cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эге түрк дыл
Теоретиктиг билиг
Дыл шинчилекчизи, компаративсит Анна Дыбо мынча дээн: "Эге түрк дылдыг аймактың улузу каяа чурттап чораанын тода билбес бис. Ынчалза-даа ол аймактың кожалары бир талазындан кыдаттар турган, өске талазындан енисей дылдыг чоннар биле самоди дылдыг улус турган-дыр". Оон ыңай ол эртемден, Ордос ховуларынга 2 муң чыл бурунгаар чурттап чораан сюнну деп аймактың улузу эге түрк дылдыг турган деп чугаалап турар.
Үндезини
Аңгылал:Дылдар
Блинкова, Фёкла Сергеевна
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Сойыт чону
Ат-сывы
Олар боттарын «сойыт» дижир. Буряттар оларны «һоёд» дээр. Орустар оларны «сойот» азы «сойоты» дээр.
Дөзү
Аңгылал:Чон
Макгрегор, Конор
Албан-ажылга депшиири
Бодунуң профессионалдыг албан-ажылга депшиирин холушкак чогуш уран-чүүлдүң Макгрегор чиик килден эгелээн. Сөөлзүреди, албан-ажылга депшиир статистика-биле он тиилелгелиг ийи уттуруг ажылдап алган, баштайгы үнүүшкүн кылыр куду чергеге, ийи демисел чартык чиик деңзиге чемпион ат-дужаалды англи организация «Cage Warriors» чаалап алган. Чаңгыс ат-дужаалга соксаваан, Макгрегор биеэги дивизионче ээп келген, Иван Бухингерниң чиик деңзиге ат-дужаалын алгаш барган, мынчангаш хары угда ийи черге деңзиге чемпион апарган.
Көк-оол, Виктор Шогжап оглу
Намдары
Шериг хүлээлгезин эрттирген соонда, Көк-оолду бөлүк тыва аныяктар-биле Москваже өөредип чортупкан. Ол 1928 - 1932 чылдарда Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге (КУТВ) өөренип чораан. Өөренип турган үезинде М. Горький болгаш В. Маяковский-биле университединге бооп турган литературлуг ужуражылгаларга киржип, улуг чогаалчыларның канчаар чогаал күүседип турарын боду херечилеп көрген.
1942 чылдан бээр Тыва Арат Республиканың, 1945 чылдан эгелеп ССРЭ-ниң Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү. Бүгү Россияның театр ажылдакчыларының кежигүнү. "Хүндүлелдиң демдээ" орден-биле, "Күш-ажылчы шылгарал", "Шылгараңгай күш-ажыл дээш, Владимир Ильич Ленинниң төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюн таварыштыр" деп медальдар-биле шаңнаткан.
Эр кижиниң ат-алдарының кодекизи
Кодекстиң сөзүглели
6. Кымның-даа сөөк-язызын болгаш чүдүлгезин куду көрбе, ооң-биле чергелештир бодуңнуң өгбелериңниң чүдүлгезин хүндүлеп чор.
Вице
Дөс
В
Иргит Шагдыржап
Шагдыржаптың бодунуң дугайында төөгүлээн бижик
Мен моол бижикке өөренирин каш чыл иштинде кончуг кызып оралдаштым. Көөр ном чок, улустуң чүве ораап чораан даңзы-хара үзүү чыып ап, ону ёзулап өөренген… бир билир кижиден каш сөс айтырып шээжилеп алгаш, хой кадарып чорааш, хар кырынга бижип чорааш, чүгээр номчуур апарган мен…
Феодалдарның төрезиниң берге дарлалын эдилеп чордум... 1921 чылда он өг даргазы болдум. 1923 чылда ТАРН кежигүнүнге кирдим. Ол чылын додагааты яамыга улаг чара бижип, моол бижик сургуулдап тургаш, биче бижиктиимни узуткап, шүүгү яамызының хоолга бижээчизи болдум. 1924 чылда шүүгү яамызының бижик даргазы болдум…
1925 чылда АРН ТК мени Тес-Хем кожууннуң нам комитединиң нарын бижииниң даргазынга томуйлаан… 1925 чылдың он ийи айда арэвэниң бир дугаар улуг хуралындан Арэв' ТК-ниң даргазынга соңгуттум.
Леди Гага
Стефани Джоанн Анджелина Джерманотта (1986 чылдың март 28-те төр.), Леди Гага (Lady Gaga) деп ол дыка делгереңгей —АКШ-ның (Американың Каттышкан Штаттары) ыраажызы, диджей база композитор.
Анан-Даваа
Хаан-даа чүзү боор, ону кээп дыңнааш, аг-шериин чыггаш: - ол хааржакты чедип тыпкаш,аскын-даа ашпайн, меңээ эккеп бериңер - деп, мындыг чарлык кылган иргин.
Атагюль, Неслихан
Намдар биле албан-ажылга депшиири
Несмотря на юный возраст, актриса уже получила международное признание и множество наград, многие из которых получены за фильм «Чистилище» (2012).
Тыва улустуң календары
Декабрь – башкы соок ай
Дункан, Айседора
Намдары
1904 чылда Дункан режиссёр-модернист Эдвард Гордон Крэгом-биле таныжып алган, ооң ынакшааны херээжен кижизи турган, олар бир уруглуг. 1904 — 1905 чылдарда Санкт-Петербург болгаш Москвага концертер эттирип турган, аңаа Станиславский-биле таныжып алган. 1909 чылда Фран­цияга танцы школазы ажылып алган. Январьда 1913 чылда Дункан Россияже картап гастрольдап келген, аңаа эвээш эвем мөгейикчилерлиг болгаш салгакчыларлыг турган, олар боттары хостуг танцы студиялары ажыдып аап турганнар. Санкт-Пе­тер­бур­г хоорайга 1914 чылда «дун­ка­низ­мом» аарый берген улус «Геп­та­хор» деп танцы студиязы ажыдып алгаш турганнар, ол студия 1930 чылдарның эгезинге дээр ажылдап турган.
Лира деп сылдыстар бөлүү
Вега сылдыс
Ол сылдыстар бөлүүнде солун сылдыстар база хөй. Астрономнар бир-ле дугаарында Вегага чедир хемчээлди тодаратканнар. Ону 1837 чылда шылгараңгай орус астроном, Пулков обсерваториязының директору В.Я. Струве кылган. Лираның α (альфа) сылдызын хайгаараарга кончуг солун, ооң чырыы 3,8 сылдыс хемчээлинге дең. Ол сылдыс бот-боттарындан дуганың 3 минута 30 секундазынга ырак дакпыр сылдыстан тургустунган. Оларның чырыы 4,7 болгаш 4,5 сылдыс хемчээлдеринге дүгжүр. Ол дакпыр сылдыстар боттары тус-тузунда база дакпыр-дакпыр сылдыстардан тургустунганын эң бөдүүн телескоп-биле безин көрүп болур.
Дөзү
Л Л
Саая, Майнак Онаң оглу
Намдары
Майнак Онаңович хүндүлүг дыштанылгаже үнген соонда, «Улуг-Хем» аттыг тыва чогаалчыларның сеткүүлүнүң кол редакторунуң оралакчызы – харыысалгалыг секретары бооп ажылдаан. Чогаалчы ажыл-ижи дээш РФ-тиң Иштики херектер яамызының база М.Шолоховтуң 100 харлаанынга юбилей медальдары, ТР-ниң Культура болгаш сүлде-сүзүк сайзыралының яамызының Хүндүлел бижии-биле шаңнаткан.
Тываның сураглыг композиторлары Хүреш-оол Дамба, Базыр-оол Чүлдүм-Сүрүң, Борис Чамбыт, Владимир Серен олар Майнак Онаңовичиниң 30 хире шүлүктеринге чараш аялгаларны чогааткан. Ырылар апарган шүлүктериниң «Ынакшылды сүзүк кылгаш, ырлаарындан эрикпээн мен…» деп аттыг баштайгы дискизи ТР-ниң улустуң артизи Станислав Ирильдиң база ТР-ниң алдарлыг артизи Луиза Мортай-оолдуң күүселдези-биле 2007 чылда чырыкче үнген. Чогаал бижииринден аңгыда, Майнак Онаңович башкы, чогаалчы кижи болгаш Тываның ат-алдарлыг чогаалчыларының чогаалдарынга хамаарышкан эртем-шинчилел ажылдарын болгаш амы-хууда бодалдарын бижээн.
Водолаз
Дөс
В
02
02 илередип болур:
03
03 илередип болур:
Оюн, Танчай Чарандай оглу
Намдары
1926-1927 чылдарда ТАР-ның ССРЭ-де төлээзи.
1927-1932 чылдарда ТАР-ның даштыкы херектер сайыды.
12P
12P илередип болур уткалары:
Бокска Россия чемпионады 2007
Бокска Россия чемпионады 2007 чылда Якутскуга апрель 30-ден май 9-ка чедир эрткен.
Хомушку, Кенден-Сүрүң Ёзуту оглу
Дөзүк
Х Х Х
Кускун биле үгү
Үгү олургаш: - Кускун, сен ындыг-ла эки чүве болдуң дизе, удуп чыткаш Үгүнүң караан соктай бергеш, туттуруп чиртип каан чүве дивежикпе - деп, Кускуннуң төөгүзүн одап, сөглеп орган иргин ийин.
Калзан, Антон Коваа оглу
Намдары
А. Калзан 1930 чылдың апрель 5-те Тыва Арат Республиканың Каа-Хем кожууннуң Кундустуг-Аксы деп черге төрүттүнген. Кызылдың 2 дугаар школазын, Ленинградтың А.Жданов аттыг күрүне университедин дооскан. Тываның дыл, чогаал болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунга чогаал болгаш аас чогаал секторунга ажылдааш, Кызылда күрүнениң башкы институдунга башкылап ажылдаан.
Араптан, Борбак-оол Иргитович
Намдары
Школа соонда, 19 харлыг оолак тургаш, Борбак-оол Иргитович Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тал школазынче орус, тыва дылдар болгаш литература башкызы кылдыр ажылдап чорупкан. Оон ийи чыл болганда Тээлиниң 7 чыл школазынче ажылдап чеде берген.
Калзан, Антон Коваа оглу
Дөс
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Чогаалчы
Араптан, Борбак-оол Иргитович
Шөлүглер
7. Указ Председателя Правительства Республики Тыва от 02.04.2008 № 39
Маны
Маны бир төрүүрде-ле 3-ң чедир оолдарлыг болур. Май-июнь айларда төрүүр. Ооң оолдары дүрген өзүүчел. бир талазында өлүп хораары база бар. Ооң уламындан манының өзүп көвүдевейн турар чылдагааны ында. Аргар-кошкар, те-чуңма өөр-бөлүк-даа болза бот-боттарынче чоошкулашпас, аңгы чемненип амыдыраар.
Амгы үеде кижиниң бойдуска багай салдарындан, төтчеглекчи аңнаашкындан манының саны эвээжеп турар. Маны делегейде ховар чидип бар чыдар дириг амытаннарның санында кирип турар. Эртемденнер ону бойдустуң дириг, ховар «эртинези» кылдыр санап, «Кызыл дептерже» кирген ховар дириг амытаннарны карак огу дег камгалаары, келир үениң салгалдарынга арттырып бээри – чоннуң ыдыктыг хүлээлгези.
Ферментилер
ГИДРОЛАЗТАР — сугнуң киржилгези-биле эът-мага-ботта органиктиг нарын каттыжыышкыннарның өскерлип хууларын болдуруп турар ферментилерни ьнча дээр. Чижээ, эстераза организмге нарын эфирлерниң тургустунарын болгаш частырын болдуруп турар. Липаза үстерниң, хлорофилаза хлорофиллдиң, сульфатаэа болгаш фосфатаза сераның болгаш фосфорнуң эът-мага-ботка тургустунуп хууларын болдуруп турар.
Вокзал
Дөс
В
Салчак, Красс Байыр-оолович
Намдары
К.Б. Салчак 1932 чылдың июнь 6-да Бай-Тайга кожуунунуң Хөл суурга төрүттүнген. Ол көдээ башкыдан ат-алдарлыг тускай эртемниг кижиге, Тываның национал чоргааралын тургузуп турар педагогика айтырыгларының хандыр көрген шинчилекчизинге чедир кызыы орукту изеп эрткен.
Куулар Дондук
Дондуктуң улузу
Дондук ийи кыс уруглуг турган. Хеймер уруун Чолдак-Кара дээр турган. Улуун Бичии-Уруг дээр турган, ол кижи Баян-Таланың алдарлыг механизатору турган. Ашаа Сат Седип деп кижи. Седип биле Бичии-Уруг дөрт ажы-төлдүг турган, ийи оол биле ийи кыс уруг. Улуг уруун Чолдак-кара дээр, ол кижи Ак-Туругга чурттап чораан. Ооң уруг-дарыы Роза биле Шолбан ам-даа ында чурттап чоруур.
Вагон
Вагон бүрүзүнде доктаадыр кран бар.
Балчий-оол, Кузьма Балчырович
Намдары
1931 чылда орус дылды эки билир боорга, Кызылдың эмчизинче хелемечилеп киирип алган. Эмчи курстары дооскан.
1960 чылда — дүрген дуза чедирер станцияның база санавиацияның улуг эмчизи.
Петр Васильевич Астафьев
Бии-Хемниң хоочун чурттакчылары ол үеде «Кызыл тараачын» колхозтуң даргазын соңгуп ап турганын ам-даа утпаан. Ажыл-агыйны удуртурун колхозчулар чаа-ла чээрби харлыг Петр Астафьевке бүзүрээн. Шуптузу демниг бадылааннар. Туран чурттуг боттарының кижизи, ол улус-чонну билир, колхозчуларның караанга өзүп келген. Чаа даргага колхозтуң хөреңгизи кылдыр чүгле таңма болгаш чартык миллион рубль өре шилчип келген. Шак ынчаар аныяк даргага колхоз дээш харыысалга, суур, ооң чурттакчылары – аныяк-чалыы, кырган-чөнүк кижилер дээш сагыш салыышкын онаашкан.
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү
Марс
Марстың характеристиказы
Эртемденнер Марсты шагдан тура улуг сонуургал-биле шинчилеп келген болгаш сөөлгү үеде космос техниказын ажыглааш, аңаа хөй шинчилелдерни кылган. Эдеринчилерин барымдаалааш тодарадырга, Марстың массазы 6,423*1026 грамм, бодунуң хевири боп-борбак эвес эвес, кашпыксымаар, бүдүмелдериниң дыгыйы 3,94 г/см3. Ук планетаның бодунда болгаш ооң чоок-кавызында сула магниттиг шөл бары илерээн. Аңаа дүн-хүннүң үргүлчүлээшкини ортумаа-биле 24 шак 37 минута болур. Марстың өзээ орбитазынга 25 градус ийленчек. Марстың өзээ ол хире улуг ийленчек болганда соңгу болгаш мурнуу чүктери хүн херелдерин дески эвес сиңирип ап турар. Чамдык черлери чырык, чылыг турда, өске черлеринде соок, караңгы болгулаар. Ында шагның эргилдези Чер кырында болуп турар (чай, күс, кыш, час) үелерге элээн дөмей болза-даа, үргүлчүлээшкин, температура талазы-биле улуг ылгалдыг. Марстың кырында базыышкын Чер кырында базыышкындан 200 катап эвээш. Чер кырында өй-тап базыышкын 1013 миллибар болза, а Марстың кырында базыышкын чүгле 3 - 10 миллибар хире. Агаарның базыышкыны ооң кырынга үргүлчү өскерлип турар болганда, күштүг, доозунналчак шуурганнар үр үениң иштинде хадып тургулаар.
Самбога Россия Чемпионады 2015
Командалыг зачёт
1. Москва;
Гессен Борисович Шома
Үжен чылдарның төнчүзүнде, тодаргайлаарга 1938 чылдан 1940 чылга чедир ТАР-ның удуртулгазы Г.Б.Шомага таныш эвес албан-дужаалды дааскан: ТАР-ның күрүне прокурору болуп ажылдаан. Ынчалзажок ол үеде полковник Г.Б.Шома шериг албанынче катап кирер аргалыг болган. ТАР-ның шериг министири бедик албан-дужаалга томуйлаткан. Ада-чурттуң Улуг дайынының бүдүүзүнде ол Москваның шериг академиязын дооскан. Совет Эвилелиниң элээн каш шериг училищелеринге стратегияны болгаш тактиканы башкылаан. Фронтуже чорудар дугайында ол хөй удаа дилеп, рапорттарны бижээн. Ынчалзажок ону фронтуже чорутпаан: мергежилдиг офицерлерни өөредири, белеткээри чугула турган.
Самбога Россия Чемпионады 2015
Командалыг зачёт
9. Санкт-Петербург.
5. Санкт-Петербург;
Минералдыг бүдүмелдер
Хлорлуг натрий — азы бистиң ижер дузувус эът-мата-ботка сугнуң деңнелин, хемчээлин, эргилиишкинин таарыштырар шынарлыг. Ол организмге көвүдээр болза сугнуң организмден ылгалып үнери эвээжээр, хан базыышкыны улгадыр дээш өске-даа багай уржуктар тыптьш болур. Ынчангаш чамдык аарыгларда аъш-чемде дусту эвээжедирин эмчилер сумелеп турар.
Магний — организмге фосфорнун солчуушкунун болдуруп турар. Магний чиңге шөйүндүлерден холестеринниң ылгалып үнерин болгаш хан базыышкынын чавызадырын тургузуп турар. Улуг кижиниң бир хүнде магнийни хереглээри 0,3—0,5 г. Магний хөй клетчаткалыг ногааларда болгаш фруктуларда, ол ышкаш кара хлебте хөй.
Жалсанова, Пылжит Бальжиевна
Намдары
1958 чылда саанчы Жалсанова сумела добиться высокого надоя - по 4589 литров молока от каждой закреплённой коровы в среднем за год.
Эрги түрк бижии
Орхон хемниң эриинден тывылган бижиктер биле Эне-Сай эриинден тывылган бижиктерниң графиказында болгаш дылында дүүшпестер хөй. Эне-Сай бижиин Орхон бижиктеринден улуг назылыг деп турар. Тывада Орхон бижиктери чок, чүгле Эне-Сай бижиктеринге хамааржыр каш аңгы хевирлери бар.
Балчий-оол, Джон Кузьмич
Намдары
Европейжи эмчи эртемин ол чөөн чүктүң чоннарының эмнелге аргалары-биле Джон Кузьмич Балчий-оол чедиишкинниг каттыштырып турган. 30 ажыг чылдарның иштинде ол хоочураан, эмнээри дыка берге херээжен улустуң сыңый аарыгларын эмнеп келген. Ол бир дугаар инерефлексотерапияны урологтуг аарыглар эмнээринге ажыглаан.
Серен-оол, Владимир Седипович
Намдары
В. Серен-оол 1942 чылдың март 14-те Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожууннуң Өвүр-Торгалыгга төрүттүнген. Торгалыгның сес чыл, Хандагайтының ортумак школаларынга өөренгеш, Ленинградта Күрүнениң театр, музыка болгаш кинематография институдун база Москвада М. Горький аттыг литература институдунуң чанында Дээди курстарны дооскан.
Кызыл-тас
Кызыл-тастың тургузуунда белок—13%, углевод — 66%, үс—1,5%, клетчатка—3%, минералдыг дустар (фосфор, калий, магний болгаш өске-даа), ферментилер, В1 В3, Е деп витаминиер бар. Оон үзүнде Е витамин база бар. Далганындан крахмал болгаш янзы-бүрү чемнерни кылып үндүрүп турар. Кызыл-тастың каржаңын азы чарбазын мал чемгереринге, ооң саваңын мал дөжээнге салырынга, шляпа, корзинка аргыырынга болгаш оон-даа өске чүүлдерге ажыглап турар.
Эрги уйгур бижик
Христианство болгаш буддизмден исламче шилчий бергеш, уйгурлар XI—XII чүс чылдан тура араб алфавиттиң өскерткен «чагатай» деп вариантызын ажыглай бергеннер. XVI чүс чылда араб алфавит эрги уйгур бижикти долузу-биле үндүр кызыпкан. Уйгур бижикке бижээн сөөлгү документилер XVIII чүс чылга хамааржыр, а сарыг уйгурлар эрги уйгур бижикти XIX чүс чылга чедир ажыглап чорааннар.
Арбай
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер‎
Секиз Огуз
Очулгага тайылбыр
«Тоқуз Татар» дээрге моол дылдыг аймак-тыр. «Сес Аймак» биле «Тос Тадар» бир демниг «Он Уйгур» аймаанга аажок удурланып турган.
Вазелин
Вазелин (и узадыр адаттынар) (Вазелин; Vaselinum, Paraffinum unguinosum, Petrolatum) - медицина, косметика, техникага чаап хереглээр хоюг үс хевирлиг бүдүмел. Аштаанының шынарындан алырга, өңү кара, сарыг болгаш өттүр көстүр аксымаар болур. Нефть үстериниң болгаш кадыг парафиннерниң холуксаазы болур. Эриириниң температуразы — 27-60 °C, чышпынчаа (вязкость) — 28-36 мм²/с (50 °C турда). Эфирге биле хлороформага эстир, а суг биле спиртке эзилбес, касторлуг үстен аңгыда кандыг-даа үстер-биле холчур. Вакуум-дистилляттыг нефть фракцияларын петролатум, парафин база церезин-биле кадырып тургаш ону бүдүрүп алыр.
Вакантылыг
Дөс
В
Сагды, Клара Чамыяңовна
Клара Чамыяң уруу Сагды (Клара Чамыяңовна Сагды, Klara CHamyyaң uruu Sagdy март 15, 1930 чылда төр.) — тыва шии артизи, режиссер, драматург, чогаалчы, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.
Калчаа
Дириг-амытаннарга нептерээри
Калчаа аарыгга дадагалзаан үеде кижини, малды ызырган ыт, диисти дораан ээзинге дамчыдар, херек апарза тускай бригада-биле туткаш, аңгы черге тудар. Он хонук иштинде оларны хайгааралга алыр. Карантин үезинде кадык малга калчаа аарыынга удур камгалал тарылганы кылыр.
Кызыл-оол, Илья Дөңгүр-оолович
Өөредилгези
Тывага ынчан кадрлар дыка чедишпес турган-даа болза, ону Тываның Чазаа улаштыр-ла Москваже 1937 чылда өөредип чоргускан. 1941 чылда Москваның ветеринарлыг академиязын 23 харлыында база-ла кызыл дипломнг дооскаш, ветеринар эртемниг болган.
Эртем ажылы
Аспирантураны Москвага ВИЭВ-ке (Всероссийский институт экспериментальной ветеринарии) тергиин дооскаш, 1952 чылдың май 9-та «Эпизоотологическая характеристика Тувинской Автономной области» деп темага кандидат эртем чадазын чедиишкинниг камгалап алган. Тываның бир дугаар эртемдени апарган.
Ерохина, Ольга Тихоновна
Ольга Тихоновна Ерохина (28 март 1914 — 15 март 1995) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, птичница совхоза «Каховский» Каховского района Херсонской области, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).
Самбу, Иргит Үнгүлчекович
Намдары
Ынчалза-даа ол чыдар чүгле ак сеткилдиг күш-ажыл-биле долдунмаан. Ол өөренип база турган - Кызылдың башкы училищезин, ооң соонда Кызылдың күрүнениң педагогика институдун дооскаш, Мугур-Аксында школа башкызы апаргаш, аңаа база эвээш эвес салым-чаяанын көргүскен.
Зенькова, Ефросинья Савельевна
Ефросинья Савельевна Зенькова (белор. Ефрасіння Савельеўна Зянькова; 1923 чылдыӊ декабрь 22 — 1984 чылдыӊ апрель 19) — Ада-чуртун Улуг дайынынныӊ киржикчизи, фашистерге чажыт удурланыр «Юные мстители» организациянныӊ удуртукчузу, Совет Эвилелинин Маадыыры (1.07.1958).
Допчу-намдары.
1923 чылдыӊ декабрь 22-де Витебск облазынныӊ Шумилин районунга Ушалы суурга тараачын кижинниӊ ѳг-бүлезинге тѳрүттүнген. 1945 чылдан тура ВКП(б) кежигүүнү. Школа дооскан соонда (ФЗО) даараныр фабрикага ажылдап турган. Дайын үезинде Обком коммунистиг партияннын эжелеттирген девискээрге фашистерден чажыт ажылдап турган составынга база К.Е. Ворошилов аттыг партизан отрыдынныӊ удуртулгазынныӊ составынга турган. Чажыт ажылдакчылар Оболь суурга (Шумилин району) турган фашистерниӊ гарнизонунга удур ажылды чорудуп турганнар. Олар 21 диверсиялыг операцияны чоруткан болгаш электри ѳртээлин, тууйбу заводун, пѳс заводун узуткааннар. Шыгжамырларга чыып каан, Германияже чорударынга белен хѳй пѳс болгаш янзы-бүрү материалды чок кылганнар. 1943 чылдыӊ август 28-те комсомолчуларныӊ чажыт организациязынга калбаа-биле кара-бажыӊнаашкыннар эгелээн турган. Хѳй туттурган комсомолчулар боолатырып шиитиргеннер. Зенькова ол үеде ырак Галушанинода турар партия райкомунга чораан. Ээп келгеш, болган байдалды сайгаргаш, партизан отрядынче чоруй барган турган. . ССРЭ-нин Дээди чѳвүлелиннин Президиумуннун дужаалы-биле 1958 чылдын июль 1-де Зенькова Ефросинья Савельевнага Совет Эвилелиннин маадыры атты тывыскан. Медаль «Золотая Звезда» (№ 11112). Дайын соонда Витебске чуртап турган. 1984 чылдын апрель 19 чок болган. Витебсктин Мазурин хоорунде ажааган.
Портнова, Зинаида Мартыновна
Тураскаалдары.
1968 - 2000 чылдарда Ыракы Чѳѳн-чук пароходствозунда «Зина Портнова» - дээр пароход бар.
А215 автоорукта, Оболь суурнун чоогу (Белоруссия) тураскаал хана бар, ында чажыт организацияннын кежигүүнеринниң аттары шупту бар. Зина Портнованын база. Зина Портнанын музеи № 608 Санкт-Петербург школазында, Киров районунда.
Шаңналдары.
ССРЭ-ниң Дээди чѳвүлелиннин Президиумуннун дужаалы биле 1958 чылдың июнь 1-де Зинаида Мартыновна Портновага Совет Эвилелиннин Маадыры (чок болганда) атты Ленин ордени биле катай тывыскан.
Ванна
Ванна (бирги а узадыр адаттынар) (Ванна) - 1. Кижи иштинге кирип алгаш, чугдунуп, чунуп болур улуг узун сава. 2. көж. Мага-ботту хүн, агаар, малгаш дузазы-биле эмнээри.
Варенец
Дөс
В
Варенье
Варенье (бирги е узадыр адаттынар) (Варенье) - чигир холааш хайындырып каан кат азы чимис.
Моңгуш Нимажап
Кыдат эжелекчилер
Романовтарның төрези дүжерге Буян-Бадыргы үр-даа болбаанда кыдаттар-биле харылзаа тудуп алган турган. 1917 чылда Нимажап чагырыкчы биле Тактаң-камбы Бээжин талазынче хап чорупканнар.
1918 чыл. Дуңзаалыг керээ
Дуңзаалыг керээде Моңгуш Нимажаптың холунуң үжүү бар. Хемчиктиң дүжүметтери “ам-на орустардан адырлып алдывыс”, деп иштинде аажок өөрүп турган боор. Чыыш үезинде, "большевик биле ак орустар аразында дайын эгелээн", деп медээ келген. Таңды Тывазының 9 кожууну кымдан-даа хамаарышпас чурт болуру соңгаарлаттынган. Чүге-дизе тыва нояннар аразында эп-чөп турбаан. Сафьяновтуң күзели чүгле 1921 чылда боттанган.
Вассал
Дөс
В
Ваджрапани - Чакна Дорже
Тариназы
Ом ваджрапани хум пе
Дөзүк
В В В Бурган|В
Шевцова, Любовь Григорьевна
Шаӊналдары.
ССРЭ-нин Дээди чѳвулелинниӊ Президиумуннун дужаалы биле 1943 чылдыӊ сентябрь 13-те Совет Эвилелиннин маадыры атты тывыскан. Катай Ленин ордени.
Ваучер
Ваучер (а узадыр адаттынар) (Ваучер) - ээзинге күрүне өнчү-хөреңгизин хуужудуп алыр эрге бээр үнелиг саазын.
Бокска Россия чемпионады 2013
Бокска Россия чемпионады 2013 чылда Хабаровскуга ноябрь 21-ден ноябрь 30-ге чедир эрткен.
Алексеев, Егор Егорович
Ажыл-чорудулгазы
Эртем ажыл-чорудулгазы-биле хары угда, ол хөй-ниити кылып турган: аңгы-аңгы массалыг чепсектер информациязынга чүве чугаалап турган, «Знание» ниитилелдиң лектору турган, «Чолбон» редколлегия журналдың кежигүнү турган, «Илин» база «Якутский архив», «Календаря знаменательных и памятных дат» тургузукчузу, Саха (Якутия) Республиканың Президентизи Ниитилел-консультатив совет кежигүнү болур.
21
математика
Аңгылал:Саннар
Хоочун
Дөс
Х
Павлов, Владимир Гаврилович
Намдары
Соонда барып Якут АССР-ниң чырыдыышкын министерствозу ажылдап турган, инструктор ЦК СЭКП, дарганың оралакчызы Совет Министрлер Якут АССР, Якутск обкомнуң секретары СЭКП база бир дугаар секретарь Якутск горком СЭКП. 1973 чылдан 1976 чылга чедир Владимир Павлов ЯАССР оттулар чүүл үлетпүр Эргелелиниң начальник албан-дужаал ээлеп турган ЯАССР. 1977 республиканың улуг бүдүрүлгениң директору апарган — бүүрүлге каттыжылгазы «Якутмебель». Якутияга ооң кызарының ачызы-биле амгы үениң мебель бүдүрүлгези тургускан, ол дээш Павловка республиканың Күрүне шаңналын тывыскан.
В. Г. Павловтуң ады-биле Сунтарск школа бир дугаар чада адаан база «Якутмебель» каттыжылга. Сунтар көдээ суурга создан ооң тураскаал музейин. Якутскуга аңаа тураскаал бижиктиг самбыра тургускан.
Шөлүглер
Аңгылал:Якутскунуң күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал:СЭКП кежигүннери Аңгылал:Якутскунуң Алдарлыг хамаатылары Аңгылал:Саха (Якутия) Республиканың Күрүне шаңналының лауреаттары Аңгылал:Бир дугаар секретарлары Якутск горкома СЭКП Аңгылал:XXIV съезда СЭКП делегаттары
Калмыков, Вячеслав Николаевич
Эртеми
Ортумак школа соонда 1958 чылда магнитогорскунуң ПТУ № 4 дооскан мергежили «машинист сложных дорожных строительных машин». 1963 чылда Магнитогорскунуң даглыг-металлургия институдун дооскан (МДМИ, бо үеде Магнитогорскунуң күрүне техниктиг университеди) мергежили «разработка месторождений полезных ископаемых». 1972 чылда бо-ла дээди өөредилге черинге кандидат диссертациязын камгалаан темазы «Исследование устойчивости искусственной потолочины при разработке крутопадающих месторождений камерными системами». 1995 чылда Москвага Институте проблем комплексного освоения недр Россияның эртем Академиязы доктор диссертациязын камгалаан темазы «Обоснование параметров выемки запасов прикарьерных зон системами разработки с закладкой». 1996 чылда Калмыковка профессор эртем ат тывыскан.
Ажыл-чорудулгазы
Таарыштыр каттыштырар болбаазырадыр кадыр кээп дүжер мөөң чыдымы айтырыглар-биле ажылдап турган. Бо технология Бурибаевскиге, Гайскиге, Учалинскиге даглыг-обогатительных база Башкирск чес-күгүр комбинатка руда тыварынга ажыглаттынып турар. Болбаазырадыр концепция хөгжүлде чиг эт баазазы киржип турган Магнитогорскунуң металлургия комбинады.
Ферштатер, Герман Борисович
Намдары
400 ажыг парлаан ажылдарның автору, аразында 7 монография. Ооң ажылдарының кезээ магматика породалары база демир рудазы Магнитогорск район тураскааткан турган, Джабык-Карагайскының калбак баштыг граниттери, Сыростанскының калбак баштыг гранитоидтери, Тараташск метаморфика комплекизи, а оон аңгыда Ильменск дагларның магматизм, магматизм, метаморфизм база алдын оруднению Кочкарск район. Сөөлгү он чыл ооң ажылдарын ол шинчилээн турган генетиктиг хевир хөй этаптыг надсубдукционнуг анатексис, кол петрогенетиктиг чорулга, онзагай чүүлдерни тодарадыр гранитоидтиг магматизм Урал.
Ветеринар
Дөс
В
Маресева, Зинаида Ивановна
Допчу-намдары
1943 чылдын август 6-да уруг чок болган. Маресева санитар А. Е. Бузыканов биле дайын шөлунден балыгланган дайынчыларны 64 кижини камгалап ап (52-зин хууда чепсээ-биле) оске талакы эрикче кежирген. 1944 чылдын февраль 22-де Маресьевага маадырлыг чоруу дээш Совет Эвилелиннин маадыры атты тывыскан. Белогор облазынның Пятницкое суурда ажааган.
Чаа түрк алфавитке үндезилетинген тыва бижик
Нам биле чазак
Тыва Арат Республикага бүдүн 1929 дугаар чыл дургузунда намга, чазак черинге даргалар солчу берген. Ол-ла чылын күзүн, Тыва Араттың Револустуг Намының VIII-ки чыыжынга турган хамык улус намның удуртукчуларынга даалга берген хире. Ооң утказы ёзугаар “ССРЭ-ниң большевик намының Төп Комитединдче чагаа чоруткаш, оларны тываларга бижик чогаадып берзин деп дилээр, ол бижик ССРЭ-де түрк чоннарда ышкаш Чаа түрк алфавитке үндезилеттинген болур ужурлуг”.
Бижиктиң тывылган төөгүзү
1930 чылдың 6 айда Тываже НИАНКП-ның эртемденнери келген. Олар, чогаадып алган бижиинден аңгыда, 4 муң хире үжүглел эккелген улус-тур. НИАНКП ажылын доостурга ТАР-ның Эртем Комитединиң консультантызы бооп А. А. Пальмбах деп кижи Тывага артып калган. Оон ыңай, орус эртемденнерге тыва чугааны эки билир кижи херек турган боор. Ындыг база сорулга-биле олар А. А. Пальмбахты Тывага артырган хевирлиг.
Бижик
Дараазында Чаа түрк үжүктүг бижикти номдан, 193х чылдың картазындан, ол үениң акша-көпеенден болгаш оон-даа өске чүведен дүжүрүп бижээн.
Сун Цинлин
Намдары
1981 чылдың май 16-да чок болган.
Дзюдога Россия Чемпионады 1993
Дзюдога Россия Чемпионады 1993 чылда декабрь 18-тен декабрь 21-ге чедир Санкт-Петербургка эрткен.
Серденгечти, Осман Йүксел
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы
23
23 ("чээрби үш") — 22 биле 24 аразында турар алыс сан. Бөдүүн сан.
Калмыктар
Россияда амгы шагда чурттап турар калмыктарның саны - 183 372 кижи болуп турар (2010 чылдың бүгү Россия чергелиг перепистиң түңнели). Даштыкыда хөй эвес санныг бөлүктери бар. Чүдүлгези - Сарыг Шажын, Гелуг школазының угланыышкыны.
Ортайлы, Илбер
Даштыкы шөлүглер
Аңгылал:Эртемден Аңгылал:Турк Түркологтар Аңгылал:Төөгү Төөгү Аңгылал:Түрк дылдыг чоннар
Моңгуш, Василий Бора-Хөө оглу
Намдары
1986 чылда В.Моңгушту Тыва АССР-ниң Күрүнениң телерадиокомитединиң радиодамчыдылга студиязының директору кылдыр томуйлаан, аңаа ол 2005 чылга чедир ажылдаан.
Азия
Рельеф (чер кырының тургузуу)
Гималай – делегейниң эң бедик даглыг системазы.
Физик-географиялыг районнаашкын биле субрегионнар
В то же время указанная классификация не является единственно верной. Альтернативтиг классификациялар база бар болуп турар, чижээ:
Катет
Катеттиң узуну гипотенузаның узунун чанында булуңнуң косинузунга көвүдеткенинге дең:
Өлзей-оол, Николай Өскеевич
Амыдыралының эгези, өөредилгези
Кара чажындан тура хөй чон чыылган черлреге, дагылгаларга-даа ырлаар, бай дүжүметтерни-даа хөгледип ырлаар чораан. 1937 чылдың декабрьда кожуунга ынчангы культура сайыды Седип-оол Танов ырлап, хөөмейлеп, тыва өгжүм херекселдеринге ойнап билир аныяктар дилеп чедип келген. Ынчан Николай бодун көргүзүп, хөөмейлеп, ырлап бээрге, ону Кызылче артист кылдыр өөрениринче чалаан.
Театр артизи
1943 чылда Сергей Пюрбюнүң «Оруувус ындыг» деп шиизинге Чамзы-Дамбаны ойнаан. 1944 чылда француз драматург Жан-Батист Мольерниң «Лекарь поневоле» деп комедиязынга Вальерни ойнаан. А.Н. Островскийниң «Ядамыкта яла чок» деп шиизинге Любим Карпович Торцовту ойнаан.
Хылбык-дой
Эрттирери
Хачыны актап алыр, ол болза тудазынга ак пөс азы ак кадакты баглап алыры-дыр, ооң соонда бизин арылдыр артыжаар. Оол уругнуң эң улуг назылыг даайы кижи ооң бажын кыргыыр. Даайы кижи актаан хачыны алгаш, ол оолдуң бажын чассыдып суйбагылааш, ооң бажын үш долгандыр демги хачыны хүнгээр алзы кыйбадыр. Оон ам даайы кижи чаш оолдуң бажының оң талазындан бир шымчый дүктү үзе кыргааш, авазынга тутсуп бергеш, мындыг хевирлиг йөрээл сөстерни чугаалаар:
Кыс уруг үш харлаанда, хамыкты мурнай даай-авазы актаан хачыны туткаш, бажының дүгүн кыргыыр.
Седен-оол, Шамиль Юрий оглу
Намдары
Шамиль Юрьевич Седен-оол 1948 чылдың май 10-да Москвага тыва эскадроннуң алдарлыг разведчиги Оюн (Юрий) Пандар-оолович Седен-оолдуң база тыва театрның билдингир артизи, публицист, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Марьям Рамазанованың өг-бүлезинге төрүттүнген. Ынчан авазы Марьям Алексеевна ГИТИС-ке өөренип турган. Институт доозарга, олар Тываже чанып келгеннер. Шамиль Кызылдың аңгы-аңгы школаларынга өөренип турган.
Тумат
Юань төрениң чажыт төөгүзү
§ 240. Борохулду Хори-Тумат аймаанче удур чортупкан. Хори-Туматтарны ынчан Ботохой-Семис чагырып турган, ол кадынның Дайдухул-Сохор деп ашаа чок апаарга ол кижи аймакты башкара берген. Борохул ноян оларның чуртунче чеде бергеш, үш кижи ап алгаш шерииниң бажынче чорупкан. Кежээ имирде, шыргай иштинге, ол кижи бир кокпа орук-биле эглип бар чыдырында туматтарның доскуулдары ону кедеп манап тургаш, тудуп алгаш өлүрген. Борохул туматтарга өлүртүп каарга Чиңгис хаан аажок хорадаан, ол боду туматарже шерии-биле баар деп бодаан. Боорчу биле Мухали ону арай-ла деп аалынга артырган. Ынчаарга ол, дөрбеттерден Дорбо-Докшин деп кижини чортуп тура, чугаалаан: «Шерииң сула салба, чурумнуг болуңар, Мөңге Дээрге тейлеп тургаш тумат аймаан чагырып ал» диген. Дорбо бир шериг кезээн демги Борохулдуң чораан черинче чортупкан, ында туматтарның доскуулдары турган. Боду өске шерии-биле кажар арга ажыглап, кызыл бугаларның оруу-биле чорупкан. Кажан Борохулдуң кончуг дээн маадырлары дайызындан сестип эгелээрге, ол шериинден тускай улус чыып алгаш оларынга он-он сөөскен ыяштар берген. Ыяштар-биле олар корткан, чыдып калган улусту албадап согар турган. Кезек шериглерин балды, хирээ, шүүчэ дээнзиг херексел-биле дергискеш, кызыл буга оруун аштап чоруңар диген. Оон ам, бир даг кырынче үнгеш хенертен дойлап турган туматтарже халдаан.
Седен-оол, Шамиль Юрий оглу
Ажылдары
Шамиль Седен-оол дыка хөйү-биле ниитилелдиң чидиг айтырыгларынга хамаарышкан кыска киноларны удаа-дараа тырттырып турган. Наркоманнар дугайында "Черлик шөл" деп кинозу Россияда бир дугаар элээди улус аразында накроманияның нептерээниниң дугайында бир дугаар барымдаалыг кино болган. "Цыганнар" деп кино, бомжтар дугайында кинозу.
Кереит
Чурту
Каңгай даглары. Кереит аймааның улузу Туул биле Орхон хемниң унунга көжүп чурттап чораан. Амгы үеде ол чер Моол күрүнениң девискээринде турар.
Курджакуз-Буйурук хаан
Маркуз-Буйурук хааның бир оглун Курджакуз-Буюрук дээр, өскезин Гур-хаан дээр турган. Адазы кызыл дустай бээрге Курджакуз-Буйурук хаан болган. Буйурук хаанның өргээзи Орта-Балагасун деп черге турган. Курджакуз-Буйуруктуң оолдары болза Тогорил, Эрке-Кара, Тай-Тимур-тайши, Бука-Тимур, Илка-Селенгун, Керайдай.
Тогорил
Оң-хааның чайлаглары: Талан-Гусэур, Дабан биле Наур; оң талакы шериглери: Тулсутан и Джалсутан дээр черлерге көжүп чоруп турган; солагай талакы шериглер: Илат, Тарат, Айджиэ, Кутукэн, Урут, Укурут, Йилет [?] и Тертит [?] дээр чуртка көжүп чораан. Оң хааның кыштаглары: Утекин-мурэн, Орон-Куркин, Тош, Барау, Ширэ, Кулусун, Отку-Кулан, Джелаур-Кулан.
Тогорил хаан апаарга Гур-хаан чугаазын чугаалаан: «Мээң калган акымның карааның чажы катпаанда, ооргазының ээди катпаанда сен кулугур акың биле дыңмаңны өлүрдүң. Хамык улузувус-биле чүү боор чүвел?!» диген. Үр болбаанда Гур-хаан Оң хааның ордузунче халдаан, Оң хаан дайызыннарга алыспайн чүс шерии-биле моолдарже дезипкен. Моолдарда Есугей дээр кижи: «Бо кижи-биле өң-тала болур болза эки-дир диген». Харын-даа Есугей Оң хаанның «андазы» апарган. «Анда» дээрге чаңгыс иениң оолдары ышкаш чоок улус дээн хевирлиг сөс-түр. Моолдардан Оң хааны шупту улус хүлээп албаан. Кутула мынча дээн: «Ооң биле өңнүктешкен ажыы чок, ол кижи акызын, дыңмазын өлүрген кижи болгаш ооң ады баксыраан-дыр. Ооң орнунга Гур-хаан биле харылзаа тутса эки-дир. Оң хаанның болза бис чаңын билдивис, Гур-хаанның аңаа бодаарга чаңы чымчак, эки-дир. Даг тезинче шишпип-шишпип аткаш чазыпкан, элчиген малдың чыдар чевээн орду кылып алган кижи ам биске кээп, бистен дуза айтырып келген кижи-дир» диген.
Темучинден дезип ора Оң хаан Дидик-сахал деп черге келгеш Некун-Усун деп хемден суг ижип алыр деп бодаан. Аңаа адашкылар найман шериглерге дужа берен. Найманның Кори-Субэчу биле Тин-Шал дээр чанчыннары Оң хааны туткаш өлүрүп каан. Оң хаанның бажын олар Таян хаанга апарып берген. Таян хаан чанчыннарын кончаан: «Кончууңарны, улуг хаан кижиниң тынын канчап үзер чүвел, ону туткаш дириге-ле бээр экээр чүвеңерни» диген. Калган хаанның бажын мөңгүн-биле каастааш, Таян хаан бодунга чоргаарланып, чанынга салып алгаш турган.
Вирус
Вирус (и узадыр адаттынар) (virus — хоран ) – чүгле дириг клеткаларга тыптып көвүдээр, халдавырлыг аарыглар өөскүдүкчүзү болур хензиг клетка чок кезекчигеш.
Грипптиң өөскүдүкчүзү болза, ам хиреде эки тодараттынмаан шүүреттинер вирус деп чүве болуру чадавас бооп турар.
Вискоза
Вискоза (а узадыр адаттынар) (Вискоза) – кылымал торгу, целлофан бүдүреринге хереглээр, целлюлозаны болбаазыратканының продуктузу болур хоюг митпек чүүлдүң эртемде ады. Кылымал торгуну база ынча дээр.
Баир, Алексей Ширинмей оглу
Намдары
А.Ш. Баир 1904 чылдың май 5-те Сүт-Хөлде Үстүү-Ишкинге малчын арат Ондар Хүрең-оолдуң өг-бүлезинге төрүттүрген. Байырның бодунуң сактып бижээнин барымдаалап көөрге, ооң ачазы Хүрең-оол оглун бодунуң адазы Онар Ширинмейге азырадып каан, биччи оол ооң өг-бүлезинге өскен болгаш аңаа 1924 чылга чедир чурттаан.
Намның кежигүнү
1923 чылда А. Ш. Баир Тыва Арат Революстуг Намының кежигүннеринге кирген. Ол үеден эгелээш, ол арат чоннуң аразынга партия болгаш ооң кол сорулгаларының дугайында тайылбыр ажылдарын чоргузуп турган. 1924 чылда сумунуң партячейказының секретарынга соңгуткан.
Уфа
Уфа — Россияның экономика, уран-чүүл, спорт, эртем болгаш чүдүлге талазы-биле улуг салдарлыг хоорайларның бирээзи база орук-харылзааның чугула адыры. 2015 чылда Уфага Демниг ажылдаашкынның Шанхай Организациязы болгаш БРИКС-тиң саммиттери болур.
Аңгылал:Хоорай
Виски
Виски (бирги и узадыр адаттынар) (whisky азы ; Виски) – англи азы америк аажок ажыг арага. Ону бүдүрерде дараазында үнүштерни ажыглаар боор: арбай, көк-тараа, ак-тараа или чочак-тараа.
Убийвовк, Елена Константиновна
Елена (Ляля) Константиновна Убийвовк (1918 чылдыӊ ноябрь 22, Полтава — 26 мая 1942 чылдыӊ май 26, тѳрээн черинде) — Ада-чуртун Улуг дайынынныӊ киржикчизи, эжелеттирген черге немец-фашистерге удур чажыт дайынчы, Совет Эвилелиннин маадыры (чок болганда).
Сувурган
Ажыы
Сувурганны тударының кол чылдагааны амылыгларга оларның сагыш-сеткилинде хир-чам, багай бодалдар, коргуушкун болгаш дүвүрелдерден хосталып алырынга дузалаары болгаш ол хай-бачыттарның орнунга арыг-чаагай сагыш-сеткилди оттурары. Бо бүгү дээрге-ле Дээди Чырыткылыг Угаан байдалын чедип алырынга белеткел-дир.
Сувурган-биле кожа тургаш, бүгү-ле амылыг амытаннарның буяны, аксының-кежии дээш эки күзелдер бодап, йөрээлдер ыдып болур бис. Сувурган чанынга бистиё сактып, бодаан күзелдеривис каш-каш катап күштүг болур болгаш бистиё аёаа бодаан күзелдеривис бүгү амылыгларга чүгле эки чүвени бодарадып бээр.
Чамдыкта шо-төлгеге «Сувурган арыглаар болза эки-дир!» деп чүве дүжер, ында бир сувурганны аштап-арыглаар силер дээрге, ол бистиң эвес, өске аймактың-дыр дээр. Кылган улус буянныг үүлени боттарынга тургузуп алган-дыр, ам улаштыр өске улус база буяндан чыып ап болур, арыг сеткилинден сүзүглеп, аштап, арыглап, чугайлап азы будуп каар болза, буян боор. Сувурганны кым туттуруп кааны чугула эвес, ол тыва чоннуң өнчүзү-дүр, кижи бүрүзү ону аштап-арыглап, хүндүлээр болза эки.
Диас, Нейт
2016
Лас-Вегасе .Демиселди көжүрген база дараазында айда маргылдаа UFC 202 болган,база катап чартык ортумак деңзиге. Диас адаан-өжээн матчты хөй кезии шиитпир-биле уттуруп алган судьяларның саны: 48-47, 47-47, 48-47. Ийи дайынчылар база катап шаңнал «Эң эки демисел кежээзи»-биле шаңнатканнар.
Тыва дыл кырында солуннар болгаш сеткүүлдер даңзызы
См. также
ru:Средства_массовой_информации_России
Сантияго
Сантияго (Santiago de Chile) Чили күрүнениң найысылал хоорайы. Чурттакчы чонунуң саны — 5 428 590 (2002) кижи.
Сервет Сомунжу оглу
Сервет Сомунжу оглу (Турк дыл: Servet Somuncuoğlu) (1964-2013 Турция) – турк чогаалчы.
Дөс
Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы
Алексиевич, Светлана Александровна
Уран чүүлү
2015 чылга чедир Алексиевич дыка хөй литературжу даштыкы шаңналдарның эдилекчизи.
Аът дериглели
Аът дериглели, азы тываларның аът дерии - аът мунарда, ону өскээр ажыглаарда херек эт-сеп, херекселдер, баглар болгаш каасталга.
Баштаңгы
Чинчи, шуру азы чоос аймаа-биле минчип каастаан, бөрт хевирлиг төгериктей даараан нарын шаараш шывыг. Ону думаалай-биле катай чыпшыр илгеш, душтук кыстың арнын бүргей кедирер.
Бак, Перл
Намдары
Перл Сайденстрикер 1892 чылдың июнь 26-да Барыын Вирджиния штаттың Хилсборога төрүттүнген. Ооң ада-иези миссионерлер турган болгаш кудазының соонда дораан Кыдатче чорупканнар. Ынчалза-даа Америкаже Перл авазының иштинге турда дедир эглип келгеннер. Үш айлаптарга катап база Кыдатка келгеннер.
Күл-тигин
Ады-сывы
«Күлтегин. Бурунгу түрк бижиктиң тураскаалдары» деп номда ооң адын «Күлтегин» кылдыр бижээн.
Күл-тигин бижии, 48 биле 49 дугаар одуругдан бичии үзүндү. (48) … Йазыңа Оғузғару сӱ ташықдымыз. Кӱл тигин эбиг башлайу ақыттымыз. Оғуз йағы ордуғ басды. Кӱл тигин (49) ӧгсӱз ақын бинип тоқуз эрен санчды ордуғ бирмеди …
21 харлыг турунда Чача-Сеңун-биле чаалашты. Йер-Байырку аймааның баштыңы Улуг-Иркин биле база чаалашкан.
Күл-тигин бижии 32, 33 биле 34 дугаар одуругдан бичии үзүндү. (32) ... Бир отуз jашыңа Чача сӓңӱнкӓ сӱңӱшдіміз; ӓң іlкі Тадыkын Чурың боз (атығ бініп тегди, ол ат анта)
Чөөн–Хемчик кожууннуң сүлдези
Чѳѳн–Хемчик кожуунунуң сүлдези.
«Бүгү–ле шыйыгларның иштинден тырыкы – эң–не болбаазыраңгай шыйыг» деп бурунгу грек эртемденниң тодаратканы анаа эвес. Ачылыг алдын хүнүвүске, шаг–тѳѳгүден бээр ада-ѳгбевистиң чурттап ѳскени кидис ѳгге база хүндулээчел тыва чонувустуң ак чемин сѳңнеп сунар угулза хээлээн шаажаң аякка дѳмейлеп чураан. Тыва ѳг база үш тырыкыдан буткен: ѳгнүң дооразы (таваа), хана биле дээвирниң тудушкан долганчаа болгаш дүндүктү хаажылаан хараача – тогана. Ак чемниг тырыкы тыва аяк тыва ѳгден чара кѳрдүнмес. Ѳгге кирген чонувуска бир-ле дугаарында аякка ак чемни куткаш сунар болгай бис, ынчангаш сүлде демдээвис тырыкы хевирлиг болганы ужур уткалыг. Амгы үениң кижилери бистер чаа оран-саваларда, бажыңнарда чурттап–даа чоруур болзувусса, тыва ѳг бистиң сагыш–сеткиливиске чоок, үндезин оран–сававыс болур.
Делегей Кубогу
Делегей Кубогу — делегейде чыл санында эрттер кезек спорт хевирлериниң кол маргылдаалары:
Былгааш
Дөзүк
Б Б Б
Дагыл
Дагыл — чула тудар хола, хүлер херексел.
Араз Элсес
Харай харай Мен Түркэм
Гөглере йүкселир бу сес;
Бу сесе куршун сыканын кесилежек, кесилежек нефеси
Билектээш
Хевирлери
Кадыг билектээштерниң хевирлери: Чымчак билектээштерниң хевирлери: Билектээштиң хемчээли холдуң иштики долгадырыының узунундан тодараттынар, колдуунда ооң хемчээли 130-ден 220-ге чедир.
Rin'Go (бөлүк)
Киржикчилери
РинГо бөлүү 12 видео-клиби бар.
Бадминтонга Россия Чемпионады
Бадминтонга Россия Чемпионадынга амы-хуу тиилекчилер
1993 Эр кижилер чаңгыс кижиниң категория — Андрей Антропов Херээжен чаңгыс кижиниң категория — Марина Якушева Эр кижилер эштиг категория — Андрей Антропов / Николай Зуев Херээжен эштиг категория — Наталья Иванова / Юлия Мартыненко холушкак эштиг категория — Николай Зуев / Марина Якушева
2005 Эр кижилер чаңгыс кижиниң категория — Станислав Пухов Херээжен чаңгыс кижиниң категория — Элла Карачкова Эр кижилер эштиг категория — Александр Николаенко / Виталий Дуркин Херээжен эштиг категория — Анастасия Русских / Элла Карачкова Холушкак эштиг категория — Николай Зуев / Марина Якушева
Даспы
Даспы — чаныы даш. Даспы-биле бижек чидидер, бизин хоюглаар.
Дат
Дат — демирниң кислород-биле чайгаар холушканында тыптыр бүдүмел, ынчангаш кадыг демирни ол чоорту чип каавыттар.
Дошка
Дөзүк
Д Д
Өмер Сейфеддин
Дөзү
Аңгылал:Турк чогаалчы
Ахмет Шафак
Ben Hala Nöbetlerdeyim (2007)
Албомдa ырыылар :
Быжыг сөс каттыжыышкыны
Быжыг сөс каттыжыышкыны, азы фразеологизм.
Фразеологизм деп чүвениң бүдүжү
а) ийи ийикпе оон хөй компонентилерлии,
в) чаңгыс ниити уткалыы,
Фразеологтуг каттыжылгалар
Фразеологтуг каттыжылгада сөстерниң туружу хостуг болуп болур. Чамдык сөстерни утказы дорт болур чүве.
Соматиктиг фразеологизм
Хертейген аап-сааап чүве, карак ажыттап өөренген. (М. Кенин-Лопсаң). Бо домакта "карак ажыттап" деп сөс-биле оорланыр чаңныг кижини айыткан.
Морфологтуг бөлүк
Ол кедизи башка хан кудар чадавас. (Кижи чугаазындан)
Очалаң
Дөс
Аңгылал: Шажын
Далай туңу
Дөзүк
Д Д
Фразеология
Төөгүзү
Тадар дылдың фразеологиязын Г. Х. Ахунзянов кончуг топтуг шинчилээн. Ол кижи тадар дылдың улуг фразеологтуң сөстүүн чыып тургускан.
Фразеолгия
а) ук каттыжыышкыннарда сөстер шуут чаа, чаңгыс ниити тукалыг:
Кызыы билиишкин
а) долу укалыг бүдүн домактар-дыр;
Делгем билиишкин
Делгем билиишкин ёзугаар бүгү-ле быжыг сөс каттыжыышкыннарын: ооң иштинде үлегер домактарны, чечен сөстерни «фразеологизм» деп чүвеге кадып болур хире. Фразеологияда «делгем билиишкинни» хүлээп алган эртемденнер болза С. Н. Муратов, Н. М. Шанский, Г. Х. Ахунзянов дээш оон-даа өскелер.
Нури Пакдил
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы
Эрдем Байазыт
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы
Инсульт
Инсульттуң им-демдектери
Инсульттуң эгелей бергени билдинмес, ынчалза-даа каш минута эрткенде чемиш-хандырылга чок арткан мээниң клеткалары өлүп эгелээр болгаш инсульттуң им-демдектери көстүп келир.
Дөс
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Аарыг Аңгылал:Эмчи
Букет Узунер
Букет Узунер (1955ч, Анкарa), Турк романчы, тоожужу  болгаш  аян-чорук дугайында уран-чогаал чогaалчызы.
Баазаң-оол, Каң-оол Далай-оол оглу
"Самолёдум"
Авам, ачам меңээ Садып берген, оой-ээй, ААжок чараш ойнаар Самолёдум, оой-ээй.
Турарының падежи
Кожумактары
Турарының падежиниң хевири -да деп кожумак болгаш ооң фонетиктиг янзылары-биле тургустунар: Үшкү арын хевиринде турар сөске ол кожумактар (арткан доора падежтериниң кожумактары дег) -н- дамчыштыр коштунар: хевири + н + де = хевиринде.
Седис
Дөзүк
С
Бээриниң падежи
Бээриниң падежи.
3. Кылдыныгның болур азы болган черин көргүзер: ховуга ажылдаар, школага өөренир, тайгага дыштаныр. Ындыг чүве аттары домакка туруш байдалы бооп кирер.
Бээриниң падежинде чүве аттары-биле кылыг сөзүнден укталган чүве аттары база кады каттыжыпкан чоруп болур: амыдыралга ынакшыл, херекке бердиниишкин, номга хандыкшыл.
Үнериниң падежи
1. Кылдыныгның үнер черин (туружун) азы үнер дөзүн көргүзер: институттан келир, эжинден алыр, солундан номчуур. Уткаларныга дүүштүр үнериниң падежинде чүве аттары домакка байдал азы немелде бооп кирер.
6. Ыңай, бээр, соңгаар, бурунгаар деп сөстер-биле база эгеле- деп кылыг сөзү-биле кады үнериниң падежинде чүве ады кылдыныгның туружун болгащ үезин көргүзер: дагдан бээр, дүъштен соңгаар, бугадан ыңай.
9. Домакка доора немелде бооп чоруур: аңдан ховартаар, ажылдан муңзанмас, бергелерден далдаравас, адыгдан коргар.
Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Дзюдога Россия Чемпионады 2009
Дзюдога Россия Чемпионады 2009 чылда — 18 дугаар Россияның дзюдога чемпионады октябрь 22-ден октябрь 25-ке чедир Нальчикке эрткен.
Айдын Ылгаз
Дөс
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы
Моңгуш, Амир Өлзей-оол оглу
Тыва мөгелерден бир дугаар Моол Күрүнениң аймак Начыны деп бедик атты күүсеткен мөге болуп турар.
Ынчалза-даа Мөге <дискектенип> бербейн, күштүглерниң хүрээлеңинче эглиринге херек хемчеглерни ап эгелээн. Удатпаанда, дөрт чыл болганда, хүреш көрүкчүлериниң ынак мөгези катап шөлче девип үнүп келген. Шак-ла ынчаар аарыкчыларга байырлал, күштүглер аразынга <сири-кавы> тыптып, тургустунуп келген дижип турар.
Бурхан Фелек
Номнары
Аңгылал:Чогаалчы Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы Аңгылал:Турк журналист
Падеж
Хамаарылга категориязы
Хамаарыштырарының падежинде кожумактың мурнунда -н дыңналбас. Ынчалза-даа төөгүзүнде ооң мурнунда -н турган, ооң соонда ийи -нн чаңгыс апарган деп бодап болур: анайының (анай -ы- н-ның).
Антмен, Айкут Осман
Айкут Осман Антмен (төрүттүнген чылы 27 Алды ай 1969 - ажаатынган чылы 20 хүнү Он бир ай 1993). Турк чогaалчы, шүлүкчү болгаш шинчилекчи.
Фатих Окумуш
Намдары
Кaхраманмараш Сүтчү Имам Университеди, Улуслараразы чөөнчүк Университеди болгаш  Роттердам хоорай Ислам Университединде башкылап ажылдап кaан. Vrije universiteit Amsterdam (www.vu.nl) теология факултетинде башкы. Ислам чурттары академиязы болгаш чогaалчылар эвилели (кыскa ады: АйБир) чиңгине секретерязы.
6
Хөгжүмде
Аңгылал:Саннар
15
Аңгылал:Чисел
12
Чөөн чоннарның чылдар санаар системазы база 12 чылдаар, чылдарны дириг-амытаннар-биле адаар: Күске, Инек, Пар, Кодан, Улу, Чылан, Аът, Хой, Мечи, Дагаа, Ыт, Хаван.
Хамаарылга категориязы
Хамаарылга категориязы.
Үстүнде күргүскен ниити уткаларындан аңгыда, хамаарылга кожумактары тускай уткаларлыг:
1) бир чүвениң кижиге эди болурун илередир: номум, бөргүм, хүүрээң, тонуң;
Икаро Вальдеррама
Икаро Вальдеррама Oртиз, Колумбиянын Анд в Согамосо эдээнге 1984  чылда торуттунгеш, чажындан тура мурнуу американ индейлернин шаандакы чанчылдарын сининирип алган. (Universidad de los Andes, Bogotá, 2006 Колумбий университединин «Шаандакы Грециянын Философиязы» деп мергежилдин дооскан. Ону университетке башкылаар кылдыр чалаан, ынчалза-даа иштики хоонунге чагырткаш, аян-чоруктап эгелээн. Икаро бодунун аян-чоруктарында ундезин чернин чоннарынын чанчылдарын коруп база оларны камныы-биле чыып турар. Баштай Мурнуу Американын чоннары турган, ам шагда-ла беш дугаар чыл Икаро Вальдеррама Россия иштинде аян-чоруктап турар. Ол Сибирьнин черлери: [[Тыва, Алтай, Башкирия, Хакасия болгаш чоннарын аажок сонуургап турар болгаш анаа эргим болуп турар. Аян-чоруктарынын уезинде Икаро хогжумнун элээн хой мастерлери-биле таныжып алган, ангы-ангы чоннарнын хогжум херекселдеринге ойнап ооренип алган, ынчалза-даа кол бодунун херпекселин Ун деп санап турар.
20
математика
Аңгылал:Саннар
Мурад Аджи
Мурад Аджи (1944ч. Москва) – Кумук (Түрк) публицист болгаш чогaалчы.
Гөкче Фырат Чулха-оглу
Гөкче Фырат Чулхa-оглу (т. 1974, Истанбул, турк чурту), Улусал Парти даргазы болгаш солун бижээнчи, чогaалчы. Турксолу солуну журналисди
Бөрү-оъду
Төвүт эмнелгеге ажыглап турары
4) Төвүт ады: Спанг-ргйан (банг-чжан) – Соок бөрү-оъду – Горечавка холодная.
Орхан Сейфи Орхон
Баштайгы Акбабa юмор сеткүүлү болгаш Чынаралты  үзел-бодал болгаш уран чүүл сеткүүлү дег дыкa xөй сеткүүлдерде бижээн. .
Абдүлхамид Сүлейман-оглу шолбан
Абдүлхамид Сүлейман-оглу шолбан (узбек дыл: Abdulhamid Sulaymon o'g'li Cho'lpon) (1897, Ферганa-1938, Түркистан), Өзбек шүлүкчү, чогaалчы.
Түркстан шүлүү
Қўзғал, халқим, етар шунча жабру жафолар!
2016 чылдың Тывада сувурганнар чизези
Кызыл хоорай
Сувурганнар
Чөөн-Хемчик кожуун
Маани хүртүлери
Сувурганнар
Сүт-Хөл кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Чеди-Хөл кожуун
Хүрээлер, дуганнар
Таңды кожуун
Сувурганнар
Кызыл кожуун
Сувурганнар