cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
10 Он бир ай
10 Он бир ай чылдың дугаар хүнү.
«Азияның төвү» обелиск
Төөгүден
Обелискини архитектор Куулар Михаилның төлевиле-биле 1984 чылда улам бедидип, мрамор-биле силбип чаарткан.
Чили
Чили (Chile), долу официалдыг хевири — Чили Республика (República de Chile).
Найысылал - Сантияго де Чиле
Эң улуг хоорайлар - Сантияго, Валпараисо, Консепсион, Антофагаста, Ла-Серена, Арика, Пуерто-Монтт
Мени салба (ном)
Сюжеди
2-ги кезээ: шору өзүп калган Кэти болгаш Рут, Том интернеттан үне бергеш аңгы-аңгы өске сургуулдарже көжүп чоруп турар.
"Даңгына" ыры
Даңгына – "Даңгына" деп шүлүкке чогааткан алдарлыг ыры. Шүлүктүң автору - Куулар Николай Шагдыр-оол оглу, аялгазы Бадыраа Сергей Иван оглу. Алдаржаан үези - 1990чч..
Метеорит
М М
Тыва-орус сөстүк (четки)
Тыва Википедия дараазында шөлүглерде файлдарны айтып турар:
Дания
География
Скандинав күрүнелерниң эң мурнуузу, Швецияның мурнуу-барыын талазында, Норвегияның мурнуу талазында турар, кургаг черде Германия ону мурнуу чүъктен кызыгаарлап чыдар. Дания Балтий болгаш Соңгу далайларга шаптаттырып турар. Чурттуң девискээрин улуг чартык ортулук Ютландия болгаш 409 Дани бөлүглел ортулуктар тургускан, оларның аразында эң билдингирлери - Зеландия, Фюн, Соңгу Ютландия, Лолланд, Фальстер болгаш Борнхольм.
Моңгуш, Аяс Семис-оол оглу
Намдары
Сумо хүрешти 1998 чылда сонуургап эгелээн. 2000 чылда Японияның Аомори хоорайга сумо хүрешке Делегей кубогун РФ-тиң чыынды командазының составынга эң баштай чаалап алган. 2000-2001 чылдарда Бразилияга (Сан-Паулу хоорай), ооң соонда Японияга (Аомори) эрткен делегей чемпионаттарының алдын медальдарының эдилекчизи. 2000 чылда 115 килге Делегей кубогунуң тулган чемпиону, 2001 чылда - Москваның делегей чергелиг ажык маргылдаазының тулган чемпиону апарган.
Дания
Төре деңнел
Эжен хаан — Маргрете II
Доңгак, Сылдыс Баазаң оглу
Чогаадыкчы ажыл-агыйы
Чогаалче 1990 чылда кирген. Шүлүктерин республика солунарынга база "Улуг-Хем" сеткүүлге парлаткылаан. "Ээн ховуда сырын ыглай-дыр" деп шүлүктериниң чыындызы 1998 чылда чырыкче үнген. Ооң шүлүктерин орус дылче Кузнецов Юрий очулдурган.
20 Дөрт ай
20 Дөрт ай - энэ төөгүде.
Чили
Телефон уруңу - +56
Тыва танал
Дараазында шөлүглер янзы-бүрү системаларга тыва танал (раскладка) салыр файлдар азы архивтерже угландырып турар:
Бии-Хем кожууну
Төөгү
Суг-Бажынга болган Тываның тургузукчу хуралынга Лопсаң-Осур, Буян-Бадыргы, Иннокентий Сафьянов Тываны чүгле тускай хамаарышпас, бот-догуннаан эргелиг күрүне тургузукчуларының идекпейлиг талалакчылары бооп, ол кожууннарга чоруткаанар. Ол хуралдан Лопсаң-Осур Маады сумузун Бии-Хем кожууну кылдыр эде организастаарының шиитпирин чедип алган. Оон келгеш, Бии-Хемге республиканың чазааның айтыышкынын ёзугаар Каа-Хемниң, Таңдының, Бии-Хемниң, Улуг-Хемниң моол дылга өөренир, билиг-мергежилин бедидер дээн кижилерни ол Оюн-Шивиге (амгы үеде улустуң Ленинка деп адай берген суурунга) өөредип турган.
Нүгүлдүг эш-өөр
- Эрткен үеге хамаарыштыр найыралдыг шынзыдыышкыннар кылыр.
13 Он бир ай
Tөрүүрүлер
13 13 13
Нүгүлдүг эш-өөр
- Келир үеге хамаарыштыр идегелдиг шынзылгалар кылыр.
Доңгак, Уран Алдын-оол кызы
Дөс
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал:Тыва эртемден Аңгылал:Тыва чогаалчы
Мен тыва мен
Демдеглелдер
М М
Тываның Чогаалчылар Эвилели (2012 чыл)
2012 чылда Тываның чогаалчылар эвилелинде юбилейлер
1937 ч, май 1 Комбу Дойдулович Бижек – чогаалчы, очулдурукчу, даш чонукчузу, 70 хар.
Аа-шу-декей-оо (ыры)
Аа-шу-декей-оо — тыва чоннуң ынак ырыларының бирээзи. Ол улустуң аас чогаалынга хамааржыр. Бо ырыны Хүн-Хүртү, Тыва дээш өске-даа бөлүктер ырлажып чоруур.
Ырының сөзүглели
Ажы-төлү эрес, Хөглүг-омак, дең-дең Арат-чону хостуг, Бистиң Тыва дең-дең.
27 Дөрт ай
27 Дөрт ай.
28 Дөрт ай
28 Дөрт ай.
Тыва Национал театр
Төөгүзү
Тыва национал театр эң баштай театр студиязы кылдыр ажыттынган. А студияны 1936 чылда Виктор Көк-оолдуң «Хайыраан бот» деп шиизи-биле ажыткан. Театр студиязын ажыдар деп шиитпирни Тыва Арат Республиканың Биче Хуралынга хүлээп алган. Тыва 1944 чылда ССРЭ-ниң составынче кирген соонда, 1945 чылда Национал театр тургустунуп келген.
Руни, Уэйн
Уэ́йн Марк Ру́ни (англ. Wayne Mark Rooney; 1985 чылдың октябрьның 24-те Ливерпульга төрүттүнген, Англия) — ирланд уктуг англи футболист, «Манчестер Юнайтед» клубтуң болгаш Англия чыындызының халдакчызы.
Таңды-Тыва Улус Республиканың Пандито Камбы-Ламазы Кешпи-Лхарамба Лопсаң Чамзы Хуулгаан (1844-1930)
Дөс
Т Т Т
Бэнд ВСГАКИ
Тургузуу
Бэндиниң хөгжүмчүлери Чөөн Сибирьниң культура болгаш уран-чүүл күрүне академиязының (ВСГАКИиИ) джаз клазының доозукчулары. Оларның башкылары – ТР-ниң уран-чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы, Красноярскиниң камерлиг оркестриниң дирижеру, үрер хөгжүм кафедразының доцентизи (труба клазы), Красноярскиниң хөгжүм болгаш театр күрүне академиязының «Красноярскиниң брасс-квинтеди» үрер хөгжүм оркестриниң удуртукчузу - Петр Николаевич Казимир болгаш, эстрада уран-чүүлүнүң кафедразының удуртукчузу, кол уран-чүүл удуртукчузу болгаш кол дирижер, профессор, РФ-тиң болгаш Бурят Республиканың уран-чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы, саксофон, флейта ойнакчызы, делегей, бүгү Россия, девискээрлер аразы чергелиг мөөрейлер болгаш фестивальдарның лауреады - Валерий Александрович Симонов (Улан-Удэ хоорай).
Өвүр хадып... (ыры)
Ырының сөзүглелдери
Өвүр хадып туру-ла боор, Өңнүүм манап олур боор оң, Өшкү эъдин дүлүп алган Мени-ле манап олур боор оң.
Калчан хадып туру-ла боор, Карам манап орган боор оң, Хайнак эъдин дүлүп алгаш Мени-ле манап орган боор оң.
Бэнд ВСГАКИ
Ажылы
2012 чылдың ноябрьның 27-де ДНТ-ге "Бэнд ВСГАКИ" "Джаз кежээзи" деп таныжылга концердин эрттирген. Ооң-биле тыва хөгжүм төөгүзүнде чаа арын ажыттынган.
Политиктиг төөгүнүң агымы (хроника)
Тыва Арат Республика (1921-1944 чч.)
......чедир бижиир
Дөзү
Байыр-оол М.С.-тиң "Тывалар" деп номундан
Россия хүнү
Төөгүзү
Россия хүнүн бөгүн ышкаш байырлап эгелээривиске чедир элээн каш чылдар эрткен. Россияның Президентизи Владимир Путинниң удуртулгазы-биле ол үениң иштинде социал-экономиктиг бергелерни, а кол-ла чүве – сагыш-сеткил сандараашкынын российжилер ажып эртип шыдаан. Чоннуң бо байырлалга хамаарылгазы өскерилген. Чурттуң шупту девискээринге Россия хүнүнге тураскааткан чыскаалдар, концерттер, спортчу маргылдаалар дээш, өске-даа байырлыг хемчеглер эртип, кижилер сагыш-сеткилиниң ханызындан өөрүп, ойнап-хөглеп турар апарган. Хөй национал күштүг күрүнениң хамаатылары бис деп бөгүн чоргаарал-биле чугаалап турар бис.
Байырлалдың утказы
Россия — хөй национал күрүне. 180 ажыг улус боттарының эрте-бурунгу девискээринде чурттап, улуг күрүнениң чарылбас кезии бооп чоруурлар. Тыва улус база Россия-биле сырый харылзаалыг боор кылдыр төөгүнүң болуушкуннары аайлашкан. Ооң бир херечизи бүгү делегейге билдингир «Чиңгис-Хаан», «Батый», «Сөөлгү далайже» деп чогаалдарның автору Василий Ян өг-бүлези-биле Бии-Хемниң Өөк суурга чурттап, тывалар-биле өңнүк-тала бооп, олардан боттарының чогаалдарының маадырларының овур-хевирин дөзевилеп алганы. Төөгү чогаалдарын бижииринге В. Янның тывалар-биле найыралы, тываларның чаңчылдары, культуразы, амыдырал-чуртталгазының байдалы улуг салдарлыг болганын делегейниң аңгы-аңгы дылдарында бижээн сайгарылгаларда айтып турар.
Сайзана Сюрюн
Шөлүглер
С
Саган-оол, Олег Карлам оглу
Намдары
Олег Саган-оол 1913 чылдың январь 1-де Таңды-Тываның Даа кожууннуң Шемиге (ам болза Чөөн-Хемчик кожууннуң Шеми сумузу) төрүттүнген. 1928 чылда Кызылга моол бижикке өөренгеш, улаштыр эге школаны дооскан. 1930-35 чылдарда Улан-Удэге моол ажылчын факультетке өөренгеш, Иркутскиниң башкылар институдун, СЭКП ТК-ның чанында Дээди партия школазын дооскан.
Сайын-Хөө Намчылак
Намдары
1957 чылдың март 11-де Улуг-Хем кожууннуң Пестуновка суурунга (амгы үеде Белдир-Кежиинге) төрүттүнген. Ада-иези башкылар. Чаш турда ооң кырган-авазы улус-чоннуң ырыларынга, хөөмейге өөреткен. 1975 чылда Кызыл хоорайга хөгжүмге өөренип эгелээн. Ол өөредилгези 1981 чылдан Москва хоорайга "Октябрь революциязы"аттыг ортумак өөредилге черин база 1988 чылда Гнесиннер аттыг дээди өөредилге черин болгаш аспирантуразын дооскан. Аңаа өөренип чорааш-ла янзы-бүрү хөгжүм төлевилелдеринге киржип, делегейниң аңгы-аңгы булуңнарынче концертерге киржип турган.
Көшкүн аал
Аалдарның ажыл-агыйжы амыдыралы чылдың эргилдезинден хамааржыр. Хар эрип,чер ала-харлап, ыжык черлерден көк үнүп,час дүжүп келгенде, аалдар кыштагдан чазагже көжер.Аалдар бүрүзүнүң хонаштары аңгы-башка-даа болза, колдуунда дагларда, ыжык мээстерде, чоогаларда кыштаглардан хем эриинде азы кара суглуг черлерде чазагларже көжер.
Моңгуш, Маадыр Каваа оглу
Мөге дугайында
Ынак чеми: Тыва чемнер.
Тыва шыдыраа
Шыдыраа тыва чоннуӊ ынак оюннарыныӊ бирээзи, бо индий цивилизацияныӊ чедиишкининиӊ Тывага тывылганыныӊ база нептерээниниӊ ийи оруу тодараттынып турар. Тыва чоннуӊ уран-чүүлүнүӊ алдарлыг шинчилекчизи С. И. Вайнштейнниӊ эртем ажылдарыныӊ түӊнели-биле, шыдырааны тывалар төвүттерден өөренип алган моолдардан таныжып билген, а төвүттер ол оюнну Индиядан буддизм-биле катай боттарыныӊ чонунга таратканнар.
Алдарлыг этнограф база археолог С. И. Вайнштейн Тывага шыдырааныӊ тыптып келген оруу моолдар таварыштыр, буддисттер чурту Төвүттен (төвүттеп шыдырааны «чадараки» азы «шатара», моолдап «шатыр» дээр) деп түӊнелге келген. Шыдыраа моолдарга билдингир апарган деп бижимел тураскаалдардан бир дугаар демдеглел XVI векке хамааржыр. Шыдырааныӊ моолдар биле тываларга тывылганыныӊ харылзаазыныӊ дугайында чүгле шыдыраа хевирлериниӊ дөмей аттары эвес, оон ыӊай оюннуӊ эрги дүрүмнери база ол шыдырааларны канчаар кылыры бадыткап турар. Ооӊ дугайында Барыын Моолга 1908 чылдыӊ чайынында аян-чорук кылып чораан орус эртемден Б. Я. Владимирцов демдеглээн: «Дөрбеттерде шыдыраа («шатыр») ыяштан, металлдардан кылдынган, колдуунда хаан, теве, аът күштүг, а бистии-биле (орустарныы-биле) адаар болза, король, офицер, аът. Металлдардан шуткаан шыдырааларны урянхайлардан (тывалардан) эккеп турар, чүге дизе, дөрбеттер боттары оларны шуткуп билбес».
Архимед
Архиме́д ( — ) — Сиракуза хоорайдан бурун грек, база инженер. Геометрияда көвей дээн ажыдыышкыннарны кылган. Механиканың, гидростатиканың үндезинин тургускан, кезек чугула херек ажыдыышкыннарның автору.
Математика
Дараазында бодалга ыргактар геометриязынга хамааржыр. Бир ыргак шыйыг бар дижик. Канчап ооң точка бүрүзүнге дегжилге дортун тыварыл? Азы физика талазындан көөр болза: бир телонуң шимчээнинде эрткен оруун билир дир бис дижик. Канчап ооң дүргенин точка бүрүзүнге тодарадып шыдаар бис? Школага болза бисти долгандырыгга дегжилге дорттун шыйдырып турган болгай. Бурун гректер эллипске, гиперболага база параболага дегжилге дорттарын тып турганнар. Эң бирги ниити тывар аргазын Архимед ажыткан. Ол арга болза дифференциалдыг саналганың үндезиниче кирген. Архимедтиң долгандырыгның узунунуң диаметринге хамаарылгазын тып санааны математиканы элээн сайзарыткан салдарлыг болган. "Төгерикти хемчээни дугайында" деп ажылында Архимед \pi санның чоошкулаткан делгерээн санаанын көргүскен: «архимедтиң саны». Оон артык кылдыр ол чоокшулаткан санаанын ылаптыын база хемчээген:. Шынзыдары-биле ол төгерикке кирген база шыпкан шын 96-булуңчукту тургузупкаш, оларның узунун хемчээпкен.
Механика
Архимед механиктиг конструкциялары-биле алдаржаан. Быра Архимедтиң мурнунда-ла билдингир-даа болза, чүгле Архимед ооң долу теориязын сайгарып үндүрген, ооң соонда дээштиг кылдыр чуртталгага ажыглап турган. Плутархтың сөзү-биле, Сарикузаның портузунга Архимед элээн көвей блок-быралыг механизмнерни чүк көдүреринге азы дажыырынга эптиг кылдыр чогаадып турган. Ооң чогааткан архимедтиң хүртүзү суг узарынга Египте ам-даа ажыглаттынып турар.
Сандан (фамилия)
Эрги-Чаа-Хөлден Санданнар үнген.
Тываның Чогаалчылар Эвилели
Эге ажылдар
Тыва чогаалды орус дылче очулдурар ажылды 1942 чылда Тывага кээп чораан шүлүкчү С.П. Щипачевтуң удуртулгазы-биле организастаан. С. Пюрбю, С. Сарыг-оолдуң шүлүктери, С. Токаның «Тос чадырда» деп намдар-тоожузу Москвага эң баштай орус дылче очулдуртунуп парлаттынган. Оон бээр ССРЭ-ниң улус-чоннары тыва чогаал бар деп билип алган.
Самагалдай
Материалды алган дөзү:
С С
Тыва хемчээлдер
Шаг-шаандан тура кыдат, моол база өске-даа садыгжылар пөс-таавыны, чигир-чимисти, шай-таакпыны, оон тура бээр сөөртүп, тыва чонга аар өртекке садыглап турганнар. Тывадан алгы-кешти, эът-чемни, мал-маганны, “чымчак алдынны” үндүр сөөртүп аппарып турган. Чамдык эге хемчээлдерниң үндезини садыглаашкын үезинде тывылганы чугаажок. Чижээ: хайындырып ижер 2 кг хемчээлдиг калбак плита хевирлиг шайны ийи чара кескенин чартык азы кезик шай дээр. Бүдүн щайны дөрт чара кескениниң бирээзин улдуң шай дээр. Бүдүн шайны сес чара кескениниң бир бичии кезиин кечим шай дээр. Сарыг дүңзе таакпыны база-ла чартыктай кезип садып турган.
Узунунуң эге хемчээлдери:
Бир илиг – чаңгыс салааның доора дуртунуң хемчээли. Илигниң хемчээли – 1-2,5 см. хире.
Кыры дурту – ол дээрге тудууп алгаш, кырыга шенекти долгандыр хемчээл. Пөстү ынчаар хемчээгеш чиижең садыгжылар чондан мал-маган, эки эт-үнеледи ап чорааннар.
Ишкириниң хемчээлдери.
Тавак ишти – бичии-даа, улуг-даа хемчээлдиг болур. 200-500 болгаш 2000 гармм азы 3 кг-дан-даа хөй хемчээлдиг чүүлдер кирип болур. Тавактарның янзы-бүрү хевирлеринге кургаг чүүлдерни хемчээр.
Кочал (демир-хумуң) – суг-сүт болгаш оон-даа өске чүүлдерни кудуп ажыглаар сава. Хемчээл аайы-биле 0,5-1-2-3-5-10 литр хемчээлдиг болур.
Ыяш хумуң – цилиндир хевирлиг, сыгыртаадан улуг хемчээлдиг хойтпак, божа кударынга хереглеттинер сава. Моон кылган доскаарлар улуг дээрден башка сыгыртаа дөмей. Демир, ыяш хумуңнарны кургаг чүүлдер хемчээринге ажыглаар. Хемчээли 3-5-9 литр аразында.
Куржаг. Өг куржаа, кажаа куржаа, даг куржаа дээш оон-даа өске.
Бир кижи чүгү – чадаг кижиниң ооргазынга, эктинге чүктеп шыдаары кадыг чүүлдер (дус, тараа, ыяш дээш оон-даа өске чүүлдер).
Дыңгылдай (ыры сөзү)
Сөзүглел
Сээң биле мени канчаар, Септээр эвес, селиир эвес, Серге кежи чоорган болза, Септээй эртик, селээй эртик
Чөөн-Хемчик кожууну
Чөөн-Хемчик кожууну — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.
Төөгүзү
XVIII векте Даа кожууну тургустунган. Кожуунну Чөөн-Хемчик деп 1929 чылда эде адаан. «Дзун» деп сөс моол дылдан «чөөн» деп сөстен илерээн.
Девискээри
Чөөн-Хемчик кожууннуң административтиг төвү — Чадаана хоорай. Кожуунда 11 суму бар.
Буддизм деп чүл?
Буддизм деп чүл?
Австрия
Соңгу талазындан Чехия, соңгу-чөөн талазындан Словакия, чөөн талазындан Венгрия, мурнуу талазындан Словения болгаш Италия, барыын талазындан Лихтенштейн болгаш Швейцария, соңгу-барыын талазындан Германия-биле кызыгаарлаттынып турар.
Сарлык
Сарлыктың өңү
Сарлык кончуг дүккүр болгаш дүгүнүң өңү янзы-бүрү болур. Ак, ала, калчан-кара, сирти-шокар, ак, ак-шокар, маңган-ак, сарыгзымаар, кара, ээгилери ак-шокар сарлыктар бар болгулаар.
Моол
Чиңгисхаанның Улуг Моол империяны тургусканы
1294 чылда Улуг Моол империя бичиилеп дүжүп эгелээн. Ооң чылдагаанын аңгы-аңгы чоннар, чүдүлгелер, культураларның хөйү болгаш аңгызы, оон аңгыда девискээриниң калбаа деп тайылбырлап турар.
Моол Империя Юань (1271—1368)
1260 чылда империяның төвүн Каракорумдан Ханбалыкче көжүрген соонда сарыг шажынны моол хааннар болгаш ызыгууртаннар хүлээп эгелээн. 1353 чылда моолдар удур тура халыышкын соонда Юань империязы дүжүп калган, а Кыдат Моолдан аңгыланы берген. 1380 чылда Мин династиязының шериглери Каракорум хоорайны өртеткеш чок кылганнар.
Цин империязынче кирген моол күрүнелер
Манжурлар дараазында черлерни эжелээн: Манжур династия Айсин-Гёро ынчан ол күрүнелерни шуптузун Кыдаттың империязынче киирген. Моол аңгы күрүне кылдыр чүгле 1911 чылда Сиңхай хувискаалдың соонда тургустунган.
Ульяненко, Нина Захаровна
Ни́на Заха́ровна Улья́ненко (1923—2005) — 4 дугаар армияныӊ, 46, оон 325 дугаар дүнеки бомбалаар авиациянныӊ звено командири. Совет Эвилелиннин маадыры.
Допчу-намдары.
1923 чылдыӊ декабрь 23-те Вятка губерниязынга (амгы Удмуртия) Воткинск суурга ажылчын кижиниӊ ѳг-бүлезинге тѳрүттүнген. Саратовтун авияция технукумунга ѳѳренип турган. 1939-1940 чылдарда ДОСААФ-тын аэроклувунга барып турган. 1940 чылдыӊ аперль 11-де бир дугаар агаарже кѳдүрлүп үнген. 1942 чылдыӊ январьдан майга чедир Энгельстиӊ авиация школазынныӊ штурман курстарнныӊ курсантызы, 1942 чылдыӊ майдан тура фронтуда. 1942 чылдыӊ май 27-ден дүнеки бомбардировщиктер авиациязынныӊ эскадрилязынныӊ экипаж штурманы. 1943 чылдыӊ декабрьдан 1944 чылдыӊ апрельге чедир дүнеки бомбардировщиктер авиациязынныӊ 46 дугаар гвардейжи Таман полугуннуӊ ужудукчузу. Дараазында ола полктун звено командири. Сталинград дээринге, Волга эриинге, Сонгу Кавказка, Крымга, Белоруссияга, Польшага, Чоон Пруссияга дайылдажып турган. Берлинге четкен. 1944 чылдан тура ВКП (б) КПСС кежигүүнү. 1945 чылдыӊ февральга чедир штурман кылдыр - 388 дайычы ужудуушкуннарны кылган, а ужудукчу кылдыр — 530 дайынчы ужудуушкуннар. ССРЭ-ниӊ Дээди чѳвүлелинниӊ Президиумунуӊ дужаалы-биле 1945 чылдыӊ август 18-те Совет Эвилелиннин маадыры атты «Немец-фашистиг эжелекчилерге удур кѳргускен маадырлыг чоруу дээш» тывыскан. «Алдын Сылдыс» медали (№ 8671). 1945 чылдан тура гвардия лейтенант Ульяненко — шеригден халашкан. 1945 чылдын ноябрьда Москваннын Шериг институдунун даштыкы дылдар талазы-биле дыннакчызы апарган. 1946 чылда ашаа, Николай Минаков биле Курскче чорупканнар. Аӊаа баргаш ийи чылдыӊ партия школазын дооскан. «Курская правда» солунга ажылдап турган. 1948 чылда Ижевскче шилчээш, «Удмурдская правда» солунга ажылдап эгелээн. Партия ажылын база кылып турган. 1947-1951 чылдарда РСФСР-нин Дээди чѳвүлелинниӊ депутады, 1953-55 чылдарда Ижевсктин хоорай човулелиннин депутатды. 1955 чылда Нина Захаровна Удмуртияннын Күрүне университединче кирген. История салбырын дооскаш, улащтыр башкы институдунче, история салбырынче кирген. 1957 чылда доозуп алгаш, Воткинск районуннун школаларынга кижидикчилеп, башкылап, директорлап турган. ДОСААФ-тын ѳѳредилге талазы биле кезээннин даргазы кылдыр база ажылдаан. Пенсияже үнген соонда Удмуртияннын найысылалы — Ижевск хоорайга чуртап турган. 1996 чылдыӊ октябрь 24-те «Почётный гражданин Удмуртской Республики» - деп атка тѳлептиг болган. 82 харлыг тургаш 2005 чылдыӊ август 31-де чок болган. Ижевскинниӊ Хохряков хѳѳрунде ажааган. Ленин ордени, ийи Кызыл Тук ордени, 1-2 дугаар чаданныӊ «Отечественная война» ордени, Кызыл Сылдыс ордени, медальдар: «За оборону Кавказа», «За Победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945» болгаш ѳске-даа.
НГАСУ
Н Н
Очулдуртунмаан5/doc
См. также
Аңглылал:Майыктар:Википедияның адырларынче шөлүглер Аңглылал:Майыктар:Очулга
Дигнага
Дигнага Васубандху башкыга база өөренип чорааш кара угаан ажыглап тургаш диспуттарга тиилеп турган. Дигнага башкының өөредиглери кыдат болгаш төвүт дылдарда шыгжаттынган.
Дигнага башкының кол "Праманасамуччая" деп өөредии кара угаанга тураскааткан болуп турар. Ында шын болгаш шын эвес чүүлдерни шинчилээрин өөредип турар.
Хоңгурай (ыры)
Where Has My Country Gone?
О. Коңгар-оол 1999 чылда АКШ-ка "Back Tuva Future" деп альбом бижидип алган. Ол альбомда «Where Has My Country Gone?» деп ыр бар. Ол ыр болза, херек кырында, өскертип каан «Хоңгурай» дээр, алдай тываларының ырызы болган-дыр.
Er-Hey5.ru(Адыган биле Буянның блогу)
Рубрикалары
Угаан иштинде, бодал кырында кылдынып турар чүүлдер, аргалар.
Аңгы-аңгы, үе аайы-биле негеттинип келген, кижи бүрүзүнге ажыктыг болуп болур авторларның билир билиглери.
Шөлүлгелер
Э
Мурнуу Корея
География болгаш агаар-бойдус
Мурнуу Көрея Көрей чартык ортулуктуң мурнуу чүгүн эжелеп турар. Барыын талазында Сарыг далай агып турар, чөөн талазында — Япон далай, а мурнуу талазында — Чөөн-Кыдат далай агып турар. Мурнуу Кореяның девискээри — 99 617,38 квадраттыг километр.
Спорт
Тхэквондо биле хапкидо Мурнуу Кореяда үндезин спортар аразында эң тергиин деп санаттынып турар. Ынчалза-даа барыын чүктен келген спорттарның сайзыралы бедик. Эң сайзыраңгайлары — альпинизм, футбол, греко-рим хүреш ,бейсбол, баскетбол, плавание, лёгкая атлетика, бокс болгаш фигурное катание. Делегей чергелиг маргылдааларга болгаш Олимпиадаларга Мурнуу Корея улуг күрүнелерден чыда калбас болгаш бедик деңнелди көргүзүп турар.
Дөс
М
Демир-орук
Демир-орук – чер кырынга рельстиг оруктарга дугуйлар кырынга халдыр кижилер болгаш чүък сөөрттүр транспорт.
Дириг-чурук
Дириг-чурук — Тывага бир дугаар үнү чок "дириг-чурукту" (кинону) Кызылга 1925 чылда көргүскен. Чурттуң баштыңнары, бөдүүн араттар ону дыка элдепсинип көргеннер: чамдык сонуургаачал оолдар ак пөс - экранның артын бакылап, холу-биле суйбап турганнар. Д
Facebook
Веб-сайтың эгеки ады — «Thefacebook», база ол чүгле Гавард универсидединиң сургуулдарынга ажык турган. Ооң соонда Бостон-нуң өске университетеринге ажытыган, а ооң соонда АКШ-ның кандыг-даа студентилеринге ажытынган. 2006 чылдың сентябрь 26 дан тура шупту 13 хар дан өөру интернет ажыглакчыларынга ажытынган.
Сула
Суланың үрезининиң тургузуунда белоктар — 11—18%, үстер — 4—6,5°/о, крахмал — 40% чедир, В витаминниц бөлүү, холин дээш өске-даа бүдүмелдер бар.
Парамита
Парамита (санскр. पारमिता, pāramitā IAST, кит. упр. 波羅蜜多, палл.: Боломидо) — "дээди деңнел" деп тыва дылче очулдурар.
Санчы Кызыл-оол Донгакович
Хөгжүм, ыр
Ховар талантылыг болурундан аңгыда Кызыл-оол Доңгакович ус-шевер чораан. Игил, бызаанчы кылырындан өске чүген-чулар, эзер базыткыынтары, хомус (ыяш, демир), ыяштан янзы-бүрү аъттар, бызаанчылап олурар кижилерни чараш ойнаарактар кылдыр кылгаш, эш-өрүүнге белекке бээр чаңчылдыг чораан.
Будда чүнү өөредип турганыл?
Дөс
Б Б Б
Чочак-тараа
Чочак-тараа ("кукуруза") мурнуу Америкадан укталып тывылган тарымал, чаңгыс чылдыг үнүштерге хамааржыр болгаш чүстелчек, калбак бүрүлерлиг. Чимизи улуг болгаш шөйбексимээр, долгандыр бүрүлер үнген.
Болчукчу
Болчукчу (advocatus — advoco — чалаар деп сөстен, орустап: адвокат) — каразыттырганнарның база буруудаттырганнарның эргелерин база сонуургалдарын камгалаар база оларга кеземче херээниң чорудулгазының үезинде юридиктиг дуза чедирер арын (кижи).
Соңгу Америка
Гидрография
Соңгу Америкада элээн хөй хемнер база хөлдер. Чер бөмбүрзээниң эң узун хемниң системазының турар чери шынап-ла ында - Миссисипи адыыр Миссури, эң улуг дус чок суг чыылганы Великие американские озёрада районда турар. Континентиниң девискээри суггарылгазы дең-дески эвес, ачызы-биле агаар-бойдустуң, орографиктиг, онзагай чүүлүнде. Канчаар-даа аажок улуг сугнуң системазы Великие озёра база река Святого Лаврентия тургузуп турар, Атланты океан биле оларны каттыжып турар.
Моңгуш, Чечен-оол Алексей оглу
Бодунуң дугайында харыылары
'''- Мээң кады төрээн акым ол үелерде спортка дыка хандыкшылдыг турган кижи, гир-даа көдүрер, хостуг хүрешке-даа хүрежип турган. Акым бичии турумда-ла Белоглазов акышкыларның чуруун көргүзүп: «Бо кижилер дег олимпийжи мөге болур сен» деп чагып, хүн бүрүде залче аппарып турган чүве.'''
-Тываның төөгүзүнде бир дугаар олимпийжи-дир силер?
- Ол үелерден силерниң сеткилиңерде уттундурбас кылдыр артып калган чүүл бар бе?
- Силер кезек үеде Якутияга база белеткел чорудуп, ооң ады дээш хүрежип турган болгай силер, канчап Якутияны шилип алганыңар ол?
'''- Улугну улуг деп, бичени биче деп хүндүлеп чоруурун чагыыр-дыр мен. Ада-иезиниң чагыг-сөстерин эки дыңнаарын, белеткел үезинде бодун база черле мегелевес херек, чүгле бодун боду ажып тиилеп алган кижи - удурланыкчызын тиилээр деп чүүлдү үргүлчү бодап, дүн-хүн чок кызып белеткенир херек.'''
Өпей ырлары
Өпей ыры — улустуң аас чогаалының биче жанрларының бирээзи. Ол чон бүрүзүнүң аас чогаалында бар. Аас чогаалының өске жанрларынга бодаарга, өпей ырының кол үндезини – узун хоюг аялга болгаш аңаа таарышкан катаптаттынып турар, эргеледиг чассыдыышкынның сөстери. Ындыг тургузуглуг ырны чаш уругну таалады чайгавышаан, чаңгыс аай оожум аян-биле күүседирге, ол оожургап удуур. Өпей ырының угу бурунгу үеде-ле тывылган сөстүң илбилиг күжүнге бүзүрээр ёзулалда деп эртемденнер санап турар. Чоорту ёзулал аянындан ол адырлып, аас чогаалының нептереңгей хевири апарган.
Fllives
Fllives – дээрге ам ажылдавайн турар база бир социалдыг четки, тыва дылче база очулдуруп кааш турган (Бир дугаар тыва дыл кырында очулдуруп каан ниитилел четкилериниң бирээзи).
Өпей ырлары
Чижектери
Бо ырда эрге-чассыг сөстер-биле кады “кылыр ижим доозуп алыйн” дээнинден иениң чай чок чымыштыын көөр бис.
Чаңгыс уруум, оой-оой, Чайгап ор мен, оой-оой, Авайынга эргеленип, оой, Амыр удуй берем, оой!
Өпей ырларын чогаадыырынга база күүседиринге чүгле иелер, кырган-авалар эвес, эр улус база үлүүн киирип турганын дарааында чижек бадыткаар. Бо хөөмейлеп күүседир ырда чылгычының ижин көргүскен: Болур-даа бол, болбас-даа бол, Борбаңнадып берейн шүңме.
Авторлуг өпей ырлары
Тудуг кылган күжүр ачаң Турупкан-дыр, кээрге, сарыым. Дүнекиниң хостуг шагын, Түвек чокка удуп алзын.
С. Сарыг-оол
Австралия
Географ туружу
А
Өпей ырлары
Көгүдүлер
Уруг боду туруптар апаарга, ону холдарындан чедип азы орун-дөжектен туттундуруп кылаштадып өөредир. Ынчан база “бөөп-бөөп” деп чассыткан сөстер кирген көгүдүгнүң дузазы-биле ону дидимнендирип, сорук киирип деткиир:
Доора-Хем сумузу
Суг курлавырлар
Доора-Хем суурдан ырак эвесте Азас, Олбук, Эн-Суг аржаанар бар. Олар шаандан тура аңгы-аңгы аарыглар эмнээр аржааннар болуп турар.
Шыдыраага Россия Чемпионады
РСФСР-ниң Чемпионаттары 1920 чылдан 1991 чыл
1-й и 2-й чемпионаты РСФСР считались одновременно 1-м и 2-м чемпионатами СССР.
Сүзүк
Хевирлери
'' 2. Түр када аарыг-ажыктан, берге шаптараазыннардан адырлыр дээш чүдүүр сүзүк. Чижээ, аарыындан сегип алыр дээш эмчиге дыка кээргенчиг кылдыр көстүр, а эмнедип алганының соонда, элээн үе эрте бээрге, эмчиниң ачы-дузазын-даа уттуптар. База "Аарыгның хилинче-човулаңындан адырылзын!" - дээш, судур-номнал номчуп бээр башкыга кончуг сүзүктүг кижи кылдыр көстүр. Ындыг чүдүкчүнүң сүзүү, айдың дүне хөлге меге айның көстүп кээри дег, быжыг эвес дээрзи ооң бодундан көстү бээр.''
Моңгуш Буян-Бадыргы
Ноянның төре херээнге киирген үүлези
1921 ч. 8 айның 13-16 хүннеринде Суг-Бажы деп черге болган бүгү Тываның улуг Шуулганын удуртуп турган. Дүжүметтер ол чыышка чаа күрүнениң Үндезин хоойлузун чугаалашкаш Таңды Тыва Улус деп күрүнени чарлаан.
Буян-Бадыргы өг-бүлези биле Чөөн-Хемчиктиң Кадыр-Эл деп черге чуртап турган. Дыртыына биле Буян-Бадыргының боттарының ажы-төлү турбаан, уруг-дарыы чок боорга олар 1910-1920 чылдарда таныыр улузунуң 1 харлыг уруун азырап алган улус ол. Ол уругну Дембикей дээр чораан. Соонда 1930 чылдарда Дембикейниң Байыр дээр ашаан база шаажылаан.
Дөзү
Аңгылал:Тываның төөгүзү
GEN-DOS (бөлүк)
Киржикчилери
«GEN-DOS» 2001 чылда Үстүү-Хүрээ фестивалынга бирги черни ээжелээн. 2002 чылда фестивальдың эң эки рок-группазы дээш шаңналды алган. 2002 чылдың чайын делегей чергелиг "Дириг суг" фестивалынга киришкен. 2004, 2005 чылдарда Польшаже гастрольдап чораш келген.
Анай-хаак (студия)
Бо хүнде шупту ыраажыларны 4 салгалга чарып турарлар.
Дагылга
Дагылга – кандыг-бир чүдүлгени (Сарыг шажын, Хамнаашкын) бойдус-биле харылзаштырган тускай ёзулал. Чижээ, сарыг шажында: Дагылга дээрге Будда Шакьямуни Башкывыстың үндезилээни сарыг шажынның чурагайы, Ыдыктыг философия Өөредии, Тантра ёзулалы-биле бойдусту харылзаштырган ёзулал-дыр.
Башкир дыл
Соңгу-барыын диалект
Башкортостанның соңгу-барыын чүгүнде нептереттинген. Ол диалектиниң ажыглалы Татарстанның кезек районнарында, Пермь край болгаш Удмурт Республикада.
Республика иштинде байдалы
Республиканың Конституциязы башкир дыл республиканың база бир күрүне дылы деп бадыткап турар, ынчалза-даа 1999 чылда киирилдези эгелээн. 2000 чылдан тура шупту күрүне чергелиг албан черлериниң аттарын башкир дылче очулдурган.
Өөредилге черлеринде
1999 чылда Башкир республиканың өөредилге яамызы өөредилге черлеринге башкир дылдың албан өөренириниң доктаалын үндүрген. Башкир болгаш орус школаларга башкир дылды неделяда 1-ден 8 шакка чедир өөренири көрдүнүп турган, а татар школаларга 1-ден 2 шакка чедир. Доктаал хөй кижилерниң сеткилинге кирбээн, ынчангаш факультатив кылдыр арткан. 1990 чылдарда башкир дылдың ажыглалы делгемчий берген: 96/97 чылдарда Башкортостанга башкир дыл кырынга 878 школа ажылдап турган, а 518 орус дылдыг школаларга башкир класстар ажыттынган. Дараазында чылдарда факультативтиг шылгалдалар киирип каан. Ынчалза-даа ону дужаап турар кижилерниң саны эвээш болуп турар. 2008 чылда 415 кижи дужаап турган, а 2012 чылда 180 кижи дужааган.
Дылдың шинчилеттингени
Эң баштайгы башкир дылдың словары 1781 чылда "Башкир дылче сөстер очулгазы" деп Мендияр Бикчуринниң бижээн ажылы деп санаттынып турар.
1892 чылда башкирлерге кириллицага үндезилээн бир дугаар үжүглел парлаттынган. Дараазында 1898 болгаш 1908 чылдарда эде парлаттынып турган. XIX—XX чүс чылда В. В. Катаринскийниң 1893 чылда «Кыска орус-башкир словарь» болгаш 1899 чылда «Башкир-орус словарь» үнген. 1907 чылда А. Г. Бессоновтуң «Башкирлерге үжүглел», Н. Ф. Катановатуң «Башкир дылдың үжүглели», М. А. Кулаеватиң «Башкир дылдың үн аялгазы болгаш үжүглели» деп номнар парлаттынган.
Ооржак, Алексей Кара-оолович
Алексей Кара-оолович Ооржак (июль 14, 1952 төр.) — тыва режиссер, Тыва Республиканың Улустуң артизи, Россия Федерациязының Алдарлыг артизи. Тываның хөгжүм-шии театрының кол режиссеру.
Намдары
А. Ооржак 1952 чылдың июль 14-те Тыва АССР-ниң Барыын-Хемчик кожуунунуң Кызыл-Мажалык сумузунга төрүттүнген. Москваның Б. В. Щукин аттыг театр училищезин 1978 чылда дооскан. 1978 чылдан 1993 чылга чедир Тыва Национал театрга режиссер болгаш шии артизи болуп ажылдаан. 1993 чылдан тура Тыва Национал театрның кол режиссеру болуп ажылдап турар.
Сатьяграха
20 вектиң эгезинде Ганди Мохандас ону бодап үндүрген. Кол утказы болза - удурланыкчыларның арын-нүүрүнче ийи чүүл таварыштыр салдар халдадыыры. Ол болза:
Төрелдер салгалы
Чаңгыс ада-иеден үнген, бодунуң база ада-иезиниң кады төрээн ха-дуңмазын,оларның боттарының болгаш ажы-төлунуң уругларын,тодаргайлаарга бир ададан (иеден) үш ада (ие) чедир улузун хан төрелдер дээр.
Хан төрел оол, кыс ашак-кадай болбас ужурлуг. Ынчангаш өске аймактың улузу-биле кудалажыр. Чижээ, Хемчиктиң сарыгларлары Алаштың монгуштары-биле, Улуг-Хемниң кыргыстары туматтар-биле, Тестиң сояннары Эрзинниң чоодулары-биле уруг-дарыг өглээр дээн ышкаш.
Ава төрелдериниң хүндүткел аттары:
Кунчуг – ашааның авазы азы угбазы, угбалары
Күдээ – уруунуң, дуңмазының ашаа
Бажашкылар – угбашкылар алган эр улус
Дөзу
Т Т
Наадым
Байырлал дугайында
Байырлалды эртирип турар кол утказы болза, Тываның кол ажыл-ишчи чону — малчыннарны алгап-мактап, шаңнаары болгаш бүгү чылда кылган үүле-херээн демдеглээри бооп турар. Малчыннарның национал байырлалынга албан болур мөөрейлери: хүреш, аът чарыжы, ча адары, тергиин эки өгнү илередири, эң эки национал көстүүмнү илередири болгаш аътарны каастаары.
Хүреш
Демдеглелдиг Хүреш-2014 дугайында: "Хүреш" стадиону Тыва Республиканың тулган дээн 310 мөгелериниң аразындан Тиилекчини илередири-биле Наадымның аалчыларын чыган. Ол чылын Наадым болза Тыва биле Россияның демнежилгезиниң 100 чыл ою кылдыр дакпырлажып келгени-биле, Хүреш-2014 болза "100 чылдың Хүрежи" кылдыр база адатынып турар. Тиилээн мөге болза «Тыва Республиканың Арзылаң Мөгези» Түлүш Сайын-Белек (Тес-Хем кожууну). Сайын-Белек Тываның эң хүндүткелдиг болгаш күштүг мөгелерин боду шүүп үнүп тиилээн.
Ча адары
Ниитизи-биле алыр болза, шаандан тура ча биле согун көшкүн чонннарның шерииниң херекселдери кылдыр санаттынып турган. Ынчангаштың адар оюн шериг уран-чүүлүнге хамааржып турган. Оон чоорту, кажан оът-чепсек тыптып келгенде, ча адары шериг уран чүүлүнден аңгыланып, спорт хевиринче дамчааш, Наадымның база бир кол кезээ апарган.
Сат, Бүрзекей Сурас-оглу
Шаңналдары
Сат Бүрзекейниң маадырлыг чоруун Совет Чазак бедии-биле үне­лээш, Кызыл Сылдыс ордени-биле шаңнаан. Ол ышкаш ТАР-ның Чазаа Республика Ордени-биле шаңнаан.
Саң (чүдүлге)
Ёзулалы
Хоруглуг кызыл өргүл дээрге хан-биле холушкан чем болур: дириг амытаннарның эъди, ужа-төш болгаш ооң өске-даа кезектерин саңче шуут салып болбас. Оон аңгыда чуурганы, балыкты, согунаны, чеснокту, конфетаны, печеньени, янзы-бүрү чимис аймаан, быжырып каан даланны, чыттыг ирик саржагны, дүдүк далганны саңче салбас. Ажыглалга турган эрги хирлиг болгаш хоранныг ыяштар-биле саң салбас. Чүге дизе бойдус ээлери ону черле хүлээп ап шыдавас, а дээди бурганнарга ол багай чыт болур.
Дөзүк
С С С
Наадым 2012, Барыын-Хемчик
Барыын-Хемчик кожууннуң малчыннарының байырлалынга көдээ ажыл-агыйның мурнакчыларын илереткен. Мурнакчы малчын МУП «Адын-Булактың» кадарчызы Алексей Алдын-оолович Хертек болган. Ийиги черде СПК «Биче-Тейниң» малчыны Людмила Шыдырааевна Күжүгет, үшкү черде Хөнделең сумузундан малчын Юрий Кенденович Күжүгет болган. «Мурнакчы чылгычы» деп атты база-ла Хөнделең сумузундан Шевер-оол Шыырапович Күжүгетке, эң эки сарлык ажыл-агыйлыг дээш Дарья Очур-ооловна Монгушка удурткан МУП «Алдын-Булакты» шаңнаан.
Елинек, Эльфрида
Намдары
Эльфрида Елинек 1946 чылдың октябрь 20-де Австрияга төрүттүнген.
Алдарлыг апарганы
Эльфрида Елинектуң уран чүүлүн 2004 чылда литературада Нобель шаңналы-биле демдеглээн.
Вульгаризм
Вульгаржыдар (бирги а узадыр адаттынар). Бөдүүнчүдүп хажыдар. — Вульгаризировать. Эртемни вулъгаржыдар.
Вульгаризация (сөөлгү а узадыр адаттынар). Бөдүүнчүдүп хажыдары, хажыдыышкын.
Сатурн
Ниити характеристиказы
Сатурнну телескоп-биле көөрге ыржым, сооксумаар болу берген ногаанзымаар өңнүг. Бурун шагда римчилер өлүм бурганның ады-биле ол бомбурзекти Сатурн деп адааннар. Ол долгандыр дээрбектиг болгаш өске бомбурзектерден онза ылгалдыг. Ук дээрбек ооң ортузун долгандыр бүргеп алган. 29,5 чылдың дургузунда ол Хүннү долгандыр бир дескинер. Ол дескинип чоруп турда, ооң дээрбээ үргүлчү өскерлип көстүр. Сактырга ол дээрбек долузу-биле аңдарлып, ол-бо талаларын көргүзүп турганзыг. Сатурннуң калбаа 120 муң км, массазы Юпитерден 3 катап эвээш, бүдүмелиниң дыгыйы куб сантиметрде чүгле 0,71 г. Ынчангаш ооң бүдүмелдериниң көвей кезии водородтан, гелийден тургустунган деп түңнел үндүрүп болур. Атмосферазының составында газ байдалда турар ындыг көвей эвес метан холуксаазы бар. Аммиак бары билдинмес. Спектрин барымдаалап тодарадырга, ооң кырының температуразы кончуг куду - -184°. Атмосферазының каъттары үүрмектелген метандан тургустунган болгу дег. Телескоп-биле көөрге экваторну дургаар карарып-даа, чырып-даа көстүр ойбандылар бар, ынчалза-даа олар Юпитернии дег өңгүр, көскү, тода эвес. Сатурн бодунуң өзээн 10 шак 14 минута дургузунда бир долганыр.
Доржу, Александр Хертекович
Александр Хертек оглу Доржу (Александр Хертекович Доржу Aleksandr Hertek oglu Dorzhu) — Барыын-Хемчик кожууннуң Барлык сумузунга 1958 чылда төрүттүнген. 1986 чылда Киев хоорайга болган хостуг хүрешке Делегей Чемпионадының мөңгүн шаңналының эдилекчизи, 1989 чылда Грецияның Пирей хоорайынга болуп эрткен Европа Чемпионадының тиилекчизи. Делегей Кубогунуң ийи дакпыр эдилекчизи. Россияның болгаш ССРЭ-ниң чемпиону. Спортчу чедиишкиннери дээш Улустарның Найыралы Орден-биле шаңнаткан, ССРЭ-ниң алдарлыг спорт мастери. Ооң адын "Тываның XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.
Сарыг шажын өг-бүле чурумунуң дугайында
Частырыглар болгаш оларны эдери
Өг-бүле дээрге " бис ийи катчып алгаш, аас-кежиктиг болур бис" дээни эвес-тир. Өг-бүле дээрге берге үелерде кады турары, бергелерни кады уткууру, оларны кады ажып эртери-дир. Бир-ле чүвеге таалап өөрүүр дээш бот-боттарынга ашак-кадай болуру албан эвес. Оон-даа өске өөрүшкүлер бар: бир шил водка, аъш-чем салыры, эш-өөөрүн кыйгырып алгаш, хөөрежип өөрүп хөглээри. Ынчалза-даа шак ындыг өөрүшкү дээрге мугулай өөрүшкү-дүр.
Дөзү
Геше Джампа Тинлей. ''Буддизм. Амыдыралга ажыктыг дөрт алыс шын''. Тываның Ю.Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери. Кызыл, 2008.
Намзырай, Зоя Алдын-ооловна
Намдары
Чогаал ажылын 1957 чылда эгелээн. «Москва», «Бора-коданнар», «Анай-Хаак» деп шүлүктерү «Сылдысчыгаш», «Тываның аныяктары» солуннарынга парлаттынгылаан. Тыва чогаалчыларның парлалга органы – «Улуг-Хем» альманагынга 1961 чылдан эгелеп шүлүктери парлаттынган. «Шончалай» (1976), «Дуруяалыг-Шөл» (1986), «Аяк хээлиг Тыва чуртум» (1994) деп номнарны үндүрген. Шүлүктериниң орус дылда очулгалары «Огонёк», «Дружба народов», «Пионер» сеткүүлдеринге, «Улуг-Хем» альманагынга С.В. Козлова, Ю. Вотяковтуң, Г.И. Принцеваның, Э.Б. Цаллагованың, Б.Прудниковтуң, И.П. Принцеваның, С. Өндүрнүң очулгалары-биле, база ол ышкаш моол, кыргыс, якут, бурят, казах дылдарда чыынды номнарга чогаалдары үнгүлээн. Тываның чогаалчыларының «Поэты славят Туву» деп шүлүк номнарынга С.В. Козлованың очулгалары-биле «Саян даглары» болгаш өске шүлүктери кирген.
Чазылар сумузу
Чазылар — Тожу кожууннуң девискээринде суму.
Мугур-Аксы суур
Дөс
М М М М
Салдам (суур)
Географиязы
Кожуун төвү Доора-Хемге чедир: 1 км.
Седип-оол Токпак-оолович Танов
Ажылчын намдары
1929 чылда ТАР-ның Тыва төп кооптуң даргазы турган. 1931 чылда ТАР-ның ССРЭ-де бүрүн эргелиг төлээзинге томуйлаткан. 1935-1939 чылдарда ТАР-ның уран-чүүл сайыды бооп ажылдап турган. 1939-1944 чылдарда ТАР-ның чурт шинчилээр Алдан-Маадыр аттыг музейиниң директорунга ажылдап чораан. 1944 чылда Тыва областың күүскомунуң уран-чүүл килдизиниң эргелекчизинге бадылаттырган. Седип-оол Токпак-оолович хүндүлүг дыштанылгаже үнгүже чедир янзы-бүрү ажылдарга, кандыг-даа черлердиве ажылда дээрге, ынаар ажылдап чоруп турган. Эрзин болгаш Чөөн-Хемчик кожуунарының садыг организацияларынга болгаш күрүнениң аңгы-аңгы албан-дужаалдарынга ажылдап, бодунуң эртемин болгаш дуржулгазын аныяктарга берип келген.
Ырбан сумузу
Төөгүзү
1959 чылда сайзырап олурган Тывага хөй ыяш хереглеттинип турган үеде күрүне деңнелинге улуг Леспромхоз тургузар чер дилеп-тыварынга комиссия тургустунган. гКүрүне комиссиязы Улуг-Хем эриинде «Ырбан» деп хөй ыяштыг черге доктааганнар. Суур туттунган турар кылдыр 25 черни аңгылаан. Ужар-Хеме хондурар черни база аңгылаан.
Географиязы
Переулок Аэродромный, Аэродромная куд., Березовая куд., Болотная куд., Гагарина куд., Зелёная куд., Кара-Суг куд., Лесная куд., Лесхозная куд., Молодёжная куд., Набережная куд., Подгорная куд., Промышленная куд., Сосновая куд.
Сыстыг-Хем 15 км, Ий 26 км, Салдам 36 км
Доржу, Монгуш Баянович
Намдары
Моңгуш Баянович школачы чылдарында-ла шүлүк бижип эгелээн. 1965 чылда «Сында одаглар» деп шүлүктериниң баштайгы чыындызын үндүрген. «Ынакшыл», «Хөрлээ», «Суг-чинчилер» деп шүлүктер чыындыларының автору. Шүлүкчүнүң новеллалары, чечен чугаалары «Сыргалар» деп тускай чыындыга үнген. Россияның болгаш делегейниң чогаалчыларының чогаалдарын тыва дылче очулдурарынга үлүг-хуузун киириштирген. Л. Кокышевтиң «Аринаның амыдыралы» деп романы, В. Липатовтуң «Ой күске», М. Каримниң «Аалывыста аас-кежии» деп тоожуларындан аңгыда, өске-даа жанрларның чогаалдарын хөйү-биле очулдурган.
Ном
Демдеглелдер
Н
Дошпулдуур
Төөгүзү
Дозур кара мээң эжим Дошпулдуурлап олур-ла бе? Торга күжүр ыяш соктап, Токкуңайнып чыдыр-ла бе?
Октавиан Август
Бай алдар четпээн өг-бүледен үнген, ынчалза-даа Цезарьның уйнук чээни турган. Б.э.ч. 44 чылда Цезарьга чагаанны ёзугаар Октавианны ол азырап алган, ынчалдыр Цезарның талалакчыларының деткимчези-биле Рим республиканың төре чуртталгазынче кире берген. Б.э.ч. 43 чылда Марк Антоний база Марк Эмилий Лепид деп цезаржылар-биле кады ниити удурланыкчылары-биле демисежир дээш ийиги триумвират тургузуп алганнар. Марк Брут биле Секст Помпейни тиилеп алган соонда триувирлер аразынга эрге-дужаал дээш демисел эгелээн, ооң төнчүзү Антоний биле Октаванның аразынга дайын кылдыр доозулган.
Будда Кракучандра
Эрги үениң Буддалары
Чогум болза Будда Шакьямуни Бурганны санавайын, эрткен үениң Буддаларын санаарда "Эрткен үениң 3 Буддазы", "Эрткен үениң 6 Буддазы", "Эрткен үениң 27 Буддазы" деп хуваап аңгылаар.
Бурган-Даа
Тургузуу
Ортузунда Авыдай Бурган турар. Чанында турар ийи дүрзү – Авалокитешвара (төв. Ченрезиг) биле Махастхамапрапта (төв. Тхучентхув) бодхисаттвалар. А эжииниң бертинде турар ийи локапал дүрзүлери - Авыдай Бурганның оң талазында Вирудхаки (мурнуу чүктүң камгалакчызы) турар, солагай талазында Вирупаксы (барыын чүктүң камагалакчызы) турар.
«Тыва улустуң маадырлыг оруу»
«Тыва улустуң маадырлыг оруу» - Төөгү эртемнериниң доктору '''Ю.Л. Аранчынның''' ному.
Ажыл дугайында
Ю.Л. Аранчын, өске төөгүчүлер-биле бир дөмей, Тывага хамаарыштыр хаанныг Россияның эжелекчи политиказының багай салдарын демдеглезе-даа, Орус күрүнениң протекторадының депшилгелиг ужур-дузазын база айыткан. Кыдаттың, Моолдуң Тывага дарлалының кошкааны, XX чүс чылда орус-тыва харылзааларның өске-даа талалары аңаа хамааржыр, ол чүүлдер чоорту күрүнениң хамаарышпас чорукту чедип алырынга байдалдарны тургускан. Россияга чоокшулаан чорук Тывага озалааш байдалды чайладырын, чурттуң экономиказының хоорук чоруун болдурбазын чедип алыр байдалды тургузуп, харын-даа бүдүрүкчү күштерниң көдүрлүүшкүнүн болдурган.
Ийме
Ат-сураглыг чон
Ийме чурттуг Тываның ат-алдарлыг кижилери хөй. Оларга дараазында улус хамааржыр: хөөмейжи, ыраажы Дакпай Максим Чаламович, чогаалчы Ондар Аракчаа Чүлдүмович, Тываның ховар оглу Ондар Коңгар-оол Борисович, хөөмейжи, ыраажылар Моңгуш Борис биле Солун-оол Чолдак-Хунаевич алышкылар, Тумат Чодураа, Ондар Бады-Доржу, Тумат Эртине база өскелер-даа. Бо даңзыны номчупкаш, «Ийме ыраажылар, хөөмейжилер чурту» деп чоок кавы суурлар улузунуң чугаазынга бүзүревес аргажок. Иймениң ховар оолдарының, кыстарының чаяны чуртунуң оъдунда бе, суунда бе?
Сиддхартха Гаутама Башкы
Будда башкының төрүттүнери
Ыдыктыг харыылаан: - ''Бо оолдуң келир үезин көрүп тур мен. Ам ол бичии үрезин, а өзүп кээр болза - кайгамчык алантоос боор!''
Чакаев, Ахмед Османович
Дөзү
Орус википедиядан очулдурттунган.
Өшкү кежи
Тываның кадыг-дошкун агаар-бойдузунга өшкү мал кончуг тааржыр болгаш өзүүчел. Өшкү, хой кежин соярының болгаш чымчадыр эттээриниң чуруму бир дөмей. Амыдыралы хирелиг кижилер өшкү кежинден тон кылыр. Өшкү кежи серини шынарлыг болганда, аңчы кижилерниң хөректээжин өшкү кежинден кылыр. Калыр даглыг черниң кижилери хой, өшкү кадарар оолдарның чолдак тонун база өшкү кежинден даараар турган.
Чүрек
Дөзү
Ном " Холу чемзиг авам сөңү" Эмзимаа НАМЗАЛ
Даржай, Александр Александр оглу
Александр Александр оглу Даржай (Александр Александрович Даржай; ноябрь 3, 1944 чыл – апрель 22, 2016 чыл) – тыва чогаалчы, шүлүкчү, очулдурукчу, журналист, Тываның улустуң чогаалчызы, 1979 чылдан ССРЭ-ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң доозукчузу.
Баштайгы шүлүктери
Чүгле чаңгыс найыралдың
Чүрээм хөглеп, ырлай бээр-дир,
Ада-иези болгаш кады төрээннери
Александр Күдерекович биле Екатерина Очуровна олар кайызы-даа 1936 чылда Даг-Алтайның Ойрат-Турага ажыл-агый техникумун дооскан.
Шүлүкчүнүң «Ада-ием өнчүзү» деп шүлүүнде «Авам, ачам бо чырык өртемчей кырынга чүзү-даа чок төрүттүнүп келгеш, кызыл дустап чоруурда база-ла куп-куруг чоруй барганнар» деп одуруглар хоочун башкыларның бо сөстериниң бадыткалы ол эвес деп бе?
Хеймер дыңмазы Евгений Александрович чугаакыр, чазык-чаагай, эш-өөрзүрек, тывынгыр-сагынгыр, шевер холдуг. Ол Кызылда чурттап чоруур. Хайыралыг ынак дуңмам, Галяжыым, чулаң чүге эрте өштү?.. Уругларның, уйнуктарның Кара а чаштыг чүге кагдың?.. Улуг акың Качыгдалдан караргаштың, Халагым төп, хилеп чор мен! Күжүр дуңмам, Чүлдү-чүрээң чылыынга ам чылынмас мен... Сүттүг шайың моон соңгаар аартаар байтык, Эрнимге-даа дээспес мен,.. эргим дуңмам, Эрте чүге чоруй бардың?.. А халак, Эрте чүге чулаң өштү?.. Чаңгыс-ла кыс дуңмам...
Бодунуң өг-бүлези, ажы-төлү
Аныяк өг-бүле ийи ажы-төлдүг болур аас-кежиктиг болганнар. Оларның дун кызы - Азиата Александровна Даржай, оглу - Аяс Александрович Даржай.
Эң-не чырыткылыг, буянныг чылдар
Кандыг-даа кижиниң амыдыралында сагыш-сеткилден балалбас буянныг чылдар турар. Оларның аразында школачы болгаш студент чылдар онзагайы-биле ылгалып чоруур. Кады өөренип чораан эргим, чалыы, чараш эштериң, эртем-билиг берген башкыларың, ында-хаая-даа бол, бо-ла карактарыңга чуруттунуп келир.Чогаалчы Александр Даржайның аныяк-чалыы чылдарының сактыышкыннары сүзүглелдиг, арыг.
Тыва дылды тускай эртем кылдыр сайзыраарынга Шулуу Чыргал-оолович Саттың киирген эртем талазыбиле үлүг-хуузу канчаар-даа аажок улуг. Ол – тыва дылдың Улуг шинчээчизи. Баштайгы тыва профессор, дыл эртемнериниң докторуШулуу Чыргал-оолович Саттың эртемден алдар-ады Тывадан дашкаар дашкаар өткүдү-биле дыңналып чангыланган.
Өжээн-килең доюлдурар түрлүг ырын
Хаяларга чаңгыландыр ырлавыткан.
Оглуң менден эртинеңни харамнанма,
«Тын дээш демисел»
Бертинде
1942 чылдың ноябрь 22-де чаа тургустунган Тыва Арат Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң 31 кижи составтыг баштайгы кежигүннериниң бирээзи, онзагай үннүг, салым-чаянныг чогаалчы Феликс Шаажаң-Хөөевич Сеглеңмей 2007 чылдың май 10-да 90 харлаар ужурлуг турган.
Тоожу
Тыва кижиниң ханы, делгем эртем-билиг чедип алыры-биле «тын дээш демисежир» узун оруунуң уланчызын демдеглеп көрээлиңер: Каргы, Мөңгүн-Тайга девискээринде Тоолайлыг, Мөген-Бүрен хемнерни кежип, Сыын-Баштыг. Саадак арттарын ажып чорааш, ол үеде-даа Моолдуң, Казахтың, Төвүттүң девискээрлеринде улуг-улуг арт-сыннарны ажып, хемнерни кежип, хөлдерни, тулаа-шыктарны оюп-кыйып, кода-хоорайларга эки кижилерге таваржып, чагыг-сүмезин дыңнап, аъш-чемин четтирип, уйгу-дыжын чандырып ап, дээрбекчилер-үптекчилерге дужуп, амы-тынындан чарлыр чазып чораан черлерни демдеглээрге мындыг: Улан-Хууссу, Убса-Нур, Алтай сынында Улан-Даба кода, Убса-Нур хөл, Алтай сынында Улан-Даба арт, Цаст-Уула тайга, Кыдаттың соңгу девискээри Тарбагатай, Чунгарийниң девискээри болур Тарбагатайның Шара-Сүме хоорайы, Кара-Иртыш хем, Уленгур хемниң чөөн талазы-биле эрткеш, Булуң Тохой хоорайга келген; Манас Урумчу, Турфан, Пичан, Чаргалык, хоорайларның соонда Такла-Макан төнмес-батпас ховуну эртип чорааш, «тын дээш демиселин» улуг бергедээшкин-биле уламчылап. Ачик-Көл кавызынжа тулаага амызындан чарлыр-даа часкан. Төвүт чурттунче кирип,… эрги хоорайны долганган Линголааш, садыг төвү болур Пакол дуганны таварааш, иштики Орук-биле Джоканг дуганга келгеннер.
Анализ
- тодаргай үениң узун хемчээли: «…хырын иштинге чораан хары-биле он алды харлы…». Беш чыл эрткен эрткен, беш чылдың дуругзунда. беш чыл бурунгаар; үш чыл эрткенде; бир чыл эрткенде; бир хар чедип, эмигден үнүп турда…; Ынчан эрте күс турган. Час дүшкен;
Соңгу Доштуг океан
Соңгу Доштуг океанны Данияның (Гренландия), Исландияның, Канаданың, Норвегияның, Россияның база АКШ-тың девискээрлери хүрээлеп турар.
Воскресник
Воскресниктээр (е узадыр адаттынар) - воскресник кылыр.
Дөс
В
Городецкая, Нина Семёновна
Нина Семёновна Городецкая (1937 — 16 октябрь 2008) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, оператор по откорму молодняка крупного рогатого скота колхоза «Первое Мая» Самойловского района Саратовская область, полный кавалер ордена Трудовой Славы (1983).
Ногаан Дарийги Бурганга мактал ыдык ырлар
3. Эрес, маадыр, шыдамыккай, оожум-топтуг, Бүдээл кылыр, өргүл сөңнээр ёзу-чаңчыл Бүгүдези чүрээн долган, Ыдык Башкым, Энерелдиг Дарийгиге тейлеп тур мен!
Бирги хүн
Бирги хүн азы Понедельник (Понедельник, Monday, Даваа) — чедиликтиң бир дугаар хүнү.
Маңнай-оол, Моңгуш Хүргүл-оолович
Чалыы үези
Моңгуш Хүргүл-оолович Маңнай-оол 1933 чылдың апрель 22-де Тыва Арат Республиканың амгы Өвүр кожуунунуң Хандагайты сумузунуң кавызында Улаатай деп черге бөдүүн арат өг-бүлеге төрүттүнген. Хандагайты чеди чыл школазын, Кызылдың педагогика училищезин, 1959 чылда Ленинградтың күрүне университединиң төөгү факультедин дооскан, а 1967 чылда ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының археология институдунуң аспирантуразын дооскан.
Адааргак сеткил
Дөзү
А А А
Сарыг шажын Тывада
Буддизмниң сайзыралы
XIX вектиң 2-ги чартыында хүрээлер Тываның кожуун бүрүзүнге турган.