cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شىمالىي مارىئانا فېدېراتسىيىسى
شىمالىي مارىئانا فېدېراتسىيىسى بولسا تىنچ ئوكيان جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا سايپان، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا سايپان. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى گۇبېرناتور بەنىگنو فىتىئال. ئازىركى باش ۋەزىر تىموتھي ۋىللاگومەز. بۇ دۇلات 1986 مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 477 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 86 مىڭ.
2017-يىلدىن كېيىن تۇتۇلغان لاگېر ۋە تۈرمىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى توغرىسىدا قىسقىچە ئانالىز
«ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنى ستاتىستىكا ئىدارىسى» نىڭ سانىغا ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنىدىكى ئوتتۇرىچە ئائىلە كۆلىمى، ھەر بىر ئائىلىدە 3.26 ئادەم بار بولۇپ، book118.com تور بېتىدىكى ماقالىگە ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە كۆلىمى، ئاز دېگەندە ھەر بىر ئائىلىدە 4.01 ئادەم بار. يۇقىرىقى سانلارغا ئاساسەن، ھازىر ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە سانى 2.8254 مىليون، ھەر بىر ئائىلىدىكى ئادەم سانى، 4.01 ئادەم دېگەن يەكۈننى چىقىرالايمىز.
– 15-55 ياشقىچە
يۇقىرىقى ئۇچۇرنىڭ خالىغان بىرىگە توشىدىغان ئادەملەرنى گۇمانلىق دەپ قاراپ، لاگېرغا ئېلىپ كەتكەن.
يۇقىرىقى جەدۋەلگە قارىساق، بۇ جەدۋەلنى مەيلى كىملا توشقۇزمىسۇن، ھەر قانداق ئائىلىدىن ئاز دېگەندە بىر ياكى بىردىن كۆپ ئادەمنىڭ يۇقىرىقى ئۆلچەملەرنىڭ بىرى ياكى بىر قانچىسىگە توشىدىغانلىقىنى كۆرەلەيمىز.
1. نوپۇسنىڭ ھەقىقەتەن 4.3 مىليون بىلەن 5.5 مىليوننىڭ ئارىلىقىدا كېمىيىپ كەتكەنلىكىنى كۆرەلەيمىز. ئەگەر تۇتۇلغان ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 1-2 مىليون ئەتراپىدا بولسا، بۇ ئومۇمىي نوپۇسنىڭ 10% -20% نى ئىگىلەيدۇ. ئەگەر رېئاللىق مۇشۇنداق بولسا، خىتايلار ھەقىقىي نوپۇسنى بۇرۇنقىدەك ئېلان قىلىۋەرگەن تەقدىردىمۇ، ئادەتتە نوپۇس ستاتىستىكىسى قىلمىغان ئەھۋال ئاستىدا، نوپۇسنىڭ زادى قانچىلىك كېمىيىپ كەتكەنلىكىنى بايقاش ئىنتايىن قىيىن. نەتىجىدە خىتاينىڭ نوپۇسنى يوشۇرۇشنىڭمۇ ھاجىتى يوق بولۇشى مۇمكىن.
2019-يىلى 3-ئاينىڭ 2-كۈنىدىكى،yidianzixun.com دېگەن تور بېتىدە، «ئاز سانلىق مىللەتنىڭ نوپۇسىنى بىلمىگەنلەر كۆرۈڭلار» دېگەن يازمىدىمۇ، ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىنى 7.21 مىليون دەپ يازغان.
[6] 2018年新疆维吾尔自治区国民经济和社会发展统计公报
[7] 中国各民族人口总数排名 排行榜 有多少
https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/china-includes-tibet-xinjiang-hong-kong-and-macau/xinjiang/
http://www.gxcic.net/gxjcxh/shownews.asp?newsid=957
[20] 六十年礼赞——献礼新疆成立60周年
مەشغۇلات سىستېمىسى
.مەشغۇلات سېستىمىسى دىگەن نىمە؟
كومپىيوتىر ئىشلەتكۈچى ئۈچۈن ئېيتقاندا، مەشغۇلات سېستىمىسى ئىشلەتكۈچى ۋە كومپىيوتىر ئارىسىدىكى ئالاقىلىشىش سۇپىسى. ئەگەر مەشغۇلات سېستىمىسى بولمىسا، ئىشلەتكۈچى مۇرەككەپ قۇرۇلمىلىق كومپىيوتىرنى پەقەتلا ئىشلىتەلمەسلىكى مۇمكىن. شۇڭلاشقا كومپىيوتىرنى قولاي، جانلىق ۋە بىخەتەر ئىشلىتىشكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن چۇقۇم مەشغۇلات سېستىمىسىنىڭ ياردىمى بۇلۇشى كېرەك. مەسلەن بىز پىرىنتىرد خەت بېسىپ چىقارماقچى بولغاندا، پەقەت ھۆججەتنى تەييارلاپ، مەشغۇلات سېستىمىسىغا "بېسىپ چىقىرىش" دىگەن بويرۇقنى بەرسەكلا، مەشغۇلات سېستىمىسىنىڭ ياردىمى ئارقىلىق ئارلىقتىكى نۇرغۇن مۇرەككەپ جەرياندىن خالى ھالدا، پىرىنتىرنىڭ چىقىرىش ئېغىزىدىن نەتىجىگە ئېرىشمىز. ئەمىليەتتە، ئۇ خەتنى بېسىپ چىقىرىش كومپىيوتىرنىڭ ئىچكى قىسمىدا خېلىلا مۇرەككەپ بىر جەريان ئارقىلىق ئۇرۇندىلىدۇ؛ ئادەتتە، ئىشلەتكۈچى بىلەن كومپىيوتىر ئارىسدىكى ئالاقە شەكلى ئۈچ خىل بولىدۇ.
مەركىزى بىر تەرەپ قىلغۇچ(CPU) نى باشقۇرۇش
CPU بولسا بىر پۈتۈن كومپىيوتىر سېستىمىسىدىكى ئەڭ يادرولۇق تەركىب. ئۇنىڭ ئىقتىدارىنىڭ ياخشى يامان بولىشى پۇتكۇل كومپىيوتىرنىڭ ئىقتىدارىغا بىۋاستە تەسىر كۆرسىتىدۇ. يەنە كىلىپ CPU نىڭ ئىشلەش سۇرئىتى باشقا بارلىق قاتتىق دىتاللارنىڭ ئىشلەش سۇرئىتىدىن كۆپ تىز بۇلۇپ، كومپىيوتىردىكى باشقا تەركىبلەرنىڭ نورمال خىزمىتى ئوخشاشلا CPU دىن ئايرىلالمايدۇ. مەسلەن، بىز كومپىيوتىردا بىرلا ۋاقىتتا مۇزىكا قۇيۇش، خەت كىرگۇزۇش، پىرىنتىردا خەت بېسىپ چىقىرىش قاتارلىق كۆپلىگەن مەشغۇلاتلارنى ئېلىپ بارالايمىز. چۈنكى مۇزىكىنىڭ قۇيۇلۇشى، بىزنىڭ خەت كىرگۈزۈش سۈرئىتىمىز، پىرىنتىرنىڭ خەت بېسىپ چىقىرىش سۈرئىتى CPU نىڭ سۈرئىتىدىن كۆپ ئاستا بولغاچقا، بىز كىرگۈزگەن خەت مەلۇم جۇغلانمىغا يەتكەندە، CPU خەتلەرنى قۇبۇل قىلىش ۋە بېسىپ چىقىرىش پىروگراممىسىنى ئىجرا قىلىدۇ، ۋە ئۇنى تۇگەتكەندىن كىيىن دەرھال مۇزىكا قۇيۇش پىروگراممىسىنى ئىجرا قىلىدۇ. مۇشۇ ئۇسۇل بىلەن بىز تاپشۇرغان كۆپلىگەن ۋەزىپىلەرنى تەڭ ئۇرۇنداپ ماڭىدۇ. بىراق خەت بېسىش پىروگراممىسنى ئۇزاق ئىجرا قىلىپ كەتسە، مۇزىكىنىڭ قۇيۇلىشىغ تەسىر يىتىپ، ئۇزۈك-ئۈزۈك ئاڭلىنىپ قالىدۇ. ئۇنداقتا كىم CPU نىڭ مۇۋاپىق ۋاقىتتا ۋەزىپە ئالماشتۇرۇپ، ھەر قايسى ۋەزىپىلەرنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ئىجرا قىلىنىشنى كونتىرول قىلىدۇ؟ ئەلۋەتتە، بۇنى ئىشلەتكۇچى ئورۇندىمايدۇ، ھەم ئۇنىڭ ئۇرۇندىيالىشمۇ مۇمكىن ئەمەس. بۇ دەل مەشغۇلات سېستىمىسىنىڭ CPU نى باشقۇرۇشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ.
تېز ئىنكاس مەشغۇلات سېستىمىسى
بۇ سېستىما ئىنتايىن قىسقا بولغان چەكلىك ۋاقىت ئىچىدە ئۇچۇرلارنى تىز بىر تەرەپ قىلىش ۋە تىز ئىنكاس قايتۇرۇش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە. ئىنكاس ۋاقتىغا بولغان تەلەپكە ئاساسەن بۇ خىل مەشغۇلات سېستىمىسى يەنە قاتتىق تىز ئىنكاس سېستىمىسى ۋە يۇمشاق تىز ئىنكاس سېستىمىسى دەپ ئىككىگە بۆلىندۇ. قاتتىق تىز ئىنكاس سېستىمىسى ئاساسلىق سانەئەت ئىشلەپچىقىرىش جەريانىنى كونتىرول قىلىش ئالەم تەتقىقاتىدىكى ئىز قوغلاش، ھەربى قوراللارنى يىراقتىن باشقۇرۇش ساھەلىرىدە ئىشلىتىلدۇ. بۇنىڭدىن كۆرۋېلىشقا بولىدۇكى قاتتىق تىز ئىنكاس سېستىمىسىغا بولغان سۈرئەت ۋە ئىشەنچىلىك دەرىجە تەلىپى ئىنتايىن يوقىرى. يۇمشاق تىز ئىنكاس سېستىمىسنىڭ ئىنكاس ۋاقتىغا قويۇلغان تەلەپ نىسبەتەن تۆۋەن بۇلۇپ، ئۇ ئاساسەن ماتىريال ئىزدەش، ئالدىن بېلەت ھاۋالە قىلىش، بانكا مالىيە ئىشلىرىنى باشقۇرۇش قاتارلىق سېستىما ۋە ساھەلەردە قوللىنىلدۇ.
خارۇكى مۇراكامى
شان-شەرەپلىرى
ئۇ «غەلىتە قۇشنىڭ خەتەرلىكسەرگۈزەشتىسى» ناملىق ئەسىرى بىلەن يومىئۇرى 47-نۆۋەتلىك ئەدەبىيات مۇكاپاتى(読売文学賞)غا،«دېڭىز بويىدىكى كافكا»ناملىق ئەسىرى بىلەن 2005-يىلى ئامېرىكا «ئەڭ ياخشى كىتابتېزىملىكى»گە كىرىپ، «نوبىل مۇكاپاتىنىڭ مۇقەددىمىسى» دەپ تەرىپلىنىدىغان «فىرانىزكافكا مۇكاپاتى»(弗朗茨·卡夫卡奖)غا ئېرىشكەن. 2009-يىلى «1Q84» ناملىق ئەسىرى بىلەن «ئىرۇسالىم ئەدەبىيات مۇكاپاتى»(耶路撒冷文学奖)قاتارلىق كۆپلىگەن ياپۇنىيە ئەدەبىيات – سەنئەت مۇكاپاتلىرى ۋە خەلقئارالىقمۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن. 2011-يىلى ئۇ يۇقارقىدەك سەرخىل ئەسەرلىرى بىلەن ئىسپانىيەكاتالۇنىيە(Catalunya)خەلقارالىق مۇكاپاتىغىمۇ ئېرىشكەن.
ھەپتىنىڭ تاللانغان سۈرىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> 2010-يىلىدىكى تاللانغان سۈرەت ۋە رەسىملەر
تاغ ئۆچكىسى
left|thumb|350px|تاغ ئۆچكىسى تاغ ئۆچكىسى
ئائىلە قۇرۇلمىسى
2) تۇنجى ئوغۇلنىڭ ئورۇن مەرتىۋىسى يۇقىرى.
3) ئائىلە ئەنئەنىسىنى ئەلا بىلىش، ئاتا - ئانىسىغا ۋاپادار بولۇش، چوڭلارنى ھۆرمەتلەش، كىچىكلەرنى ئاسراش، ئائىلە ئىتتىپاقى، ئىناقلىقىنى ساقلاش ئۇيغۇرلارنىڭ گۈزەل ئەخلاقى ۋە ئائىلە تەربىيىسىنىڭ مۇھىم مەزمۇنلىرىدىن. ئائىلە ئەزالىرى ئىچىدە بۇنىڭغا خىلاپ ئىشلار سادىر قىلىنسا، ئۇلارنىڭ بۇ قىلمىشلىرى ئاتا - ئانىغا ۋاپاسىزلىق، ئائىلە ئەنئەنىسىگە ئاسىيلىق دەپ قارىلىپ پۈتۈن جەمئىيەتنىڭ قاغىش - نەپرىتىگە ئۇچرايدۇ. ئۇيغۇر ئائىلىسىدىكى مۇنداق مۇھەببەت نەپرەت <يەر سۇ بىلەن كۆكۈرەر، ئەر ئەر ئاتا - ئانا دۇئاسى بىلەن (كۆكۈرەر)>، <ئاتا قارغىش ئوق> دېگەن تەمسىلدە ناھايىتى ئوبرازلىق ئىپادىلەنگەن.
ماشنىلىق ئۆگىنىش
تارىخى
1952- يىلى ئاردىر سەمىيىل تۇنجى كومپىيوتېر پىروگوراممىسنى يازغان بولۇپ ، بۇ پىروگىرامما دۆلەتلار ئارا شاھمات مۇسابىقىسى ئۈچۈن ئىشلىتىلەتتى.
توكلۇق بېلىق ۋە ۋولت باتارېيىسى
توكلۇق بېلىق ھەققىدىكى تەتقىقاتلار كىشىلەرنى يەنە مۇنداق بىر ئىشقا ئىلھاملاندۇرماقتا: ئەگەر توكلۇق بېلىقلارنىڭ توك چىقىرىش ئەزاسىغا تەقلىد قىلىش مۇۋەپپەقىيەت قازىنالىسا، ئۇنداقتا پاراخوت ۋە سۇ ئاستى پاراخوتى قاتارلىقلارنىڭ ئېنېرگىيە مەسىلىسى ناھايىتى ئوبدان ھەل بولغان بولاتتى.
كىچىك مۈشۈكئېيىق
كىچىك مۈشۈكئېيىق
14- چىللە
14- چىللە ياكى 14- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 14- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 195. (كەبىسە يىلى 196.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 170 كۈن باردۇر.
قوڭۇر ئېيىق
left|thumb|350px|قوڭۇر ئېيىق left|thumb|300px| قوڭۇر ئېيىق
سېگولەن رويال
قوزغىغان غۇلغۇلىلار
2007-يىلىدىكى پىرزدىنت سايلىمى شۈبھىسىز يېقىنقى زامان فىرانسىيە تارىخىدىكى ئەڭ ھاياجانلىق بىر سايلامدۇر. فىرانسىيەگە ئوخشاش بىر كونسېرۋاتىپ دۆلەتتە، بىر ئايالنىڭ پىرزدىنت سايلىمىدا رەسمى ھالدا ئەر كاندىداتلارغا تەھدىت بولالىشى ھەقىقەتەن بىرىنچى قېتىم ئىدى. سوتسىيالىستلار پارتىيىسى نامزاتى سېگولەن رويال ئەمەلىيەتتە پارتىيە ئىچىدىكى غوللۇق رەھبەرلەرنىڭ ھېچبىرىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشەلمىگەن ئىدى. ھەر بىر رەھبەر ئۆزىنى پىرزدىنتلىق ئورنىغا مۇناسىپ كۆرەتتى ۋە رويالنى قابىلىيەتسىز دەپ ئويلايتتى. رويالنىڭ يىگىرمە يىللىق ھەمراھى، تۆت بالىسىنىڭ ئاتىسى بولغان فرانسوۋا ئوللاڭد سوتسىيالىستلار پارتىيىسىنىڭ باش كاتىپى بولۇپ، كىيىن چىققان رويالنىڭ ھاياتىغا ئائىت كىتاپلاردا دىيىلىشىچە ئوللاڭدىنى بىر مۇخبىر قىز بىلەن ئالاقىسى بار دەپ بىلگەن رويال ئۇنىڭدىن ئۆچ ئېلىش ئۈچۈن ئۆزىنى نامزات قىلىپ كۆرسەتكەن ۋە ئۆزىنىڭ كۈچلۈك بىر ئايال ئىكەنلىكىنى تونۇتماقچى بولغان. 80-يىللاردىكى پىرزدىنت مېتتېراڭ زامانىدا بىر مەزگىل مائارىپ مىنىستىرى بولغان رويال سىرتقى قىياپىتى ئاددى بىر ئايال ئىدى. لېكىن بۇ قېتىملىق سايلام مەزگىللىرىدە ئۇ سىرتقى قىياپىتىنى تامامەن يېڭى بىر تۈسكە كىرگۈزدى. رويالغا قارشى نۇرغۇن سوتسىيالىستلار ئۇنى گۈزەللىكى بىلەن پارتىيە ئەزالىرىنى ئۆزىگە جەلپ قىلدى دەپ ئەيىپلەشتى. شۇنچە كۆپ غوللۇق رەھبەرلەرنىڭ ھېچبىرىنى تاللىمىغان پارتىيە ئەزالىرى كۆپ سانلىق بىلەن رويالنى پارتىيەنىڭ بىردىنبىر پىرزدىنت نامزاتلىقىغا كۆرستىشتى. فىرانسىيە ئەڭ ئاخىرى يەنىلا بىر ئەرنى بىر نەچچە پىرسەنت ئاۋاز ئۈستۈنلىكى بىلەن پىرزدىنتىلىققا سايلىدى.
13. ئامېرىكىلىقلار باشقىلارغا باھا بەرگەننى يامان كۆرەمدۇ؟
توغرا ھازىر دۇنيادا مەدەنيەتلەر دىيالوگى تەكىتلىنىۋاتىدۇ. ھەممە نەرسىگە ئۆز بىلىمى ياكى مەدەنىيىتى نوقتىسىدىن باھا بېرىش ئانچە ئالقىشلانمايدىغان بولدى. مەملىكىتىمىزدىمۇ « مەدەنىيەتلەر دىيالوگى» ھەققىدە قەرەللىك مۇھاكىمە يىغىنلىرى ئۇيۇشتۇرۇلۇپ تۇرىۋاتىدۇ. بۇ يىغىنلارغا تۇڭگان ئالىملىرى ئاكتىپ ئىشتىراك قىلىپ ۋە تەشكىللەپ ئىسلام مەدەنىيىتى بىلەن كۆڭزىچىلىق مەدەنىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى چۈشىنىشنى كۈچەتىش ھەققىدە ئەھمىيەتلىك ئىزدىنىشلەردە بولىۋاتىدۇ. گەرچە بۇ مۇھاكىمە يىغىنلىرى ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنىمىزدا ئېچىلمايۋاتقان بولسىمۇ، بۇ بىزنىڭ بىر قىسىملارنىڭ ھەدىسىلا ئۆزى چۈشەنمەيىغان، يات مەدەنىيەتلەرگە فىئودالىزىمنىڭ، قالاقلىقنىڭ، قانۇنسىزلىقنىڭ، ۋە ئىلمىيسىزلىكنىڭ قالپىقىنى كەيدۈرۈشنىڭ پەيدىنپەي ئازىيىدىغانلىقىغا بولغان ئۈمىدىمىزنى كۈچلەندۈرىدۇ. ئەمما شۇ نەرسە رۇشەنكى ھەر قانداق ھادىسىنى كۆپتۈرۈش ئىلمىيي پىرىنسىپنى زەخمىلەندۈرىدۇ. مەدەنىيەتلەر ئارا چۈشىنىش، ئالاقە ۋە ھەمكارلىقنىڭ تەكىتلىنىشى ئىنسانلارنىڭ ھەممىنى ئۆز مەدەنىيىتىگە ئاساسەن باھالاش، ھۆكۈم قىلىشتىن ئىبارەت مەدەنىيەت مۇستەبىتىلىكىگە خاتىمە بېرىش بىلەن بىللە يەنە نۇرغۇن نامۇۋاپىق خاھىشلارنىڭ باش كۆتۈرىشىگىمۇ سەۋەپ بولدى.
مەۋھۇم سان
1545- يىلى ئىتالىيلىك ماتېماتىك كاردان ئالدى بىلەن بىر ياراشتۇرۇش ئىپادىسىنى ئوتتۇرغا قويدى. ئۇ مەنپىي ساننىڭ كۋادرات يىلتىزىنى «ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان سان » دەپ ئاتىدى. بۇنىڭ مەنىسى ، ئۇنى سان دەپ ئېتراپ قىلىشقا بولىدۇ ، لېكىن ئۇ « ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان » ، ھەقىقىي سانغا ئوخشاش ئەمەلىيەتتە مەۋجۇت مىقدارلارنى ئىپادىلىيەلمەيدۇ ، دېگەنلىكتۇر. 1632-يىلغا كەلگەندە ، فىرانسىيىلىك ماتېماتىك دېكارت مەنپىي ساننىڭ كۋادرات يىلتىزىغا ، كىشىلەر قۇبۇل قىلالايدىغان ئىسىم --- «مەۋھۇم سان » دېگەن نامنى رەسمىي بەردى. 1768- يىلى شۋېتسارىيىلىك ماتېماتىك ئەيلېر يەنە بىر قېتىم مەۋھۇم ساننى ئىزاھلىدى : « مەۋھۇم سان نۆلدىن چوڭمۇ ئەمەس ، نۆلدىن كىچىكمۇ ئەمەس ، يەنە نۆلگە تەڭمۇ ئەمەس بولغاچقا ، ئۇ ئەمەلىيەتتە مەۋجۇت بولىدىغان سانلار قاتارىغا كىرمەيدۇ ، ئۇ پەقەت بىزنىڭ تەسەۋۋۇرىمىزدىلا مەۋجۇت بولىدۇ. » بۇ 18- ئەسىردىكى ماتېماتىكلارنىڭ مەنپىي ساننىڭ كۋادرات يىلتىزى ، يەنى مەۋھۇم سانغا نىسبەتەن تونۇشى ۋە پوزىتسىيىسىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ ، «مەۋھۇم سان » دېگەن بۇ ئىسىمدىكى «مەۋھۇم» دېگەن خەتنىڭ مەنىسىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. گەرچە مەۋھۇم ساندا «مەۋھۇم» دېگەن بىر سۆز بولسىمۇ ، لېكىن ماتېماتىكلار ئۇنىڭغا بولغان تەتقىقاتنى بوشاشتۇرمىدى. 18- ، 19- ئەسىرلەردە ، ماتېماتىكلار مەۋھۇم ساننىڭ نۇرغۇن خۇسۇسىيەتلىرى ۋە قوللىنىلىشىنى بايقىدى. بولۇپمۇ 1777- يىلى ئەيلېر «مەۋھۇم سان بىرلىكى » چۈشەنچىسىنى ئوتتۇرغا قويدى. ئۇ نى ھەقىقىي سان بىرلىكى 1 گە ئوخشاش مەۋھۇم بىرلىك قىلىپ ،  ئارقىلىق ئىپادىلىدى. يەنى قىلىپ ئىپادىلىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن ، ھەر قانداق بىر مەۋھۇم ساننى ھەقىقىي سانغا ئوخشاش مەۋھۇم سان بىرلىكىنىڭ ھەسسىلىكى قىلىپ يازغان. مەسلەن ،
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئالى مەكتەپلەر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئاپتونوم رايونىمىزدىكى ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش سالاھىيىتىگە ئىگە ئالىي مەكتەپلەر ئىچىدە تولۇق كۇرسلۇق مەكتەپتىن 11 ى بولۇپ، ئۇلار:
مەخسۇس كۇرسلۇق ئالى مەكتەپلەر
شىنجاڭ سانائەت ئالىي تېخنىكومى
شىنجاڭ زامانىۋى كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى
مۇستەقىل ئىنىستىتۇت
شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پەن – تېخنىكا ئىنىستىتۇتى
ئۈستۈن ئاتۇش 2-ئوتتۇرا مەكتەپتە سۆزلەنگەن لىكسىيە
ھاياتىمىزدىكى بۇ سەپ ئاللاھ شۇنداق بىكىتكەن سەپ. ئەمدى بۇ سەپتىكى باراۋەرلىك ھەممە يەردە ئەكىس ئىتىشى كىرەك. ھەممە ئىشقا چېتىلىشى كىرەك، ھەرگىز مەسچىتتىلا باراۋەر بولۇپ، مەسچىتتىن چىققاندىن كىيىنلا بىر بىرىمىزگە ھۆكۈمران بولۇۋالساق بولمايدۇ. ھۆكۈمران بولىۋىلىپ، ھەممە ئىشتا مىنىڭ دىگىنىمنى ئاڭلايسەن، ھەممە ئىشنى مىنىڭ دىگىنىم بويىچە قىلىسەن، دىسە بولمايدۇ. بەزىلەر بالىسىغا، ئايالىغا باراۋەرسىزلىك قىلىپ بۇنى ئەنئەنىمىز دەيدۇ ئۇيغۇرنىڭ باراۋەرسىزلىك ئەنئەنىسى يوق، ئۇيغۇرنىڭ ئادالەتسىزلىك ئەنئەنىسى يوق، ئۇيغۇرنىڭ كۈچلۈككە ئېگىلىپ ئاجىزنى قۇل قىلىش ئەنەئەنىسى يوق.
ئامېرىكىدا تاسادىپىلىق ۋە تاقابىللىق
ئابدۇۋىلى ئايۇپ يازمىلىرى
گولمىي
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
بايقىلىشى:
14.ئامېرىكىدا نېمە بار، نېمە يوق؟
جوڭگۇدا ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ تېخنىكىسىز داۋام قىلالايدىغان يۇقۇرى تېخنىكا شىركىتى يوق. جوڭگۇدا ئامېرىكىدا ئىشلەنگەن ۋىندوس، مەكىنتاش يۇمشاق دىتالىنى ئىشلەتمەي كومپىيوتىر ئىشلىتەلەيدىغان ئادەم يوق. جوڭگۇدىن توننىلاپ كىرىۋاتقان مالدىن كىرگەن پايدا، ئامېرىكىدىن چىققان بىر سەر كەلمەيدىغان تېخنىكىلىق ئۈسكۈنە ياكى بىر يۇمشاق دىتالنىڭ ئالدىدا ھىچ نېمە ئەمەس. جوڭگۇدىن كېلىۋاتقان بايلار ۋە ئەمەلدارلارنىڭ ئامېرىكىغا تۈرلۈك يوللار بىلەن ئېلىپ كىرىۋاتقان پۇلىنىڭ ئالدىدا جوڭگۇنىڭ ئەرزان تەقلىدي ماللاردىن قىلىۋاتقان كىرىمى تايىنىلىق گەپ. ئامېرىكىلىق ئىنجىنىر بىر سائەتتە لايىھەلىگەن بىر سىخىمىنىڭ پايدىسى مىڭ جوڭگۇلۇق ئىشىچى بىر يىل تىككەن كىيىمدىن ئېشىپ چۈشىشى چوقۇم. شۇڭا بىلىم كۈچ، بىلىم پۇل دېگەن گەپ مۇشۇ يەردە ئىسپاتلىنىدۇ.
ئىسلاھاتچىلىق ۋە مۇھاپىزىكارلىق مەسىلىسى
چاغداش ئۇيغۇر كىملىكىنى قۇرۇپ چىققان ۋە ئۇيغۇر چاغداش مەدەنىيىتىنى بەرپا قىلغان ئىسلاھاتچىلىق ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا باشلانغان. ئىسلاھاتچىلىق ۋە ئىسلاھاتقا تۈرتكە بولغان ئامىل بىرى تاشقى سىياسى ئامىل( سوۋېت كومپارتىيىسىنىڭ ۋە خەلقئارا ئىنتىرناتسىۇنالنىڭ سىتىراتىگىيىلىك ئورۇنلاشتۇررىشى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر،تاتار كومۇنىست مىللەتچىلىرىنىڭ تەسىرى)يەنە بىرى ئىچكى مەدەنىيەت ئامىلى(بۇنىڭغا تاتار تۈرك ۋە ئۇيغۇر تۈرك زىيالىلىرىنىڭ جەدىتچىلىك ھەرىكىتى) بولۇپ بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ بۈگۈنكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ بەرپا قىلىنىشىدىكى رولى ۋە ئەھمىيىتى ئىنتايىن چوڭ تېما. ئەمدى شۇنىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق كېرەككى ئەينى دەۋردە بۇنداق ئىسلاھاتچىلىققا مۇقابىل مۇھاپىزىكارلىقنىڭ مەيدانغا چىققىنىمۇ چوقۇم. لېكىن بىز ئىسلاھاتچىلار ۋە ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرى ۋە پائالىيەتلىرى ھەققىدە بىر قەدەر ئەتراپىلىق مەلۇماتقا ئېرىشكەندىن باشقا مۇھاپىزىكارلارنىڭ تەشەببۇسلىرى ۋە ھەرىكەتلىرىدىن ساۋاتسىزمىز. ئەقىلچىلەرگە سىر ئەمەسكى مەسىلىنىڭ بىر تەرىپىنى زىيادە كۆپتۈرۈش ھۆكۈمنىڭ توغرىلىقىغا ۋە دەللىكىگە توسالغۇ بولىدۇ. بىزدە ئەينى چاغدىكى مۇھاپىزىكارلىق ھەققىدە تۈزۈك بايانلارنىڭ يېتەرلىك ساقلانماسلىقىدا بىزنىڭ خەلقىمىزنىڭ بېشىدىن ئۆتكەن تارىخى ساۋاقلارنى مۇستەقىل باھالاشقا، سېلىشتۇرۇپ ھۆكۈم قىلىشقا ئۈلگۈرمەيلا ئىنسانىيەتنىڭ سولچىل رومانتىك جەمىيىتىگە كىرىپ كەلگەنلىكىمىزدىن بولسا كېرەك. ئۇندىن باشقا دىيارىمىزدا 49-يىلدىن كېيىن ۋەتەننى جايىناماز دەپ قارايدىغان مۇھاپىزىكارلار مەغلۇپ بولۇپ، كومۇنىزىمغا يېتىشنى يۇرتنىڭ چىقىش يولى دەپ قارايدىغان ئىسلاھاتچىلارنىڭ غەلىبە قىلغانلىقى ئۇيغۇر سەرخىللىرىنى ئىسلاھاتچىلققا تېخىمۇ مايىل قىلىۋەتكەن بولۇشى مۇمكىن.
ئالدىنقى: گۈلەن- بايرام، بازار ۋە كىملىك
23- چىللە
23- چىللە ياكى 23- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 23- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 204. (كەبىسە يىلى 205.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 161كۈن باردۇر.
ئەنئەنىۋى ئۆيلىرىمىز
بىرىنچى : پىشايۋاننى مەركەز قىلىپ ئورۇنلاشتۇرۇش. ئولتۇراق ئۆينى پىشايۋاننى چۆرىدەپ ئورۇنلاشتۇرۇش ئۇسۇلى قەشقەر ، خوتەن ، ئېلى رايونلىرىدا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدۇ. بۇ خىلدىكى پىشايۋان بىر  قەدەر كەڭ بولۇپ ، كەڭلىكى ئىككى مېتىردىن ئاشىدۇ. پىشايۋان كۆرۈنۈشتە ئۆينىڭ سىرتىدىكى كاردىدورغا ئوخشىسىمۇ ، ئەمالىيەتتە ‹‹ كارىدور ›› لۇق ئىقتىدارىنى ئۆتىمەيدۇ. ئۇ سۇپىلىق بولۇپ ، بىر ئائىلە كىشىلىرىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇش پائالىيەتلىرىدە ، ئارام ئېلىش ، ئۆي ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىش ، تاماق تەييارلقىنى قىلىش ، تاماق يېيىش ، ياز كۈنلىرى يېتىپ – قوپۇش رولىنى ئوينايدۇ. بەزى پىشايۋان سۇپىلىرى بىر قەدەر ئىگىز  كۆتۈرۈلۈپ ئاستى ئامبار قىلىنىدۇ ، بۇنداق ئۆيلەرگە نىسبەتەن پېشايۋان بېزەش ئوبېيكت قىلىنىدۇ.
‹‹ ئايۋان›› يورۇق جاي دېگەن مەنىدە بولۇپ ، خوتەندىكى ئالىي ئولتۇراق ئۆيلەرنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان تەركىبىي قىسمى، شۇنداقلا ئولتۇراق ئۆيلەرنىڭ داڭلىق شەكلى بولۇپ، كۆرۈنەرلىك مىللىي ئالاھىدىلىك ۋە يەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە.
ئايۋاننىڭ يۇقىرىغا چىققان قىسمىنىڭ ئابيۇمى كىچىك بولسا ، قەپەس ئايۋان دەپ ئاتىلىدۇ ، ئۇ ئۆزگەرتىلگەن بىر خىل يېپىق ئۆي بولۇپ ، ئۈستىگە چىقىرىلغان قىسمى پەقەت ھاۋا ئالماشتۇرۇش بىلەن يورۇقلۇق چۈشۈرۈش ئۈچۈن قويۇلغان ئالاھىدە تۈڭلۈكتىن ئىبارەت ، بۇ خىل ئايۋان سىرتقى پائالىيەت مەيدانى ھېسابلانمايدۇ.
لانتان
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
بايقىلىشى:
ئەردىشىر
ئالتىنچى ئەۋلاد قۇمۇل ۋاڭى (1780-يىلىدىن 1813-يىلغىچە تەختتە ئولتۇرغان). چيەنلوڭنىڭ 45-يىلى (1780-يىلى) 11-ئايدا ئىسھاقنىڭ چوڭ ئوغلى ئەردىشىر ئىنانچىخان دەرىجىلىك دوروبېلىلىق مەرتىۋىسىگە ۋارىسلىق قىلىدۇ. چيەنلوڭنىڭ 46-يىلى (1781-يىلى) 1-ئايدا ، چىڭ ھۆكۈمىتى قۇمۇل، تۇرپان قاتارلىق جايلارنىڭ ھەممىدىن بۇرۇن ئەل بولغانلىقى ۋە ھەربىي جەھەتتە خىزمەت كۆرسەتكەنلىكىنى ئېتىبارغا ئېلىپ، ئۇ يەرلەردە "ۋاڭلىق ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا مىراس قېلىش" نى رەسمىي تەستىقلايدۇ.
بۇ چاغدا چىڭ ھۆكۈمىتى شىنجاڭنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ بولغان، ۋەزىيەت مۇقىملاشقانىدى. جايلاردىكى ۋاڭ-گۇڭلار نۆۋەت بىلەن بېيجىڭغا بېرىپ، خاننى زىيارەت قىلىپ تۇراتتى. ئەردىشىر چيەنلوڭنىڭ 55-يىلى (1790-يىلى). چيەنلوڭنىڭ 60-يىلى(1795-يىلى)،جياچىڭنىڭ 7-يىلى(1802-يىلى) ، جياچىڭنىڭ 14-يىلى (1809-يىلى) بولۇپ تۆت قېتىم بېيجىڭغا بېرىپ، خاننى زىيارەت قىلىدۇ. ئەردىشىرنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىدىن تارتىپ دۆلەتكە تۆھپە قوشقانلىقتىن، رېنزۇڭ خان ئۇنىڭ بىلەن كۆپ قېتىم زىياپەتلەردە بىللە بولۇپ كۆڭۈل ئاچىدۇ. بۇ، زىيارەتكە بارغان باشقا ۋاڭ-گۇڭ ئاقسۆڭەكلەر ئاسانلىقچە ئېرىشەلمەيدىغان ئالاھىدە شان-شەرەپ ئىدى.
پەيزاۋات ناھىيىسى
مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى پەيزاۋات ناھىيىسى قارمىقىدا 4 بازارلىق ۋە 9 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
يەر تۈزۈلۈشى
غەربىي قىسمى ئېگىز، شەرقىي قىسمى پەس، شىمالىي قىسمى ئېگىز، جەنۇبىي قىسمى پەس. تاغلىق يەر 8.4% نى، تۈزلەڭلىك  46.6% نى، چۆللۈك، سايلىق، قۇملۇق  45% نى ئىگىلەيدۇ. قىزىل دەرياسى بىردىبىر دەرياسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ يىللىق ئېقىن مىقدارى 870 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى 799 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا توڭگۇز، ساي تۈلكىسى قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، يەر مەدىكى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، يەر مەدىكى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن مىس، گۈڭگۈرت، ياقۇت، گەژ قاتارلىقلار بار.
گۈلەن- بايرام، بازار ۋە كىملىك
مەن تۈركىيەدە تەتقىقاتتا بولغان يىللىرىمدىمۇ بىزدىكى خەلقئارالىق بايراملارنىڭ تۈركىيەدە قۇتلانمىغانلىقىدىن ھەيران قالغان ئېدىم. تۈركىيەدە بالىلار بايرىمى 29- ئاپىرىل ئېدى. ئاياللار بايرىمى، ئەمگەكچىلەر بايرىمى دېگەن گەپلەر يوق ئېدى. پەقەت ماينىڭ بىرىنجى كۈنى ئەنقەرەدىكى قىزىل ئاي مەيدانىدا كومۇنىست ياشلار ماركىس، لېنىن، ماۋزىدوڭ قاتارلىقلارنىڭ رەسىمىنى كۆتۈرۈپ نامايىش قىلغانىدى. ئۇ كۈنى ئون يىگىرمە ئادەمنىڭ "ئىنتىرناتسىئۇنال مارشى" نى ئوقۇپ ئامېرىكا جاھانگىرلىكىگە قارشى توۋلىغان شۇئارلىرى كوچىدىكى ھىچ كىمنىڭ دىققىتىنى تارتالمىغان ئېدى. پەقەت ساقچىلارلا ئۇلارنىڭ ھەرىكىتىگە خوشياقمىغاندەك قاراپ تۇرۇشاتتى. ئەسلى بىزدىكى "خەلقئارالىق" دېيىلگەن بايراملار سابىق سوۋىت ئىتتىپاقى باشچىلىقىدىكى سوتسىيالىزىم لاگىرىغا مەنسۇپ دۆلەتلەردە بىر مەزگىل قۇتلانغان بولۇپ ھازىر ئاللىقاچان سۇسلاپ يوقاشقا يۈز تۇتقان خاتىرە كۈنلەر ئىكەن.
ھۆسەيىنخان تەجەللى
قەشقەر ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر تىبابەت شىپاخانىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ئابدۇ قادىر ھاجىدا [مىزان تېۋىپ] ناملىق بىر كىتاب بۇلۇپ، ئۇنىڭ باش ۋە ئاخىرقى قىسىملىرىدا تەجەللىنڭ  يەككە دورىلار رېتسېپى 75 پارچىنى ئىگىلىگەندىن باشقا، قۇرۇق يۆتەلنىڭ رېتسېپى  ئۈچ پارچە، قورساق ئاغرىقى [ئىچ ئۆتكۈ]، قىزىل، باش ئاغرىقى، بوۋاسىر، باش، قۇلاق ۋە چىش ئاغرىقلىرىغا شىپا بولىدىغان رېتسېپلار بار. ئۇنىڭدا يەنە ئادەم داۋالايدىغان رېتسېپلاردىن باشقا، چارۋا ماللارنى داۋالاش تۇغرىسىدىمۇ رېتسېپلار بار.
«تەجەللى-مۇجەللى»- ئەرەپچە سۆز بولۇپ، «تەجەللى»- چاقناپ تۇرغان نۇر، دىگەن مەنىدە، «مۇجەللى»- مۇسابىقە مەيدانىدا بىرىنچىلىكنى ئالغۇچى، دىگەن مەنىدە ئىدى.
ھۈسەيىنخان تەجەللىنىڭ ھاياتىي پائالىيەتلىرى
مانا بۇ جاۋاب خەتتىن تەجەللىنىڭ مۇھىغا بولغان كۆڭۈل ئىزھارى ۋە تەشەككۈرىنى، مۇھىنىڭ نەتىجىسىگە بولغان قايىل بولۇش ھېسسىياتىنى، تىلەكداشلىق پوزىتسىيىسىنى، شۇنداقلا ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى دوستلۇقنىڭ ئىنتايىن چوڭقۇر-قويۇقلۇقىنى ھەم بۇ دوستلۇقنىڭ مۇستەھكەملىنىشىدە فۇرقەتنىڭ ۋاسىتىلىك رول ئوينىغانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز.
(ھەقىقەت ئىلمىدە ئەجدىھاغا ئوخشاش دەم تارتىپ مائارىپتا يولۋاس سۈپەت يۈرەيلى، باھارنىڭ ۋاپاسى يوق ئۇنى غەنىيمەت بىلىپ، گۈلشەن ئارا ئىشرەت بەزمىسى قۇرايلى).
بۇ مىسرالاردا قوللىنىلغان ئوخشىتىش، مۇبالىغە، جانلاندۇرۇش، روشەن سېلىشتۇرۇش ۋە ئىلمىي يەكۈن قاتارلىق ئىستىلىستىكىلىق ۋاسىتىلەر ھەرقانداق كىشىنى ئالاھىدە جەلپ قىلىدۇ.
تەجەللى ئەسەرلىرىنى قېزىش ئىشلىرىمۇ ياخشى ئىشلەندى. يېقىندىن بۇيان، تەجەللىنىڭ ئاق كېسەل قاتارلىق كېسەللەر ئۈچۈن يازغان 80 پارچىگە يېقىن يەككە دورىلار رېتسېپى «شىپايى سىيادادى»، «تەجەللى نۇسخىلىرى»، «مۇجبەرىباتى تەجەللى» ناملىق ئەسەرلىرى دوست-بۇرادەرلىرىگە يازغان 280 مىسرادىن ئارتۇق ئەرەبچە، پارسچە، تۈركچە، ئۇيغۇرچە شېئىرىي سالاملىرى «تۆھپەتۇل بەررەئىن»، «دىۋان ئەرەبى»، «بەرق تەجەللى»، «سەبەق مۇجەللى»، «مەجمەتۇل قەسەئىد» قاتارلىق كىتابلىرى ھايات ۋاقتىدا بېشىغا ئورىغان مەللە رەڭ سەللىسى، يېزىقچىلىق ئىشلىرىدا ئىشلەتكەن رەڭ چىلىغان دۈۋىتى، كېسەل داۋالىغاندا راك كېسىلىگە تاماق بەرگەن چىلان ياغىچىدىن ياسالغان تەخسىسى، دورا قۇتىسى ۋە ھاسىسى قاتارلىق نەرسىلىرى تېپىلغاندىن باشقا، ئۇلۇغ ئالىم تەجەللىنىڭ ئاسترونومىيە ئىلمى ھەققىدە يازغان بىر قوليازما كىتابىنى يەركەن ناھىيىلىك مەدەنىيەت يۇرتى تاپشۇرۇۋېلىپ ساقلىغان بولۇپ، 1958-يىلى بېيجىڭدىن ئۇيغۇر تارىخىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن كەلگەن خادىملارغا يەركەن مەدەنىيەت-مائارىپ ئىدارىسىنىڭ مەسئۇلى تاپشۇرۇپ بەرگەن.
② ئۇ مەزگىللەردە قاغىلىق خوتەنگە تەۋە ئىدى.
⒅ تەجەللىنىڭ مۇسابىقە جەريانىدا باشقىلاردىن ئېشىپ چۈشكەن شېئىرلىرى.
تەجەللى— ئەرەبچە سۆز بولۇپ، چاقناپ تۇرغان نۇر، مۇجەللى مۇسابىقە مەيدانىدا بىرىنچىلىكنى ئالغۇچى دېگەن مەنىدە.
مەنبە: «مىراس» ژورنىلىنىڭ 2009-يىللىق 1-سانى
بەتنى قانداق تەھرىرلەيدۇ
ئاز بىر قىسىم ئۆزگەرمەس بەتلەردىن باشقا ، ھەربىر بەتتە «بۇ بەتنى تەھرەرلەڭ«دىيىلگەن ئۇلانما بار ، سىز شۇ يەرنى چىكىش ئارقىلىق ئۆزىڭىز كۆرۇۋاتقان بەتنى تەھرىرلىيەلەيسىز. بۇ ۋېكىپىدىيەنىڭ ئاساسلىق ئالاھىuدىلىكى بولۇپ ، سىزنىڭ ماقالىلەرگە تۇزىتىش كىرگۇزىشىڭىز ۋە دەلىل تەمىنلىشىڭىزگە ئىمكان بىرىدۇ ، ئەگەر سىز بىر بەتكە ئۇچۇر قوشسىڭىز ، پايدىلانمىلارنىمۇ قوشۇشىڭىز زۆرۇر. چۇنكى پايدىلانغان مەنبەسى يوق ماتىرياللار چىقىرىپ تاشلىنىدۇ. "L"
سۈلەيسۈن
سۈلەيسۈن
27- چىللە
27- چىللە ياكى 27- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 27- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 208. (كەبىسە يىلى 209.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 157 كۈن باردۇر.
جاڭگال مولۇنى
جاڭگال مولۇنى
دۇنيا تىياتىر بايرىمى
يىگىرمە يەتتىنچى مارت دۇنيا تىياتىر بايرىمى كۈنى
جاڭ چيەن
مىلادىدىن ئىلگىرىكى 138-يىلى : جاڭ چيەن غەربىي يۇرتقا تۇنجى قېتىم ئەلچىلىككە كەلگەن.119-يىلى ئككىنجى قېتىم غەربىي يۇتقائەلچىلىككە كەلگەن. يىپەك يۇلىنىڭ ئېچىلىشىدىكى مۇھىم شەخىس.
ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ چاچ قويۇش ئادىتى
مەسىلەن:
چاچ تاراش جەھەتتىنمۇ بىر قىسىم پەرھىزلەر بار. ئۇيغۇر ئاياللىرىدا چاچنى قۇرۇق تاراش چەكلىنىدىغان بولۇپ، ئەگەر چاچنى قۇرۇق تارىسا ‹‹ قۇرۇق سۆز – چۆچەككە قالىدۇ ›› دەپ قارايدۇ. ئۇيغۇر ئاياللىرى يەنە ھەپتىنىڭ ئۈچى ۋە تۆتى چاچ تارىسا بولمايدۇ. ھەپتىنىڭ ئۈچى چاچ تارىسا شۇ ئايالنىڭ يولدىشىغا خەۋپ يېتەرمىش، ھەپتىنىڭ تۆتى چاچ تارىسا، يىراقتىكى تۇغقىنى بىلەن كۆۈشەلمەسمىش. شۇڭا ئاياللار ئادەتتە ھەپتىنىڭ بىرىنچى ۋە بەشىنچى كۈنى چاچ تارىشىدۇ. بولۇپمۇ قىزلار ھەپتىنىڭ بەشى چاچ تارايدۇ. بۇنداق قىلغاندا بەختنى ئاشۇرغىلى بولارمىش. بەزى يەرلەردە يەنە كېچىدە چاچ تاراش مەنئى قىلىنغان. ئۇنىڭدىن باشقا ئاياللارنىڭ  قۇربان ھېيتىن بۇرۇنقى بىر ھەپتە ئىچىدە، روزا ھېيت ۋە  قۇربان ھېيت كۈنى چاچ تاراش چەكلىنىدۇ. بۇ پەرھىزلەر بەلكىم خاسىيەتلىك ۋاقىتلاردا  مەينەت نەرسىلەرنى قالدۇرماسلىق سەۋەبىدىن بولسا  كېرەك. ئاياللار چاچ تارايدىغان ئورۇن جەھەتىنمۇ پەرھىزلەر بار بولۇپ، ئادەتتە كۈن نۇرى چۈشكەن جايلاردا چاچ تارالمايدۇ.
سېرىي
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
15. سۇنىڭ قېشىدا، ئوتنىڭ تېشىدا
شۇڭا ئوت ئۇيغۇر ئەجداتلىرى تەرىپىدىن ئۇلۇقلىنىپ كەلگەن بولۇشى ئىھتىمال. ئۇيغۇرلار يۈرەكلەردىكى مۇھەببەت ئوتلىرى تېخىمۇ ئۇلغايسۇن دەپ تويلاردا گۈلخان ياقىدۇ. ئوت كۆيگەن ئوچاقنى ھاياتلىق مەنبەسى دەپ تونۇغاچقا بىرسىنىڭ يامانلىقىنى ”ئوچۇقىنى ئۆرىمەك “ دېگەن ئىبارە بىلەن بايان قىلىدۇ. بوۋىلار ياققان ئوت ئۆچمىسۇن دەپ مىيىت چىققان ئۆيدە قىرىق كۈن چىراق ياقىدۇ. بىر قىسىم ئاغرىقلارنى ھەسەت ئوتلىرىدىن بولىدۇ دەپ قاراپ « ئوت كۆچۈرىدۇ»، ئوتنىڭ داۋامى بولغان كۈلگە تۈكۈرۈشنى، تەرەت قىلىشنى يامان كۆرىدۇ. ر بالىلىرىغا ئوتىنى ئۆچۈرگەن مەختۇمسۇلانىڭ پاجىيەسىنى ئەۋلاتمۇ ئەۋلات سۆزلەپ ماڭىدۇ. ئەڭ مەينەت نەرسىنى چوغ چايقاپ يۇيىدۇ. خەقلەرنىڭ نەزىرىدىكى قەدىرسىز پەرۋانە ئوتقا ئۆزىنى ئۇرغىنى ئۈچۈن ئۇيغۇرنىڭ قەلب تۆرىگە ئورناشتى. ئوت ئىچىدە ياشايدىغان سەمەندەر نەچچە مىڭ يىلدىن بېرى ئۇيغۇر شائىرلىرىنىڭ ئىلھام ئاسمىنىغا يۇلتۇز چاچتى. ئوتتا بەش يۈز يىل كۆيۈپ پاكلانغان قەقنۇستەك ياشاش ئۇيغۇرنىڭ يارقىن ساداسى، يۈرەك نىداسى بولۇپ ياڭرىماقتا. ئاڭلاڭ « قېقنۇستەك تۆرەلسەمتىم» دەپ مۇڭ تۆكىدۇ گېرمانىيىدىكى ئۇيغۇر ناخشىچى گۈلقىز مۇخپۇل.
مەكتەپكە يېڭى كەلگەن ئىيۇننىڭ دەسلەپكى كۈنلىرىدە ئۇيغۇرنى بىلىدىغانلىقى بىلەن ماڭا سۆيۈملۈك تۇيۇلغان بىر شوپۇر، بىر دىھقان، ۋە بىر ئوقۇتقۇچى ھازىرغىچە مەن بىلەن سالاملىشىپ قويىدۇ، لېكىن چىرايىدىكى دەسلەپكى ئالقىش تەبەسسۇمىنىڭ ئورنىغا تەڭقىسلىق ۋە ئىنسانلىقىمنى ئىنكار قىلىدىغان ئىچ ئاغرىتىش ئالماشقان. مەن مۇسۇبەتلىك كۈنلىرىمدە تۈمەن ھەسسىلەپ كۆپەيگەن ئىچ ئاغرىتىش ئىپادىلىرى ۋە ئىبارىلىرىگە شۇ قەدەر ئۆچ بولدۇمكى ئەتىگەندە ئۆيدىن چىقىپلا بىرىنچى تىلىكىم باشقىلارنىڭ ماڭا ئىچ ئاغرىتماسلىقىنى تىلەش بولدى. مەن نېمىشكە بۇنچىلىك ئىنسانلىق ھىسسىياتىتىنمۇ بىزار بولىمەن؟ چۈنكى ھىسىداشلىق ۋە ئىچ ئاغرىتىش مېنىڭ بىچارىلىقىمنى تېخىمۇ ئاشكارلىلايدۇ، مېنىڭ تېخىمۇ ئاجىز، قىممەسىز، زەبۇن ھالىتىمنى ماڭا ئىتىراپ قىلغۇزماقچى بولىدۇ، ھاياتتىكى ئەڭ ئاخىرقى قورغىنىم بولغان مەۋجۇدلۇقۇمنىڭ ئەھمىيىتىنى بەرباتلىققا سۆرەيدۇ. ئوتقا، ئىسسىققا ئاشىق بىر ئۇيغۇرغا بىىچارىلىقنى ئىتىراپ قىلغۇزۇشنىڭ ۋەھىمىسىنى بۇ سۇغا، سالقىنغا خۇشتار ئامېرىكىلىقلار بەلكى مەڭگۈ ھىس قىلالمايدۇ.
بىر ئۇيغۇرنىڭ قەلىمىدە لاۋۇلداپ تۇرغان “ ئوت“تەك كۆرۈنگەن لىۋەن قىزنىڭ كۆزلىرى ئامېرىكىلىقنىڭ تىلىدا « سالقىن» دەپ تەسۋىرلىنىدۇ. مەن بۇ يازدا ئىككى ئاي سىنىپتىكى ھاۋاتەڭشەكنىڭ زىيادە سوغۇق چىقارغىنىدىن ئاغرىنىپ چىققان بولسام بىزنىڭ مۇئەللىم ھاۋانىڭ تولىمۇ ئىسسىپ كەتكىنىدىن ۋايساپ چىقتى. مەن يامغۇر ياغقان كۈنلىرى دەرىزەمنى يېپىپ قويمىسام يوتقانغا تۈگۈلۈپ كېتىدىغان ھاۋادا بىزنىڭ لاۋرىنسىلىق تونۇشلار ھاۋا تەڭشەكسىز ئوخلىيالمايدىكەن. ئۇلار ھازىرغىچە مېنى ھاۋاتەڭشەك ئالدۇرۇپ بولالماي، ئىسسىقتا قانداق ياشاۋاتقىنىمدىن ۋايىم يەپ ئاۋارە. ئامېرىكىلىقلارنىڭ كولا، ۋىنۇ ۋە ھەتتا مۇزدەك سوغۇق سۇغىمۇ يەنە مۇز سېلىپ ئىچىدىغان بۇ ئادىتىنى ئۇلارنىڭ تۇرمۇشتىكى سالقىنلىققا، ئوچۇقلۇققا تەشنا مىجەزىنى بەلگىلىگەن بولۇشى مۇمكىن. ياۋرۇپانىڭ چەكسىز ئورمانلىرى ۋە پايانسىز دېڭىز ساھىلىنى ھايات سەھنىسى قىلغان ياۋرۇپالىقلارنىڭ مەدەنىيەت ۋارىسى ھىساپلىنىدىغان ئامېرىكىلىقلارنىڭ كىيىنىش، ھىسسىيات ئىپادىلەش ۋە كۆزقاراشلاردىكى ئوچۇق ئاشكالىرىقى بىزدەك تۇتقىلى بولماس ئوتنى يۈرەكلىرىگىچە ئورنىتىۋالغان مىللەتنىڭكىدىن ئالاھىدە پەرقلىنىدۇ. بىز بەكرەك يېقىنلاشساق كۆيدۈرىدىغان ئوتقا-ئىسسىققا مەپتۇن بولۇپ، ئۇنى دۇنيادىكى ئەڭ مۇقەددەس تۇيغۇ ۋە مەۋجۇداتقا تەمسىل قىلىپ ياشىساق ئامېرىكىلىقلار ئۈزسە راھەتلەنگىلى، تۇتسا ھوزۇر ئالغىلى بولىدىغان سۇغا-سالقىنغا خۇشتار بولۇپ ياشايدۇ. شۇڭا ئامېرىكىلىقلار لاۋرىنىستەك دېڭىزدىن يىراق شەھەرگىمۇ باش ئايىقىغا ئاران كۆز يېتىدىغان سۈنئى كۆللەرنى پەيدا قىلىشقان. بۇ يەردىكى ئەڭ مەشھۇر كېلىنتون كۆلى ئۆزىنىڭ ۋە ئۆزگىلەرنىڭ يالىڭاچلىقىدىن، ئاشكارىلىقدىن زوق ئالىدىغان ئامېرىكىلقلار بىلەن تولغان. بىر ئامېرىكىلىق دوستۇم بىلەن ساھىلغا باردۇق. بۇرادىرىم چېنىقىشقا، مۇسكۇل چىقىرىشقا ئۆچ ئاز سانلىق ئامېرىكىلىقلارنىڭ بىرى ئېدى. ساھىلدىكى مۇسكۇللۇق ئەركەكلەر ۋە بەدەنلىرى تولۇق كەلگەن قىزلاردىن ئۇيالدىمۇ مايكىسىنى سالمايلا سۇ ئۈزۈشكە باشلىدى. مەنمۇ ئۇنىڭغا ماسلاشتىم، ساھىلدا كىيىمى بىلەن سۇ ئۈزگەن ئىككىمىزلا بولدۇق.
16. ھەقىقەتنىڭ دۆلىتى ۋە مىللىتى
شۇندىن كېيىن پات-پات خيالىمغا مۇشۇ ئىشلار كېلىۋالىدىغان بولدى. نېمە ئۈچۈن پاكىتمۇ دۆلەت تەۋەلىكىگە ئېرىشىپ قالىدۇ؟ نېمە ئۈچۈن ئىچىمىزدىكىنى تېشىمىزغا چىقارماق باشقىلارنىڭ نازارىتىگە مەھكۇم بولىدۇ؟ ئەجەبا ماۋزىدوڭنىڭ ئاممىۋىي پىرىنسىپتا مېڭىش، دېڭشاۋپىڭنىڭ ھەقىقەتنى ئەمەلىيەتتىن ئىزدەش تەشەببۇسلىرى ئىككى مىڭ يىللىق يالغانچىلىق، تۆۋەننى قەتلى قىلىپ يۇقۇرىغا خىزمەت كۆرسەتكەن بولۇۋېلىش، ئۆز قەۋمىدىن بولمىغاننى مەڭگۈ گۇمانلىق دەپ قاراش دېگەندەك كىسەللەرگە مەلھەم بولالمىدىمۇ؟ بۇلارنى ئويلىساملا لۇشۇننىڭ نەقەدەر ئۇلۇق زاتلىقى يادىمغا كېلىدۇ. ئۇ جوڭگۇ جەمئىيىتىنى ئادەم يەيدىغان جەمئىيەت دېگەنىدى. ئۇنىڭ نەزىرىدە ھەقىقەتنى مەنپەئەتكە بويۇن ئەگدۈرىدىغان ئاكىيۇلار چوقۇم ئىسلاھ قىلىنىشى، ئىنسان بىلەن ئىنساننىڭ باراۋەرلىكىنى مەڭگۈ ئىتىراپ قىلماي تىزلاندۇرۇش ياكى تىزلىنىشقىلا مايىل مىللىي پىسخىكا دېمۇكراتىيە ئارقىلىق ئۆزگەرتىلىشى كېرەك ئېدى. ئەپسۇس! لۇشۇن تەشەببۇس قىلغان ئىسلاھات يىگىلەپ قالدى. ماركىسىزىمدىن كېيىنكى ئىدولوگىيە بوشلۇقىغا بەدەل قىلىنغان مىللەتچىلىك ئالدىدا لۇشۇننىڭ مىللەتنى كەسكىن تەنقىدلەيدىغان روھي بويۇن قىستى. پۈتۈن ئىنسانغا ئورتاق بولغان ھاياتنىڭ دەخلىسىزلكى، قانۇنننىڭ مۇقەددەسلىكى، ئاخباراتنىڭ تەرەپسىزلىكى، ئىددىيىنىڭ گۇناھسىزلىقى قاتالىق پىرىنسىپلار مىللەتچىلىككە بويۇن ئەگدى. ئۆز مىللىتىنىڭ مەنپەئەتىنى پاكىتتىن، ھەقىقەتتىن ئۈستۈن قويىدىغان مىللەتچىلەر ئىنساننىڭ ياشاش ئىھتىياجى، قوغۇدۇنۇش ئىھتىياجى، ئىززەتلىنىش ئىھتىياجى، قاتارلىق پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە ئورتاق بولغان كىشىلىك تەلەپلەرىنىمۇ ھۆكۈمران مىللي مەنپەئەت ئۈچۈن رەت قىلاتتى. مىللەتچىلىكتە مىللي مەنپەئەت بارلىق قىممەتلەرنىڭ تارازىسى. نېمىنى دېيىش ۋە قىلىش ھەقىقەتنىڭ قانداق بولغانلىقىدىن ئەمەس مىللىي ئابرۇيغا، مىللي مەنپەئەتكە قانچىلىك تەسىرى بولغانلىقى تەرىپىدىن بەلگىلىنەتتى.
ئالدىنقى: 17. رازىيەدىن ئۇيغۇرلار رازى بولارمۇ؟
خىرىستىيان دىنى
ئېتمولوگىيىسى
دەسلەپكى يەھۇدىي خىرىستىيانلىرى ئۆزىنى «يول» (της οδου) دەپ ئاتىغان ، بەلكىم يەشايا 40: 3 دىن كەلگەن ، «رەببىمىزنىڭ يولىنى تەييارلاڭ». [19] [1-ئىزاھات] خىرىستىيان »(گرېتسىيەچە: Χριστιανός) تۇنجى قېتىم ئانتاكيادىكى يەھۇدىي ئەمەس يەھۇدىيلار تەرىپىدىن« مەسىھنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى »مەنىسىدىكى ئانتاكيا شەھرىدە ئەيسانىڭ شاگىرتلىرىغا قارىتىلغان. «خىرىستىئان دىنى» (گرېكچە: Χριστιανισμός) ئاتالغۇسىنىڭ ئەڭ بۇرۇنقى خاتىرىلىنىشى مىلادىيە 100-يىللاردا ئانتاكيالىق Ignatius تەرىپىدىن ئىشلىتىلگەن.
ئەقىدە
نىكېن ئەقىدىسى ئاساسلىقى ئارىيان دىنىغا جاۋابەن ، 325 ۋە 381-يىللىرى نىكايا ۋە كونستانتىنوپول كېڭىشىدە تۈزۈلگەن ، [29] [30] ۋە 431-يىلى ئەفەس بىرىنچى كېڭىشى تەرىپىدىن خىرىستىيان دىنىنىڭ دۇنياۋى ئەقىدىسى دەپ ئېتىراپ قىلىنغان. ]
ئۆلۈم ۋە تىرىلىش
ئەيسانىڭ ئۆلۈمى ۋە تىرىلىشى ئادەتتە خىرىستىيان ئىلاھىيەتلىرىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋەقەلەر دەپ قارىلىدۇ ، بۇنىڭ سەۋەبى ، ئۇلار ئەيسانىڭ ھايات ۋە ئۆلۈم ئۈستىدىن كۈچ-قۇدرەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ، شۇڭا كىشىلەرگە مەڭگۈلۈك ھايات ئاتا قىلىش ھوقۇقى ۋە كۈچىنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بېشىر
يەتتىنچى ئەۋلاد قۇمۇل ۋاڭى بېشىر (1813-يىلىدىن 1866-يىلغىچە تەختتە ئولتۇرغان). جياچىڭنىڭ 18-يىلى (1813-يىلى) ئەردىشىرنىڭ چوڭ ئوغلى بېشىر ئىنانچىخان دوروبېلىلىق مەرتىۋىسىگە ۋارىسلىق قىلىدۇ.
داۋگۇاڭنىڭ 6-يىلى (1826-يىلى) جەنوبىي شىنجاڭدىكى خوجا ئەۋلادى جاھانگىر خوجا توپىلاڭ كۆتۈرگەنلىكتىن ۋەزىيەت ئىنتايىن خەتەرلىك ھالەتتە قالىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى ئالدى بىلەن 3000 ئەسكەر ئەۋەتىپ قۇمۇلغا ئورۇنلاشتۇرىدۇ. ئاندىن زور قوشۇن شىنجاڭغا ئۈزۈلمەي كېلىشكە باشلايدۇ. يول يىراق بولغانلىقتىن ئوزۇق -تۈلۈك ۋە ئوت-بوغۇز بىلەن تەمىنلەش قىيىنلىشىپ كېىتىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى گەرچە زور كۈچ بىلەن ئات-ھارۋا غەملەپ توشۇش ئىشىنى تەشكىللىگەن بولسىمۇ. يەنىلا ئېھتىياجنى قاندۇرالمايدۇ. بۇ چاغدا بېشىر كۆكرەك كېرىپ ئوتتۇرىغا چىقىپ، يۈز كالا ھارۋىسى تەييارلاپ دېھقانلارنى ئاشلىق توشۇشقا تەشكىللەيدۇ، ئەسلىدە ھارۋىلارنى تۇرپاندا ئالماشتۇرۇش بەلگىلەنگەن بولسىمۇ، لېكىن ئۇيەردىمۇ ھارۋا غەملەش قىين بولغاچقا ، بېشىر دېھقانلارنى ئاشلىقنى توغرىدىن -توغرا ئالدىنقى سەپ بولغان ئاقسۇغا يەتكۈزۈپ بېرىشكە بۇيرۇيدۇ. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي جاھانگىر خوجا مەغلۇپ بولىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى بېشىرنىڭ" ھارۋا تەييارلاپ ، ئەسكەرلەرگە ئوزۇق-تۈلۈك يەتكۈزۈپ بەرگەن " تۆھپىسى ئۈچۈن داۋگۇاڭنىڭ 7-يىلى (1827-يىلى) 7-ئايدا ئۇنىڭغا توز پېيى سانچىلىدىغان بىر دانە ئاق قاش تېشى نەيچە، بىر دانە ئاق قاشتىېشى بارماق غىلىپى، ئېسىل كەشتىلىك بىر تون، يوغان ئىككى توپ كىمخاپ ئىنئام قىلىدۇ. دېھقانلار ھاشارغا كېتىپ قېلىپ، تېرىقچىلىققا تەسىر يەتكەنلىكى ئۈچۈن، چىڭ ھۆكۈمىتى ئۇلارنىڭ ئەتىيازدا ئۆتنە ئالغان ئاشلىق قەرزىنى كەچۈرۈم قىلىدۇ.
بىلكەنت ئۇنىۋېستېتى
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى ، ئېھسان دوغراماجى مائارىپ فوندى جەمئىيىتى ، ئېھسان دوغراماجى سەھىيە فوندى جەمئىيىتى ، ئېھسان دوغراماجى ئىلمىي - تەتقىقات فوندى جەمئىيىتى قاتارلىق جەمئىيەتلەرنىڭ ئورتاق قارار قىلىشى نەتىجىسىدە 1984 ـ يىلى 20 ـ ئۆكتەبىر قۇرۇلغان.
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى، 1986 ـ يىلى 386 نەپەر ئوقۇغۇچى بىلەن ئوقۇش باشلىغان بولۇپ ، نۆۋەتتە، بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتىغا قاراشلىق 9 فاكۇلتېت ، باكلاۋۇرلۇق سەۋىيىسىدە 2 دانە ئالىي تېخنىكوم ، 3 دانە كەسپىي تېخنىكوم ، 38 ئوقۇ – ئوقۇتۇش پروگراممىسى ۋە 6 ئىنىستىتۇت ، 12 مىڭدىن ئارتۇق ئوقۇغۇچىسى بار. بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى، 40 تىن ئارتۇق دۆلەتتىن كەلگەن ئوقۇتقۇچىسى بار بولۇپ ، بۇ جەھتتىنمۇ دۇنيا بويىچە داڭلىق مائارىپ مەركەزلىرىدىن بىرى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى، دۇنيادىكى داڭلىق ئۇنىۋېرستېتلار بىلەن ئوقۇغۇچى ئالماشتۇرۇش پروگراممىسى جەھەتتىن كېلىشىم ھاسىل قىلماقتا. بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى كېلىشىم ھاسىل قىلىۋاتقان ئۇنىۋېرستېتلارنىڭ سانى كۈنسىرى كۆپىيىۋاتقان بولۇپ، بۇ ئۇنىۋېرستېتلار ئارىسىدا ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىنىڭ كالىفورنىيە ئۇنىۋېرستېتى، گېئورگىيە پەن – تېخنىكا ئۇنىۋېرستېتى، ماريلاند ئۇنىۋېرستېتى، ۋاشىڭگتون ئۇنىۋېرستېتى، مىچىگان ئۇنىۋېرستېتى؛ ئەنگىلىيىنىڭ ئەسسەكس ئۇنىۋېرستېتى، گېرمانىيىنىڭ پفورجېئىم ئۇنىۋېرستېتى بىلەن كونستانز ئۇنىۋېرستېتى، ئىتالىيىنىڭ روما ئۇنىۋېرستېتى بىلەن ېكولې سۇپېرىئېۇرې دې كوممېركې دې لېللە ئۇنىۋېرستېتى، كانادانىڭ مكگىل ئۇنىۋېرستېتى بىلەن مونترېئال ئۇنىۋېرستېتى، گوللاندىيىنىڭ تىلبۇرگ ئۇنىۋېرستېتى بىلەن ئامستېردام ئۇنىۋېرستېتى، دانىماركا (دانىيە) نىڭ جەنۇبىي دانىماركا ئۇنىۋېرستېتى، ئىسرائىلىيىنىڭ تەل ئەۋىۋ ئۇنىۋېرستېتى، يېڭى زىللاندىيىنىڭ ۋايكاتو ئۇنىۋېرستېتى قاتارلىق دۇنياغا داڭلىق مائارىپ ئورگانلىرى بار.
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتىنىڭ دەرسلىك تىلى ئىنگىلىزچە بولۇپ، ئوقۇغۇچىلار ئۆزلىرى تاللايدىغان دەرسلەردىن سىرت باشقا چەتئەل تىللىرىنىمۇ ئۆگىنىش پۇرسىتىگە ئىگە.
يېڭى يۇلتۇز شەھىرى
ھەققىدە
يېڭى يۇلتۇز شەھىرى قومۇلنىڭ تاغنىڭ جەنۇبىدىكى بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونىغا جايلاشقان، ھازىر قارىمىقىدا بىڭتۇەن 13 - دىۋىزىيە قىزىل يۇلتۇز 1 - مەيدانىنىڭ ھەممىسى، قىزىل يۇلتۇز 4 - مەيدانى، ساقا دېھقانچىلىق مەيدانىنىڭ قىسمەن رايونلىرى بار، مەمۇرىي رايونغا ئايرىلغان كۆلىمى 539 كىۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، يېڭى يۇلتۇز شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تۇرۇشلۇق جايى ساقا دېھقانچىلىق مەيدانىدا. يېڭى يۇلتۇز شەھىرى تەۋەلىك رايونىنىڭ قومۇل ئايرودۇرۇمى بىلەن بولغان ئارىلىقى ئون كىلومېتىر. لەنجوۋ - شىنجاڭ يۇقىرى سۈرئەتلىك تۆمۈريولى، لەنجوۋ - شىنجاڭ تۆمۈريولى قاتارلىق قاتناش غول لىنىيەلىرى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ، كۆزنەكلىك رولى كۆرۈنەرلىك. كۆپ يوللۇق، ھەر تەرەپلىمە، ئىستېرېئولۇق قاتناش تورى بارغانسېرى زىچلىشىدۇ.
شامەخسۇت
مېھرىبانۇ قۇمۇلغا قايتىپ كەلگەندە،ئوردا ئىشلىرىنى باشقۇرغۇدەك ھالى قالمىغانىدى.بۇچاغدا مېھرىبانۇنىڭ كىچىك قىزى بويىغا يېتىپ قالغان(چوڭ قىزى ھارۋا ۋەقەسىدە ئۆلۈپ كەتكەن)،تېخى تۇرمۇشقا چىقىرىلمىغانىدى.ئەينى ۋاقىتتا،تۆمۈرتى دېگەن يەردە كوناۋاڭ بېشىرنىڭ ۋاقتىدىكى تاھىر تەيجىنىڭ شامەخسۇت دېگەن بىر ئوغلى بارئىدى.ئۇ ئۇرۇش قالايمىقانچىلىقىدا مۇشۇ يەرگە ئەكىلىپ قويۇلۇپ،بىر مالچى موماينىڭ يېنىدا ئۆسكەنىدى.مېھرىبانۇ بۇ «ئاقسۆڭەك»پۇشتىنى تاپقاندىن كېيىن،كىچىك قىزىنى ئۇنىڭغا چېتىپ قويىدۇ.توي بولۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي،مېھرىبانۇ كۈيئوغلىنى مۆھۈر بەگلىكىگە قويۇپ،ئوردىنىڭ كۈندىلىك ئىشلىرىنى بىر تەرەپ قىلىشتا ئۆزىگە ياردەمچى قىلىۋالىدۇ.شامەخسۇت ناھايىتى چېچەن ھەم كىشىلەرنىڭ كۆڭلىنى رام قىلىۋېلىشقا ماھىر بولغاچقا،بىر نەچچە يىل ئۆتە-ئۆتمەيلا ھەممەيلەن بىلەن ناھايىتى چىقىشىپ كېتىدۇ. مۇھەممەت ئۆلگەندىن كېيىن،ۋاڭ ئوردىسى چىڭ ھۆكۈمىتىگە قۇمۇل ۋاڭىنىڭ سىڭلىسىنىڭ ئېرىنى ۋاڭنىڭ ۋارىسى قىلىپ تەيىنلەش توغرىسىدا ئىلتىماس سۇنىدۇ.گۇاڭشۈنىڭ 8-يىلى (1882-يىلى)7-ئايدا،چىڭ ھۆكۈمىتى شامەخسۇتنىڭ جاساق خوشۇت چىڭۋاڭىلىق مەرتىۋىسىگە ۋارىسلىق قىلىشىنى تەستىقلايدۇ.شامەخسۇت تەختكە چىققاندىن كېيىن،كونا تۈزۈمنى ئۆزگەرتىپ،ھاشار ۋاقتىنى ئۈچ كۈندىن بەش كۈنگە كۆپەيتىدۇ،ھەرخىل قەبىھ ۋاستىلار بىلەن دېھقانلارنى دەھشەتلىك ئېكىسپىلاتاتسىيە قىلىدۇ.ئوردىنىڭ بايلىقى بىر نەچچە يىل ئىچىدىلا كۆپىيىپ كېتىدۇ.گۇاڭشۈنىڭ 9-يىلى(1883-يىلى)،ئۇرۇش قالايمىقانچىلىقىدىن ۋەيران بولغان قۇمۇل ۋاڭلىرىنىڭ قەبرىسىنى ياساشقا قۇربى يەتمىگەن شامەخسۇت چىڭ ھۆكۈمىتىدىن 10يىللىق مائاشى ئۈچۈن،20مىڭ سەر تەڭگە قەرز ئېلىشقا مەجبۇر بولىدۇ.ئەمما ئارىدىن ئىككى يىل ئۆتە-ئۆتمەيلا،ۋاڭ ئوردىسى ئۆز چىقىمىنى ئۆزى كۆتۈرىدىغان بولۇپلا قالماي،بەلكى چىڭ ھۆكۈمىتىگە «تەڭگە تەقدىم قىلىدۇ»غانمۇ،بولۇپ قالىدۇ. خان شامەخسۇتنىڭ ھۆكۈمرانلىق قىلىش قابىلىيىتىگە ئىنتايىن قىزىقسىنىپ،ئۇنىڭغا،«ئۈچ كۆزلۈك گۈللۈك پەي ئىنئام قىلىدۇ،چيەنچېڭ دەرۋازىسىدىن پىيادە كىرىپ-چىقىشىغا رۇخسەت قىلىدۇ.».
مۇ ھەممەت ئىبراھىمجان ھاجى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
توقات ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئەركىن ئالىپتېكىن بىلەن سۆھبەت
سوئال: ئەركىن ئاكا، بولۇپمۇ ياشلار «بىز ئەركىن ئالپتېكىننىڭ ئىسمىنى ئاڭلىغان، ئەمما ئۆزىنى كۆرمىگەن. ئەركىن ئالىپتېكىن قانداق خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ قۇرۇلۇشىغا قاتناشقان ھەمدە بۇ تەشكىلاتلاردا قانداق ۋەزىپىلەرنى ئۈستىگە ئالغان؟» دىگەنگە ئوخشاش سوئاللارنى سورايدۇ. بۇ توغرۇلۇق مەلۇمات بىرەلەمسىز؟
مەن قۇرغان ۋە قۇرۇلۇشىغا قاتناشقان تەشكىلاتلار، مېنىڭ 1971 – يىلى گېرمانىيەنىڭ مىيۇنخىن شەھرىدىكى ئازاتلىق رادىئوسىغا كېلىپ ئىشلەشكە باشلىغاندىن كېيىنكى ھاياتىم بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئۇ يىللاردا مىيۇنخىن شەھرىدە پەقەت 6-7 ئۇيغۇر ياشايتتى. ئۇلار بىلەن رەسمىي بىر تەشكىلات قۇرۇش مۇمكىن بولمىغاچ، 1973 – يىلىدىن كېيىن بوش ۋاقىتلاردا دالاي لاما، ئۇنىڭ مۇھاجرەتتىكى ھۆكۈمىتى، ياۋرۇپا ۋە ئامېرىكىدىكى تەشكىلاتلىرى بىلەن يېقىن ھەمكارلىق قىلىش ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنى بىر نەبىزە بولسىمۇ خەلقئارا جامائەتچىلىككە ئاڭلىتىش، قوبۇل قىلدۇرۇش ۋە تەدبىر – چارە ئالدۇرۇش ئىمكانىيەتلىرىگە ئېرىشتىم. يەنە ئۇلارنىڭ يار-يۆلىكى بىلەن كۆپلىگەن خەلقئارالىق يىغىنلىرىغا قاتنىشىش، خەلقئارا تەشكىلاتلار بىلەن ئالاقە باغلاش ۋە ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىغا، ياۋرۇپا پارلامىنتىدە، ئامېرىكا كوڭگىرەسىدە خىتايلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان غەيرى ئىنسانىي سىياسىتىنى تىلغا كەلتۈرۈش ۋە خىتايغا قارشى بەزى بىر قارارلارنى ئالدۇرۇش پۇرسىتىگە ئېرىشتىم.
ئەمما مېنىڭ ۋەزىيىتىم بۇ ئارزۇيۇمنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشقا يار بەرمىدى. بۇنىڭ ئەڭ مۇھىم سەۋەبى: د ئۇ ق قۇرۇلۇپ 3 ئايدىن كېيىن يۈرەك ئوپېراتسىيەسى بولۇپ ئۇزۇن ۋاقىت ياتاقتا يېتىپ قالدىم. نەتىجىدە، شەخسەن مېنىڭ د ئۇ ق نىڭ ئايلىق چىقىملىرىنى تۆلەشتىن باشقا زور پايدام بولمىدى. د ئۇ ق غا ئۇ چاغلاردا NED دىن تېخى ماددى ياردەم باغلانمىغان ئىدى. د ئۇ ق نىڭ بارلىق خىراجەتلىرىنى ئۆز يانچۇقىمىزدىن تۆلەييتۇق. يەنە بىر سەۋەبى بولسا، مىيۇنخىن شەھرىدىن د ئۇ ق ئىدارە ھەيئىىتىگە سايلانغان ئۈچ قېرىندىشىمىز د ئۇ ق نىڭ ئىشلىرىگە ۋاقىت چىقىرالماي ۋەزىپىلىرىدىن ئىستىپا قىلىپ كەتتى. د ئۇ ق نىڭ پۈتۈن ئىشى دولقۇن ئەيسا، ئابلىمىت تۇرسۇن ۋە ئابلىكىم ئىدرىسلەرنىڭ ئۈستىگە ئارتىلىپ قالدى. ھىچبىر كىرىمى بولمىغان دولقۇن ئەيسا ئۇ چاغدا كەچلىرى پىزا توشۇپ، كۈندۈزلىرى دەۋا خىزمەتلىرىنى ئىشلەييتى. ئەسلىدە د ئۇ ق مانا بۇ ئۈچ كىشىنىڭ غەيرىتى بىلەن ساقلىنىپ قالغان ئىدى. د ئۇ ق ئىدارە ھەيئىتىگە سايلانغان يۇرتداشلارنىڭ كۆپۈنچىسى باشقا دۆلەتلەردە ياشايتتى. ئۇلارنىڭ د ئۇ ق نىڭ كۈندىلىك ئىشلىرىغا ياردىمى تەگمەيتتى.
جاۋاب: دولقۇن ئەيسا رەھبەرلىكىدىكى د ئۇ ق، مەن ۋە رابىيە خانىم رەھبەرلىكىدىكى د ئۇ ق بىلەن سېلىشتۇرغاندا ناھايىتى تەلەيلىك دەپ قارايمەن.
ئەمدى بولسا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى تەدرىجى رەۋىشتە بىر ماڭقۇرتقا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن جازا لاگىرلەرىنى قۇرۇپ چىقتى. ماڭقۇرتنىڭ نىمە بولغانلىقىنى چىڭگىز ئايتماتوۋنىڭ ئەسىرىنى ئوقۇغانلار ياخشى بىلىدۇ. «ماڭقۇرت – تىلىنى، دىنىنى، مەدەنىيىتىنى، ئىنسانىي ئالاھىدىلىكلىرىنى ۋە ھۆر ئىرادىسىنى يوقىتىپ قويغان بىر مەخلۇقات» دەپ تەرجىمە قىلىشقا بولىدۇ. بەلكىم تېخىمۇ ئەپچىل تەرجىمىسى باردۇر. كۆپلىگەن دۆلەتلەر خىتايلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى ماڭقۇرتقا ئايلاندۇرۇش سىياسىتىنى تەنقىت قىلىۋاتقان بولسىمۇ، تېخىچە بۇنى بىر «Cultural Genocide» يەنى «مەدەنىي-ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ خىتاينى قارىلاپ بىر قارار ئالالمىدى.
جاۋاب: مەن بولۇپمۇ چەتئەللەردە تۇغۇلۇپ، ئوقۇپ يېتىشكەن ياشلارغا تەۋسىيە-تەكلىپلەردە بولۇشنى خالىمايمەن. بۇنىڭ ئۈچۈن مەن گىرمانىيەدە تۇغۇلۇپ، ئوقۇپ يېتىشكەن ئۆزەمنىڭ ئوغلىغىمۇ تەۋسىيە – تەكلىپلەردە بولغان ئەمەس. چۈنكى، ئۇلار مېنىڭ دەۋرىمدە تۇغۇلغان ئەمەس. مەن ئۆزەمنىڭ ئوغلىغا پەقەت ئۇيغۇر بولغانلىقىمنى، ئۇيغۇرلارنىڭ بىر تۈركىي خەلق بولغانلىقىنى، ئانا ۋەتەنىمنىڭ ئىسمىنىڭ شەرقىي تۈركىستان بولغانلىقىنى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئەڭ قەدىمى يۇرتى بولغانلىقىنى، 12 يېشىمدا ئانا ۋەتەنىمدىن قېچىپ چىقىشىمنىڭ سەۋەبىنى، تىرىكچىلىك قىلىمەن دەپ تارتقان جەۋرۇ – جەفالىرىمنى، شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە بولغان ئۆزەمنىڭ بىر كىشىلىك ۋىجدانى قەرزىنى ئادا قىلىش ئۈچۈن تۆلىگەن بەدەللىرىمنىلا ئاڭلاتتىم، خالاس.
17. رازىيەدىن ئۇيغۇرلار رازى بولارمۇ؟
ئارىدا بىر ئىككى خېتىگە جاۋاپ يازدىم ۋەتەندىكى بىر قانچە ئۇيغۇرچە تورنىڭ ئىسمىنى ئېيتىپ بەردىم، لېكىن ھىچ قايسىسىدا توردىن ئۇيغۇرچە ئۆگىتىش سەھىپىسى يوق ئېدى. بولغان تەقدىردىمۇ ئۇيغۇرچە بىلمىگەن ئاتا -ئانا ئۈچۈن ياردەمچى بولالامايتتى. كۈنلەر ئۆتۈپ ئۇلار ھەققىدىكى خاتىرىلەرنى تامامەن ئۇنتۇپتىمەن. ئۈرۈمچىدە ۋەقە بولۇپ كۈنلەر كومپىيۇتىرنىڭ ئالدىدا ھازا بىلەن ئۆتىۋاتقان كۈنلەردە، سكايىپ سايراپ قالدى. -سالام، ئەنجۈمەن! -سالام، كىم بولىسىز؟ -مەن ئەكىس، سىز ئەنجۈمەن، ھېلىقى ئالى مەكتەپتە ئىشلەيسىزغۇ دەيمەن؟ -بۇرۇن شۇنداقتى، ھازىر مەن ئامېرىكىدا. -مۇباردەك بولسۇن! ئوقۇشقا كەلدىڭىزمۇ؟ -شۇنداق، رەھمەت. مەن ھازىر كانساستا، تىلشۇناسلىق كەسپىدە ئوقۇۋاتىمەن. -سىز مېنى ئەسلىيەلىدىڭىزمۇ؟ مەن رازىيەنىڭ دادىسى، سىز قىزىمغا ئۇيغۇرچە ئۆگەتمەكچى بولغانتىڭىز؟ ئىككىمىز 2003-يىلى ئالاقىلەشكەن. سىز شۇ چاغدىمۇ ئامېرىكىدا ئوقۇغىڭىز بارلىقىنى دېگەنتىڭىز. ئاخرى كەپسىزدە! – شۇنداق، مەن 15 يىل تەييارلىق قىلىپ ئاخىرى كەلدىم. ئېسىمگە كەلدى، سىز قازاقىستاندىن بىر ئۇيغۇر قىزىنى بېقىۋالغان. قىزىڭىزغا ئۇيغۇرچە ئۆگىتەلىدىڭىزمۇ؟
كـىيىنكى: 16. ھەقىقەتنىڭ دۆلىتى ۋە مىللىتى
راھىلە داۋۇت
راھىلە داۋۇت ھازىر جۇڭگو مەملىكەتلىك ياشلار بىرلەشمىسى، جۇڭگو ياشلار پەن-تېخنىكا مۇتەخەسسىسلىرى جەمئىيىتى، جۇڭگو دىنشۇناسلىق جەمئىيىتى، جۇڭگو فولكلور جەمئىيىتى، جۇڭگو خەلق ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى، جۇڭگو ئۇيغۇر تارىخ-مەدەنىيەت تەتقىقات جەمئىيىتى قاتارلىق جەمئىيەتلەرنىڭ ئەزاسى.
تۈركىيە ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتلىرى
چاغ ئۇنىۋېرستېتى،
ئىشىق ئۇنىۋېرستېتى،
مالتەپە ئۇنىۋېرستېتى،
تەپئىل
بەھرى بەسىت: مۇستەفئىلۇن فائىلۇن مۇستەفئىلۇن فائىلۇن
بۇنىڭدا مىسرادىكى بىرىنچى بۆلەك 7 بۇغۇم ئىككىنچى بۆلەك 8 بۇغۇم جەمئى 15 بۇغۇم بولىدۇ.بۇنىڭ تەپئىلى: فائىلۇن مۇفتەئىلۇن مۇفتەئىلۇن مۇفتەئىلۇن مىسال:
بۇ بەھرىدە 11 بۇغۇم بولۇپ ،1-،2-تۇراقلار 4 بۇغۇمدىن،3-تۇراق 3 بۇغۇمدىن تۈزلىدۇ. بۇنىڭ تەپئىلى: مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن فائىلۇن مىسال:
ئوبامانىڭ ۋەزىپىسىدىن خوشلىشىش نۇتۇقى
مۇئاۋىن پىرىزدىنتۇم بايدىن، سىز پېنسىلۋانىيە ئىشتاتىنىڭ سىكرانتوندىن دېلاۋىيەر ئىشتاتىغىچە، مېنىڭ ئامېرىكا پىرىزدىنتلىققا سايلانغاندىن كېيىن كۆرسەتكەن تۇنجى نامزاتىم، شۇنداقلا ئەڭ دانا تاللىشىم. بايدىن ئۆيدىكىلىرىمگە ئوخشاش ياخشى قېرىندىشىم.
راھىلە خانىم
راھىلە خانىم ( 1860 - يىللىرى )ئۇيغۇر يىڭى مائارىپ تارىخىدىكى تۇنجى ئايال ئوقۇتقۇچى. " ھۈسەيىنيە " مەكتىپىدە تەكلىپ بىلەن ئىشلىگەن.
ئايشەم كېرىم
خەلقنىڭ قەلبىدىكى ئارتىس _ ئايشەم كېرىم 1998 - يىلى 9 -ئاينىڭ 8 - كۈنى ئۇزىنىڭ يېرىم ئەسىر ھاياتىنى ئۇيغۇر كىنوچىلىقى ، درامىچىلىقى ۋە ناخشا ئۇسسۇل ، مۇقام تەتقىقاتى ئىشلىرى ئۈچۈن بېغىشلاپ ، سەھنە ۋە ئېكراندا ئۆز تالانتىنى نامايەن قىلىپ مىليۇنلىغان تاماشىبىنلارنىڭ قەلبىدە ئۇنتۇلماس ئىز قالدۇرغان 50 - يىللارنىڭ بېشدا سەھنە ھاياتىنى ، 1959 - يىلى تەڭرىتاغ كىنو سىتودىيىسى ( ئەينى يىللادا  شىنجاڭ كىنو سىتودىيىسى دەپ ئاتالغان ) بىلەن شاڭخەي خەييەن كىنو سىتودىيىسى بىرلىشىپ ئىشلىگەن، ئۇيغۇر تۇرمۇش تېما ،ئالىي  كوپىراتسىيىلىشش دەۋردىكى ۋەقەلەر سيۇژىت قىلىنغان تۇنجى ھېكايە فىلىم «بوستانلىقتا  تەنتەنە » دە ئايال باش قەھرىمان  ئايىمخان مۇدىر ئوبرازىنى ئاجايىپ مۇۋەپپەقىيەتلىك يارىتىش بىلەن تونجى ئېكران ھاياتىنى باشلىغان ئاتاقلىق كىنو ۋە تىياتىر سەنئەتكارى ،مۇقامچى ، مەملىكەتلىك 1 - دەرىجىلىك ئارتىس ئايشەم كېرىمنىڭ يۈرىكى سوقۇشتن توختىدى. 50 - يىللارنىڭ ئاخىرلىرى ئۇيغۇر كىنوچىلىقىدا تۇنجى قېىتىم چاقنىغان ، ئۇيغۇر كىنوچىلىقى ئۈچۈن تۇنجى  ئاساس سالغان چولپاننىڭ ۋاپاتى شىنجاڭ كىنوچىلىقى، تىياتىر چىلىق ئۈچۈن زور  يۇقىتىش بولدى.
ئازادلىقتىن كېيىن ئۇ يولدىشىنىڭ خىزمىتىنى يۆتكىلىشى بىلەن ئۈرۈمچىگە كەلدى ۋە شۇ يىلىلار يولدىشىنىڭ قىزغىن مەدەت بېرىشى بىلەن ئۆزىنىڭ ئالغا ئىنتىلىش ئارزۇسىنى قەلبىگە پۈكۈپ ،سابىق شىنجاڭ ئۆلكىلىك بيۇرو كادىرلار مەكتىپىگە ئوقۇشقا كىردى. بيۇرو كادىرلار مەكتىپىدە تەشكىلەنگەن سەنئەت ئۆمىكىنىڭ پائالىيىتىنى  ياش ئايشەم كېرىمنىڭ سەھنە ھاياتنى باشلاش ،تالانتىنى نامايەن قىلىشنىڭ  مۇقەددىمىسىنى ئاچتى. ئۇ كادىرلار مەكتىپى سەھىنلىردىمۇ تاماشىبنىلارنى ھاڭ تاڭ قالدۇردى. ئۇنىڭ نەپىس ،جازىبىلىك ئۇسسۇللىرى .جاراڭلىق ئاۋازدا ئېيتقان ناخشىلىرى بيۇرو كادىرلار  مەكتىپىدە ئۇقۇغۇچىلارنىڭ ،رەھبەرلەرنىڭ يۇقىرى باھاسغا ئېرىشتى ،ئۇ سەھنىلەردە پارتىينى ،ئازاد يېڭى زاماننى كۈيلەيدىغان،يەر ئىسلاھاتىنى تەشۋىق  قىلدىغان مەزمۇنلاردىكى ناخشا -ئۇسسۇللارنى ئۇرۇنلىدى ،ئۆمەك تەركىبدە ئۆز يۇرتى  كورلىغا بېرىپ ئېجارە ھەققىنى كېمەيتىش ۋە يەر ئىسلاھاتى  ھەرىكىتىگە قاتناشتى. ئۇ كورلىدىن بيۇرو كادىرلار مەكتىپىگە  يېنىپ كەلگەندىن كېيىن 1952 - يىلى كادىرلار مەكتىپى سەنئەت ئۆمىكىدىكى بارىلىق  خادىملار بىرقلا سابىق شىنجاڭ ئۆلكىلىك ناخشا -ئۇسسۇل ئۆمىكىگە ئۆتكۈزۈپ بېرىلدى. ئايشەم كېرىم شۇنىڭدىن باشلاپ ئۆمەكتە ناخشىچى ۋە ئۇسسۇلچى،بولۇپ سەنئەت ھاياتىنى رەسمىي باشلىدى. ئارتىسلىق ھاياتىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلدە ئۇ ئۆزىنىڭ جاراڭلىق ،يېقىملىق،تەبىئىي  ئاۋازى بىلەن « پارتىيگە مەد ھىيە »، « گۈل قىسقان مېنىڭ يايرىم » ، « قادىر مەۋلان » ،« ئالتۇن بىلەن رەنا » ، «دا ھىي ماۋزېدۇڭ »، «تاڭ ئاتقاندا» ،« ئۇلۇغ پارتىيەم»، « ئانا ئارزۇسى »،«ئالتۇنجان »،« ئاشنالىرى زەگەرمىكىن»، « ئاللا يارەي» قاتارلىق ئۇيغۇرچە ناخشىلاردىن باشقا ،يەنە خەنزۇچە، ئۆزبېكچە ،قازاقچە ،تاجىكچە ناخشلارنىمۇ  ۋايىغايەتكۈزۈپ  ئېيتىپ، ھەرمىللەت تاماشىبنلارنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا  ،دىققىتىگە  سازاۋەر بۇلدى، ئۇ يەنە شۇ مەزگىلدە تۈنجى قېتىم «توي ئۈستىگە توي » ناملىق درامىدا تۇنساخان موماينىڭ رولىنى  مۇۋەپپەقىيەتلىك  ئويناپ چىقىپ، ئۇزىنىڭ ئۇرغۇپ تۇرغان سەنئەت تالانتىنى نامايەن قىلدۇ. ،بو دراما مەملىكەتلىك تىياتىر كۆرىكىگە قاتناشتۇرلۇپ مۇكاپاتلاندى.
بۇلۇڭكۆل يېزىسى
مەمۇرىي رايونلار
قاتارلىقلار.
كوتاۋا
left|thumb|200px|كوتاۋا بايرىقى كوتاۋا (Kotava) سۈنئىي خەلقئارالىق ياردەمچى تىل، ئۇ 1978-يىلى ستارېن فېتسېي تەرىپىدىن ياسالغان. تەخمىنەن 50 كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئايەت ئەلكۇرسى
تېكستى ۋە مەنىسى
مەنىسى
Guam Aril
right|thumb|250px|Guam Aril right|thumb|Dölet bayriqi
ئەرزىنجان ۋىلايىتى
left|thumb|350px| left|thumb|250px ئەرزىنجان ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئەرزىنجاننىڭ 213،538 نوپۇسىبار، 11،974 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 39°00، پوقتانومۇرى 024 رايۇننومۇرى 0446.
پورتال:فىزىكا
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px">
ئابدۇدىلبەر
ئابدىلبەر
شىزاڭ بۆكىن
شىزاڭ بۆكىن
پرازېئودىمىي
بىرىكمىلىرى:
قاپىيە
...................ئا
(ئە.مۇھەممەت ئەركزات شېئىرى ـــ «مەن ئىدىم»دىن)
ۋاللىس ۋە فۇتۇنا تاقىم ئاراللىرى
Wallis we Futuna Taqim Aralliri bolsa Tinch Okyan jaylaxkan birk dulat. Uning paytahti bolsa Mata Utu, ang qong xahri bolsa Mata Utu. Dulat tili bolsa Fransuz tili. Azirki Gubérnator Philippe Paolantoni. Azirki bash wezir Victor Brial. Yar maydani 264 kwadrat kilométir, nopusi 13 ming, bularning assaslik dini Xristian dini.
بېشىكتاش گىمناستىكا كۇلۇبى
بېشىكتاش پۇتبول كۇلۇبىنىڭ مۇۋاپىقىيەتلىرى:
ياۋروپا پۇتبول بىرلەشمىسى UEFA دە ئېرىشكەن مۇۋاپىقىيەتلىرى