cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
باھا قانۇنى
1-باب ئومۇمىي پرىنسىپ
1 - ماددابۇ قانۇن باھا ھەرىكىتىنى قېلىپلاشتۇرۇش، باھانىڭ بايلىقنى مۇۋاپىق تەقسىملەش رولىنى جارى قىلدۇرۇش، بازارنىڭ ئومۇمىي باھا سەۋىيىسىنى مۇقىملاشتۇرۇش، ئىستېمالچىلار ۋە ئىگىلىك باشقۇرغۇچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش، سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكىنى ساغلام راۋاجلاندۇرۇش مەقسىتىدە تۈزۈلدى. 2 - ماددابۇ قانۇن جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدىكى باھا ھەرىكىتىگە تەتبىقلىنىدۇ. بۇ قانۇندا دېيىلگەن باھا تاۋار باھاسى ۋە مۇلازىمەت باھاسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تاۋار باھاسى شەكىللىك مەھسۇلاتلار باھاسى ۋە شەكىلسىز مۈلۈكلەر باھاسىنى كۆرسىتىدۇ. مۇلازىمەت باھاسى ھەقلىق مۇلازىمەتلەر ھەققىنى كۆرسىتىدۇ. 3 - ماددادۆلەت ماكرو ئىقتىسادنى تەڭشەش - تىزگىنلەش ئاساسىدا باھانى ئاساسلىقى بازار ئارقىلىق شەكىللەندۈرۈش مېخانىزمىنى يولغا قويىدۇ ھەمدە ئۇنى تەدرىجىي مۇكەممەللەشتۈرىدۇ. باھانى بېكىتىش قىممەت قانۇنىيىتىگە ئۇيغۇن بولۇشى، زور كۆپ ساندىكى تاۋار ۋە مۇلازىمەت باھاسىنى بازار ئارقىلىق تەڭشەش يولغا قويۇلۇشى، ئىنتايىن ئاز ساندىكى تاۋار ۋە مۇلازىمەت باھاسى جەھەتتە ھۆكۈمەت يېتەكچى باھاسى ياكى ھۆكۈمەت بېكىتمە باھاسى يولغا قويۇلۇشى كېرەك. بازار تەڭشەلمە باھاسى ئىگىلىك باشقۇرغۇچىلار ئۆز ئالدىغا بېكىتىدىغان، بازار رىقابىتى ئارقىلىق شەكىللىنىدىغان باھانى كۆرسىتىدۇ. بۇ قانۇندا دېيىلگەن ئىگىلىك باشقۇرغۇچىلار ئىشلەپچىقىرىش، تاۋار تىجارىتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياكى ھەقلىق مۇلازىمەت قىلىدىغان قانۇنىي ئىگىلەر، باشقا تەشكىلاتلار ۋە شەخسلەرنى كۆرسىتىدۇ. ھۆكۈمەت يېتەكچى باھاسى دېگەندە، بۇ قانۇندىكى بەلگىلىمىگە ئاساسەن، ھۆكۈمەتنىڭ باھا مەسئۇل تارمىقى ياكى باشقا مۇناسىۋەتلىك تارماقلار باھا بېكىتىش ھوقۇقى ۋە دائىرىسى بويىچە تۈپ باھانى ھەمدە ئۇنىڭ لەيلىمە نىسبىتىنى بەلگىلەپ، ئىگىلىك باشقۇرغۇچىلارغا يېتەكچىلىك قىلىپ بېكىتكەن باھا كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ھۆكۈمەت بېكىتمە باھاسى دېگەندە، بۇ قانۇندىكى بەلگىلىمىگە ئاساسەن، ھۆكۈمەتنىڭ باھا مەسئۇل تارمىقى ياكى باشقا مۇناسىۋەتلىك تارماقلار باھا بېكىتىش ھوقۇقى ۋە دائىرىسى بويىچە بېكىتكەن باھا كۆزدە تۇتۇلىدۇ. 4 - ماددادۆلەت ئادىل، ئاشكارا، قانۇنلۇق بازار رىقابىتىنى قوللايدۇ ۋە ئىلگىرى سۈرىدۇ، نورمال باھا تەرتىپىنى ساقلايدۇ، باھا پائالىيىتىنى باشقۇرىدۇ، نازارەت قىلىدۇ ۋە بۇنىڭدا زۆرۈر تەڭشەش - تىزگىنلەشنى يولغا قويىدۇ. 5 - مادداگوۋۇيۈەننىڭ باھا مەسئۇل تارمىقى مەملىكەتنىڭ باھا خىزمىتىگە بىر تۇتاش مەسئۇل بولىدۇ. گوۋۇيۈەننىڭ باشقا مۇناسىۋەتلىك تارماقلىرى ئۆز مەسئۇلىيىتى دائىرىسىدە مۇناسىۋەتلىك باھا خىزمىتىگە مەسئۇل بولىدۇ. ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى يەرلىك ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ باھا مەسئۇل تارمىقى ئۆز مەمۇرىي رايونىنىڭ باھا خىزمىتىگە مەسئۇل بولىدۇ. ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى يەرلىك ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ باشقا مۇناسىۋەتلىك تارماقلىرى ئۆز مەسئۇلىيىتى دائىرىسىدە مۇناسىۋەتلىك باھا خىزمىتىگە مەسئۇل بولىدۇ.
بۇركىنا فاسو
left|thumbnail|250px|بۇركىنا left|thumbnail|دۆلەت بايرىقى
چاناق قەلئە ئۇرۇشى
چاناق قەلئە – بۇ يەر، تۇپرىقىنىڭ ھەر زەررىسى قان بىلەن يۇيۇلغان مۇقەددەس تۇپراقلار. يىقىلغان بىر ئىمپېراتورلۇق بىلەن بىللە پۈتۈن ئۈمىدلىرىنى يوقاتقان ئوسمان تۈركلىرىنىڭ قايتىدىن تىرىلىشى. بىر ۋۇجۇت ھالىغا كەلگەن بىر مىللەتنىڭ ئوكيانلارنى تولدۇرغۇدەك قانلار ئېقىتىپ، يۇزمىڭلىغان شېھىتلەرنىڭ ئىسسىق جانلىرىنى پىدا قىلىپ، يۇرتىنى قۇتۇلدۇرۇپ، خەلىقنىڭ ئىگىدارچىلىقىدىكى زامانىۋى، مەدەنى ۋە يېپ – يېڭى بىر دۆلەتنىڭ چاقماق تېزلىكىدە يارىتىلىپ مىللەتكە ئۆتكۇزۇپ بېرىلگەن بىر تۇپراقلار.
چاناق قەلئە بوغۇزى تەخمىنەن 70 كېلومىتىر ئۇزۇنلۇقتا بولۇپ، ئەڭ كەڭ يېرى 7800 مېتىر، ئەڭ تار يېرى 1300 مېتىر. چاناق قەلئە بوغۇزىدا سائىتىگە 5 كىلومېتىر سۇرئەت بىلەن ئاققان بىر سۇ ئۇستى ئېقىمى ۋە ئەكسى تەرىپىگە ئاققان بىر سۇ ئاستى ئېقىمى بار. بىرىنجى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ باشلىرىدا چاناق قەلئە بوغۇزى ( تۇركچىسى- Canakkale, ئىنگىلىزچىسى – Dardanell ) ئىنتايىن مۇھىم بىر سىتراتېگىيەلىك نۇقتىغا ئايلاندى. ئەگەر بۇ دېڭىز بوغۇزى تۇركلەرنىڭ قولىدىن تارتىپ ئېلىنپ ئوتتۇرا دېڭىزغا ئېچىلسا، رۇسىيە دۇنيانىڭ بايلىق مەنبەلىرىدىن پايدىلىنالايتتى تېخىمۇ مۇھىمى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ھەر خىل ياردەملىرىنى ئالالايتتى. يەنە بىرسىگە رۇسىيەنىڭ تارىختىن بۇيانقى دەردى بولسا، قارا دېڭىزنىڭ كونترولىنى پۇتۇنلەي قولىغا ئېلىپ، ئىستانبۇل بوغۇزىنى ئىشغال قىلىپ ئۇ يەردىن چاناق قەلئە بوغۇزىغا ئۆتۇپ، ئوتتۇرا دېڭىزغا چىقىدىغان بىر دېڭىز يولى تېپىش ئىدى. چۇنكى ئوتتۇرا يەر دېڭىزى دۇنيانىڭ ئەڭ مۇھىم سىتراتېگىيەلىك دېڭىزى بولۇپ، رۇسىيە بۇ دېڭىزدا چوقۇم ئۆزىنىڭ تەسىرىنى كۆرسىتىشنى خالايتتى. ئەمما ئوتتۇرا دېڭىزغا چىقىدىغان بىردىنبىر يول بولغان چاناق قەلئە بوغۇزى تارىختىن بېرى تۇركلەرنىڭ قولىدا بولۇپ كەلدى. بۇ بەلكى جانابى اللە نىڭ بىر ھىكمىتى بولسا كېرەك.
نەۋايى ۋە ئانا تىل غۇرۇرى
شۇنداق قىلىپ، 15 – ئەسىرگە كەلگەندە، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي تىللىرى جىددىي كرىزىسقا دۇچ كەلدى. پارس تىلىنىڭ كۈچلۈك خىرىسى ۋە كۆپ قىسىم تۈركىي ئاپتورلارنىڭ پارس تىلىدا ئەسەر يېزىشقا مەھلىيا بولۇشى تۈركىي تىلىنىڭ تەقدىرىگە تەرەققىي قىلىش ياكى كەينىگە چېكىنىش مەسىلىسىنى تاڭدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە نەۋايى دەۋرىگە كەلگۈچە بولغان ئارىلىقتا قاراخانىيلار سۇلالىسى دەۋرىدىكى يۈسۈپ خاس ھاجىپ، ئەخمەت يۈكنەكى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى دەۋرلەردىكى ئەخمەت يەسسەۋىي، رابغۇزى قاتارلىقلار تەرىپىدىن راۋاجلاندۇرۇلغان تۈركىي ئەدەبىياتىنىڭ ئەنئەنىسى خېلىلا سۇسلاشقانىدى. نەۋايى دەۋرىدە گەرچە لۇتفى، سەككاكى ۋە ئاتايى قاتارلىق شائىرلار تۈركىي تىلى ۋە ئەدەبىياتىنىڭ ئەنئەنىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ، تۈركىي تىلى بىلەن شېئىرلار يېزىپ، چاغاتاي ئەدەبىياتىنى شەكىللەندۈرگەن بولسىمۇ، لېكىن خۇددى نەۋايى ئېيتقاندەك، بۇ تۈركىيگۇي شائىرلارنىڭ لۇتفىدىن باشقىسى پارس ئەدەبىياتىدىكى مەشھۇر شائىرلارنىڭ يۇقىرى بەدىئىي ماھارىتى بىلەن تەڭلىشەلمەيتتى ھەمدە كۈنسېرى ئۇلغىيىپ كېتىۋاتقان پارسگۇيلۇق ئېقىمىغا چوڭ تەسىر كۆرسىتەلمىگەنىدى.
شۇنداق قىلىپ، نەۋايى قەلبىگە بۈيۈك مەقسەتلەرنى پۈكۈپ، مەردانىلىق بىلەن تۈركىي تىلىدا ئىجادىيەت ئېلىپ باردى ۋە تۈركىي تىلىنىڭ پارس تىلىدىن قېلىشمايدىغان گۈزەل تىل ئىكەنلىكىنى ئۆز ئەسەرلىرىدىكى يۇقىرى بەدىي ماھارەت بىلەن نامايان قىلدى. بولۇپمۇ بۇ دەۋردىكى تۈركىي تىلى تىرىلىش ھەرىكىتى ئۇلۇغ شائىرنىڭ ئىجادىدا يۇقىرى دولقۇنغا كۆتۈرۈلدى. شائىر ئۆزىنىڭ لىرىك شېئىرلار توپلىمى«خەزائىنۇل مەئانى» بىلەن داستانلار توپلىمى«خەمسە»ندە تۈركىي تىلىنىڭ بەدىئىي قۇدرىتىنى جەۋلان قىلدۇردى. شۇڭلاشقا نەۋايىنىڭ ئۇستازى، زاماندىشى، بۈيۈك پارس – تاجىك مۇتەپەككۇرى ئابدۇرەھمان جامى ئۆزىنىڭ «خىرەدنامەئى ئىسكەندەر»( ئىسكەندەر ئەقىلنامىسى ) ناملىق داستانىدا نەۋايى ھەققىدە مۇنداق دەپ يازىدۇ :
بېشىغا ئافىرىنلار ياغدۇرسۇن ئالەم.
نەۋايى ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا يازغان«مۇھاكىمەتۇل لۇغەتەيىن» ناملىق ئىلمىي ئەسىرىدە تۈركىي تىلىنى فونېتىكا، لېكسىكا ۋە گرامماتىكا جەھەتلەردىن پارس تىلى بىلەن سېلىشتۇرۇپ، تۈركىي تىلىنىڭ بەدىئىي ئىجادىيەتتىكى يوشۇرۇن ھاياتىي كۈچىنى نەزەرىيە جەھەتتىن دەلىللىدى. تۈركىي تىلىنىڭ بەزى جەھەتلەردىن پارس تىلى مۇمكىن بولمىغان ئىپادىلەش ئىمكانىيىتىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى، لېكىن تۈركىي ئاپتورلارنىڭ بۇ خىل ئىمكانىيەتلەرگە سەل قارىغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. نەۋايى بۇ ئەسىرىدە ئۆز دەۋرىدىكى پارسگۇي ئەدىبلەرگە قارىتىپ مۇنداق دەپ يازىدۇ. « . . . بۇ سۆزلەرنى ئاڭلاپ ، مۇخالىپ ۋە دەۋاگەرلىرىم نەۋايىنىڭ تەبىي تۈركىي تىلىغا مايىل بولغىنى ئۈچۈن بۇ تىلنىڭ تەرىپىدە مۇبالىغا قىلىۋاتىدۇ. پارس تىلى بىلەن بولغان ئالاقىسى ئاز بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇنى چەتكە قېقىپ ئىنكار قىلىۋاتىدۇدەپ قالمىسۇن، ھالبۇكى، پارسچىنى ئەتراپلىق ئىگىلەش ۋە چوڭقۇر تەكشۈرۈپ ئېنىقلاش يولىدا ھېچكىم مەندىن ئارتۇق ئىش قىلغان ئەمەس. ئۇنىڭ ئارتۇقچىلىق – كەمچىلىك تەرەپلىرىنى ھېچكىم مېنىڭدىن ياخشىراق بىلگەن ئەمەس».
دېگەن مىسرالىرىدا تۈركىي تىلىنىڭ يوشۇرۇن ھاياتىي كۈچىنى ئاشكارا قىلدى. نەۋايى باشچىلىقىدىكى تۈركىي ئەدىبلەر قوزغىغان «تۈركىي ھۈنەرەست» دولقۇنى يېقىنقى ۋە ھازىرقى زامان تۈركىي تىللىرى، جۈملىدىن ئۇيغۇر ۋە ئۆزبېك ئەدەبىي تىلىنىڭ تەرەققىياتى ۋە تاكامۇللىشىغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسەتتى.
مەنبە: «مىراس» ژۇرنىلى 2002 – يىللىق 4 – سانى
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
دېلفىن
توپنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى
دېڭىز دېلفىنىنىڭ تارقىلىشى كەڭ، تۈرى ئىنتايىن كۆپ، ئالىملار تا ھازىرغىچە ئېنىق سانلىق مەلۇمات ستاتىستىكىسىغا ئاساسەن نەق ساقلانغان سانىنى ئېنىقلاپ چىقالمىغان، لېكىن قارىغۇلارچە ئۈمىدۋار بولماسلىقىمىز كېرەكلىكى ئۈستىدە توختالغان.
شەرقىي تۈركىستان
جۇغراپىيىلىك ئالاھىدىلىكلىرى
ئەڭ باي ئوران جەۋھىرىگە ئىگە بولغان پىتچ بىلەنت (pitch bilent ) ماددىسى ئۈچ ئورۇندىن ۋە ۋولفرام جەۋھىرى ئىككى ئورۇندىن چىقىرىلماقتا. پىلاتىن، مولىبدىن ۋە باشقا رەڭلىك، قىممەتلىك مەدەنلەر ۋە باشقا ھەر تۈرلۈك مەدەن جەۋھەرلىرى كۆپ مىقداردا بار. بولۇپمۇ ئالتۇن مەدەنلەر، ئالتۇن ئورمان (موڭغۇلچە ئالتاي) تاغلىرى قاتارلىق پۈتۈن تاغ ۋە دەريالاردىن چىقىرىلماقتا. پەقەتلا نېفىت، ئۇران ۋە ۋولفرام مەدەنلىرى يېڭى ئۇسۇل بىلەن ئشلىتىلمەكتە بولۇپ، باشقا مەدەنلەر كونا، ئىپتىدائىي ئۇسۇل بىلەن ئىشلىتىلمەكتە ياكى پەقەت ئىشلىتىلمەستىن يەر ئاستىدا ياتماقتا.
قىسقىچە تارىخى
مىلادىدىن بۇرۇنقى 332 ـ يىلى بۈيۈك ئىسكەندەر تۈركىستانغا ھۇجۇم قىلىپ، سىردەرياسى بويىغا بېسىپ كەلدى، پەقەت سىردەرياسى بويىدا تۈركلەر بىلەن بولغان ئالتۇنقان مەيدان سوقۇشىدا ئىسكەندەرنىڭ قوشۇنى زور چىقىمغا ئۇچرىغانلىقى ئۈچۈن، ئالغا باسالماي قايتىپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھۆررىيىتى ساقلاپ قېلىندى.
كۆك تۈرك خاقانلىقى دەۋرى
كۆكتۈرك خاقانلىقىنى قۇرغان بۇمىن قاغان مىلادى 552 ـ يىلى ئاۋار دۆلىتىنى مۇنقەرز قىلغاندىن كېيىن 555 ـ يىلىدا پۈتۈن تۈركىستان ھۆكۈمدارلىرىنى ئۆزىگە بويسۇندۇردى. بىرىنچى كۆكتۈرك دۆلىتى 89 يىل ھۆكۈم سۈردى، بۇ مۇددەت ئىچىدە تۈركىستان بۇ دۆلەتنىڭ ھىمايىسى ئاستىدا تىنجىلىق ۋە راھەت ئىچىدە ياشىدى.
تۈركىستاننىڭ ئالتۇن دەۋرى بولغان قاراخانىلار ھەققىدە
بىرىنچى، ھىجرى 320 ـ (مىلادى 932 ـ) يىلى بۇ دۆلەتنىڭ ياش خاقانى ساتۇق بۇغرا قاراخان ئۆز ئىختىيارى بىلەن ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلدى ۋە ئۇنىڭ دەۋىتى ۋە غازاتلىرى سايەسىدە شەرقتىكى تۈركلەرنىڭ كۆپ قىسمى شامان، بۇددا ۋە مانى دىنىدەك بۇتپەرەستلىك دىنلىرىدىن قۇتۇلۇپ، مۇسۇلمان بولدى.
ئىككىنچى، ساتۇق بۇغراخاننىڭ نەۋرىسى ھارۇن بۇغراخان ھىجرى 384 ـ (مىلادى 994 ـ) يىلىدا سامانىلار دۆلىتىنى يوقىتىپ، غەربىي تۈركىستاننى ئۆز خاقانلىقىغا قوشتى.
مۇستەقىللىق دەۋرى
بۇنىڭ بىلەن بىرگە يېڭى مەپكۇرە ۋە مىللەتچىلىك ئېڭى خەلقنىڭ زېھنىگە ئاستا ـ ئاستا كىرىشكە ۋە كۈندىن ـ كۈنگە ئىلگىرىلەپ بىرمىللى ئويغىنىش ماھىيىتىنى ئېلىشقا باشلىغانىدى.
كېيىنكى كۈنلەردىكى مۇستەقىللىق كۈرەش خاتىرىلىرى
بو جەرياندا خوجانىياز ھاجىم قۇمۇلدىن چىقىپ، يۇرت ئىچىگە يۈرۈش قىلدى، نەگىلا بارسا خەلق ئۇنىڭغا قوشۇلۇپ چىن ئەسكەرلىرىنى بىرمۇ بىر يوق قىلدى. ھىجرى 1352 ـ يىلى رەجەپ ئېيىنىڭ 20 ـ كۈنى (مىلادى 1933 ـ يىلى 11 ـ ئاينىڭ 12 ـ كۈنى) خوجا نىياز ھاجىمنىڭ رەئىسلىكىدە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئېلان قىلنىپ، شەرقىي تۈركىستاندا رەسمىي مۇستەقىل بىر دۆلەت قۇرۇلدى. چىن ۋالىيسىنىڭ قولىدا ئۆلكىنىڭ مەركىزى ئۈرۈمچى ۋە ئەتراپىدىن باشقا ھېچبىر تۇپراق قالمىدى. مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇلغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ دۆلەت تۈۋەندىكى ئىككى بۆرىنىڭ تەھدىدى ئاستىدا قالغانىدى:
بۇ ھادىسىدىن كېيىن، خوجا نىياز ھاجىم دۈشمەننىڭ ساختا ۋەدىلىرىگە ئىشىنىپ تەسلىم بولدى. ئەمما مەن يېنىمدا قالغان بىر بۆلۈك ئەسكەر بىلەن بىر قانچە ئاي تىركىشىپ باققان بولساممۇ كۈچۈم تامامەن تۆگەپ كەتكەنلىكتىن، ھىندىستانغا پاناھلىتىش نىيىتى بىلەن ھىجرى 1353 ـ يىلى رەبىئەل ئەۋۋەل ئېيىنىڭ 16 ـ كۈنى (مىلادى 1934 ـ يىلى 8 ـ ئاينىڭ 2 ـ كۈنى) يۇرتۇمدىن ئايرىلدىم.
ئەبۇددۇھا
ئەبۇددۇھا : مۇسلىم ئىبنى سۇبەيھ ئەلكۇفىي. (ھ. ؟ – 100 / م. ؟ – 719) تابىئىن. ئىشەنچلىك راۋىيلاردىن.
قىزىمنىڭ ئامېرىكىسى
ئىلاۋە: ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەن، كەمىنە بۇندىن بىر يىل بۇرۇن بەرقى تورىغا بۇ خاتىرەمنى يېزىشقا باشلىغان ئېدىم، ئەمما تورنىڭ توختىشى سەۋەبلىك يازغانلىرىمنى قايتا كۆرەلمىدىم. تور ئېچىلغاندىن كېيىن يېزىشقا نەچچە رەت تەمشەلگەن، ھەتتا بۇ ھەقتە قەدىردانلارغا ۋەدە بەرگەن بولساممۇ باشلاپ بولالمىدىم. ئاخىرى، ئەڭ ئالدىراش كۈنلىرىمدە بۇ خاتىرىنى داۋاملاشتۇرۇشنى نىيەت قىلدىم. رامازاندا قىلغان بىر ئەمەلىي ئىبادەت بولۇپ قالسا دېگەن تىلەكتىمەن. بۇ يازمام ئارقىلىق يازغانلىرىمغا خېرىدارلىق قىلغان بارلىق دوستلارغا سالام يوللايمەن.
ۋۇجىڭ(ئويۇنچى)
ھەققىدە
thumb|ۋۇجىڭ فىلىمدە ۋۇجىڭ 1974-يىلى 4-ئاينىڭ 3-كۈنى بېيجىڭ دا تۇغۇلغان. بېيجىڭ تەنتەربىيە ئۇنىۋىرسىتېتىنى پۈتتۈرگەن بولۇپ، جۇڭگونىڭ ئاتاقلىق كىنو ئارتىسى ۋە رېژىسسورى.
كەسپى ھاياتى
1998-يىلى «تەيجى گۇمپىسى پېشۋاسى» ناملىق تېلېۋىزىيە-تىياتىرغا قاتنىشىپ، زور ئالقىشقا ئېرىشكەن.
1999-يىلى«ئۇچقۇر پىچاق» تېلىۋىزىيە-تىياتىرغا قاتناشقان.
2012-يىلى 12-ئايدا «مەن ئالاھىدە ئەسكەر 2» ناملىق تېلېۋىزىيە-تىياتىرغا قاتناشقان.
2015-يىلى ئۇ قاتناشقان «جەڭ بۆرىسى» ناملىق كىنو كەڭ كىنوخانلاردا قويۇلغان.
ۋۇجىڭ 2012-يىلى 12-ئايدا يېڭى يىلدا يېڭى كىيىم مېھرى-شەپقەت يەتكۈزۈش جامائەت پاراۋانلىقى پائالىيىتى بولۇش سۈپىتى بىلەن «ئىللىقلىق يەتكۈزۈش ئەلچىسى»، نىڭشيا خەييۈەندىكى كىچىك دوستلار ئۈچۈن ئىللىقلىق يەتكۈزگەن. ۋۇجىڭ بالىلارغا يەنە 500 قۇر يېڭى يىللىق يېڭى كىيىم ئىئانە قىلغان.
فىلىم ساھەسىدە
2015-يىلى 5-ئايدا 18-نۆۋەتلىك شاڭخەي خەلقئارا كىنو بايرىمى (فېستىۋالى) ئادەتتىكى ئېنىقلىغۇچى بولۇپ كېل ئاسىيا تەنھەركەتچى مۇكاپاتىغا ئېرىشتى ، ئەڭ ياخشى فىلىم مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
گۇمپىچىلىق ساھەسىدە
1984-يىلى بېيجىڭ چامباشچىلىق مۇسابىقىسى چامباشچىلىق مۇسابىقىسىدە چېمپىيون مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
Potsdam
Potsdam bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Potsdamning 150,000 nopusibar, 187.28 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.24°, xariki uzunluk 13°4, poqtamuri 14401–14482 rayonmuri 0331.
ئېمما ۋوتسون
ئىجتىمائىي پائالىيەتلىرى
ئېمما ۋوتسون، فىرانسىيە ساخاۋەت مۇھىت ئاسراش كىيىم-كېچەك ماركىسى «PeopleTree» بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئىجادىيەت مەسلىھەتچىسى سالاھىيىتى بىلەن 2010-يىللىق ئەتىيازلىق يۈرۈشلۈكلىرىنى لايىھەلىگەن.
2014-يىلى 20-سېنتەبىردە، ئېمما ۋوتسون نىيۇيوركتا ئېچىلغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى He For She ھەرىكىتى ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا 10 مىنۇتلۇق لېكسىيە سۆزلەپ،ئاياللار ھوقۇقىنى تەشەببۇس قىلغان.
ئابباسىيلار ئىنقىلابى
ئۇمەييە سۇلالىسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى ئىجتىمائىي ھەرىكەت كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئۇمەييە سۇلالىسى قۇرۇلغاندىن كېيىن، بولۇپمۇ ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئوغلى ھۈسەيىن سۇلالە قوشۇنى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈۋېتىلگەندىن كېيىن، نۇرغۇن مۇسۇلمانلار <تەختنى تارتىۋالغان ئۇمەييەلەر> گە قارشى تۇرۇپ، ھاشىم جەمەتى (پەيغەمبەر جەمەتى) نڭ شەرىئەتكە لايىق مەنپەئىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى يەنى ھاكىمىيەتنى پەيغەمبەر جەمەتىگە قايتۇرۇپ بېرىشنى تەشەببۇس قىلدى. شىئە مەزھىپىدىكىلەر ۋە ئۇلارغا ھېسداشلىق قىلغۇچىلار، خۇراسان دېھقانلىرى، مەۋالىلار ۋە يەمەندىن شىمالغا كۆچكەن ئەرەبلەر ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي ئاساسى بولدى. باشتا شىئە مەزھىپى ۋە ئۇنىڭغا ھېسداشلىق قىلغۇچىلار ھەرىكەتنىڭ ئاساسىي گەۋدىسى بولۇپ، كۇفە، مەدىنە قاتارلىق جايلارنى پائالىيەت مەركىزى قىلدى، مۇھەممەد بننى ھەنەفىيەنىڭ ئوغلى ئەبۇ ھاشىم مىلادىيە 716 - يىلى قازا قىلدى.
كارۋاننىڭ نەسلى ۋە كېمىچىنىڭ پۇشتى
لاۋرېنىس دېگەن بۇ شەھەر دېڭىزدىن يىراق بولغاچقا يازدا سۇغا چۈمۈلۈپ، ئاپتاپقا قاقلىنىپ كۆنگەن ئامېرىكىلىقلار بۇ يەرگە بىر چوڭ كۆل بەرپا قىلىپ ئۇنىڭغا دېموكراتلار پارتىيىسىدىن بولغان پېرىزدېنت بىل كېلىنتوننىڭ نامىنى بېرىشىپتۇ. چۈنكى كانزاس گەرچە ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان، ئەتراپىدا جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيىسىنىڭ تەرەپتار شىتاتلىرى كۆپ بولۇشىغا قارىماي دېموكراتلار پارتىيىسىنى قوللايدىغانلار كۆپ سانلىق شىتات ئىكەن. (شۇ سەۋەپتىنمىكىن بىزنىڭ مەكەپتىكى ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن ھازىرلانغان ھەقسىز گېزىتلەر ئىچىدە دېموكراتلار پارتىيىسىنىڭ تەشەببۇسلىرىغا مايىل «نىيويورك ۋاقتى گېزىتى» بار، ئەمما جۇمھۇرىيەتچىلەرگە مايىل «ۋاشىڭتون پوچتا گېزىتى» قويۇلمىغان ئېدى). كىشىلەر ئارام كۈنلىرى كۆل ئەتراپىغا قولۋاقلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇپ، چىدىرلىرىنى تىكىشىپ كۈندۈزلىرى ئاپتاپقا قاقلىنىپ سۇغا چۈمۈلسە، كېچلىرى سالقىنلاپ كۆل مەنزىرىسىنى تاماششا قىلىدىكەن. ئۆيلىرىدە سۇ كۆلچىكىنىڭ بولۇشى قېرى ياش لاۋرېنسلىقلارنىڭ بولۇپمۇ بالىلارنىڭ بەك كۈچلۈك ئارزۇسى ئىكەن. قىش كۈنلىرى ئۈچۈن مەخسۇس زاللىق كۆلچەكلەر ياسالغان بولۇپ ھەر ئاينىڭ تۇنجى جۈمە كۈنى بالىلار ئۈچۈن ئەڭ ئەرزان مۇلازىمەت قىلىدىكەن.
ﺩﯨﻠﺒﻪﺭ ﻳﯘﻧﯘﺱ
1987-يىلى، ماگىستىرلىقنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئۇ مەركىزىي تىياتىر ئۆمىكىدە ئىشلەيدۇ، ئىككىنچى يىلى، يەنى 1988-يىلى ئۇ فىنلاندىيە دۆلەتلىك تىياتىرخانىغا بېرىپ، يالغۇز كىشىلىك ناخشىچى بولۇپ، ياۋروپا سەھنىسىدىكى ھاياتىنى باشلايدۇ، 1993-يىلىدىن 1996-يىلىغىچە گىرمانىيە بوئىن دۆلەتلىك تىياتىرخانىدا يالغۇر كىشلىك ناخشىچى بولىدۇ. ئۇ ئىتالىيە، فىرانسۇز، نىمىس، ئىنگىلىز، فىنلاندىيە، شىۋىتسىيە تىلىنى ياخشى بىلىدۇ.
26- قەھرىتان
26- قەھرىتان ياكى 26- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 26- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 26. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 339 (كەبىسە يىللارى 340) كۈن بار.
ۋىنېيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumbnail|250px|گۋىنىيە left|thumbnail|دۆلەت بايرىقى
ئاڧرىقانچە
ئاڧرىقانچە ياكى ئاڧرىقان تىلى (Afrikaans) - 17 - ئەسىرلەردە جەنۇبى ئاڧرىقىدىكى گوللاندىيە كۆچمەنلىرىنىڭ (باشقا ياۋروپا كۆچمەنلىرىمۇ بار) تىلىدىن شەكىللەنگەن، گېرمان تىللىرى گۇرۇپپىسىغا تەۋە بىر تىل. نۆۋەتتە بۇ تىل ئىنگىلىز تىلى بىلەن بىرلىكتە، جەنۇبى ئاڧرىقا ۋە نامبىيەدىكى ئاساسلىق تىل بولۇش بىلەن بىرگە، ئا ق ش، ئاۋىسترالىيە، بوتسىۋانا، كانادا، لېسوتو، مالاۋى، يېڭى زىللاندىيە، سېۋازېلاند، زامبىيە ۋە زىمبابىۋى قاتارلىق دۆلەتلەردىمۇ قوللىنىلىدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سۇ- تۇپراق ساقلاش قانۇنى
بىرىنچى باب ئومۇمى پىرىنسىپ
1- ماددا بۇ قانۇن سۇ-تۇپراقنىڭ ئېقىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئۇنى تىزگىنلەش، سۇ- تۇپراق بايلىقىنى ئاسراش ۋە ئۇنىڭدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىش، سۇ، قۇرغاقچىلىق، قۇم –بوران ئاپىتىنى يېنىكلىتىپ، ئېكىلوگىيەلىك مۇھىتنى ياخشىلاش، ئىشلەپچىقىرىشنى راۋاجلاندۇرۇش مەقسىتىدە تۈزۈپ چىقىلدى.
ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى خەلق ھۆكۈمەتلىرى سۇ-تۇپراقنىڭ ئېقىپ كېتىشىگە دائىر كونكىرىت ئەھۋالغا ئاساسەن سۇ-تۇپراقنىڭ ئېقىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان نۇقتىلىق رايۇن ئايرىپ، سۇ-تۇپراقنىڭ ئېقىپ كېتىشىنىڭ نۇقتىلىق ئالدىنى ئېلىشى ۋە ئۇنى تىزگىنلىشى كېرەك.
مۇختار قادىر ھونزادە
مائارىپ سېپىدە ئۇيغۇر مائارىپى ئۈچۈن ئۇزۇن يىل ئەجىر سىڭدۈرگەن ئەدىپ مۇختار قادىر ھونزادە ئۆزىنىڭ نادىر ئەسەرلىرى بىلەن ئوقۇرمەنلەرنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشىپلا قالماستىن، ئۇيغۇر ئىنتېرنېت ساھەسىگە ئەڭ دەسلەپ قەدەم قويۇپ، تەييارلىغان تور بېتى ئارقىلىق ئۇچۇر دۇنياسىدا يۈز بەرگەن قىزىقارلىق تېمىلارنى تارقىتىش، تەربىيىۋى ئەھمىيەتكە ئىگە ئەسەرلەرنى ئېلان قىلىش ئارقىلىق ياشلارنى تەربىيىلەش، ھەۋەسكارلارنىڭ مەنىۋىي بايلىقىنى بېيىتىش يولىدا ھالال خىزمەتلىرىنى ئىشلەپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشكەن.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سۇ- تۇپراق ساقلاش قانۇنى
بۇ قانۇن يولغا قويۇلۇشتىن ئىلگىرى ئېچىش مەنئى قىلنغان يانتۇلۇقلارنى ئېچىپ زىرائەت تېرىغانلار ئاساسىي ئېتىز بەرپا قىلىش ئاساسىدائەمىلىي ئەھۋالغا ئاساسەن، يەرلەرنى تېرىلغۇيەر دائىرىسىدىن قايتۇرۇپ، دەرەخ تىكىپ، ئوت-چۆپ تېرىپ، يېپىنچا ئۆسۈملۈكلەرنى ئەسلىگە كەلتۈرىشى ياكى پەلەمپەي ئېتىز بەرپاقىلىشى لازىم.
36- ماددا: كارخانا، كەسپى ئۇرۇنلار قورۇلۇش ۋە ئىشلەپچىقىرىش داۋامىدا، سۇ- توپراق ئېقىپ كېتىش ئەھۋالىنى كەلتۇرۇپ چىقىرىپ، تىزگىنلىمىگەن بۇلسا، كەلتۇرۇپ چىقارغان زىيىنىنىڭ ئاقىۋىتىگە قاراپ، جەرىمانە قويۇلسا ياكى ئۇلار ئىشنى توختىتىپ، تىزگىنلەشكە بۇيرۇلسا بۇلىدۇ، ئالاقىدار جاۋاپكارلارغا ئوزلىرى تۇرۇشلۇق ئورۇن ياكى يوقىرى دەرىجىلىك باشقۇرغۇرچى ئۇرگانلار مەمۇرىي چارە كۇرىدۇ. يوقىرىدىكى تارماقتا ئېيتىلغان مەسىلىلەرنى ناھىيە دەرىجىلىك خەلق ھۆكۇمەتلىرىنىڭ سۇچىلىق مەمۇرىي باشقۇرغۇچى تارماقلىرى ناھىيە دەرىجىلىك خەلق ھۆكۇمەتلىرىنىڭ قارار قىلىشىغا يوللايدۇ. ئىشنى توختىتىپ تىزگىنلەش توغرىسىدا شەھەرلىك، ناھىيلىك خەلق ھۆكۇمىتى قارار چىقىرىدۇ. مەركەز ياكى ئولكە دەرىجىلىك خەلق ھۆكۇمەتلىرىگە بېۋاستە قاراشلىق كەسپى، كارخانا ئورۇنلارنىڭ ئىشتىن توختاپ تىزگىنلىشنى گوۋۇيۈەن ياكى ئولكە دەرىجىلىك خەلق ھۆكۇمىتىنىڭ تەستىقلىشىغا يوللاش لازىم.
قاراجول يېزىسى
قاراجول يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Qarajol Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاتۇش شەھىرى گە جايلاشقان.
پېرسىيە قولتۇقى
ھىندى ئوكياننىڭ بىر چەت دېڭىزى بولۇپ، ئەرەبلەر «ئەرەب قولتۇقى» دەپ ئاتايدۇ. بۇ قولتۇق ئەرەب يېرىم ئارىلى بىلەن ئىران ئېگىز تەكشىلىكى ئارىسىغا جايلاشقان، غەربىي شىمالى ئەرەب دەريا ئاغزىدىن شەرقىي جەنۇبتا ھورمۇز بوغۇزىغا قەدەر 970 كىلومېتر ئۇزۇنلۇقتا سوزۇلۇپ تۇرىدۇ؛ كەڭلىكى 56-338 كىلومېتر كېلىدۇ. مەيدانى 240 مىڭ كۋادرات كىلومېترغا يېتىدۇ.
نىفىت بايلىقى
پېرسىيە قولتۇقى ئەتراپىغا جايلاشقان ئىران، ئىراق، كۋەيت، سەئۇدى ئەرەبىستان، قاتار، بەھرەيىن، ئومان، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئاساسىي نېفىتلىكلىرى قولتۇق رايونىغا مەركەزلەشكەن، بۇ جايلاردىن يىلىغا بىر مىليارد توننا ئەتراپىدا نېفىت ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. دۇنيادىكى نېفىت ئېكسپورتىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى پېرسىيە قولتۇقى رايونى تەمىنلەيدۇ. بۇ جاي قەدىمدىن تارتىپ ھازىرغىچە مۇھىم قۇرۇقلۇق، دېڭىز قاتناش يولى بولۇپ كەلمەكتە.
ھىلمى زىيا ئۈلكەن
ھاياتى
ھىلمى زىيا ئۈلكەن 1901 ـ يىلى ئىستانبۇلدا تۇغۇلغان بولۇپ، دادىسى خىمىيە ئالىمى، دوكتور مۇھەممەد زىيا ئۈلكەن ئەپەندى، ئانىسى (قازانلىق مۇدەررىس كەرىم ھەزرەتنىڭ نەۋرىسى) مۈشفىقە ئۈلكەننىڭ ئوغلىدۇر. باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەردىن كېيىن (1918)، «مۈلكىيە مەكتىپى»نى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرگەن ھىلمى زىيا ئۈلكەن، 1921 ـ يىلى «ئىستانبۇل دارۇلفۇنۇنى»نىڭ ئەدەبىيات پاكۇلتېتىغا ياردەمچى ئوقۇتقۇچى (جۇغراپىيە دەرسى ئۈچۈن) لىققا تەيىنلەندى.
پەلسەپە پاكۇلتېتىدىن ئەخلاق، جەمئىيەتشۇناسلىق ۋە پەلسەپە تارىخى دەرسلىرىدىن گۇۋاھنامە ئالدى. 1924 ـ يىلى بۇرسا ئوتتۇرا مەكتىپىگە جۇغراپىيە ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ تەيىنلەندى. شۇ يىلى ئەنقەرە ئوتتۇرا مەكتىپىگە يۆتكىلىپ، تارىخ ۋە جۇغراپىيە دەرسى بەردى. 1925 ـ يىلى مائارىپ نازارىتىنىڭ تەرجىمە ھەيئىتىگە ئەزا بولۇپ كىردى. بىر تەرەپتىن، ئوقۇتقۇچىلىقنىمۇ داۋاملاشتۇردى.
1960 ـ يىل 5 ـ ئاينىڭ 27 ـ كۈنى يۈز بەرگەن ھەربىي ئۆزگىرىشتىن كېيىن، 1960 ـ يىل 10 ـ ئاينىڭ 27 ـ كۈنى «مىللىي بىرلىك كومىتېتى» تەرىپىدىن چىقىرىلغان 114 ـ نۇمۇرلۇق قارارغا بىنائەن، پەلسەپە بۆلۈمىدىكى ۋەزىپىسى ئېلىپ تاشلاندى. 1962 ـ يىلى، بۇ قارار ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان بولسىمۇ، ئىستانبۇلغا قايتمىدى ۋە 1962 ـ يىل 8 ـ ئاينىڭ 16 ـ كۈنى «ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتى»دىكى ۋەزىپىسىدىن ئىستىپا بېرىپ، «ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتى» ئىلاھىيەت (دىن) ئىنىستىتۇتىغا ئورۇنلاشتى. 1968 ـ يىلى قۇرۇلغان مائارىپ ئىنىستىتۇتىدا قوشۇمچە مائارىپ پەلسەپەسى دەرسى ئۆتتى. 1971 ـ يىلى پىنسىيە يېشىدىن ھالقىپ كەتكەن بولسىمۇ، ئىلاھىيەت ئىنىستىتۇتىدىكى ۋەزىپىسىنى (پارلامېنت قارارى بىلەن) 1973 ـ يىلىغىچە داۋاملاشتۇردى.
ئەسەرلىرى
«ئومۇمىي روھىيەت» (1928).
«20 ـ ئەسىر پەيلاسوپلىرى» (1936).
«پوچتا يولى» (رومان، 1941).
«زىيا گۆكئالپ» (1942).
«ئەخلاق» (1946).
«ئىبنى سىنا» (1957).
«پەلىسەپەگە كىرىش» (1957 ـ 1958).
تەرجىمە ئەسەرلىرى:
ئات يورغىلىتىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ئات يورغىلىتىش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ياخشى كۆرىدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى، بۇ ھەرىكەت ئۇزاق تارىخقا ئىگە. بۇ ھەقتە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇلۇغ تىلشۇناسى مەھمۇد قەشقىرى ئۆزىنىڭ <تۈركىي تىللار دىۋانى> دا: <يورغا ئات چاپقاندا، ئۇنىڭ تۇياقلىرىدىن ئوت چاقناپ قۇرۇق ئوت - چۆپلەر كەتتى> دەپ ئىزاھ بەرگەن. يورغىنى ماختاپ، مەدھىيىلەپ يېزىلغان بۇ ئىزاھاتتىن قارىغاندا، ئات يورغىلىتىش پائالىيىتىنىڭ ئات بەيگىسىگە ئوخشاشلا ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. ئات يورغىلىتىش مۇسابىقىسى توي - تۆكۈن، ھېيت - بايرام كۈنلەردە ئات بەيگىسى بىلەن بىرلىكتە ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ ئويۇنغا ئەر - ئاياللار بىردەك قاتنىشالايدۇ. ئات يورغىلىتىش مۇسابىقىسى بۇرۇنقى ۋاقىتلاردا ئات بەيگىسىگە ئوخشاشلا تۈز، كەڭ دالىدا ئېلىپ بېرىلاتتى، ئەڭ ئۇزۇن مۇساپىسى 20 كىلومېتىردىن ئاشمايتتى. ھازىر بۇ ئويۇن يېڭىچە قائىدىگە چۈشۈرۈلۈپ، ئايلانما مەيداندا 1000 مېتىرغا، 2000 مېتىرغا، 3000 مېتىرغا، 5000 مېتىرغا ۋە 10 مىڭ مېتىرلارغا ئات يورغىلىتىش بويىچە مۇسابىقە ئېلىپ بېرىلىدىغان بولدى. يورغا - ئادەتتە يۇمشاق يورغا، قوي يورغا، ئۈچ ئاياغ يورغا، چاچما يورغا، تۆگە يورغا قاتارلىقلارغا بۆلۈنىدۇ. ئات يورغىلىتىش مۇسابىقىسىدە ئاتنىڭ يورغىلىشى بۇزۇلسا ياكى چېپىپ ماڭسا، نەتىجىسى ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. پەقەت مۇسابىقىدە بەلگىلەنگەن ئارىلىققا قائىدە بويىچە يورغىلاپ ئۈزۈپ چىققان ئات بىرىنچى بولغان بولۇپ ھېسابلىنىدۇ ھەمدە نەتىجىگە ئېرىشكۈچىلەرگە مۇكاپات بۇيۇملىرى تارقىتىپ بېرىلىدۇ. ھازىر بۇ ئويۇن ئاپتونوم رايونىمىزدا يېڭى قائىدە بويىچە كەڭ ئومۇملاشماقتا. مىللىي ئەنئەنىۋى تەنھەرىكەت مۇسابىقە يىغىنلىرىدا، ئات يورغىلىتىش باشقا مىللىي ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرىگە ئوخشاشلا مۇسابىقە تۈرلىرى قاتاردىن ئورۇن ئالدى.
مەھكۇم چېچەك، مەزلۇم خەمەكلەر
ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىنكى ئىككىنجى قۇربان ھېيىتتا بىر دوستىمىز ئۈرۈمچىدىن مىھمانغا كەلدى. ئۇيغۇر ئاشخانا ۋە چايخانىلار ئاساسەن تاقاق بولغاچقا تونۇشلار خەنسۇلارنىڭ قەھۋەخانىسىغا جايلىشىپتۇ. ئۇ دوستىمىزنىڭ ھۆرمىتى ئۈچۈن غۇدۇراپ تۇرۇپ سورۇنغا داخىل بولماقچى بولۇپ يولغا چىقتىم. يول بويى كۆرگىنىم خەنسۇلار ئاچقان غەرپچە قەھۋەخانىلار، تورتخانىلار ۋە تاماقخانىلارنى تولدۇرۇپ ئولتۇرۇشقان ئۇيغۇر قىز يىگىتلىرى بولدى. بىز كىرگەن قەھۋەخانىنىڭ ئايرىم خانىلىرىنى بىزدىن بولغان مەستلەر مونۇپول قىلىپ ئۈلگۈرۈپتۇ. ئويلاپ قالدىم ”ھېيىت كۈنى ھاراق ئىچىۋاتقان ئۇيغۇر قۇربان ھېيىتنى چاغان بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قويغانمىدۇ؟ ياكى خەنلەرنىڭ ئادىتىدىكى تەبرىكلەشنى ھاراق بىلەن قىزىتىش ئادىتىنى قوبۇل قىلغانمىدۇ؟ خەنسۇلار بىلەن بىر سورۇندا ئولتۇرۇپ ”غەرپچە“ تاماقلىنىۋاتقان ئۇيغۇرلار رىياللىقتا قاندۇرالمايۋاتقان باراۋەرلىك ئىھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن خەن ئاشخانىسىغا كىرگەندىمۇ؛ يا زامانىۋىيلىققا يەتكەندەك تۇيغۇغا كېلىش ئۈچۈن كىرگەندىمۇ؛ خەنلەر بىلەن بىللە ئىشلەش، ياشاش جەريانىدا كۆنۈپ قالغاچقا كىرگەنمىدۇ؟“
جوڭگۇ ئىستىمال بازىرىنىڭ گەۋدىلىشىشى بىلەن مىللەتلەرنىڭ ئىستىمال پەرقى، مەدەنىيەتتە ئورتاق قېلىپنىڭ ئومۇملاشتۇرىلىشى ۋە مىللىيلىكلەرنىڭ بۇ قېلىپلارغا خوپ كەلمەسلىكى، جەمئىيەتنىڭ ئىدولوگىيەلەشتۈرىلىشى بىلەن ئىددىيەدىن ھالقىغان ئىنسانىي مەۋۇجۇدلۇقنىڭ، ئىنسانىي ھوقۇقنىڭ سىغىشماسلىقى، ماركىسىزىمنىڭ ئورنىغا مىللەتچىلىكنىڭ دەسسىتىلىشى ۋە بۇنىڭغا قارشى ئورتىغا چىققان يەرلىك مىللەتچىلىكنىڭ توقۇنىشى…قاتارلىق زىددىيەتلەر يۇقارقى ھىكايەتلەرنىڭ تۈگۈنى بولۇشى ۋە بولماسلىقى مۇمكىن. بەزىدە كۆزۈمگە كوچىدىكى قوراللىق ئەسكەرلەر ھۆكۈمەتتەك كۆرۈنۈپ مېنى سۈر باسىدۇ، بەزىدە ئۇلار كۆزۈمگە ئاغىزىدىن ئانا سۈتى پۇراپ تۇرغان سەبىلەردەك كۆرۈنۈپ ھارغىن چىرايىغا قاراپ ئىچىم ئاغرىيدۇ. بەزىدە قەشقەرنىڭ ھەممە يېرى گەنسۇدەك كۆرۈنۈپ ئۇيغۇرچە گەپنىمۇ خەنسۇچە ئاھاڭدا سۆزلەۋاتقاندەك تۇيغۇغا كېلىپ قالىمەن. گاھىدا شۇنچە يات چىرايلارنىڭ ئارىسىدا ئۆزەمنى سەيياھتەك سېزىپ ئەسلىدىنلا ئىنسانلار مۇشۇنداق ئارىلاش ياشىشى كېرەكتەك تۇيغۇدا بولىمەن.
ئالدىنقى: كارۋاننىڭ نەسلى ۋە كېمىچىنىڭ پۇشتى
ئەن لۇشەن -شى سىمىڭ قوزغىلىڭى
قاغان مويۇنچۇرنىڭ يابغۇ ئۇنۋانىدىكى چوڭ ئوغلى دولەت ئالدىدا قانداقتۇر بىر چوڭ جىنايەت ئۆتكۇزگەچكە ، ئۇلۇمگە ھۆكۇم قىلىنغانىدى. شۇڭا قاغانلىق تەختىگە ئۇنىڭ ئىككىنچى ئوغلى بىلگە تارخان چىقتى(جۇڭگو مەنبەلىرىدە بۇ قاغان ئىدىگەن مۇيۇن قاغان دەپ كۆرسۇتۇلگەن) ئۇ قاغانلىق تەختىدە 20يىل ئولتۇردى. (759-779-يىللىرى) ( س.گ.كىلياشتۇرنىينىڭ 1980-يىلى نەشىر قىلغان ئەسىرى.)  ئۇنىڭ ئۇنۋانلىرىدىن بىرسى «تەڭرىنىڭ ھۆرمىتىگە ئىگە بولغان ، دۇلەتنى ئىدارە قىلغۇچى قەھرىمان شانۇ شەۋكەتلىك دانىشمەن قاغان» ئىدى.
تاڭ پادىشاھلىقىنىڭ يېڭى پادىشاھى دەيزۇڭ (762-799-يىللىرى) تەخىتكە چىققاندا ،ئالدىنقىلاردىن قالغىنى جۇڭگونىڭ يۇقىرقىدەك خاراپ ئەھۋالى ۋە ئۇيغۇرلار بىلەن مۇرەككەپ مۇناسىۋەت بولدى. پادىشاھ دەيزۇڭ قاغان ئىدىگەن مۇيۇنغا بەك يېقىنچىلىق قىلاتتى. ئۇنى ئۆزىنىڭ ئۇكىسى دەپ يۇرەتتى. قىسقىسى ،تاڭ ئوردىسى ئەن لۇشەن ۋە ئۇنىڭ ۋارىسلىرىنىڭ قوزغۇلۇڭىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ياردىمى بىلەن تىنجىتتى. ئەمدىلىكتە تاڭ ئوردىسى ئالدىدا قانچىلىك بەدەل كەتسىمۇ ،بۇ ئۇيغۇر قوشۇنلىرىنى تاڭ پادىشاھلىقىدىن چىقىرۋېتىشتىن ئىبارەت ئېغىر ۋەزىپە تۇراتتى. قاغان ۋە ئۇنىڭ خاتۇنىگە قىممەتلىك سوۋغىلار بېرىلگەندىن باشقا ،سەركەردىلەرگىمۇ تۇرلۇك ھۆرمەت ناملىرى بېرىلدى. 763-يىلى باھاردا ،ئۇيغۇرلار تاڭ سولالىسى دائىرىسىنى تاشلاپ چىقىپ كەتتى. ( س.ماككېراس: « 744-840-يىللاردىكى ئۇيغۇر ئىمپىرىيەسى »26-41-بەتلەر)
Keklik
Keklik
ھاجى ئابدۇلھىمىد يۈسۈفى
گەرچە مەرﮬۇم ئابدۇلھېمىت يۈسۈف داموللا ﮬاجى بۇ دۇنيادىن ۋاقىتسىز ئايرىلغان بولسىمۇ ، لېكىن ئۇنىڭ سەﮬىيە، ئېلىم-پەن ، مائارىپ ئىشلىرىغا قوشقان تۆﮬپىسىنى ﮬەر مىللەت خەلىق ئاممىسى مەڭگۈ ئۇنتۇپ قالمايدۇ. ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك - دورىگەرچىلىك مىراسلىرىنى قېزىش ، رەتلەش ، يۇقىرى كۆتىرىش ، گۈللەندۈرۈش ، قۇدرەت تاپقۇزۇش ئۈچۈن قوشقان تۆﮬپىسىنى ئۇيغۇر تېبابەت خادىملىرى ، ئۇيغۇر تېبابەت مائارىپچىلىرى ، ئۇيغۇر تېبابەت ئىز باسارلىرى مەڭگۈ ئېسىدە ساقلايدۇ. مەرﮬۇمنىڭ ۋاپاتى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك - دورىگەرلىك ئىشلىرى ئۈچۈن زور يوقىتىش ! ئۇنىڭ ئىش - ئىزلىرى ﮬەر مىللەت خەلىقنىڭ ئۆگىنىشىگە ۋە ۋارىسلىق قىلىشقا ئەرزىيدۇ.
شايار ناھىيىسى
ئىقلىمى
شايار ناھىيىسى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 10.8℃ ، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  -28.7℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 87.1 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا  30℃  تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 3036.3 سائەت 10℃  يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4109.6℃. قىروسىز مەزگىلى 216 كۈن. يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى 42.8 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2006.7 مىللىمېتىر.
بەش بىردەكلىك قانۇنىيىتى توغرىسىدا مۇھاكىمە
تۆتكە كەلسەك، ئادەم بەدىنىدە تۆت بوشلۇق بار، بىرى كۆكرەك بوشلۇقى بۇنىڭ يەل خۇسۇسىيىتى كۈچلۈك، يەنە بىرى قورساق بوشلۇقى سۇ خۇسۇسىيەتتە، دوۋسۇن بوشلۇقى ئوت خۇسۇسىيەتتە، مېڭە بوشلۇقى تۇپراق خۇسۇسىيەتتە، مۇشۇ ئورۇنلارغا ئاسان سۇ يىغىلىۋالىدۇ. زېمىندىكى سۇمۇ بىرى ئاسمان سۈيى، يەنە بىرى بۇلاق سۈيى، يەنە بىرى مۇز سۈيى، يەنە قايناق سۇ دەپ تۆتكە ئايرىلىدۇ. ئاسمان سۈيى يەل، بۇلاق سۈيى تۇپراق، مۇز سۈيى سۇ، قايناق سۇ ئوت بولىدۇ. قۇدۇق سۈيى بۆرەككە تاش پەيدا قىلىدۇ. بۇنىڭغا يۇرۇڭقاش دەرياسىنىڭ سۈيى يەل سۇنى ئىچسەك، تۇپراقنى شامال سورىيدۇ، شىپا قىلىدۇ.
مەنبە: ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەت ئىمىننىڭ ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى كىتابىدىن ئۈزۈندە
پىل
thumb|left|200px|پىل thumb|left|200px|پىل thumb|left|200px|پىل thumb|left|200px|پىل
ت
thumb ت (t)؛ ت ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 5. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.
ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە تې (té)\ ئەرەبچە ت (te)
كەرىمە نادىر
كەرىمە نادىر
تۇلىي
كىرىستال تۈزىلىشى:
بۈلەنت ئەرسوي
تۈركىينىڭ داڭلىق ناخشىچىسى. بۇرۇن ئەر كىشى ئىدى، كىيىن جىنسىيتىنى ئۆزگەرتتى.
«ئىستانبۇل ئاخشاملىرى» ناملىق ناخشىنىڭ تىكىستى
سۆيگەن ھېچكىشى بولمىدى
قالپاق
قەدىمكى ئۇيغۇر باش كىيىمى – قالپاق
ھەر قانداق بىر مىللەتنىڭ كىيىم – كىچەك سەنئىتى شۇ مىللەتنىڭ ئومۇمىي مەدەنىيەت تارىخىدا ناھايىتى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. تارىخ چاقى ئۇچقاندەك ئىلگىرىلەۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە ، ئۇيغۇر كىيىم – كىچەكلىرى ئىچىدىكى باش كىيىمنىڭ تۈرلىرىمۇ تىنىمسىز دولقۇن ئىچىدە يېڭىدىن – يېڭى شەكىللەرگە ئىگە بولۇۋاتقان بولسىمۇ ، يەنىلا  ئەجدادلىرىمىز ئۇزاق تارىخىمىزدا  قالدۇرۇپ كەتكەن ئەنئەنىۋى  باش كىيىملىرى ھېلىمۇ تۇرمۇشىمىزنى گۈزەللەشتۈرۈپ كەلمەكتە. قالپاق ئەنە شۇلارنىڭ بىرى.
دولان مۇقامى
دولان مۇقامىنىڭ تۈرلىرى
‹‹ ئون ئىككى مۇقام ›› بىلەن ئوخشىمايدىغان بىر يېرى ، ‹‹ دولان مۇقامى ›› دىكى مۇتلەق كۆپ ساندىكى مۇقاملارنىڭ نامى ئۇيغۇر تىلى بويىچە ئېلىنغان. ئايرىم بىر نەچچە مۇقامنىڭ ھەم چەت ئەل تىلى ، ھەم ئۇيغۇر تىلى بىلەن ئېلىندىغان ناملىرى بار. بۇ ئەھۋال ئۇيغۇر مۇقاملىرىنىڭ نامىنىڭ مۇشۇ مىللەتنىڭ تىل ئاتالغۇسىدىن چەت ئەڭ تىلىدىكى ئاتالغۇلارغا قاراپ ئۆزگىرىش جەريانىنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.
گاڭگۇڭ باقى
گاڭگۇڭ باقى بايانداي كۆرەسىگە( ئىلى جىياڭجۈن مەھكىمىسى تۇرۇشلۇق جاي) چىلپەنزە...قاتارلىق جايلارغا قىلىنغان ھۇجۇملارغا كۆپ قېتىم باشچىلىق قىلغان.
ئەرتۇغرۇل غازى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
دۇنيادىكى يەر-جاي ناملىرى ئۆزگىرىۋاتامدۇ ياكى بىزنىڭ تىلىمىزمۇ؟
يېقىنقى نەچچە يىل ئىچىدە، ئۇيغۇرلار ئازاتلىقنىڭ ئالدى- كەينىدە ئىزچىل ئىشلىتىپ كېلىۋاتقان دۆلەت، رايون ۋە شەھەرلەر ناملىرىنىڭ نەشرىيات ۋە تاراتقۇلاردا ئۆزگىرىپ مېڭىۋاتقانلىقىنى ھەيرانلىق بىلەن ھېس قىلىماقتىمىز.
گازا غەززە
ئېنگلىز تىلى ئۆگىنىپ مەلۇم ئاخبارات ئورنىدا ئىشلەپ قالغان بىر ئۇيغۇر، جەبىلتارىق بوغۇزىنى ئېنگلىزلارنىڭ «Gibraltar» دەيدىغانلىقىنى، ئۇيغۇرلارنىڭ «ئەدەن» دەپ ئاتاپ كېلىۋاتقان يەمەننىڭ بۇرۇنقى پايتەخت شەھىرىنىڭ ئېنگلىزچىدا «Aden» دەپ يېزىلىدىغانلىقىنى «تاساددىپىي» بايقاپ قېلىپ ياكى ئەسلىدىكى ئاتىلىشى ھەققىدە ئىزدەنمەيلا، بۇ ناملارنى ئېنگلىز تىلى بويىچە «گىبرالتار» ۋە «ئادېن» دەپ ئالدى، ھەمدە تاراتقۇلاردا ئېلان قىلدى.
بەزىلەر «ئېنگلىزچىدا شىمالىي كورىيە (North Korea)، جەنۇبىي كورىيە (South Korea) دەپ ئايرىيدىكەن، بىزمۇ شۇنداق ئېلىشىمىز كېرەك» دەيدىغان سەپسەتىنى كۆتۈرۈپ چىقىۋاتىدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا شىمالىي كورىيەنى «چاۋشىيەن»، جەنۇبىي كورىيەنى «كورىيە» دەپ ئېلىپ ئاللىقاچان قېلىپلىشىپ بولغان. بۇ پەقەت بىلىم دائىرىسىنىڭ تارلىقى ۋە چەتئەل تىلغا بولغان چوقۇنۇشتىن بولىۋاتقان ئىش. ئەلۋەتتە، چەتئەل تىلى ئۆگىنىش ياخشى ئىش، لېكىن چەت تىلنى ئۆلچەم قىلىۋېلىپ، ئۆز تىلىنى بۇزۇش ئەخمەقلىقتىن باشقا نەرسە ئەمەس.
ئۇيغۇر تەلەپپۇزىغا ماسلاشمىغان ئىملالار ئاساسەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئېسىدە ياخشى قالمايدىغان بولغاچقا، ئىملا خاتالىق نىسبىتىنى ئاسانلا ئاشۇرۋېتىپ، ئىملا قالايمىقانچىلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇنداق مىساللار يەنە بار:
ئىسپارتا ۋىلايىتى
left|thumb|350px| left|thumb|250px ئىسپارتا ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئىسپارتانىڭ 547،525 نوپۇسىبار، 8،993 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.57°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 30°57، پوقتانومۇرى 032 رايۇننومۇرى 0246.
قالماق تىلى
left|thumb|400px|قالماق تىلى. رۇسىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.174مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
دىيارباقىر ۋىلايىتى
left|thumb|350px| left|thumb|250px
تۈركىيەدىكى نورۇزۇم
تۇنجى نورۇزنى يۇرتۇمدا بۈگۈنگىچە مەۋجۇدلۇقۇمغا سەۋەپ بولغان تۇيغۇلارنىڭ تۇنجى ئەۋجىدە ئۆتكۈزگەنىدىم. نورۇزدا ھاياجانلىرىمنى ئاڭلىتارغا كىشىم بارتى، ئاڭلىتالىغۇدەك جۈرئەت، قۇدرەت يوقتى. سىرىتقا تاشالمىغان ھاياجان ئىچىمگە تىنىپ قەلىب قورغانلىرىمنى شۇ چاغدىن باشلاپ مۇستەھكەملىگەن بولۇشى مۇمكىن.نورۇزۇمىزغا مەرھۇم تارىخچىمىز كەلگەن، بىز بىلەن ساماغا چۈشكەنىدى. يۇرتۇمدىكى تۇنجى نورۇزنى قەلبىمگە يىلتىزلىغان ئازابلىرىمنى ئۇنۇتالمىغاندەكلا ئۇنۇتالمايمەن. يىگىرمە يىلدىن ئېشىپتۇ، خىيالىمدا يەنە شۇ نورۇز. شۇندىن كېيىن باشقىلارغا نورۇز يېڭى يىلنىڭ باشلانمىسى بولسا ماڭا كونا ئازاپنىڭ ئەسلەتمىسى بولۇپ كەلدى.
سېنت كىتس ۋە نېۋىس
left|thumb|250px|سېنت كىتس ۋە نېۋىس left|thumb|دۆلەت بايرىقى
تازابېك ۋەقەسى
ئارقا كۆرۈنۈش
مىلادىيە 1860- يىلىنىڭ باشلىنىشى بىلەن ئۇيغۇر زېمىنىنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دېھقانلارنىڭ مانجۇ ھاكىمىيىتىنىڭ تۈرلۈك زۇلۇملىرىغا قارشى قوزغىلىڭى تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان يۇقىرى دولقۇنغا كۆتۈرۈلدى. بۇ دولقۇننىڭ ئالاھىدىلىكى يۇرتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئوخشاشمىغان دەرىجىدىكى قوزغىلاڭلارنىڭ كۆتۈرۈلۈشى بىلەنلا خاراكتىرلىنىپ قالماستىن بەلكى ھەر مىللەتتىن تەركىب تاپقانلىقى، شۇنىڭدەك ھەربىي قىسىم بىلەن پۇقرالارنىڭ ئورتاق ھەمكارلىقى بىلەن ئالاھىدە گەۋدىلىنىدۇ. ھەرمىللەت دېھقانلىرىنىڭ بىرلىشىپ قوزغىلاڭ كۆتۈرۈشىگە مانجۇ ھۆكۈمىتىنىڭ ھەددىدىن زىيادە زۇلۇمى ۋە زورلۇق-زومبۇرلۇقى سەۋەب بولغان بولسا، ھەربىي قىسىم بىلەن پۇقرالارنىڭ ياكى دېھقانلارنىڭ بىرلىشىپ قوزغىلاڭ كۆتۈرۈشىگە مانجۇ ھۆكۈمىتىنىڭ تۇنگان (خۇيزۇ) ئەسكەر ئوفىتسېرلارنى يوشۇرۇنچە كۆزدىن نېرى قىلىش تەدبىرىنىڭ ئاشكارلىنىپ قېلىشى سەۋەب بولغانىدى. شۇنداق قىلىپ، 1860-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ، ئۇيغۇر زېمىنىدا كەڭ كۆلەملىك قوزغىلاڭ كۆتۈرۈلدى. ئەنە شۇلارنىڭ بىرى 1864- يىلى 10- ئايدا كۆتۈرۈلگەن ئىلى دېھقانلار قوزغىلىڭىدىن ئىبارەت.
29- قەھرىتان
29- قەھرىتان ياكى 29- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 29- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 29. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 336 (كەبىسە يىللارى 337) كۈن بار.
ئىنگۇشېتىيە
left|thumb|350px|تاتارىستان left|thumb| left|thumb| left|thumb|
ئەقىللىق يىشو
«ئەقىللىق يىشو» ناملىق كارتون فىلىمدا بالا راھىپ يىشو باش رول ئالغان كارتون فىلىم بۇلۇپ ،1975-يىلى 10-ئاينىڭ 15-كۈنىدىن 1982-يىلى 6-ئاينىڭ 27-كۈنىگىچە ياپۇنىيە تىلۋىزىيە ئىستانسىسىدا قۇيۇلغان ،جەمئىي 296 قىسىم ، قۇيۇلغان ۋاقىت سەككىز يىلدىن ئۇزۇن بۇلۇپ ،ياپۇنيەنىڭ بالىلار بەخىت-سائادەت مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ تۇنۇشتۇرىشىغا ئىرىشكەن.
خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىنغان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنىڭ قىسمەن تىزىملىكى
قەشقەر پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇدىرى پروفېسسور ئەركىن ئۆمەر، مۇئاۋىن مۇدىرى، پروفېسسور مۇختەبەر ئابدۇغۇپۇر، تارىخ فاكۇلتېتىنىڭ سابىق مۇدىرى پروفېسسورى ئابدۇكېرىم پالتو، پروفېسسورلىرىدىن دوكتور گۇلنار ئوبۇل، قوربان ئوسمان، «قەشقەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى» نىڭ سابىق باش مۇھەرىرى، ئىسىمشۇناس مۇتەللىپ سىدىق قاھىرى،
قەشقەر خىلىل خەلقئارا سودا چەكلىك مەسئولىيەت شىركىتىنىڭ خوجايىنى ئابدۇجېلىل خېلىل (ئابدۇجېلىل ھاجىم)،
قەشقەر سەمەن ساياھەت گۇرۇھىنىڭ باش دىرېكتورى، سەمەن مېھمانخانىسىنىڭ خوجايىنى ئىبراھىم مۇسا،
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئۇيغۇرلار ۋە ئامېرىكىلىقلاردا يالغۇز ئاتنىڭ چېڭى ۋە دېڭى
جوڭگۇدا بولۇپمۇ دىيارىمىزدا بىر كىشى مەدھىيەلەنسە «ئائىلىسى خەتەردە قالغاندىمۇ باشقىلارنى ئالدىن ئويلىغان، خەلقنىڭ خىزمىتى ئۈچۈن ئائىلىسىنى قۇربان قىلغان، ئۆز ئارزۇسىنى جامائەت مەنپەئەتىگە بويسۇندۇرۇپ ئۈن تىنسىز خىزمەت قىلغان، كېيىنكى ئەۋلادلارنىڭ بەختى ئۈچۈن ئىللىق ئائىلە مېھرىنى قۇربان قىلغان، مۇھەببىتىنى ئەل ۋەتەنگە بېغىشلىغان» دېگەن سۆزلەر دائىم تەكرارلىنىدۇ. بىزدىكى تەشۋىقاتتا ئاساسى ئېقىمغا ئايلانغان بۇ گەپ ئامېرىكىلىقلار ئۈچۈن تولىمۇ بىنورمال ئاڭلىنىدۇ. ئۇلارغا بۇ ئالجىغانلىقتەك، جۆيلۈشتەك تۇيۇلىدۇ. چۈنكى بۇ تەرغىباتتا ئىنساننىڭ خۇسۇسىي ھاياتى ۋە ئارزۇسى جامائەت مەنپەئەتىگە قارشى قويۇلۇپ قەستەن يوققا چىقىرىلغان. بىر ئىنساننىڭ كىشىلىك غايە، ئىستەك ۋە تەلەپلەردە بولۇشى ئۇياتلىق ئىشتەك كۆرسۈتۈلگەن. مەنچە بۇ جانسىز ئىدولوگىيە تەلەپ قىلىدىغان شەخسيەتسىز ھاياتنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ، جانلىق تۇرمۇش تەلەپ قىلىدىغان شەخسىي ھاياتنى، ئىنسانىي تۇيغۇنى ئىنكار قىلىشتۇر. بۇ يەردە تەكىتلەنگىنى ئىدولوگىيە يارىتىش ۋە تارقىتىشتا تەشەببۇسكار گورۇھنىڭ بۇلاردىن مەھرۇم كىشىلەرنىڭ شەخسىيىتىنى ئۆزلىرى ئۈچۈن يەمچۈككە، ئولجىغا ئايلاندۇرۇشىدۇر. مۇشۇنداق تەشۋىقاتنىڭ سايىسىدە ھېلىقى گورۇھقا مەنسۇپ كىشىلەر بويسۇنغۇچىلارنىڭ قۇربانلىقلىرى بەدىلىگە خاتىرجەم شەخسىي ھاياتنىڭ پەيزىنى سۈرىشىدۇ. مەن يۇقارقىدەك شەخسنىڭ ئەڭ ئەقەللىي ئىنسانىي تەلەپلىرى گۇناھلىق قىلىقتەك يوشۇرۇلىدىغان جەمئىيەتتە ياشىغانلىقىم ۋە مارئارىپ كۆرگەنلىكىم ئۈچۈن ئامېرىكىدىمۇ خاھىشىمنى يوشۇرۇپتىمەن.، ئۆزەمنىڭ ئىقتىدارى ۋە ھەمكارلىقتىكى رولۇمنى تەشكىللىگۈچىنىڭ نوپۇزى ئالدىدا ئەرزىمەس كۆرگەنلىكىم سەۋەبلىك ئىنسانغا خاس تەلەپلىرىمنى ئوتتۇرىغا قويۇش پۇرسىتىمدىن ئۆزلۈگۈمدىن ۋاز كېچىپتىمەن. نەتىجىدە تاللاش ھوقۇقۇمنى تەشكىللىگۈچۈمنىڭ نوپۇزى ۋە ئەرزىمەس نەپ ئالدىدا پايخان قىلىپ ئامېرىكىلىقلارنىڭ غەلىتە مەخلۇققا ئاغدۇرۇلغاندەك نەزەرلىرىنىڭ ۋەزنىدىن قەددىم ئېگىلىپ مىجىلىپ كەتكەندەك تۇيغۇدا بولۇپ ئازاپلىنىپتىمەن.
ۋېينامە. قانقىللار تەزكىرىسى
«ۋېينامە» شىمالى چى پادىشاھلىقى (557-550-يىللار) دەۋرىدە ئۆتكەن ۋېي شۈ (572-506- يىللار) قاتارلىق تارىخشۇناسلار تەرىپىدىن تۈزۈلگەن، شىمالىي ۋېي پادىشاھلىقىنىڭ (534-386- يىللار) خاس تارىخى خاتىرلەنگەن. جەمئىي 130 جىلدىلىق تەزكىرە- يىلنامە شەكىلىدە يېزىلغان تارىخى ئەسەر. ۋېي شۈ ئەسلىدە شىمالىي ۋېي پادىشاھلىقىدا خىزمەت قىلغان. كېيىن شىمالىي چى پادىشاھلىقى دەۋرىگە كەلگەندە ھۈدەيچى بەگ قۇشۇمچە پۈتۈكچى بەگلىككە تاينىپ، «ۋېينامە» نىڭ جوڭگو تارىخشۇناسلىقىدىكى ئەڭ زور مۇۋاپىقىيتى شۇكى، ئۇ ئېلىمىز فېئوداللىق جەمئىيتىدىكى «رەسمىي تارىخ»لارنىڭ ئىچىدە تۇنجى بولۇپ ئاز سانلىق مىللەت يۇقىرى قاتلام گۇرۇھلىرىنى ھوكۈمرانلىقلار قاتارىغا كىرگۈزگەن. ئۇنىڭدا ئاساسلىقى جۇڭگونىڭ شىمالىدىكى سىبىر تابغاچلىرىنىڭ (سىيانپى توغباتلىرىنىڭ) مىلادىيە 4- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن 6- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىغىچە بولغان تارىخى خاتىرلەنگەن. « ۋېينامە »نىڭ مىللەتلەر تارىخىنى خاتىرلەش جەھەتتىككى بىر ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇنۇڭدا تابغاچ قەبىلىسدىن باشقا سىبىر قەبىلىلىرنىڭ تارىخى خاتىرلىنىپ، مەزمۇن دائىرىسى شەرقىي شىمال، غەربىي شىمال، غەربىي يۇرۇت ۋە شىمالدىكى نۇرغۇنلىغان مىللەتلەرگە چېتىلغان. «ۋېينامە»نىڭ جىلىد «قانقىللار تەزكىرىسى(高车传) دە ئاساسلىقى قانقىللارنىڭ قەدىمكى قىزىل دىللاردىن (赤狄)كېلىپ چىققانلىقى دەسلەپ (狄历)دەپ ئاتالغانلىقى ، كېيىن شىمالدىكىلەرنىڭ چىلى (敕勒)، شىيالىقلارنىڭ قانقىل ، دىڭلىڭ (丁零)دەپ ئاتغانلىقى، قانقىللارنىڭ ئالتە قەبىلىسى، 12 ئۇرۇقنىڭ بارلىقى ئۇلارنىڭ ئۆرۈپ- ئادەتلىرى، جۇرجانلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ، كېيىن جۇرجانلارغا قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ ئالتاي ۋە تەڭرىتاغ رايۇنلىرىدا قانقىل خانلىقنى قۇرۇش جەريانلىرى، خانلىق قۇرۇلغانىدىن كېيىن جۇرجان، سىبىر، ئېغتالىت قاتارلىق مىللەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئاخىرقى خاندالىقىنىڭ ئاغدۇرلىشى قاتارلىق ئىنتايىن قىممەتلىك تارىخى مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن. بۇ مەلۇماتلار كەرچە ئىنتايىن قىسقا، ئاددىي بولسمۇ، لېكىن ئۇ نۆۋەتتە دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى تەتقىقاتچىلارنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر قەبىلىلىرنىڭ مىلادىيە 4- ئەسىردىن 6- ئەسىرگىچە بولغان تارىخىي جەرياندىكى ئەگرى- تۇقاي تارىخىي مۇساپىنى ۋە جەمئىيەت ئەھۋالىنى تەتقىق قىلشنىڭ بىرىنچى قول يازما ماتېريالى بولۇپ سانالماقتا. چۈنكى، ئىلىم ساھەسىدىكىلەر نۆۋەتتە دىڭلىڭ (丁零)، قانقىل (高车) ۋە تېلىلار ((铁勒 نى بۈگۈنكى ئۇيغۇر مىللىتنىڭ ئەجداتلىرى ، دىڭلىڭ ، قانقىل ۋە تېلىلارنىڭ تارىخىنى بۈگۈنكى ئۇيغۇر مىللىتنىڭ يىراق قەدىمكى زامان تارىخىنىڭ مۇھىم تەركىنىي قىسمى ، «ۋېينامە. قانقىللار تەزكىرىسى»دە خاتىرلەنگەن قانقىللارنىڭ ئالتە قەبىلىسنىڭ بىرى بولغان يۈەنخې(袁纥) نامنى ئۇيغۇرلار نامىنىڭ تۇنجى قېتىم خەنزۇچىگە تەرجىمە قىلنىشى، دەپ ھېسابلايدۇ [26].
ئشىلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى
ئشىلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى
يېزا ئگىلىك 1-دىۋىزىيە (ئاقسۇ شەھىرىدە) 1~16 تۇەنگىچە
يېزا ئگىلىك 3-دىۋىزىيە(قەشقەر شەھىرىدە) 41~53-تۇەنگىچە،پەيزىۋات مەركىزى دېھقانچىلىق مەيدانى،شەرقى شامىلى دېھقانچىلىق مەيدانى،قىزىل بايراق دېھقانچىلىق مەيدانى،يەكەن دېھقانچىلىق مەيدانى، قاغىلىق دېھقانچىلىق مەيدانى، تويۇن دېھقانچىلىق مەيدانى
مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
2.1. مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە ئەقلى تەپەككۇردىكى خاملىق ئىككىنچى ھېكايىدە تىلغا ئېلىغان ئىشلار بەكمۇ قىزىقارلىق. بىرسىدە ئۇيغۇر تالىپلار بىر ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچىدىن «ناماز ئوقۇمايدىكەن» دەپ بىلىم ئېلىشتىن ۋاز كەچكەن بولسا، يەنە بىرىدە ئۇيغۇر سىتۇدېنتلار«دىن تارقتىدىكەن» دەپ ئۆگىنىشنى تەرك ئەتكەن. مەن ناماز ئوقۇمايدىغان ئۇيغۇردىن دەرس ئېلىشنى خالىمىغان كىشىلەرنى پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئەسىرگە چۈشكەن يەھۇدىلار ئىچىدىكى خەت تونۇيدىغانلىرىنى مۇسۇلمانلارغا خەت ئۆگىتىش ھىسابىغا ئازات قىلىۋەتكەنلىكىنى ئويلۇشۇپ بېقىشقا ئۈندەيمەن. بۇ يەردىكى مەسىلە مۇئەللىمنىڭ ناماز ئوقۇماسلىقى بولسا، تەدبىر يىراقلىشىش، تاشلىۋېتىش ئەمەس ھەل قىلىش بولۇشى كېرەك. ھەرقانداق ئۇيغۇر مىڭ نەچچە يۈز يىللىق ئۇيغۇرئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرىدە يېتىلگەن، ئۆسكەن بولىدۇ. ئەگەر شۇ داڭلىق دىنى ئۇنۋېرىستىتتا ئوقۇيدىغان تالىپلارنىڭ بىر ئۇيغۇرنى ئىبادەتكە دەۋەت قىلغۇدەك بىلىمى ۋە تىرىشچانلىقى بولمىسا بۇلارنىڭ ئالى مەكتەپتە نېمە ئوقۇشىدىن قەتئىي نەزەر تەرجىمان ياكى ساقچى بولۇپ جان بېقىۋاتقان سىتۇدېنتلاردىن نېمە پەرقى. بۆشۈكتىن تۆشۈككىچە بىلىم ئېلىش پەرز قىلىنغان مۇسۇلماننىڭ ئوقۇتقۇچىسىنى «ناماز ئوقۇمايدىكەن» دەپ ئىلىم ئېلىشتىن ۋاز كېچىشى ئادەمنى ئۈمىتسىزلەندۈرمەي قالمايدۇ. مۇشۇ قائىدە بويىچە تەھلىل قىلغاندا «خىرىستىيان دىنى تارقىتىدىغان» لىقى گۇمان قىلىنغان ئوقۇتقۇچىدىن ئېنگىلىزچە ئۆگىنىشنى رەت قىلىشمۇ مەسىلىدىن قېچىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس. مەزكۇر ئوقۇتقۇچى راستىنلا دىن تارقاتقۇچى بولغان تەقدىردىمۇ تەدبىر قېچىش، يىراقلاش بولماسلىقى كېرەك. چۈنكى ھازىر دۇنيا بىر كەنت ھالىتىگە كەلدى. تۈرلۈك ئىددىيەلەر، مەسلەكلەرگە دوقارىشىپ تۇرۇشىتىن ھىچ كىم ساقلىنالمايدۇ. بۇرۇنقىدەك باشقا قاراشتىكى كىشىلەردىن يىراقلىشىش، ئۇچراشماسلىق ئارقىلىقلا ئىتىقادنى قوغۇداپ قالغىلى بولمايدۇ. سىز يۈزلىنىشتىن قورققان خىرىس ئەگەر بايقىمىسىڭىز كىنو، تىياتىر، زىننەت بويۇملىرى ۋە باشقا ئاخبارات ۋاستىلىرى ئارقىلىق ھاياتىڭىزنى ئۈنسىز تىزگىنلەپ كېتىشى مۇمكىن. شۇڭا ھېچ بولمىغاندا سىز قېچىۋاتقان نەرسىنىڭ زادى نېمە ئىكەنلىكى ھەققىدە باشلانغۇچ بىلىمدىن بولسىمۇ خەۋەردار بولۇشىڭىز كېرەك. بۇ ئىككى ھىكايەتتىكى ئورتاق نۇقتا ئۆزى توغرا دەپ قارىغان مەسلەكتە بولمىغانلاردىن قېچىش، ئۆز مەسلىكىگە رىقابەتچى چىقىپ قېلىشتىن قورقۇش، قىسقىسى ھەرقانداق ساھەدىكى بىلىم ۋە چۈشەنچىلەرنى سىنايدىغان لوگىكىلىق تەپەككۇردىكى خاملىق بولۇشى مۇمكىن. مەنچە مەسلەككە بولغان سۆيگۈ ئەقلىي قايىللىق بىلەن كۈچلەنمىسە رىقابەتكە، مۇنازىرىگە بەرداشلىق بېرەلمەيدۇ. مەسلەككە خىرىس قىلىدىغان مەۋجۇد زىددىيەتتىن قېچىش مەسلەكنى خەققە چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيدىغان ئەقلى تەپەككۇردىن يىراقلاشقانلىقنىڭ ئىسپاتى. مەسىلىلەرگە يۈزلىنىش، ئەتراپلىق ئىزدىنىش، قانداق ئىنكارغا قانداق رەددىيە بېرىش، قايسى باھانى قانداق تەنقىد قىلىش قاتارلىقلار لوگىكا تەلەپ قىلىدىغان جەريان. مەسلەكنى چۈمبەل قىلىپ مەسىلىنى كۆرمىگەنگە سېلىش، ياكى ئۆزىنى قاچۇرۇش مەسىلىنىڭ يوقلۇقىغا ياكى يوقالغانلىقىغا باراۋەر ئەمەس. شۇڭا مەسىلىگە يۈزلىنىش مەسلەك ھەققىدىكى چۈشەنچىنى ئارتتۇرىدۇ، تەپەككۇرنى بىلەيدۇ، سۆيگۈنى كۈچلەندۈرىدۇ. ئەگەر يۇقاردا تىلغا ئېلىنغان تالىپ ۋە سىتۇدېنتلاردا مەسلەك مۇنازىرىسىدە يېڭىپ چىققۇدەك بىلىم، شۇ بىلىملىرىنى باشقىلارغا چۈشەندۈرگىدەك تەپەككۇر قابىلىيىتى بولغان بولسا ئۆزىنى قاچۇرۇپ ئۆگىنىش پۇرسىتىنى قولدىن بەرمىگەن بولاتتى.
سىلەردە قۇربان ھېيىت مودا بولدىمۇ؟
ئالدىنقى: ئۇيغۇر گېنىرالنىڭ ھوزۇرىدا
جېن زىدەن(ئويۇنچى)
ئۈزۈندىلىرى
«بەدەن ساپايىڭىزنى ئۆستۈرۈپ، ھەر قاچان رىقابەتكە تەييار تۇرالىسىڭىزلا، ھەقىقىي جانبازغا ئايلىنالايسىز. سىز مۇھەببەت باغلىغان گۇمپا قايسىلا خىلغا تەۋە بولسۇن، بەدەن ساپاسى ئۇنىڭ ئاساسىدۇر. ياخشى بولغان بەدەن ساپاسى ئۇزۇن مەزگىللىك چېنىقىش ۋە داۋاملاشتۇرۇشتىن كېلىدۇ» دەيدۇ جېن زىدەن.
خاممۇرابى
پارىژدىكى لۇف مۇزېيىغا ئۈچ پارچە قارا بازالىتتىن بىرىكتۈرۈپ ياسالغان بىر تاش تۈۋرۈك قويۇلغان، تاش تۈۋرۈكنىڭ ئۈستۈنكى قىسمىغا قۇياش ئىلاھى بىلەن ھەققانىيەت ئىلاھىنىڭ خاممۇرابىغا ھوقۇق كالتىكىنى بېرىۋاتقانلىق كۆرۈنۈشى ئويۇلغان، تۆۋەنكى قىسمىدا شىنىسىمان ئويما يېزىق بولۇپ، بۇ دەل دۇنياغا مەشھۇر «خاممۇرابى قانۇنى» دۇر. بۇ قانۇننىڭ تۈزۈلۈشى خاممۇرابىنىڭ ھاياتىدىكى ئەڭ چوڭ تۆھپىسى ھېسابلىنىدۇ.
ئوغلاق تارتىشىش
خەلق ئارىسىدا مۇنداق بىر قوشاق بار:
<يىگىتلەرنىڭ ئىچىدىن، چەۋەندازلار تاللىنار.
ئاتلىرىنى چاپتۇرۇپ، يەردىن ئۈزۈپ ئېلىشار.
بۇ ھەرىكەت دۇنيادىكى باشقا مىللەتلەردە يوق، ئۇ پەقەت تۈركىي قوۋملارغا خاس بولغان ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ئوغلاق تارتىشىش ئۇسۇلى: ئوغلاق تارتىشىشنى باشلاشتىن بۇرۇن ئاتاپ قويغان ئوغلاقنى سويۇپ، باش ۋە پاقالچاقلىرى ئېلىۋېتىلىپ ئۈچىيىنى بوغۇپ قويىدۇ. بەزىدە ئىچ قارنى ئېلىپ تاشلىنىپ، سۇغا چىلاپ قويۇلىدۇ. ئوغلاق تەييارلانغاندىن كېيىن مەيدانغا تاشلاپ بېرىلىدۇ. ئېتى يۈگۈرۈك چەۋەندازلار ئالدىن كېلىپ ئوغلاقنى يەردىن ئېلىپ ئۈزەڭگە ئاستىغا ياكى تېقىمغا بېسىپ ئېلىپ قاچىدۇ. باشقىلار قوغلاپ تالىشىدۇ. ئادەتتە يېقىن دوستلار مۇسابىقىدە ھەرگىز بىر - بىرىگە يول قويۇشمايدۇ. كۆرگۈچى ئامما ۋارقىرىشىدۇ. پۈتۈن مەيدان جىددىيلىشىپ، كىشى قەلبىنى ھاياجانلاندۇرىدۇ. ئېلىپ قاچقان ئوغلاققا باشقىلار قوغلاپ يېتىۋالسا، نەچچە ئونلىغان چەۋەندازلار غۇژمەك بولۇۋېلىپ تەرەپ - تەرەپتىن قىستىلىپ كىرىدۇ. ئوغلاقچىلارنىڭ بىر قىسمى ئېلىپ قېچىش يۆنىلىشىنى توسىدۇ. غۇژمەك بولۇشۇۋالغان ئوغلاقچىلار توپنى بۆسۈپ چىقىشقا تىرىشىدۇ. بەزىدە بىر توپ كىشىلەر بىرلىشىۋېلىپ، قوغداش، تېقىمىغا ئېلىپ قېچىش ۋە قوغلاپ كەلگەنلەرنى توسۇش قاتارلىق جەھەتلەردە ئىش تەقسىم قىلىشىۋالىدۇ. كۈچلۈك ئات مىنگەن قاۋۇل يىگىتلەر ئوغلاقنى تارتىپ چىقىشقا مەسئۇل بولىدۇ. ئوغلاقنى تارتىپ ئېلىپ قاچقۇچىلار قوغدىغۇچىلارنىڭ ماسلىشىشى بىلەن ئوغلانى توپ ئىچىدىن ئېىپ چىقىشىغىلا، ئېلىپ قاچقۇچى شۇئان ئوغلاقنى ئالىدۇ - دە، ئېلىپ قېچىش جەريانىدا باشقىلارنى يەتكۈزمەي، ئوغلاقنى قايسى ئۆيگە تاشلىسا ياكى بەلگىلەنگەن پەللىگە ئاتسا، شۇ تەرەپ غەلىبە قىلغان بولىدۇ. ئوغلاقمۇ شۇلارغا مەنسۇپ بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، يەكمۇ يەك تارتىشىش ئۇسۇلىمۇ بولۇپ، تەييارلانغان ئوغلاق مەيدانغا تاشلىنىدۇ. بۇ چاغدا، ئۆز ئورۇنلىرىغا ۋەكىللىك قىلىدىغان ئىككى چەۋەنداز ئوغلاقنى يەردىن ئېلىپ تارتىشقا باشلايدۇ. كىمنىڭ كۈچى كۆپ، ئېتى كۈچلۈك بولسا، شۇ كىشى ئوغلاقنى تارتىۋالىدۇ. لېكىن، ئوغلاقنى ئېلىپ قاچمايدۇ. بۇنداق مۇسابىقە كىچىكرەك دائىرە ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ خىل تارتىشىش ئۇسۇلىدا قاتناشقان ئادەم سانىنىڭ ئاز كۆپلۈكىگە قاراپ، يېڭىلگەننى قالدۇرۇش ياكى ئالماشتۇرۇش تۈزۈمى قوللىنىلىدۇ. يەنە بىر خىل ئوغلاق تارتىشىش ئۇسۇلى بولۇپ، بۇمۇ ھەرىكەت جەھەتتە ئاساسەن يۇقىرىدىكىلەرگە ئوخشاپ كېتىدۇ. ياكى بەشتىن بولۇپ ئوغلاق تارتىشىدۇ. ئوغلاقنى تارتىپ ئېلىپ چىققۇچى بەلگىلەنگەن جايغا تاشلايدۇ. بۇ خىل تارتىشىش ئۇسۇلىدا خەۋپ - خەتەر ئازراق بولىدۇ. ئادەم ۋە ئات زەخىملىنىپ جاراھەتلىنىشتەك ئەھۋاللار ئانچە كۆرۈلمەيدۇ. بۇ ھەرىكەت قەدىمكىلەرنىڭ بىزگە قالدۇرۇپ كەتكەن قىممەتلىك مىراسى بولۇپ، ئازادلىقنىڭ دەسلىپىگە قەدەر ئويلىىپ كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن گۇڭشېلىشىش، مەدەنىيەت ئىنقىلابى ۋە <تۆت كىشىلىك گۇرۇھ> ھۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىلدە توختاپ قالغانىدى. پارتىيە 11 - نۆۋەتلىك 3 - ئومۇمىي يىغىندىن كېيىن، يېزا ئىقتىسادىي سىياستىدە چوڭ ئۆزگىرىش بولدى. ئاستىن - ئۈستۈن بولۇپ كەتكەن ئىشلار ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى. يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىش ۋەزىيىتى، دېھقانلارنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى تۇرقۇشى ياخشىلىنىپ شاد - خۇراملىققا چۆمدى. دېھقان - چارۋىچىلار بەيگىگە، ئوغلاققا سالىدىغان ئاتلارنى تاللاپ مىنىدىغان بولدى. شۇنىڭ بىلەن شىنجاڭنىڭ ھەممە جايلىرىدا توي - تۆكۈن، ھېيت - بايرام كۈنلىرىدە ۋە دېھقانچىلىقنىڭ ئالدىراش بولمىغان ۋاقىتلىرىدا ئوغلاق تارتىشىش ھەرىكىتى بولۇپ تۇرىدىغان بولدى.
شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى
«شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى » (北史 )
سۈينامە
«سۈينامە» تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن ۋېي چىڭ قاتارلىقلار تەرىپىدىن تەزكىرە- يىلنامە شەكىلدە يېزىلغان، سۈي سۇلالىسى (581-618- يىللار ) دەۋرىنىڭ تارىخىي نوقتىلىق بايان قىلنغان 85 جىلدلىق تارىخىي ئەسەر.
«سۈينامە » نىڭ 84- جىلد « شىمالىي دىلار تەزكىرىسى »دە مەخسۇس «تۈركلەر تەزكىرىسى» (突厥传) ۋە «تېلىلار تەزكىرىسى » (铁勒传) بېرىلگەن. «تۈركلەر تەزكىرىسى »دە تۈركىللەرنىڭ باش كۆتۈرۈپ چىقىپ تۈرۈك خاندالىقىنى قۇرۇشى ،تۈركىلەرنىڭ جۇرجانلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، تۈركىلەرنىڭ شەرق، غەرب ئىككىگە بۆلۈنىشى ، تۈرۈك خاندالىقنىڭ سىياسى ، ئىقتىسادى ، دۆلەت تەشكىلىي ، ئۆرۈپ ئادىتى تۈركىلەرنىڭ سۈي سۇلالىسى ۋە غەربىي رايۇندىكى بەگلىكلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىقلار بىر قەدەر تەپسىلى بايان قىلىنغان. «تېلىلار تەزكىرىسى » دە تېلىلارنىڭ غەربىي دېڭىز (西海) نىڭ شەرقىدىن تاڭى شەرىقتىكى ھەر قايسى جايلارغىچە تاغ- قىر بويلاپ ، دېڭىز- دەريا ۋادىلىرنى ياقلاپ ئورۇنلاشقان 40 نەچچە قەبىلە- ئۇرۇقنىڭ نامى، ئۇلارنىڭ جايلاشقان ئورۇنلىرى، تۈرك خانلىقى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىقلار بايان قىلىنغان.
ھايۋانلارنىڭ پۇراش سېزىمى سېكتورلىرى
مەزمۇنى
ئادەتتە ھايۋانلار پۇراقلارنى سېزىشتە بۇرنىغا تايىنىدۇ. بىراق، پۇراقلارنى بۇرنىغا تايانمايمۇ چاققان سېزىدىغان بىرمۇنچىلىغان ھايۋانلارمۇ بار.