cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
موللا بىلال بىن موللا يۈسۈپ
بىلال نازىم 1864- يىلى پارتلىغان ئىلى دېھقانلار قوزغىلىڭىغا ئاكتىپ ئىشتىراك قىلغان. شۇ يىللاردا «نازۇكۇم»، «غازات دەر مۈلكى چىن »، «چاڭموزا يۈسۈپخان»قاتارلىق نادىر داستانلارنى يېزىپ چىققان. 1895- يىلىدىكى ئۈچىنچى قېتىملىق " كۆچ -كۆچ" تە يەتتە سۇ ۋادىسىدىكى ياركەنت دېگەن جايغا كۆچۈپ كەتكەن، شۇ جايدا 1900- يىلى ئالەمدىن ئۆتكەن.
ئۇدمۇرتىيە
left|thumb|350px|ئۇدمۇرتىيە left|thumb| left|thumb| ئۇدمۇرتىيە بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، ئۇدمۇرتىيەنىڭ 1،570،316 نوپۇسىبار، 42،100 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
جىڭزۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> جىڭزۇ مىللىتى - جىڭزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ساردونىكس
ساردونىكس  (ھېقىقنىڭ بىر خىلى) بولسا مىنېرال
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ خەلق مۇرەسسە قانۇنى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ خەلق مۇرەسسە قانۇنى
مۇندەرىجە
1-ماددا بۇ قانۇن خەلق مۇرەسسە تۈزۈمىنى مۇكەممەللەشتۈرۈش، خەلق مۇرەسسە پائالىيىتىنى قېلىپلاشتۇرۇش، ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى ۋاقتىدا ھەل قىلىش، ئىجتىمائىي ئىناق ۋە مۇقىملىقنى ساقلاش مەقسىتىدە ئاساسىي قانۇنغا بىنائەن چىقىرىلدى.
7-ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى قانۇن بويىچە قۇرۇلغان، ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى مۇرەسسە قىلىدىغان ئاممىۋى تەشكىلات.
(1) ماجىرا پاكىتىنى ئەينەن بايان قىلىش ؛
(2) مۇرەسسە سورۇنىنىڭ تەرتىپىگە رىئايە قىلىش، خەلق مۇرەسسەچىسىنى ھۆرمەتلەش ؛
28-ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ مۇرەسسەسى بىلەن مۇرەسسە كېلىشىمى ھاسىل قىلىنغاندا، مۇرەسسە كېلىشىمى تەييارلانسا بولىدۇ. ئالاقىدارلار مۇرەسسە كېلىشىمنامىسى تەييارلاش ھاجەتسىز دەپ قارىغاندا، ئاغزاكى كېلىشىش ئۇسۇلىنى قوللانسا بولىدۇ، خەلق مۇرەسسەچىلىرى كېلىشىم مەزمۇنىنى خاتىرىلەپ قويۇشى كېرەك.
35-ماددا بۇ قانۇن 2011-يىل 1-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ يولغا قويۇلىدۇ. >ref<شىنجاڭ گېزىتى 2010-يىل 11-ئاينىڭ 22-كۈنىدىكى سانىدىن. >/ref<
تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر
98- جىلدىدا «سىر- تاردۇش» ۋە «ئۇيغۇرلار» ھەققىدە خاتىرىلەر بېرىلگەن. ئۇنىڭ ئىچىدىكى «ئۇيغۇرلار» تارمىقىدا ئۇيغۇرلارنىڭ جۇغراپىيىلىك ئورنى، ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ جايلىشىشى، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇشى، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى بىلەن تاڭ سۇلالىسىنىڭ مۇناسىۋىتى، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئىچكى ئەھۋالى، ئۇيغۇرلارنىڭ غەربكە ۋە جەنۇبقا كۆچۈشى قاتارلىق مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن. 100- جىلدىدا تۈركىي قەبىلە قارلۇقلارنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىسىگە دائىر مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن.
ئۇنىڭدىن باشقا «تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر» نىڭ باشقا جىلدلىرىدىمۇ باشقا تۈركي قەبىلىلەرنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىسىگە دائىر مەلۇماتلار ۋە غەربىي رايون بىلەن تاڭ سۇلالىسى ۋە تۈرك خانلىقىنىڭ مۇناسىۋىتىگە دائىر مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن. بۇلار تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ تارىخىنى ۋە غەربىي رايون تارىخى، جۇغراپىيىسىنى تەتقىق قىلىشتا قىممەتلىك تارىخىي ماتېرىيال بولالايدۇ.
كۆك ياقۇت
كۆك ياقۇت  بولسا مىنېرال
ئاۋات ناھىيىسى
يەر تۈزۈلۈشى
يەر تۈزۈلۈشى تۈز بولۇپ، غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قىيپاش. بوستانلىق 18.2% نى، چۆل - قۇملۇق 81.8% نى ئىگىلەيدۇ. ئاقسۇ دەرياسى ۋە كونا دەريادىن ئىبارەت چېگرا ھالقىيدىغان ئىككى دەرياسى بار. يىللىق ئېقىن مىقدارى بىر مىليارد 387 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 783 مىليون  كۇب مېتىر (ئېچىشقا بولىدىغان زاپاس مىقدارى  470  مىليون كۇب مېتىر). ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، بۆكەن (ئاھۇ)، ياۋا بۇغا، تۈلكە، ياۋا چوشقا قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، قومۇش، يۇلغۇن، لوپنۇر كەندىرى، توشقان زەردىكى قاتارلىقلار بار.
شىرناق ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
سېنت ليۇسىيە
سېنت ليۇسىيە بولسا كارىب دېڭىزى جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كاسترىيېس، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كاسترىيېس. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر ستەپھەنسون كىڭ. بۇ دۇلات 1979 يىلى 2 ئاينىڭ 22 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 620 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 160 مىڭ.
فىرانسىيە قورغىنى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :فرانسىيە قورغىنى
نوپۇسى :99 مىڭ 844 دىن ئاشىدۇ(1982-يىل 3-ئاي)
ئالاقىدار بايان
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
ئەخمەتجان ئوسمان
ئەخمەتجان ئوسمان (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ahmatjan Osman )بولسا 1964-يىلى ئۈرۈمچى شەھىرى ۋېيخۇلياڭ كان رايونىدا بىر ئىشچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ ئۈرۈمچى شەھەرلىك تەجرىبە ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، 1981-يىلى 9-ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا قۇبۇل قىلىنغان ۋە 1982-يىلى 10-ايدا دۆلەت مائارىپ كومىتېتى تەرىپىدىن سۈرىيە دەمەشق داشۆسى تىل-ئەدەبىيات شۆيۈەنىگە ئوقۇشقا ئەۋەتىلگەن.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاۋار ماركىسى قانۇنى
6 – باب تـاۋار ماركىـسـى ئىشلىـتـىشنى باشقۇرۇش
بۇ قانۇندا دېيىلگەن ئىسپات تاۋار ماركىسى مەلۇم تاۋار ياكى مۇلازىملىقنى نازارەت قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە تەشكىلات تىزگىنلەيدىغان، شۇ تەشكىلاتتىن باشقا ئورۇن ياكى شەخس ئۆزىنىڭ تاۋىرى ياكى مۇلازىملىقىغا ئىشلىتىپ، شۇ تاۋار ياكى مۇلازىملىقنىڭ ئەسلىي جايى، خام ئەشىياسى، ياساش ئۇسۇلى، سۈپىتى ياكى باشقا مۇئەييەن دەرىجىسىنى ئىسپاتلايدىغان بەلگىنى كۆرسىتىدۇ.
5 – ماددا ئىككىدىن ئارتۇق تەبىئىي شەخس، قانۇنىي ئىگە ياكى باشقا تەشكىلات تاۋار ماركىسى ئىدارىسىگە ئوخشاش بىر تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرۇشنى بىرلىكتە ئىلتىماس قىلىپ، شۇ تاۋار ماركىسىنى ئىشلىتىش ھوقۇقىدىن ئورتاق بەھرىمەن بـولـسـا ۋە ئـۇنـى بىرلىكـتـە يۈرگۈزسە بولىدۇ.
9 – ماددا رويخەتكە ئالدۇرۇش ئىلتىماس قىلىنغان تاۋار ماركىسى روشەن ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇشى، پەرق ئېتىشكە قۇلاي بولۇشى ھەم باشقىلارنىڭ ئاۋۋال ئېرىشكەن قانۇنلۇق ھوقۇقى بىلەن توقۇنۇشۇپ قالماسلىقى كېرەك.
(4) ھۆكۈمەت كونتروللۇقى، كاپالىتىنى بىلدۈرىدىغان بەلگە، تەكشۈرۈش تامغىسىغا ئوخشايدىغان ياكى ئوخشىشىپ كېتىدىغان بەلگە، لېكىن ھوقۇق بېرىلگەنلىرى بۇنىڭ سىرتىدا؛
(6) مىللىي كەمسىتىش تۈسىدىكى بەلگە؛
(3) روشەن ئالاھىدىلىكى بولمىغان بەلگە.
21 – ماددا رويخەتكە ئېلىنغان تاۋار ماركىسىنى ئوخشاش تۈردىكى باشقا تاۋارغا ئىشلىتىش زۆرۈر بولسا، رويخەتكە ئالدۇرۇشنى ئايرىم ئىلتىماس قىلىش كېرەك.
22 – ماددا رويخەتكە ئېلىنغان تاۋار ماركىسىنىڭ بەلگىسىنى ئۆزگەرتىشكە توغرا كەلسە، رويخەتكە ئالـدۇرۇشـنـى قـايـتـا ئىلتىـمـاس قىلىش كېرەك.
24 – ماددا تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرۇشنى ئىلتىماس قىلغۇچى ئۆزىنىڭ تاۋار ماركىسىنى چەت ئەلدە رويخەتكە ئالدۇرۇشنى 1 – قېتىم ئىلتىماس قىلغان كۈندىن باشلاپ ئالتە ئاي ئىچىدە جۇڭگودىمۇ ئوخشاش تاۋار ئۈچۈن شۇ ماركىنى رويخەتكە ئالدۇرۇشنى ئىلتىماس قىلغان بولسا، شۇ دۆلەت بىلەن جۇڭگو تۈزگەن كېلىشىم ياكى ئورتاق قاتناشقان خەلقئارا شەرتنامىگە ئاساسەن ياكى ئاۋۋال بەھرىمەنلىك ھوقۇقىنى ئۆزئارا ئېتىراپ قىلىش پرىنسىپى بويىچە، ئاۋۋال بەھرىمەنلىك ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولسا بولىدۇ.
ئالدىنقى تارماق بويىچە ئاۋۋال بەھرىمەنلىك ھوقۇقىنى تەلەپ قىلغۇچىلار تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرۇشنى ئىلتىماس قىلغاندا يازما بايانات بېرىشى ھەمدە تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرۇش ھەققىدىكى تۇنجى ئىلتىماس ھۆججىتىنىڭ قوشۇمچە نۇسخىسىنى ئۈچ ئاي ئىچىدە تاپشۇرۇشى كېرەك؛ يازما بايانات بەرمىگەنلەر ياكى تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرۇش ئىلتىماس ھۆججىتىنىڭ قوشۇمچە نۇسخىسىنى سۈرۈك ئۆتكۈچە تاپشۇرمىغانلار ئاۋۋال بەھرىمەنلىك ھوقۇقىنى تەلەپ قىلمىدى، دەپ قارىلىدۇ.
32 – ماددا ئىلتىماسى رەت قىلىنغان، ئېلان قىلىنمىغان تاۋار ماركىسى ھەققىدە تاۋار ماركىسى ئىدارىسى رويخەتكە ئالدۇرۇشنى ئىلتىماس قىلغۇچىغا يازما ئۇقتۇرۇش قىلىشى لازىم. تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرۇشنى ئىلتىماس قىلغۇچى قايىل بولمىسا، ئۇقتۇرۇشنى تاپشۇرۇۋالغان كۈندىن باشلاپ 15 كۈن ئىچىدە تاۋار ماركىسىنى باھالاش كومىتېتىغا قايتا باھالاشنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ، تاۋار ماركىسىنى باھالاش كومىتېتى قارار چىقىرىدۇ ھەمدە ئىلتىماس قـىـلغۇچـىـغا يازما ئۇقتۇرىدۇ.
كېسىمدە باشقىچە پىكىر پۇت تىرەپ تۇرالمايدۇ دەپ قارىلىپ رويخەتكە ئېلىش تەستىقلانسا، تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرۇشنى ئىلتىماس قىلغۇچىنىڭ تاۋار ماركىسىنى ئىشلىتىش ھوقۇقىغا ئېرىشكەن ۋاقتى دەسلەپكى تەكشۈرۈش ئېلانىغا ئۈچ ئاي توشقان كۈندىن باشلاپ ھېسابلىنىدۇ.
4 – باب رويخەتكە ئېلىنغان تاۋار ماركىسىنى داۋاملىق ئىشلىتىش، ئۆتۈنۈپ بـېـرىش ۋە ئىشـلىـتىـش ئىجازىتى بېرىش
39 – ماددا رويخەتكە ئېلىنغان تاۋار ماركىسىنى ئۆتۈنۈپ بېرىشتە، ئۆتۈنۈپ بەرگۈچى بىلەن ئۆتۈنۈپ بېرىلگۈچى ئۆتۈنمە كېلىشىمى تۈزۈشى ھەمدە تاۋار ماركىسى ئىدارىسىگە بىرلىكتە ئىلتىماس قىلىشى كېرەك. ئۆتۈنۈپ بېرىلگۈچى رويخەتكە ئېلىنغان شۇ تاۋار ماركىسى ئىشلىتىلگەن تاۋارنىڭ سۈپىتىگە كاپالەتلىك قىلىشى كېرەك.
42 – ماددا رويخەتكە ئېلىش تەستىقلىنىشتىن بۇرۇن باشقىچە پىكىر بولغان ھەمدە كېسىم قىلىنغان تاۋار ماركىسى ئۈستىدە قايتا كېسىم چىقىرىشنى ئوخشاش پاكىت ۋە ئاساس بىلەن ئىلتىماس قىلىشقا بولمايدۇ.
51 – ماددا رويخەتكە ئېلىنغان تاۋار ماركىسىنى ئىشلىتىش ھوقۇقى رويخەتكە ئېلىش تەستىقلانغان تاۋار ماركىسى ۋە ئىشلىتىش بېكىتىلگەن تاۋار بىلەنلا چەكلىنىدۇ.
(4) تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرغۇچىنىڭ ماقۇللۇقىسىز، ئۇنىڭ رويخەتتىكى تاۋار ماركىسىنى ئالماشتۇرۇۋېتىش ھەمدە تاۋار ماركىسى ئالماشتۇرۇۋېتىلگەن شۇ تاۋارنى بازارغا سېلىش؛
53 – ماددا بۇ قانۇننىڭ 52 – ماددىسىدا كۆرسىتىلگەن رويخەتكە ئېلىنغان تاۋار ماركىسىنى ئىشلىتىش ھوقۇقىغا دەخلى – تەرۇز قىلىش قىلمىشلىرىدىن بىرى كۆرۈلۈپ ماجىرا تۇغۇلسا، ئالاقىدارلار كېڭىشىپ ھەل قىلىدۇ؛ كېڭىشىشنى خالىمىسا ياكى كېلىشەلمىسە، تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرغۇچى ياكى مەنپەئەت مۇناسىۋىتى بارلار خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىـلـسـا بـولىدۇ، سودا – سانائەت مەمۇرىي باشقۇرۇش تارمىقىدىن بىر تەرەپ قىلىشنى تەلەپ قىلسىمۇ بولىدۇ. سودا– سانائەت مەمۇرىي باشقۇرۇش تارمىقى بىر تەرەپ قىلغاندا ھوقۇققا دەخلى – تەرۇز قىلىش قىلمىشى ھېسابلىنىدۇ دەپ بېكىتسە، شۇ قىلمىشنى دەرھال توختىتىشقا بۇيرۇيدۇ، ھوقۇققا دەخلى – تەرۇز قىلىنغان تاۋارنى ۋە شۇنداق تاۋارنى ياساشقا، رويخەتتىكى تاۋار ماركىسى كۆرسەتمىسىنى ياسىۋېلىشقا ئىشلىتىلگەن قوراللارنى مۇسادىرە قىلىدۇ، كۆيدۈرىدۇ، قوشۇمچە جەرىمانە قويسا بولىدۇ. ئالاقىدارلار بىر تەرەپ قىلىش قارارىغا قايىل بولمىسا، بىر تەرەپ قىلىش ئۇقتۇرۇشىنى تاپشۇرۇۋالغان كۈندىن باشلاپ 15 كۈن ئىچىدە «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مەمۇرىي دەۋا قانۇنى» بويىچە خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىلسا بولىدۇ؛ ھوقۇققا دەخلى – تەرۇز قىلغۇچى سۈرۈك توشسىمۇ دەۋا قىلمىسا ھەم ئادا قىلمىسا، سودا – سانائەت مەمۇرىي باشقۇرۇش تارمىقى خەلق سوت مەھكىمىسىگە مەجبۇرىي ئىجرا قىلدۇرۇپ بېرىشنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ. بىر تەرەپ قىلغان سودا – سانائەت مەمۇرىي باشقۇرۇش تارمىقى ئالاقىدارلارنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن تاۋار ماركىسىنى ئىشلىتىش ھوقۇقىغا دەخلى – تەرۇز قىلغانلىق تۆلەم سوممىسىنى كېلىشتۈرسە بولىدۇ؛ كېلىشتۈرگىلى بولمىسا ئالاقىدارلار «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەق تەلەپ دەۋا قانۇنى» بويىچە خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىلسا بولىدۇ.
ئۇيغۇر گېنىرالنىڭ ھوزۇرىدا
2000-يىلى ”ئانا يۇرت“ نىڭ داغدۇغسىدىن تەسىرلەنگەن دوستلارنىڭ تەۋسىيسى بىلەن ئەتىياز كۈنلىرىنىڭ بىرىدە ئۇيغۇر گېنىرال سوپاخۇن سوۋۇرۇۋ بىلەن دىدارى مۇلاقەتتە بولۇش پۇرسىتى كېلىپ قالدى. خىيالىمدا سوپاخۇنىكامنىڭ مەزكۇر روماننىڭ ئىككىنچى تومىنىڭ مۇقاۋىسىدىكى ئاي يۇلتۇزلۇق پاگۇن تاقىغان جەسۇر تۇرقى ھەرخىل كەيپىياتتا گەۋدىلىنىپ يول بويى ماڭا ھەمراھ بولدى. ئاخرى ئۇ تەۋەرۈك غازىمىزنىمۇ كۆردۈم. كۆز ئالدىمدا مۇقاۋىدىكى كەسكىن قۇماندان ئەمەس، كۆزلىرى ياشاڭغىراپ بەللىرى مۈكچەيگەن بىر بوۋاي تۇراتتى. سوپاخۇنىكام بىزنى كۆرۈپ بەكمۇ ھاياجانلاندى بولغاي، ھەرىكىتىنىڭ قولايسىز بولۇشىغا قارىماي ھەممەيلەن بىلەن تەپسىلى كۆرۈشۈپ ئوقۇشىمىزنى سۇراشتۇرۇپ چىقتى. بىز ”ئانا يۇرت“تا تەسۋىرلەنگىنى بويىچە ئاغزى-ئاغزىمىزغا تەگمەي سوئال سورۇشۇپ بوۋاينىڭ ئەتراپىغا ئولاشتۇق.
تەكىرداغ ۋىلايىتى
left|thumb|350px|
تەكىرداغ ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، تەكىرداغنىڭ 707،997 نوپۇسىبار، 6،218 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.05°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 27°21، پوقتانومۇرى 059 رايۇننومۇرى 0282.
ئىستانبۇل ۋىلايىتى
left|thumb|350px| left|thumb|250px ئىستانبۇل ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكى بىر شەھەر، ئىستانبۇلنىڭ 12.697.164 نوپۇسى بار، 5،196 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 41.09°، شەرىقى ئۇزۇنلۇق 28°52، پوچتا نومۇرى 034. رايۇن نومۇرى 0212.
كۇسكو
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
چەتئەلچە نامى :The City of Cuzco
ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلاردا« تۆمۈر ئات»
مەن ئامېرىكىدا ھەر قېتىم ماشىنىلىقلارنىڭ ھىچ بىر ئادەم، ھەتتا قىزىل چىراقمۇ يوق دوقمۇشلاردىمۇ توختاپ ئەتراپىغا قاراپ يېرىم مىنۇتتەك تۇرۇۋېتىپ ئاندىن ماشىنىسىنى ھەيدەپ مېڭىۋاتقانلىقىنى كۆرگىنىمدە ۋەتەندىكى بىر تەبلىغنى ئەسلەپ قالىمەن. بىر جۈمە كۈنى خاتىپ «قاتناش ساقچىسىنى كۆرگەندە يېرىم كىلومېتىر نېرىدىن قورقۇشقا باشلايمىزيۇ ئاللاھتىن نېمىشقا قورقمايمىز؟ ئەجەبا قاتناش ساقچىسىنىڭ جەرىمانىسى نەق، ئاللاھنىڭ جازاسى نىسىمىكەن؟» دېگەنىدى. كۈنسىرى كۆپىيىۋاتقان قاتناش قازالىرىنىڭ بىر ئادەمگە ئۈچتىن ئارتۇق ماشىنا توغرا كېلىدىغان ئامېرىكىدا ئەمەس يۇرتلىرىمىزدا كىشىنى چۆچۈتكىدەك دەرىجىگە يېتىشى كىشىنىڭ باغىرىنى ئېزىدۇ. بۇنىڭدا بىز يۇقاردا تەھلىل قىلىپ ئۆتكەندەك نۇرغۇن تاشقى، ماددىي سەۋەپ بار. ئۇندىن باشقا ئىچكى مەنىۋىي سەۋەبلەرمۇ يوق ئەمەس. مەسىلەن، كۆرگىلى بولىدىغان مەئىيشەت، كۆرگىلى بولىدىغان كونترول، كۆرگىلى بولىدىغان قورقۇنچ كىشىلەرنىڭ قەلبىنى كۆرگىلى بولمايدىغان ئاللاھنىڭ مەرھىمىتى، مەغپىرىتى ۋە ئەمىر مەرۇپلىرىدىن يىراقلاشتۇرۇىۋەتتى. بۇ ئانا سۈتى بىلەن تەڭ سىڭدۈرۈلىدىغان تەربىيىدىن مەھرۇم قېلىش سەۋەبىدىن تېخىمۇ ئېغىرلىدى. مەنچە ھەر قانداق كۆرۈنمەس قانۇندىن قورققان ئادەمگە كۆرۈنمەس ئاللاھتىن قورقۇشنى ئۆگەتمەك ئاسان. كۆرۈنمەس ئاللاھتىن قورقۇشنى بىلگەن مىللەت كۆرۈنمەس قانۇنغىمۇ ئەمەل قىلالايدۇ ۋە ھەركىتىدە نامايان قىلالايدۇ. تەربىيە ئىنسانغا بۇنىڭ خالىغان بىرىنى ئۆگىتەلىسە يەنە بىرىنى ئۆگەتمەك تەرسكە توختىمايدۇ. بۇنداق تەربىيەگە ماس ھالدا ئاللاھنىڭ بۇيرۇغانلىرىغا ئەمەل قىلغانلار ئىزچىل خۇشاللىققا ئېرىشىدىغان، پايدا ئالىدىغان، ھۆرمەتكە سازاۋەر بولىدىغان، بۇنىڭ ئەكسىنى قىلغانلار خار بولىدىغان شارائىت ھازىرلىنىشى كېرەك. كىشىلەر ئۆزلىرىگە قورقۇنچ، قىيناق، تەھدىت، ۋەسۋەسە ۋە ئازغۇنلۇق سېلىۋاتقانلارنىڭ جازاسىنى ھىچ بىر كۈچ ۋە نوپۇزنىڭ دەخلىسى ۋە مۇرەسسەسىسىز تارتىۋاتقانلىقىنى ھىس قىلالايدىغان، كۆرەلەيدىغان موھىتقا ئېرىشىشى زۆرۈر. شۇنداق بولغاندىلا ئىنسان قانۇن ئىجراچىسىدىن ئەمەس قانۇندىن قورقىدىغان بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن قاتناش ھادىسىسى سەۋەبىدىن كۆپىيىۋاتقان ئۆلۈم-يېتىملەرمۇ شەكسىز ئازىيىدۇ. ئامېرىكىلىقنىڭ ۋە ئۇيغۇرنىڭ ۋاقتى
ئامېرىكىغا بېرىپ تۇنجى قېتىم ھەيران قالغىنىم كىشىلەرنىڭ ۋاقىت ھەققىدىكى چۈشەنچىسىنىڭ نەقەدەر ئېنىقلىقى بولدى. ئامېرىكىلىقلارنىڭ خىزمەت ۋاقتى ۋە خۇسۇسىي ۋاقتى شۇ قەدەر ئېنىق ئايرىلغان بولۇپ بۇ ئىككى ۋاقىتنىڭ ھىچ قايسىسىنى باشقىلارنىڭ رۇخسەتسىز ئىشلىتىلىشىگە يول قويمايدىكەن. بۇ ھەقتە ماڭا ئەڭ تەسىر قىلغان سۆھبەت مەن بىلەن فاكۇلتىت مۇدىرىنىڭ ئارىسىدا يۈز بەردى. مەن ئارزۇ قىلغان دەرسلەر بىلەن مەن تاللىمىسام بولمايدىغان دەرسلەرنىڭ ۋاقتى دوقۇرۇشۇپ قالغان بولۇپ بۇ ھەقتە مۇدىر بىلەن مەسلەھەتلىشىشكە توغرا كەلگەن ئېدى. مۇدىر بىر قانچە تەكلىپ بېرىپ كۆزۈمگە قاراپ كۈلۈپ قويدى. مەن قانداق قىلىشىمنى بىلەلمەي ئويلۇنۇپ قاپتىمەن. «بىر قارارغا كېلەلمىگەن بولساڭ، مېنىڭ ئىشخانامدا ۋاقتىمنى ئېلىپ ئويلانماي، قايتىپ ئۆزۈڭنىڭ ۋاقتىدا ئويلانساڭ قانداق؟» دېگەندە ئۆزۈمنى تولىمۇ بىئەپ ھېس قىلدىم. شۇندىن كېيىن ئامېرىكىلىقلارنىڭ سۆھبەتلىرىگە دىققەت قىلىدىغان بولدۇم. ئۇلار ھەر قانداق چاغدا بىر ئىشنى قىلغان بولسا قانچە سائەت سەرپ قىلىپ پۈتكۈزگىنى ھەققىدە دېيىشنى ئۇنۇتمايتتى. بىر قېتىم مەن بىر كۈن سەرپ قىلىپ بىلەلمىگەن بىر مەسىلىنى يەنە بىر ساۋاقدىشىمدىن سوراپتىمەن. بىر مەسىلە ئۈچۈن بىر كۈن سەرپ قىلغىنىم ئۇنىڭغا تولىمۇ ھەيران قالارلىق تۇيۇلدى. (ئۆگىنىش ئۇسۇلۇمدىكى نامۇۋاپىقلىق سەۋەبىدىن بۇنداق كۈنلىرىم خېلى كۆپ ئېدى، ئەمەلىيەتتە) ئوقۇتقۇچىلارنىڭ خۇسۇسى ۋاقتى بىلەن خىزمەت ۋاقتى شۇ قەدەر ئېنىق ئاجرىتىلغان بولۇپ ئەتىگىنى سائەت 8دىن كەچ سائەت بەشكىچە بولغان ۋاقىتتىلا ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئېلخەتلىرىگە جاۋاپ يازاتتى، تېلېفون قوبۇل قىلاتتى. قالغان ۋاقىتلىرىدا ھەم شەنبە يەكشەنبە ۋە تەتىل كۈنلىرىدە مەكتەپ ياكى دەرسكە مۇناسىۋەتلىك ھەرقانداق سۇئاللارنى جاۋاپسىز قالدۇراتتى.
ئۇيغۇرلاردا ۋاقىتنىڭ كونكىرىتلىقى ۋە چەكلىكلىكى ھەققىدە تەخىرسىزلىك يوق ئىكەن. بىر ئاغىنىمىزنىڭ ئانىسىنىڭ ئۆلۈمىگە بېرىپ شۇنى ھىس قىلدىم. بىر كۈن كەچكىچە ھىچ ئىش قىلماي، قول باغلاپ دوستىمىزغا ھەمراھ بولۇشتىن باشقىغا يارىمىدۇق. مەنغۇ بىر كۈندىن كېيىن قايتتىم، باشقىلار بىر قانچە كۈننى شۇنداق ئۆتكۈزدى. مەسىلە شۇنداق ئاددى. نەزىر ۋاقتى بېكىتىلسە، ھەممە ئادەم نەزرىگە ۋاقتىدا كەلسە، مېھمانلارغا قارىشىدىغان ئىشلارنى قىلىشىپ بېرىپ ئىشىمىزغا راۋان بولساق تامامەن بولىدىغان ئىش. ئۆلۈم بولۇۋاتسا بىكارچىلىقتىن زېرىكىپ ئۆلۈم چىققان ئۆينىڭ ئالدىدا قاملىشار قاملاشماس چاخچاقلارنى قىلىپ كۈلۈشۈپ ئولتۇرۇشتىنمۇ تەربىيىسىزلىك بولامدۇ جاھاندا! بۇنداق ۋاقىتنىڭ چېكى بېكىتىلمىگەن سورۇن ۋە مۇراسىملاردىكى ۋاقىت ئىسراپچىلىقى كىشىلەرنى قىمارۋازلىققا سۆرىگىلى تۇرۇپتۇ. تويدىمۇ، چايدىمۇ شۇ قىمار. ئېتى چىرايلىق قىلىپ قەرت دەپ ئاتىلىدىكەن، ئەمما ئۇتۇش ئۇتتۇرۇش ھەممەيلەنگە ئايدىڭ. ئۇيغۇرلاردا نۇرغۇن كىشىلەر ئۈچۈن ۋاقىت تۈگەپ كېتىدىغان نەرسە، ئۈنۈم يارىتىدىغان نەرسە، نەتىجە قازىنىشقا كېرەك بولىدىغان كونكىرىت نەرسە ئەمەس، باش ئايىغى يوق، توختىماي ئايلىنىدىغان، مەڭگۈ ئاخىرلاشمايدىغان چەكسىز بىر شەيئىيكەن.
قەشقەردىكى تاماشىبىنلار
ئەسئەت سۇلايمان بىر ماقالىسىدە بىر شەرق ئەللامەسىنىڭ " دېھقىنى بار مىللەت يوقالمايدۇ" دېگەن ھېكمىتىنى نەقىل ئالغانىكەن. ئەسئەت مۇئەللىم بۇنىڭغا "دېھقان مىللەت" ئۆزبېكلەرنىڭ رۇس كومۇنىستلىرىنىڭ ئاسمىلاتسىيەسىگە قېرىنداش قازاق ۋە قىرغىزلارغا قارىغاندا كۈچلۈك تاقابىل تۇرالىغانلىقىنى دەلىل قىلغانىكەن. مەنچە بۇ يەردىكى سەۋەپ ئۆزبېك دېھقانلىرىنىڭ بولغانلىقىلا ئەمەس مىڭ يىللاردىن بېرى شەھەرلەشكەن مەدەنىيەتلىك ئاھالىسىنىڭ بولغانلىقى موھىم رول ئوينىدىمىكىن دەيمەن. ئۇيغۇرچىمىزدىكى "شەھەر كۆرگەن ئىتتىن قورق" دېگەن ماقالمۇ شەھەر كۆرگەن خەلقنىڭ خەقنىڭ شەھرىگە، مەدەنىيىتىگە دۈم چۈشمەيدىغانلىقىنى دەلىللەپ تۇرۇپتۇ. ئەگەر تىلىمىزدىكى مەدەنىيەت سۆزىنىڭ شەھەر دېگەن كەلىمىدىن كەلگەنلىكىگە دىققەت بەرسەك، شەھەردىلا شەكىللىنىدىغان مەدەنىيەتنىڭ ئاسان تەسلىم بولمايدىغانلىقى بىلىنىدۇ. بولۇپمۇ ھازىرقى موللىسى قالمايۋاتقان، مۇئەللىمى بىلەن ئايلىقچىسى، سىياسىي ئۆگىنىشنىڭ نېرىسىغا باش قاتۇرالمايۋاتقان ئۇيغۇر يېزىللىرىدا نە پەننىي مائارىپ، نە دىنىي مائارىپتىن بەھىر ئالالماي چوڭ بولغان ۋە چوڭ بولۇۋاتقان دېھقان ياشلىرىنى مىللەتنىڭ تۈۋرۈكلىرى دەپ قالپايتىش ئىلمىيلىك ئەمەس.
ئامېرىكىدا ۋە ئۇيغۇردا دىنىي ھايات
كۈزىتىشىمچە ئامېرىكىدا دىندار كىشىلەر كۆپ بالىلىق بولىدىكەن. مەن بىر ئائىلە بىلەن بەك ياخشى دوستلاردىن بولۇپ قالغانىدىم. ئەر ئايال ئىككىسى يىگىرمە بەش يىگىرمە ئالتىلاردا بولۇپ تۆت بالىسى بار ئېدى. كېيىن پۇرسەت چىقىپ بۇلارنىڭ ئاتا ئانىسى بىلەن تونۇشتۇم. ئەر ئەسلى چېخىيەلىك ئىكەن. ئايالنىڭ ئاتا ئانىسى ئامېرىكىلىق بولۇپ ئاچا-سىڭىل، ئاكا-ئۇكا بولۇپ توققۇز بالىكەن. بۇنداق دىندار ئائىلىلەردە يىغىلىش كۆپ بولىدىكەن. ھەر قېتىملىق يىغىلىشتا تاماقتىن بۇرۇن قوللار بىر بىرىگە تۇتۇلۇپ دۇئا قىلىنىدىكەن. ئوغۇللار ئەدەپ قائىدىگە، قىز ئاياللار سورۇنغا مۇناسىپ كىيىنىشكە ئالاھىدە دىققەت قىلىدىكەن. بۇنداق ئائىلىلەردە ھەر يەكشەنبە كۈنى چۈشتىن بۇرۇن ھەممەيلەن بىللە چىركاۋغا بارىدىكەن. چىركاۋدىن كېيىن ئۆزى ئەڭ ياقتۇرىدىغان ئاشخانىلارغا بېرىپ غىزالىنىدىكەن. بەزى چىركاۋلاردا بالىلار ئوينايدىغان ئويۇنچۇقلار بولىدىكەن. چىركاۋلاردا تەڭرى، ئەيسا ئەلەيھىسسالام مەدھىيەلەنگەن ناخشىلار، خورلار ئېيتىلىدىكەن. بۇنداق پائالىيەتلەرگە بالىلار بەكرەك جەلىپ قىلىنىدىكەن. ھەممە چىركاۋدا بىردىن يوغان پىيانىنۇ قويۇلىدىغان بولۇپ خور ۋە ناخشىلارغا تەڭكەش قىلىنىدىكەن. داڭلىق ناخشىچى جېكسۇنمۇ تۇنجى ناخشىنى چىركاۋدا ئېيتقانىكەن. ئامېرىكىدا ئاشخانىلارنىڭ تىجارىتى كىشىلەر چىركاۋدىن يانغاندا ئەڭ جانلىنىپ كېتىدىكەن. ئامېرىكىدا دىندار كىشىلەر چىركاۋلارنىڭ ھەقسىز يەسلىلىرىدە پىدايىلىق قىلىدىكەن. دوختۇر بولسا ھەقسىز كېسەل داۋالايدىكەن. ئادۋۇكات بولسا ھەقسىز ياكى ئالمىغان ھىساپتا ئازراق ھەق ئېلىپ دېلولارغا يارىدەملىشىدىكەن.
ئامېرىكىدا ئۆزىنى خىرىستىيان دەيدىغانلار مۇنداق ئۈچ تۈرگە بۆلۈنىدىكەن. بىرى خىرىستىيان دىنىغا ھەقىقى ئىشىنىدىغانلار، يەنە بىرى ئاتا ئانىسى خىرىستىيان بولغاچقا ۋە ياكى مەھەللىسىدە شۇنداقراق كەيپىيات بولغاچقا ئۆزىنى خىرىستىيان دەپ قارايدىغانلار، ئۈچىنجى بىرى ئۆزىنى خىرىستىيان دەيدىغان لېكىن خىرىستىيانلىق ھەققىدە ھىچ نېمە بىلمەيدىغان ۋە بىلىشنى خالىمايدىغانلار. بىرىنجى تۈركۈمدىكىلەر چىركاۋلارنى زىيارەت قىلىپ تۇرىدىكەن. چىركاۋلار ئۇيۇشتۇرغان خەير ئىھسان پائالىيەتلىرىگە پىدايى بولۇپ قاتنىشىدىكەن. مەن شۇنداق بىر خىرىستىيان ئائىلىسىنىڭ لاتىن ئامېرىكىسىلىق بىر بالىنى بېقىۋالغانلىقىنى كۆرگەنىدىم. ئىچىمدە بۇ بالا چوڭ بولغاندا ئۆزىنىڭ بېقىۋېلىنغانلىقىنى بىلسە ھەقىقى ئاتا-ئانىسىنى ئىزدەپ تاپارمۇ، ياكى ئۆز ئاتا-ئانام بولغان بولسا قانداق بولاتتى دەپ ئويلاپ قالارمۇ، دېگەن خىياللاردا بولغانىدىم. سېرىق چاچلىق بىر جۈپلەر بىلەن ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارغا سەل ئوخشاپ قالىدىغان بۇ لاتىن قانلىق بالا ھېلىمۇ كۆز ئالدىمدىن كەتمەيدۇ. خىرىستىيان دىنىغا ھەقىيقى ئىشەنگۈچىلەر ئىچىدە ئافرىقا، لاتىن ئامېرىكىسى ۋە ئاسىيانىڭ چەت، نامرات يەرلىرىگە بېرىپ سۇ ئىنشائاتى، نامراتلىقتىن قۇتقۇزۇش، مائارىپنى ئومۇملاشتۇرۇش قاتارلىق ئىشلار بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلارمۇ بار. مەن شۇنداقلاردىن بىر قىز بىلەن پاراڭلىشىپ باققان. ئۇ قىز مەكتىپىمىزنىڭ ئاخبارات كەسپىدە ئوقۇيتتى. ئۇ قىز ھەتتا مەن بىلەن پاراڭلىشىپ يەرلىك گېزىتكە ئۇيغۇرلار ھەققىدە ماقالە يازماقچىمۇ بولغانىدى. مەنچە ئۆزىنى خىرىستىيان دەيدىغان ئىككىنجى ۋە ئۈچىنجى تۈركۈمگە تەۋە كىشىلەرنىڭ سانى بىرىنجى تۈركۈمگە تەۋە كىشىلەردىن خېلى بەك جىق. مەن ئارىلاشقان ئامېرىكىلىقلار ئىچىدە يەنە پۈتۈنلەي دىندىن خالى ياشايدىغانلىرىمۇ خېلى كۆپ.
ئىمام ئەلغازالىي
ئىمام غازالى ئىسلام دۇنياسىدا ﮬۆججەتۇلئىسلام دەپ نام ئالغان ئاز ساندىكى ئۆلىمالارنىڭ بىرى. شۇنداقلا بىرقانچە خىل ئىلىمدە كامالەتكە يېقىنلاشقان ئىنسىكلوپىدىك ئالىم، بەزىلەر ئۇنى پەلسەپىگە قارشى ئەپ بارغان كۆرىشى بىلەن تونىسا بەزىلەر ئۇنى ئىسلام فىقھىشۇناسلىقى ساﮬەسىدىكى كىتاپلىرىدىن تونىيدۇ.
شۆﮬرىتىنىڭ ﮬەرتەرەپكە تارقىلىشى
بۇ مۇشەققەتلىك سەپىرى يەنە توغرىسىدا مۇنداق دەيدۇ " بالاغەتكە يەتكەندىن بېرى تاكى ﮬازىرقى قىرانلىققىچە بۇ دېڭىزنىڭ ئەڭ چۇڭقۇر يەرلىرىگە شۇڭغۇدۇم ( يەنە ﮬەرخىل ئىلىمنڭ ئەڭ ئىنچىكە ئەڭ نازۇك يەرلىرىگىچە ئىچكىرلەپ تەتقىق قىلغانلىقىنى دىمەكچى )، شۇڭغۇغاندىمۇ قورقۇنچاقلىق بىلەن ئەمەس غەيرەت بىلەن، ﮬەرقانداق زۇلمەت بولسا ئىچكىرلەپ كىردىم، ﮬەرقانداق مۇشكىلە بولسا ئوزەمنى ئاتتىم، ﮬەرقانداق پىرقىنىڭ ئەقىدىسىنى تەتقىق قىلدىم، سىرلىرىنى ئاچتىم ، شۇ ئارقىلىق قايسى توغرا قايسى خاتا بىلىشكە تىرىشتىم. باتىنىلار بولىدىكەن ئۇلارنىڭ باتىنىلىقى قانداق بىلدىم، زاﮬىرى بولىدىكەن زاﮬىرىلىقى قانداق بىلدىم، پەيلاسوپ بولىدىكەن ئۇنىڭ پەلسەپىسىنىڭ ﮬەقىقىتىنى بىلدىم ، ئەﮬلى كالام بولىدىكەن ئۇلانىڭ غايىسى ۋە مەقسىتىنى بىلدىم ، سوپى بولىدىكەن ئۇنىڭ سىرىنى بىلدىم ، زاﮬىد ئىبادەتچى بولىدىكەن قىلغان ئىبادىتىنىڭ ﮬەقىقىتى ۋە ئاقىۋىتىنى بىلدىم، زىندىق بولىدىكەن چەكتىن ئاشقانلىقىنىڭ سىرى ۋە سەۋەبىنى بىلدىم . ئىشىمنى باشلىغاندىن تارتىپ ، ياشلىقىمنىڭ ئەڭ گۈللەنگەن چاغلىرىغچە ﮬەقىقەتكە يىتىش ئەڭ ئالى غايەم ئىدى، لېكىن بۇ ﮬەرگىز ئىختىيارىمدىكى ئىش ئەمەس، بەلكى ئاللاھ تەبىئىتىم ۋە مىجەزىمگە پۈتىۋەتكەن ئىش ئىدى ". ( ئەلمۇنقىز ).
ئىمام غازالى ۋە پەلسەپە
ئىمام غازالىنىڭ ياشىغان ئەسرى يۇنان مەدەنىيىتى ۋە پەلسەپىسىگە نىسبەتەن خۇددى بىزنىڭ بۇ ئەسرىمىزنىڭ ﮬازىرقى غەرپ مەدەنىيىتى ۋە پەلسەپىسىگە ئوخشاش ئورۇندا ئىدى. پەلسەپە بولسا ئادەتتىكى كىشىلەر يېقىن كىلەلمەيدىغان ، پەقەت يۇقىرى تەبىقە ياكى يۇقىرى تەلىم كۆرگەن، ئۆزلىرىنى ئەقىل جەﮬەتتە كامالەتكە يەتكەن بىر تائىپىلا شۇغۇللىنىدىغان بىر ئىلىم سۈپىتىدە ئىدى. بۇرۇن يەﮬۇدىلار ﮬەر خىل باتىل قىسسە ۋە ﮬىكايىلەرنى ( ئىسرائىلىيات) ئىسلامدا تارقىتىپ مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ۋە مۇسۇلمان ئەقلىگە تەسىر كۆرسىتەشكە ئانچە مۇۋەپپەق بولالمىغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ يۇنان پەلسەپىسى بىر قەدەر تەسىردە بولالىدى. "چۈنكى پەلسەپىنىڭ تەسىرىدە بىر قىسىم كىشلەرنىڭ تەپەككۈرىدە ئۆزگىرىش بولۇپ ئۆزىنى ۋە ئەقلىنى ﮬەممىدىن ئۈستۈن كۆرىدىغان، دىن ئەﮬكاملىرىدىن يۇقىرى تۇتىدىغان بولۇپ ئوتتۇرغا چىقتى، بۇلارنىڭ ئاساسى ئۆزى ناﮬايىتى ﮬەيۋەتلىك ۋە مۇقەددەس دەپ قارىغان سوقرات، ئەفلاتون، ئارستو دەپ ئىسىملار ئىدى..." ( ئىمام غازالى - تەﮬافۇت ).
6 - سىياسى ئىلىملەر
ئىمام غازالىنىڭ ۋاپاتى ھىجرىنىڭ 505. يىلى (مىلادى 1111) بولۇپ، 55 ياش ئەتراپىدا ئىدى، ۋاپات بولغاندا كىشلەر مەيدىسىگە ھەدىس كىتابى قوياقلىق ھالدا كۆرگەن. قالدۇرۇپ كەتكەن ئەسەرلىرى 450 پارچىدىن ئاشىدۇ، نۇرغۇنلىرى تەھقىقلىنىپ نەشىر قىلىنغان، بەزىلىرى قوليازما سۈپىتىدە ساقلانماقتا، يۈتۈپ كەتكەنلىرىمۇ بار.
ئۇيغۇرلار
نوپۇسى
نوپۇسى- جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئالاقىدار ئورگانلىرىنىڭ ستاتىستىكىسىغا ئاساسلانغاندا 10 مىليون 100 مىڭ. ئەمما چەتئەلدىكى ئۇيغۇر مۇستەقىل سىياسىي ئورگانلىرىنىڭ مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا 20 مىليون، باشقا ئالاقىدار كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ مەلۇماتىغ
ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ تۇرمۇش مەدەنىيىتى
ئۇيغۇرلار ئوتلاق مەدەنىيىتى، ئاتلىق كۆچۈش قىسمەتلىرى، بوستان مەدەنىيىتى، يىپەك يولى ئالاقىلىرى، كۆپ خىل دىنىي مەدەنىيەت باسقۇچلىرىنى باشتىن كەچۈردى.
زىيالىيلارنىڭ مەسئۇلىيىتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
گاۋشەن مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> گاۋشەن مىللىتى - گاۋشەن تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
مارتىن لۇتېر رەھبەرلىكىدىكى دىن ئىسلاھاتى
مىلادىيە16 - ئەسىردە ياۋروپادا كەڭ كۆلەملىك دىن ئىسلاھاتى ھەرىكىتى پارتلىغان. بۇ ھەرىكەت گېرمانىيىدە پارتلىغان بولۇپ، ھەرىكەتنىڭ قوزغاتقۇچىسى ۋە رەھبىرى مارتىن لۇتېردۇر.
مەجنۇنتال
ئىشلىتىش قىممىتى
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
پورتال:تارىخ
ئۇيغۇرلار تارىخىدا يۈز بەرگەن زور ۋەقەلەر يىلنامىسى
مىلادىدىن بۇرۇن ۋە كېيىن ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى ئاتا-بوۋىسى بولغان تۇغلۇقلار شەرقىي ۋە غەربى قىسمغا بۆلۈنگەن بولۇپ، ئۇلار ئالتۇن تاغ (ئالتاي تېغى) نىڭ ئىككى تەرىپىدىكى جايلارغا ئورۇنلاشقان ئىدى. بۇزىمىننىڭ شەرقى قىسمى بايقال كۆلىنىڭ جەنۇبى تەرىپىدە ، غەربى قىسمى بولسا بايقال كۆلى بىلەن ئېرتىش دەرياسى ئارلىقىدىكى جايلارنى ئۆزئىچىگە ئالىدۇ. مىلادى 4 -ئەسىرلەردە تۇغلۇقلار جەنۇپقا پىيادە يۈرۈش قىلدى. شەرقى تۇغلۇقلار ئورخۇن دەرياسى ۋادىسىدا، غەربى تۇغلۇقلار تىيانشاننىڭ شىمالىي ۋەغەربى قىسمىدىكى يايلاقلاردا كۆچمەنلىك بىلەن تۇرمۇش كەچۈردى. بۇچاغقا كەلگەندە تۇغلۇقلار دىگەن نامنىڭ ئورنىنى تۇرالار دىگەن نام ئىگەللىدى. شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ھارۋىسىنىڭ چاقى ئىگىز بولغانلىقتىن ، ئىگىز قاڭقىللار( ئېگىز ھارۋىلىقلار دەپمۇئاتالدى. ئون ئوغۇز دېگەن نام بارلىققا كەلدى. بىرقىسىم قاڭقىللارنىڭ سىلىنگادالاسىدا ياشىدى. مىلادىنىڭ 429-يىلى بايقال كۆلى ئەتراپىدىكى ئېگىز قاڭقىللارنىڭ شەرقىي قىسمىدىكىلەردىن نەچچە ئونمىڭ كىشى ۋېي سۇلالىسىگە ئەل بولدى.  مىلادىنىڭ487-يىلى ئىگىز قاڭقىلار بوركلى قەبىلىسىنىڭ باشلىقى ئاۋۇزلۇ چوڭچىلار ، ئۆزقەۋمىدىن 100مىڭدىن ئارتۇق ئادەمنى باشلاپ ئېگىز قاڭقىلارنىڭ غەربىي شىمالىغا كۆچۈپ بېرىپ ، ئۆز ئالدىغا خانلىق تىكلىدى.  مىلادىنىڭ 490-508-يىللىرى مىلادى 490- يىلى ئاۋۇزلۇ سودىگەر خۇيۇ جېنى شىمالىي ۋېي سۇلالىسىنىڭ پايتەختىگە ئەۋەتىپ ئىككى دانە ئوقيا تەغدىم قىلدى....
مىلادىنىڭ 1219-يىلى
چىڭگىزخان لەشكەر تارتىپ چىقىپ غەرىبكە يۈرۈش قىلدى. قوجۇ ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئىدىقۇتى تۈمەنمىڭ لەشكەربىلەن چىڭگىزخانغا قوشۇلدى. مىلادىنىڭ 1225-يىلى چىڭگىزخان ئۆزى بويسۇندۇرغان جايلارنى ئوغۇللىرىغا قەقسىم قىلىپ بەردى. 2- ئوغلى چاغاتاينغا ۋە 3- ئوغلى ئوگدايغا غەربتىكى كەڭ زىمىننى بەردى. قوجۇ ئىدىقۇت مۇڭغۇللارغا ھەممىدىن بۇرۇن قارام بولدى. شۇڭا قۇجۇ رايونى يەنىلا ئۆزىنىڭ قارمىقىدا بولىۋەردى.
مىلادىنىڭ 1857-يىلى
ۋەلىخان تۆرە يەنە بىر قىتىم توپىلاڭ كۆتۈردى ، بۇ ، بىر قانچە قېتىملىق خوجىلار توپىلىڭىنىڭ كېڭىيىشى ئىدى. توپىلاڭ تۆت ئاي داۋاملاشتى. چىڭ سۇلالىسى توپىلاڭنى ئاخىر تىنچىتتى. ئۇزاق ئۆتمەي كۇچاردىكى ئۇيغۇرلار ئېغىر ئالۋاڭ -ياساققا ، خورلۇققا قارشى قوزغۇلاڭ كۈتۈردى. قوزغىلاڭ قاتتىق باستۇرۇلدى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكىمىتى جەنۇبىي شىنجاڭغا قاراتقان سىياسىتىدە بىرئاز يول قويۇشقا مەجبۇر بولدى.
مىلادىنىڭ 1942-يىلى
شىڭ شىسەي ، گومىنداڭ ھۆكۈمىتى تەرپىدىن دېھقانچىلىق ، ئورمانچىلىق ۋازارىنىڭ ۋازىرلىقىغا تەيىنلىنىپ شەرقىي تۈركىستاندىن كەتتى. شۇ يىلى 9 - ئايدا نىلقا ناھىيسىنىڭ خەلقى ئات تەقدىم قىلىشقا قارشى تۇرۇپ ، قوراللىق قوزغىلاڭ كۆتۈردى. 11- ئايدا خەلىقمۇ قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ غۇلجىنى ئىشغال قىلدى ، ۋە شەرقىي تۈركىستان ھۆكىمىتىنى قۇردى. قوزغۇلاڭ ناھايىتى تېزلا ئىلى ، تارباغاتاي ، ئالتايدىن ئىبارەت ئۈچ ۋىلايەتكە كېڭەيدى ۋە «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيتى» قۇرۇلدى.
ساكاريا ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئەندەلۇس
مۇلۇكۇت-تاۋائىڧ (بەگلىكلەر) دەۋرى (1031-1090)
Endülüs Emevî Devleti'nin son halifesi olan III. Hişâm, 1031 yılında öldüğünde Endülüs toprakları çok sayıda bağımsız devletçiklere bölündü. Bu devletçikler hem kendi aralarında çarpışmaya başladılar, hem de İspanya'nın Hristiyan devletçiklerinin de saldırılarıyla karşı karşıya kaldılar. Bâzı tavfa devletleri para karşılığı Hristiyan şövalyeleri de ordularında kullandılar. Örneğin El Cid (Arapça'daki El-Seyid adından gelir) adıyla tanınan Rodrigo Díaz de Vivar, bunların en ünlüleri arasında yer alır. Bu karmaşık durum, Reconquista'yı hızlandırdı ve İspanya'da İslâm'ın yaygınlığını zayıflattı.
مۇدەججەنلەر ۋە مۇرىسكولار (1492 - 1610)
ئىسپانىيە قرالى III. ڧېلىپ، 1609- يىلى بىر ڧەرمان بىلەن 1610-1614- يىللار ئاراسى مۇدەججەنلەرنى ئىسپانىيەدىن قوغلىدى. كۆپلىگەن مەسجىد، گۇمبەز، مەدرەسە، قەسر، ساراي ۋە تەڭداشسىز قۇرلۇشلار بوزۇلدى ياكى تالان قىلىندى. مۇسۇلمان ئاياللار ۋە بالىلارغىچە قەتل قىلىندى ياكى ئىسپانىيەدىن كۆچۈپ كېتىشكە مەجبۇرلاندى. 300،000 دەك مۇدەججەنم ۋەتەنىنى تەرك قىلدى. شۇنىڭ بىلەن مۇسۇلمانلارنىڭ ئىسپانىيەدىكى ئىزلىرى چوڭ جەھەتتىن ئۆچۈرۈلگەن بولدى.
ئەدىرنە ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ھونلار
thumb|347x347px|ھون تەڭرىقۇتلۇقىنىڭ زېمىنى.ھونلار ياكى ھۇنلار (خەنچە: 匈奴، پىنيىن: Xiōngnú، يىراق قەدىمكى خەنچە ئوقۇلۇشى: *qʰoŋ.nˤa) بولۇپ، تارىختا ئاسيا قىتئەسىنىڭ شىمالىدىن ئوتتۇرا ۋە غەربىگىچە، ئاخىرى شەرقىي ياۋرۇپاغىچە ئات ئويناتقان بىر بۇدۇندۇر.
ھونلار ۋە چىن سۇلالىسى
ئوردوس يايلىقى ئېلىنغاندىن كېيىن چېن شىخۇاڭ ئەسلىدىكى جاۋ ۋە يەن سېپىللىرى بىلەن ئۆزىنىڭ چىن سېپىللىرنى تۇتاشتۇرۇپ تېخىمۇ مۇستەھكەملىدى. شەرقتە شەنخەيگۈەندىن غەربتە لىڭتاۋغىچە 5٫000 كىلومېتىر، ئېگىزلىكى سەككىز مېتر، كەڭلىكى يەتتە مېتر كېلىدىغان سەددىچىن سېپىلىنى قۇرۇپ چىقتى.
بۈيۈك ھون تەڭرىقۇتلۇقىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە كۈچىيىشى
باتۇر ئاتىسى تۈمەنخان تەرىپىدىن ياۋچىلارغا ئەۋەتىلىپ تۇرغاقتا تۇردى ۋە ھون - ياۋچى مۇناسىۋىتى بوزۇلغان ھامان قېچىپ چىقىپ يۇرتىغا قايتتى؛
باتۇر تەڭرىقۇتنىڭ ھەربىي يۈرۈشلىرى
ئاندىن كېيىن ئۇلۇغ ياۋچىلارنى بويسۇندۇرغان؛ ئۇيسۇنلارنى خېشى كارىدورىغا كۆچۈرۈپ كەلگەن؛
سەيىف ئەلى خان
بوللىۋود ئارتىسى سەيىف ئەلى خاننىڭ ئەسلى ئىسمى ساجىد ئەلى خان پاتاۋدى، ئۇ 1970-يىلى يېڭى دېھلىدا تۇغۇلغان، سەيىف ئەلى خان ناھايىتى ئېسىل جەمەتتىن كېلىپ چىققان بولۇپ، ئۇنىڭ ئەجدادى 16-ئەسىردە ئافغانىستاندىن ھىندىستانغا كەلگەن.
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
(5) قارلۇق – ياغمىلاردىن ئىدى دېگەن پەرەز — ( قۇئات – كوپرۇلۇ)
قۇلۇلە سار
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نام بەرگۈچى :Vieillot
تونۇشتۇرۇلۇشى
5پارچەقۇلۇلە سارسار، قۇرغۇي ئائىلىسى چىشلىق بۈركۈت كەنجى ئائىلىسىدىكى بىر خىل ئوتتۇرا تىپتىكى يىرتقۇچ قۇش بولۇپ، تەن ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 45 سانتىمېتىر، دۈمبىسىنىڭ پەيلىرى قېنىق كۆك رەڭلىك، بېشى ۋە بەدىنىنىڭ پەيلىرى كۈل رەڭ ئاق ياكى ئارىلاش رەڭ پۇت تىرنىقى قارامتۇل سېرىق تىرناقلىرى ئۇچلۇق، كۆزى قوڭۇر قىزىل رەڭلىك.
ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي قىسمىدا كەڭ دائىرىدە ياشايدۇ، سازلىق، كۆل ۋە سۇ بار جايلاردا كۆپ. ئاساسلىق ئوزۇقى قۇلۇلە ئۇرۇقدىشىنىڭ ئامازون قۇلۇلىسى، بەزىدە دېڭىز تاشپاقىسى، قۇرغاق مەزگىلدە يەنە كىچىك تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنى تۇتۇپ يەيدۇ.
تارقىلىش دائىرىسى
2پارچەقۇلۇلە سارئارگېنتىنا، بېلىز، بولىۋىيە، برازىلىيە، كولومبىيە، كوستارىكا، كۇبا، ئېكۋاتور، فرانسىيىگە قاراشلىق گۋىئانا، گۋاتېمالا، گۋىئانا، گوندۇراس، مېكسىكا، نىكاراگۇئا، پاناما، پاراگۋاي، پېرو، سۇرىنام، ترىنىداد، توباگو، ئامېرىكا، ئۇرۇگۋاي، ۋېنېسۇئېلا، بولىۋار جۇمھۇرىيىتى قاتارلىق جايلارغا تارقالغان.
كۆپىيىش شەكلى
قۇلۇلە سار ئادەتتە بىر ئۇۋىدا ئۈچ دانە تۇخۇم تۇغىدۇ، ھەر ئىككى كۈندە بىردىن تۇخۇم تۇغىدۇ، تۇخۇمى ئاق رەڭلىك ياكى قوڭۇر رەڭلىك. ئاتا-ئانىسى نۆۋەت بىلەن چۈجە چىقىرىش 27 ~ 28 كۈن. قۇشنىڭ باچكىسى تۇخۇمدىن چىققاندىن كېيىن يەنىلا 23-30 كۈن، بۇ مەزگىلدە ئاتا-ئانىلار بالا قۇشقا بېرىش كېرەك. ئۇچقاندىن كېيىن، يەنىلا بەزىدە يېمەكلىك بېرىشكە بېقىنىدۇ، تەخمىنەن 11 ھەپتە ببقىلغاندىن كېيىن ئاندىن پۈتۈنلەي ئۆز كۈچىگە تايىنىدۇ. ياش يىرتقۇچ قۇشلارنىڭ ئۆلۈش نىسبىتى بىر قەدەر يۇقىرى بولىدۇ.
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
بۇ خىل مەنبەلەردە ئۇيغۇر قەدىمكى قوليازمىلىرى، ”تۈركىي تىللار دىۋانى“، ”قۇتادغۇ بىلىك“ ۋە خەنزۇچە مەنبەلەر بىلەن مۇسۇلمان تارىخشۇناسلارنىڭ تارىخىي ئىسپاتلىرىغا ئاساسلانغان، قاراخانىيلار سۇلالىسىنى ياغمىلار قۇرغان دېگەن قاراش، دەل تارىخىي مەنبەلەرگە بىرقەدەر ئۇيغۇن. بىز ئەمدى خەنزۇ مەنبەلەرگە قاراپ باقايلى. ياغما دېگەن نامنى تۇنجى قېتىم مىلادىيە 801 – يىللىرى تاڭ سۇلالىسىنىڭ مەشھۇر تارىخچىسى دۇيۈ تەرەپتىن يېزىلغان ”ئومۇمىي قامۇس“ دېگەن ئەسىرىنىڭ ئۇيغۇر تەزكىرىسىدە شۇ دەۋردىكى خەنزۇ تىلى بويىچە ”ياغمىت“ دېگەن نام بىلەن تىلغا ئېلىنغان. ياغمىت ئۇرۇقى بولسا شۇ چاغدا ”توققۇز غۇز“ قەبىلىسىنىڭ بىر قىسمى ئىدى. بەزى ئالىملار ياغمىت دېگەن سۆز ئۇيغۇرچە ياغما سۆزىنىڭ خەنزۇچە ئاھاڭ تەرجىمىسى دەپ قاراپ كەلمەكتە. رەشىدىدىن ( 1274 – 1318 – يىللار ) تەرەپتىن يېزىلغان“جامىئۇت تاۋارىخ“ ناملىق كىتابنىڭ ئۇيغۇرلار قىسمىدا ”بۇ ئۇرۇقنىڭ نامى ئودۇرغار دېگەن نام بىلەن تىلغا ئېلىنغان“. بۇ نام دەل ياغما قەبىلىسىنىڭ يەنە بىر خىل ئاتىلىشى بولسا كېرەك دەپ قارايمىز.
ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئوخشاشلىقى
"ئۆلۈمدىن باشقىسى تاماششا" دېگەن بۇ ئۇيغۇر ماقالىغا ئەقىدە باغلىغان، ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇرچە ئۆگەنگەن بۇ ئامېرىكىلىقنىڭ ئىسمى سىكات ئېدى. ئارىدا ئۇنىڭ بىلەن خەت يېزىشىپ تۇردۇق. بىر خېتىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىدە قالدۇرغان ئۇنتۇلماس تەسىراتىنى بايان قىلىپ مۇنداق يېزىپتۇ. "ئۈرۈمچىدىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن مەن ھاياتىمدا كۆپ پىشكەللىكلەرگە ئۇچرۇدۇم. بىر مەزگىل سۇغۇرتىلىرىمنى تۆلىيەلمەيدىغان، ھەتتا ئۆي ئىجارىسىىنىمۇ قەرز ئالىدىغان، ئىش ئىزدىگەنلا يەردىن رەت قىلىنىدىغان كۈنگە قالدىم. شۇنداق چاغلاردا دۆڭ كۆۋرۈكتىكى يايمىكەش بوۋاي، مومايلارنىڭ مۇز توڭلاپ كەتكەن يولغا يىغىپ كەلسە يۈز يۈئەنگىمۇ يەتمەيدىغان تەئەللۇقاتنى تىزىپ قايسىدۇر بىر ناخشىغا غىڭشىپ ئولتۇرغان تۇرىقى كۆز ئالدىمغا كېلىدۇ كېلىدۇ-دە بۆلەكچىلا جانلىنىپ كېتىمەن. مەن ئامېرىكىلىق، پۇلۇم پەقەت قالمىغان بولسىمۇ يەنە بانكىدىن قەرز ئالالايمەن، دۆلەتنىڭ يارىدىمىنى ئىلتىماس قىلالايمەن، دۆلەتنىڭ پاناھخانىسىغا تىزىملىتالايمەن. ئۈرۈمچىدىكى يايمىكەش ئۇيغۇر بوۋاي-مومايلارچۇ؟ شۇ قەھرىتان سوغۇقتا ئەگەر ئۇلار شۇ كۈنلۈك يىمەكلىكنىڭ پۇلىنى تاپالمىسا، ئاخشاملىق كۆمۈرنى سېتىۋالالمىسا ئۇلارنى كۈتۈپ تۇرغىنى كېچىچە توڭلاش، تىترەش بولۇشى مۇمكىن. ئۇلار نېمىشقا چۈشكۈنلەشمەيدۇ، يەنە نېمىشقا ناخشا ئېيتىدۇ. ئۇلاردىكى ھاياتقا بولغان قەيسىرانە تەلپۈنۈش، كۈلپەتلىك رىياللىقىغا بولغان مەنسىتمەسلىك، ئۆلۈمگە بولغان قورقۇمسىز يۈزلىنىش نەدىن كەلگەن؟ ئۈرۈمچىدە مېنىڭ ئۇيغۇرلاردىن ئۆگەنگىنىم ئۇيغۇر تىلىلا ئەمەس ھاياتقا بولغان مەردانە ئىشەنچ، مۇشەققەت ئالدىدىكى مەغۇرۇر پوزىتسىيە، مۇۋەپپەقىيەت يولىدىكى جاھىلانە تەۋەككۈلچىلىك روھىدىن ئىبارەت!"
قۇمۇقلار
قۇمۇقلارنىڭ تاڭ چولپان ژورنىلىدا قۇمۇق شائىرى باتۇر مىرزايىۋ ئېلان قىلغان بىر شېئىردىن بىز قۇمۇق تىلىنىڭ تۈركى تىللار بىلەن بولغان يېقىنلىقىنى ھىس قىلالايمىز. (قۇمۇقچە -ئۇيغۇرچە)
Şawla aldı dünya yüzün, يۇرۇق باستى يەر يۈزىنى،
2.ئىزدىنىش سەپىرى
بۇ ئىش ماڭا چەتئەلدە ئوقۇشتىنمۇ موھىم بىلىندى. گەرچە شۇ قېتىم ئىمتىھاندىن ئۆتەلمىگەن بولساممۇ شۇ چاغدا چىڭىغان ئىرادە قەشقەرنىڭ بىر كەنتىدە خەنسۇ سېكرتارغا تەرجىمانلىق قىلىۋېتىپمۇ، ساۋاتسىز كەنت مۇدىرىغا كاتىپىلىق قىلىۋېتىپمۇ سۇنمىدى. بېيجىڭ داۋانلىرىدا چېنىققان روھ بىزنى يېزا شۇجىسىنىڭ گەنسۇ تەلەپپۇزىدا ۋارقىراشلىرىغا باش ئەگدۈرمىدى، تىللاشلىرىدىن ئازات قىلدى. دوست بۇرادەرلەر خىزمەتنى تاشلىغىنىمدىن ھەيران قېلىشتى،« ھىچ ئىش تاپالمىسام بېيجىڭغا قايتىپ كاۋاپچىلىق قىلىمەن!» دېگەن سۆزۈمنى ئۇلار پايانسىز سۈكۈتلىرىگە سىڭدۈرىۋېتىشتى، چۈنكى ئۇلار سىتۇدېنت بىلەن كاۋاپچىنىڭ پەرقلىق تەبىقىگە مەنسۇپلىقى تەكىتلىنىدىغان موھىتتا تەربىيەلەنگەن ئېدى. ئۇلارنىڭ كاللىسىدا كادىر، ئىشچى، دېھقان، تىجارەتچىدىن ئىبارەت پولات قاتلام شەكىللەنگەن بولۇپ تىز پۈكۈپ كادىر بولۇشنى تىك تۇرۇپ كاۋاپچىلىق قىلىشتىن ئەلا بىلەتتى. بىر دوستۇمنىڭ يارىدىمىدە يۇرتۇمدا تۇنجى ئىگىلىز تىلى كۇرسىنى ئاچقىمىندا سىنىپىمغا ئادەم پاتمىدى،كەلگەنلەرنى تىزىملاپ ئۈلگۈرەلمىدىم. ئوقۇرمەنلىرىمگە مەلۇم بولغايكى، بۇ قوش تىلللىق مائارىپ بويۇنتۇرۇققا ئايلانغان 2000-يىللار ئەمەس 90-يىللار ئېدى. مەن سىنىپقا سىغماي ئولتۇرۇشقان قارا كۆز، قارا قاشلاردىن كەلگۈسىنى، ئۈمىدنى كۆردۈم، مىللەت ئومۇمىيۈزلۈك ئىنكار قىلىنىۋاتقان ئۇ چاغلاردا شۇ كىچىككىنە ئۈمىد ئۇچقۇنى قىممىتىمنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشنىڭ ئاساسى بولدى.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى (ج خ ج)
ئۇ جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى باشقۇرۇشىدا بولۇپ، «جۇڭگوچە سوتسىيالىزىم»نى يېتەكچى قىلغان، بىر پارتىيىلىك دۆلەت. پايتەختى بېيجىڭ. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ئەتراپىدىكى 14 دۆلەت بىلەن چىگرىلىنىدۇ. قۇرۇقلۇق ۋە ئىچكى كۆل-دەريا كۆلىمى 9 مىلىيون 6 يۈزمىڭ كۋادىرات كلومېتىر بولۇپ، دۇنيادا ئۈچىنچى ياكى تۆتىنچى ئورۇندا. قۇرۇقلۇق كۆلىمى روسيىدىن قالسا دۇنيادا ئىككىنچى ئورۇندا. نوپۇسى بىر مىلىيارد ئۈچ يۈز مىلىيوندىن ئارتۇق بولۇپ، دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن بەشتىن بىرىنى ئىگىلەيدۇ، دۇنيادىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ دۆلەت.
قارىيلارنىڭ ئەدەب - قائىدىلىرى
ئىمام نەۋەۋىي تەرىپىدىن يېزىلغان ئەسەر.
3. رىياللىقنىڭ قىستىشى ۋە ئىددىيەلەر ئاچىلىدا
بۇلارنى ئويلىغانسىرى ئامېرىكا ياكى ياۋرۇپاغا بېرىپ ئوقۇش ھەققدىكى خىيالىم بەكمۇ گۆدەكلىك بولۇپ تۇيۇلاتتى. شۇنىڭ بىلەن ئەرەپ دۆلەتلىرىدە ئوقۇش قارارىغا كەلدىم. ئەمما شۇنچە ئاقتۇرۇپمۇ ئەرەب دۆلەتلىردىكى ئۇنۋېرىستىتلارنىڭ مۇكەممەل ئېنگىلىزچە توربېتى بارلىرىنى ئاساسەن تاپالمىدىم. شۇ چاغلاردا مەن چوڭ بىلىدىغان ئەزھەر ئۇنۋېرىستىتىنىڭ ئاسپىرانتلىق دەرس جەدۋېلىنى توردىن تاپالماي ئېچىنغانىدىم. (بەلكىم ھازىر بۇ ئىشلار جىق ئۆزگەرگەندۇر). ئىراننىڭ ئالى مەكتەپلىرى ھەققىدە ئىگىلىزچە ئۇچۇرلارنى تاپقان بولساممۇ شۇنچە ساقلاپ تىگىشلىك جاۋاپ ئالالمىدىم. شۇ چاغلاردا خەنسۇ زىيالىلىرى ئارىسىدا باش كۆتۈرگەن مىللەتچىلىك ۋە بۇنىڭغا ماس ئەۋج ئالغان كوڭزىچىلىق غەرپنى كۈچەپ ئىنكار قىلىۋاتاتتى. بىزدىمۇ ”شىنجاڭ مەدەنىيىتى“ ۋەكىللىكىدىكى بىر قىسىم ژورناللاردا ”غەرپنىڭ مەدەنىيەت جاھانگىرلىكى، مەدەنىيەت مۇستەملىكىچىلىكى“ دېگەندەك ئۇقۇملار كۆپىيىشكە باشلىغان ئېدى.
بەلكىم بەزى ئوقۇرمەن دوستلار تارىخ، ئەدەبىياتقا دائىر ئەسەرلەر سېتىلغان بىلەن پەننىي كىتابلارنى خەق ئوقۇمايدۇ دەپ قارىشى مۇمكىن. لېكىن مەن «پەن ۋە تۇرمۇش» «بىلىم كۈچ» «ساقلىقنى ساقلاش ئىشلىرى» دېگەندەك ئۇيغۇرچە پەننى ژورنال ۋە باشقا ئەدەبىي ژورناللارنى ئىككى يىل پايدسىغا سېتىپ ئاسپىرانتلىق ئوقۇشۇمنى پۈتكۈزىۋالدىم. (يۇقاردا ئىسىمىنى تىلغا ئالغان پەننى ژورنالدىن بىرنى ھۆددىگە بەرسە، شۇنىڭدىن پايدا ئېلىپ گۈلدەك ياشاپ كېتىشكە كۆزۈم يېتىدۇ). شۇ چاغلاردا مېنى سۆيۈندۈرگىنى كىتاب يېزىپ ۋە نەشىر قىلىپ تىرىكچىلىك قىلىدىغان بىر قىسىم زىيالىلار ئوتتۇرىغا چىقتى. (مېنىڭ ئېنىق بىلىدىغىنىم يارمۇھەممەد تاھىر ئەپەندى.) 1999-يىلدىن 2007-يىلغىچە بولغان ئارىلىق ئۇيغۇرلاردا كىتابچىلىقنىڭ ئالتۇن دەۋرى بولغانىدى. غالىبىيەت، مورتۇم، ئىدىقۇت، ساچىيە، قۇتادغۇبىلىك قاتارلىق كىتابچىلىق شىركەتلىرى دەۋر سۈرگەنىدى. مەن ئىككى يىل مۇشۇ ئىشنىڭ نېنىنى يىدىم. شۇ چاغدا مەخسۇس پەلەسەپە ۋە تېبابەتكە دائىر كىتاب نەشىر قىلدۇرغان بىر ئاكىمىزنىڭ دېيىشىچە ئۇيغۇرلادىن نەشرىياتچىلىق قىلىپ ۋەيران بولغىنى يوقكەن. مىللەتلەر نەشرىياتىدىكىلەردىن ئىگىلىشىمچە خەنسۇ بۆلۈمدىن قالسىلا ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ ئىختىسادىي ئۈنىمى ياخشىكەن. كېيىن ئىزدىنىش ئارقىلىق خۇسۇسىي نەشرىياتچىلىقنىڭ جوڭگۇدا خەنسۇلاردىن باشقا ئۇيغۇرلاردىلا بىر سودا تۈرى بولۇپ شەكىللەنلىكىنى بايقىدىم. شۇ چاغلارداقايسى ژورنالىنى ھۆددىگە بېرىدىكەن، قايسى نەشىرىياتنى ھۆددىگە بېرىدىكەن دەپ تامادا يۈرگەن ئۇيغۇر جىق ئېدى (مەن دەل شۇلارنىڭ بىرى ئېدىم). چۈنكى مەن «ئانا يۇرت» نىڭ قاچاق باسمىسىدىن باشقا 30مىڭ پارچە سېتىلغىنىغا گۇۋاھ بولدۇم.
شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتۇتى
شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتۇتى ( خەنزۇچە: 新疆艺术学院, Xinjiang Arts Institute)
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىئوسى
(5) ئەسىر ھالقىغان ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش (1995-2006)
ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 90-يىللىرىدا تېلېۋىزىيە ۋاستىسىنىڭ تېز تەرەققى قىلىشى ۋە ئومۇملىشىشى بىلەن، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنىڭ مىللىي رايونلاردىكى ئورنى رىقابەتكە يولۇقتى. ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشتىكى ۋاقىتچانلىقى، قاراتمىلىقى ئاجىز، ئۇچۇر سالقىمى ئاز، يارقىن بولماستەك ئاجىزلىق كۈنسېرى گەۋدىلەندى. ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش يېڭى ۋەزىيەت ئالدىدا ئىسلاھاتنى چوڭقۇرلاشتۇرۇپ، تەرەققىيات ئۈستىدە ئىزدەندى، ھۆكۈمەتنىڭ قوللىشىغا تايىنىپ ئۆزىنى كۈچەيتتى.
كۇچار شەھىرى
مەمۇرىي رايون
ئىزاھات:
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىئوسى
(5) ئەسىر ھالقىغان ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش (1995-2006)
1995-يىلى، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەرئاڭلىتىش بۆلۈمى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بەش تىلدىكى رادىيو ئاڭلىتىشىنىڭ تارقىتىش، ئۇلاپ تارقىتىش، ئاڭلاش ئەھۋالىنى تەكشۈردى. تەكشۈرۈش نەتىجىسىدىن مەلۇم بولۇشىچە، مەركىزىي خەلق رادىئو ئىستانسىسى ئازسانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشىنىڭ تارقىتىش چاستوتىسى كىچىك، يەرلىكنىڭ ئۇلاپ ئاڭلىتىش شارائىتى ناچار بولغانلىقتىن، شىنجاڭ رايونىدىكى چوڭ-ئوتتۇرا شەھەرلەر ۋە ئەتراپىدىكى رايونلارنىڭ رادىيو قوبۇللاش ئۈنۈمى بىرقەدەر ياخشى، چېگرا رايونلاردا رادىيو پىروگراممىلىرىنى ئېنىق ئاڭلىيالماسلىق ياكى پەقەت ئاڭلىيالماسلىق؛ شىنجاڭ رايونىنىڭ رادىيو بىلەن قاپلىنىش جەھەتتە چەت ئەللەرنىڭ رادىيو ئاڭلىتىشى دۆلىتىمىزنىڭكىدىن ئومۇمەن كۈچلۈك بولۇش، چەت ئەللەرنىڭ ھاۋا بوشلۇقى تەشۋىقاتى ئارقىلىق دۆلىتىمىزگە سىڭىپ كىرىشى ئېغىر بولۇشتەك ئەھۋاللار مەۋجۇت ئىكەن. ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش تارقىتىش، ئۇلاپ تارقىتىش شارائىتىنى ياخشىلاپ، قاپلىنىش سۈپىتىنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن، 1995-يىلىنىڭ ئاخىرىدا جۇجياڭ سۈنئىي ھەمراھ قانىلىغا كىردى.
كۇچار شەھىرى
ئىقتىسادى
كۇچار شەھىرىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشمەكتە، دۆلەت تاشيولىنىڭ 314 - ۋە 217 - لىنىيىسى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. شەھەر، يېزا تاشيوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان. خەلق ئاۋىئاتسىيىنىڭ كۇچادىن كورلا، ئۈرۈمچىگە قاتنايدىغان قەرەللىك نۆۋەتچى ئايروپىلانى بار. 10 مىڭ پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ ئالاقىلىشىش توغرىغا كىرگۈزۈلدى. كۇچادا مول سۇ ، تۇپراق ، يورۇقلۇق ۋە ئىسسىقلىق مەنبەسى بار. بولۇپمۇ ئۇ تارىم ۋە غەربىي شىمال تەبىئىي گاز تۇرۇبا يولى تۈرىدىكى نېفىت ۋە تەبىئىي گازنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ مۇھىم ئاساسى. تەبىئىي گاز زاپىسى 2 تىرىليون كۇب مېتىر بولۇپ ، تارىم ئويمانلىقىدىكى ئىسپاتلانغان زاپىنىڭ% 90 تىن كۆپرەكىنى ، خام نېفىت زاپىسى 700 مىليون توننا بولۇپ ، ئىسپاتلانغان زاپاس مىقدارىنىڭ% 70 تىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدۇ. ئىسپاتلانغان نېفىت ۋە تەبىئىي گازلار ياكېلا ، تاھې ، دوڭخېتاڭ ، ياخا ، ئىچى كرېك ، دالۇبا ، يىنەن ، يىشېن ، دىنا 2 ، ياكېن ئانتىتېلاسى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئىسپاتلانغان كۆمۈر زاپىسى 1 مىليارد 560 مىليون توننا. تاش تۇز زاپىسى 3 مىليارد 600 مىليون توننا. بۇ ناھىيەنىڭ تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 790 مىڭ مو بولۇپ ، بۇنىڭ ئىچىدە تەخمىنەن 3 مىليون 500 مىڭ مو قاقاس يەرنى ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولىدۇ.
ساياھەتچىلىكى
كۇچا شەھىرىدە دۇنخۇاڭنىڭ غەربى، تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبىي بويىچە سانى ئەڭ كۆپ، كۆلىمى ئەڭ چوڭ بولغان تاش غار بۇتخانىسى، قەدىمكى تۇرا قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى بار. بۇنىڭ ئىچىدە داڭلىقلىرىدىن كۇسەن قەدىمكى شەھىرى، قۇمتۇرا مىڭئۆيى ۋە جاۋخۇلى بۇتخانىسى خارابىسى بار.
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىئوسى
بىرىنچى قېتىملىق ئىسلاھات
يولداش جياڭ زېمىن شىنجاڭ، شىزاڭ رادىيو-تېلېۋىزىيە قۇرۇلۇشىنىڭ تېخنىك خادىملىرى بىلەن كۆرۈشكەندە بارلىق ۋەكىللەر بىلەن خاتىرە سۈرەتكە چۈشتى
ئىككىنچى قېتىملىق ئىسلاھات
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئەينى چاغدىكى رەئىسى ئىسمايىل تىلىۋالدى مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمىدىكى خىزمەتچىلەرنى يوقلىغاندا سەمىمىي پاراڭلاشماقتا
ئۈچىنچى قېتىملىق ئىسلاھات
(3) باشكۈي، قىستۇرما كۈي قاتارلىق ھالقىلار بىرلىككە كەلتۈرۈلۈپ، پىروگرامما تېخىمۇ ئۆلچەملەشتۈرۈلدى.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
1984 – يىل 3 – ئاينىڭ 12 – كۈنى 6 – نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 4 – يىغىنىدا ماقۇللاندى، 1992 – يىل 9 – ئاينىڭ 4 – كۈنى 7 – نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى 27 – يىغىنىنىڭ «‹جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى› غا تۈزىتىش كىرگۈزۈش توغرىسىدىكى قارارى» غـا ئـاسـاسـەن 1 – قېتىم تۈزىتىلدى، 2000 – يىل 8 – ئاينىڭ 25 – كۈنى 9 – نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى 17 – يىغىنىنىڭ «‹جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى› غا تۈزىتىش كىرگۈزۈش توغرىسىدىكى قارارى» غا ئـاسـاسەن 2 – قېتىم تۈزىتىلدى)
مۇندەرىجە
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب ئومۇمىي پرىنسىپ
2- ماددا بېقىۋېلىش قۇرامىغا يەتمىگەن بۋقىۋېلىنغۇچىلارنىڭ بېقىلىشىغا، ئۆسۈپ يېتىلىشىگە پايدىلىق بولۇشى، بۇنىڭدا بېقىۋېلىنغۇچى بىلەن بېقىۋالغۇچىنىڭ قانۇنىي ھوقۇق – مەنپەئىتى كاپالەتلەندۈرۈلۈشى، باراۋەرلىك – ئىختىيارلىق پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىنىشى لازىم. ئىجتىمائىي ئەخلاققا خىلاپلىق قىلىشقا بولمايدۇ.
3- ماددا بېقىۋېلىش پىلانلىق تۇغۇتقا دائىر قانۇن، نىزاملارغا خىلاپ بولماسلىقى كېرەك.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
2 – ماددا بۇ قانۇندا ئېيتىلغان كەشپىيات، ئىجادىيەت كەشپىياتىنى، ئەمەلىي يېڭى تىپنى ۋە تاشقى كۆرۈنۈش لايىھىسىنى كۆرسىتىدۇ.
«قاراخان» دىكى «قارا» نىڭ قىسقىچە تارىخىي تەبىرى
«قاراخان» دىكى «قارا» نىڭ قىسقىچە تارىخىي تەبىرى
تارىخى ئاتالغۇ «قارا» مەھمۇد قەشقەرى بوۋىمىز «تۈركى تىللار دىۋانى»دا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن «يۇقۇرى چىن، ئوتتۇرا چىن ۋە تۆۋەن چىن»؛ ئابدۇشۇكۈرمۇھەممەتئىمىن «چىن ۋە ماچىننىڭ جۇغراپىيىلىك ئۇقۇم دائىرىسى»؛ سۇلتان ساتۇق ئابدۇلكېرىم بۇغرا قاراخاننىڭ «مەن ئالىپ ئەرتۇڭا (ئەفراسىياپ)نىڭ ئەۋلادىمەن…» دېگەن تارىخىي ئىبارىلەر بىلەن ئىنتايىن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، تارىختىكى «چىن» نامى بىلەن «قارا» نامى بىۋاستە باغلىنىشلىق. «قارا» ۋە «قاراخان» ئاتالغۇسىنى ئوڭۇشلۇق ھەل قىلىش، تارىختىكى «ئۈچ چىن»(«ئۇچ قورىقان»)نىڭ جايلىشىشىدىكى تەرەپ مۇناسىۋىتى، شۇنداقلا قاراخانىلار خاندانلىقى شاھلىرىنىڭ تارىخى سەلتەنەتىگە ئۇدۇم بېغىشلىغۇچى ئالىپ ئەرتۇڭا(ئەفراسىياپ)غا مۇناسىۋەتلىك بىباھا تارىخى قىممەتكە ئېگە نازۇك مەسىلە. بەزىلەر تەتقىقاتچىلار «قارا» سۆزىنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر تىلدىكى تۈپ مەنىسىنى -ئۇلۇغ، قۇدرەتلىك، ھەيۋەتلىك، تەڭداشسىز، ئالەمشۇمۇل-دېگەن سۆزگە تۈگەللىدى. ئۇلارنىڭ نەزىرىدىكى بۇ ئاتالغۇنىڭ يۈزە ھالدىكى مەنىسى شۇيەردىكى ھەرقانداق شاھ ۋە شاھىنشاھنىڭ ئۇلۇغلىقى ئۇلارنىڭ شاھلىق تاجى ۋە شاھلىق سەلتەنەتىدىنلا مەلۇم. بۇ ھەم ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي ئورنىنىڭ مۇتلەق ئۈستۈلىگى بىلەن شەكىللەنگەن ئىنساننىڭ تەبىئىي ھىس-تۇيغۇسى… شاھلارنىڭ قۇدرەتلىك، ھەيۋەتلىك ۋە ئۇلۇغلۇق ماقامىدا تۇرىشى «قارا» ئاتالغۇنى ئىشلەتمىگەن ئەھۋالدىمۇ كۈچكە ئېگە ئىدى. مىسال، ئۇيغۇرلارنىڭ تۈنجى ئەجدات ئاتىسى ۋە تۈنجى پادىشاسى «ئوغۇزخان» ئۆزىنى «مەن ئۇيغۇرلارنىڭ پادىشاسى» دېگەن بولسا، «تۈركى تىللار دىۋانى» ئوغۇزخاننى «ئاتاساغۇن-تىۋىپ» دەرىجىسىدە سۈپەتلەيدۇ. «ھودۇدۇل ئالەم»دە «تىۋىپ»نى پادىشاھنىڭ يەنە بىر سۈپىتى ئىكەنلىگىدىن ئۇچۇر بەرگەن. بۇلاردىن مەلۇمكى «قارا»نىڭ ئالدى-كەينىگە قوشۇلغۇچى ئۇلانمىغان ئەھۋال ئاستىدا ئۇ ئادەتتىكى رەڭنىلا كۆرسىتىشى مۇمكىن. ئەمما «قارا»غا ئارقا ۋە ئالدى قوشۇلغۇچى ئۇلانغاندىن كېيىن ئۇنىڭ مۇئەييەن بىر خاس ئۇقۇمنى شەكىللەندۈرىشىدە شەك يوق. «ئوغۇزنامە»دە ئوغۇزخان ئاي، كۈن ۋە يۇلتۇزدىن ئىبارەت ئۈچ ئوغلىغا پۈتكۈل مەملىكەتنى (شەرىقتىن غەرىپ يۆلىنىشى بويىچە) ئۈچكە بۆلۈپ بېرىدۇ. بۇ «تۈركى تىللار دىۋانى»دىكى «ئۈچ چىن- يۇقۇرى چىن (تاڭغۇز-توڭغۇس)، ئوتتۇرا چىن (ئارچىن-قاراشەھەر) ۋە تۆۋەن چىن (ماچىن-مۇرچىن-غەربى چىن-قاراچىن)دىن ئىبارەت.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب بېقىۋېلىش مۇناسىۋېتىنىڭ ئورنىتىلىشى
(3) ئۆز ئاتا – ئانىسى ئالاھىدە قىيىنچىلىقى بولغاچقا باقالمىغان پەرزەنتلەر.
10- ماددا ئاتا – ئانا ئۆز پەرزەنتىنى بېقىۋېلىشقا بەرمەكچى بولسا، ئىككىسى بىرلىكتە بېرىشى لازىم. ئۆز ئاتا – ئانىدىن بىرى ئېنىقسىز بولسا ياكى تېپىلمىسا، يەنە بىرى بېقىۋېلىشقا بەرسە بولىدۇ. جۆرىسى بارلار بالا بېقىۋالماقچى بولسا، ئەر – خوتۇن بىرلىكتە بېقىۋېلىشى لازىم.
12- ماددا قۇرامىغا يەتمىگەنلەرنىڭ ئاتىسىمۇ، ئانىسىمۇ تولۇق ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارىغا ئىگە بولمىسا، قۇرامىغا يەتمىگەن شۇ بالىنىڭ ۋەسىيىسى ئۇنى بېقىۋېلىشقا بەرسە بولمايدۇ، لېكىن ئاتا – ئانىسىنىڭ قۇرامىغا يەتمىگەن شۇ بالىغا ئېغىر خەۋپ يەتكۈزۈش ئېھتىمالى بارلىرى بۇنىڭ سىرتىدا.
15- ماددا بېقىۋېلىشتا ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ خەلق ئىشلىرى تارمىقىغا تىزىملىتىش لازىم. بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتى تىزىمغا ئالدۇرغان كۈندىن باشلاپ ئورنىتىلىدۇ. ئۆز ئاتا – ئانىسى تېپىلمىغان تاشلاندۇق بوۋاق ۋە بالىنى بېقىۋېلىشتا، تىزىملىغۇچى خەلق ئىشلىرى تارمىقى تىزىملاشتىن بۇرۇن ئېلان چىقىرىش كېرەك. بېقىۋېلىش ئالاقىدارلىرى بېقىۋېلىش كېلىشىمنى تۈزۈشنى خالىسا، بېقىۋېلىش كېلىشىمى تۈزسە بولىدۇ. بېقىۋېلىش ئالاقىدارلىرى ياكى ئۇلاردىن بېقىۋېلىشنى قانۇنىي گۇۋاھلىقتىن ئۆتكۈزۈشنى تەلەپ قىلسا، گۇۋاھلىق رەسمىيىتى بېجىرىلىشى كېرەك.
19- ماددا باقتۇرغۇچى بالىسىنى بېقىۋېلىشقا بېرىۋېتىشنى باھانە قىلىپ، پىلانلىق تۇغۇت بەلگىلىمىسىگە خىلاپ ھالدا يەنە پەرزەنت كۆرسە بولمايدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
11 – ماددا كەشپىيات ۋە ئەمەلىي يېڭى تىپقا پاتېنت ھوقۇقى بېرىلگەندىن كېيىن، مۇشۇ قانۇندا ئايرىم بەلگىلەنگەنلىرىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، ھەرقانداق ئورۇن ياكى شەخسنىڭ پاتېنت ھوقۇقى ئىگىسىنىڭ ئىجازىتىنى ئالماي تۇرۇپ، شۇ پاتېنتنى يولغا قويۇشىغا بولمايدۇ، يەنى ئىشلەپچىقىرىش، تىجارەت قىلىش مەقسىتىدە پاتېنت بېرىلگەن مەھسۇلاتنى ياسىشىغا، ئىشلىتىشىگە، سېتىپ بېرىشكە ۋەدە قىلىشىغا، سېتىشىغا، ئىمپورت قىلىشىغا ياكى پاتېنت ئۇسۇلىنى قوللىنىشىغا ھەمدە شۇ پاتېنت ئۇسۇلى بويىچە بىۋاسىتە ئېرىشكەن مەھسۇلاتنى ئىشلىتىشىگە، سېتىپ بېرىشكە ۋەدە قىلىشىغا، سېتىشىغا ۋە ئىمپورت قىلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
17 – ماددا كەشپىياتچى ياكى لايىھىلىگۈچى پاتېنت ھۆججىتىگە ئۆزىنىڭ كەشپىياتچى ياكى لايىھىلىگۈچى ئىكەنلىكىنى ئېنىق يېزىپ قويۇشقا ھوقۇقلۇق.
(2) ئـەقـلـىـي پـائـالىيەتلەرگە دائىر قائىدە ۋە ئۇسۇللار؛