ئالبېرت_ئېينىشتېيىن
ھاياتى
1921-يىلى ئېينىشتىيىن «فوتو- ئىلىكتىرىك ئففىكىت قانۇنى» نى بايقىغانلىقى ئۈچۈن شەرەپ بىلەن نوبىل فىزىكا مۇكاپاتىغا ئىرىشىدۇ. ئېينىشتىيىن بۇ شانلىق نەتىجىلەرگە ئىگە بولغاندىن كىيىن، ئۆز غەلبىسىدىن مەس بۇلۇپ كەتمەيدۇ. ئۇ ھەقىقەتنى تېپىش يۇلىدا زادى توختىمايدۇ. تىزلىنىشچان ھەركەتنىڭ نىسپىيلىگى ئۈستىدە يەنىمۇ ئىلگىرلىگەن ھالدا ئىزدىنىدۇ. 1907-يىلى تارتىش كۈچى مەيدانىدا ھەممە جىسىملار ئوخشاش تىزلىنىشتا بۇلىدىغانلىقى ئۈستىدىكى تەجىربە ئەمىليىتىگە ئاساسەن بىر خىل تارتىش كۈچى مەيدانىنىڭ تەكشى تىزلىنىش بىلەن تەڭ قىممەتتە بۇلىدىغانلىغىدىن ئىبارەت قائىدىنى ئوتتۇرغا قويدى. 1902-يىلىدىن 1909-يىلغىچە ئۇ 8 يىل «3-دەرىجىلىك مەخسۇس خادىم» لىق ۋەزىپىسىدە بولدى. 1909-يىلى مەشھۇر فىزىكا ئالىمى گىرمانىيە مائارىپ مىنىستىرى پلانكىنىڭ كۆرسىتىىشى ئارقىلىق سىيورىخ ئونۋىرسىتىتىنىڭ نەزىريە فىزىكا دوتسىنتى بۇلىدۇ. ئېينىشتىيىننىڭ شانلىق نەتىجىللىرىگە ئاساسەن، پلانك: «ئەگەر ئېينىشتىيىننىڭ نەزىريىسى ئىسپاتلىنىدىغان بولسا، ئۇنىڭغا ⅩⅩ-ئەسىردىكى كوپىرنىكنىڭ ھەقىقەتنى ئىسپاتلىغانلىقى دەپ گۇۋاھلىق بىرىمەن» دىگەن ئىدى. ئېينىشتىيىن 1911-يىلى فىراگا گىرمانىيە ئونۋىرسىتىتى نەزىريە فىزىكىسى پىراپپىسورى بۇلىدۇ. 1912- يىلى شىۋىتسارىيەگە قايتىپ كىلىپ سىيورخ فىدراتىپ سانائەت ئونۋىرسىتىتىنىڭ نەزىريە فىزىكا پىراپپىسورى بۇلىدۇ. 1913-يىلى فروسىيە پەنلەر ئاكادىمىيسىنىڭ ئاكادىمىكلىكىگە سايلىنىدۇ. شۇ يىلى بىرلىن ئونۋىرسىتىنىڭ فىراپپىسورى قوشۇمچە ۋىليام پادىشالىق ئىلمى جەمىيتى فىزىكا تەتقىقات ئورنىنىڭ باشلىقى بۇلىدۇ. ئېينىشتىيىن غايەت زور خىزمىتىنى 1915-يىلى ئۇرۇنلاپ، خۇلاسە خارەكتىرلىك ئەسەر- «كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزىريىسى» نى ئىلان قىلىدۇ. ئاندىن ئۇ كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىكتىكى تارتىشش كۈچى نەزىريىسى ۋە ھەركەت تەڭلىمىسگە ئاساسەن نۇرنىڭ تارتىش كۈچى مەيدانىدا ئاغىدىغانلىقى، مىركورىنىڭ قۇياشقا يېقىنلاشقان نوختىسىدا قوزغۇلۇش پەيدا بۇلىدىغانلىقى ۋە قۇياش كۈچى مەيدانىدىكى سىپىكتىر سىزىقلىرىنىڭ قىزىل تەرەپكە قاراپ ھەركەت قىلىدىغانلىقى توغىرىسىدىكى ئۈچ چوڭ بىشارەتنى ئوتتۇرغا قويدى. 1919-يىلى ئەنگىليە ئاستىرنوملىرى كۈننىڭ تۇتۇلىشىنى كۈزىتىش ئارقىلىق ئېينىشتىيىننىڭ تارتىش كۈچى مەيدانىدا نۇرنىڭ قايتىدىغانلىقى توغىرىسىدىكى بىشارەتنى دەلىللىگەن. كۈزىتىش نەتىجىسىنىڭ ئىلان قىلىنىشى بىلەن پۈتۈن دۇنيا بۇيىچە زور تەسىر قوزغىغان ئېينىشتىيىن 1921-يىلى نۇبىل فىزىكا مۇكاپاتىغا ئىرىشىدۇ. شۇنىڭدىن ئىتىبارەن ئۇ دۇنيا بۇيىچە داڭلىق پۈتۈن يەر شارى بۇيىچە شۆھرەتلىك ئەرباپ بۇلۇپ قالغان. لېكىن ئۇ ھېچقاچان ئۈزىنىڭ مۇۋاپىقىيەتلىرى بىلەن قانائەتلىنىپ قالماي يەنىلا مەلۇم بولمىغان ھەقىقەت ئۈسىتىدە كەمتەرلىك بىلەن ئۆزلىكسىز ئىزدىنىپ، ئىلىم-پەننىڭ تېخىمۇ مۇستەھكەم قورغانلىرىغا توختىماي ھۇجۇم قىلغان. ئۇ: « مەن بىر پارچە تاختاينىڭ ئەڭ نىپىز، ئەڭ ئاسان تەشكىلى بۇلىدىغان يىرىنى تېپىۋېلىپ، نۇرغۇن تۈشۈكلەرنى تىشىۋېتىدىغان ئالىملارغا تاقات قىلىپ تۇرالمايمەن» دىگەن ئىدى. ئۇ ئۆمرىنىڭ كىيىنكى يېرىمىدا يەنى نىسپىيلىك نەزىريىسى ئالەمشۇناسلىق ۋە بىرلىككە كەلگەن مەيداندىن ئىبارەت بەكمۇ قىيىن بولغان ساھەلەرنى بىرلىككە كەلتۈرۈش يۇلىدا ئىزلىنىش خارەكتىردىكى خىزمەتلەرنى ئىشلەيدۇ. ئۇ بۇ تەتقىقاتلاردىن قىسقا ۋاقىت ئىچىدە چوڭ نەتىجە ھاسىل قىلىش ئاسان ئەمەسلىگىنى ئىنىق بىلسىمۇ، لېكىن ئۈزنىڭ شەخسى پايدا زىيىنى بىلەن ھىساپلاشماي پۈتۈن زىھنىنى مۇشۇ تەتقىقاتقا سەرىپ قىلىدۇ. بۇلۇپمۇ مۇشۇ جەھەتتىكى ئىزلىنىشىگە كىيىنكى ھاياتىدىكى پۈتۈن زىھنىنى سەرىپ قىلىپ، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان نەتىجە ھاسىل قىلالمىغان نەتىجە ھاسىل قىلالمىغان بولسىمۇ لېكىن قىلچە پۇشايمان قىلمايدۇ.كىيىنرەك ئۇنىڭ دىققەت كۈچىنى بارغانسىرى كۆپرەك يەھۇدى دۆلىتىنى تىرىلدۇرۇش ۋە دۇنيا يىنىچلىقى مەسىلىلىرى ئىگەللىۋالىدۇ. 1932-يىلى ئېينىشتىيىن مەشھۇر فىزىكا ئالىمى لانگېۋىن بىلەن بىرلىكتە فاشىسىزىمغا قارىشى تۇرىدۇ.