ئابدۇخالىق_ئۇيغۇر_ۋە_«ئۈچ_ئەڭگۈشتەر»
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ئۆتكەن ئەسىرنىڭ ئىلىم- مەرىپەت، مەكتەپ دېگەنلەردىن سۆز ئاچقىلىمۇ بولمايدىغان، تالىپ، تالىبەلەر مەدرىسىلەرگە تۆردىن بىر كىشىلىك ئورۇن ئېلىش ئۈچۈنلا كىرىپ، زىر- زەۋىرى سىرتىغا چىقالمايدىغان، باي بالىلىرى بايلىقىغا ئىشىنىپ ئوقۇمايدىغان، كەمبەغەللەرنىڭ بالىلىرى ماغدۇرى يەتمەي ئوقۇيالمايدىغان دەۋردە قىلچە بوشاشماستىن، ھەر قانچە جاپا- مۈشكۈللەردىن قورقماستىن بىلىم، مەكتەپ نەدە بولسا شۇ يەرگە بېرىپ ئوقۇدى، ئۆگەندى. ئوقۇشنىڭ ھەر قانداق پۇرسىتىنى قولدىن بەرمىدى. ئۇ ئۈچ ياشقا كىرگەندىن باشلاپ كۆپنى كۆرگەن، نۇرغۇن خەلق چۆچەكلىرى، رىۋايەت، ئەپسانىلەرنى بىلىدىغان، مېھرىبان چوڭ ئانىسى ئەرەمسىما خانىمنىڭ گۈزەل رىۋايەتلىرى ئىچىدە بالىلىق تۇيغۇلىرى قاناتلاندى. ئەرەبچە، پارىسچە تىل- يېزىقتىن خەۋىرى بار، خەنزۇچىنىمۇ بىلىدىغان، كىتابخۇمار ئاتىسى، ئوقۇمۇشلۇق زات ئابدۇراخمان مەخسۇمنىڭ ئوقۇپ بەرگەن كىتابلىرى، ئابدۇراخمان مەخسۇمنىڭ قېيناتىسى، ئابدۇخالىقنىڭ چوڭ دادىسى مىجىت ھاجىنىڭ رۇسىيىنىڭ شەمەي، قازان شەھەرلىرىدىن ئەكېلىپ بەرگەن يېڭىچە دەرسلىكلەر، مىجىت ھاجى ئۆيىدە ئۇيۇشتۇرغان ئەدىبلەر سۆھبەتلىرىدە ئۆسۈپ يېتىلدى. توققۇز ياشقا كىرگەندە يېڭىشەھەردىكى مەدرىسىگە ئوقۇشقا كىردى. بۇ مەدرىسىنىڭ باش مۇدەررىسى ھەمدۇللا داموللام ئەينى چاغدا قەشقەر خانلىق مەدرىسىنى تاماملىغان، كېيىن، بۇخاراغا بېرىپ، بۇخارا مەدرىسىنى تۈگەتكەندىن كېيىن، رۇسىيىنىڭ ئوفا، قازان شەھەرلىرىدە ئىلىم- تەھسىل قىلغان داڭلىق تەرەققىيپەرۋەر زات ئىدى. ھەمدۇللا داموللام ئابدۇخالىقنى قوبۇل قىلىپ، ئۇنىڭدىن ئىمتىھان ئېلىپ كۆرۈپ، ئۇنىڭ زېرەكلىكىگە، زېھنىنىڭ ئوچۇقلۇقىغا، ئىلىم ئۆگىنىشكە بولغان ئوتتەك قىزغىنلىقىغا ئاپىرىن ئوقۇدى ۋە تىل-ئەدەبىيات، ئىلمىي تەجرىبە ( قۇرئاننى قىرائەت قىلىپ ئوقۇش )، ھېساب قاتارلىق دەرسلەرنى ئۆتۈشتىن باشقا ئەرەب، پارىس تىللىرىدىنمۇ مەخسۇس دەرس ئۆتتى. 1914- يىلى ئابدۇخالىق ئۇيغۇر 13 ياشقا كىرگەندە چوڭ دادىسى مىجىت ھاجى ئۇنىڭ ئىلىم ئۆگىنىشتىكى ئوتتەك قىزغىنلىقىنى نەزەردە تۇتۇپ، موسكۋا ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەن تاتار زىيالىي ئەلى ئىبراھىموپنى ئائىلە ئوقۇتقۇچىلىقىغا تەكلىپ قىلدى. ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ئەلى ئىبراھىموپتىن ئوتتۇرا مەكتەپ دەرسلىرىنى ئۆگىنىش بىلەن بىرگە تاتار تىلىنىمۇ ئۆگەندى. 1915- يىلى مىجىت ھاجى ئەلى ئىبراھىموپنىڭ تەكلىپى بىلەن ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنى رۇسىيىدە ئوقۇتۇش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ سودا كارۋانلىرى ۋە تۇرپان ئاستانىلىق مەشھۇر مەرىپەتپەرۋەر زات مەخسۇت مۇھىتى قاتارلىقلار بىلەن بىرگە شەمەيگە قاراپ يولغا چىقتى. بۇ يەردە يازغۇچى مۇھەممەت شاھنىياز يازغان « بالدۇر ئويغانغان ئادەم_ ئابدۇخالىق ئۇيغۇر » ناملىق كىتابتىكى ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ ئىلىمخۇمارلىقى ھەققىدىكى بىر تەپسىلاتنى قىستۇرۇپ ئۆتۈشنى لايىق تاپتىم. <<…. مىجىت ھاجى قازانغا كېلىپ ئەتىسى ئابدۇخالىقنى ئېلىپ كوچىغا چىقتى. ئۇزۇن ماڭمايلا مىجىت ھاجىنىڭ ئىككى تاتار سودىگەر تونۇشى ئۇچراپ قېلىپ، قىزغىن پاراڭغا چۈشۈپ كەتتى. دەل شۇ چاغدا قوللىرىغا بىردىن كىتابنى كۆتۈرگەن ئىككى تاتار بالا نېرىدىكى سېرىق بىنادىن چىقىپ كەلدى. ئابدۇخالىق بالىلاردىن كىتابنى قەيەردىن ئالغانلىقىنى سورىۋىدى، بالىلارنىڭ بىرى (ئاۋۇ كىتابخانىدىن) دەپ نېرىقى سېرىق بىنانى كۆرسەتتى. ئابدۇخالىق (دادامنىڭ گېپى تۈگىگىچە كىرىپ چىقاي) دەپ كىتابخانىغا كىرىپ بىر كىتابنى ئېلىپ ئوقۇشقا باشلىدى. ئابدۇخالىقنىڭ قىزىقىپ قالغىنى_ موللا مۇسا سايرامىنىڭ 1904- يىلى قازاندا نەشر قىلىنغان (تارىخى ئەمىنىيە) ناملىق كىتابى ئىدى. ئۇ كىتابقا بېرىلىپ كېتىپ، چوڭ دادىسىنىڭ كوچىدا ئۆزىنى كۈتۈپ تۇرغانلىقىنى ، ھەتتا قورسىقى ئاچقانلىقىنىمۇ تۇيمىدى. پەقەت كىتابخانا خىزمەتچىسى (چۈشلۈك تاماققا بارىمەن) دېگەن چاغدىلا پۇلنى تۆلەپ كىتابنى سېتىۋېلىپ كوچىغا چىقتى. كوچىدا چوڭ دادىسى كۆرۈنمەيتتى. ئابدۇخالىق قەيەرگە بېرىشىنى بىلمەي تۇرغان چاغدا بىر دوقمۇشتىن چوڭ دادىسى بىلەن مەخسۇت مۇھىتى چىقىپ كەلدى. ئابدۇخالىقنى كۆرگەن مىجىت ھاجى ھاسىراپ تۇرۇپ: