يەرشارىلىىشىش_جەريانىدا_مىدىيا_ۋە_سىياسەت:_مىدىيا_كۈچمۇ،_كۈچنىڭ_مىدىياسىمۇ؟
كىيىنكى يىللاردا مېدىيا ساھەسىدە ئىشىۋاتقان مونۇپۇللۇق ۋە مەركەزلىشىش ھادىسىسى جىددى شەكىلدە مۇنازىرە تىمىسىغا ئايلاندى. رادىئۇ ۋە تىلىۋۇزۇر، مېدىياچىلار ئارىسىدا ئىگىدارچىلىق ۋە سەرماينىڭ پۈتۈنلىشىشى شەكلىدە بارلىققا كەلگەن مۇناسىۋەت ئۆلچىمى «پارالىل مېدىيا مەزكەزلىشىشى» دەپ ئاتالدى، بۇنىڭغا ياندىشىپ تىلىۋۇزۇر ۋە رادىئۇ، مېدىياچىلار بىلەن پىرۇگىرامما ھازىرلىغان فىرمىلار ۋە تارقىتىش بازىرى ئارىسىدىكى ئىگىدارچىلىق ۋە سەرمايە مۇناسىۋىتى «گورزىنتال مېدىيا مەزكەزلىشىشى» دپ ئاتالدى. تىلىۋۇزۇر ۋە رادىئۇ، مېدىياچىلار بىلەن مەتبەئە ۋە ئېىنتىرنىت مۇھاپىزلىرىغا ئوخشاش مېدىيا ئۇنسۇرلىرى ئارىسىدىكى ئىگىدارچىلىق ۋە سەرمايە بولسا «ئارىلاش (پارالىل ۋە گورزىنتال) مېدىيا مەركەزلىىششى» دەپ ئاتالدى. دۇنيا مېدىياسىمۇ يۇقاردا رەتكە تىزىلغان ئۈچ مەركەزلىشىش ۋە مونۇپۇللۇق ئۆلچىمى بىلەن ئۇچراشماقتا. تۈركىيەدىكى ئەھۋالغا قارايدىغان بولساق، مېدىيا خوجايىنلىرىنىڭ ھەممە ساھەدە پائالىيەت قىلىۋاتقانلىقى كۆرىمىز. تىلىۋىزىيە ئىستانىسلىرىغا ئىگە بولغان مېدىيا خوجايىنلىرىنىڭ ئوخشاش ۋاقىتتا رادىئۇغىمۇ ئىگە بولۇشى، گىزىت ۋە ژۇرناللارنىمۇ قول ئىلكىدە تۇتىشى، بولۇپمۇ تارقىتىش شىركەتلىرىگىمۇ ئىگىدارچىلىق قىىلىشى دىققەت تارتىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە مېدىيا خوجايىنلىرىنىڭ، بۇنىڭ بىلەنلا بولدى قىلماستىن پىرۇگىرام ئىشلەپ چىقارغان، تارقاتقان شىركەتلەر، ئورگانلار، ئىلان قوبۇل قىلىش ئىشلىرىغا قەدەر ھەددىدىن زىيادە بىرىلىپ كىتىشىمۇ مېدىيا ساھەسنىڭ مەركەزلىشىىشنى تىزلىتىۋىتىپ بارىدۇ. بۇنىڭغا ياندىشىپ، مېدىيا خوجايىنلىرىنىڭ مېدىيا ساھەسىدىن سىرىت ئاكسىيەدىن تارتىپ ئىستىراتىگىيەلىك ساھەلەرگىچە مەبلەغ سالغانلىقىنىمۇ كۆرىۋاتىمىز. مېدىيانىڭ مۇھىم بىر كۈچكە ئايلانغانلىقى دىققەتكە ئىلىنغاندا، مېدىيا خوجايىنلىرىنىڭ ھەم مېدىيا ساھەسىدە ھەم مېدىيادىن باشقا ئىستىراتىگىيەلىك ساھەلەردە نۇرغۇن ئىقتىسادى كۈچكە ئىگە بولۇشى بىرقاتار سەلبى ۋەزىيەتلەرنى پەيدا قىلىدۇ. ھەممىدىن بۇرۇن، مېدىيادىن باشقا ساھەلەرگە مەبلەغ سالغان مېدىيا ساھىپلىرىنىڭ چوقۇم سىياسى كۈچلەر بىلەن «ئىش مۇناسىۋىتى» بولىدۇ. بۇنداق بىر مۇناسىۋەت ئۆلچىمىدە، يا مېدىيا ساھىپلىرى قولىدىكى «مېدىيا كۈچىنى» ئىشلىتىپ نەپكە ئىرىشىش يولىغا چاپىدۇ ياكى سىياسى كۈچلەر «مېدىيانى كونتىرۇللىقى ئاستىدا تۇتۇش مەقسىتىدە» مېدىيا ئىگىلىرىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن قانۇنغا ئۇيغۇن بولمىغان بىر قاتار ئىشلارنى سادىر قىلىدۇ. ھەر ئىككىلى ئەھۋالدا مېدىيا ۋە سىياسەت مۇناسىۋەتلىرىدە ئەخلاققا زىت بولغان ئەھۋاللار يۈز بىرىدۇ. مېدىيادا مونۇپۇللۇق ھادىسىسى ئىشۋەرسە ۋە مېدىيا ساھىپلىرىنىڭ مېدىيادىن باشقا ساھەلەردە پائالىيەت قىلىشى داۋاملىشىۋەرسە، بۇ ئەخلاقى پىرىنساىپلارغا زىت ھەركەت شەكلىنىڭمۇ داۋاملىشىدىغانلىقى ئۇنتۇلماسلىقى كىرەك. تۈركىيەدىكى ئەھۋالغا قارايدىغان بولساق، دۆلىتىمىزدە (تۈركىيەدە) مېدىيانىڭ دىمۇكراتىك جەمىئيەتلەردە بولۇشقا تىگىشلىك كۈچىدىن كۆپرەك بىر كۈچنى قولدا تۇتۇۋاتقانلىقى، ھەم سىياسى ھەم ئىقتىسادى ساھەدە ناھايتى ئاكتىپ پائالىيەت قىلىۋاتقانلىقىنى بايقايمىز. تۈركىيەدە مېدىيا ساھەسىنىڭ، بولۇپمۇ كىيىنكى يىللاردا پۇللۇق بىر ساھە بولۇشتىن چىققانلىقى، ئىلان كىرىملىرىنىڭ ئازايغانلىقى، ھەتتا بەزى مېدىيا ئورگانلىرىنىڭ زور مىقداردا قەرىزگە بوغۇلغانلىقىغا شاھىت بولۇۋاتىمىز. شۇنداق تۇرۇغلۇق بەزى مېدىيا ساھىپلىرى، پۇل تاپالمىسىمۇ مېدىيا ساھەسىنى تەرك ئەتمەيۋاتىدۇ. ئەكىسچە چىڭ تۇرۇپ ھەركەت قىلىۋاتىدۇ. بۇنىڭ ئەڭ مۇھىم سەۋەبى، قولىدىكى مىديا كۈچىنى مىديادىن باشقا ساھەلەردە قىلىۋاتقان پائالىيەتلىرىنىڭ ئىزچىللىقى ئۈچۈن ئۈچۈن سىياسى كۈچكە قارشى بىر«ئىمبارگۇ ۋاستىسى» قىلىپ قوللىنىشنى ئارزۇ قىلىشىدۇر. ميدىيا ساھەسى 1990-يىللاردىن كىيىن سىياسى ھاكىمىيەت بەرگەن كېرىدى ۋە مۇكاپاتلار بىلەن ساھەسىگە ئىنتايىن چوڭ مەبلەغلەرنى سالغان. ئەڭ مۇھىمى قۇرۇلۇشلىرىنى ئەسلىھەلەشتۈرىۋالغان. شۇنىڭ بىلەن نۇرغۇن يىڭى تىخىنىكىلارنى ميدىيا ساھەسىدە ئىشلىتىشكە باشلىغان. بۇلارغا پارالىل ھالەتتە، توختاۋىسىز بىر رىقابەت مۇھىتى راۋاجلانغان، رېكلام پائالىيەتلىرى تەشۋىق قىلىنغان، نەتىجىدە ميدىيا ساھەسى چوڭ بىر پاتقاقنىڭ ئىچىگە چۈشۈپ قالغان. ميدىيا پىتىپ قالغان پاتقاقنىڭ ئوقۇرمەنلىرىگە قارايدىغان بولساق، ئەڭ ئاۋۋال ميدىيانىڭ جەمىيەتتىكى ئىشەندۈرۈش كۈچى ئازالغان. رېكلام (ئىلان) پائالىيەتلىرى گېزىتلەرنى قاچا- قۇچا ساتىدىغان ئورۇنغا ئايلاندۇرۇپ قويغان. يىقىندىن بۇيان گېزىتلەر كۈلتۈرلەرنى ئاساس قىلغان رېكلام (ئىلان) لارغا يۈزلەنگەن بولسىمۇ، ئۆتمۈشتە ئىچىلغان يارىنىڭ سەلبى تەسىرىنىڭ تىخىچە داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى كۆرىۋاتىمىز. ميدىيا چۈشۈپ قالغان پاتقاقلار ئاخبارات ساھەسسىدە مېدىيانىڭ ئالغان مۇكاپات ۋە كىرېدىلىرى تۈپەيلى «ھۆكۈمەت بىقىندىسى» غا ئايلىنىپ قىلىشى بىلەن زاھىر بولىدۇ. ھۆكۈمەت تەرەپتىىن ميدىياغا بىرىلگەن ئىتىۋارلار ۋە مۇھىم ئىمكانىيەتلەر بىر مەزگىلدىن كىيىن ھۆكۈمەتنىڭ ميدىيانى باشقۇرىشىغا، كونتىرۇل ئاستىغا ئىلىشىغا قولايلىق تۇغدۇرۇپ بىرىدۇ. ھەتتا تارقىتىش تۈزۈلمىرىگىمۇ تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇ تەتبىقاتلار، ميدىىانىڭ خەلىقنى خەۋەرلەندۈرۈش، خەلىقنىڭ باياناتچىسى بولۇش رولىنى جارى قىلدۇرۇش ۋە تەنقىدى پوزىتسىيە تۇتۇش ۋەزىپىسىنى غۇۋالاشتۇرىىتىدۇ.