cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
29. ئامېرىكىچە قونداق ۋە ئۇيغۇرچە قەپەز
«ئامېرىكىدىكى مۇساپىر تۇيغۇلار» نىڭ دەسلەپكى بۆلەكلىرىنى يېزىپ بولۇپ ئاخىرىنى داۋام قىلمىدىم. سەۋەبى بىرى ۋاقتىم چىقمىدى، يەنە بىرى نېمىلەرنى كەم نېمىلەرنى ئارتۇق، نېمىنى ئۇتۇقلۇق، نېمىنى ئۇتۇقسىز يازغانلىقىمنى بىلەلمەي تۇرۇپ قالدىم. يازمامنى ياقتۇرغانلاردىن سورىدىم، ئەمما ئېنىق جاۋاپ چىقمىدى. ئارىدا بىر ئىش ماڭا بەك تەسىر قىلدى. دېيىلىشىچە ئۆي ئوچاقلىق بولۇپ 30 ياشقا كىرىپ قالغان، بىر بالىلىق بولغان بىر يىگىت ئۆيىنى گۆرۈكەشكە 80 مىڭ سومغا گۆرۈگە قويۇپ يوقاپ كېتىپتۇ. ئانا يىغلاپتۇ، قېرىنداشلار ئىزدىمىگەن يەر قالماپتۇ. بالا يوق. بالىنىڭ قېرىنداشلىرى نەچچە يىلدىن بېرى قىمار ئويناپ، ھاراق ئىچىپ، يوقاپ كېتىپ كۆپ جاپا سالغان ئىنىسىنىڭ دېرىكىنى قىلالماي تىت ـ تىت بولۇپ تۇرغاندا ئانىسىنىڭ بۇ گېپى بەك ئېغىر كەپتۇ. <سىلەر ھەممىڭلار ئۆزگۈرنىڭ يامان گېپىنى قىلىسىلەر، يامان كۆرىسىلەر، شۇڭا تۈزۈك ئىزدىمىدىڭلار. شۇ بالام مەندىن كېيىن قالسا ئاراڭلاردا خار بولۇپ قالغۇدەك. مەن ئۆلۈپ كېتەر بولسام شۇ بالامغا دورا بېرىپ ئۆزەم بىلەن بىللە ئېلىپ كېتىمەن.> بۇ گەپ ماڭىمۇ بەك تەسىر قىلدى. يېقىندا ماڭا خەت يازغان بىر دوستىمىز ئامېرىكىدىكى ئاتا-ئانىلار بىلەن پەرزەنتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى سوراپتۇ. يەنە بىر ئاچىمىز ئەدەبىي خاتىرەمنىڭ «ئامېرىكا، قىزىم ۋە بىزنىڭ ئۇيغۇرلىقىمىز»دېگەن بۆلىكىگە باھا بېرىپ < بىز ئۇيغۇرلار پەرزەنتىمىزنى باغرىمىزغا تېڭىپ، مۇھەببەتتىن پۈتكەن تەۋەرۈك بۆشۈكىمىزگە بۆلەپ، بىر ئۆمۈر سۆيگۈمىز بىلەن پەپىلەپ، مېھرىمىزگە چۆمدۈرۈپ چوڭ قىلىمىز > دەپ يېزىپتۇ، ۋە بۇنى ئۇيغۇر ئانىلىرىدىكى خىسلەت دەپ چۈشەندۈرۈپتۇ. مۇشۇلارنى ئويلاپ كۆڭلۈمدە ئامېرىكىلىق ئانا ۋە ئۇيغۇر ئانىلارنىڭ پەرزەنت سۆيگۈسى، تەربىيىسى، دەردى ۋە كەچۈرمىشلىرىدىكى پەرقلەر ۋە بۇلارنىڭ سەۋەبلەرى، نەتىجىلىرى ھەققىدە يازغۇم كەلدى.
ئۈرۈمچى ۋە قەشقەردە بىر مەزگىل تۇرغان بۇ خانىم، ماڭا پات _ پات <ئۇيغۇر ئانىلىرى پەۋقۇلاددە ئانىلار> دەپ قويىدۇ. بىر كۈنى بۇ خانىم يىغلاپ بالكونغا چىقىپ كەتتى. ئىچى بوشاپ كىرگەندە سورىسام، ساقچىدىن تېلېفون كەپتىمىش. ئانىسى ماشىنا ھەيدەپ كۆكتاتقا چىقىپ ماڭغان يولىنى ئۇنتۇپ قاپتۇ. ساقچى بايقاپ ئۆيىگە ئورۇنلاشتۇرۇپ قويغاندىن كېيىن قىزىغا تېلېفون قىلغانىكەن. <سانوتۇرىيەگە بار، دېسەم مەن ساق دەيدۇ. باقىدىغان ئادەم ياللاپ بېرەي دېسەم، ھاجىتىمدىن ئۆزەم چىقىمەن دەيدۇ. ئانام دائىم مۇشۇنداق بىزنىمۇ، ئۆزىنىمۇ ئالدايدۇ> دەپ يىغلاپ كەتتى پروففېسسور. بىر ئاز تەسەللى بېرىپ <سىز ئۆيىڭىزگە ئەكىلىۋالسىڭىز بولمامدۇ> دېسەم، <ئاپام ئۇنىمايدۇ، ئامېرىكىدا ئادەتتە بۇنداق ئىش جىق يوق. مەن ئانامنىڭ قېشىغا بارساممۇ بىر ھەپتىدىن ئارتۇق تۇرمايمەن. ئامېرىكىدا ھەر قانچە يېقىن كىشىلەرمۇ بىرىنىڭ ئۆيىدە ئىككى ھەپتىدىن ئارتۇق تۇرمايدۇ. بالا ئالىي مەكتەپكە چىققاندىن كېيىن ئاتا-ئانىسى بىلەن ئەڭ ئۇزۇن بولغاندا يىگىرمە كۈن تۇرۇشى مۇمكىن> دەيدۇ. بۇ خانىم لوس _ ئانژىلىستىكى ئاپىسىنى مىلاد بايرىمىدا يىلدا بىر كۆرگىلى بارىدىكەن، قىزى شەپائەت بايرىمى ۋاقتىدا كېلىپ ئانىسى بىلەن بايرام قىلىدىكەن. ئايروپىلان قاتنىشى ھەم قولاي، ھەم ئەرزان بۇ ئامېرىكىدا ئارىلىق ئېشىپ كەتسە ئىككى سائەتلىك يول. كېيىن باشقا سىتۇدېنتلاردىنمۇ سوراپ باقتىم. تەتىل بولسا ئۇلار ئاساسەن ئىشلەيدىكەن. ئارىلىقتىكى قىسقا دەم ئېلىشلاردا ساياھەتكە بارىدىكەن. مەن ئىككى يىلدىن بېرى مەھەللىمىزدە ئامېرىكىلىق ئاتا-ئانىلارنىڭ كېلىپ بالىلىرى بىلەن تۇرۇپ كەتكەننى كۆرمىدىم. ئامېرىكىدا ئاتا-ئانىلارنىڭ ئالى مەكتەپتىكى بالىلىرىغا كۆڭۈل بۆلۈشى بەك ھەيرانلىق قوزغايدىغان ئىش بولغاچقا مۇنداق ئاتا-ئانىلارنى «تىك ئۇچاردەك ئاتا-ئانىلار» دەپ ئاتايدىكەن.
مۇنداق دېگەنلىك ”تىك ئۇچاردەك بالىلىرىنىڭ بېشىدىن ئەگىپ كېتەلمەيدىغان“ دېگەن مەنىدە ئىكەن. ئادەتتە بالىلىرىنى يوقلاپ كەلگەن ھېندىستانلىق، جۇڭگولۇق ئاتا-ئانىلارنى كۈندە كۆرۈپ تۇرىمەن، ئۇلار ئاساسەن نەۋرە باققىلى كېلىشىدۇ. ئامېرىكىلىقلار دائىم بۇ ئىشلارغا تاڭ قالغانلىقىنى يوشۇرالمايدۇ. بۇنداق دېگەنلىك ئۇلار مېھىرسىز دېگەنلىك ئەمەس. ھەر يەكشەنبە چىركاۋدا ئۇچرىشىدىغان ئائىلىلەر كۆپ، ئايدا بىر دالا تامىقى يەيدىغان قېرىنداشلارمۇ نۇرۇغۇن. ئەمما بۇنداق ئاتا-ئانا بىلەن بالا ئوتتۇرىسىدا چەكسىز بېقىلىش، يۆلىنىش، ھەمدەرتلىك يوقنىڭ ئونىدا. بالا باققاننىڭ ئۈستىگە بۇنداق نەۋرە باققۇچىلار قوشۇنى جۇڭگودىن ئەڭ جىق. ھېندىستانلىق قوشنامنىڭ ئىككى ئېغىزلىق ئۆيىدە ئانىسى كېلىپ نەچچە ئاي تۇردىكىن بىلمىدىم. تۈرلۈك سورۇنلاردا بولدۇم، بەزى شەھەرلەرنى كەزدىم. ھەتتا جىقراق ئادەم بىلەن ئۇچرۇشۇپ ئامېرىكىنى چۈشىنەي دەپ ئالتە كېچە كۈندۈز ئاپتۇبوسقا ئولتۇرۇپ ئامېرىكنىڭ ئوتتۇرىسىدىن ئاۋال شەرقى دېڭىز قىرغىقىغا ئاندىن ئاندىن جەنۇبى ئۇچىدىكى مايئەمىگىچە بېرىپ كەلدىم. مەيلى ئاپتوبۇس ئىچىدە، ياكى بېكەتتە ماشىنا ساقلاۋېتىپ بولسۇن ئامېرىكىلىقلارنىڭ بالىلىرنىڭ غېمىدە دەرت تۆكۈشكىنىنى كۆرمىدىم. بۇ يەردە مەن ئۇچراتقان ئانىلارنىڭ بالا غېمى، يا بالىلارنىڭ ئانا ھەسرىتى يوقتەكلا كۆرۈنىدۇ.
4. ئامېرىكىدا مۇكەممەل ئىجتىمائى مۇلازىمەت سېستىمىسى بار. ئامېرىكىدا بالىلارنىڭ غەملىرىنى دۆلەت، ھۆكۈمەت، مەسجىد، چىركاۋ، ساخاۋەت جەمئىيەتلىرى ۋە مەكتەپلەر تەڭ يەيدۇ. بالىنىڭ بىخەتەرلىكىگە ساقچى، يىمەكلىك-ساغلاملىقىغا ھەقسىز سەھىيە خادىملىرى، ئەخلاقىغا چىركاۋ، مەسجىد، بالىلار پائالىيەت سورۇنلىرى، كۆڭۈل ئېچىشى، بىلىم ئېلىشى، چىنقىشى، قىزىقىش يېتىلدۈرىشىگە مەكتەپ، كۈتۈپخانا، تىياتىرخانا، تەنھەركەتخانا قاتالىقلار ياردەمدە بولىدۇ. بىزدەك بالىنىڭ ھەممە غېمى ئانىغا يۈكلەنمەيدۇ. ئانىنىڭ جاھان دىشۋارچىلىقلىرى ۋە كۆڭۈل پاراكەندىچىلىكىدىن سۇلغان چىرايى بالىنىڭ غۇبارسىز قەلبىگە سايە تاشلىمايدۇ. بۇنداق جەمئىيەتتە ئۆسكەن بالىلار ساغلام ئىنسانى خىسلەتكە، ھاياتقا بولغان چەكسىز قىزغىنلىققا، شەيئى ۋە ھادىسىلەرنىڭ ماھىيىتىنى بىلىشكە تەشنا بىلىمخۇمارلىققا تولۇپ يېتىشىدۇ. چوڭ موھىت ساغلام بولغاچقا ئامېرىكىدا دادىسىنى ياكى ئانىسىنى كۆرۈپ باقماي چوڭ بولغان، ”يالغۇز ئاتا-ئانىلار“ نىڭ نۇرغۇن بالىلىرى جەمئىيەتتە نورمال روللىرىنى جارى قىلماقتا. قىزىمنىڭ ئۈچ دوستىنىڭ دادىىسى يوق، لېكىن مەن ئۇلاردىن ھىچ قانداق بىنورماللىقنى ھىس قىلمىدىم. ئەگەر ئوخشۇتۇشقا توغرا كەلسەئامېرىكىدا ئانىلىق سۆيگۈسى ئۇۋىغا ئوخشايدۇ. بالا تۇغۇلىدۇ، يېتىلىدۇ، قانات چىقىرىدۇ. يەنە قونداققا ئوخشايدۇ، ئۇچۇرۇم بولغىچە قونىدۇ، يايرايدۇ، پەرۋاز قىلىشنى ئۆگىنىدۇ. بالا ئۇچۇپ كەتتىمۇ بولدى. بالىنىڭ دەردىمۇ، دىشۋارچىلىقىمۇ، غەلبىسىمۇ، غەنىيمەتلىرىمۇ ئۆزى بىلەن. بىر بالىنىڭ غېمى ئاتا-ئانا، قېرىنداشلىرىنى پەرۋانە قىلىدىغان ئىش يوق.
ئالدىنقى: 30. ئامېرىكىدىكى بەيتۇللاھ
گېئولوگىيە
تار مەنىدىكى گېئولوگىيە ۋە ئۇنىڭ تەرەققىيات تارىخى:
گېئولوگىيە ئىلمى بولسا يەر شارىنىڭ ماددىي جەھەتتىن تەشكىللىنىشى، ئىچكى قۇرۇلۇشى، سىرتقى ئالاھىدىلىكى، ھەر قايسى قاتلاملار ئارىسىدىكى ئۆز ئارا مۇناسىۋەتلەر شۇنداقلا تارىخىي تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ئىلىم سىستېمىسىدۇر. ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، ئىنسانلار پائالىيىتىنىڭ يەر شارىغا كۆرسەتكەن تەسىرى بارا-بارا چوڭ بولماقتا. ئېكولوگىيىلىك مۇھىتنىڭ ئىنسانلارغا قارىتا چەكلىمىلىكى بارغانسېرى روشەنلەشمەكتە. قانداق قىلىپ يەر شارىدىكى بايلىقلاردىن ئەڭ كەڭ تۈردە پايدىلىنىش، ئىنسانىيەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوغداش، بۈگۈنكى كۈندىكى ئىنسانىيەت ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان ئورتاق تېمىغا ئايلىنىپ قالدى.
ئىبراھىم مۇتىئى
مائارىپ سېپىدە جان-دىلى بىلەن ئىشلەۋاتقان ئىبراھىم مۇتىئى 1940-يىلى شېڭ شىسەي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن تۈرمىگە تاشلاندى. بىر مەزگىلدىن كېيىن، ئىبراھىم مۇتىئى شىنجاڭ ساقچى زابىتلار (ئوفىتسېرلار) مەكتىپى قارمىقىدىكى تەرجىمانلار كۇرسىغا دەرس ئۆتۈشكە بۇيرۇلغان. ئۇ نەزەربەند ئاستىدا تۇرسىمۇ، ئوقۇتۇش خىزمىتىنى ئەمەلىي ئېھتىياج ۋە ئىلمىي تەتقىقاتقا بىرلەشتۈرۈپ، «ئۇيغۇر تىلى سەرفى (مورفولوگىيىسى)»، «ئۇيغۇر تىلى نەھۋى (سىنتاكسىسى)»، «ئۇيغۇر تىلى قائىدىلىرى (ئىستىلىستىكىسى)، «ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئاددىي ئىملا قائىدىسى» قاتارلىق دەرسلىكلەرنى تۈزۈپ چىققان. بۇلار 1948-يىلى مىخ مەتبەئەدە بېسىلىپ، شىنجاڭدىكى ھەر دەرىجىلىك مەكتەپلەردە قوللانما، نەشرىيات-ئاخبارات ئورۇنلىرىدا پايدىلىنىش ماتېرىيالى قىلىنغان.
1978-يىلى كۈزدە ئالەمشۇمۇل نادىر ئەسەر «تۈركىي تىللار دىۋانى» ۋە «قۇتادغۇ بىلىك» ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ۋە خەنزۇ تىللىرىغا تەرجىمە قىلىپ نەشرگە تەييارلاش تېمىسى پەلسەپە-ئىجتىمائىي پەن تەتقىقات پىلانىغا رەسمىي كىرگۈزۈلۈپ، قۇرۇلۇش باسقۇچىدىكى ئاپتونوم رايونلۇق ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ نۇقتىلىق تەتقىقات تۈرىگە ئايلاندى. مۇشۇ چاغدا ئىبراھىم مۇتىئىنىڭ خىزمىتى ئاكادېمىيەنىڭ تىل تەتقىقات ئىنستىتۇتىغا يۆتكەلدى. ئۇ «دىۋان»نى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا نەشرگە تەييارلاش خىزمىتىگە باشتىن-ئاخىر تولۇق قاتنىشىپ، ئۈچ توملۇق بۇ چوڭ ئەسەرنىڭ مەسئۇل مۇھەررىرلىكىنى ئىشلىدى.
ئابلەت كامالوف
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'nasq', 'ALKATIP nasq', 'UKIJ nasq', 'UKIJ nasq', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ nasq', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'">
خىزمەت كەچمىشى
ئابلەت كامالوف ۋاشىنگتون ئۇنۋېرسىتىتى (سېئاتىل، 1998-1999)، ئەنگىلىيە ئوكسفورد ئۇنۋېرسىتىتى (2001-2002)، ئامېرىكا پارلامېنتى كۇتۇپخانىسى (2004 - 2005)، پارىژ مايسون دې پەن-تېخنىكا ئۇنۋېرسىتىتى ۋە ئىندىئانا ئۇنۋېرسىتىتى (بلۇمىڭتون، ئامېرىكا، 2012-2013). ئۇ ياۋروپا كومىسسىيەسىنىڭ TEMPUS پروگراممىسى (بىريۇسسېل ، 2003-2005)، ۋولكسۋاگېن ستىفتوڭ (Volkswagen Stiftung) نىڭ ئىلىم-پەن ۋە مائارىپ پروگراممىسى (Hannover ، 2009-2010) قاتارلىقلارنىڭ باھالاش ھەيئىتى خەلقئارالىق مۇتەخەسسىسى بولغان.
ئەسەرلىرى
يورۇق كۆرگەن ئەمگەكلىرى:
خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىنغان ئاۋام ئۇيغۇرلارنىڭ قىسمەن تىزىملىكى ۋە ئۇلارنىڭ قىسمەتلىرى
بۇ يىل ئا قى شى كونگرىسنىڭ يوقىرى پالاتاسى « خىتاي ئىشلىرى ئىجىرائىيە كومىتېتى» نىڭ گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنىدا گۇۋاھلىق بەرگەن، ئامېرىكا ئەركىن ئاسىيا رادىئو ئىستانسىيىسى ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ دىكتورى گۇلچېھرە قىيۇم خوجانىڭ ئۇرۇق- جەمەتىدىن 23 ئادەم  ۋە ئۇيغۇر سىياسىي پائالىيەتچىسى روشەن ئابباسنىڭ ھەدىسى گۈلشەن ئابباس ۋە ھاممىسى ماھىنۇر ئابلىزلارنىڭ قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىغان.
31. ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ۋە باشقا ئاشقۇنلۇقلار
بۇندىن باشقا ئىدارىدە، توردا ۋە گېزىت ژورناللاردا ئەگەر بىرسى ئۇيغۇرغا تونۇلغان بىرەر كىشىنىڭ خاتا سۆزلىرى، يازغانلىرىدىكى خاتالىقلار ۋە بىنورمال قىلىقلىرى ھەققىدە گەپ قىلسا دەرھاللا ”ئۇ دېگەن ئۇيغۇرلارنىڭ داڭلىق ئالىمى، ئۇ دېگەن ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ پەخىرى، سەن نېمە ئىش قىلغانغا ئۇنداق دەيسەن؟“ دېگەندەك گەپلەنى ئاڭلاپ تۇرىمىز. بۇنداق سۆھبەتلەر تورلاردا ئايىقى بېسىقماس زىددىيەتلىشىش بىلەن، تۇرمۇشتا جىدەل بىلەن تۈگەللىنىدۇ. بۇرۇن بۇ ئىشلار ماڭا بىر قارىسام ئۇيغۇر سۆيگۈسىدەك، يەنە بىر قارىسام ئۇيغۇرلۇقنى سۈيئىستىمال قىلىش ياكى دەسمايە قىلىپ پايدىلىنىشتەك تۇيۇلاتتى. ھازىر ئويلاپ باقسام بۇلار ئۇيغۇرلۇقنىڭ دەسمايە قىنىلىشى، نەپسى خاھشقا بوي سۇندۇرلىشى ئىكەن. ئۇيغۇرلۇقتىكى ئورتاق تارىخ، ئورتاق تىل، ئورتاق دىن، ئورتاق مەدەنىيەت، ئورتاق تەقدىر، ئورتاق كىرزىس ۋە ئورتاق شەرەپ كىشىلىرىمىزدىكى مەنىۋىي بىرلىكنىڭ ئاساسى بولغاندىن باشقا بەزى كىشىلىرىمىزنىڭ سودا تىجارەت، پەيدا مەنپەئەت ۋە ھوقۇق ئىناۋەتلىرىدىكى دەسمايە ئىكەن. مېنىڭ چۈشەنمەيدىغىنىم ئۇيغۇرلۇقنىڭ بۇنداق دەسمايىغا ئايلنىپ قېلىشىدىكى سەۋەپلەر. مۇلاھىزەمگە كۆرە سەۋەپلەر ئىچىدە ھازىرچە مەن دېيەلەيدىغان سەۋەپ ئاشقۇنلۇق(رادىكال)تۇر. مەن بۇ يەردە تىلغا ئالغان ئاشقۇنلۇق بىز ئادەتتە تېلۋىزور ۋە رادىيولاردا ئاڭلايدىغان سىياسىي ياكى خەلقئارا مەسىلىلىلەردىكى ئاشقۇنلۇق ئەمەس. مەن بۇ يەردە تىلغا ئالغان ئاشقۇنلۇق كونكىرىت مەسىلىنىڭ، ھادىسنىڭ ۋە شەيئىلەرنىڭ قائىدە-پىرىنسىپلىرى، تۈزۈم-ئۆلچەملىرى، ئىلمىيلىك-مەنتىقىسىنى ئويلاشماي ھەمىشە مەلۇم خۇسۇسىي خاھىش، كۆنگەن تەپەككۇر، مىللىي ھىسسىيات ۋە مەلۇم ئىدولوگىيەنى ئۆلچەم قىلىپ پىكىر قىلىش ھەم ھەرىكەت قىلىشنى كۆرسىتىدۇ. تۆۋەندە مەن بۇ ئاشقۇنلۇقنى مۇنداق تۈرلەرگە ئايرىپ مۇلاھىزە قىلىمەن.
2. ئىلمىيلىك ئاشقۇنلۇقى
Jenwe
right|thumb|250px|Jenwe right|thumb|250px Jenwe bolsa Shwéytsariye dikibixahar 2007 nopus bar, Jenwening 185,726 nopusibar, 6.09 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 46.12°, xariki uzunluk 21°00, poqtamuri 1200.
بارىش مانچو
پىلاستىنكىلىرى:
تۈنۈگۈندىن بۈگۈنگىچە(1972-يىل)
ھۆكۈمەت قاقشال دەۋرگە كىردى (1976-يىل)
مۇزىكا
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆرپ - ئادىتىدە مەھەللىۋى ئالاھىدىلىكلەر مەۋجۇت بولغىنىدەك، ئۇيغۇر مۇزىكىسىمۇ شۇنداق مەھەللىۋى ئالاھىدىلىكلەردىن مۇستەسنا ئەمەس، مۇنداق مەھەللىۋى ئالاھىدىلىكلەر جەنۇبىي شىنجاڭ، شەرقىي شىنجاڭ، شىمالىي شىنجاڭ (ئاساسەن ئىلى رايونى) ئۇيغۇرلىرىنىڭ مۇزىكا - ناخشىلىرىدا ئۇچرايدۇ. بۇ ئالاھىدىلىكلەر جەنۇبىي شىنجاڭ مۇزىكا ئاھاڭىدا مۇرەككەپ ئەگىتمە كۈي - ئاۋازلارنىڭ ئازلىقى، شەرقىي شىنجاڭ ئۇيغۇرلىرىنىڭ مۇزىكا - ناخشا كۈي - ئاۋازىنىڭ ئاددىيلىقى (كورلا، تۇرپان، قۇمۇل سەنەملىرىنىڭ كۈي - ئاۋازلىرى ئاساسىي جەھەتتىن ئوخشاش)، ئىلى مۇزىكا - ناخشىلىرىنىڭ ئەگىتمە، سىيرىلما، بۆلۈنمە ئاۋازلارنىڭ كۆپلۈكى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. ئەمما بۇ خىل ئالاھىدىلىكلەر ئون ئىككى مۇقام كۈي - ئاۋازلىرىنى ئاساس قىلغان بولۇپ، يەنىلا ئۇيغۇر مۇزىكىسىنىڭ ئورتاق سىستېمىسىغا مەنسۇپ.
دۈشەنبە
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ ORHUN BASMA', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px"> دۈشەنبە، يەكشەنبە بىلەن سەيشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ بىرىنچى كۈنىدۇر.
قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن ئىكىنچ دەپ ئاتالغان.
گېئورگې پاتتون
1939 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﭘﺎﺭﺗﻠﯩﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺑﺎﺵ ﺷﯩﺘﺎﺑﻰ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﺗﯩﭗ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﭖ ، ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻞ ﺑﺎﺵ ﺷﯩﺘﺎﺏ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﻰ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﺑﺎﺗﺘﻮﻥ ﺑﺮﻭﻧﯧﯟﻙ ﺑﺮﯨﮕﺎﺩﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺮﯨﮕﺎﺩﺍﺍ ﻛﻮﻣﺎﻧﺪﯨﺮﻟﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﯜﭖ ، ﺑﺮﻭﻧﯧﯟﻙ ، ﺗﺎﻧﻜﺎ ﻗﯩﺴﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻪﺷﻜﯩﻠﻠﻪﺵ ﯞﻩ ﺗﻪﻟﯩﻢ - ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﮕﻪ ﻣﻪﺳﺌﯘﻝ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. 1941 - ﻳﯩﻠﻰ ﭘﻴﻮﺭﻝ - ﺧﺎﺭﺑﻮﺭ ﭘﻮﺭﺗﯩﻐﺎ ﻫﯘﺟﯘﻡ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ، 1943 - ﻳﯩﻠﻰ ﺗﯘﻧﯩﺴﻘﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ ، 2 - ﻛﻮﺭﭘﯘﺱ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻛﻮﺭﭘﯘﺱ ﯞﻩﺯﯨﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﺗﯩﺪﯗ. ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺳﯩﺘﯩﺴﻠﯩﻴﯩﺪﻩ ﻗﯘﺭﯗﻗﻠﯘﻗﻘﺎ ﭼﯩﻘﯩﭗ ﭘﺎﻟﯧﺮﻣﻮﻧﻰ ﺋﯩﺸﻐﺎﻝ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﻣﯧﺴﺴﯩﻨﺎﻧﻰ ﺗﺎﺭﺗﯩﯟﯦﻠﯩﭗ ، ﺟﻪﯕﺪﻩ ﻏﻪﻟﯩﺒﯩﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﯩﺪﯗ. 1944 - ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻮﺭﻣﺎﻧﺪﯨﻴﻪ ﺋﻮﭘﯩﺮﺍﺗﺴﯩﻴﯩﺴﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺸﺘﯩﻦ ﺋﺎﯞﯞﺍﻝ ﺋﯧﺰﯨﻨﺨﺎﯞﯦﺮﻧﯩﯔ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ 3 - ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﯟﻭﻱ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﻧﮕﻪﻥ. پاتتون ﺟﻪﯓ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﺋﺎﻣﺮﺍﻕ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﻣﯩﺠﻪﺯﻯ ﻗﻮﭘﺎﻝ، ﻛﻪﺳﻜﯩﻦ ﺋﯩﺪﻯ. ﻛﯚﭘﯩﻨﭽﻪ ﻫﺎﻟﻼﺭﺩﺍ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯘﺭﯗﭖ ﻗﻮﻳﺎﺗﺘﯩﻜﻪﻥ. ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺋﯘ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻧﻪﭘﻪﺭ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻧﻰ ﺋﯘﺭﯗﭖ ﻗﻮﻳﯘﭖ ، ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﺋﯧﻠﯩﻨﯩﭗ ﺗﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺸﻘﺎ ﺋﺎﺯ ﻗﺎﻟﻐﺎﻧﺪﺍ ، ﺋﯧﺰﯨﻨﺨﺎﯞﯦﺮﻧﯩﯔ ﺗﻪﻟﯩﯟﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺗﺎﺷﻼﻧﻤﺎﭘﺘﯩﻜﻪﻥ. ﺋﯘ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﯩﮕﻪ ﺗﻪﻟﻪﭘﻨﻰ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﻗﻮﻳﯘﭖ ، ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺳﺎﺩﯨﻖ ﺑﻮﻟﯘﺷﯩﻨﻰ ، ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯖﻤﯘ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﯩﺮﯨﮕﻪ ﻛﯚﻳﯜﻧﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﻪﻣﯩﻠﯩﻴﻪﺗﺘﻪ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻼﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ.
جياخۇ ئويما ئىشارەتلىرى
كۈنىمىزدە، دۇنيا جامائەتچىلىكى تەرىپىدىن بىردەك ئېتىراپ قىلىنغان ئەڭ دەسلەپكى سېستىمىلىق يېزىق شىنا يېزىقتۇر. بەزى مۇتەخەسسىسلەر جياخۇ ئويما ئىشارەتلىرىنى مەقسەتلىك ئويۇلغان شەكىللەر دەپ قارىسىمۇ، ئۇنىڭ ھەقىقىي مەنىدىكى يېزىق ئىكەنلىكى ھەنۇز جەزىملەشمىدى.
ئىمامىدىن قەشقىرى
ئىمامىدىن قەشقىرى ــــ (تەخمىنەن 11-ئەسىر ) ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر كىلاسسىك مائارىپىنىڭ پىشۋاسى. بۈيۈك ئالىم، ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى ئىلمىنىڭ مەشھۇر نامايەندىسى.
Sidnéy
left|thumb|250px|Sidnéy Harbour Bridge
گەنجۇ قاغىن
گەنجۇ قاغىن ( مىلادى 7 - ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن 8 - ئەسىرنىڭ ئۆتتۇرلىرىغىچە ياشىغان ) ئۇيغۇر تىبابىتىنىڭ ئاتاقلىق تىببىي تەرجىمانى ۋە مەشھۇر تىۋىپ بولۇپ ، ئۇدۇنلۇق ئۇيغۇر. مىلادى 710 - يىلى تاڭ سۇلالىسى مەلىكىلىرىدىن چۈەن چىڭ مەلىكە شىزاڭغا ئەۋەتىلىپ ، تىببەتلەر خانلىقىنىڭ تۆتىنچى ئەۋلات پادىشاھى چىدې زۇزەن ( مىلادى704 - 754 - يىلىغىچە تەخىتتە ئولتۇرغان ) غا ياتلىق قىلىنغان. مەلىكە چۈەن چىڭ بىللە ئېلىپ بارغان زور بىر تۈركۈمدىكى تىببىيى ئەسەرلەر گەنجۇ قاغىن يىتەكچىلىگىدە خەنزۇ راھىب ( تىۋىپ ) شيەن رۇ ، زاڭزۇ تەرجىمانلاردىن جڭبۇزىسى ، چىڭبۇ دۇنجۇ ، جۆلامىنبا  قاتارلىقلار تەرپىدىن تىبەتكىچە تەرجىمە قىلىنغان. گەنجۇ قاغىن يەنە خەنزۇ راھىب ۋۇجىڭ ۋە زاڭزۇ تەرجىمان ۋىي لۇزانا قاتارلىقلارغا يىتەكچىلىك قىلىپ ، نۇرغۇنلىغان تىببى ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلغاندىن سىرىت ، تىبەت خەلقى ئارىسىدىكى تىبابەتكە دائىر تەجىربىلەر ۋە ئۆز يۇرتىدىكى ھەمدە چەتئەلدىكى تىبابەتكە دائىر تەجىربىلەرنى قۇبۇل قىلىپ ، تەرگە« يۆجى ياۋجىن » ( ئاي كەبى دورىلار بىلەن كېسەللىك داۋالاش ) دىگەن داڭلىق تىببىي ئەسەرنى تۈزۈپ بەرگەن.
ئابدۇللا روزىباقىيېف
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئابدۇللا روزىباقىيېف(1897-1938)20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ياشىغان ئۇيغۇر سىياسىون ۋە جامائەت ئەربابى،سوۋېت ئۇيغۇرلىرىنىڭ داھىسى. ئۇ 1921-يىلى6- ئاينىڭ 21 - كۈنى تاشكەنتتە ئۇيغۇر نامىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ بۇ نامنى تارانچى،قەشقەرلىك،ئالتەشەھەرلىك، خوتەنلىك دېگەندەك ناملارنىڭ ئورنىغا دەسسىتىشنى تەشەببۇس قىلغان.
ئېففىل تۆمۈر مۇنارى
Tour_Eiffel_Wikimedia_Commons.jpg ئورنى: فىرانسىيەنىڭ پارىژ شەھىرى ياسالغان ۋاقتى: مىلادى1887-يىلى باھا: پارىژنىڭ سىمۋول خاراكتىرلىك قۇرۇلىشى، فىرانسىيەدىكى ئەڭ ئېگىز قۇرۇلۇش، دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق پولات _تۆمۈردىن ياسالغان قۇرۇلۇش.
بالىلار ئوينىغانغا بۇزۇلۇپ كېتەمدۇ؟
بىر كۈنى مەھەللىمىزدىكى بوۋايلاردىن بىرى ئۇيغۇرلارنىڭ ھورۇن بولغاچقا بىكارچىلىقتىن بۇزۇلۇپ كېتىۋاتقانلىقىغا مۇنداق بىر ”پاكىت“ كەلتۈرۈشتى. ئۇلارنىڭ ئېيتىشچە ناھىيىمىزنىڭ گۇاڭدوڭلۇق شۇجىسى ئامېرىكىدا ئوقۇغانمىش. دۇنيانىڭ جىق يەرلىرىنى كەزگەنمىش. ئامېرىكىدا كوچىلاردا بىكار ئادەملەر يوقمىش. شۇڭا ئامېرىكا تەرەققىي قىلغانمىش. بۇ سېكىرتار ناھىيىمىزگە كەلگەندىن كېيىن شەنبە، يەكشەنبە كۈنلىرى كوچىلارغا چىقىۋالغان ”بىكارچى“ ئۇيغۇرلارنى كۆرۈپ ئۇيغۇرلارنىڭ تەرەققىي قىلماسلىق سەۋەبىنى تاپقانمىش ۋە ”مەن كۆرگەن مىللەتلەر ئىچىدە ئۇيغۇرلار ئەڭ ھورۇنكەن“ دېگەنمىش. شۇنىڭ بىلەن شەنبە يەكشەنبە كۈنلىرىمۇ دەم ئالماسلىق ھەققىدە پەرمان چۈشۈرگەنمىش.
تۈنۈگۈنكى ۋە بۈگۈنكى سىيىت نوچى
ھىچ گۇناھ يوق سىلەردە خاننىڭ ۋاجىپ يارلىقى يۇرت جامائەت خوش ئەمدى رىزا بولۇڭ قەشقەرلىك ئۇلۇغ ئۇششاق بارلىقى
سىيىت نوچىنىڭ روھىدا قۇللارچە خوجايىنىغا مايىللىق ۋە تاما بولمىسا ئېدى، ئۇچتۇرپاننىڭ ئامبىلى ماشاۋۋۇنىڭ ئوردىسىدا ياتمىغان بولاتتى. ماشاۋۋۇنىڭ ئوردىسىغا مېھمانغا ئەمەس ھاشىم جانبازدەك دوستلىرىنىڭ قىساسىغا بارغان بولاتتى. ھەمدە ئۇنىڭ تۆۋەندىكى گېپىگە ئالدانمىغان بولاتتى.
سىيىت نوچى داستانىنىڭ سىيىت نوچى قەتلى قىلىنغان ۋاقىتتىن كېيىن يېزىلغان بىرەر قوليازمىسى يوق. بۇ داستان ئىزچىل خەلق ئارىسىدا تارقىلىپ كەلگەن. زامانلارنىڭ ئۆتىشى بىلەن ئۇنىڭغا ھەرقايسى دەۋرلەرگە خاس تەركىپلەر قوشۇلۇپ ماڭغان. ئابدۇكېرىم ئابلىز" سىيىت نوچى"نى سەھنىگە ئېلىپ چىققاندىمۇ بەزى تەپسىلاتلارنى قوشقان. بۇنىڭ بىرى ئوردىدىكى ئۆرۈمە چاچ (سىيىت نوچى ئۆلتۈرۈلگەن ۋاقىت مافۇشىڭنىڭ 1915-يىلى ماشاۋۋۇنى ئۇچتۇرپانغا قوغلىۋېتىپ قەشقەرگە مۇستەقىل ھۆكۈمران بولغاندىن كېينگە توغرا كېلىدۇ. بۇ چاغدا ئۆرۈم چاچ ئاللىقاچان ئەمەلدىن قالغان) ئەمەلدارنىڭ سىيىت نوچىغا ياخشىلىق قىلىشى، يەنە بىرى ئۇيغۇر جاسۇسنىڭ سىيىت نوچى ھەققىدە ئۆرۈمە چاچقا مەلۇمات يەتكۈزىشى. بۇ يەردە بۈگۈنكى تاماششابىنلارغا يەتكۈزىلىۋاتقان ئۇچۇر؛ سىيىت نوچىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچىدىكى جاسۇسلار تۇتۇپ بەرگەن، ئۆرۈمە چاچلىق ئەمەلدارلارنىڭ ھەممىسىمۇ سىيىت نوچىنىڭ دۈشمىنى ئەمەس ئېدى… دېگەندىن ئىبارەت. قىزىق يېرى، يەنە شۇ ئۇيغۇرنىڭ دۈشمىنى يەنىلا ئۇيغۇر. ھاكىمىيەت تۇتقانلار ئىچىدىمۇ سىيىت نوچىغا دوستلار بار ئېدى… ۋاھاكازالار. شۇ نەرسە ئېنىقكى، ئۆرۈمە چاچنىڭ مۇكاپاتى بولمىغان بولسا تۇماقلىق ئۇيغۇر جاسۇسلۇق قىلالمايتتى. ئۆرۈمە چاچ ۋەكىللىك قىلىۋاتقان تۈزۈم جاسۇسلارنى قوغۇدىمىغان، تەربىيىلىمىگەن بولسا جاسۇسلۇق مەۋجۇد بولمايتتى.
سۇنتاغ يېزىسى
سۇنتاغ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Suntagh Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاتۇش شەھىرى گە جايلاشقان.
پاشا ئصشان
« شصنجاڭ بۇلبۇلص » _ ئاتاقلصق ناخشصچص پاشا ئصشان 1940 - يصلص 11 - ئايدا غۇلجا شةھصرصدة تۇغۇلغان. ئۇ دادصسصدصن كصچصك يېتصم قالغاچقا ئاپصسصنصڭ قولصدا ئۆسۈپ چوڭ بولغان. ئاپصسص ناخشا - مۇزصكصغا ھېرصسمةن ئايال بولۇپ، پاشا ئصشاننصڭ ئاتاقلصق ناخشصچص بولۇپ چصقصشصغا زور تةسصر كۆرسةتكةن. 1955 - يصلص ئةمدصلا 15 ياشنصڭ قارصسصنص ئالغان سۇمبۇتلصق گۈزةل ئۇيغۇر قصزص پاشا ئصشان پولشانصڭ پةيتةختص ۋارشاۋادا ئۆتكۈزۈلگةن، 117 دۆلةتنصڭ مصنصستصرلصرص ئصشتصراك قصلغان 5 - نۆۋةتلصك دۇنيا ياشلار فېستصۋالصغا قاتنصشصپ، ئصلص خةلق ناخشصلصرص ئۇسلۇبصدا ئصجاد قصلصنغان « ئازاد زامان »، « ئانا ئارزۇسص »، « ۋةتصنصم » قاتارلصق ناخشصلارنص ئورۇنداپ كۈمۈش مېدالغا ئېرصشصپ، مةملصكةتكة ۋة ۋةتةنگة زور شان - شةرةپ كةلتۈردص. ئۇ قايتصپ كةلگةندصن كېيصن نامص تېخصمۇ چصقصشقا باشلصدص. ھةر قېتصملصق ئويۇندا ئۇ سةھنصگة چصقسصلا تاماشصبصنلارنصڭ گۈلدۈراس ئالقصش سادالصرص توختصمايتتص. 1957 - يصلص ئۇ ئاپتونوم رايونصمصزنصڭ ئويۇن قويۇش ئۆمصكص تةركصبصدة سابصق سوۋېت ئصتتصپاقصنصڭ ئوتتۇرا ئاسصيادصكص قازاقستان، ئۆزبېكصستان، تۈركمةنصستان قاتارلصق 6 رېسپوبلصكصسصنص ئايلصنصپ ئويۇن قويۇش جةريانصدا ئصلص خةلق ناخشصلصرصدصن « ۋةتصنصم »، « سېغصنصپ كةلدصم »، « يار سېنصڭ دةردصڭ » قاتارلصقلارنص ئورۇنداپ، چةت ئةللصك دوستلارنصڭ قصزغصن ئالقصشصغا سازاۋةر بولدص ھةمدة شۇ يصلص بېيجصڭغا بېرصپ تۇنجص قېتصم ماۋ جۇشصنصڭ قوبۇل قصلصشصغا ئېرصشتص. 1961 - يصلص جۇ ئېنلةي زۇڭلصنصڭ يېتةكچصلصكصدة ھةر مصللةت سةنئةتكارلصرص بصلةن ھصندونېزصية، بېرما، نېپال، ئصران قاتارلصق 4 دۆلةتكة زصيارةتكة بېرصپ، « ئازاد زامان »، « مودةنخان »، « سېغصنصپ كةلدصم » قاتارلصق يېقصملصق ناخشصلصرص ئارقصلصق شۇ يةردصكص تاماشصبصنلار ئارصسصدا چوڭقۇر تةسصر قالدۇرغان.
فازا
فازا
ئابدۇرەئوپ پولات تەكلىماكانىي
ئالىي مەكتەپتىكى ئوقۇتقۇچىلىق ھاياتىنى باشلىغان ۋاقتى ئۇنىڭ بىلىم دېڭىزىدىكى غەۋۋاسلىقىنىڭ باشلانغان دەۋرى بولغان. ئۇ دەستلەپ ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىن تاللانما، ئۇيغۇر ئەدەبىيات تارىخى دەرسلىرىنى ئۆتكەن. كېيىنرەك چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى دەرسىنى ئۆتكەن. بۇ دەرسلەرنى ئۆتۈش داۋامىدا چاغاتاي ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىنىش - ئۆگىتىشنىڭ زۆرۈرىيىتىنى چوڭقۇر تونۇپ يەتكەن ۋە بۇ تىلنى ئۆگىنىش ۋە تەتقىق قىلىشتا ئەرەب، پارس تىللىرى ھەققىدىكى ئاساسىي بىلىملەرنى ئىگىلەشنىڭ مۇھىملىقىنى ھېس قىلغان. شۇنىڭ بىلەن، ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقات ئىشلىرىغا زىچ بىرلەشتۈرۈپ، داۋاملىق بىلىم دېڭىزىغا شۇڭغىغان. 1978 – يىلى 3 – ئايدىن 1982 – يىلى 7 – ئايغىچە بېيجىڭ چەتئەل تىللىرى ئۇنىۋېرستېتىدا ئەرەب تىلى ئۆگەنگەن. 1984 – يىلى 4 – ئايدىن 1985 – يىلى 10 – ئايغىچە ئىراق ئەرەب جۇمھۇرىيىتىگە بېرىپ، باغداد، كۇفە ، نەجەف ۋە كەربالا قاتارلىق شەھەرلەردە، ئېلىمىز مۇتەخەسسىسلىرىگە تەرجىمان بولۇپ، ئەرەب تىلى بويىچە پىراكتىكا قىلغان. 1986 – يىلىدىن 1988 – يىلىغىچە بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا پارس تىلى ئۆگەنگەن. 1996 – يىلى 10 – ئايدىن 1997 – يىلى 7 – ئايغىچە زىيارەتچى ئالىم سالاھىيىتى بىلەن مىسىر ئەرەب جۇمھۇرىيىتىگە بېرىپ، قاھىرە ئۇنۋېرستېتىدا ئەرەب ئەدەبىياتى بويىچە؛ ئەزھەر ئۇنۋېرستېتىدا ئىسلام دىنى ئاساسلىرى ( ئۇسۇلۇددىن ) بويىچە بىلىم ئاشۇرغان. 1997 – يىلى 10 – ئايدىن 2002 – يىلى 4 – ئايغىچە تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتىنىڭ تىل – تارىخ – جۇغراپىيە ئىنستىتۇتى چاغداش تۈرك شېۋىلىرى ۋە ئەدەبىياتلىرى فاكۇلتېتىدا چاغاتاي تۈركىي تىل ئەدەبىياتى بويىچە دوكتۇرلۇق ئاسپرانتى بولۇپ ئوقۇغان.
ئۇ دوكتورلۇق ئوقۇشىنى تاماملاپ، 2002 – يىل 5- ئاينىڭ 20 – كۈنى ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن بۇيان، داۋاملىق مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقات ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانماقتا. تۆۋەندە ئۇنىڭ تەتقىقات ئىشلىرى بىلەن قىسقىچە تونۇشۇپ چىقىمىز.
Rejep Tayyip Erdoghan
Rejep tayyip erdoghan 1997-yili 12-dikabirda xelqke xtab qilip sözligen nutuqi jeryanida ,milli ma'arip minstirliki teripidin oqutquchilargha tewsye qilinghan we bir dölet apparati teripidin neshr qilinghan kitabtiki bir shérni oqughanliqi üchün hepis jazasigha mehkum qilinghan we stanbul buyuk sheher belediye bashliqi wezipisi axirlashturulghan.
مولتىمىتىر
ئاتالغۇلار :
توكنىك تۇراقلىق ياكى ئۆزگىرىشچان ئكەنلىكىنى بىلمىسەك ، ئاۋال ئۆزگىرىشچان توك خوتىدا ئۆلچەپ ، ئاندىن تۇراقلىق توك خوتىدا ئۆلچىسەك ئستىرىلكا نورمال ئغىشىدۇ ،بۇ تۇرۇقلىق توك بولىدۇ ، ئۆزگىرىشچان توك مولتىمىتىر تۇراقلىق توك خوتىدا تۇرغان ئەھۋالدا مولتىمىتىر ئستىرلكىسىنى بىر يۆنىلىشتە نورمال ئغىشتۇرالمايدۇ. تۇراقلىق توكنىڭ بىسىمنى ئۆلچىگەندە ، مولتىمىتىرنىڭ قىزل چوكىسى ئوت سىمغا ياكى مۇسبەت قۇتۇپقا ، قارا چوكىسى نول سىمغا ياكى مىنۇس قۇتۇپقا تەككۇزىمىز ، ئۆزگىرىشچان توكقا نىسبەتەن مەنپىيى مۇسبەت قۇتۇپنىڭ پەرقىي يوق ،شۇڭا قىزىل ۋە قارا چوكىلارنى خالىغانچە ئالماشتۇرۇپ ئۇلاشقا بولىدۇ. توك بىسىمى ئۆلچەش توك بىسىمى ئۆلچىگەندە ماس كىلىدىغان خوتنى تاللاپ ، مولتىمىتىر چوكىسىنى سانچىغاندىن كىيىن ، ئستىرلكىنىڭ ئغىشىنى كۇزىتىپ ، ماس كېلىدىغان سانلىق قىممەتنى ئوقۇپ چىقىمىز.
دېققەت !!! ھەرگىز ھەرگىز ئوت سىم نول سىمنىڭ توكىنى مولتىمىتىرنىڭ ئىككى چوكىسىنى بىۋاستە ئۇلاپ ئۆلچەشكە بولمايدۇ ، يەنى مولتىمىتىرنى توك ئقىمى (كۇچى) ئۆلچەش خوتىدا قويۇپ ، ئىككى چوكىسىنى بىرلا ۋاقىتتا ئوت سىم ۋە نۆل سىمغا ئۇلاشقا بولمايدۇ.
بۇ خىل مولتىمىتىر ئارقىلىق ، چوڭ توكلار مەسىلەن 200- 300 ئامپىرلىق توكلارنى ۋاستىلىق ھالدا توغرا ھەم قولاي ،تىز سۇرئەتتە ئۆلچىگىلى بولىدۇ ، بىخەتەر. ئشلەش پىرىنسىپى : توك ئۆتىۋاتقان ئۆتكۇزگۇچنىڭ ئەتراپىدا ئېلېكتىر ماگىنىت مەيدانى ماۋجۇت (مەۋجۇت ، بىزنىڭ تولۇق ئوتتۇرادىكى فىزىكا مۇشۇنداق دەيىتتى ، بىزمۇ بۇ مۇئەللىمگە XX  ماۋجۇت دەپ لەقەم قويغانتۇق )، بۇ ئېلېكتىر مەيدانى ئۆتكۇزگۇچ ياكى سىم ئورامغا يولۇققاندا ، مەزكۇز ئۆتكۇزگۇچ ياكى سىم ئورامدا توك ھاسىل بولىدۇ ،خۇددىي  تىرانسىفۇر ماتۇر (بىيەناچى  变压器) غا ئوخشاش ،
سەيشەنبە
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ ORHUN BASMA', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px"> سەيشەنبە، دۈشەنبە بىلەن چارشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ ئىككىنچى كۈنىدۇر.
كوندېنساتور
كوندېنساتورنىڭ سىغىمى ۋە ئۇنى ئوقۇش
كوندېنساتورنىڭ سىغىمىنى ئىپادىلەشتە تۆۋەندىكى ئۈچ خىل ئۇسۇل قوللىنىلىدۇ. كوندېنساتورلار يانداش ئۇلانغاندا ، كوندېنساتور ئىككى قۇتۇپىدىكى ئېلىكتىر بېسىمى ئۆزگەرمەيدۇ. بۇنداق بولغاندا ، كوندېنساتورنىڭ سىغىمى ئاشىدۇ. كوندېنساتورلار ئارقىمۇ – ئارقا ئۇلانغاندا ،سىغىمى كىچىكلەيدۇ ، ئىككى قۇتۇپىدىكى ئېلىكتىر بېسىمى ئۆزئارا قوشۇلىدۇ.
دۈزجە ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|دۈزجە ۋىلايىتى left|thumb|250px
قەشقەرچە رىۋايەت ۋە ئۇيغۇرچە مەپكۇرە
ھىكايەت: كىم مۇناپىق ؟
بىر قانچە دېھقان بىلەن پاراڭلىشىپ قالدىم. ئۇلارنىڭ ھۆكۈمەت دېگەن سۆزگە ئاكا كەلىمىسىنى قوشۇپ ھۆكۈمىتىكام دېيىشلىرى خۇددى قايسىدۇ بىر تۇققىنى ھەققىدە پاراڭلىشىۋاتقاندەك تۇيۇلاتتى. بىرسى "مۇشۇ خەقلىنى دەيمەن، سىڭگەن نېنى يىسە بولمامدۇ، نېمە قىلالايدۇ ھۆكۈمەتنى؟ بۇ ھۆكۈمەتنىڭ بىلمەيدىغىنى، قولىدىن كەلمەيدىغىنى يوق جۇما!" دېۋىدى يەنە بىرى "ھۆكۈمەت پەقەت ئىككىلا ئىشنى قىلالمايدۇ، بىرى ئاشلىق ياسىيالمايدۇ، يەنە بىرى ئادەمنىڭ كۆڭلىدىكىنى بىلەلمەيدۇ. مۇشۇلارنى قىلالىغان بولسا قولىدىن ھەممە ئىش كېلىدۇ دېسەك بولاتتى." كىچىكىمدە ئاللاھ ھەممىگە قادىر دەپ ئاڭلايدىغان، ئۇلارنىڭ گەپلىرى ماڭا ھۆكۈمەت ھەممىگە قادىر دەۋاتقاندەك تۇيۇلدى.
ئابدۇللاھ قارى داموللام
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئاتاقلىق دىنىي ئالىم، قارى قۇرئان ـ ئابدۇللاھ قارى داموللام
1980 ـ يىللىرىغا كەلگەندە ش ئۇ ئا رايونلوق ئىجتىمائى پەنلەر ئاكادىمىيىسى تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىش پىلانغانغان، مىلادىيە 1058 ـ يىلى بۈگۈنكى مەشھەدنىڭ (قەدىمكى ئىسمى تۇس) غەزال مەھەللىسىدە دۇنياغا كېلىپ، 1111 ـ يىلى ئالەمدىن ئۆتكەن ئىسلام كالامىزم ۋە ئىسلام تەسەۋۋۇپىنىڭ پىشىۋالىرىدىن ئىمام غەزالىنىڭ "دىنىي ئىلىملەرنى گۈللەندۈرۈش" ناملىق ئەسىرى بىلەن، 1624 ـ يىلى ئالەمدىن ئۆتكەن ھىندىستانلىق بۈيۈك ئالىم ۋە مۇتىسەۋۋىپ ئىمام رەببانىينىڭ "مەكتۇبات" ناملىق كىتابىنى تەرجىمە قىلىش ئىشى مەرھۇم ئابدۇللاھ قارى داموللامغا تاپشۇرىلىدۇ. شۇ كۈنلەردە 75 يۇەن ئايلىق مائاشقا كۈندە ئەتىگەندىن ئاخشامغىچە شۇ كىتابلارنى تەرجىمە قىلىدۇ. كىتابنى تەرجىمە قىلىشتا داموللام تەرجىمە قىلىپ سۆزلەپ بېرەتتى، مەن يازاتتىم، شۇنداق قىلىپ "مەكتۇبات"نىڭ بىرىنچى جىلد، "دىنى ئىلىملەرنى گۈللەندۈرۈش" ناملىق كىتابنىڭمۇ خېلى بىر قىسمى تەرجىمە قىلىنىپ قولدىن چىققان. مەزكۇ ئىككى كىتابنى تەرجىمە قىلىشتىن بۇرۇن يەنە شۇ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادىمىيىسىنىڭ تاپشۇرمىسى بىلەن، بۇخارانىڭ كىلاباز مەھەللىسىدە مىلادىيە 935 ـ يىلى دۇنياغا كېلىپ 75 ـ يىل ياشاپ ئالەمدىن ئۆتكەن كىلابازى دېگەن بىر ئالىمنىڭ تەسەۋۋۇپ ئېقىمىنى تونۇشتۇرىدىغان "تەسەۋۋۇپ مەزھەبلىرىنى تونۇشتۇرۇش" ناملىق كىتابىنى ئەرەب تىلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىپ پۈتتۈرگەن ئىدى. ئۇ كىتابلار ئىچكى جەھەتتە پايدىلىنىش ئۈچۈنلا تەرجىمە قىلدۇرۇلغان بولۇپ، نەشىر قىلىنىش پىلانىدا يوق ئىدى. مەن شۇ كۈنلەردە داموللامدا كاشغەرلىك ئابدۇلقادىر داموللام توپلاپ چىققان "مىفتاھۇل ئەدەپ" ناملىق كىتابنى قوشۇمچە دەرس قىلىپ ئوقۇغان ئىدىم. ئەلۋەتتە ئۇنىڭدىن باشقا كىتابلارنىمۇ ئوقۇغان.
مەرھۇم ئابدۇللا قارى داموللام قاتتىق تىرىشچان كىشى بولۇپ، سەدەقە ـ ئىھسان، ئۆشرە ـ زاكاتقا تەلمۈرۈپ ئولتۇرىدىغان بىر بۆلۈك تىرىكتاپ موللىلارنىڭ ئەكسىچە ئۆز مىھنىتىگە تايىنىپ ھايات كەچۈرىدۇ. تۈرمىدىن ئىككى قولىنى سېلىپ، قۇرۇق قول كەلگەن بولسىمۇ، 80 ـ يىللىرىغا كەلگەندە خوتەن شارائىتىغا نىسبەتەن ئۆزىنىڭ ھالال ئەمگىكى بىلەن ھاللىق ئائىلىگە ئايلىنىدۇ. ئەمما ئۆزى بەك ئاددى ـ ساددا ياشايدىغان كەمتەر كىشى ئىدى. باشقىلارنىڭ سورىغان سوئاللىرىغا زىرىكمەي، تىرىكمەي جاۋاب بېرەتتى.
ﻗﺎﺭﺍﺧﺎﻧﯩﻴﻼﺭ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﺧﺎﻗﺎﻧﻠﯩﺮﻯ
12 . ئىبراىم بىننى مۇەممەت ئىبراىم بىننى مۇەممەت مۇەممەت بىننى يۈسۈپنىڭ يەنە بىر ئوغلى. 1058 - يىلىدىن 1059 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
13 . مەمۇد بىننى يۈسۈپ مەمۇد بىننى يۈسۈپ (توغرال تېكىن) ئىبراىم بىننى مۇەممەدنىڭ تاغىسى بولۇپ ، مىلادىيە 1059 - يىلى قاراخانىيلارنىڭ خاقانلىق تەختىگە چىققان.
16 . ئەمەد بىننى ەسەن ئەمەد بىننى ەسەن بىننى سۇلايماننىڭ ئوغلى. ئۇ ئاتىسى ئۆلگەندىن كېيىن قاراخانىيلار تەختىگە چىققان. 1103- - يىلىدىن 1128 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
ئۇيغۇر تارىخىدىكى چوڭ ئىشلار يىلنامىسى
1.بۇنىڭدىن تەخمىنەن 6-7مىڭ يىللار ئىلگىرى : ئۇيغۇر رايۇنىدا ئىنسانلار ياشىغان.
2.مىلادىدىن ئىلگىرىكى 209-يىلى : ھونلار تەڭرىقۇتى مۆتې تەخىتكە چىققان.
27. 651 -يىلى ئاشنا قۇلى تاڭ سۇلالىسىدىن يۈز ئۆرىگەن.
32. 866-يىلى بۆگۈ تېكىن قۇچۇ ئۇيغۇر پادىشاھلىقىنى رەسمىي قۇرۇپ چىققان.
40. 1251-يىلى مۆڭگۈز بېشبالىق ۋە ئامۇ دەرياسى ۋادىسى قاتارلىق جايلاردا ۋاقىتلىق دىۋانبىگى ۋازارىتىنى تەسىس قىلغان.
44. 1283-يىلى يۈەن سۇلالىسى بېشبالىق ، قارا قۇچۇ ۋە ئۇدۇن ئايغاقچى مەھكىمىسىنى تەسىس قىلغان.
45. 1286-يىلى يۈەن سۇلالىسى بېشبالىق ئەمىر -لەشكەر مەھكىمىسىنى قۇرۇپ ، تىيانشاننىڭ جەنۇبىي تەرىپىنى باشقۇرغان.
54. 1696-يىلى غالدان قوشۇنى جۇمۇتۇدا بولغان جەڭدە ، چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى تەرىپىدىن قاتتىق مەغلۇپ قىلىنغان.
71. 1877-يىلى ياقۇپ بەگ ئۇشتۇمتۇت ئۆلگەن شۇنداقلا مەغلۇپ بولغان.
74. 1912-يىلى ئۇيغۇر – ئىلى ئۇرۇشى پارتىلغان.
76. 1913-يىلى تۆمۈر خەلپە ، مۆھىدىن خەلپە ئۆلتىرىلگەن.
1950-يىلى 30-يانۋار كۇنى قومۇل ۋىلايىتىنىڭ ئارا تۆرۇك ناھىيىسىدە ناسىر ۋە ئابدۇللا باشچىلىقىدىكى ئۇيغۇر قازاق توپىلاڭچىلىرى قىزىل ئارمىيىنىڭ ئالدىنى توسۇپ ھۇجۇم قىلدى،نۇرغۇن قىزىل ئارمىيە جەڭچىلىرى ئۆلتۇرۇلدى.بۇ توپىلاڭغا ئالتايدىكى ئوسمان باتۇر كۇچلىرى كېلىپ قوشۇلدى،توپىلاڭچىلارنىڭ سانى 15مىڭدىن ئېشىپ.ئۇيغۇرنىڭ ئازادلىقىغا چوڭ تەھدىت سالدى. 2.ئوسمان باتۇر 1951-يىلى5-ئاينىڭ2-كۇنى ئۇرۇمچىدە قىزىل ئارمىيە تەرىپىدىن ئېتىپ ئولتۇرۇلدى. 3.ئۇرۇمچىدە 1950-يىلى يانۋاردا 2000دىن ئارتۇق ئاتلىق توپىلاڭچى سىدەق زالىڭ،ئورازباي،ۋەلى رەھبەرلىكىدە قومۇلدىكى توپىلاڭچىلارغا ماسلىشىپ، قىزىل ئارمىيىگە ھۇجۇم قىلدى، مۇستەقىل دكلەت قۇرۇش پىروگىراممىسىنى ئېلان قىلىپ ،جاھىللىق بىلەن قارشىلىق كۆرسەتتى.دىكابىرغىچە قارشىلىق كۆرسىتىپ ،كۆپ قىسمى ئېتىپ ئۆلتۇرۇلدى،بىر قىسمى چەتئەللەرگە قېچىپ كەتتى. 4.-1951-يىلى غۇلجا شەھرىگە توپلانغان 51نەپەر زىيالىي،«51چىلەر »قۇرۇلتىيىنى ئېچىپ،مەركىزىي مەركىزىي ھۆكۆمەتكە بايانات تاپشۇردى،يامان نىيەت بىلەن مۇستەقىل بولۇشنى تەلەپ قىلدىۋە مىللى ئارمىيىنى كۇشكۇرتۇپ،قۇراللىق توپىلاڭ قىلىشقا تەييارلىنىشنى تەلەپ قىلدى،ئارمىيىمىز بۇلارنىڭ سيقەستىنى ۋاقتىدا سېزىپ يىتىپ،بىتچىت قىلدى. 5.-1951-يىلى 12-نويابىر كۇنى ئۇرۇمچى قاتارلىق قايلاردا ئابدۇل ئەزىز داموللام،قۇربان قۇداي،سېيىت ئەخمەت خوجا،ئابدۇللا سەمەدى،ھامۇت ھاجى،نۇربەك،پاشابەك،جانىمقان قاتارلىق 350 كىشىگە ئۇلۇم جازاسى بېرىلىپ،سوتسىيالىزىم دېكتاتورىسىنىڭ تەمى تېتىتىپ قويۇلدى.2000مىڭدىن ئارتۇق ئۇنسۇر تۇرمىگە تاشلاندى.غۇلجىدا پولكوۋنىك ئابدۇغوپۇر سابىر ھاجىيېۋ، پولكوۋنىك قۇربانجان،ئىلدىرىم مەسئۇت،ياقۇپ راخمانوۋ،سۇيدۇڭدە ئىدرىس،سېيىت ھاقى،قازىباي،بەكرى غازى،ھوشۇرمەت،شىخودىن نەسىردىن ھاكىم قاتارلىقلار، بولۇپ 20000دىن شېرىكى بىلەن مۇستەقىللىقق سۇيقەستىدە بولغانلىقى ئۇچۇن ئازاتلىق ئارمىيە تەرپىدىن ئۆلتۈردى ۋە تۇرمىلەرگە ئۆزگەرتىش ئۇچۇن ئەۋەتىلدى.
مىراس نادامەت، مىراس قىسمەتلەر
مىراس نادامەت
- مەن دادامنىڭ ئەكسىچە ھىچ قانداق ئۇلۇغۋار مەقسەدلەردىن مۇستەسنا ئامېرىكىغا سەپەر قىلدىم. ئامېرىكىدىكى شارائىت مېنىڭ مۇكەممەل بىر مۇسۇلماننىڭ ھاياتىنى داۋام قىلىشىمغا يېتىدۇ. دادامدەك بىر قەۋمنىڭ يۈكىنى يۈدۈش قولۇمدىن كەلمەيدۇ. بىلىسىز، ئاللاھ ھىچ كىشىنى قۇدرىتى يەتمىگەن ئىشقا بۇيرىمايدۇ. دادام سۆيگەن قەۋىمنى ئاللاھ نىجادلىققا ئېرىشتۈرمىسە بىكار. ئۇلارنىڭ دىنىنى ئاللاھ قوغۇدايدۇ. شۇڭا بۇ ھەقتە مېنىڭ باش قاتۇرۇشۇم بىھاجەت. ھىكايىنىڭ گېپىنى قىلدىڭىز، مېنىڭ بىلىدىغىنىم يەنە شۇ قامغاقنىڭ ھىكايىسى. ئامېرىكىدىكى ھاياتىمنى خۇلاسىلىسەم مەنمۇ ئۆزەمنى بىر قامغاقتەك ئويلايمەن. ئامېرىكىدا ياشايمەن ئەمما ئاڭلايدىغىنىم دادام سۆيگەن ئۇيغۇرچە مۇقاملار، يەيدىغان تاماقلىرىم دادامغا ئېتىپ بەرسەم ماختاپ تۇرۇپ يەيدىغان ئۇيغۇرچە تاماقلار…مەن ئامېرىكىدا ياشايمەن ئەمما بۇمېنىڭ جىسمىم خالاس، روھىمدا ھەمىشە دادام بىلەن ياشايمەن، يالغۇزلا قالسام ئۇنىڭ بىلەن مۇڭدىشىمەن. مەن ئامېرىكىلىق ئەمەس، قىرىملىقمۇ ئەمەس، بىلگىيىلىك تېخىمۇ ئەمەس، شۇنداقكەن مەنمۇ قامغاق بولماي نېمە؟
ئارىدا لالە بىلەن ئانچە مۇنچە پاراڭلىشىپ تۇردۇق. بىر كۈنى ئۇ ناھايىتى خۇشال كۇتۇپخانىغا كىرىپ كەلدى.
بىر كۈنى جىددىي دەرسكە تاييارلىق قىلىۋاتسام لالە كۇتۇپخانىدىكى جايىمدىن مېنى تېپىۋالدى. ئالدىراش ئىكەنلىكىمنى كۆرۈپ گەپ قىلمايلا دادىسىدىن قالغان بىر خاتىرىنى قولۇمغا تۇتقۇزدى. ئۇيغۇرچە ئوقۇيالمايدىكەن، شۇڭا مېنىڭ ئوقۇپ بېقىشىمنى ئېيتىپ كېتىپ قالدى. بىچارە قىز مەن بىلەن دادىسى ھەققىدە پاراڭلىشىشنى ياخشى كۆرەتتى. خاتىرىنى ۋاراقلىدىم. باش بەتلىرىدىكىسى پۈتۈنلەي شىئېرلار بولۇپ ”سەن“، ”سەنسىزلىك“، ”چارەسىزلىك“،“زۇلمەت“، ”پەرياد“، ”تاجاۋۇز“، ”مەھكۇملۇق“، ”ۋىسالسىز“ دېگەن سۆزلەر كۆپ ئۇچرايتتى. قارىماققا مۇھەببەت لېركىسىدەك تۇيغۇ بېرەتتى. ئىچىدىكى مۇنۇ مىسرالار ئېسىمدە قاپتۇ. باغۋەندۇرمەن باغسىز، چېچەكسىز، ئازاپ تەردىم شاتلىق تەرمىدىم. زۇلمەتتىكى پەريادىم بىلەن باياۋاندا يىگانە كەزدىم. نە چارەمكى ئاۋارە كۆڭلۈم، جاندىن كەچتىم، سەندىن كەچمىدىم.
خاتىرىنىڭ ئاخىرقى بەتلىرىدە ”مەن ھاياتىمنى نېمىگە ئاتىدىم. نېمە ئۈچۈن ئۆزۈمنى بۇ سەۋداغا مەھكۇم قىلدىم. نېمىشقا ئاخىرقى نەپىسىمگىچە ئۆزۈم بىر ئۆمۈر سۆيگەن ۋەتەنگە باغرىمنى ياقالمىدىم؟ ۋەتەننىڭ بەختى ئۈچۈن ۋەتەندىن ئايرىلدىم، دەپ ئاغزىمدا شۇنداق دېدىم، ئەمما قەلبىم ۋەتەندە قالدى. ھايا چېغىمدا نە ۋەتەننىڭ بەختىنى كۆرەلمىدىم، نە ئۆز بەختىمنى قۇچالمىدىم. مەن سەۋدايىلارچە كۆيگەن ۋەتىنىمنىڭ كېلەچىكىنى نېمىشقا خەقنىڭ يېرىدە، خەقنىڭ غايىسىدە چېچەكلەتمەكچى بولدۇم؟ خەقنىڭ توپراقلىرىدا ئاققان قاندىن تەكلىماكاندا يۇلغۇن قىزىراتتىمۇ؟ خەق ياسىغان جەڭگاھتا ئاققان ئۇيغۇرنىڭ قېنىدىن ھۆرىيەت قۇياشىمىز تۇغۇلاتتىمۇ؟ سوۋېت پۈتۈن دۇنيادىكى ئېزىلگۈچىلەرنىڭ بەختى ئۈچۈن كۆرەش قىلىمىز دېسە ئالدىنىپ ھاياتىمنىڭ يېرىمى خوراتتىم. جاھان مۇسۇلمانلىرىنىڭ يۇلتۇزىنى ئۈستۈن قىلىمىز دېسە ئىخلاس قىلىپ ئىككى ئارسلانىمنى قۇربان قىلدىم. مەن نېمە ئۈچۈن كۆرەشتىم؟ ئۆزەمنىڭ ۋە پەرزەنتلىرىمنىڭ ھاياتىنى نېمە ئۈچۈن دوغا تىكتىم؟ ھىدايەت تاپتىم، ئاللاھ رىزاسى ئۈچۈن كۆرەش قىلدىم، بەرھەق! ئەمما ئۇيغۇرنىڭ رىزاسى ئاللاھ رىزاسى ئەمەسمىدى؟ئۇيغۇرنىڭ يۇلتۇزى ئۈستۈن بولسا بولمامدىكەن؟ ئۇيغۇرنىڭ ئۈستۈنلىكى ئون مىليۇن مۇسۇلماننىڭ ئۈستۈنلىكى ئەمەسمىدى؟ “ خاتىرىدىكى بايانلار مۇشۇ تەرىقىدە داۋام قىلىپ تۇيۇقسىز ئۈزۈلۈپ قالغانىدى. بەلكىم بوۋاينىڭ ئاخىرىنى يېزىشقا قۇربى يەتمىگەندۇ. ھاياتىدا ئۈچ بالىلىق بولغان بۇ كىشى ئاخىرىدا بىلگىيەدە يالغۇز جان ئۈزۈپتۇ. ئۇنىڭ ئۆزبېك ئايالى ئامېرىكا ئارمىيىسى ئۇلارنى تاجىكىستانغا قايتۇرغاندىن كېيىن ئاجرىشىپ ئۆزبېكىستانغا قايتىپ كەتكەنىكەن.
كـىيىنكى: ئۇيغۇردا كەمسىتىش ۋە كەمسىنىش
Lion
right|thumb|250px|Lion
پارىژ
{| class="wikitable" border="1" right|thumb|350px|ئېففىل مۇنارى left|thumb|250px|دۇنياغا داڭلىق لۇۋر مۇزىي پارىژ (Paris, فرانسۇزچە "پاغى" دەپ ئوقۇلىدۇ)فىرانسىيە پايتەختى ۋە فرانسىيەنىڭ ئەڭ كۆپ نوپۇسلۇق شەھرى، ئىل دۆ فرانىس رايونىى مەركىزى، شۇنداقلا فىرانسىيەدىكى بىردىنبىر ھەم كومۇنا ھەم ۋىلايەت دەرىجىلىك شەھەر. پارىژ سەينا دەرياسىنىڭ ئۇچىغا جايلاشقان بولۇپ، پارىژ ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرىغا، مارنى ۋە سەينا دەريالىرىنىڭ ئاخىرقى قوشۇلۇش نۇقتىسى ۋە ئوۋاز ۋە سەينا دەريالىرىنىڭ ئالدىنقى قوشۇلۇش نۇقتىلىرىنىڭ ئارىسىغا يەرلەشكەن.
چىقچىق
بىئولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكى: رەڭدار چىقچىق سازلىقلاردا، قومۇشلۇقلاردا، دەريا، كۆل بويلىرىدا، ئېقىن بويلىرىدا ياشايدۇ. ئورمانلىق، تۈزلەڭلىك، چۆللۈك ھەتتا دېڭىز يۈزىدىن 2000 مېتىر ئېگىز بولغان كۆل، سازلىقلاردىمۇ ئۇچرىتىشقا بولىدۇ. دائىم يالغۇز ياكى بىز ئائىلە بويىچە ھەركەت قىلىدۇ. سۇ كېچىپ ياشايدۇ، بەزىدە سۇمۇ ئۈزىدۇ، بولۇپمۇ قومۇشلۇق كۆللەردە ئۈزگىنىنى ئۇچرىتىشقا بولىدۇ، ئاساسەن كۈندۈزى ھەركەت قىلىدۇ، بولۇپمۇ سەھەردە ۋە قاش قارايغاندا ھەرىكىتى ناھايىتى جانلىنىپ كېتىدۇ، قۇمۇشلۇقلار ئارىسىدا يۈگۈرۈپ ماڭالايدۇ، ئادەتتە ھەرىكەت قىلغان چاغدا سايرايدۇ، خەتەرگە يولۇققاندا، قومۇشلۇق ئارسىدا تېز يۈگۈرۈش ماھارىتىنى ئىشقا سېلىپ، قومۇشلۇق ئارىسىغا كىرىپ كېتىش ئارقىلىپ كۈشەندىلىرىدىن قۇتۇلىدۇ. ئادەتتە چمايدۇ، ئۇچقاندىمۇ ئۇزۇن ئۇچمايدۇ. ئۇ ئاساسلىقى سۇ جانلىقلىرى ۋە ھاشاراتلار بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا ئۆسۈملۈك يوپۇرمىقى، يۇمران غولى، مېۋىلىرى ۋە بىر قىسىم زىرائەت ئۇزۇقلىرى بىلەنمۇ ئوزۇقلىنىدۇ، ئاساسەن سۇ يۈزىدىن ئوزۇق ئالىدۇ، بەزى چاغلاردا سۇغا شۇڭغۇپ كىرىپ ئوزۇق ئالىدۇ. 7 ~ 5 ـ ئايلار رەڭدار چىقچىقنىڭ كۆپىيىش مەزگىلى. ئۇ جۈپ بولۇپ ياشايدۇ، يەنى بىر چىشى بۇلۇش تۈزۈمىنى يولغا قويىدۇ، ئۇۋىسىنى قومۇشلار كۆپ، سۇ ئوتلىرى مول بولغان كۆل بويلىرىغا، قومۇشلۇق ۋە ئوت ـ چۆپلەر ئارىسىغا سېلىپ، سۇدىن چىقىپ تۇرغان قۇمۇشلۇقلارغا مۇقۇملاشتۇرىدۇ، ئۇۋىسى سۇ يۈزىدىن يىراق بولمايدۇ. ئۇۋىسىنى قۇمۇش يوپۇرماقلىرى ۋە ئوت ـ چۆپلەر بىلەن سالىدۇ، ئۇۋىسىنىڭ چوڭ ـ كىچىكلىكى 10 ـ 15 سانتىمېتىر، ئېگىزلىكى 7 ـ10 سانتىمېتىر، چوڭقۇرلۇقى 3 ـ 7 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. ئۇۋىسىنى ئورتاق سالىدۇ، يىلدا بىر قېتىم كۆپىيىدۇ، ھەر قېتىمدا 7 ـ 8 تۇخۇم تۇغىدۇ. تۇخۇمى سۇس كۈل رەڭ بولۇپ، يۈزىدە قوڭۇر داغلار بولىدۇ. تۇخۇمنىڭ چوڭ ـ كىچىكلىكى 23 ـ ئىگىزلىكى 19 مىللىمىتىر كەڭلىكى 33 مىللىمىتىر ـ 28 مىللىمىتىر ئەتىراپىدا بولىدۇ. ھەممە تۇخۇمنى تۇخۇپ بولغاندىن كېيىن ئاندىن تۇخۇم باسىدۇ. تۇخۇمنى ئەركىكى بىلەن چىشىسى نۆۋەتلىشىپ باسىدۇ، تۇخۇم بېسىش مەزگىلى 20 ـ 22 كۈن ئەتراپىدا بولىدۇ. جۇغراپىيىلىك تارقىلىشى: رەڭدار چىقچىق خاس تۈر بولۇپ، كەنجى تۈر دەپ ئايرىلمايدۇ. ئۇ ئاپتونۇم رايونىمىزنىڭ شىمالىي تەڭرىتاغ رايونىغا، تارىم دەرياسىنىڭ يۇقىرى، ئوتتۇرا، تۆۋەن ئېقىنىدىكى تۈزلەك رايونلارغا تارقالغان. دۆلىتىمىز ئىچىدە ھازىرغىچە باشقا جايلاردا يوق. چەت ئەللەردە سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى بىر قىسىم مۇستەقىل دۆلەتلەر گەۋدىسىگە تارقالغان، ئافرىقا، غەربىي ئاسىيا ۋە ھىندىستاننىڭ شىمالىي رايونلىرىدا قىشلايدۇ. ئىقتىسادىي قىممىتى: ئۇ ئاساسلىقى ھاشارات ۋە بىر قىسىم سۇ جانلىقلىرىنى ئوزۇق قىلىدىغان بولغاچقا، ئېكولوگىيىلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا ناھايىتى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
15- ئىيۇل سىياسىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسى
2016 تۈركىيە ھەربىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسى ياكى ئىسىيانچىلارنىڭ دېيىشىچە يۇرتتا سۇلھ ھەرىكىتى، 2016- يىلى چىللە\ئىيۇل ئېيىنىڭ 15-16- كۈنلىرى تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى(TSK) ئىچىدە ئۆزىنى يۇرتتا سۇلھ كونسيەسى دەۋالغان بىر گرۇپ ئەسكەر تەرەڧىدىن ئىجرا قىلىنغان ھەربىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسىدۇر.
ئائىلە ۋە قېرىنداشلىق مۇناسىۋەت
ئائىلە دېگىنىمىز _ نىكاھ مۇناسىۋىتىدىن شەكىللەنگەن ئورتاق گەۋدىنى كۆرسىتىدۇ. مۇشۇ ئورتاق گەۋدە ئىچىدىكى ئەزالارنىڭ مۇناسىۋىتى قېرىنداشلىق مۇناسىۋەت دېيىلىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي تارىخىدا قېرىنداشلىق مۇناسىۋەت ئائىلە مۇناسىۋىتىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئاساسىي ئامىل بولغاچقا، ئائىلە مۇناسىۋىتى كۆپلىگەن مۇرەككەپ ھاسىسىلەرنى كونترول قىلىپ تۇرىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ گەۋدىلىك بولغىنى ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئورنى ۋە دەرىجىسىدە كۆرۈلىدىغان روشەن پەرقلەردىن ئىبارەت.
ini - خوتۇنغا نىسبەتەن ئەرنىڭ ئۆزىدىن كىچىك ئۇكىسى
تۈرك قەھۋەسى
ھەققىدە
تۈرك قەھۋەسى تۇنجى بولۇپ ئوسمانلى خاندانلىقىدا بارلىققا كەلگەن ۋە 17-ئەسرلىنىڭ ئوتتۇرلىرىدا فىرانىسيە ۋە ئەنگىليەگە يېتىپ بارغان.
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ئۈستىدە قايتا ئويلىنىش Abduhaliq uyghur ustida qayta oylinish
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ئۈستىدە قايتا ئويلىنىش
مۇسابايوۋ ۋە ئۇنىڭ سودا كارخانىسى Musabayof we uning soda karxanisi
ئالتىنچى، مۇساھاجى. بۇ كىشى ئاتىسى ئابدۇرۇسۇل باينىڭ تەلىمىگە ۋە ۋەسىيىتىگە ئەمەل قىلىپ، بىرىنچىدىن: تىجارەتكە ۋارىسلىق قىلدۇ،ئىككىنچىدىن: يەككە ئىگىلىك يارىتىپ، تىجارەتكە كارخانا ئىشلەپچىقىرىشنى قوشىدۇ. ئاتىسىنىڭ پۇلنىڭ خوجايىنى بولماي ئىلىمنىڭ خوجىسى بولۇڭلار دېگەن ۋەسىيىتىىگە ئاساسەن، قەشقەر، بۇخارا قاتارلىق جايلاردىكى ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا ئوقۇپ،ئەرەب، پارىس، ئوردۇ تىللىرىنى ۋە شۇ تىل-يېزىق ئىلمىنى مۇكەممەل ئىگەللەيدۇ. ھەم جاھان كېزىپ، يېڭى مائارىپ، يېڭى كەشپىياتلارنى كۆرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ياۋرۇپادىن ئۆگىنىپ شىنجاڭنى زامانىۋىلاشتۇرۇشنى ئويلايدۇ. نەتىجىدە 1885-يىلى ئىلى كۈرەدە 200ئىشچىسى بار تۇنجى تېرە پىششىقلاپ ئىشلەش كارخانىسى، ئۇنىڭ يېنىغا تۈگمە، يېلىم، كېگىز، سوپۇن، شام، گېلەم، ئارقان، ئات ئېگەر جابدۇق ، ھارۋا جابدۇقلىرى قاتارلىقلارنى ئىشلەپچىقىرىش كارخانىلىرىنى قۇرىدۇ. ئۇ يەنە ئوغلى ھۈسەنباي، باھاۋۇدۇنبايلارنىمۇ يۇقۇرى مەكتەپلەردە ئوقۇتۇپ، ئىلىم-بىلىملىك قىلىپ يېتىشتۈرۈش بىلەن بىللە ئۇلارنى پەن-تېخنىكىنى قوللىغۇچى، يېڭىلىق ياراتقۇچى قىلىپ تەربىيلەيدۇ. مۇساھاجىم ھايات ۋاقتىدا قازاندىن جەدىد (يېڭىچە)مۇئەللىملەرنى، بۇخارا، باغدادتىن دىنىي ئۆلىمالارنى تەكلىپ قىلىپ، مەدرىسلەردىن چەتئەل تىلى،تارىخ، ئاستىرنومىيە، ماتېماتىكا،ئىلمىي تەجۋىد قاتارلىق دەرسلەرنى ئۆتكۈزىدۇ.بىرمەزگىل ئىلىم يۇقۇرلىقى بىلەن مۇدەررىس بولىدۇ. ئۆزى نەچچەمىڭ پارچە كىتاب ۋە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا نەشىر قىلىنغان گېزىتلەرنى توپلاپ خەلققە كىتابخانا ئېچىپ بېرىدۇ. مۇساھاجىم ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا جامائەت ئىشلىرى بىلەن تىجارەت ئىگىلىك باشقۇرۇشنى ئوغۇللىرى ھۈسەنباي بىلەن باھاۋۇدۇنبايغا قالدۇرىدۇ. بۇلارنىڭ تىجارىتى 1895-يىلى ياۋروپاغا يۈزلەنگەن بولۇپ، شۇندىن بۇيان مۇسا ھاجىمنىڭ ئىسمى پەرزەنتلىرىنىڭ فامىلىسى قىلىنىپ، ياۋروپادا «مۇسابايوۋ» دەپ ئاتىلىشقا باشلايدۇ.
سېتىش دائىرىسىمۇ كەڭ بولۇپ، ساتىدىغان ماللىرى ئاساسلىقى شىنجاڭنىڭ يەرلىك مەھسۇلاتلىرىدىن خوتەننىڭ گىلەم ، ئەتلىسى ، يەكەننىڭ بەقەسەم ، بەشباغلىق ماتاسى ، خاڭدىنىڭ گۈللۈك پالىسى ، خانئېرىقنىڭ ماتاسى ، ئاۋاتنىڭ چەكمىنى ، قەشقەرنىڭ سەگەز ، چوتا ، ھەمزۇل ، شاتاۋا ، شەتلەڭگە ، تېرىكە ، قاتارلىق ماللىرى ، چەت ئەلنىڭ ھەرخىل يۇڭ ، يىپەك ، تېرىكە ، چىبەرقۇت قاتارلىق رەختلىرى ، تۆمۈر، قاڭالتىر ، قەنت ، شېكەر ، كەمپۈت ، كىرسىن ، سەرەڭگە ، يىپ-يىڭنە ، چىنە-قاچا ، باش-ئاياغ كىيىم ، ئەتىر ، يۈزسوپۇن ، يۈزماي ، قاتارلىق بۇيۇملىرى ، دېھقانچىلىق ، چارۋىچىلىق،سايمانلىرى ، چالغۇ-ئەسۋابلىرى، ئائىلە سايمانلىرى قاتارلىق 100 خىلغا يېقىن سانائەت ماللىرىدىن ئىبارەت. مۇسابايوۋلار ئۆز تىجارىتىدە پىلانلىق تەمىنلەشنى يولغا قويغان. مەسىلەن: سودا ۋاكالەتچىلىرى ، مال ، پۇل بىلەن تەمىنلەشتىن بۇرۇن ، جايلارنىڭ ئاھالە نوپۇسى ، مال چارۋىسى ، يېزا ئىگىلىكى ، بازار سودىسى ۋە خەلقنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالى قاتارلىقلارنى تەكشۈرۈپ ، ئېھتىياجىغا قاراپ پىلانلىق تۈردە مال ، پۇل بەرگەن ، شۇڭلاشقا ئوبوروتقا تەسىر يېتىدىغان ئەھۋاللار كۆرۈلمىگەن. سېتىۋېلىش-سېتىش بالانىس بولۇپ ئوبوروت راۋانلاشقان.
4.چەت ئەل سودىسى ،يەرمەنكە ۋە ئىككى قېتىملىق زور پايدا
شۇ يىلى ھۈسەنباي سودىسىنى ئەرەب ئەللىرىگە قارىتىپ ، بىر تەرەپتىن سودا قىلىدۇ ، يەنە بىر تەرەپتىن ھەج قىلىدۇ. ئۇ ئىسلام دىنىنىڭ قائىدىسى بويىچە پايدىسىدىن زاكات ئايرىپ ، زاكات پۇلىغا مەككىدە «تەكخانا» (ھاجىلار چۈشىدىغان ساراي) ياسايدۇ ۋە تاۋاپ مەزگىلىدە ھاجىلارنىڭ ھەقسىز پايدىلىنىشىغا تاپشۇرىدۇ. ئاندىن مەدىنىدە سودا سارى ئېچىپ تىجارەت قىلىدۇ.
1904-يىلى ھۈسەنباي ھاجى ئىنىسى باھاۋۇدۇنباينى نۇرغۇن يەرلىك مال بىلەن گېرمانىيىگە سودا قىلىشقا ۋە شۇ پۇرسەتتە زاۋۇت كۆرۈشكە ئەۋەتىدۇ. باھاۋۇدۇنباي گېرمانىيىدە تىجارەت قىلغاچ تېرە زاۋۇتى ، توقۇمىچىلىق زاۋۇتلىرىنى كۆزدىن كەچۈرىدۇ.
5.مۇسابايوۋلار تېرە زاۋۇتىنىڭ قۇرۇلۇشى
ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ
ﺋﯩﺴﻜﻪﻧﺪﻩﺭ ﺯﯗﻟﻘﻪﺭﻧﻪﻳﻦ ﺷﻪﺭﻗﻘﻪ ﻳﯘﺭﯗﺵ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﺪﺍ( ﻣﯩﻼﺩﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﯞﺍﻟﻘﻰ 327- 330- ﻳﯩﻠﻼﺭ)، ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﺩﺍﺭﺍﺩﯨﻦ ﻳۈﺯ ﺋﻮﺭﯗﭖ، ﺋﯩﺴﻜﻪﻧﺪﻩﺭ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ ﺋﻮﺗﻜﻪﻥ ﯞﻩ ﻣﯩﻼﺩﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﯞﺍﻟﻘﻰ 4- ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻦ ﻣﯩﻼﺩﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﯞﺍﻟﻘﻰ 2- ﺋﻪﺳﯩﺮﮔﯩﭽﻪ ﮔﺮﯦﻜﻠﻪﺭﻧﯩﯔ (ﺋﺎﯞﺍﻝ ﺋﯩﺴﻜﻪﻧﺪﻩﺭﻧﯩﯔ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﯞﻻﺩﻟﯩﺮﻯ ﻗﯘﺭﻏﺎﻥ ﮔﺮﯦﻚ- ﺑﺎﻛﺘﯩﺮﯨﻴﻪ ﺋﯩﻤﭙﯧﺮﯨﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ) ﮬۆﻛﯘﻣﺮﺍﻧﻠﯩﻘﯩﺪﺍ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.
ئۇرۇقچىلىق قانۇنى
ئۇرۇقچىلىق قانۇنى
بىز نېمە ئۈچۈن ئىملا ئۆزگەرتمەيمىز؟
Osmanlıca: Ben Vardum.(مەن باردىم) Ben Açdum.(مەن ئاچتىم) Biz Gelduh.(بىز كەلدۈك) Biz Gelmüşüz.(بىز كەلمىشمىز/كەلگەنمىز)
2-«سۇن» قوشۇمچەسىنىڭ ئىنچكە سۆزلەر ئۈچۈن «سۈن»شەكلىنى قوللانىش كېرەك.مەسلەن:كەلسۈن(كەلسۇن ئەمەس)
1965-يىلىدەكى تۈك تىلىنىڭ لۇغەت فوندى: 1.تۈركچە سۆزلۈك=60.5% 2.ئەرەبچە سۆزلۈك=26% 3.فارسچە سۆزلۈك=1% 4.فرانسۇزچە سۆزلۈك=8.5%
شوربۇلاق بازىرى
شوربۇلاق بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Shorbulaq Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈنەس ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرىنىڭ پىشكەللىكلىرى
بىرىنچى ، بىلمەستىن سەت كۆرسىتىش ۋە چۈشەنمەستىن يەكلەش. ئۇيغۇر ئىسىملىرىنىڭ قانداق سەت كۆرسىتىلىۋاتقانلىقىنى يۇقىرىدا تىلغا ئالدۇق.ئەمدى يەكلەشكە كەلسەك ،بۇ بىر قىسىملارنىڭ ئىسىملىرىمىزنى ئەرەب پارسچە ئىكەن دەپ يەكلىشىنى كۆرسىتىدۇ.دۇنيادا ئەرەب پارسچە ئىسمى بار مىللەتتىن بىزگە تۇغقان كېلىدىغان 20دىن ئارتۇق تۈرك قەۋمى،ۋە ھازىرقى پاكىستان،ئافغانىستان،ھىندىستان،تاجىكىستان،باڭلادىش(بېنگال) قاتارلىق قوشنا دۆلەتلەردە ياشاۋاتقان نەچچە يۈز مىليون كىشى بار.دېمەك بۇ بىر مەدەنىيەت ھادىسىسى خەلقىمىزنى نادانلىقى ،ئاتا بوۋىمىزنىڭ سەۋەنلىكى ئەمەس. بۇنى يەكلەپ ئەتراپىمىزدىكى مىڭ يىلدىن ئارتۇق خەلقلەر دوستلۇقى تارىخنىڭ بىزنىڭ روھىمىزغا سىڭدۈرگەن ئىزلىرىنى ئۆچۈرەلمەيمىز.سىز بالىڭىزغا ئۇيغۇرچە ئىسىم قويدۇم دېگەن بىلەن ئۇ ھىندىستان ناخشىلىرىنى سۆيۈپ ئاڭلاۋېرىدۇ،ئىراننىڭ كىنولىرىنى يىغلاپ تۇرۇپ كۆرۈدۇ .شۇڭا ئاتا بوۋىمىز رەت قىلمىغان،يەكلىمىگەننى بىزنىڭ يەكلىگىنىمىز بىر مەزگىللىك ھاياجان بىلەن تاماملىنىدۇ،خالاس…
ئىككىنچى ، زورلاپ كەينىگە قايتۇرۇش ،ئۆزلىشىپ بولغاننى ياتلاشتۇرۇش. تىلىمىزدىكى ئەرەبچە،پارسچە ئىسىملارنى ئەسلىگە ياندۇرۇش ھازىر بىر يۈزلىنىش ھالىتىگە كەلدى.ئىسىممۇ ماھىيەتتە بىر سۆزدۇر، تىل رولى جەھەتتىن ئېيتقاندا ئالاقە قورالى.سىزنىڭ ئىسمىڭىزنى چاقىرىدىغىنى ئۇيغۇر دادىڭىز، ئانىڭىز ۋە قېرىنداشلىرىڭىز، ئەرەب ياكى پارس ئەمەس. تىلنىڭ قانۇنى تەبىئىي قانۇن .سىزنىڭ ئاغزىڭىزغا كەلمىگەن ئىكەن سىز ئۆزگەرتىسىز بۇنى ھىچ قاچان ئاڭلىق قىلمايسىز پەقەت ئاغزىڭىز كەلمەيدۇ. مۇھەممەد دېگەن ئىسىمنى مەت قىلىۋالغان خوتەنلىك ئۇيغۇر پەيغەمبىرىمىزگە ھۆرمەتسىزلىك قىلىپ خاتا ئاتىمايدۇ ،ئاغزى كەلمەي شۇنداق ئاتايدۇ. ئەسلىگە قايتۇرۇش تەشنالىرى سىز ئۇيغۇرنىڭ تىلىنى ئۆزگەرتمەكچىمۇ؟شۇنچە غەيرىتىڭىز بولغان ئادەم نېمە دەپ ئابۇدۇ، گۇلى بوپ يۈرىسىز؟ ياكى مەيتى دەپ چاقىرىلىشقا رازى بولىسىز؟
ئالدىنقى: ئۇيغۇرتىلنىڭ ئەپسانىسى ۋە رىياللىقى
يات تىلدا شىئېر يازغىلى بولامدۇ؟
1. يات تىلنى بالىلىق ۋە ئۆسمۈرلۈك دەۋرىدە ئېگىلىگەنلەرنىڭ ئۆزى ئۆگەنگەن يات تىلدا شىئېر يازالىشى مۇتلەق مۇمكىن. چۈنكى تەتقىقاتلارنىڭ ئىسپاتىلىشىچە تىل ئىنساننىڭ سول مىڭىسىدىكى بروكا رايۇنى ۋە ۋېرنىكا رايۇنىدا بىر تەرەپ قىلىنىدۇ. بروكا رايۇنى گرامماتىكىنى(قوشۇمچە، باغلىغۇچى، ئۇلانما، يۈكلىمە)، ۋېرنىكا رايونى سۆزنى بىر تەرەپ قىلىدۇ. يات تىلنى كىچىكىدىن ئۆگەنگەنلەرنىڭ مىڭىسىدىكى يۇقارقى ئىككى رايۇنغا شۇ تىل ياكى تىللار يېقىن ئورۇنلاشقان بولىدۇ. بۇنداق دېگەنلىك، كىچىكىدىن ئۆگەنگۈچىلەر شۇ تىللارنى تەڭلا قوللۇنۇپ تەپەككۇر قىلالايدۇ ۋە سۆزلىيەلەيدۇ، قوللۇنۇلۇشتا بىر تىل يەنە بىرسىگە ۋاستە بولمايدۇ، ۋە ياكى بىرسى بىرسىگە تايىنىپ قالمايدۇ دېگەن سۆز. شۇڭا بۇنداق كىشىلەرنىڭ يات تىلدا شىئېر يېزىش ئىمكانىيىتى بار. بۇنداق كىشىلەر يات تىلنىڭ رېتىمىنى ئېگىلىگەن بولىدۇ. بۇ رېتىمنى بىز گرامماتىكىدا ئنتوناتسىيە ياكى جۈملە ئۇرغۇسى دەيمىز. يات تىلنى مۇنداق كىچىكىدىن ئۆگەنگەنلەر مىڭىسىگە ئورۇنلاشقان تىلللاردىكى يۇقارقى ئەۋزەللىك سەۋەبىدىن يات تىلنىڭ ئىنتوناتسىيە ياكى رېتىمنى تەبىئى قوللىنالايدۇ. شىئېر رېتىم سەنئىتى بولغاچقا كىچىكىدىن يات تىل ئۆگەنگەنلەر شۇ تىل ياكى تىللاردىكى رېتىمنى ئانا تىلى بىلەن ئوخشاش راۋانلىقتا ئىشلىتىپ شىئېىر يازالىشى مۇمكىن..
ئونسۇ ناھىيىسى
يەر تۈزۈلۈشى
شىمالىي تەرىپى ئېگىز، جەنۇب تەرىپى پەس، شىمالىي قىسمى تەڭرىتاغ رايونى بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 6000 مېتىردىن ئاشىدىغان تاغ چوققىسىدىن  20 دىن كۆپرەككى بار (تۆمۈر چوققىسى ئە ئېگىز چوققا بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى  7435.29 مېتىر كېلىدۇ). جەنۇبىي قىسمى تاغ - دەريالار ئارىلىقىدىكى تۈزلەڭلىك ۋە دەريا ئېقىنىنىڭ تىنىشىدىن ھاسىل بولغان تۈزلەڭلىك. بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى 52.4% نى، تۈزلەڭلىك 17.6% نى، قۇملۇق  30% نى ئىگىلەيدۇ. دەرياسىدىن توشقان دەرياسى، قومئېرىق دەرياسى، تېرەڭ دەرياسى، قارا يۇلغۇن دەرياسى ۋە مۇزات دەرياسى قاتارلىقلار بار. يەر يۈزى سۇ بايلىقى ئۈچ مىليارد 20 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى بىر مىليارد 120 مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋانات بايلىقىدىن قۇلان، يىلپىز، قاقىر، شىمال ئۆچكىسى، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، ئۇلاr قاتارلىقلار بار. ھازىرغىچە بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن كۆمۈر، گەج، قاشتېشى، تۇز، سېغىز توپا، مەرۋايىت تاش قاتارلىقلار بار.
ئاباقى
قارانچۇق.
سوپىتورغاي
سوپىتورغاي يايلاقنىڭ ۋەكىل خاراكتېرلىك قۇشلىرنىڭ بىرى، كىچىك تىپتىكى سايرايدىغان قۇشلار تۈرىگە تەۋە، كۆپ ھاللاردا بىر تەرەپتىن ئۇچۇپ بىر تەرەپتىن سايرايدۇ، ناھايىتى ئېگىز ئۇچىدۇ، كىشىلەر كۆپ ھاللاردا، پەقەتلا ئاۋازىنى ئاڭلاپ ئۆزىنى كۆرەلمەيدۇ.