرۇلمىسى پۇختا. ئابدۇرۇسۇل ئۆمەرنىڭ بىرقىسىم شېئىرلىرى ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن، بەزى شېئىرلىرى خەنزۇ تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان.
ئابدۇرۇسۇل ئۆمەرنىڭ نەشرىياتچىلىق ساھەسىدىكى نەتجىسىمۇ ئالاھىدە گەۋدىلىك. ئۇ، ھازىرغىچە 200 پارچىغا يېقىن ئەدەبىي كىتابنىڭ مەسئۇل مۇھەررىرلىكىنى ئىشلىگەن. بۇ كىتابلار ئىچىدە «ئىزدىنىش»، «ئىلى دولقۇنلىرى»، «ھايات سىرى»، «ئۇيغۇر خەلق داستانلىرى»، «گۈدۈك»، «ئابدۇرخالىق ئۇيغۇر شېئىرلىرى»، «تېيىپجان ئېلىيوپ شېئىرلىرىدىن تاللانما»، «زۇنۇن قادىر ئەسەرلىرى» قاتارلىق ئەدەبىياتىمىز تارىخىغا، شۇنداقلا نەشرىياتچىلىقىمىزغا قېتىلغان زور تۆھپە بولۇپ قالدى.
لەغمەن
لەغمەن
دوكتورئەيساجان ئابىدىن
ئەيساجان كەلگۈسىدە چەتئەلگە چىقىپ ئوقۇش ئارزۇسىنى كۆڭلىگە پۈكۈپ، ئالدى بىلەن مەكتەپنىڭ ھەر ئىككىسىدە كەسپىي دەرسلەرنى پۇختا ئىگىلىگەندىن سىرت، يەنە ئىنگلىز تىلىنى ئۆگىنىشكىمۇ باشلايدۇ. دەسلەپتە ئىنگلىز تىلى كۇرسىدا ئوقۇپ ساۋادىنى چىقارغاندىن كېيىن، ئۆزلىكىدىن ھەرخىل ئۈنۈملۈك ئۆگىنىش ئۇسۇللىرىنى قوللىنىپ ئۆگىنىپ، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە دۆلەتلىك 4- ۋە 6-دەرىجىلىك ئىمتىھانلاردىن ئۆتىدۇ ۋە 2004-يىلى IELTS ئىمتىھانىغا قاتنىشىپ، ياخشى نەتىجىگە ئېرىشىدۇ. شۇنداقلا شۇ يىلدىن باشلاپ ئىنگلىز تىلى كۇرسلىرىدا قوشۇمچە دەرس ئۆتۈشكە باشلايدۇ.
ئۇيغۇرچە زىيالىلىق ھەققىدە ئويلار
مەن نېمە ئۈچۈنكى يېقىندىن بېرى رىياللىقىمىزدا كىشىلەرنى زىيالىلىق رولىنى ئۆتەشتە تەخىرسىز، ئەمىلى، ئىجادىي پىكىرنى ئوتتۇرىغا قويۇش، پىكىرنى قايىل قىلارلىق يورۇتۇش قاتارلىقلارغا تىرىشماي يۇقارقى نوپۇزلاردىن پايدىلىنىشقا بەكرەك كۈچەپ كېتىۋاتقاندەك، قالايمىقان پايدىلىنىۋاتقاندەك تۇيغۇغا كېلىپ قالدىمەن. مەسىلەن، "ئۇيغۇر بولسىڭىز بۇ تېمىنى ئوقۇڭ"، "ئۇيغۇر بولسىڭىز بۇ ئىشنى قىلماڭ"، "پوكۇنى ئىشنى قىلغان ئۇيغۇر"، "مۇسۇلمانلار قىلىشقا تىگىشلىك…" ، "ئاۋانگارتلىقمۇ گۇمراھلىقمۇ: ئە. ئوسمانغا تەنقىد" ۋاھاكازالار. دېمەك، توردىكى مۇنبەرلەردە ئېلان قىلىنىۋاتقان بىر قىسىم ئەسەرلەرنىڭ ماۋزۇسىدىنلا ئىسلام ۋە مىللەتتىن ئىبارەت نوپۇزنى سۈيئىستىمال قىلىشنىڭ پۇرىقى كېلىدۇ. بۇندىن باشقا ئەنئەنىۋىي مەتبۇئاتلاردا "ئۇيغۇر ئەخلاقىغا خىلاپ يېزىلغان ئەسەر، ئۇيغۇر ئەنئەنىسدىن ياتلىشىشىنىڭ مارشىنى ياڭراتقان زەھەرلىك كىتاب، مۇقەددەس سىموۋۇللىرىمىزغا چېقىلغان شىئېر، ئەۋلادلىرىمىزنى زەھەرلىگەن ئەدەبىي ئەخلەت…" دېگەندەك ھۆكۈملەرنى دائىم ئوقۇپ تۇرىمىز. مەيلى توردىكى ئەسەرلەر ياكى مەتبۇئاتتىكى ئەسەرلەر بولسۇن ھۆكۈملەرنىڭ ئاساسى بىر بولسا دىن يەنە بىر بولسا مىللەت. مەنچە بۇ يەردە زىيالىلىق رولىنى ئۆتەشكە ئالدىراپ كەتكەنلەر ياكى ئىنسانلارغا ئورتاق بولغان مەشھۇرلۇق ئىھتىياجىنى مۇۋاپىق ئەمگەك بەدىلىگە ئەمەس ھەممە كىشىنى تاڭ قالدۇرىدىغان "كارامەت" بەدىلىگە قاندۇرۇشقا خۇشتارلارنىڭ كۆپۈيۈپ كەتكەنلىكى سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. يەنە بىرى ئىسالاھاتتىن كېيىن جوڭگۇ جەمئىيىتىدە ئەۋج ئالغان ھەممە ئىشتا داۋراڭنى، قىسقا مۇددەتلىك شاۋقۇن-سۈرەننى ۋە نەق مەنپئەتنى قوغلۇشۇش خاھىشى سەۋەب بولغان بولۇشى مۇمكىن. ئۈچىنجى بىرى يەككە ئىدولوگىيە ھەممىگە ئۆلچەم قىلىنىدىغان جەمئىيەتتە مۇقەررەر كېلىپ چىقىدىغان ئىددىيە پارازىتلىقى سەۋەب بولغان بولۇشىمۇ مۇمكىن. 60-يىللاردا ئەۋج ئالغان "بىرگە بىرنى قوشسا ماۋزىدوڭنىڭ رەھبەرلىكىدە ئىككى بولىدۇ" دېگەنلىك ماتىماتىكا بىلمەيدىغانلارنىڭ ماۋزىدوڭ ئىددىيەسىنىڭ نوپۇزىدىن پايدىلىنىپ ھەممە نەرسىگە قازى بولۇۋېلىپ پارازىتلىق قىلىشى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. ماۋزىدوڭ دەۋرىدىن قالغان بۇنداق پارازىتلىق، نوپۇزنىڭ جۇۋىسىدا تەرلەش ھازىر بىر خىل كەيپىياتقا، تەپەككۇر ئۇسۇلىغا ئايلىنىپ قالغىلىۋاتىدۇ.
جۈمەدە خاتىپ دەيدۇ: « بىز ھورۇن بولغاچقا، ئۆلىمالىرىمىزنىڭ، غەيۋىتىنى قىلغاچقا، ئۇلارنى ھۆرمەتلىمىگەچكە ئىشىمىز ئالغا باسمايۋاتىدۇ، كەينىدە قېلىۋاتىمىز. ھەممە قىلغان ئەتكىنىمىز، قويغان تۇتقىنىمىز بىدئەت. نەزىر قىلىش بىدئەت، ئاتا بوۋىلارنىڭ قەبرىسىنى يوقلاش بىدئەت، تويدا ساز چېلىش، ئۇسسۇل ئويناش بىدئەت، ئۆلۈمدە يىغلاش بىدئەت، ئىسلام يۇرتىمىزغا كەينىچىلەپ كىرگەچكە شۇنداق. ئاتا-بوۋىلىرىمىزنىڭ قىلغانلىرىنى توغرا دەپ قارايدىغانلار دىنىمىزنى مۇشۇ كۈنگە ئەكىلىپ قويغان. قۇرئاننىڭ ئۇيغۇرچىسى چىقىپ ھەممە ئادەم قۇرئاندا ئۇ بار، بو يوق دەيدىغان بولۇپ كەتتى. قۇرئاننىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسنى ئوقۇغان قۇرئان ئوقۇغانغا ھىساپ ئەمەس. قۇرئان دېگەن ئادەتتىكى ئادەم چۈشىنىدىغان كىتاب ئەمەس. قۇرئاننىڭ ئەرەبچىسىنى ئوقۇپ تەپسىر قىلالمايدىغان ئادەمنىڭ قۇرئاندا بار يوقنى تالىشىشى جاھىز ئەمەس. ھازىر ياشلار چوڭلارنى ھۆرمەتلىمەيدىغان بولۇپ كەتتى، ساقالنىڭ ھۆرمىتى قالمىدى. ئەتراپىمىزنى بۇزۇقچىلىق قاپلاپ كەتتى، ئىمانىمىز ئاجىزلاپ ھەممىز ئاياللارنىڭ دېگىنىگە كۆنىدىغان بولۇپ قالدۇق بۇ زامان ئاخىرىنىڭ ئالامىتى».
دوكتورئەيساجان ئابىدىن
Aysajan Abidin and Aikaterini Mitrokotsa
[4] Attacks on Privacy-Preserving Biometric Authentication
Aysajan Abidin, Elena Pagnin, and Aikaterini Mitrokotsa
ئوغۇزنامە(تەرجىمىسى)
ئوغۇز خاقان بىر چىپار ئايغىر ئاتقا مىنەتتى. ئۇ بۇ ئايغىرنى ئىنتايىن ياخشى كۆرەتتى. يولدا بۇ ئايغىر كۆزدىن يۈتتى. بۇ يەردە ئېگىز بىر تاغ بار ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىدە توڭ مۇزلار بار ئىدى. ئۇنىڭ چوققىسىدا ئاپئاق قارلار بار ئىدى. شۇڭا بۇ تاغ مۇزتاغ دەپ ئاتىلاتتى. ئوغرى خاقاننىڭ ئېتى مۇز تاغ ئىچىگە كىرىپ كەتتى. بۇنىڭ بىلەن ئوغۇز خان ئۇزۇنغىچە ئازاب چەكتى. لەشكەر ئىچىدە بەستلىك ۋە تەمبەل بىر ئەر بار ئىدى. ئۇ ھېچنېمىدىن قورقماس باتۇر ئادەم ئىدى. جەڭلەرنىڭ سىنىقىغا بەرداشلىق بەرگەن ئادەم ئىدى. بۇ ئادەم ئاتنى ئىزدىگىلى تاغقا كىردى. توققۇز كۈندىن كېيىن ، ئوغۇز خاقانغا ئايغىرنى ھازىر قىلدى. مۇزتاغ ئىنتايىن سوغۇق بولغاچقا، بۇ بەگنىڭ پۈتۈن ئەت- جانىنى قار - مۇز قاپلىغان ئىدى. ئوغۇز خاقان خۇرسەن بولۇپ كۈلدى، ئېيتتىكى : " ھەي، سەن بەگلەرگە بولغىن باشلىق، مەڭگۈلۈك ئىسىم بولسۇن ساڭا قارلۇق" ھەمدە ئۇنىڭغا نۇرغۇن دۇنيا تەقدىم قىلدى. يەنە داۋاملىق ئىلگىرىلىدى.
نۆكەرلىرىنى ، ئەل جامائىتىنى چاقىرتتى ، ئۇلار كېلىپ با مەسلىھەت ئولتۇرۇشتى. ئوغۇز خاقان چوڭ چېدىردا ...(ئوڭ تەرىپىگە) قىرىق غۇلاچلىق ئۇزۇن ياغاچ قاداتتۇردى. ئۇنىڭ ئۇچىغا بىر ئالتۇن توخۇ ئاستى ئۇنىڭ تۈۋىگە بىر ئاق قوينى باغلىدى. سول تەرىپىگە قىرىق غۇلاچلىق ئۇزۇن بىر ياغاچنى قاداتتۇردى، ئۇنىڭ ئۇچىغا بىر كۈمۈش توخۇنى ئاستى، تۈۋىگە بىر قارا قوينى باغلىدى. ئوڭ تەرەپتە بۇزۇقلار ئولتۇردى، سول تەرەپتە ئۈچ ئوقلار ئولتۇردى. قىرىق كېچە - كۈندۈز توي بولدى. ئىچىشتى ، يېيىشتى، خۇرسەن بولۇشتى، شۇندىن كېيىن ، ئوغۇز خاقان ئوغۇللىرىغا يۇرتنى ئۈلەشتۈرۈپ بەردى. ئېيتتىكى:" ھەي ئوغۇللىرىم، مەن كۆپ ياشىدىم، كۆپ ئۇرۇشلارنى باشتىن كەچۈردۈم، يا بىلەن كۆپ ئوق ئاتتىم، ئايغىر بىلەن كۆپ يوللارنى كەزدىم. دۈشمەنلەرنى زار يىغلىتىپ، دوستلارنى شاد ئەيلەتتىم، تەڭرى ئالدىدا مەجبۇرىيەتنى ئادا قىلدىم، ئەمدى يۇرتنى سىلەرگە بۆلۈپ بېرىمەن" ....................
مۆيدىن خەلپەت
قۇمۇل شەھرىگە ھۇجۇم قىلىشقا تەييارلىنىپ تۇرغان تۆمۈر خەلىپە ئالاقىچىلارنى قىزغىن قارشى ئالىدۇ ۋە تۇرپان قزغىلاڭچىلىرىغا 80 تال مىلتىق ، 1000 تال ئوق ، دورا بېرىدۇ .مۆيدىن خەلپەت تۆمۈر خەلىپە باشچىلىقىدىكى قۇمۇل قوزغىلاڭچىلىرنىڭ ئەۋەتكەن ياردىمىگە چوڭقۇر مىننەتدارلىق بىلدۈرىدۇ ۋە قۇرالغا ئىگە بولغان تۇرپان دېھقانلىرىنى تەشكىللەپ 1912-يىلى كۈزدە قوزغىلاڭ كۈتۈرىدۇ. بۇ قوزغىلاڭغا پىچان توقسۇن دېھقانلىرىمۇ ئاۋاز قۇشىدۇ. بۇ قوزغىلاڭ تۇرپان خەلقى ئارىسىدا مۆيدىن خەلپەت يېغىلىقى دەپ ئاتىلىدۇ.
تۈمۈر خەلپە ، مۆيدىن خەلپەتلەر ئۈرۈمچىگە كەلگەندىن كىيىن ئۇلار تەرەپتىن تەيىنلەنگەن يۇرت باشلىقلىرى ئەمەلدىن قالدۇرۇلىدۇ. قوزغىلاڭغا قاتناشقان دېھقانلاردىن تەتۈر ھېساب ئېلىنىدۇ. بىر قىسىم كىشلەر زىندانغا تاشلىنىدۇ. شۇڭا تۈمۈر خلىپە ، مۆيدىن خەلپەتلەر ئۆزلىرىنىڭ ئالدانغانلىقىنى سېزىپ قايتا ھەركەتلەنمەكچى بۇلىدۇ. لېكىن ، خائىنلارنىڭ ساتقىنلىقى بىلەن ئۇلارنىڭ پىلانى سېزىلىپ قېلىپ ،1913-يىلى 9-ئاينىڭ 6-كۈنى كېچىسى ئۇلار قولغا ئېلىنىپ ئۆلتۈرىلىدۇ .خەلق ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەتنىڭ زىيانكەشلىك قىلىشىغا قارىماي مۆيدىن خەلپەتنىڭ جەسىتىنى تۇرپان قاراغوجىغا يۆتكەپ ئاپىرىپ داغدۇغىلىق دەپنە مۇراسىمى ئۆتكۈزۈپ دەپنە قىلىدۇ.
ئەسئەت سۇلايمان
ئۇنىڭ دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيىسى ئاساسىدا يوللىغان «پارس ۋە تۈركىي تىللىق خەلقلەر ئەدەبىياتىدىكى خەمسىچىلىك ھادىسىسى ئۈستىدە سېلىشتۇرما تەتقىقات» ناملىق تېمىسى 2000-يىلى دۆلەت پەلسەپە ۋە ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقات تۈرى سۈپىتىدە تەستىقلاندى ھەمدە ئىككى يىللىق ئىزدىنىش نەتىجىسىدە غەلىبىلىك تاماملاندى. ئۇنىڭدىن باشقا ئۇ يەنە مەكتەپ دەرىجىلىك تەتقىقات تېمىسىدىن ئىككىگە رىياسەتچىلىك قىلدى ۋە دۆلەتلىك تەتقىقات تېمىلىرىدىن بىرقانچىگە قاتناشتى.
جۈمە
جۈمە، قۇرئان يولى بىلەن ئەرەبچىگە، ئەرەبچىدىن تىلىمىزغا كىرگەن بولۇپ، قەدىم ئۇيغۇرچەدە ئاتنا كۈنى دېيىلەتتى. جۈمە كۈنى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Cuma"، ئەرەبچە ««الجمعة»»، ڧارسچە «جمعە»، ئىنگىلىزچە «Friday» ۋە خەنزۇچە «周五\星期五» غا توغرا كېلىدۇ. بۇ كۈن مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي كۈنى بولۇپ، دۇنيا مۇسۇلمانلىرى بۇ كۈن مەسجىدكە بېرىپ «جۈمە نامىزى» نى ئادا قىلىدۇ. سەئۇدىي ئەرەبىستان باشتا ئوتتۇرا شەرق ۋە بەئزى ئىسلام ئەللىرىدە جۈمە كۈنى رەسمىي تەتىل ئېلان قىلىنغان.
ساھىپجامال ۋە غەلىتە مەخلۇق (كىنو فىلىم)
دىسنىي شىركىتى كلاسسىك كارتونفىلىم «كۈل قىز»نى ئۆزگەرتىپ ھەقىقىي ئادەم رول ئېلىپ ئىشلىگەن فىلىمى ياخشىباھاغا ئېرىشكەندىن كېيىن «ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» نى ھەقىقىي ئادەم رولئېلىپ ئىشلەشنى قارار قىلدى. بۇ فىلىم 2017-يىلى قويۇلىدۇ. بۇ فىلىمدە ئېمما ۋوتسون باش پىرسوناژ بىللانىڭ رولىن ئالىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا دەن سىتىۋېن، لۇك ئىۋانس، ئەيما تومسون قاتارلىق داڭلىق ئارتىسلار رول ئېلىشقا قاتنىشىدۇ. بۇ فىلىمنىڭ تەشۋىقات فلىم ىئېلان قىلىنندىن كېيىن، بىر كۈندىلا 120 مىليون قېتىمدىن ئارتۇق چېكىلىپ رېكورتياراتتى.
ئىرۋىن روممىل
ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﯩﺪﻩ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﺪﻩ ﺯﻭﺭ ﺑﯩﺮ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﺋﯘﺭﯗﺷﻘﺎ ﻣﺎﮬﯩﺮ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻝ - ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻼﺭ ﻳﯧﺘﯩﺸﯩﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﮭﺎﻟﻰ ﺗﯚﯞﻩﻧﺪﯨﻜﯩﭽﻪ : ﺋﯩﻤﭙﯩﺮﯨﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ - ﮬﯧﺮﻣﺎﻥ ﮔﻮﺭﯨﻦ
بۇددالا سارىيى
ياسالغان ۋاقىت: مىلادى 7-ئەسىر
بۇددالا سارىيىنىڭ تارىخىنى سۈرۈشتۈرگەندە مىلادى 7-ئەسىرلەرگە بېرىپ تاقىلىدۇ. «يېڭى تاڭنامە» دە خاتىرىلىنشىچە ،مىلادى 641-يىلى مەلىكە ۋېنچىڭنى تىبەتكە ياتلىق قىلغان. سۇڭزەن گەنبۇ مەلىكىنى بىر كۆرۈپ ئاشق بولۇپ قېلىپ ، ئۇنىڭ ئۈچۈن ساراي سالدۇرغان. يەنە بىر تىبەت يېزىقىدىكى قەدىمىي كىتاب «王统记» بىلەن« 教法史» دا خاتىرىلىنىشىچە ، 31-ئەۋلاد تىبەت خانى سۇڭزەن گەنبۇ ئاسىي خانىشنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچراپ پايتەختنى لىخاساغا يۆتكىگەن ۋە قىزىلتاغ باغرىدا ئوردا ياسىغان. بۇ بۇددالا سارىيىنىڭ ئاساسىي ھېساپلىنىدۇ.
بۇددالا سارىيى دۇنيادىكى ئەڭ مۇنەۋۋەر قەدىمقى قۇرۇلۇشلارنىڭ قاتارىدا بولۇپ، تاغقا يۆلەپ ياسالغان ساراي جەمئىي 13قەۋەت، ئىگىزلىكى 117 مېتىر. شەرقتىن غەرپكە ئۇزۇنلىقى 360 نەچچە مېتىر، شىمالدىن جەنوپقا 3000مېتىر بولۇپ، قەسىر-ئايۋانلار مىڭغا يېقىنلىشىدۇ. پۈتۈنلەي تاش-ياغاچتىن ياسالغان. بۇ قۇرۇلۇش ئۇسلۇبى خەنزۇ-تىبەت مەدىنىيىتىنىڭ بىرلەشمىسى بولۇپلا قالماي، يەنە تىبەت قۇرۇلۇش سەنئىتىنىڭ نامايەندىسى. ئۇ ھەرگىزمۇ بىرلا دەۋرنىڭ ئىجادىيىتى ئەمەس، ئۇ تىبەت خانلىقى زامانىدىن كېيىنكى ھەرقايسى دەۋىرلەرنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملەشتۈرگەن. تارىخى خاتىرىلەردە يېزىلىشىچە پۈتكۈل قۇرۇلۇشقا 3مىليون 134مىڭ سەر كۈمۈش كەتكەن. چىڭ ئوردىسىنىڭ خانى چىيەنلوڭ 114 خەنزۇ ئۇستىنى ئوردا قۇرۇلىشىغا ئەۋەتكەن. بۇ قۇرۇلۇش تىبەتلەرنىڭ تاش-ياغاچ قۇرۇلمىلىق،مۇستەھكەم ياسىلىدىغان قۇرۇلۇش ئۇسلۇبى ۋە خەنزۇلارنىڭ تۈۋرۈك، لىم تەگلىكى، ئۆگزە، تورۇس كاتەكچىلىرى ئالاھىدىلىكلىرىنى گەۋدىلەندۈرۈپ ياسالغان. ئۇ تىبەت خەلقىنىڭ ،سىياسىي، مەدەنىيەت ۋە دىنىي پائالىيەت مەركىزى، شۇنداقلا دۇنيا مەدەنىيەت- سەنئەت خەزىنىسىكى بىر گۆھەر.
تاجىسىمان يۇرەك قان تومۇر كېسىلى
يۇرەك تاجىسىمان قىزىل قان تومۇر كېسىلى ۋە ئۇنىڭ ئۇشتۇمتۇت قوزغىلىشىنىڭ ئالدىنى ئىلىش
23- قەھرىتان
23- قەھرىتان ياكى 23- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 23- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 23. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 342(كەبىسە يىللارى 343) كۈن بار.
غازى ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> {| class="wikitable" border="1"
تۈركىيە خەلقى، پۈتكۈل مەملىكەت مىقياسىدا قانات يايدۇرۇلغان ۋەتەننى قۇتقۇزۇش ئۇرۇشىدا غەلىبە قىلغاندىن كېيىن، ئىقتىساد، جەمئىيەت ۋە مائارىپ قاتارلىق ئىستراتېگىيىلىك ساھەلەردىمۇ تەرەققىيات ئۈچۈن كۈرەش قىلىشنى قانات يايدۇردى. دېمەك، بۇ خىل تەرەققىياتلاردا غازى ئۇنىۋېرستېتىغا ئوخشاشلا باشقا تۈرك ئالىي مائارىپ ئورگانلىرىمۇ چوڭ رول ئوينىدى.
غازى ئۇنىۋېرستېتى تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىدىن ۋە چەتئەلدىن كەلگەن 1500 دىن ئارتۇق ئوقۇغۇچىسى بىلەن 2009 – يىلى ئەڭ كۆپ چەتئەللىك ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلغان ئۇنىۋېرستېت بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. 2009 – يىلى ئوقۇغۇچى ۋە ئوقۇتقۇچىلاردىن بولۇپ، جەمئىي 5000 دىن كۆپرەك ماگىستىرلار بىلەن دوكتۇرلارنى يېتىشتۈرۈۋاتقان ئالىي مائارىپ ئورگىنى «غازى ئۇنىۋېرستېتى» نىڭ 50 مىڭدىن ئارتۇق ئوقۇغۇچىسى ۋە 3 مىڭدىن كۆپرەك ئوقۇتقۇچىسى بار.
قاراخانىلار تارىخىدىكى زور ۋەقەلەر
960- يىلى قارا خانلار بالاساغۇننى قاراخانلار خانلىقنىڭ يەنە بىر پايتەختى قىلدى.
1105- يلى ئەھمەد ئىبنى ھەسەن قاراخان خانلىق تەختىدە ئولتۇردى.
1219- يىلى چىڭگىزخان قوشۇنى شەرقىي قاراخانلار تەۋەسىنى ئىشغال قىلدى.
Таң Сулалиси
мәнбәләр
⑤<<шинҗаңдики милләтләрниң тарихи>>,милләтләр нәширяти,1999-йили3-ай уйғурчә2-бесилиши.
ئائىلە باقمىچىلىقى
ئۇيغۇرلار ئادەتتە، توخۇ، ئۆردەكنى مەخسۇس كاتەك ياساپ، ھەربىرىنى بىر كاتەككە سولاپ ئايلانمايدىغان قىلىپ تۇرغۇزۇپ قوناق خېمىرىنى ئېچىتىپ بېرىپ بوردايدۇ. مۇشۇنداق ئۇسۇل بىلەن بىرەر ھەپتە ئىچىدە توخۇغا سەككىز يۈز كىلوگرامغىچە، بىر ئۆردەككە بىر كىلوگرامدىن بىر يېرىم كىلوگرامغىچە ئەت قوندۇرىدۇ. بۇ خىل بورداش قىش كۈنلىرى ئېلىپ بېرىلىدۇ. ھەرقايسى جايلاردا مال بورداشنى كەسىپ قىلغان مەخسۇس كىشىلەر بولۇپ، ئۇ سودا - تىجارەتنىڭ بىر خىل شەكلى ھېسابلىنىدۇ.
ئاسترونومىيە
ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ئورنى، تارىلىشى، ھەرىكىتى، شەكلى، قۇرۇلمىسى، خىمىيىلىك تەركىبى، فىزىكىلىق ھالىتى ۋە ئۆزگىرىشى، تەرەققىي قىلىشى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدىغان پەن.
سېپىل ۋە سېپىل مەنتىقى
كىتاب ئوقۇش تەسىراتىمدىن تامچە: ئەنئەنە ۋە ئېتىقاد ھەققىدە ئويلىغانلىرىم
«ئادەمدىن ھايا كەتسە، ئورنىغا بالا كېلۇر.»
بىڭتۇەن – ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئەڭ زور خەۋپلەردىن بىرى
شەرقىي تۈركىستاندىكى بىڭتۇەنلىك خىتايلارنىڭ ئىچىدە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھازىرقى رەھبەرلىرىنىڭ ئىسىم – زاتىنى بىلىدىغانلار كۆپ ئەمەس، ئەمما بىڭتۇەننىڭ قۇرغۇچىسى ۋاڭ جىننى بىلمەيدىغان بىڭتۇەنلىك يوق دېيەرلىك.
54 – يىلى بىڭتۇەن قۇرۇلغاندا، ئۇنۇڭ نوپۇسى، 49 – يىلى 10 – ئايدا خىتاي كوممۇنىستلىرىغا تەسلىم بولغان 100 مىڭ كىشىلىك گومىنداڭ ئەسكىرىدىن ۋە ئۇلارنىڭ بالا – چاقىلىرىدىن تەركىب تاپقان، شەرقىي تۈركىستاندا ئىگىلىگەن يەر كۆلىمىمۇ ئىنتايىن كەچلىك، ئىقتىسادى كۈچىمۇ ناھايىتى ئاجىز بولۇپ، ئەينى چاغدا يەرلىك خەلققە سىياسىي، ئىقتىسادى، ھەربىي جەھەتتە ئانچە زور بىر تەھدىتى يوق ئىدى.
ئۇنۇڭ ئۈستىگە ھازىر بىڭتۇەن سىياسىي، ئىقتىسادى، مەمۇرى، قانۇنىي ۋە ھەربىي جەھەتتە پۈتۈنلەي ئۆزىنى ئۆزى ئىدارە قىلالايدىغان، مەركەزگە ئانچە بېقىنىپ كەتمىگەن، خىتاينىڭ ئىچكى قىسمىدىكى سىياسىي ۋە ئىقتىسادى داۋالغۇشلارنىڭ بىۋاسىتە تەسىرىگە ئۇچرىمايدىغان  مۇستەقىل بىر دۆلەت شەكلىنى تۇرغۇزۇۋالغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىردىن – بىر ئەندىشىسى ۋە دۈشمىنى ئۇيغۇرلاردىن ئىبارەت، شۇڭا بىڭتۇەننىڭ ھازىرقى ۋە كەلگۈسى ئىستراتېگىيىسى بولسا ئۇيغۇرلاردىن مۇداپىئە كۆرۈش ۋە ئۇلارنى دائىم بېسىم ۋە تەھدىت ئاستىدا تۇتۇپ تۇرۇش ئاساسىدا قۇرۇلغان.
مەسىلەن، خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن تۈزۈپ چىقىلغان،” بىڭتۇەننىڭ تەرەققىيات تارىخى ” ناملىق ئەسەردە بايان قىلىنىشىچە، شەرقىي تۈركىستان كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان 1949 – يىلىنىڭ ئۆزىدىلا، ” شىنجاڭ ھەربىي رايونى ” نىڭ قارمىقىدا ” جىنايەتچىلەرنى قوبۇل قىلىش كومىتېتى ” قۇرۇلۇپ، 49 – يىلىنىڭ ئاخىرىدىن 1952 – يىلىغا قەدەر ئىلگىرى – كېيىن بولۇپ شاڭخەي، خۇبىي، خۇنەن، ئەنخۇي، جىجىاڭ قاتارلىق ئۆلكىلەردىن بىر تۈركۈم جىنايەتچىلەرنى يۆتكەپ كەلگەن.
بىڭتۇەن ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن، ئىلگىرى يەرلىككە قوشۇۋېتىلگەن يەر – زېمىنلار زورلۇق كۈچ بىلەن ھەسسىلەپ قايتۇرۇپ ئېلىندى، بىڭتۇەننىڭ تېررىتورىيىسى ۋە نوپۇسى تىز سۈرەتتە كۈچەيتىلدى.
دېمەك، چەتئەللىك سىياسىي كۆزەتكۈچىلەرنىڭ بىڭتۇەننى، ” دۆلەت ئىچىدىكى دۆلەت ” ياكى بولمىسا ” شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇستەقىل خانىدانلىق ” دەپ ئاتىشىنىڭ بەلگىلىك ئىلمىي ئاساسى بار.
http://politics.people.com.cn/GB/1026/10089866.html
ھاجەتتەپە ئۇنىۋرېستېتى
ھاجەتتەپە ئۇنىۋرېستېتى
2009 – يىلى ئېتىبارى بىلەن، ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتىنىڭ 3670 نەپەر ئوقۇتقۇچى خادىملىرى ۋە 26398 ئوقۇغۇچىسى بار.
ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى، ئۆز ساھەسىدە ئالاھىدە نوپۇزغا ئىگە مىدىتسىنا ئۇنىۋېرستېتىدىن سىرت يەنە، ھەر خىل كەسپلەر بويىچە مۇۋەپپەقىيەت قازانغان فاكولتېتلار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان ئوقۇغۇچىلارغا ئوقۇش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىۋاتقان ئالىي مائارىپ ئورگىنىدۇر. بۇنىڭدىن سىرت يەنە، ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتىغا قاراشلىق ئەنقەرە شەھرىنىڭ بەشەۋلەر رايونىدا ئۆزىگە ئائىت زامانىۋى بىناسىدا مائارىپ خىزمىتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان سەنئەت مەكتىپى، مۇزىكا ساھەسىدە تۈركىيىنىڭ ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان ئالىي مائارىپ ئاپپاراتلىرىدىن بىرىدۇر.
قول تارتىشىش ئويۇنى
قول تارتىشىش ئويۇنى - ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ تەنتەربىيىۋىلىكى، رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك بولغان كۈچ سىنىشىش ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. ئويناش ئۇسۇلى: قول تارتىشىش ئويۇنىدا مەيدان تاللانمايدۇ. خالىغان تۈز، تەكشى جايدا ئېلىپ بارغىلى بولىدۇ. ئەڭ ئالدى بىلەن قول تارتىشماقچى بولغان ئىككى كىشى سىزىقنىڭ ئىككى يېنىدا قارىمۇ قارشى تۇرۇپ، بىردىن پۇتىنى توغرىسىغا تىركەپ، بىر قولىنى تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ. مۇسابىقە باشقۇرغۇچى تارتىشىشىنى باشلاش ئىشارىتى بەرگەن ھامان ھەر قايسى ئۆز تەرىپىگە كۈچەپ تارتىدۇ. مۇسابىقىلەشكۈچى ئىككى كىشى ئۆز ئارا تارتىشىپ، بىرى يەنە بىرىنى ئۆز تەرىپىگە تارتىۋالسا، تارتىۋالغان كىشى يەڭگەن بولىدۇ. قول تارتىشىش ئويۇنىدا، باشلاش كوماندىسى بېرىلمەي تۇرۇپ تارتىشىشتا، نەتىجە ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. قول تارتىشقۇچىلار بىر قېتىم تارتىشىپ ياكى ئۈچ قېتىم تارتىشىپ يەڭگەن - يېڭىلگەنلىكىنى بېكىتىشنى مۇسابىقىلىشىشتىن بۇرۇن كېڭىشىپ بەلگىلىشىدۇ.
يۈسۈپجان ياسىن
ئوقۇرمەنلىرىمىزگە ئونىڭ داستان – مىللىي بايلىق ناملىق ئەسىرىنى سوۋغا قىلىمىز.
تەرجىمە ئەسەرلىرى
ياسىنجان سادىق چوغلان
ئىرىشكەن مۇكاپاتلىرى: 6-نۆۋەتلىك شىنجاڭ خانتەڭرى ئەدەبىياتى مۇكاپاتى, 6-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك تۇلپار ئەدەبىياتى مۇكاپاتى،ئالتۇن توي مۇكاپاتى، تارىم مۇكاپاتى قاتارلىق ئەدەبىيات مۇكاپاتلىرىغا ئىرىشكەن. «سۆلەتۋاز ئايال» ناملىق روماننى نەشىرگە تاپشۇرغان، « باھادىرنامە» ناملىق سەككىز قىسىملىق تارىخى رومانى ئۈستىدە ئىزدىنىۋاتىدۇ.