cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бред Питт (актёр)
Домчу намдары
Уильям Брэдли Питт Шони (штат Оклахома, АКШ) деп хоорайга төрүттүнген. Ол американ шажынчы өг-бүлеге өскен. Ооң ачазы Уильям Питт бир компанияга чүък сөөртүр ажылга менеджерлеп ажылдап чораан, а авазы Джейн Этта Хилхаус школага башкылап чораан. Бредли Питт, ооң акызы Даг Питт болгаш угбазы Джулия Питт Спрингфилдке (Миссури штат) өскеннер. Чүге дизе Бредли Питттиң төрүттүнгениниң соонда үр болбаанда ада-иези Спрингфилдче көжүп келгеннер. Ол школачы чорааш, спортка ынак турган, ыры-хөгжүм бөлгүмнеринче барып турган болгаш школаның хөй ниити ажылдарынга киржип чораан. Школа соонда ол Миссури-Колумбия университединче дужаап кирип алган. Университет соонда ол доозуп алган эртеминиң аайы-биле ажылдавайн, а Голливудче кино артизи боор сорулгазын чедип алыры-биле чорупкан. Аңаа баргаш адын "Бред Питт"кылдыр өскерткен.
Сүрүң, Омак Семён-оглу
Омак Семён оглу Сүрүң (Омак Семёнович Сурун, Omak Semyon oglu Surung 1988ч.01а.02х төр.) – Россия Федерациязының адындан хостуг-хүрешке хүрежип турар тыва мөге.
Тыва Республиканың Дээди Хуралы (парламентизи)
Удуртукчулар
Комитет даргазы Кара-оол Юрий Валерьевич Комитет по энергетике, строительству, транспорту, жилищно-коммунальному хозяйству
Төлес
Ады
Сөөк адын латин транскрипция ёзугаар номчуур болза toläs дээр. Чүс-чүс чылдар эрткен тудум, чоорту ол сөс тыва дылда 'түлүш' кылдыр өскерли берген.
Дорт очулгазы
(5) чонумга улузумга пөкпедим айтырып кударап улуум бичиимге пөкпедим айтырза силерден
Киш-кулаа
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер‎
Тос дээр
Дөс
Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.
Т Т Т Т
Ампула
Хувискаал бетинде (1917 чылга чедир) орус дылда «ампулла» деп бижип турган, ынчангаш ол үеде утказы: Буруӊгу Румда (Римде) суук чүүл шыгжаар дойдан, шилден азы демир-дестен кылган калбак иштиг, кызаа аастыг, ийи тудалыг бичежек сава.
Круглова, Клавдия Егоровна
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Ийиги Делегей дайыны
Киржикчилер
Гитлерге удур коалицияже (антигитлеровская коалиция) дараазында күрүнелер кирип турган:
Очуду
Очуду азы Эмчи Бурган Очуду ([Менла], Будда Медицины), дорт очулдурарга «Эмчи башкы», «Эмчи гуру» — буддизмде сес Эмчи Бурганнарның бажы.
Тариназы
Бир эвес Очуду Бурганның тариназын хүннүң-не номчуур болзувусса, авазының ынак төлүнге кичээңгейлии дег, буддалар болгаш бодхисаттвалар үргүлчү бисче көрнүп чоруурлар. Дарыма Өөредииниң Камгалакчылары бисти камгалаар. Бо тарина нүгүлдүг үүлени база арыглаар, хоралыг кара күштерни чаажыктырар. Ону номчуур болза, чорук чогунгур болгаш күзелдериңер бүдүнгүр болур.
Кара–Сал, Эрес Доржу оглу
Хууда чуртталгазы
Чурттап турар чери: Кызыл хоорай
Хобби
Күзели: “Күчүтен мөге” деп атка чедир хүрежир сорулгалыг.
Чаан мөге
2009 ч. Чеди-Хөл кожуунунга, Ак-Тал суурга Тывада бир - ле дугаар шүүлген мөге даштыкы “Тойота” маркалыг автомашина шаңналдыг хүрешке Тываның Күчүтен мөгези Аяс Моңгушту октааш, шаңнал кылдыр алган.
Караң көрнүр Ванга эне
Чүвени баш удур билип каар чаяанны ыдыктыг Иоанн Златоуст көстүп келгеш, аңаа ужурашкаш белекке берген деп, Ванга чугаалаан. Кирип келген кижи бүрүзүнүң кажан, каяа, канчаар чок апаарын өттүр көрүптер турган. Дүне соңга ындында сүнезиннерниң "оочурда турган бо кижини хүлээп ал" дээн үннеринден ол удуп шыдавас турган. "Кижилер оларны кандыг берге, коргунчуг чүүлдер манап турарын баш буруңгаар билир турган болза, чурттаар хөңнү чок апаар ийик" деп, ол бир катап чугаалан. Кижилерниң ажыг-шүжүүн, аарыгларын, бергелерин бодунга чоокка көрүп, дузазын көргүзүп, эдип тура, ол дүнелерде бурганга чалбарып, өттүр көөр чаяанны дедир ап аарын дилеп, чанныр чораан. Бо бүгү ховар көстүп көрбээн, тайылбырлап, ужур-чөвүн тыппас онзагай салымныг болгар херээжен бодунга болгаш чоок кижилеринге улуг аарыг азы өлүм кээрге ону эдип, өскертип шыдавазын чажырбайн чугаалаар.Ванга өлүрүнүң бертинде 8-9 чыл болгаш Францияга өскелерге дөмей эвес өттүр көөр чаяанныг бичии уруг төрүттүнүп келирин айыткан. Улуг энениң 100 харлаан оюнда Ванганы дөзээн салым-чаяанныг уруг бары шын болган.
Гегемон
Гегемон (о узадыр адаттынар) — гегемонияны боттандырып турар болгаш кол шимчедикчи күш болур күрүне азы аңгы, гегемонизм (и узадыр адаттынар). Делегейге тергиидээринче, өске чурттарга болгаш улустарга хамаарыштыр тергиидээринче угланган төре.
Чүве ады
Чугаа кезээниң иштики бүдүжү
Чижектер.
Үндезини
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Тофалария
Шөлү: 21,4 муң км2.
Хворостянова, Раиса Васильевна
Намдары
1939 чылда Керчь хоорайга Крымга төрүттүнген. 1958 чылда начала работать оператором по добыче газа в объединении "Кубаньгазпром", а 1973 чылдан "Надымгазпром".
Гейзер
Гейзер (бирги е узадыр адаттынар) — черден өрү аттыгып үнүп чыдар изиг суг.
Кежеге даа
Дөзү
К К
Казах дыл
Бижимели
▶ C, X , W.
Эреге
Дос
Э Э
Кало, Фрида
Колумбтуң Американы ажыдары бетин чоннарның мексикан культуразы болгаш уран чүүлү ооң чогаадылгазынга улуг салдарны чедирген. Фрида Калонуң чурукчу стилин чамдыкта чөгенчиг уран чүүл азы фолк-арт деп тодаргайлап турар. Сюрреализмниң үндезилекчизи Андре Бретон Фрида Калону сюрреалистерге хамаарыштырып турган.
Биография
Шак ол хай-халап соонда, ол бир дугаар ачазындан будуктар болгаш салбактарны дилээн. Фридага чыдып алгаш чуруур тускай мольберт кылып бергеннер. Бодун көрүп шыдаар кылдыр оруннуң астынчак черинге көрүнчүктү быжыглаан. Ооң бирги чуруу - ооң уран чүүлүнүң кезээ шагда кол угланыышкынын илереткен - автопортрет: " Мен бодумну чуруп турар мен, чүге дизе хөй үени чааскаан эрттирип турар мен, ынчангаш мээң эң-не эки билир темам - мен бодум".
1937 чылда Фрида биле Диегонуң бажыынга түр када ненадолго нашёл убежище совет революсчу ажылдакчы Лев Троцкий оларның бажыынга камгаланыр черни тыпкан, ол Фрида-биле ынакшыл харылзаазын туткан. Саналдап турары-биле, ооң мексикан Фриданың бүдүжүн ажыы-биле сонуургаары оларның бажыындан чоруур ужурга таварышкан.
Чогаадылгазы
1940 чылдар— чурукчунуң чечектелиишкининиң үези, ооң эң-не солун болгаш бышкан ажылдарының үези деп тускай эртемниг улус саналдап турар.
Бажың-музей
Койоаканда бажың Фриданың төрүттүнер чылын үш чыл бурунгаар бичии чер кезээнге туттунган. Бажыңның мурнуу талакы кылын соңгалары, калбак сери, чаңгыс чурттаар каът, планнаашкын - өрээлдер кезээде сериин база шуптузу херим иштинче ажыттынып турган. Ол бажыңның хевири - колдуу колониалдыг стильге чоок. Ол хоорайның төп шөлүнден чүгле каш-ла квартал ажылдыр турган. Лондрэс болгаш Альендэ кудумчуларның азыында бажыңны даштынган көөрге, Мехиконуң хоорай кыдыының мурнуу-барыын талазында эрги чурттаар район - Койоаканда өске бажыңнар-биле чүзү-биле-даа аңгылашпас. 30 чыл дургузунда бажыңның хевири өскерилбээн. Ынчалза-даа Диего биле Фрида ол бажыңны бис канчаар билир бис, ынчалдыр олар кылган: көк өң колдаан бажың, бедик каас соңгаларлыг, чаңчылчаан индей стильге каастаттынган, күштүг хандыкшыл-биле долган бажың.
Сактыышкын
2007 чылдың сентябрь 26-да Фрида Калонуң чырык адынга 1993 чылдың февраль 20-де Эрик Эльст-биле ажыттынган 27792 Fridakahlo деп астероид тураскааттынган. 2010 чылдың август 30-де Мексиканың Банкызы 500 песога деңнетинген чаа банкнотаны үндүрген. Ооң долганыында Фрида болгаш ооң 1949 чылда чураан чуруу чуруттунган, Love’s Embrace of the Universe, Earth, (Mexico), I, Diego, and Mr. Xólotl, а мурнуу талазында ооң өөнүң ээзи Диего көргүстүнген. 2010 чылдың июль 6-да, Фриданың төрүттүнгенинден бээр ойунга тураскааттынган, оон ат-алдарынга дудл үнген.
Токуз Огдамдам
Дорт очулгазы
(2) элим хааным хайыраан эр эртеми Тогус Огдамдама черим харааданчыын
Үндезини
Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Чада-кат
Чада-кат ("сушеница сибирская") хөй чылдыг сиген үнүштерге хамааржыр. Сывы чолдак, үш улуг бөкпек бүрүлерлиг, оларның ортузунда элээн каш бөкпек, ак өңнүг чечектерлиг. Кады кызыл өңнүг, суглуг, иштинде сөөктүг, ажыгзымаар амданныг. Тывада чада-кат хем чоогу, холушкак арга-ыяш, чадаң ыяштар аразында, тайга эдээ, иштиксимээр чылыг чердерде кончуг нептереңгей үнүп турар. Июнь айда чечектелир. Кады июль—августа быжар.
Куделина, Тамара Фёдоровна
Тамара Фёдоровна Куделина (1932 — 4 февраль 1997) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Ленин аттыг племенной заводтуң саанчызыСтароюрьевский район Тамбовская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээщ шаңнаткан турган:
Геморрой
Геморрой (сөөлгү о узадыр адаттынар) — чоон шөйүндүнүң алдыкы кезээниң дамырлары алгыыр аарыг.
Энерел
Тывада "Энерел" аттыг буддийжи ниитилел база бар.
Тос эртине
Утка
Шаандагы шагда тыва сыртык арнын ак, кызыл, көк өңнүг чинчилер-биле каастап каан турган.Балдыры шыырак улус сыртык арнының ортузунга кызыл шуруну чыпшыр илип каар. Чинчилиг сыртык эдилээн ашак-кадайның ажы-төлү көвей болур дижир.
Сут
Теве суду
Теве судун хой кезиинде чаланга ижер, шай суттээр. Ургулчу теве суду ижип чораан бичии уруглар кадык-шыырак, хорекке дегдириишкин, ижин-шоюнду аарыглары деп чуве билбес озер. Оон хымыс баз кылыр. Ол хымысты сарыы улуг кижилер тоолга орнунга ажыглап чораан.
Хүн-Хүртү
Альбомнары
"Хүн-Хүртү" бөлүүнүн үндүрген альбомнары:
Уурак (аа)
Хайындырган уурак
Инек сүдүн пашче хирези-биле куткаш хайындырар. Хайнып келген сүтче ааны бичии-бичиилеп кудар болгаш үзүк чокка саарар. Ууракты хоюг кылдыр азы арай суук кылдыр хайындырары анаа сүтче хөй азы эвээш ууракты кударындан хамааржыр. Үзүк чокка саарып тургаш, быжыр хайындырып алырга, сүт ышкаш суук эвес, шала хоюг, чаагай амданныг болур. Ааның бодун чааскаандырзын хайындырып болбас, итпектели бээр.
Генерал
Дөс
Г Г
Чуданныг шай
Кылыры
Моолдан азы Кыдаттан кээп турган сарыг шай үзүктели бээрге, Тывада улус чуданныг шайны хайындырып ижип турган.
Грач, Александр Данилович
Ажыл-ижи
1953 чылдан бээр А.Д. Грачының амыдыралы болгаш эртем ажыл-чорудулгазы Тыва-биле сырый холбашкан, ынчангаш ол Тываны ийиги төрээн черим деп чораан.
Дөс
Александр Данилович Грач // Тыва Республиканың XX чүс чылдың алдарлыг кижилери
Кылыг сөзү
Чугаа кезээниң иштики бүдүжү
Кылыг сөстериниң морфемазының улаштыр тутчур чуруму мындыг: дазылга чогаадылга кожумаа немежир – дөс болур, орта залог кожумаа немежир – залог дөзү болур, ооң соонга вид кожумаа улажыр – вид дөзү болур, ооң соонга болбас кожумак немежир – болбас дөс болур, аңаа улай наклонение кожумактары – үе, арын болгаш сан кожумактары каттыжар: Чогум, ниити чуруму ындыг.
Чудан
Чудан (чудаң?) кылыры кончуг белен. Пашка сутту хайндыргаш, кырынче чиг далганны /хирези-биле/ соок сугга азы соок сутке борбак чок кылдыр былгааш кудуптар. Далган биле сут кады хайынгаш, хоюгзумаар ижер чем болур. Ону чудан дээр. Хуюкталбазын дээш, ургулчу былгавышаан саарар.
Шамбер, Нина Александровна
Шөлүглер
Аңгылал:Персоналии:Свердловскунуң күрүне академия театр музыка комедия
Бүгү делегейниң төрээн дыл хүнү (Февраль 21)
Бо байырлалдың дугайында ЮНЕСКО-нуң чиңгине директору Коитиро Мацуура мынчаар чугаалап турар: “Бүгү делегейниң төрээн дыл хүнүн байырлап тура ... бис делегейниң санап четпес дылдарынга, культураларынга хүндүткелдиң ёзузун көргүзер ужурлуг бис, олар кижилерниң сайзыралынга болгаш аразында харылзажыр хевирлериниң чогаадыкчы чемгерикчизи болур. Бүгү делегейниң төрээн дылдар хүнүнде шупту дылдар дең эргелиг, олар шупту чаңгыс арга-биле кижиниң салым-чаянын харыылап база дириг өнчүнү төлээлеп турарлар. Бис оларны камгалап-кадагалаар ужурлуг бис”.
Чигиринова, Наталья Романовна
Наталья Романовна Чигиринова (төр. 20 июль 1993 чылда, Тольятти, Самарская область) — россий гандболистка, разыгрывающая сборной России база ГК «ЦСКА». 2015 чылда Универсиаданың чемпиону. 2019 чылда Хорватияның чемпиону.
Чыындага карьеразы
Чайын 2015 чылда Наталья в составе гандбольной студенческой сборной России завоевала «золото» XXVIII Всемирной летней Универсиады в Корее.
Беге
Беге - чүве бижиир, чуруур, белен балалбас будук. Кара дозу. Карак каастаар будукту база "беге" деп болур.
Бернерс-Ли, Тим
Намдары
1994 чылда MIT-тиң Информатика лабораториязынга (англ. Laboratory for Computer Science, LCS) Делегей четкизиниң Консорциумун тургускан. Ол хевээр Тим Бернерс-Ли консорциумну баштаан хевээр. Консорциум Интернеттиң стандарттарын чогаадып, ажыглалче киирип турар. Консорциум бодунуң сорулгазы кылдыр Делегей четкизиниң потенциал күжүн ажытпышаан, стандарттарының туруштуун дүрген сайзыралы-биле таарыштырарын салып алган.
Календарь
Ниити медеглел
Календарь ай, хүннү, чылдарны тодарадып билиринге эргежок чугула. Календарь астрономнарның, төөгүчүлерниң, археологтарның, чогаалчыларның, экономистерниң болгаш өске-даа тускай эртемниглерниң ажыл-чорудулгазынга эртем-практиктиг ажык-дузаны чедирер. Календарьны чамдыкта "үениң машиназы" деп адап турары чөп. Календарьның дузазы-биле шинчилекчи эрткен үени-даа, келир үени-даа көрүп болур. Календарь - чыл санаашкынының кол онзагай системазы турган болгаш болуп артар-даа. Чогум ылап шын календарьны чоогадып тургузарын шиитпирлээри нарын айтырыгларның бирээзи болур.
Генетика
Дөс
Г Г
Календарь
Кыдат календарь
Кыдаттар алдан чыл эргилделиг календарьны 1911 чылга чедир ажыглап келгеннер. Ол система делегейде эң хоочун - 2600 чылдар дургузунда туруп келген. Ынчангаш Азияның чурттакчы чонунуң ортузунда бир делгереңней системаның бирээзи болу берген.
Бернерс-Ли, Тим
Демдеглээн аттары
Сэр Тимоти Джон Бернерс-Ли дараазында университеттерниң хүндүлүг профессору бооп турар: Тим Бернерс-Ли Британияның компьютер ниитилелиниң Шылгараңгай кежигүнү, Электроинженерлер институдунуң Хүндүлүг кежигүнү, Техниктиг харылзаалар ниитилелиниң Хүндүлүг кежигүнү, Гильермо Маркониниң Фондузунуң кежигүнү, Американың уран чүүл болгаш эртемнер академиязының кежигүнү , Хаан ниитилелиниң (2001) база Хаанның инженерлер академиязының кежигүнү, Американың философтуг ниитилели кежигүнү, АКШтың национал эртемнер академии (2009) кежигүнү бооп турар.
Календарь
Турк календарь
Турция 1925 чылдың декабрьның 26-ның хүнүнде күрүне календары кылдыр григориан календарьны хүлээп алза-даа, бөгүнге чедир чыл санаашкыны чорударынга ай хиджразын болгаш өске-даа календарьларны ажыглавышаан хевээр. Ынчангаш турк календарьларда бүгү системаларның шуптузунуң ай, хүнүн салгаш, оларның аразында григориан календарьның ай, хүнүн онзалап каан болур.
Моол-тибет календарь
Моол-тибет чыл санаашкынынң эгези бистиң эраның 1027 чыл болур.Бо календарьның тургузуу кыдат 60 чыл эргилделиг календарьларга дыка чоок. Моолдар кыдаттарның ажыглап турганы "дээр төжектериниң орнунга, чылдарны онзалап демдеглээри-биле көк (хөх), кызыл (улаан), сарыг (шар), ак (цагаан), кара (хар) өңнерни кииргеш, кыдаттарның ажыглап турганы "он ийи ногаан будуктарын" моолдар болгаш тибеттер беш халаптың, он ийи дириг амытаннарның аттары-биле, эрте шагда Енисейге турган түрктерниң календарында дег, солуп каапканнар.
2 дугаар таблицада беш өңнер, беш халаптар аттарындан өске узун дургаар одуругда тоолай чыл-биле эгелээн дириг амытаннар аттарын көрүп болур. Бо таблицада өңнер чылды адап турда, ооң алдан чылдарның иштинде дугаарын, а халаптар аттары - алдан чылдыг эргилдениң иштинде он ийи чылдыг эргилдениң дараалашкак дугаарын айтып турар.
Таблица 3 Моол-тибет календарьның дириг амытаннар аттары-биле эгелээр чылы, кыдат календарьда дег күске эвес, а тоолай. Арткан дириг амытаннарның аттарының чыскаалы кыдат календарьда дег олчаан артар.
Генератор
Генератор (а узадыр адаттынар) — механиктиг энергияны электри энергиязынче шилчидер машина.
Календарь
Тыва календарь
Тывалар база-ла он ийи дириг амытаннар аттарындан тургустунган календарьны ажыглап турганнар. Чыл санаашкынын анчаар чорудары тываларга төөгү болуп, ада-өгбелерден дамчып келген. Тываларның календары өкерилге чок хевээр арткан. Ук календарьның хереглеттинип турган үези 1757 чылдан 1911 чылга чедир үе болур.
Юлиан болгаш григориан календарьлар
Юлий Цезарьның мурнунда, эрте-бурунгу Римге, хүн чылынга таарыштыр үргүлчү эде кылыр, нарын, будулчак ай, хүн календарын ажыглап турган. Бистиң эрага чедир 46 чылда, Юлий Цезарь ол календарьны чаартып эде кылгаш, 45 чылдың эгезинден эгелеп, ооң ады-биле юлиан деп адаан он ийи айлыг хүн календарын чыл санаашкыны чорудары-бие ажыглалга киирген. Ол календарьны эде кылырынга египет, александрий астрономнарның үлегер-дуржулгазын ажыглаан.
Россияга чаа санның календарын хүлээп алырын шажын-чүдүлге буруу шаап, хоругдап келгениниң ужурунда, Октябрьның социалистиг Улг революциязының тиилелгезинге чедир эрги санның календары-биле чыл санаашкынын чорудуп келген. 1918 чылдың февраль 14-тен эгелеп чаа санның календары-биле чыл санаашкынын чорудар кылдыр В.И. Ленинниң саналын езугаар, Совет чазак чарлык үндүрген. Ол үеге чедир Россияга турган эрги санның чыл санаашкыны 13 хонук озалдап турган чылдагаан-биле, 1918 чылдың январь 31 соонда февраль 1 эвес, а февраль 14 деп санаан. Ынчангаш амгы үеде бистиң чыл санаашкыны чорудуп турар календарывысты чаа санның григориан календары дээр.
Чаа санның календарының айларында хонуктар саны чаңгыс аай эвес болганда, чылдың кварталының хонуктары база дең эес, айның неделя хүннериниң аттары чылдың-на өскерлир. Кварталдың иштинде ажылдаар болгаш дыштаныр хүннерниң саны база доктаамал эвес болуп турары улус ажыл-агыйын планнап, бүдүрүлгени организастаарынга шаптыктыг, ажыл-агый, орук, харылзаа болгаш бүдүрүлгениң өске-даа адырларынга таарымча чок. Бо четпестерден хостуг чаа календарьны тургузар дээш, шагдан тура хемчеглерни ап келген болгаш бүгү делегей чрттарынга чаңгыс аай ажыглаар календарьның төлевилелин тургускан. Ону бүгү делегей календары деп адаар.
Алишер Навои
Чогаалдары
Ол шүлүктерин газель хевиринге бижээн. Ооң иштинче диваннарны чагатай болгаш фарси дылдарга киир бижээн.
Көкмүш
Чурту
Билдинмес.
Дорт очулгазы
(2) көкмүш Тутук ат-алдар ужун ондадым
(4) Абычга эр адым бегдеги адым ...
Очулгага онза таылбыр
Өг херекселдериниң даңзызы
Дөзү
Өг херекселдериниң даңзызы Өг херекселдериниң даңзызы Өг херекселдериниң даңзызы
Эне-Сай
Кыргыз чоннуң меге бодалы
1930 чылдарда мырыңай будулгаазыннар эгелээн. Ол үеде киргиз биле орус эртемденнер Киргизияның бир дугаар төөгүзүн бижип эгелээннер. Олар VI-XIII вектерде Минсуг ховузунга Кыргыс күрүне турганын билгеш: "Тань-Шаньның мусульманнары дээрге кажан-на бир Улуг-Хемден көжүп келген улус-тур" деп, база-ла соора билип алган бооп турар. Амгы кыргызтарның өгбелери Улуг-Хемге кажан-даа чурттаваан. Хакастар биле Кыргызтар төрел эвес чоннар-дыр.
Демдек ады
Демдек аттарының чогаадылгазы
Укталбаан демдек аттары өске сөстерден укталбаан, бүткен-не боттары ол демдек аттары болур: ак, көк, сарыг, аар, чиик, эки, багай, улуг, биче, чаа, ханы.
Укталган демдек аттары үш арга-биле тыптыр: морфологтуг, синтаксистиг, лексика-семантиктиг арга-биле.
Үндезини
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Тыва дыл
Успенка (Тыва)
Төөгүзү
Первый директор школы – А. И. Ермилова – одна учила детей до 4 класса. Раньше зданием школы служил трехкомнатный дом богатого русского купца Сафронова. В конце 50 – х годов ввели семилетнее обучение. Учителями работали М. К. Абросимова, К. А. Кузнецова, М. Л. Доржевских.
Бүрбүнүң ынакшыл лириказы
С.Бюрбю өгбелеривистиң эң-не чымчак, чылыг, ыянгылыг аян хөөннери сиңниккен эң байлак ынакшыл лириказын биске арттырган. Ынакшылдың сеткил-хөөнүнүң эң-не нарын, өндүр чаагай илерээшкинин лириктиг маадырларның чылыг эргим хамаарылгазындан тодаргай көстүп турар.
Шарафутдинова, Мусаллам Ходжаевна
Намдары
1920 чылда Самарканд хоорайга Самаркандская область Туркестан АССР-ге узбек өг-бүлеге төрүттүнген.
Бөрт
Төөгүзү
допчузун сөстүктен көөр
Тыва бөрт
Б
Гений
''Гениалдыг орус шүлүкчү А.С. Пушкинниң адазының адын кым дээр чорааныл?'' (В. Моңгуш).
Даңза
Даңза (Трубка (любая или курительная)) - эрги телефоннуң тудар кезээ (бир ужун кулакка, өске талазын ааска чоокшуладыр туда) азы амгы телефоннуң боду (бүгү боду холга туттуна бээр болганда), база таакпыны эптиг тыртарынга херек туда.
Географ
Географ (о узадыр адаттынар) — география талазы-биле эртемниг кижи.
Бегемот
Бегемот (Hippopótamus amphíbius) – тропиктиг Африканың дус чок сугларында турар сүт ижер кош дуюглуг улуг маңзыгыр амытан.
Бөрү
Бөрү дээрге, тайгага чурттаар ыт хевиринге хамааржыр черлик амытан.
LP (ыраажы)
Намдары
2012 чылда LP  Martin Guitar Ambassador-биле шилиттинген бир дугаар кыс ыраажы болган. 2012 чылдың апрельде Vogue журналдың шилилгези-биле чедиликтиң күүседикчизи (Artist of the Week) деп атка четкен.
Бел (балык)
Дөзүк
Б
Токуз Табдуз
Енисей бижик
(1) är ärdämi toquz tabduz ärdämig känč qoŋïm (?)
Хүн (сылдыс)
Фотосфераның кырында, 12–15 муң километрде, көстүп турар чырыкты шаптык чокка эртирер каътты хромосфера деп адаар. Хромосфераның чаңгыс аай бедиинде температура ылгалдыг туруп болур. Ооң соок черлеринге колдуунда водород, изиг черлеринге гелий чырып тургулаар. Ооң кырынын тургузуу нарын. Хромосфераның «изиг» черлериниң температуразы 30 муң, «соок» черлериниң 10 муң градус чедип турар. Хүннүң атмосферазының кырында кезиин корона деп адаар. Ооң температуразы секундада 150 километр шимчээр ионнар энергиязынга дүгжүр. Ол “ийиги космос” дургенинден элээн каш катап эвээш шимчээшкин-дир. Ионнарның дүргени оон улгадыр болза, олар Хүннү каапкаш, чоруптарлар. Ынчангаш коронаның кинетиктиг энергиязы 1–2 сая градустан ашпас.
Дадывыр
Чижээ: ''Дадывыр төлээр. Кежигүүн дадывыры.''
Лобов Артём
Ultimate Fighting Championship
Октябрь 21-де 2017 чылда UFC Fight Night 118 маргылдаага Артём Лобов Андре Филиге чаңгыс үн-биле хүлээп алдынган шиитпир-биле уттурган.
Вафля
Янзылары
начинкалыг :
Геодезия
Геодезия (е узадыр адаттынар) ( «черни үлээри»: «Чер» +  «үлээр») — Чер дугайында эң бурунгу эртемнерниң бирээзи, Черниң хевирин, гравитациялыг шөлүн, дескинериниң база үе аайы-биле өскерлириниң шинчилээр ылаптыг эртем.
Геолог
Дөс
Г Г
Хакасия (солун)
Тургузукчулары
Солуннуң тургузукчулары: Чазак база Хакас Респуликаның Дээди Соведи болуп турар.
Шулимова, Александра Андреевна
Намдары
«В ознаменовании 50-летия Международного женского дня, за выдающиеся достижения в труде и особо плодотворную общественную деятельность» ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 7 март 1960 чылдың Чарлыы-биле Александра Андреевна Шулимовага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени база «Серп биле Молот» медальдар.
Митсубиши
Дөзү
М
Ай (үнүш)
Даштыкы хевири
Бедии 30—150 см, алдын-сарыг өңнүг дазыл-чемиштиг.
Чечектери 3—5 хире узун сыптарлыг, кызылсымаар, көксүмээр өңнүг, аякчыгаштары дашкаар аңдарык. Чимизи хавакчыгажында, борбак.
Ат орну
Эзир чаккырып чор. Ол бир-ле аң көрүп алган хевирлиг.
Кижи назынын ылгаары
Кижиниң кылыр болгаш кылбас чүвелери назынның чеди үезиниң дургузунда болур.
Дөзү
К К
Чимба, Александр Мангеевич
ССРЭ-ге
Ленинниң дөрт орденнериниң, ТАР-ның ордениниң, „Кур черлерни шиңгээткени дээш“ деп медальдың болгаш оон-даа өске күрүне шаңналдарының кавалери, Кызыл хоорайның база Целинне суурнуң хүндүлүг хамаатызы. Тывада кур черлерни шиңгээдирин боду харыылап турган. 1961 чылда Облсоветтиң сессиязынга Чимба Тывада кур черлерни тараа культураларынга (кукуруза база ак-тараага) улаштыр шиңгээдирин хөрзүннүң үрелип турары дээш соксадырын ажык чугаалаан. Мал ажыл-агыйлыг республика мал-маганга чем белеткээр ужурлуг деп чугаалап турган. СЭКП-ниң Тыва область комитединиң 5-ки Пленумунга Бюронуң 1961 чылдың февраль 3-тен шиитпири-биле (протокол № 29) Чимба Облсоветтиң күскомунуң дарга албан-дужаалындан дүжүрткен. Бюронуң шиитпириниң илередии мындыг болган: „эш Чимба А. М., Облсоветтиң күскомунуң даргазы тургаш, областьтың ажыл-агыйын удуртуп тура шыңгыы частырыгларны кылып турган, кезек дыка чугула кедилиг айтырыгларга хамаарыштыр харыысалга чок чогуур күжениишкин чокка ажылдап турган. Областьтың тараа-быдаа ажыл-агыйын хөгжүдеринге хамаарыштыр шын эвес угланыышкынныг турган. Чаңгыс эвес удаа ол ажылды соксадыры дээш санал киирип турган, ол дээш СЭКП-ниң обкомунуң пленумунга, бюрозунга база областьтың нам конференцияларынга шүгүмчүледип шаг болган…“. СЭКП-ниң обкомунуң бюрозу доктааткан: эш А. М. Чимбаны облсоветтиң күскомунуң даргазы бооп турган албан-дужаалындан удуртулгазын чедир хандырбаан база кадыының аайы-биле хостаар» (ЦГА РТ ЦАДПОО Ф.2 Оп.1.Д.1559. Л.13, 14).
1984 чылдың июньда чок болган.
Шөлүглер
1. Взлет и опала Александра Чымба
Өлүрери хоруктуг аңнар, куштар болгаш балыктар
Тарбаган үңгүрнүң аксынга хоран салыры хоруглуг.
Эштиг дуруяаны өлүрери хоруглуг. Дүн биле хүн, дээр биле чер, чылыг биле соок, эри биле кызы деп чүве бойдустуң чаяап кааны дижир, олар ынчаар эш-эш болбаан болза, амыдырал турбас дижир. Эш дуруяаны эжинден чарып каарга, эш тывылбас болур болгаш бүгү назынында саарзык салымныг бооп артар.
Декарт, Рене
Рене́ Дека́рт (René Descartes, Renatus Cartesius — Картезий; 1596 марттың 31, Лаэ (Турень можу), ам болза Декарт (департамент Эндр и Луара) — 1650 февральдың 11, Стокгольм) — XVII чүс чылдың француз философ, математик, механик, физик, физиолог эртемден база аналитиктиг геометрияның болгаш амгы үениң алгебражы демдеглээшкинниң (имнээшкинниң) (алгебраическая символика) чаяакчызы, философияда радикалдыг сезик аргазының (Метод радикального сомнения) болгаш физикада механицизмниң автору, рефлексологияны белеткээн эгелекчи.
Наречие
Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Геометрия
Геометрлиг (е узадыр адаттынар) — геометрия-биле холбашкан.
Хүн бүрүде бүдээл бүдүреринге мергежиириниң мөргүлдери
Сагыш-сеткилиңер ханызындан арыг өргүлдерни делгеп салыңар
Авыралды дилээринче албадап келир чылдагааннарны бодарадыры
Сенди оглу Дамдын-Сүрүң
Сенди оглу Дамдын-Сүрүң (Цэндийн Дамдинсүрэн, 1908 чылдың 9 айның 14 — 1986 чылдың 5 айның 27) — моол дыл шинчилекчизи, чогаалчы болгаш шүлүкчү. Моол күрүнениң ыдык ырының база бир дугаар улуг орус-моол сөстүктүң автору, "Моолдуң чажыт төөгүзүн" амгы үениң моол дылынче очулдурган кижи.
Чер-делегей
Чер (Земля) – хүнден 3 дугаар турар планета. Чер-делегей деп база ажыглап болур, ол утказында мир, мировой болуп турар.
Дөзү
Ч
Кижи сеткили
Кижи сеткили хомудатпа. Үлегер сөс.
Өшкү
Доруккан анай – үш ай четкен, азы сиген чиптер апарган анай.
Серге – эр анайны чазап каапканы, назыны үш хар ашкан болур.
Дөзү
Ө Ө Ө
Шутова, Елизавета Александровна
Намдары
1905 чылда көдээ суур Рыбницы, бо үеде Некрасовского района Ярославской области тараачын өг-бүлеге төрүттүнген.
Мөңге Түрк Эл (1 дугаар күрүне)
Ады
Түрктер күрүнезин тускай сөс-биле адавайн чораан.
Эл төөгүзү
Хаан дүжүлгезинге ооң Кара деп оглу саадапкан. Албаты чон хаан оглун Изиг хаан деп адап алган. Изиг хаан улаштыр жужанар-биле чаалашкан, соонда үр-даа болбаанда ооң тыны база үзүлген.
Истеми
Барыын талада түрктерниң ханныг өштүг дайызыннары Авар дээр чон турган. Авар аймаа Алдай дагларынга түрктерниң барыын талада кожалары турган. Түрктер аварлар-биле ырма-сынчыг чаалашкан. Аварлар түрктерге алыспас дээш хүн бадар чүкче тулчуп аткаарлап чоруп-ла орган улус. Авар чоннуң маадырлары-биле Мухан хааның дыңмазы, Истеми чаалажып чораан. Аварлар Волга хемни кеже бергеш чүгле ынчан түрктерден адырлып алган. Истеми ыңай оларны сүрбээн. Истеминиң шериглери Ортаакы Азияга чеде берген.
Барыын чүктен кээп чораан садыгжы улустуң оруктарын хайгаарары түрктерге кончуг орулгалаыг болган. Ол оруктарны төөгү номнарында "Улуг торгу оруу" дээр.
Кыдат бижиктер
Бижии чок. . Үжүктери Ху деп улустуң бижиинге дөмей.
Он муң шериглиг Соңгу Чжоу күрүнениң чанчыны Ян Чжун деп кижи
Ян Чжун деп кижи эглип келгеш Ву-ди хаанынга сөзүн сөглээн:
Чөөн тала
Түрктерниң күрүнези чаартынып күштелип турган үеде Кыдат чуртунуң соңгу талазынга 2 күрүне турган. Ол күрүнениң хаанары: "бисче түрктер халдай бербезин" дээш, түрк хаанның ордузунче белек кылдыр чылдың-на торгу, тараа аймаан чортуп турган. Түрктеринң Таспар дээр хааны мынча дээр турган: "Мурнуу чүкте ийи оол дыңнаңгыр боор-ла болза, бистер ядаргай чурталга көрбес бис". Ол хаанның чугаалап турганы "мурнуу чүкте ийи оол" дээрге ийи кыдат күрүне-дир — Соңгу Чжоу биле Соңгу Ци. Оларны Таспар хаан шак ынчалдыр ойзу адап турган-дыр.
Хааннар допчузу
Истеми. Хааннар допчузунга Истемини онза айтып калза эки. Истеми хаан турбаан, ол Оң таланың бүрүн эргелиг бээзи турган. Барыын чүкте даштыкы чурттар-биле Истеми боду харылзаа тудар турган, боду дайылдажыр турган.
Бораан
Дөзүк
Б Б
Боралгак
Дөзүк
Б Б
Расизм
Расизм – бир раса өске расадан артык, эки деп санаар реаксылыг теория болгаш политика.
Доңгак, Комбу
Алдары
1956 чылда Комбу Тывадан дашкаар (СЭСР-ның иштинге) Тыва Хүрешти бирги көргүзүп чораан мөгелерниң бирээзи болган. Москва хоорайга СЭСР чоннарының спартакиадазынга киржикчилерге ол бодунуң аргаларын бараалгаткан. "Ак-көк хемнер кижилери" ("Люди голубых рек") деп кинофильмге тырттыртып киришкен.
Дөс
Аңгылал:Хүреш Аңгылал:Мөге
Национализм
Национализм - бодунуң аймак-сөөгүн, нациязын өскелерниинден артык деп санаар чорук.
Википедия
Сайтының эдилекчизи — 39 регионалдыг төлээлиг «Викимедиа Фондузу» деп американ садыг-саарылга чок хууда организация башкарып турар. Энциклопедияның ады wiki биле encyclopedia деп англи сөстерден тывылган.
Хүндүткел төрел аттары
Чаңгыс аданың, чаңгыс иениң ажы-төлү:
Волонтер
В
Хемчик кожууну
Девискээри
Хемчиктиң Даа кожууннуң чери соңгуу чүкте Саян дагларындан эгелээш мурнуу чүкте Барыын Таңды-Уулага чедип турган. Барыын талада Алдай дагларындан эгелээш хүн үнер талаже Элегес хемниң бажынга чедир чаттылган. Чогум Хемчиктиң Даа кожуунунуң черлери Хемчиктиң Бээзи кожуунунуң черлери ара-аралашкак турган.
Татарстан
Шажын
Ислам суннитского толка был принят в качестве албан ёзузу-биле шажын Волжской Булгарии 922 чылда. 1313 чылда Узбек хан исламны Алдын Ордага күрүне шажын кылыпкан. Амгы үеде татарларның элээн хөй кезээ чүдүп турар. Руководство мусульманами осуществляет Духовное Управление мусульман Республики Татарстан. Незначительно распространены иудаизм, буддизм база кришнаизм.
Геркулес
Геркулес (сөөлгү е узадыр адаттынар):
Луцик, Анастасия Николаевна
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Дзюдога Россия Чемпионады 2018
Дзюдога Россия Чемпионады 2018 чылда октябрь 10-дан октябрь 13-ке чедир Грозныйга Увайс Ахтаев аттыг Дворец волейболга эрткен. Маргылдаага 519 спортсмен (350 эр дзюдоист база 169 херээжен дзюдоист) киришкен.
Шолбан
Атмосферазы
Шолбанның агаарының составы Черниинден улуг ылгалдыг. Спектрлиг сайгарылганың дузазы-биле илередирге ооң агаарында, кол нургулайында углекислый газ, шоолуг эвес угарлыг газ, дустуг кислота, оон ыңай фторлуг водородтуң кислотазының холумактары бары илерээн. Чер кырынга ындыг хоранналчак газтарның катчылгазы ховар таварышкылаар болгаш чүгле вулканнар чазылган черлерге туруп болур.
Герцог
Герцог (е узадыр адаттынар) — Барыын Европада дээди дворяннарның болгаш князьтарның дужаалының ады, ындыг аттыг кижи.
Чойган
Улус ооң картын хоочургай чөдүлге, өл-шык, соокка кагысканда болгаш кештиң янзы-бүрү балыгларынга ажыглап турар.
Азарх, Моисей Рафаилович
Намдары
Россияның күрүне архиве экономики документилер бар болуп турар, М. Р. Азархка хамааржыыр.
Узбекистан
Күрүне дылы – узбек дыл.
Фитрат, Абдурауф
ЮРТ ҚАЙҒУСИ чогaалы
Дунё халқини бўйсундирмаган салтанатларинг нечун бузилди? Инсонлик оламини қанотлари остинда олган хоқонлиғнинг нечун кучи ўлди? Кучингми кетди? Кимсасизми қолди? Йўқ… йўқ… Тангри ҳаққи учун йўқ!.. Сен кучсиз эмассан, сен кимсасиз эмассан! Бугун ер юзида саксон милйун боланг бор. Буларнинг томирларидаги қон чингизларнинг, темурларнинг қонидир. Буларнинг кучлари сенинг кучингдир! Эй Улуғ Турон, арслонлар ўлкаси!
Дзюдога Россия Чемпионады 2015
Дзюдога Россия Чемпионады 2015 чылда сентябрь 9-тан сентябрь 13-ке чедир Красноярскга эрткен.
Лытикова, Александра Ивановна
Намдары
1912 чылда көдээ суур Дединово Зарайского уезда Рязанской губернии тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. Эге школага өөредилгезин дооскаш, с 14-ти лет трудоустроилась в местный совхоз "Красная Пойма" в полеводческую бригаду, а затем саанчылап ажылдап эгелээн.
Аганак Башкы
Дөзү
Центр Азии №45 (2009): http://www.centerasia.ru/issue/2009/45/3079-lami-kladoiskateli.html Аңгылал:Камбы-лама Аңгылал:Шажын
Лагерлёф, Сельма
Уран чүүлүнүң бедик үнелээшкини
Сельма Лагерлёфтуң кол чогаалы — тоолзуг ном «Чудесное путешествие Нильса Хольгерссона по Швеции» (швед. Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige ) (1906—1907). Бичии уругларга Швеция дугайында, ооң бурунгу ужур-чаңчылдарының дугайында, бойдузунуң, төөгүзүнүң дугайында бижиттинген.
Шөлүглер
Аңгылал:Марттың 16 мөчээн Аңгылал:Ноябрьның 20 төрүттүнген
Гетто
Дөс
Г Г
Удмурт Республиканың Күрүне Соведи
Удмурт Республиканың Күрүне Соведи (Удмурт Элькунлэн Кун Кенешез) — Удмурт Республиканың хоойлу чогаадыр (азы үндүрер) (төлээлер) чаңгыс палаталыг күрүне эрге-чагыргазы органы. Үргүлчү ажыглаттынып турар дээди база республиканың кара чаңгыс хоойлу үндүрер (азы доктаадыр) органы болуп турар.
Козлова Светлана Владимировна
"Даш чонукчузу" деп шулуктеринин баштайгы ному 1962 чылда чырыкче унген, дараазында чылдарда "Шалыпчылар","Динмитти дынай-дыр мен" деп шулуктер чыындызы база "Орукка" деп очерктер чыындызы унген. 1980 чылда "Аъттыг шеригжи кыс" деп ному тыва дылда унген, С.Сарыг-оолдун, С.Пюрбюнун, Ю.Кюнзегештин, М.Кенин-лопсанын, М.Ховалыгнын болгаш оске-даа тыва чогаалчылар эвилелинин кежигунунге кирген.
ССРЭ-нин Журналистер эвилелинин кежигуну, 1966 чылда ССРЭ-нин Чогаалчылар эвилелинин кежигунунге кирген.
Аңгылал: Шүлүкчү Аңгылал: Журналист
Банных, Александр Михайлович
Намдары
1926 чылда Ленинградтың политехниктиг институду (бо үеде Пётр Улугнуң Санкт-Петербургтуң политехниктиг университеди) мергежили «инженер-металлург» домна бүдүрүлгезин дооскан.
Ооң оглу — Олег Александрович Банных база билдингир эртемден апарган.
Долаана
Долагананың кадында чигир, органиктиг кислоталар (яблоктуг, лимоннуг дээш өске-даа), чаагай чыт киирер бүдүмелдер, фитостериннер, флавоноидтер,  сапониннер, гликозидтер, каротин, холин, витамин С дээш өске-даа чүүлдер бар. Кадын аъш-чемге ажыглап турар. Эң ылаңгыя долагананың кадындан варенье, кисель хайындырар,  хлеб, булочка аймаанга холуп быжырарынга   ажыглап турар. Долагананың картын алгаш, сугга хайындыргаш, пөс-таавы аймаан будуур кызыл будук кылдыр-даа ажыглап турар.
Кайсери
Чурттакчы чону
2011 чылда — 844,656 кижи
Лопсаң Чамзы
Лопсаң башкы 1976 чылда Тере-Хөл кожуунунуң Куңгуртуг сумузунга төрүттүнген. 1994 чылдан тура Кызылдың Дхарма-төвүге ийи чылдың өөредилгезин эртип турган, а ооң соонда Индияның Гомаң хүрээзинге улаштырган. 2009 чылдан тура томуйлаткан үезинге чедир Тере-Хөлдүң «Чыргалаң» хүрээзинге кол удуртукчузу (настоятель) болуп келген.
Нёвилль Оливер
Чедиишкиннери
•Делегей чемпионадының хүлер медальдың эдилекчизи 2006
Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу Аңгылал: Спорт
Гидравлик
Гидравлик (а узадыр адаттынар) (чуг.) — гидравликтиг машина.
Төвүт аттар
Төвүт аттарны тыважыдар система
Аңгылал:Төвүт Аңгылал:Аттар
Чиңгис
Тывада чиңгис (Bryophyta; мох) тайгада, шалбааланчак аргалар иштинде үнүп турар, хөй чылдыг, үр үеде чыткаш кадыгланып, торфталы бээр, сывы чиңге тудушкак, бүрүлери олуртунчак, хылыргай, чаттылып, көвүдеп өзер үнүш.
Куулар, Алдын-оол Содун-оолович
1990 чылда болган "Арзылаң Чамыяңның шаңналы дээш", 1997 чылда Мөңгүн-Тайгага болган "Найыралдың начыны" деп улуг маргылдааларга үжүүрлешкен.
Бокска Россия чемпионады 1992
Шөлүглер
Аңгылал:Бокска Россия Чемпионаттары Аңгылал:Чемпионаты России в 1992 году Аңгылал:Октябрь 1992 года Аңгылал:Пятигорскуда спорт
Кууйлу
Дөзү
http://tyvalib.ru/Book/TyvaOyunnar#/page/97
Куулар, Даржа Дугаржапович
Дөзү
К К К
Мертезакер Пер
Өг-бүлези
Пер Мертезакерниң өөнүң ишти Ульрике Мертезакер (өгленгениниң бертинде Штанге турган). 2011 чылда бир дугаар оглу Пауль төрүттүнген. 2014 чылда ийи дугаар оглунуң төрүттүнгени дээш Бразилия га болуп эрткен делегей чергелиг футбол маргылдаазынче озалдап келген.
Оттуг даг
Түрк дылдарда Вулкан
Казax дыл – жанартау
Дөзү
В Вулкан
Гитара
Гитарага ойнаар хөгжүмчүнү "гитарчы" дээр. А гитараны кылыр азы септээр кижини "гитара мергени" азы лютье дээр.
Шеңне
Шеңнениң дазылында — 1,6% эфирлиг үс, ооң тургузуунда пеонол, метил-алицилат, бензойлуг болгаш салицилдиг кислоталар бар. Оон ыңай крахмал — 78,5%, гликозид, салицин, чигир — 10%, танин, алкалоидтер база бар. Бүрүзүнде — 0,3%, чечээнде — 1% чедир аскорбинниг кислоталар бар. Үрезининде — 27% чедир үскур үс бар.
Арапчор, Алексей Дүгер оглу
Дөстер
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Чогаалчы
Аракчаа, Куулар Мунзук оглу
Ооң баштайгы ному «Кажар сыын» 1956 чылда чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Медээчи куш» (1964), «Алдын чуурга» (1967), «Сыынак» (1969), «Хову каргыраазы» (1970), «Элбек сүт дээш» (1972) деп номнарны парлап үндүрген.
Дөс
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Чогаалчы
Дус-Даг
Дус-Даг дугайында тоолчургу чугаа
''Көвүрүлзүн хоп-хоп Хоорулзун, хоорулзун хоп-хоп Кагар дус кезенгилештир хоорул. Кезенгилештир оюлзун Дөрбелчинней хоорулзун Эл-довүрак бузулбазын Эндээ четкер болбазын, Чамбы дипти туткан дузум, суум, тараам Өршээ, өршээ! Өртемчейим тудуп өршээ Айыыл-халап дүжүрбейн көр, өршээ!''
Дарыш
Дарыш азы Кылык (Вспыльчивость, Раздражительность) – кылыктаны бээри, хорадаары. Ортумак азы бичии күштүг даштыкы азы иштики ажындырыкчылар дээш чөптүг эвес байдалче кире бээри болгаш хөөннүң эмин эрте бээри.
Хүндүткелдиг Шивалха Ринпоче
Авыралдыг Шивалха Ринпоче Тензин Ңаваң Лопел (1967ч. Ийи айның 15, Төвүт) – сарыг шажынның бир улуг ламазы. Геше дээр эртем аттыг башкы. Бо үеде Россияның буддистеринге Дхарманы өөредип, тайылбырлап берип чоруур кижи-дир.
II-ги Далай-Лама
Нийнг-ма ийикпе, моолдап номчуурга, нямаваа "кызыл бөрттүглерниң уламчылалын" шинчилээн. Ийи дугаар Далай лама дөрт харлыында тодараттынган, алдарлыг даараныкчының оглу турган. Төвүт шажынның янзы-бүрү талаларын шинчилеп,хөй санныг ном судурларны бижээн. Алызында барып төвүт шажынның хөй агымнар аайы-биле чогаал бижээн кижи. Дандарның ёзузу кол барымдаалап, Дрепунг, Гандан Поудранг (Гандан Повран) хиитти тургузуп турган, 1542 чылда номун номчуп оргаш Дээрже чайылган.
Куулар, Даш-оол Сүрүң-оол оглу
Куулар, Сүрүң-оол оглу Даш-оол
Лессинг, Дорис
Намдары
Дорис Мэй Тейлор 1919 чылдың октябрь 22-де Персияның (амгы Иран) Керманшах деп хоорайынга төрүттүнген. Адазы офицер, а авазы медсестра турган. 1925 чылда Дорис 6 харлыг турда, өг-бүлези Зимбабвеже көже берген.
Сүттүг шай
дээш, шайлыг аяан ийи холдап сунуп бергеш, хөнээн шайы-биле база тавакка чемни ооң баарынга салыр чурумнуг.
Иви мыйызы
Аңгылал:Көдээ Аңгылал:Эм
Хадаханэ, Мария Андреевна
Уран чүүлү
1968 чылда «Тыва проза», 1986 чылда «Литературлуг Тыва», 2008 чылда «Тыва культураның очерктери» деп монографияларны үндүрген. Өске авторлар-биле кады 1975 чылда «Тыва совет литератураның допчу төөгүзү» деп монографияны бижээн.
Хүреш
Ада өгбелерден дамчып келген тыва улустуң аас чогаалы тоолдардан алыр болза, шаандан тура-ла хүрешти эр кижилер аразынга адаан-мөөрей кылдыр ойнап чораан. Кыс улус киришпес чылдагааны, хүрештиң хевинде. Хүрештиң дериг хевинге кирер чүүлдер: содак, шудак, кадык идик, бөрт. Содактың хөрээ ажык болганы-биле кыс улуска таарымча чок.
Аргалар
Хүрештиң аргалары бурун шагла-ла байлакшыл турган. Чон чоорту ону оон-даа артык кылдыр көвудедип, сайзырадып келген. Дараазында аргаларның допчу даңгызын көргүскен.
Дөзүк
Самбу Иргит "Тыва оюннар", ном.
Дижи улчуя берген (чылгы)
Дижи улчуя берген (чылгы) – эъди шүүрелип, кырый берген аът.
Бокска Россия чемпионады 1995
Бокска Россия чемпионады 1995 чылда Казаньга март 19-тан март 23-ке чедир эрткен.
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Чемпионаты России в 1995 году Аңгылал:1995 год в боксе Аңгылал:Март 1995 года Аңгылал:Спортивные соревнования в Казани
Лёв Йоахим
Йоа́хим Лёв''' (Joachim Löw)- немец футболист, амгы үеде Германияның футболга чыынды командазының тренери.
Гренландия
Кыдыкы соңгу Моррис-Джесуп деп мугулдуру, 1921 чылда Каффеклуббен ортулуктуң ажыдыышкынынга чедир делегейниң соңгу полюска эң чоок кургаг чер деп санаттынып турган. Чоннуң сырыйы - 0,027 киж./км². Колдап турар чон - гренлан эскимостар (ол черниң дылында инуиттер), чурттакчыларның 90 хуузу. Арткан 10 хуузу - даттар болгаш өске европейжилер. Колдаан дыл - гренлан.
Чигир-сиген
Эм кылдыр ажыглаары
Дазыл хандызын мынчаар кылыр: улуг омааш ишти үүрмектеп каан дазыл кырынче стакан сугну куткаш, 15 минута хайындырар, шүүрээр. Улуг омааштап хүнде 3-4 удаа ижер.
Маркова, Юлия Константиновна
Намдары
Волгоградтың күрүне физика культура академиязының доозукчузу.
Куулар, Додоо Бегзи оглу
Дөзү
К К К К К
Тыва кадарчы ыт
Даштыкы хевири
Дүгү ийи каът, чымчак база торгуланчак, суг эрттирбес, монунда база чарын кырында чел-дүктүг, хол-буттарында, кудуруунда савандыларлыг. Иштинде чуга дүгү тыка чиңге, чиик, чымчак база сырый. Колдуу кара база ак-кара өңнүг, колдуу хол-буттарында база хөрээнде актарлыг, оон-даа өске өңнерлиг боор.
Караңгы чалыы (чылгы)
Дөзү
Аңгылал:Тыва Аңгылал:Мал Аңгылал:Көдээ
Ырыларче шөлүглер
Ырыларче шөлүг анаа шөлүгден көңгүс кодуунда-ла ылгал чок болур ужур бар. Бо үеде Интернеттиң ажык чедиинде орус чуртунуң, а ооң биле чергелештир Тыва арыннарда бир ырыны бүрүнү-биле болбаазырадып каан интернет-контент чок.
Аңгылал: Ырылар Аңгылал: Интернет Аңгылал: Билиг-санаар
Салчак кожууну
Салчак кожууну — Каа-Хемге турган кожуун.
Төөгүзү
Будаваңар суму дээрге административтиг кезек-тир. Суму дээрге төрел-бөлүк эвес-тир. Суму иштинде аңгы-аңгы сөөктүң улузу чуртап чораан. "Суму адын чүге ынчаар адаан?" деп бодал тыптып келзе, харыы мындыг: "Эгезинде сумуну кайы сөөктүң кижизи башкарып эгелээрил, ол дарганың укталган сөөгүнүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган". Азы, кандыг бир сумуда, бир сөөктүң улузу өске сөөктүң улузундан кижи саны-биле хөй боор болза, ол сөөктүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган. Эрги чаңчыл ындыг хевирлиг турган боор оң.
Самбога Россия Чемпионады 2004
Шөлүглер
Аңгылал:Спорт в России в 2004 году Аңгылал:Март 2004 года Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Спортивные соревнования в Перми
Хөвеңмей, Бай-Кара Дамчай-оглу
Бай-Кара Дамчаевич Хөвеңмей (январь 20, 1915 - октябрь 6, 1972) — тыва чогаалчы, шүлүкчү, Тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.
Аът (чылгы)
Аът (чылгы) – чазап каан эр чылгы мал, чедишкен аът азы мунар аът дээр. Чазап каан чылгы малды аът санынга киир санаар, бир чамдыкта чазап каан эмдик чавааны шала мунган болур азы эмдик хевээр салыптар, ынчангаш ону эмдик аът дижир.
Рамадан
Ислам календарь-биле алырга, айның узуну ай календары-биле санаттынар: 29 азы 30 хонук болур. Мастыктың эгези – даң-хаяазы үнерге (эртеңги азан соонда), а ооң төнчүзү – хүн кире билек (кежээки азан соонда).
Аңгылал: Үе
Дашчы
Дөс
Д Д
Таңды
Алдай
Тыва фонетика ёзугаар "алдай" деп сөстү адаары: [аълда́й].
Улустуң чалбарыындан үзүндүлер.
Аңчылар чалбарыы. Даш тоннуг, Туман бөрттүг Оран-таңды, хайырлаңар. Аар олчаңарны уткудуп, Арбыдадып хайырлаңар! Шыргайдаазын Акка өткүдүңер Бедиктээзин Оргаа дүжүрүңер. Эки чүвени Бээр кылып Бак чүвени Ыңай кылып көрүңер, Хайыракан! Уум, мурнум Чаагай болзун, Мээң аңнаар чүвем Баш белен болзун. Элеш кылза, Элик изи болзун. Караш кынза, Кара боду болзун. Далай суг Дашкаар чалгызын. Даг безин Ишкээр чалгызын. Ээ, богда, хайыракан! ... ... Алдын таңдымдан колданып, Диленип келдим. Аъттандым, толандым. Аар боомну чүктеп алгаш, Ая-дузаамны дергилеп алгаш, Кара хаяның баарында Кара казандыымны Паштанып алгаш, Аастыг амытан амзаваан Аъш-чемим дээжизин Өргүп тур мен. (йөрээлден үзүндү).
Аз
Аз — шаандагы аймак азы сөөк ады.
Орхон-Енисей бижии.
Аз бодун йағы болты. Қара кӧлте сӱңӱшдимиз. Кӱл тигин бир қырқ йашайур эрти. Алп шалчы ақын бинип оплайу тегди. Аз элтебериг тутды. Аз бодун анта йоқ болты.
Даалы ойнаары
Оюн чуруму
Оюннуң онзагай чүвези - түү ыяштар күштүг болгаш олар кыйгыртып-даа болурунда. Чижээлээрге, оюнну эгелээн кижиде 4 хана бар болган болза, ол кижи ол ханалары-биле кыйгыртырга, кымда-даа, ханадан улуг бир түү ыяш чок болган болза, аңаа кижи бүрүзү дөрт-дөрт ыяш каап бээр болгаш кыйгырткан кижи дөрт өгнү өглеп алыр. Бир эвес кым-бир кижиде ханадан улуг, чижээ, дөрт кызыл-сес, азы шокар-он бар турган болза, ол кижи ханаларны «чип» алгаш, өглеп алыр, а баштайгы кижи чазыпканы тодаргай. Мындыг таварылгада шаалдалап тургаш, удурланыкчыларының шыдалын билип алыры эргежок чугула.
Ондар, Чимит-Доржу Байыр оглу
Намдары
1964-1967 чылдарда "ТуваАсбест" (даг дүгү) комбинаттың баштайгы директору.
1993 чылдан тура Россияда болгаш Тывада аңгы-аңгы төре херээнге база хөй-ниитиге хамаарышкан эрге-дужаалдарны ээлеп чоруур: Россия Федерациязының Президентизиниң чанында Тыва Республиканың үргүлчү төлээзиниң хүлээлгелериниң күүзедикчизи, Тыва Республиканың Чазааның Даргазы - Тываның Баштыңы Ш. В. Кара-оолдуң үлетпүр база тудуг энергетиказының айтырыглар талазы-биле сүмелекчизи, «Ассамблея народов России» деп Россия чергелиг хөй-ниитичи организацияның даргазының оралакчызы, Москва хоорайда тываларның катыжыышкынының даргазы, Тыва Республиканың хөй-ниити палатазының даргазы.
Шупашкар
Чебоксары (Шупашкар) — Россия Федерацияның хоорайы, Чуваш республикасының төвү, Чебоксары (Шупашкар) хоорайның административтиг төвү болгаш Чебоксарының муниципалдыг округ (кожуун) төвү.
Митяева, Валентина Евгеньевна
Намдары
Проявляла себя передовиком, прилежной колхозницей труженицей. По итогам работы в седьмой семилетки удостоена ордена Знак Почёта, а по результатам труда в восьмой пятилетки была представлена к награждению орденом Трудового Красного Знамени.
Девээ
Дөс
Д Д
Сарлык шарызы
Сарлык шарызы – чазап каан эр сарлык. Инек турган болза, шары дээш ышкажык.
Б
Грек Ββ (бета) үжүктен укталган база латин B деп үжүкке дугжур.
Кызыл хоорайның национал парыгының куштары
Кызылдың парыгы келир чылын 90 харлаар.
А.С. Пушкин аттыг национал библиотека
Төөгүзү
А.С. Пушкин аттыг Национал ном саңында удуртулга килдизинден аңгыда 18 килдис бар:
Чаа-Хөл кожууну
Чурттакчы чонунуң саны — 6127 кижи (2017). Национал тургузуу — тывалар. Шажынчы тургузуу - буддистер. Автомобильдиң кодунуң дугаары — 17. Куржаг шагы — MSK+4 (UTC+7).
Төөгүзү
Кожуун девискээринде черлер аттары, "хөлгээзинниг" төөгүзүн көргүзүп бадыткап турар. Сүме-Даа, Чарынныг-арт, Сеңги-Дезии, Сесеге.
Чадаана
Лагерь арыы
Лагерь арыы - шагда Чадаана хемни кежир арга ишти алаак черге тыва сургуулдарның дыштанып чайлаар чери турган. Амгы үеде ол-ла черде Делегей чергелиг чүдүлге болгаш хөгжүм фестивалы "Үстүү-Хүрээниң" аалчыларның майгын сууржугажы чайын туруптар.
Чаа-Хөл кожууну
Агаар-бойдузу
Кыжы соок болгаш узун, хар эвээш, аяс болгаш оожум. Хүндүскү температура −15°С, дүне −18°С ÷ −32°С. Хонукта ортумак температуразы 0 градустан бедик үелер апрельден эгелээр, октябрьга чедир уламчылаар. Чай кургаг болгаш чылыг, тайгаларга — сериин болгаш кыска. Хүндүскү температура +16°С ÷ +20°С, тайгаларга +10°С ÷ +16°С, изиг үеде +30°С (эң бедии +38°С). Күс кургаг болгаш аяс. Хүндүскү температура +8°С ÷ +10°С, (ында-хаая +15°С), дүнелерде доңаттар −5°С ÷ −10°С. Чайгы хаттар барыын чүктен болгаш, соңгу-барыын чүктен, кыжын — чөөн чүктен болгаш, мурнуу-чөөн чүктен. Хонукта ортумак температуразы 10 градустан бедик үелер 125 хонук.
Оюннар кожууну
Нояннар
Таңды-Тываның амбын нояннары. Моол даргалар Тыва нояннар
Клозе, Мирослав
2007—2011 чылдарда
1/8 дээш оюнга Германияның чыынды командазы Англияның чыынды командазы удур ойнааш 4:1 кылдыр удуп алганнар. Ол оюнда Мирослав 20 дугаар минутада бир дугаар голду киир теккен. 32 дугаар минутада шөлдүң кыдыынга чараш кылдыр ойнааш Миро Подольски Лукаска бөмбүктү дамчыдарга ол голкипер-биле чаңгыс чаңгыс үнгеш киир теккен. Германияның чыынды командазы ол оюннуң соонда 1/4-че кирер эргени чаалап алган. Дараазында удурланыкчы Аргентинаның чыынды командазы келген.