Cherchen_nahiyisi
Cherchen nami heqqide
1. Cherchen nami tarixiy xatirilerde ben gu ( miladiye 32-yilidin miladiye 92- yilighiche)ning ‹‹ xenname›› namliq kitabida mundaq bayanlar bar : ‹‹ yanggu'en qowuqidin chiqip aldi bilen baridighan, yéqin jay chaqiliq (婼羌) ... Bu yerdin yanggu'en qowuqigha 1800 chaqirim, changenge 6300 chaqirim kélidu. Chaqiliq yolning üstide bolmastin, chette gherbiy jenubqa toghra kélidu. Uning ahalisi 450 tütün, 1750 kishi , eskerlikke yaramliqi 500 neper. Chaqiliqning gherb teripi sarmadan (且末) gha tutash ... Ashliqni cherchen (鄯善) we sarmadan (且末)din alidu ... Gherbiy shimalda cherchen bilen tutishidu. Cherchen chong yolning üstige jaylashqan ... Cherchen beglikining esliy nami kroran bolup, bégi 扜泥 shehiride turatti. Bu yerdin yanggu'enge 1600 chaqirim, changenge 6100 chaqirim kélidu. Ahalisi 1570 tütün, 14100 kishi , eskerlikke yaramliqi 2912 neper. ... Gherbiy shimalidin qus beglikige 1890 chaqirim kélidu ... Cherchen del xen sulalisi yolining üstide, uning gherbidin sarmadangha 720 chaqirim kélidu ...sarmadan beglikining merkizi sarmadan shehiri. Bu yerdin changenge 6820 chaqirim kélidu, ahalisi 230 tütün 1610 kishi , eskerlikke yaramliqi 320 neper ... Jenubi teripidin endir (小宛国)ge üch künlük yol. .. Gherbidin niyagha 2000 chaqirim kélidu... ›› déyilgen. Miladiye 400 – yili cherchenge kelgen we cherchende bir ay turghan rahib fashenning terjimihalida ‹‹ ( dunxu'angdin chiqip ) 17 künde 1500 chaqirim yol yürüp cherchen élige kelduq ... Bu elning padishahi buddigha étiqad qilidiken, 4000din oshuq kichik kölüngü rahibi bar iken .... Bu yerde bir ay turdum , undin kéyin gherbiy shimalgha qarap 15 kün yürüp agni (qarasheher) ge bardim›› déyilgen. ‹‹ Loyangliq rahib kalanning xatirisi›› (miladiye 5 – esir)de ‹‹tuyghundin 3500 chaqirim gherbke yürse cherchen (鄯善) shehirige baridu ... Cherchendin gherbke 1640 chaqirim yürse sarmadan( 左末 ) shehirige baridu...›› déyilgen. Rahib shu'enzang (600- 664) miladiye 644 – yili etrapida cherchendin ötken. Uning éytip bérishi bilen yézilghan ‹‹ büyük tang dewridiki gherbke sayahet xatirisi››de ‹‹ ... U yerdin sherqqe 600 chaqirim yürüp chalmadana (折摩驮那故国) qedimki élige kelduq, bu sarmadan (沮末) dur ... Bu yerdin sherqiy shimalgha 1000 chaqirimdin artuq yürüp nob qedimki élige kelduq , bu kroran élidur ...›› déyilgen. 10 – Esirde yashighan uyghur alimi séngqu seli tutung ‹‹ shu'enzangning terjimihali››ni uyghurchigha terjime qilghan, mushu terjimide 折摩驮那故国 atalghusini sarmadan baliq dep terjime qilghan. ‹‹ Jenubiy yol bilen gherbke qarap mangsa jezmen begligi, endir begligi , niya begligi , kroran begligining hemmisi cherchen beglikige tewe iken ... (Miladiye 442 – yili) 4 – ayda , jurchi urghu 10 mingdin artuq tütünni bashlap dunxu'angni tashlap künpétishqa yürüsh qilip jurchi argunning qéshigha ketmekchi boldi. Ular cherchenge (鄯善) yétip barghuche, cherchen bégi begrong 4000din artuq tütünni bashlap qéchip ketti››. Ilawe : jezmen begliki xenzuche tékistte 且志国 dep yézilghan, yaponiyilik alim matsuda hésaw qatarliqlar 志 xétini 末 xétining xata yézilishi dep qarighan. ‹‹ Wéyname›› ning 99 – jildida, cherchen xani begroning gherbtiki 且末gha qarap qachqanliqi yézilghan. ‹‹ Wéyname›› 102 – jilid ‹‹ gherbiy yurt tezkirisi››de ‹‹ cherchen begliki, miren qelesini paytext qiliwalghan , u qedimki kroran xanliqi idi ... Paytextining töt etrapi bir chaqirimdin kélidiken. ... Uning shimal teripide qumtagh yoli bar. ... Sarmadan (且末) begliki sarmadan qelesini paytext qilip, cherchen(鄯善)ning gherbige jaylashqan ... Cherchen bégi begrong jurchi arguning parakendichiligidin qorqup , elning yérimini bashlap , sarmadangha qéchip kelgen , shuningdin étibaren sarmadan cherchenning qarmiqida bolghan... ›› fen yi , sima biyawlar ( 4- , 5 – esirler) ‹‹ kéyinki xenname›› 88 – jilid ‹‹ gherbiy yurt tezkirisi››dimu témimizgha munasiwetlik uchurlar bar. Shinjang unwérstéti ottura asiya tetqiqat inistuti teripidin terjime qilinip neshirge teyyarlanghan uyghurche nusxining izahat qismida, 小宛国 cherchen nahiyisining jenubidiki atchan we quramliq etrapida bolishi mumkin. 且末国 Hazirqi cherchen nahiyisige toghra kélidu. 鄯善国 Chaqiliq nahiyiside, dep izahlanghan. Yuqiriqi izahatlar élimizning nopuzluq qamusi ‹‹siyü'en››ning tüzitilgen nusxisidin élinghan. Tarixshunas, arxé'olog , qedimki yéziqlar tetqiqatchisi, eyni tarixiy dewrde qollinilghan qarushti yéziqini chüshinidighan birdinbir uyghur qurban weli kroran ependi bu heqtiki uchurlardin mundaq xulase chiqarghan: ‹‹ jalmadana (transkripsiyisi calmadana yaki chammadana) dégen nam ‹‹ xenname››de 且末 ( qedimki teleppuzi chamma ) dep xatirilengen. Shu'enzangning xatiriside 折摩驮那 ( qedimki teleppuzi chammadana ) dep yézilghan. Bu til matériyallirini sélishturup retlep chiqqanda mundaq bir shekil hasil bolidu : Calmadana › chamma › chammadana, démek xenzuchidiki 且末 dégen söz qarushti tilidiki atashning transkripsiyisi bolup, shu'enzang sansikirit imla qa'idisi boyiche yézip chiqqan. Bu atalghuning til menisini yéshish üchün ‹ pali sözlügi › din paydilinishqa bolidu. Uningda ‹ chamma ( menisi zira'et ünidighan topa, térim ) dégen söz uchraydu .bu söz hazirqi zaman uyghur tilining cherchen shéwiside ‹ chalma › dep saqlinip qalghan ( menisimu oxshash ). Dana dégen söz stana ( yurt, makan , el) dégen söz bilen oxshash. Démek, bu atalghu ”tériqchiliq qilinidighan yurt“ , démektur. Bu qedimki yurt hazirqi uyghur tilida cherchen dep atilidu. Bu sözning chammadana bilen til baghlinishi yoq, belki kroran xanliqining bir shehiri shamshan (鄯善)ning teleppuzigha yéqin kélidu. Bu namlar kéyinki dewrlerde qandaq qilip almashturup qoyulghanliqi bizge namelum. Bu til matériyalliri bilen tarixiy jughrapiye melumatlirini birleshtürüp perez qilghanda, ‹jalmadana› hazirqi cherchende , ‹shamshan› hazirqi cherchenning shimal teripide , yeni cherchen deryasining ottura – töwen éqimida bolishi mumkin ››. Zangzushunas alim yang mingning tetqiqatigha asaslanghanda, miladiye 8 – esirning bashliri cherchen rayonini tübütler kontrol qilghan. Shu dewrning mehsuli bolghan tübütche tarsha pütükler, chaqiliq nahiyisining tewesidiki miren kona shehiri xarabisidin xéli köp tépildi. Yene shu dewrning mehsuli bolghan ‹‹ shajuning xeritilik tepsirati››de 大鄯善 we 小鄯善 sheherlirining barliqi yézilghan. Mirendin tépilghan tübütche pütüklerde yene Carcan déyilidighan bir shehermu uchraydu. Engliyilik tübütshunas tomas bu namni Cercen dep transkripsiye qilghan. 11- Esirdiki uyghur alimi mehmud kashgheriy ‹‹ türkiy tillar diwani››da ‹‹ qurqan cherchen. Chin yolidiki musulmanlar chégrisining biri ›› dep yazghan. ‹‹ Yü'en sulalisi tarixi ›› 14 – jildta ‹‹ ( 1286 – yili ) lop, kitik , 阇廛 qatarliq jaylarda rabat tesis qilindi›› déyilgen. Yaponiyelik uyghurshunas, doktor abitaki'o ependi 廛 阇 namini [ţşəţş́ ân] dep teleppuz qilinidighanliqini otturigha qoyghan. U yene 11 -, 12 – esirlerdiki xenzuche menbelerde körülidighan 约昌 [ iakt́īang yaki t´sang–üe dep teleppuz qilinidu], 昌 灼 [tŝiaçťsiang yaki ang′ş ţ ŝuo dep teleppuz qilinidu] ,廛阇 [ţşəţş́ ân dep oqulidu] qatarliqlarni cherchen namining teleppuz terjimisi shundaqla hazirqi cherchen dep qarighan. Miladiye 1276 – yili cherchendin ötken markopolo ‹‹ cherchen ölkisi (CHARCHAN) ... Péyin ölkisi bilen cherchen ölkisining ariliqigha chong bir chöllük jaylashqan ... (Cherchendin) chiqip beshinchi künlük yolni bésip ötkendin kéyin chöllükning chétidiki rabat – lopqa yétip barghili bolidu ›› dégen. Ilawe : ‹‹ markopoloning sayahet xatirisi ››ning uyghurchisi fujen pen – téxnika neshriyatining 1981 – yilidiki xenzuche neshridin terjime qilinghan. Féng chéngjünning xenzuche terjimisi 2005 – yili ichki mongghul xelq neshriyati teripidin xenzuche neshir qilinghan, bu nusxida cherchen nami Ciarcian , Tchertchen dep transkripsiye qilinghan we xenzuchigha 车尔成 dep teleppuz terjimisi qilinghan, mana buningdin qarighanda, eyni waqittiki xatirisining tildin tilgha terjime qilinish dawamida, jay nami özgirip ketken bolishi mumkin dep qaraymen. 16 – Esirning otturilirida uyghur alimi mirza muhemmed heyder köregani ‹‹ tarixi reshidiy ››de cherchen namini köp qétim tilgha alghan. Rusning terjime qilishi bilen engliyede neshir qilinghan inglizche neshride Jorjan dep élinghan. Jorjan emeliyette esliy metinni oqushta kélip chiqqan sewenlik, toghrisi jorjan emes belki chorchan bolishi kérek, bezi kishiler mushu xataliq arqiliq cherchen namini eslide jorjanlarning namidin kelgen dep qarighan. Méning bu xatirini chorchan dep qarishim, ‹‹ tarixi reshidiy››ning eyni waqittiki uyghurche terjime nusxiliri we mushu kitabtin paydilanghan eserler - ‹‹ kashgher tarixi ( chinggizname)›› , ‹‹ tarixi hemidiy›› - qatarliqlarda – cherchen dep élinghan. Mesilen : ‹‹ kashgher tarixi ( chinggizname)›› de ‹‹ qemiriddindin qorqup churchen, sarix uyghur , lop we kitik sari alip qachti›› déyilgen. Doktor siteyin ‹‹ tarixi reshidiy››diki bu jay namining Chārchān we Jurjān sheklide ikki xil xatiriligenlikini hemde tarim oymanliqining eng jenubi yaki sherqiy jenubidiki rayonni körsetkenlikini otturigha qoyghan. Cherchen nami 18 -, 19 – esirlerdiki xenzuche yazmilarda teleppuz terjimisi qilinip 卡墙,车尔成 , 车尔臣 dep yézilghan. Gomindang 1914 – yili nahiye tesis qilinghanda, ‹‹ xenname››diki 且末 nami tépilip, yuqiriqi teleppuz terjimisining ornigha dessitilgen.