cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Философия
Логика
Кижи бодаарга, анаа кижиниң чугаазындан силлогизмнерни тывары белен ышкаш, ындыг болза-даа ол хары угда, чер-черде кылдыр тыптып келбээн. Шынзыдылганың аргазы кылдыр силлогизмнерниң тыптырынга, Бурунгу Грецияга нептерээн турган, философия-биле математиканы холбаштырганы салдар чедирген. Аристотель силлогизм база эң бөдүүн логиктиг система дугайында билигни бир дугаар бижип илереткен. Аристотельдиң логиказы ийи муң чыл дургузунда, XX вектиң эгезинге чедир, өскерилге чок хевээр турган, кажан математикада база аналитиктиг философияда шинчилелдер логиканың хөгжулдезинге орук ажыдарынга чедир. Амгы үеде эки шинчилеттинген "бирги чурумнуң логиказы" азы "предикаттарның логиказы" кылдыр езулуг барымдаалаттынган турган. Ынчалза-даа, долу философтуг аргументацияның, оон аңгыда анаа кижиниң чугаазының анализинге модалдыг азы оон-даа бедик, ийиги чурумнуң логиказының ажыглалгазы херек. Оон аңгыда формалдыг символдуг дылдың база анаа чугааның харылзаазын логиктиг семантика болгаш семиотика шинчилеп турар. Бо дисциплинанар модалдыг логиканың бедик чурумнуң каттыжыышкыннары-биле кады идепкейлиг дисциплиналар аразында шинчилелдерниң талазы бооп уламчылап турар. Амгы логика философтар, математиктер, лингвистер база сөөлгү үеде программистер, бодалгалар теориязы болгаш кылымал интеллекти талазында специалистери-биле шинчилеттинип турар нетривиалдыг, ханы математиктиг концепциялардан тургустунуп турар. Мынчангаш, логика бурунгу база амгы дисциплиналарның бирээзи болуп турар..
Га
Тыва чогаалда
Көжээлиг-Талда үжен ганы доозуптувус... (С. Сарыг-оол).
Хойтпак
Хойтпак – тыва улустуң ижер-чиир чеми. Хойтпак ак чемнерге хамааржыр. Тываларның төөгүзүнде болгаш культуразында хойтпакты эң бурунгу, эң хоолулуг болгаш эң сүүзүннүг чеми деп санап турар. Шаанда өреге бүрүзү саар инектиг чораан болгаш хойтпактаар доскаарлыг чораан. Кижи хирезинде доскаарлыг болгулаар. Бир паштың доскаары дээрге бир тигер азы бир паш долу хойтпак болур.
Сүт-саан элбей бээрге, бурун өгбелер хойтпактаар чораан. Хойтпакты колдуунда инек сүдүнден кылыр. Хойтпак доскаарын шевер кижи теректен кылыр. Дүвүн хадың тозу-биле дүптээр. Кызыл-харагандан ыяш шоптулар чаазап алгаш доскаар дүптээр тосту чыпшыр кадагылаар. Доскаар дүвү ийи каът тос болур, арагазы ажыг болур.
Иод
Ортаа байдалда бөдүүн бүдүмел иод — кара-куу оңнүг ягаан-көк чайынналдыг кристаллдар, чидиг чыттыг ягаан-көк бустарны чайгаар бүдүрер. Бүдүмелдиң молекулазы ийи атомнуг (формулазы I2).
Габардин
Дөс
Г
Сат, Саяна Дүгер-оол уруу
Намдары
Улуг-Хем кожууннуң Көк-Чыраа суурга 1971 ч. январь 23-те төрүттүнген. Адазы — Оюн Дүгер-оол Ширин-оол-оглу, Таңды кожууннуң Межегейге төрүттүнген, чолаачы, автомеханик. Иези — Доңгак Оюмаа Седии-уруу, Өвүрнүң Дус-Дагга төрүттүнген, мергежили - зоотехник, Көк-Чыраа сельсовединге социал-политика талазы биле специалист кылдыр ажылдап келген.
Өг-бүлениң улуг төлү. Саянаның бичии үези Көк-Чыраага эрткен, аңаа эштери-биле бир дугаар артист базымнарны кыла берген.
С С С
Иргит, Бадра Үжүней-оглу
Намдары
Араттың Революстуг аныяктарының эвилелиниң Төп комитединиң бирги секретарынга соңгуткан: 1941-1942 чылдарда ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелиниң чанында культура комитединиң даргазынга, 1942-1943 чылдарда ТАР-ның Моол Арат Республикада бүрүн эргелиг элчини бооп, Тыва ССРЭ-ге каттышкан соонда Совет Эвилелиниң Коммунистиг Партиязының Тыва обкомунуң секретарынга ажылдаан. 1950-1960 чылдарда Шагаан-Арыг, Арыг-Бажы, Эйлиг-Хем, Тес-Хем школаларынга башкылап, директорлаан. 1967 чылдан эгелеп Кызыл хоорай Совединиң күүскомунуң күш-ажыл курлавырының талазы-биле килдис эргелекчилээн.
Тувинский театр и драматургия
"Бо чүүлдүң ады орус."
Источник
Интернет сайт "Театральная энциклопедия"
Тос чүзүн мал
Тос чүзүн мал
Өшкүнүң назын аайы
Хунан өшкү – ийи харлыг.
Чедишкен өшкү – дөрттен беш хар чедир өшкү.
Өшкү – Тываның кадыг-дошкун агаар-бойдузунга кончуг таарышкан мал.
Хой
Хой – ниити ады, төрүүр кыс хой, он ийи чылдың сес дугаарында кирген мал болур.
Хойнуң назыны
Шилеге – чазап каан болгаш назыны ийи хар азы үш харлыг.
Мыйыстыг бода мал
Хунажын – үш харлыг инек, бир дугаар төрүп турар инек, ынчангаш ону дуңгуш деп база адаар.
Казыра – мугур ийи харлыг, ынчангаш ону хунан дээр.
Чылгы мал
Кыжаалаң – дижин дүжүрүп чоруур чаваа мал.
Дижи улчуя берген – эъди шүүрелип, кырый берген аът.
Теве
Теве – ниити ады.
Иви
Анай – ивиниң чаа төрээн оглу – анайы.
Иви мал колдуунда чээрби хар чедир чурттаар.
Элчиген
Амгы үениң чизе-даңзызын ёзугаар алырга, Тыва чуртунда элчигенни мал кылдыр азыравайн турар.
Топонимика
Чижектер
Бии–Хем деп сөстүн Бии деп кезээ ѳске түрк дылдарда бар. Бий деп сѳс болур, ол сѳстү тывалаарга «Бег» болур. Үн бүдүжү чоок.
Чыгаар. Каа-Хем биле Бий-Хемниң каттышкан белдиринде дагны Чыгаар деп адап турар. Дезиг аъттарны ол белдирге чыгап келгеш, тудуп алыр. Ынчангаш ол дагны Чыгаар деп адаан ужуру ында чΥве-дир. Чыгаар деп сѳсту адаарынын хевири ында турган. Кызылдын парыгынын туруп турар алаагында бир бай кижи чурттап чораан, ол тускай аттыг деп турар.
Сукпак – бо ат ниити сѳстен укталгаш, хуу ат апарган.
Дагның артында азы ховунуң кырында хенертен чавызай берген узун, эриктелчек черниң баарын «Сукпак» дээр. Сук пак деп сѳс Сык-пак деп ийи кезектен тургустунган.
Чедер – бо сураглыг хѳл ады, ооң-биле курортту база адаан. Хѳлге кирер дээн улус ырак-узак черлерден кызып чорааш чедер, ынчангаш хѳлдүң хуу адын Чедер деп адаан деп болур.
Чагытай – Танды районунда чурумалдыг хѳл ады. Балыктыг, хѳй куштарлыг, шаанда аңаа буур-булан көстүп турган. Чагытай деп сѳс моол дылдан укталган: загастай-балыктыг - Загастай-Чагытай. Шынап-ла, балыы хѳй хѳл.
Турма
Редька (турма, турба) — ийи чылдыг бакча (бакша, огород) үнүжү. Турманың база янзы-бүрү чергелери (сорттары) бар. Тывада улус ону хөйү-биле бакчаларда (огородтарда) тарып, өстүрүп турар. Турманың тургузуунда чигир, шагжалык (клетчатка), үстер, ферментилер, холин, витаминнер С, В1, калийлиг дустар бар. Турманы чем чиир хөөн улгаттырарынга, улуг-хырынның ажынды суун көвүдедиринге ажыглап турар. Кижиниң мага-бодундан холестеринни ылгап үндүреринге ажыктыг чүве болганда, кырыыр чорукту баш бурунгаар болдурбазынга ужур-дузалыг. Ынчалза-даа улуг-хырынның оюлганнаар, ижин-шөйүндү, баарның, чүректиң хоочургай арыгларында турманы ажыглаарын эмчилер сүмелевейн турары
Шак куржаа
Үениң шынары
Элээн каш кежээлерниң дургузунда дээрде сылдыстарны хайгаарап көөр болзувусса, олар кандыг-бир чүвелерге хамаарыштыр шимчеп чоруп турары илдең болгай. Сылдыстарның чавыс болгаш бедик кульминацияларының дараалаштыр болуп эртер үезин сылдыс хонуу дээр. Сылдыс хонуун 24 дең кезектерге үлээш, ооң бир кезиин сылдыс шагы дээр. Сылдыс шагы 60 сылдыс минуталарынга, а ол минута 60 секундаларга үлеттинер.
Кори, Герти Тереза
Өөнүң ээзи Карл Кори-биле кады 1947 чылда физиология болгаш эмнелге талазы-биле Нобель шаңналын «гликогенниң каталитиктиг хуулуушкунун ажытканы дээш» алганнар.
Америкада шинчилел ажылы
1931 чылда Герти биле Карл Сент-Луисче көже бергеш, ол-ла шинчилелдерин ханыладып шинчилеп турганнар.
Дүжер-меде
Өзүп үнүп турар черлери
Хереглеттинер чүүлдери: сигени.
Туран
Туран - хоорай (1945 чылдан бээр), Бии-Хем кожууннуң административтиг төвү.
Хоорайның иштинде
Хоорайда 2 школа бар. 1908 чылдың ноябрь 9-та Туран хоорайга Тываның эң бир дугаар школазы ажыттынган.
Хей-аът тугу
Хей-аът
Азарыныӊ беттинде дарзыктарны тускай ёзулал (раб-не) кылдыртып, ламага айызадып алыр болза чогуур. Лама кижи ёзулал үезинде дарзыктарже бүгү Бурганнарныӊ (Буддаларныӊ) ук-дөстүг мерген-угаанын чалап алыр. Ынчангаш лама хей-аът тугун кандыг хүн болгаш хей-аътты чалап турар кижиниӊ шыдаар шаан барымдаалап, каяа азар болза экизин айтып чугалап бээр. Шаанда хей-аът тугун колдуунда даглар кырыӊга болгаш өглер чанынга азып турган. Хей-аът тугунуӊ ынчаар азары кижиниӊ мага-бодунуӊ күчү-шыдалын таарыштырарынга, озал-ондактан болгаш өске багай болуушкуннарны чайладырынга, кижиниӊ чурагайда төртүнген чылыныӊ болгаш ук чылдыӊ магабуттарыныӊ (эге элементилериниӊ) олуттары-биле чөрүлдээлерин соксадыр херек. Ынчалза-даа хей-аът тугунуӊ кол утказы чедимче биле аас-кежикти боттарыныӊ өөнче чалаарында.
2019 чыл
Год малой родины в Белоруссии.
Бай-Тал
Сураглыг кижилер
Красс Байыр-оолович Салчак - 1932 чылда Бай-Талдың Хөл сумузунга төрүттүнген. ТР-ниӊ алдарлыг башкызы, дыка хөй эртем ажылдарыныӊ автору, «Хүндүткелдиӊ демдээ» ордениниӊ, К.Д.Ушинский медалыныӊ эдилекчизи.
Хей
Дөс
Х Х
Бай-Тал
Чоок кавыг
Бай-Тал суурнуң мурнуу талазында, Yстүү-Бош-Дагның чөөн чүгүнде шончалай үнер чоогада, дагдан-даа батканы, черден-даа үнгени билдинмес кара даш бар чүве. Ол чоок-кавының улузу ону Албыс-Аяа дижир чораан. Дөрт чүкче көрнү берген азыгларлыг, ортузунда оңгарга суг чыдар дөрбелчин даш. Кыжын янзы-бүрү өңнер-биле херелденип турар дош, чайгы үеде челээш өңнүг апаар суг, кеш аарыгларының бажын билир эм-таң болган.
Үн (Физика)
Үн – физиктиг болуушкун, агаар (азы өске хей) дыгыйының өскерлип шимчеп кээн кезек чалгыг. Ол чалгыгны дыңнаар азы хүлээп алыр херекселден (азы кижиниң кулаандан) база хамааржыр.
Йӱквесештмаш
Йӱквесештмаш але лӱшкымаш — помещенийышке витыше йӱк-йӱан иземмаш. Конструкцийым аралыше йӱк оҥартыш децибальыште палдырна. Йӱк оҥартыш тувраш кӱлешлык чыла технологий нормым ыштымаште кучылтмо да шуктымо характеристике дене кылдалтын. Йӱк солнымо нормо 23.103.2003, санитар-экологий йодмаш дене келшышын тӧрлалтыт, тидыжым обязательныйлан шотлалтыт. Тугеже нунын шуктыдымышт пудыртымылан каяш тореш лиймылан шотлалтеш объектым пудыртымым кораҥдыме марте, пашаште кучылташ чарыме, штрафым да пудыртымым кораҥдымашке виктаралтше моло мерым ышташ тореш лийшашлан амалым пуаш тореш лийшашлан.
Горький аттыг автомобиль заводу
Дөс
Г
Ээжегей
Ээжегейни тарааны солуур чем дижир. Шаандакы тывалар кыштап чиир ээжегейни кадырып алыр чораан. Тараа шоолуг тарывас болгаш малдыг өрегелер, ылаңгыя Өвүр, Эрзин, Тес кожууннар чурттуг кижилер ээжегейни барба-барбазы-биле белеткеп, узун кышты ажылдыр чиир чеми кылдыр хүннезиненип алыр чораан.
Дөс
Э
Газировка
Газировка (о узадыр адаттынар) - углекис хейни холуп каан амданныг суксун.
«Дүжүлгелер оюну» телесериалдың маадырлары
Дөзүк
Д Д Д
Кечил-оол, Түлүш Балдаң оглу
Намдары
Түлүш Кечил-оол 1945 чылдың июнь 10-да хенертен мөчээн. 1990 чылдың май 5-те ССРЭ-ниң Президентизиниң айтыышкыны ёзугаар «1941-1945 чылдарда болган Ада-чурттуң Улуг дайынынга көргүскен эрес-дидим чоруу дээш» Совет Эвилелиниң Маадыры атты тывыскан. Ленин ордени база «Алдын Сылдыс» медалы-биле шаңнаткан.
Божа
Дөc
Б
Дүжер-меде тарымал
Тодарадылгазы
Өзер черлери: Кургаг шыктарлыг ийлер, кужурларлыг шыктар, элезиннер, чыдымнар, ховулар, даглар эдектери болгаш ховуланы берген шыктар.
Газон
Дөс
Г Г
Хоббит: Манавааны аян-чорук
Актерлары
Дараазында, кинога киришкен актерларның саңы :
Дойлар болгаш ыдыктар
Уруг дою
Тыва кижиниң аажы-чаңы төрүмелинден төлзүрек, ижинниг ава божуур деп барганда, олаа кавының тудугжу кижилерин сураглай бээр. Дун төлүн божуур аныяк ие кижиге эң-не сураглыг тудугжуну чалап эккелгеш, чүвениң аянын баш бурунгаар тодарадыр. Уруг дою дээрге кандыг-даа назынның ава кижи божуптарга, дөргүл-төрел болгаш таныш-көрүш кижилерниң өөрүшкүзүн илереткен өг-бүлеге эрттирер байырлал болур.
Уруг доюнга холбаштыр мындыг бир чүүлдү билип алыры чугула. Тыва ёзуда каң-кадык болгаш угаан-сарыылдыг кандыг-даа кижи төл чок кырып өлбес, чер кырынга изин истээр төлүн арттырар ужурлуг. Бир чамдыкта төлзүрээн ашаккадай уруг дилеп аар. Азырап алыр уругнуң назыны он үш харга чедир болур, аргалыг болза кавайлыг чаштан уругну азырап аарга, кончук төрелзек болур.
Степанова, Александра Степановна
Шөлүглер
Аңгылал:Хову ажылчыннары Аңгылал:РСФСР-ниң район совединиң депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Дүжер-меде кадыырзыг
Тодарадылгазы
Бедии 20-80 см. Хөй чылдыг үнүш. Чечектери сарыг. Бобтары кадыыр хевирлиг-ыргагар, ховар шуут-ла дорт.
Белеткээр үелери: июнь-август.
Хүрештиң төөгүзү
Бурунгу тоолдарда хүрештиң хевирин болгаш мөгелерни тоолчудуп, улгаттырып хөөредип чугаалаан. Ында базып, чок кылыр дээн дайзыны-биле демиселди база хүрештен эгелээр, адыг-чарыш кылган, азы куда дүшкен найырларга хүрешкен мөгелерни шуптузун чугаалап турбайн чугле тергиин дээн, тиилекчи мөгелерни чугаалап турар. Ол ышкаш чамдык тоолдарда хүрештиң янзы-бүрү аргаларын база элээн делгеми-биле чугаалап турар.
Тинмей, Дозур-оол Лайзапович
Башкы болгаш эртем ажыл-ижи
Д.Л. Тинмейниң башкылаан чылдары ниитизи-биле 52 чыл, ооң иштинде 26 чылды ол дээди өөредилге черлеринге ажылдаан. "Налоги и налогообложение", "Экономическая теория", "История экономических учений", "Основы глобалистики", "Антимонопольная политика государства", "Экономическая трансформация постсоциалистических стран", "Экономическая политика РТ", "История Тувы" деп эртемнерни башкылап турган. Д.Л. Тинмей - 50 ажыг номнарның болгаш брошюраларның, "Экономика и право" деп чыындының 17 үндүрүлгезиниң автору, тургузукчу-редактору. Өйлеп-өйлеп үнер парлалгага ооң 100 ажыг чүүлү үнген.
Какпак
Дөс
К
Суфихонова, Фатима
Намдары
6 октябрь 1928 чылда в кишлаке Паткинаб, бо үеде Дарвазского района Горно-Бадахшанской области Таджикистан таджик өг-бүлеге төрүттүнген.
Үш-Мыйгак (Орион) деп сылдыстар бөлүү
Үш-Мыйгак деп сылдыстар бөлүүнүң объектилери
Үш-Мыйгак деп сылдыстар бөлүүнде хайгаарап болур солун объектилер-ле хөй. Оларның аразында эң-не солуну Ί (иота) сылдыстың чоогунда шын эвес хевирлиг чырык туманналчак болур. Ол туманналчак газ болгаш космос доозунундан бүткен кончуг улуг булуттар болуп турар.
Голубцов, Ларион Петрович
Аңгылал:Эки турачы
Тыва шрифтер
Тыва шрифтер - делгем кириллица алфавидин ажыглап турар "Өө", "Ңң", "Үү" деп үжүктерлиг Тыва дылга тааржыр шрифтилер.
Зайцев алышкылыр
Зайцев алышкылар: Дорофей Игнатьевич, Михаил Игнатьевич болгаш Иван Игнатьевич.
Зайцев алышкылар Тыва Арат Республиканың Каа-Хем кожуунуң Сарыг-Сеп (Знаменка) сумузунга чурттап чораан. "Октябрьның 14 чылы" деп колхозка ажылдап турганнар. Ынчан бичии турган Орлова Анастасия Георгиевнанын сактып турары-биле Михаил биле Иван алышкылар чаш ажы-төл-биле чемненир шак үезинде ойнаар турган. Биче-сеткилдиг алышкылар турган деп сактып турар: "Дружили с другими парнями села. Летом любили отдыхать на реке, купались, загорали, плавали на лодке". Дайын болурунуң мурнунда Михаил өгленип алган турган. Дайын эгелей бээрге дайынче эки турачылап чорупкан. Удаваанда дайынче Иван акызынын соондан чоруткан. Улуг акызы Дорофей ол уеде колхоз даргалап турган болгаш дайынче Дорофейни хулээвээн. Дайыннын берге чылдарында "Шупту чуулду фронтуга, шупту чуулду тиилелге дээш" деп кыйгырыгны кууседип турган.
Аңгылал:Эки турачы
Алды үндезин угаан хирлендирикчилери
Хевирлери
Алды үндезин угаан хирлендирикчилери:
Гальванизация
Гальваниктиг (ийиги а узадыр адаттынар) — электри тогун химиктиг реакциялар дузазы-биле алыры-биле холбашкан.
Дөс
Г
Галстук
Галстук (а узадыр адаттынар) - хөйлең моюндуруунун адаа-биле моюн долгандыр эрттиргеш, боостаа дужунга белдирлештир азы бант кылдыр баглап алыр дилиндек пөс.
Япония
Японияның турар чери япон архипелагга хамааржыр, ол болза 6852 ортулуктан тургустунган. Оларның аразында эң улуг ортулуктар - Хоншу, Хоккайдо, Күшу болгаш Шикоку 97% архипелагтың девискээрин тургузуп турар. Колдуунда ортулуктары даглыг, эвээш эвези оттуг даглыг болуп турар. Эң бедик даа Фуджияма даа - бедии 3776 м. Японияның кижи саны 126 сая кижи. Кижилер саны-биле Япония 10 дугаар черни ээжелеп турар. Найысылалы Токио хоорай, ооң саны чоок турар хоорайлары-биле санаарга 30 сая кижи чедип турар.
Гамбит
Дөс
Г Г
Сыромятникова, Мария Михайловна
Намдары
14 харлыында начала свою трудовую деятельность в местном колхозе в полеводческой бригаде. 1953 чылдан трудилась звеньевой в колхозе имени Крупской Кромского района Орловской области. За ней и звеном из четырёх человек было закреплено 11 гектаров посевной площади южной конопли. По итогам работы в седьмой семилетки её звено демонстрировало лучшие показатели. 1962 чылда получено по 7,4 центнера конопли с гектара на 10 гектарах, а в 1964 году - по 9,3 центнера с гектара.
Саржаг
Тыва кижиниң амыдыралынга саржаг эң-не хоолулуг чем болур. Уруг-дарыгга хереглээр саржаг шагның дөрт ээлчээнде албан турар. Өгге хүндүлүг кижи келирге, ыяап-ла саржаглыг чем салыр. Кыштың кончуг соогунда саржаглыг чемни чип аарга, челбинмес болур.
Намзырай
Бай биле ядыы кижи дугайында төөгү
Дойже келген кижилерниң аразында бир ядыы кижи турган. Ол кудумчудан өргээниң улуг өрээлинче көрүп, адыштарын хүндүткелдии-биле кожа тудуп, боданган: "Бай бооп, Чырыткылыг Бууда Башкыга мындыг өргүл кылыры дыка-ла магалыг-дыр аа. Бо бай кижиниң чаагай сеткилинден болгаш Буддага сүзүүнден чыып алган буянынга сеткилимниң ханызындан өөрүп тур мен".
Гантель
Гантель (е узадыр адаттынар) — хол-биле гимнастика кылырынга таарыштыр аразын туда кылдыр чиңгеледип каан ийи борбак демир.
Козлова, Валентина Александровна
Валентина Александровна Козлова (30 октябрь 1947 — 25 январь 2013) — совет золотодобывающей промышленности мурнакчызы, машинист дробильного агрегата горно-обогатительного комбината «Алданзолото» Якутского производственного золотодобывающего объединения (Якутзолото) Главалмаззолота СССР, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1991).
Барыын-Хемчик кожууну
Автомобильдин кодунуң дугаары – 17.
Чөкпек
Кылыры
Чер-черде чөкпекти, саржагны кылыры аңгы-аңгы. Шынаа черниң аалдары чодураалыг чөкпек кылыр. Чодурааны чыггаш, тараа согаажынга чуура соктааш, хүнге кадырып алыр. Ол кадырып алган чодураага чөкпеккке холуур. Чодураалыг чөкпекти Шагаа хүнүнде бузар чаңчыл турган. Кым-бир кижиниң өөнге шагаалап келген улуска чодураалыг чөкпекти сонуургадып чиртир.
Таженова, Милана Еламановна
Милана Еламановна Таженова (төр. 6 март 1999 чылда, Астрахань, Астраханская область) — россий гандболистка, разыгрывающий сборной России база ГК «Ростов-Дон». Россияның 2016 база 2019 чылдарның чемпиону. Чемпионка мира среди юниоров 2016 года.
Бирштейн, Татьяна Максимовна
Намдары
ЛГУ-нуң физика факультедин 1951 чылда дооскаш, Герцен аттыг ЛГПИ-ниң аспирантуразынче кири алган (1954—1958). 1991 чылдан тура — профессор, 1998 чылдан — Россия Федерациязының эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы.
Демдеглелдер
http://www.world-war.ru/ne-tolko-o-blokade/ Аңгылал:Декабрьның 20 төрүттүнген
Кунаа Александр Чайбарович
Намдары
Александр Чайбарович Кунааның ады "Тываның XX чүс чылдың алдарлыг кижилери" деп күрүне номче кирген. Ол дээрге-ле, күрүне шаңналының эдилекчизи-биле дөмей болуп турар.
Сагыш сеткилди сериин тударынын 6 байдалы
Алдыгы байдал
Алды дугаар сагыыр ужурлуг байдал: Угаан хиринге чаңчыканның күжү. Ында чүнү чугаалап турар чүвел дээр че болза, бистиң угаанывыс угаан хиринге чаңчыгып каан деп турар, угааның иштинде хирлер дээрге-ле багай сеткилдер ол бооп турар, багай сеткилдерге чаңчыгып каан - ону тиилеп алыры болза дек берге бооп турар.
Шериг ат-дужаал
Орус казак шериг ат-шолалар
Орус казак шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары:
Философия (тыва ужуктер киирер херек)
Философиянын иштинче дыка хой эртемниг талалар кирип турар: метафизика, эпистемология, этика, эстетика, политиктиг философия и эртем философиязындан эгелээш, дизайн философиязы болгаш кино философиязынга чедир.
Барыкаан, Донгак Хуралбаа уруу
Чаш назыны
Д. Х. Барыкаан 1898 чылдың сентябрь 23-те Таңды-Тывазының Даа кожууннуң Хөндергей сумузунда Бедик-Хавак баарынга Доңгак Хуралбайның өг-бүлезинге төрүттүнген. Адазының угу-дөзу черле Хөндергей чурттуг Доңгактарның аймаа турган. Авазының алыс чурту болза Чыргакыга чурттап чораан Ооржактар болур. Авазының адын Ооржак Бора-Хөө дээр турган. Ада-иезиниң аалы Хөндергейниң улуг оруунуң чанынга хонуп турганы Барыкааның олаа кавыда болгаш талыгыр черлерде чγγ-чγγ болуп турганын билип алырынга дыка дуза чедирген. Орус садыгжылар, тараачыннар, дужуметтер болгаш эртемден чорумалдар соңгу Саяннарны ажылдыр бирде Хемчик бажындан, бирде Алаш бажындан, бирде дошталган Улуг-Хемни өру чоктааш, Хемчик унун кырладып  келир турган. Башкы Таңдыны ажылдыр Кыдат чуртундан унген чиижең садыгжылар, Төвут болгаш Моол чуртундан улчуккан падарчы ламалар четкилеп келир турганнар. Хөндергейниң улуг артын ажылдыр чурт кызыгаарын эргээн кыдат чургаанар болгаш улуг эртемниг ламалар база четкилеп келир турганнар. Танды Тывазы Манчы-Кыдаттын хаан тургузуглуг чазаанга чагыртып турар шагда, Хемчиктиң Даа болгаш Бээзи кожуунунуң тыва дγжγметтери Моол чуртунга Улаастай хоорайга олуртуп турган кыдат чанчын сайытка бараалгаар дээш, Хөндергейниң улуг оруун өрү алзы чоктап турганын ынчан хой кадарып чораан бичии Барыкаан мага хандыр көрүп келген.
Моңгуш Кенин-Лопсанның сактыышкыны
Хой кыргаан черге, дγк каккан черге, дγк салган черге Барыкаанның алгыш-йөрээли хамыкты мурнай дыңналыр чораан.
1959 чыл Барыкаан угбайның допчу намдарынга эң-не багай чыл бооп арткан. Хөндергей чонун куду көрγп дорамчылааш,оларның санал-оналын айтырбайн тургаш, чедиишкинниг хөгжγп орган «Кызыл тараачын» колхозту ол γениң дγжγметсиг даргалары «шыдал-быразы чегей колхозтарны дγжγргеш, орулгалыг ажылдаңар» дээн Москваның айтыышкынындан эртпейн, кγш-биле дγжγрген.
Моол дыл кырынга үнүп турган чогаалдар
Туманга дуглаткан херээженнер Даарта хүннү билбейн чораанывысты Маадыр чорукче кирип турда, База катап сактып көрээл.
Бγргег караңгаа дуй туттургаш, Бγдγγлγк чораан хережээннер Бγрγн эргени тып алдывыс.
Чөөн чγктγң херээженнери Чөвγн угаап таныштыраал.
Бел
Аржаанның химик тургузуу
Чес – демирниң гемоглобининче шилчииринге дузалаар. Гемоглобилин организиминге эвээш апарганда анемия тыптыр.
Дөзү
Б Б
Очур Владимир Чолдак-оолович
Намдары
Очур Владимир Чолдак-оолович 1928 чылдың октябрь 16-да Тыва Арат Республиканың Таңды кожуунунуң Кара-Булуң (Успенка) деп черге төрүттүнген. 1948 чылда Кызылдың №2 ортумак школазын дооскаш, Жданов аттыг Ленинградтың күрүне университединиң чөөн чүк факультединче кирип алгаш, төөгүчү-востоковед эртемин чедип алган. 1953 чылда Тываның дыл, чогаал болгаш төөгү шинчилээр эртем институдунче биче эртем ажылдакчызы кылдыр кирип алган. Ол үелерде ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Тыва бүгү талалыг археолог-этнографтыг экспедицияларының шөлге шинчилелдеринге идепкейлиг киришкен. 1960 чылда «Тыва национал-хосталгалыг хувискаал»деп темага кандидат эртем чадазын камгалап алган.
Токуз Огуз
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү
Гардина
Дөс
Г
Ансамбль "Алаш"
Дөс
??
Кажык оюннары
Кажык оюннары – мал-магынның кажыын ажыглаар солун оюннар.
Кажыкты кажан ойнап эгелээнил
Чоннуң мал-маганының аайы-биле кажыктың талаларының адын база-ла өскээр-өскээр адап турарлар. Чижээлээрге, тожуларда "иви", өске тываларда "инек" деп аттарлыг талалары база бар.
Кажыкты дүжүрүп кагары
Баштайгы кагыг төнерге чаа ойнаар кажык тургузар төлээде, база чыттырып ойнаары ышкаш "өнчү", бо удаада "аът" кагжыр.
Кажыкты хожулап кагары
Өске дүрүмнери – частырыглары,кагжыры,хожулажыры, утчуру болгаш төнчүлели чыттырып каккан кажык-биле дөмей.
Кажык адары
Оюнну ойнаар чуруму мындыг:
Кажык-биле аът чарыштырары
Оюнну эгелээр кижини берге тыртып (төлге дүжүрүп) тургаш, тодарадып алыр. Оюнну эгелээр эргени алган кижи берге тыртар дөрт кажыкты алгаш, самбыра кырынга дүжүрер. Дүшкен кажыктарда чеже "аът" дүшкен болдур, ол кижиниң "аъды" ынча санныг аът маңы хемчээр кажыкты эртер. Берге тыртарының санын ойнакчылар аразында дугуржуп аар. Колдуунда-лаойнакчы бүрүзү чаңгыс тыртар болза эки.
Ол ышкаш ол-ла оюннуң дүрүмнеринге үндезилээн "аът" биле "буга" чарыштырар деп оюн бар. Ол оюнну ойнап турда "аът" оруунга бир клетка (орук), "буга" оруунга база бир аңгы клетка (орук) кылып аар. Бир эвес "аът" маңы хемчээр дистинчек кажыктарны орук кылдыр тургузуп алган болза, база-ла ийи орукту тургузуп алыр.
Дөзү
К К
Бижиктиг-Хая
Дөс
??
Чже Цонкапа
Ажылдары
Ооң ийи улуг ажылы "Ламрим" (Махаяна Оруунуң Өөредии), "Наңгрим" (Чажыт тантра өөредии) буддизмниң шажынчы дуржулгазын долузу-биле тайылбырлап турар. Цонкапа Башкы чуртталгазының төнчүзүнде келир үедеги өөреникчилеринге чагыг берген. Башкының боду-биле ужурашпаанынга хомудавайн, бо ийи номдан өөренип, шажынны боттандырып чоруурун чагаан. Ону кылыр болза, Башкының бодунга ужурашканы-биле дөмей болур. Өөредигни "Ламримден" эгелээр ужурлуг.
Тыва цирк
Тыва Арат Республиканың 1945 чылда ССРЭ-каттышканының соонда, Тывага бир дугаар европейжи хевирлиг цирк тургустунган. Тыва цирктиң онзагай чүүлү - тыва чоннуң национал оюннарын, танцы-самын баштайгы тыва жонглёрлар, хендир кырынга кылыштаар эквилибристерниң оюн-көргүзүүнче киирген болуп турар. Тыва цирктиң үндезилекчизи РСФСР-ниң болгаш Тыва АССР-ниң артизи Оскал-оол Владимир Базыр-оолович болур. Ол чүгле ССРЭ-ге эвес, а даштыкы чурттардан бээр сурагжаан. Тыва цирктиң хөгжүм үделгези база чоннуң билдингир ырыларының аялгалары кирип турган. Цирк үргүлчү кожуун-суурлар, улуг хоорайлар кезип гастрольдап турган-даа болза, тускай цирк ареназы чок турган.
Бушлат
Баштайында «бушлат» деп далай шеригжилериниң кара шекпенден кылган форма хевин азы жаргоннап шеригжи хөвеңниг куртканы санаар.
Блокланд, Рохир
Чуртталгазы база эртем ажылы
2005-2006 чылдарда в Гронингенге финно-угроведение кафедразын баштап турган (Корнелиус Хассельблаттың удуртулгазы-биле), а 2009-2010 чылдарда Гамбург университединиң финно-угроведение кафедразын баштап турган (ооң мурнунда Евгений Хелиский башкарып турган). 2011 чылда Людвиг-Максимилианның Мюнхен университединге финно-угроведение кафедразының эртем ажылдакчызы кылдыр томуйлаттынган.
Франция
Демдеглелдер
Аңгылал:чурт Ф
Мехмет Эмин Юрдакул
Мехмет Эмин Юрдакул (Турк дыл: Mehmet Emin Yurdakul) (май 13, 1869 төр.– январь 14, 1944 чыл) — турк чогаалчы болгаш күрүне ажылдакчызы, шүлүкчү. "Түрк шүлүкчү", "Улустуң шүлүкчүзү" Турк Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы. Османнар империязының Истанбул найысылалынга төрүттүнген.
Бон
Дөс
Аңгылал:Чүдүлге Аңгылал:Төвүт
Ондар, Дарыма Киш-Чалааевич
Дарыма Киш-Чалааевич Ондар (апрель 10, 1934 чыл – июнь 12, 2000 чыл) — тыва фольклор чыыкчызы, улусчу эмнелгениң лама-эмчизи, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан.
Тыва Республика
Тываның ыдык ырызы (Гимн)
Таңды, Саян ыдыынга
Агын өргээн тыва мен. Мен — тыва мен
Колотова, Валентина Максимовна
Намдары
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 23 май 1986 чылдың Чарлыы-биле за успехи, достигнутые при выполнении плана и социалистических обязательств, за разработку и внедрения новых технологий и личный вклад в текстильную промышленность была награждена орденом Трудовой Славы I степени. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы Аңгылал:ССРЭ-ниң районных (в городах) совединиң депутаттары Аңгылал:СЭКП XXVII съездиниң делегаттары
Чаңчыл
Тыва чоннуң чаңчылдары болза кижи төрелгеттениң эрте-бурунгу культуразы болгаш үнелиг эртине болур. Ада-иезиниң үлегеринден, чугаа-домаандан чаңчылдарны уруглар өөренип алыр. Бурунгу тывалар ажы-төлдү чаш турда-ла, чөпшээрелдиг болгаш хоругулуг чүвелерни ылгаар кылдыр чаңчыктырып эгелээр турган. Бижиттинмээн хоойлу-дүрүм болган ыдыктыг чаңчылдар, сагылгалар, езулалдар, ужурлар тыва чоннуң шаг төөгүден тура уруглар кижизидилгезинге мөөң улуг күш бооп келген.
Дөс
Ч Ч
Ховар Дээди Үш Эртинеге изиг-чалбарыг
Буддизмниң порталынче Ховар Дээди Үш Эртинеге изиг-чалбарыг - буддисчи чалбарыг.
Гармошка
Имир дүжерге-ле, аңаа баштай-ла гармошка эдип үнер (С. Сүрүң-оол).
Бижек, Комбу Дойдул оглу
Намдары
Күш-ажылчы намдарын колхоз бухгалтеринден эгелээн, экономист кылдыр ажылдааш, Эрзинниң райкүүскомунга килдис эргелекчилээн, Тыва облпрофэвилелге янзы-бүрү албан-дужаалдарга ажылдаан. 1974-1989 чылдарда Москвада Моссовет аттыг Дээди кызыгаар училищезинге очулдурукчу башкы бооп, очулдурукчулар бюрозун эргелекчилээн, 1989-1991 чылдарда Кызыгаар шерииниң Академиязының очулдурукчулар бюрозун удурткан. 1991-1996 чылдарда Россия Федерациязының Президентизиниң чанында Тыва Республиканың доктаамал төлээ чериниң кол специализинге ажылдаан.
Доңгак, Вячеслав Октяброович
Вячеслав Октяброович Доңгак (август 22, 1955 төр.) — 2010-2014 чч. Тыва Республиканың Уран чүүл сайыды (Тыва Республиканың Культура сайыды), Тыва Республиканың уран чүүлүнүң Алдарлыг ажылдакчызы. 1992 чылдан тура Тываның Күрүне филармониязының «Саяннар» деп ансамблиниң удуртукчузу, 2007-2009 чылдарда Тыва Республиканың культура болгаш информациялыг политика сайыды, 2009-2010 чылдарда Тыва Республиканың культура болгаш туризминиң сайыды кылдыр ажылдаан. «Культурада чедиишкиннери дээш» хөрек демдээниң, «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» медальдың эдилекчизи.
Моңгуш, Өлчей-оол Кунгаевич
1934 чылдың декабрь 22-де ТАР-ның Улуг-Хем кожууннуң Ак-Хемге төрүттүнген. Эге класстарга өөренип тургаш улуг айыыл-халапка таварышкаш, бот-өөредилге-биле билиг чедип алган.
Хемчик
Хемчээл
Хемниң узуну - 320 км. Хемчик бассейниниң ниити шөлү 27 муң. км².
Хой
Янзы аттары
Чаш назылыг хой: Хураган, Ылым чаш хураган, Доруккан хураган, Часкылак, Күскүлек, Дөтпе.
Тыва акша
Дөзү
А Аңгылал:Тыва Арат Республика А А
Тимофеева, Галина Алексеевна
Намдары
Представляла отрасль и свой район в качестве депутата Калининского областного Совета
Тыва Арат Республика
Таңды Тыва Улус
1923 чылда тос айның 20-ден он айның 1-ге чедир Таңды Тыва Улустуң I дугаар Улуг Хуралы эрткен. Аңаа Төп Чөвүлелдиң сайыттарын шилип соңгаан. Чазак даргазы Моңгуш Буян-Бадыргы болган, ооң оралакчызы Данзын-оол болган. Содунам-Балчыр шүүгү сайыды болган. Даштыкы херектер яамызының даргазы Соян Оруйгу болган. Саң-Хөө яамызын Хертек Ананды баштаан. Иштики Херектер яамызын Данзырын баштаан. I дугаар Улуг Хуралдың төлээлери тускай хоойлу хүлээп алган, ол хоойлу ёзугаар ноян биле дүжүмет кижилерниң албан дужаалдарын хоруп каапкан, оон ыңай карачал кижи ызыгуурлуг кижиге таварышса черге чедир сөгүрбес ужурлуг деп шиитпирлээн.
Тываның Араттың Революстуг Шерии
1924 чылдың 9 айның 28-те ТАР-ның II дугаар Улуг Хуралдың чарлыы-биле чаа шериг тыптып келген. Ол шеригни чаартып тургузарда орустарның "Красная Армия" дээр шериин өттүнүп кылган. Чаа шеригниң хоойлу-дүрүмү (уставы) орустарның ышкаш олчаан. Шериг кижи саны 50 кижи чеде берген. Аъттыг шериг кезектиң командири Оюн Мандан-оол, ооң сүмелекчизи С. Д. Горшков, очулдурукчузу Кол Тывыкы болган. 1925 чылдан бээр чаа шеригниң командирлери СССР-ниң тускай шериг өөредилге черлеринче өөренип чоруп турган.
Орус эртемдээнерниң бижии
1929 чылдан эгелеп тывага политиктиг шаажылал эгелээн. Чазак черинге болгаш намга чаа кижилер олурупкан. Олар 1930 чылда 6 айның 28-те орустарның чогааткан бижиин улуска өөредир ужурлуг кылдыр тускай чарлыын үндүрген. Лопсаң-Чиңмитиң бижиин улус чаа-ла өөренип чыдырында дораан хоруп каапкан. Ынчангаш 1930-40 чылдарда солун-саазынга парлатынып үнген чүүлдер дээрге орустарның чогааткан латин бижии-дир.
Үндезини
Т Т аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Аңгылал:Тыва Арат Республика Т Т
Гауптвахта
Дөс
Г
Бойду сеткил оттурарының йөрээли
གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བར་ཤོག།
Рио-де-Жанейро
Рио-де-Жанейро (Rio de Janeiro) — Бразилияның эн улуг хоорайы.
Аңгылал:Хоорай
Шивалха Ринпочениң Үш кол Чагыы
Кысказы-биле тодарал
Кысказы-биле, шуптувус эртем-билиглиг,шынчы-чөптүг, ак-сеткилдиг, дузааргак кижилер болур болзувусса, ал-бодувуска-даа, өскелерге-даа улуг ажык-дузалыг болур бис дээрзинге чигзиниг чок.
Урааңкай
Эвенкил чон.
Эвенкил чоннуң бурунгу тоолдарында, ырларында аи урааңкай биле урааңкай эвенки деп сөстер бар. "Аи урааңкай" дээрге Алдыы, Үстүү оранның чуртакчызы-дыр, ол сөс-биле эвенкилер боттарын адап турган. "Аи урааңкай" болза аңчы кижи-дир, ол кижи арга-эзимниң, тайганың кежии-биле амыдырап чурттап чоруур. "Урааңкай эвенки" дээрге "эвенк кижи" дээн уткалыг сөс-түр.
Дорт очул.: "Ийи буттуг, тас арынныг урааңкай эвенки чоруур". Мында болза "Ийи буттуг, тас арынныг" деп сөстер анаа кижини айтып турар, "урааңкай эвенки" дээрге кижи эвенки дээни, ол бооп турар.
д`ӯр халгалка̄н, д`ула̄кин дэрэлкэ̄н, эвункӣ е̄халка̄н ура̄ҥкай-эвенкӣ
Эргэчӣн айа дӯндэ д`ӯр халгалка̄н, д`ула̄кин дэрэлкэ̄н, боско дылилка̄н бороҥ ура̄ҥкай оске̄чэ̄н ...
Брынза
Брынза ( ы - узадыр адаар) - хой сүдүнден азы хой биле өшкү сүдүн холааш кылган дустуг быштак.
Гребнев Леонид Васильевич
Дайын
1944 чылдың сентябрь 1-де Л.В. Гребнев Ада-Чурттуң Улуг Дайынының инвалиди кылдыр эмнелгеден үндүр бижиттирген, 1944 чылдың сентябрь 9-та төрээн Ленинградынга келирге чоок кижилеринден кым-даа чок болган - шуптузун дайын алгаш барган.
Шаңнал-макталдары
Хөй чылдарда чорудуп келген эртем болгаш хөй-ниитичи ажылы дээш Тыва АССР-ниң Дээди Свединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижиин (1964), "Тыва АССР-ниң культура талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы" деп хүндүлүг атка четтирген. 1970 чылда ол «Шылгараңгай күш-ажылы дээш» деп медаль-биле шаңнаткан.
Кондрашова, Зинаида Николаевна
Намдары
Июль 1961 чылда перешла трудиться в строительно-монтажное управление. Стала работать штукатуром-маляром. Позже её доверили право возглавить бригаду. Всегда отличалась высоким профессионализмом, выполняла в срок поставленные задачи. Работала на стройках не только в Лабытнанги, ынчалза-даа база Салехарде, в Новом Уренгое, Надыме.
Чурттакчылыг чер
Чурттакчылыг чер (кысказы-биле: Ч.ч., ЧЧ) (Населенный пункт) — кижилер чурттап турар чер азы турлаг; кезек черниӊ девискээринге кижилерниң турлагжып туттунган черлерниң дыңы (эге хемчээли) (хоорай, хоорай хевирлиг суму, суму, суур дээш о.д.ө). ЧЧ албан демдээ болза — үргүлчү, чылдың-на, азы өй-аралап (сезоннап) чурттаар чер кылдыр ажыглаттынары. Күрүнениң азы можунуң эң улуг чурттакчылыг чери болза ооң төвү болур: Тываның болза — Кызыл хоорай, Россияның болза — Москва хоорай, Татарстанның — Казань хоорай, Алтай крайның — Барнаул хоорай дээш о.д.ө.
Бичелдей, Каадыр-оол Алексей оглу
Каадыр-оол Алексей оглу Бичелдей (Каадыр-оол Алексеевич Бичелдей; январь 2, 1950 чылда төр.) — 2015ч декабрьдан эгелеп Тыва Республика Даргазының оралакчызы; филология эртемнериниң Доктору (2001), Тыва Республиканың өөредилге болгаш эртем сайыды (2012-2015 чч). Тыва Республика Чазааныы-биле Тываның Гуманитарлыг Шинчилелдер Институдунуң (ТГШИ, ТИГИ) удуртукчузу турган (2008-2012). РЭА Академиги (2002ч). Россия Федерацияның Күрүне Думазының үшкү чыыжының депутады. Тыва Республика Ордениниң эдилекчизи (2008).
Өөредилге болгаш ажыл
Чаа-Хөлдүң ортумак школазын дооскан, 2 чыл ишти Кызылдың башкылар (педагогика) институдунга өөренген, оон "Ленинниң стипендиязы"-биле Улан-Баторда Моолдуң Күрүне Университединче шилчиткен. Ону дооскаш, Төп Азияның шаандагы болгаш амы үениң дылдарынга белеткелдиг востоковед-филолог деп мергежилдиг болган. Аспирантураны дооскаш, амгы үениң тыва дылдың үннер айтырыглары дугайында кандидаттың диссертациязын камгалаан.
Төре ажылдар
1990 чылдың мартта Каадыр-оол Алексей оглу тускай барымдаа-биле РСФСРочулдурар херек-ниң база Тыва АСЭР-ниң (СЭАР?) чоннуң депутады кылдыр шилиткен. Депутат ажылын РСФСР-ниң Дээди Эвилел Комиссиязының культура болгаш бойдус камгалалы Секретары база Тыва АСЭР-ниң Дээди Эвилел Комитединиң чоннар аразының харылзаазының Даргазы кылдыр эгелээн. 1991 чылдың октябрьда Каадыр-оол Алексей оглу VII чыыштың Тыва АСЭР-ниң Дээди Эвилелиниң Даргазынче шилиткен, а 1994 чылда - Тыва Республиканың Дээди Хуралының I чыыжының Даргазынче шилиткен.
Баллак Михаэль
Михаэль Баллак (Michael Ballack, Михаэль Баллак) – немец футболист.
"Кайзерслаутерн" деп клубка
Бир дугаар сезон Баллакка тускай болган, ол эвээш ойнаан, ынчалза-даа оюну дээш бедик демдектерни ап турган. Хөй катап чурттуң футболга аныяктарның чыынды командазынче кыйгыртып турган, оон аңгыда Германияның чемпиону база апарган. Немец футболга болбаан болуушкун болган: ийи дугаар бундеслигага ойнап турган команда чурттуң чемпиону болу берген! Дараазында Михаэль тренери-биле харылзаазы баксыраан соонда оюннарга эвээш ойнап турган. Ынчалза-даа Баллак «Кайзерслаутерн» дээш бундеслигага 30 оюн ойнааш 4 гол киир тепкен, ол-ла клуб-биле Лига Чемпионов деп Европа ның шыырак командаларының маргылдаазынга 8 шыырак командалар аразынче кирген. 1999 чылда «Байер» Баллакты садып алган.
Вальпараисо
Аңгылал:Хоорай
Ховалыг, Маадыр-оол
Чечен чугаа жанры
Чогаалчы Маадыр-оол Ховалыгның чогаал бижиир аяны бир онзагай дээрзин ооң чогаалдарының аттарындан безин хөйү-биле көрүп болур:
Кандыг-даа чогаал номчукчуну бодандырып, сагыш-сеткилин доюлдуруптары-биле күштүг. Чогаалчының бо чечен чугааазында ындыг шынар бар. Автор ук чогаалында антитезе аргазын билдилиг ажыглаан. Кижи биле ыттың долгандыр турар хүрээлелге хамаарылгазын көрүспүшаан, амыдыралдың шынын тодарадып, арын-нүүр, мөзү-бүдүш айтырыын көдүрүп эккелгени чедимчелиг. Ынчап кээрде, чамдык таварылгаларда кижи ыт амытандан дора апаары билдинер. Ылаңгыя эрге-чагыргаже депшип ажылдай бергенде… Доржу Демирович мурнунда Серге-Байырның деткимчези-биле ажылдап чораан. Деткип, дузалажып чораан өңнүү-биле, өске ажылче депшип ажылдай бергеш, мендилешпейн, сыңзып турар. Доржу Демирович эки эвес кижи деп чүве ооң овур-хевирин чуруп көргүскенинден-не билдинип келир: «Чүглери тазарган куштуу дег чиңге моюннуг… Он дөрт хар үезинде өспейн барган хире чолдак дурт-сынныг… Доржу Демирович чылар-чылбас чорза-чорза, өде-чара кадайының ачызында оралакчы сайытче депший берген…»
Үе дугайында
Уран-чечен бо чогаал Маадыр-оол Ховалыгның дээре дээн чогаалдарының бирээзи болуп турарының бир чылдагааны болза, кижилерниң аразында хамаарылганы-даа, үениң маңын-даа тодаргай көргүскенинде.
Дөзү
Х Х Х
Уран гимнастикага Россия Чемпионады
Уран гимнастикага Россия Чемпионады — уран гимнастикага маргылдаа Россияның эң күштүг спорсменнерниң аразынга. Чыл санында эрттип турар. Россия Федерацияның спорт яамызы база Бүгү Россияның уран гимнастика федерациязы Чемпионатты организастап база федералдыг бюджеттен акша-биле хандырып берип турар.
Шөлүглер
Аңгылал:Уран гимнастикага маргылдаалар Х
Яблоня
Яблоня — база-ла каттыг ыяштарга хамааржыр. Чечээ ак азы аксымаар өңнүг. Кады борбак, янзы-бүрү хемчээлдиг амданныг, чаагай чыттыг. Тывада дуржулга станцияларында, огородтар, садтарда сайзырадып өстүрүп турар. Яблоко янзы-бүрү сорттарлыг болгаш арыларга ары чигири чыырынга кончуг ажыктыг болуп турар. Чижээ: 1 га яблок садындан арылар 30 кг чедир ары чигирин чыыр. Ооң картындан кызыл будук база үндүрүп ап болур.
Хомус
Хомустуң хевирлери
Шагдан тура демир-хомуска ойнаар эрлер, херээженнер, хензиг уруглар-даа көвей турган. Ылаңгыя херээжен чон хомус ойнаарынга кончуг салымныг. Демир-хомус шагдан бээр аныяктар аразынга хөлчок нептереңгей турган. Хомустуң дузазы-биле ынакшааннар душтуун өгден үндүр чалап, болчаг кылып чораан.
Туха кижи
Дылы
Тыва дылдың бир тускай диалектизи-дир. Тухаларның чугаазы бирде Куңгуртугнуң, бирде Тожунуң эрги чугаазынга дөмей-дир.
Чыжыргана
Чыжырганада хөй витаминнер бар чүве болганда, ону янзы-бүрү витаминнер четпестээр аарыгларның үезинде ажыглап турар. Чыжыргананың үрезининде—12,5% каротин, витамин Е, F тургузуглуг үс кешке аъш-чемниң солчуушкунун экижидер шынарлыг. Чыжыргананың кадындан болгаш үрезининден алдынган үс — ажып, аарып турар черлерни, эң ылаңгыя өрттениишкиннер үезинде намдадыр, балыгланган кештиң экириирин күштелдирип, дүргедедир шынарлыг. Чыжыргананың үзүн херээженнерниң янзы-бүрү аарыгларын эмнээринге ажыглап турар. Өктүң безин, хоочураан ангинаны кезип эмнээн соонда, ону чыжыргананың үзү-биле чаарга, дүрген экириичел болуп турар.
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Туха кижи
Ажыл-агый, амыдыралы
Таңдыларга чүс-чүс, муң чылдар иштинде чурттап кээш, оларның амыдыралы шоолуг өскерилбээн. Иви малын азырап, аңнап, балык тудуп чип чоруур улус-тур.
Трегубова, Любовь Васильевна
Намдары
1966 чылдан 2003 чылдарга чедир Валуйнуң сүт бүдүрер комбинадынга ажылдаан. Анализатор, кефир цегиниң мастер, улуг мастер кылдыр ажылдап турган.
ЭР КИЖИНИҢ АЖЫП ЭРТЕР ТОС БЕРГЕЗИ
4)  ООЛ УРУГ ТОС ХАРЛЫЫНДАН ЭГЕЛЭЭШ, АМЫ-ТЫНЫНГА ХАЛДААН ТОС АЙЫЫЛДЫ АЖЫП ЭРТЕР УЖУРЛУГ. Ол тос айыыл дээрге чүвени баш бурунгаар билип алыр аргазын угаадып турар:
Трегубова, Любовь Васильевна
Намдары
2003 чылдан алдарлыг дыштанылгада турар. Бүдүрүлгелерге база хуу сайгарлыкчыларга дузалажып турар. Валуйки хоорай Белгородской областьта чурттап турар.
ЭР КИЖИНИҢ АЖЫП ЭРТЕР ТОС БЕРГЕЗИ
Дөс
Э Э Э
Кечил-оол, Экер-оол Түлүшевич
Экер-оол Түлүшевич Кечил-оол (декабрь 1, 1934 чыл - март 9, 2000 чыл) — тыва чогаалчы, очулдурукчу, прозачы. ССРЭ-ниң Журналистер болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү.
Намдары
Экер-оол Түлүшевич Кечил-оол 1934 чылдың декабрь 1-де Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожуунунуң Ак-Хемде Ак-Кожагар деп черге төрүттүнген. Чаа-Хөл чеди чыл школазын, Кызылдың башкы училищези-биле күрүнениң башкы институдун дооскан.
Сүт-Хөл школаларынга башкылап, «Тываның аныяктары» солунга корреспондентилеп, «Шын» солунга чогаал ажылдакчызы бооп, культура килдизин удурткан.
Билиглел
Төөгүзү
Шак бо силлогизм шын ирги бе?
Кечил-оол, Экер-оол Түлүшевич
Шүлүк чогаалы
5. Экии, хүнүм: уругларга шүлүктер. – Кызыл: ТывНУЧ, 1983. – 84 ар.
Очулгалары
2. Богданов Н. Ильичиниң хүлүмзүрүү / Н. Богданов; очул. Э. Кечил-оол; ред. Э. Кужугет. – Кызыл: ТывНУЧ, 1968. – 16 ар.
Бир хардан он үш харга чедир уруг назыны. Кылыр-кылбас чүүлдери
Сес айлыг чаш уруг. Чаш уруг сес айлап чорааш, боду шимченгир апаар. Сес айлыг уругну үңгедип өөредир. Бир эвес сес айлыг уруг кылаштай бээр болза белинге согааш дажы баглап каар. Шаандагы тывалар чаш уруг эрте кылаштаар болза, кыска назынныг болур дижир.
Бир харлаан чаш уруг. Үш,беш азы чеди харлыг угбалары, акылары бир харлаан чаш уругну чассыдып чайгаар, аргаладып алаактырар болгаш авазынга дузалажы бээр.
Беш харлыг чаш уруг. Беш харлаан кыс уруунга авазы дыйтылаа хууңну белекке  бээр. Ол уруг өшкүнүң соңгузун саап турар апаар. Ол уруг өнчүге алган өшкүзүн беш харлыындан эгелеп ажыглай бээр. Беш харлаан оол уругга адазы кижи хүлбүс мойнаандан кылган сөдүргени берип каар. Беш харлыг оол сөдүргези-биле дезиг бызааны шалбалап өөренир, анайны шалбадап турар апаар. Беш харлыг оолду, кысты ада-иези айбыладып өөредир, кожазы өглердиве сөс чедиртир, мал-маган бараанын көрдүрер. Тыва езуда чаш уруг беш хар чеде бээрге, ажыл-хожул кылдырты бээр.
Тос харлыг чаш уруг.
Он чеди харлыг оол аъттың ырак челин чазамыктай таарып турар кижи болу бээр, дииңчилер-биле кады дииңнеп турар апаар, шары кежинден дилген кандыг-даа багны холу-биле эттеп кааптар, оон ыңай кижен, дужак, чуларны боду-ла баглап кааптар.
Азый
Азый - кыс дииң.
Намдараа, Олег Дондук оглу
Олег Дондук оглу Намдараа (1920 ч. апрель 8, Барыын-Хемчик кожуун, Алаш деп чер – 1972 декабрь 29) – Тыва Республиканың национал хөгжүм-шии театырының артизи чораан. Шии көргүзүүнге В. И. Ленинниң овур-хевирин кончуг тода кылдыр ойнап көргүзүп чораан.
Намдары
Чтоб не потерять :D Я хочу рассказать о своём прадедушке Намдараа Олеге Дондуковиче. Мне приходилось много слышать на семейных праздниках о нём много добрых слов и воспоминаний.
«Счастлив тот, у кого любимое дело стало профессией. Но трижды счастлив тот, кто в ней состоялся и оставил память о себе в наших сердцах». Прадедушка оставил хорошие традиции в нашей семье, лучшие традиции тувинского народа. Все дети его добры, трудолюбивы, честные, отзывчивы и эти качества передаются от поколения к поколению. Он очень любил детей, и если бы он был бы сейчас жив, то он обязательно бы похвастался, что у него восемь детей, десять внуков и внучек, двенадцать правнуков и правнучек.
Нукус
Нукус – Каракалпакистан найысылалы. Чурттакчы чонунуң саны — 312 100 кижи.
Красикова, Александра Егоровна
Намдары
1919 чылда көдээ суур Крекшино Крапивенского уезда Тульской губернияга тараачын орус өг-бүлеге төрүттүнген.
1934 чылда тус черниң колхозу "Вперёд к коммунизму" ажылдап эгелээн, хову ажылы бригадазынга. Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында трактористтеп база комбайнёрлап ажылдап турган. Позже перешла трудиться на свиноферму. 1954 чылда саанчылап ажылдап эгелээн база очень быстро вошла в число передовиков производства. 1957 чылда Күш-ажылдың Кызыл Тук Ордени-биле шаңнаткан турган.
Жахид Зариф-оглу
Шии
Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Турк чогаалчы
Хуна
Дөзү
Х Х Х Х
Йүз Күмүл
Дорт очулгазы
(2) беш чажымда чаңгыс калып, тос чээрби чажымда өскүс
Сакагавея
Сакагавеиниң төөгүзү
Шошонар-биле чугаалажырда очулдуруп берип турган, а кол чүве дээрге экспедиция улузу-биле кады турары, ол дээрге тайбың күзелдерлиг келгенин көргузүп турган. Чүге дээрге бо черлерниң херээжен чурттакчылары кажанда-даа дайынчы улус эдертпес чораан.
Йүз Күмүл
Дорт очулгазы
(7) харааданчыын
Бразилия
Соңгу чүктен мурнуу чүкче чуртуң узуну 4320 км, чөөн чүктен барыын чүкче - 4328 км. Чили биле Эквадордан аңгыда Мурнуу Американың шупту күрүнелери-биле кызыгаарлыг: Француз Гвиана, Суринам, Гайана, Венесуэла-биле соңгу талада, Колумбия -биле соңгу-барыын талада, Перу болгаш Боливия-биле барыын талада, Парагвай болгаш Аргентина-биле мурнуу-барыын талада, Уругвай-биле мурнуу талада. Кургаг чер кырында кызыгаарларының узуну 16 000 км. Чөөн таладан Атлант океанга шаптаттырган эрик шыйыының узуну — 7400 км. Бразилияже оон аңгыда кезек бөлүк ортулуктар кирип турар, олар дээрге Фернанду-ди-Норонья, Рокас, Сан-Педру-и-Сан-Паулу база Триндади биле Мартин-Вас.
Хуннулар
Хуннуларның өгбелери
Соңгу чүкче хуннуларның көшкенинден бээр 300 чыл иштинде оларның саны көвүдеп, бистиң эрага чедир 822 чылда Чжоуже халдааннар. Кыдаттар хуннуларның халдаашкынын ойтур шапканының соонда, оларның дугайында 500 чыл иштинде чүү-даа билдинмээн. Бо-ла үеде Чөөн Моолдуң ховуларынга болгаш Забайкалье девискээринге плита хевирлиг чадып салган чевеглер культуразы тургустунган. Овур-хевир талазы-биле ук культураның кижилери моол расаның палеосибирь хевиринге хамаарылгалыг. Бо-ла хевирге хуннуларны, дунхулары болгаш сяньбилерни антропологтар хамаарыштырып турар. Барыын Моолдуң, Алтай болгаш Синьцзяньның хуннуларының овур-хевири европей холумактыг [3],[14].
Хунну күрүне
Кыдат бижимел барымдааларда хуннуларның дугайында медээлер бистиң эрага чедир V век үезинде бижиттинген. Соңгу Кыдаттың сууржу чурттакчы чонунче хуннулар хөй халдап турганының түңнелинде, кыдаттар камгаланыр быжыглалдар тудуп эгелээн. Сөөлүнде оларны Кыдаттың өндүр улуг ханазы кылдыр каттыштырган. Бистиң эрага чедир III-кү векте хуннулар бажында шаньюй – чагырыкчылыг улуг күрүне тургусканының соонда кыдаттарга улуг айыыл тургустунган. Хуннарның күрүнези Моолдуң болгаш Мурнуу Сибирьниң улуг кезээнге, чөөн талада Маньчжуриядан, барыын талада Памирге чедир чаттылган турган.
Моол теория
Чингис хаанның Чан-чунь деп даос ламаже чоруткан чагаазында «...Бистиң Модэ шаньюйнуң үезинде» деп сөстер таваржып турар [37].
Генетика
2000 чылда Соңгу-Чөөн Моолдуң Дуурлинг Нарз деп черге хуннуларның элитазынга хамааржыр эр кижилерниң тывылган үш скелединиң генетиктиг анализи бир эр кижи митохондриялыг U2e1 гаплогруппаның болгаш Y-хромосомалыг R1a1 гаплогруппалыг, ийиги эр - D4 митохондриялыг галогруппаның болгаш Y-хромосомалыг С2 гаплогруппага, кыс кижи юаза митохондриялыг D4 гаплогруппага хамааржыр болган [54] Соңгу Кыдаттың Пэнъян деп черден каскан алды көшкүн чоннарның кижилеринге үш митохондриялыг C, D4 болгаш M10 гаплогруппалар, а арткан дөрт эр кижилер Y-хромосомалыг Q-M242 (шупту Q1a1-M120) гаплогруппалар болган [55][56].
Тос сыртык
Тыва кижиниң амыдыралынга сыртык дыка ужурлуг. Сыртык чокка удувас дижир. Бурунгу тываларның амыдыралынга сыртык кижиниң төрүттүнгенинден эгелээш өлгүжеге дээр назынын илередип турар.
Дөс
Т Т Т Т