cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жуань-жуань
Үези
Ол аймак IV дуг. векте тыптып келген. 391 – 556 чылдар дургузунда ол аймакка 12 хаан солушкан. Аймактың тергиидеп, кончуг күштүг турган үези 400 – 552 хире чылдар болур. 400 хире чылдарда Шелунь хаан соңгу чүкте Калга аймактарын чагырып алган. Ол үеден эгелеп жуань-жуань аймактың улузунга күш кирген. 552 чылда түрктерниң Бумын хааны теле аймактарның дузазы-биле жуань-жуаньнарны чылча шаапкан.
Төөгүзү
Мугулюй дезипкеш Гуанлюци деп өзен иштинге чаштып чыткан. Соонда ооң чанынга шак-ла ындыг дургуннаан 100 хире кижи чыглы берген. Ам кээп Мугулуй улузу-биле Шуньтулинь деп аймактың улузунга коштунчуп алгаш чурттай берген. Мугулуй өлү бээрге ооң Гюйлухой дээр оглу хамык улузун чыггаш, шуптузун тускай аймак боор кылдыр чаартып алган. Ол бодунуң аймаан “Жуань-жуань” кылдыр адап алган. Гюйлухой сыр боду дүндүгүр шырайлыг, тутчуп болбаан, кончуг кижи турган. Ол кижи аймакты баштай бергеш чыл санында Вэй биле Юань-вей күрүнезинче албан төлеп киш, күзен кежин дужаап, аъттар сүрүп эккеп берип турган. Гюйлухой кыш болурга-ла Гоби ховунуң мурнуу чартыынче көжүп, чай болурга-ла кургаг ховунуң соңгу чартыынче көжүп чурттап турган.
Жуань-жуань төрезиниң читкени
Бичуринниң ажылындан алган, очулга. Кочуг солун төөгү Анахуань кызыл дустай бээрге, 552-555 чылдар аразында жужань аймакка 3 хаан солушкан.
Рембрандт
Лейденде чурукчунуң ажылдаар чери
1629 чылда чурукчуну ол үеде сураглыг поэт база меценат Оран принцтиң секретары Константин Гюйгенс (Христиан Гюйгенстиң ачазы) көрүп каан. Ол үениң чагааларының бирээзинде Гюйгенс Ливенс биле Рембрандты аныяк шыырак чурукчулар кылдыр бараалгаткан, а Рембрандтың«Иуда, возвращающий тридцать серебреников» деп чуруун ол Италияның безин антиктиг үезиниң дээре дээн чуруктары-биле деңнеп, үнелеп турар. Рембрандтка Гюйгенс бай клиентилерни тып берген, оон аңаа Оран принцке элээн каш чүдүлге чуруктарын чуруткан.
Бодунуң стилин бүдүргени
1631 чылда Рембрандт Амстердамче көже берген. Ында барокконуң эстетиказынга таарымчалыг чуруктарның даштыкы хевириниң өңнери, Рембрандта чаа Рубенсти тыпкан Гюйгенс-биле дөмей, хөй шыдалдыг ханы хүндүлекчилерни тывылдырган. Чыл эрткенде, Ливенс Лейденде ажылдаар черин хаггаш, Англи яже чорупкан. Аңаа ол ван Дейктиң салдарынче кирген, оон төрээн чуртунче эглир бетин 1644 чылда Антверпенге ажылдап турган.
В
В, в (V) кириллицаның 3-кү үжүү. Адаары [V].
Деге
Деге (Козёл-производитель, Баран-производитель) – бүдүрүкчү хуна, кошкар.
Нам, Людмила Валентиновна
Намдары
1996 чылда записывает 11 оперных арий на компакт-диск для «Сеул рекордс компани».
Шишигин, Николай Петрович
Намдары
1932 чылдың декабрь 19-та Тыва Арат Республиканың Кызыл кожуунунуң Баян-Кол сумузунга төрүттүнген.
Шыдыраачы амыдырал
Бо бүгү чылдарда пионерлер бажыңынга (ам Школадан дашкаар өөредилге төвү) ажылдап тура, ол хоорай болгаш республика чергелиг хөй санныг уруглар маргылдааларын организастаан. Ооң бот-идепкейи-биле эң бичии шыдыраачыларга эргеледип-часстыкан "Оолчугаш" деп аттыг маргылдаалар доктаамал эртип турар.
Шөлүглер
Аңгылал: Абаканда күрүнениң педагогика институдунуң доозукчулары
Куулар, Сүрүң-оол Чамыянович
Өвүр Торгалыгда Чоза хемге 1912 чылда төрүттүнген. "Торгалыг" колхозтуң сугарлыг чылгычызы бооп, ажыл-агайның сазыралы дээш үре-түңнелдиг ажылдап чораан.
ТАР-ның Начын мөгези.
Тебриз
Галерея
Аңгылал:Хоорай
Никитенко, Мария Николаевна
Намдары
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 6 март 1981 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
Белан, Анатолий Кириллович
Анатолий Кириллович Белан (төр. 1946) — совет база россий эртемден, техниктиг эртеминиң кандидады, профессор.
Үч Курыкан
Үндезини
Аңгылал:!Main category Аңгылал:Тываның төөгүзү Аңгылал:Төөгү Төөгү
Он кара нүгүл
Хоп-чип тарадыры
Ниитилелдиң, өг-бүлениң, эжишкилерниң найыралын болгаш дыжын үрээр шын-даа, меге-даа чугааларны хынамча чокка хөөреп чорууру. Ажык болгаш чажыт деп ийи хоп тарадырының хевири бар. Ажык хевири улустуң мурнунга сөглээри. Чажыт хевири кижилерниң артынга дидир-дидир тарадыры. Хоп тарадырының эң нүгүлдүү - Дээди Шуулганың найыралын кузары. Оон ангыда тантраның өөредиин өөредип берген башкызы биле өөреникчизиниң аразында харылзаазын кошкадыыры эң нүгүлдүү болур.
Алыксак чискек болуру
Өске кижилерниң эт-севин, ашка-хөпеегин, эргезин, алдарын бодумга болган болза дээн адааргал-сеткилден төрүттүнген багай сеткил. Өске шевергиин арын-шырайлыг азы мага-боттуг кижилерни көргеш мен ындыг чараш турган болзумза дээн сеткил база хамааржыр.
Дойлар
Уруг дою
Каңгай эзер олуттуг болзун, Кара киш кежи бөрттүг болзун.
Уруг бажын кыргыырының дою
Ак оруун алгадым.
Эгинниг кижиге октатпас мөге болзун,
Уйгу хавы болбас болзун,
Куда
Эрги Тываның кудазы ада-өгбе дамчып келген онзагай езулалдыг. Куда дээрге хып дээн чалыы назынныг оол-даа, кыс-даа кижиниң ада-иезиниң өөнден аңгыланып үнери болгаш тускай амыдырап эгелээни болур. Бурун шагда тываларның кудазы бир янзы чораан болгаш сагып эртер тус-тус үелерлиг тургулаан.
Угаан сайзырадыр сес одуруг
Сес одуруг
1                  Дээди сорулга чедип алыр дээш, Делегейниң амылыг амытаннарын, Эртине «читамани» деп даштан артык, Эгүүр-мөңгеде үнелеп, бодап чорууйн. 2 Каяа-даа, кым-даа-биле ужурашсымза, Хамык көрүжүм бодумга чавыс болуп, Өскелерни сеткилимниң ханызындан Өрү көөрүн чугула деп сактып, бодаайн. 3 Алдынымны сарыылымга кадартып, Багай бодал угаанымга киргелекте Бачыттыг үүле-херек эгелезе, Арга-биле соксадырын кызып чорууйн. 4 Чаңы багай бойдус сиңген амылыглар Чаттыг каржы хора кылып чедип келзе, Эртинелиг уургайны тыпканы дег, «Экизин» дээн бодал-биле саадап көрейн. 5 Адааргалдан үнүп келген сеткилдерниң Тииренчии-даа, каржызы-даа тыптып келзе, Аштырыгны чииги-биле хүлээп алгаш, Тиилелгени өскелерге өргүп чорууйн. 6 Кажан-на бир дуза кадып чораан өңнүүм, Идегелим болуп чораан акы-дуңмам Хора күзээн сеткил долган чедип келзе, Илиг чокка башкым кылдыр көрүп чорууйн. 7 Кыска утка мындыг ийин, өңнүктерим: Ажык-дуза, аас-кежикти өргүвүшаан, Арат-чонга, өскелерге бараан болуп, Аваларым човулаңын бүгүдезин Ал бодумга чажыт кылдыр хүлээп чорууйн. 8 Бо-ла бүгү өөредигни сагывышаан, Кузум-хирге хензиг-даа бол борашпайын, Бүгү чүүлдү «чиргилчин» дег көре бергеш, Күзелдерниң доңундан мен хосталы бээйн !
Дойлар
2. Белекти чаартыры
Уругнуң хары он беш чеде бергенде, белек чаартыр ёзулал болур. Оолдуң талазындан бир кончуг эрес болгаш мөзүлүг кижини шилип алыр. Ол кижиге хаптарда суккулаан дүлген эъттиг, баскан быштактыг таалыңны арттындыргаш, уругнуң ада-иезиниң аалындыва аъткарыптар."– Белек чаартып чор мен ийин — деп, оолдуң талазындан келген кижи уругнун, ада-иезинге бараан болур."Даңза солчуп таакпылажыр. Кады шайлаар. Кады кундага көдүрер. Оолдуң ада-иезиниң бодап чоруур күзелин келген кижи тө каап бээр. Уругнуң ада-иези боттарының сагыш-сеткилин келген кижиге ижин-кара чокка чугаалап бээр.
3. Шайын бузары
Оолдуң төрели кыстың төрелинге чеде бергеш: — Шайны бузуп каайн — дээш, бүдүн шайның эриинден бичиини бускаш, уругнуң иезинге өргүп сунар.
4. Дүгдээшкин
Уругнуң ада-иезиниң өөнге хамык төрелдери чыглып келир. Улус эвээш болза, көгээржиктен араганы сөңнеп кудар. Улус хей болза, тос-таңмага араганы долдүр кудуптар. Хамыктың мурнунда оолдуң адазы уругнуң ада-иезинче көрүнгеш: – Уругларым чочагайлап алыр дээш чор мен ийин – дигеш, дадаазынын болгаш көк кадаан ийи холдуң кырызынга арта каггаш, дашка долдур куткан араганы кыстың адазынга ийи холдап сунар.
5. Айын, хүнүн айтырары.
Кудалар уткууру — хүндүткелдиң база бир онзагай хевири. Уругнуң ада-иезиниң аалындан оолдуң ада-иезиниң аалынга чедир чер аразы ырак болза, кудаларны үш катап суг уткуп алыр: ажар арт кырынга, кежер кежиг аксынга база доктаар чериниң чоогунга кудалар уткуур ёзулалды кылыр.
Чурум шыңгыы болгаш тода. Кудаларны бир дугаар уткуурда, бир бөлүк кижилер, ийи дугаар уткуурда, база бир өске бөлүк кижилер, үш дугаар уткуурда, база оон өске бөлүк кижилер оолдуң талазындан баар. Уткуп четкен бөлүк кижилерниң баштыңы суксунуг болур. Уругнуң талазындан уткуй келген кудаларга көгээржиктиң аксын ажыткаш, кундагага куткаш, баштай-ла уругнуң адазынга сунар, ооң соонда келинни үдээннерже улаштыр сунар. Кудалар уткууру дээрге бир черге аъттарындан дүшкеш, тур када доктаар, дыштаныр болгаш соок суксун ижери болур.
6. Өг долганыры
Чаа тиккен өг иштинге келин кижи орун кырынга олурар. Ону бир кадай кижи үргүлчү карактап чоруур: үнерге, кады үнер, кирерге, кады кирер. Келин кижи арнын чажырып алыр. Келинниң бажында баштаңгы кедирген турар, ооң кырындан думаалай кедирип каар. Кудага келген кижилер келин кыстың арнын көрбезин дээш, орун кырында олурган келин кыстың баарынга кылын кидис энчекти көжегелей азып каар. Ол уругнуң ашаа болур оол бо таварылгада чаа тиккен өгнүң иштинге олурбас, чүгле башкы сылдыс үнүп келгенде, ол чалыы кадайының чанынга чедип кээр.
1-ги чижек
Баштаңгызы маңнык болзун,
Челип четпес челелиг болзун!
Угулзалыг идик даараар,
2-ги чижек
''Соңгу эдээн
Хыныыр эвес болзун,
Киргенни уткузун
3-кү чижек
Өгүп турар оолдуг,
Чүгенин тудуп үнерде,
Чүгүрүктер маңнашпазын!
Хойтта кылып олурзун.
Азыы узун чүгүрүктерлиг,
Бурса (хоорай)
Шөлүглер
Аңгылал:Турцияның хоорайлары Аңгылал: Хоорай
Ихлас
Очулгазы
2. Аллax самед-дир. Самед: “бүдүн,
4.Aңaa денгежир чүве чок-тур
Чамыян Сегбеевич Куулар.
Куулар Чамыяң Сегбеевич.
Кууларларның тывылганы
Чамдык кижилер: - Чораан чорууңар чогузун, бодаан бодалыңар боттанзын! - деп, ол дашта бижик база бижип каан болган деп-даа чугаалажыр.
Пикассо, Пабло
Па́бло Ру́ис-и-Пика́ссо, долу ады — Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Ма́ртир Патри́сио Руи́с и Пика́ссо ( орус дылда французчудур Пикассо́ деп адап турар, Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Ruiz y Picasso;, Малага, Испания — 8 апреля 1973,, Франция) — испан болгаш француз чурукчу, скульптор, график, театр чурукчузу, керамист база дизайнер.
Бичии чораан үези болгаш өөренип чораан чылдары
1897 чылдың октябрь айның эгезинде Пикассо Мадридке келген. Ол Сан-Фернадонуң кадын-хааннарның чараш уран чүүлүнүң академиязынче дужаап кирген. Мадридке ол хөй нуруузунда Прадо аттыг музейниң коллекцияларын өөренип көрген.. А академияга уран чүүлдүң классиктиг чаңчылдарын өөренири Пикассога чалгааранчыг болган.
Овезова, Эне Меликкулиевна
Намдары
1949 чылда, школага өөредилгезин дооскаш, поступила на работу ученицей на Ашхабадскую прядильно-ткацкую фабрику. Ещё школьницей она ходила на это предприятие и носила родителя, которые трудились здесь, обед. После сокрушительного землетрясения в ночь на 6 октябрь 1948 чылда, помогала восстанавливать фабрику.
Чадамба, Леонид Борандай оглу
Чадамба Леонид Борандаевич (март 18, 1918 чыл – апрель 24, 1987 чыл) — шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, "Күш-ажылдың хоочуну" медальдың эдилекчизи, эң баштайгы "Үжүглел", "Тыва дыл", "Төрээн чугаа" деп өөредилге номнарының база "Аас-кежик", "Ак-көк хемнер", "Салгалдар", "Ивижилер" деп шүлүк болгаш проза номнарының автору.
Намдары
1942 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү, 1945 чылдан эгелеп ССРЭ-ниң Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнүнге кирген. Тыва Арат Республиканың Ордени-биле, Ленин ордени-биле, Күш-ажылдың Кызыл Тук ордени-биле ийи удаа, "1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынында шылгараңгай күш-ажыл дээш", "Күш-ажылдың хоочуну" медальдар-биле база Ушинскийниң медалы-биле, "Кызыгаар шерииниң тергиини" хөрек демдээниң ийиги чергези-биле шаңнаткан. ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 3 чыыжынга база Тыва областың ажылчын депутаттарының Совединиң депутадынга соңгуттуруп чораан.
У Цзэтянь
Ооң удуртуп турган тускай талазы дээрге экри кижиниң эрге-дужаалын эдилеп турганы бооп турар. Ынчап кээрге дөрт муң чылар тургузунда Кыдаттың төөгүзүнде чаңгыс борбак кыс император турган бооп турар. Өске төөгулүг удуртукчу херээженер «дулгуяк императрица» (тайхоу) деп албан-дужаалын оолдары көңгүс бичии турда чуртту баштаар турганнар.
Түлбер
Дорт очулгазы
(5) Дээр элимге олчам оглум  чүү  ус-шевер(?)  алды муң чылгым ...
Уйгур
Уйгур:
Түлбер
Салгалдары
XVII-XVIII векте орус улустуң бижиктеринде, Том хемни эжелей Түлүбер деп сөөктүң улузу чуртап турган деп бижип каан. Том хемге чурттап чораан Түлүбер дээр улустуң бир чамдыы орустар аразынга холужуп чиде берген. Өскелери амгы Шор чоннуң Кызыл-гая дээр сөөктүг кижилери-биле төрелдежип алган. Чогум Шор чонда амгы үеде чурттап чоруур Түлүбер деп улустуң салгалдары шаандагы төрээн сөөгүнүң адын утупкан.
Ялова (хоорай)
Утказы
Ялова ады, Ял-ова. "Овa" сөстүң утказы "хову".
Дылы
Күрүне дылы — турк дыл.
Куулар, Шагдыр-оол Сүрүң-оол оглу
Куулар Шагдыр-оол Сүрүң-оол оглу – "Өвүр кожуунунуң Арзылаң мөгези" (1968ч.) деп алдарлыг аттыг тыва хүреш мөгези. Тываның мурнакчы чолаачызы.
Ооржак Лопсанчап
Лопсанчап Ооржак Чываажык оглу (Лопсанчап Чываажыкович Ооржак; 1903-1977) – Cоциалистиг күш-ажыл маадыры, алдар аттыг малчын.
Гомес, Селена
2012—2014: Фильмнери база Stars Dance
Рэпер A$AP Rocky -биле катай бижиттинген «Good For You» деп лид-сингл июнь 22-де үнген. Каш шактар дургузунда ол ыры 36 аңгы чурттарда  iTunes -ту баштаан. Июнь 26-да ол ырының A$AP Rocky-ниң киржилгези чок музыкалдыг кливи үнген. «Same Old Love»  деп ийиги ырызының адын август 5-те  чарлаан. Август 18-те «Good For You» деп ырының чаартынган A$AP Rocky -биле катай  тырттырган кливиниң версиязын көргүскен. Август 26-да бир дугаар «Good For You» деп ырызы-биле Тейлор Свифттиң — The 1989 World Tour  турунга бараалгаткан.
Дизайнер
Adidas NEO деп бренд Селена Гомести  спорт марказының стилиниң иконазы кылдыр кылып алган. Артист база ооң дизайнери апарган. Контракт 3 чылга чардынган турган. Оон аңгыда, артист  Dream Out Loud by Selena Gomez деп аттыг элээдилерге таарыштыр даараан хептер биле каасталгаларлыг брендилиг. Ол 2009 чылдың күстен тура үндүрүп эгелээн. Хептери болбаазыраткан азы бойдус талазы-биле арыг материалдардан даараттынган. 2016 чылдың июнь 16-да Селена «Louis Vuitton»  деп культулуг брендиниң арны апарган. 2016 чылда  Селена Coach деп люкс американ брендиниң чаа арны апарган. База ооң креативтиг директору Стюарт Веверс-биле  брендиниң каасталгалар коллекциязының дизайнери апарган.
Примечания
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Июльдуң 22 төрүттүнген
Самбога Россия Чемпионады 2008
Шөлүглер
Аңгылал:Спорт в России в 2008 году Аңгылал:Март 2008 года Аңгылал:Чемпионаты России по самбо Аңгылал:Спортивные соревнования в Москве Аңгылал:2008 год в самбо
Түрк
Түрк — шаандагы аймак ады.
Ады-сывы
Түрк, көк түрк, түрк сир бодун.
Чаңчылдары
Хымыс ижер улус-тур, чамдыкта олар хымысты эзиртир ижип алыр-дыр.
Адазы, кады төрээн акызы, улуг акызы өлзе соңгу иезинге, кернинге, чеңгезинге өгленир апаар
Археология
Бир-ле чевег чанынга даш көжээ тывылган. Ол дашта кижилер биле аъттар сиилбип каган, ону эртемдээнер Кудыргэ дажы деп адап алган.
Уйгур Эл
Баштакчызы
Аймак баштап турар кижи «хаан» деп эрге дужаалдыг турган. Баштайгы хааннары Йаглакыр сөөгүнден укталган.
Ояперь, Ольга Видриковна
Намдары
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 8 апрель 1971 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких результатов в сельском хозяйстве и рекордные показатели в животноводстве Ольга Видриковна Ояперьга Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Он Уйгур
Кыдат төөгү бижиктери
Юань-гэ, азы хойху аймаан Уху, Угэ деп база адап чораан; Суй төрези оларны Вэйгэ деп адап турган. Ойхорлар болза сүлдези бедик, дидим чон. Аймак улзунга баштай даргалар турбаан; аал бүрүзү суг, одар-белчиир четчири билек көжүп амыдырап турган. Аъттан дүшпейн часпас адар улус тур; олар мал орлаар дээнде кедергей апаар. Тукюе төрезинге чагыртып чораан улус тур. Соңгуу чүктүң ховуларынга, тукюе күрүзүнге бараан бооп, ооң мааадырлары хамык дайзыннарын базып, тиилеп чораан дыр.
Тофа кижи
Совет эрге чагырга
Колхозтар тыптып кээрге улустуң ивилерин, чылгызын хынаап апарган, кижилерниң эт-севин безин анаа-ла хавырып алгаш баар үе келген. Чаа үениң ёзузу-биле хуу өнчү-хөреңги турбас ужурлуг, кижиниң таакпы тыртар даңзазы безин ниитилелдиң өнчү хөреңгизи апарган. Сөөк, сөөгү-биле, аал, аалы-биле чурттап чораан улустуң чуртун хувискаалчылар үлежип алган. Хувискаалчылар кедереп туруп бээрге, 1932 чылда төрүттүнген анайларның 75 хире хуузун кылыы хайынган тофалар боттары өлүрүп чок кылган. Хувискаалга удурланган улусту большевиктер каржы, дошкуну-биле базып каапкан. 1933 чылда кожуун даргалары төрүүр ивилерни боттары хайгаарап чайлаан. Тофа чон ивилери чок арткаш баксырап эгелээн, иви кежинден идик-хеп, барбалар дараап кылыр чаңы чидип эгелээн. Олар орустарның хевин кедип эгелээн, ол болза резин идик, фуфайка, ушанка-бөрт. Өгбелери ышкаш эът, ак-чемни база шоолуг чивестээн. Тофалар орустарның консерва, капуста, картошка, макарон хевирлиг чемин чип өөрени берген. Соонда чылдарда колхозчу тофаларга 200 чедир иви малын азыраарын чөпшээреп каарга. Ядарай берген чон иви садып алыр-шаа безин чок апарган.
Тофалар чуртунга орустар инектер азыраар деп бодаан, инек оъткарар тааржыр черлер тывылбаан. Тофалар огород тарывас улус, мал-маган тутпас улус. 1960 чылдарга чедир кыш санында-ла эр-херээжен улус дөгере тайгаже аңнап чоруй баар турган. Колхозтуң ивилерин каш борбак кижи кадарып артып каар-ла турган. Акша-шалыңныг ажыл черлерин сарыг орустар эжелеп алган турган. Ол черлер дээрге магазин, райпо, уруглар сады, библиотека, эмчи чери, пекарня, сельсовета, бухгалтерия, почта, аэропорт.
Тофаларның өгбелери таңдыларынга чалбарыыр турган. Таңды кежии-биле амыдырап чоруур улус өгбелериниң чаагай чаңчылдарын уттур чыгыы турган.
Сөөктери
Сөөк деп сөстү тофалар «нён» азы «сөөк» дээр. Кожа сөөктүң улузу «аймак» кылдыр бөлүглежир.
Аас-чогаалы
Иван Сергеевич (1900-1971), биле Николай Сергеевич (1911-1976) Баканаевтер, оларның кырган-ачалары Унгуштаевтер.
Сергей Спиридонович Унгуштаев (1874-1952), ооң оглу Иван Срегеевич Унгуштаев (1908-1975). Сергейниң акызы Михаил Николаевич Унгуштаев (1879-1951). Михаилдиң авазы Варвара база тоолчу кижи турган.
Эрги чаңчылдары
Ыр: Ырак, узак аъттангаш Улуг чурттан үнген Кара Туба. Улуг Ына аксынга тура дүшкен! Кара-саазын тыпкаш, Узун Удаже айыткаш! Аалдап келгеш чораан олчаан, Алдыы черде улуг хоорай тыпкан! . Элеңге деп херээжен кижиниң ырлаан ыры-дыр.
Астыг
Дөс
А А
Роббек, Василий Афанасьевич
Намдары
1974 чылда кандидат диссертациязын камгалаан темазы «Виды глаголов в эвенкском языке», 1992 чылда — доктор диссертациязын темазы «Грамматические категории эвенкского глагола в функциональном семантическом аспекте». Ооң удуртулгазы-биле алды кандидат база чаңгыс доктор диссертациязы камгалаттынган. Аңаа соңгу филология кафедразын ажытканының ачы-хавыяазы хамааржыыр Якутскунуң күрүне университеди, Соңгу чоннар суурга бир дугаар колледж Черском, эвен база эвенкий килдистери башкы училищелери Якутск.
Шөлүглер
Аңгылал:Россияның күрүне башкы университединиң доозукчулары Аңгылал:Филология эртеминиң докторлары Аңгылал:Саха (Якутия) Республиканың алдарлыг эртем ажылдакчылары
Чеди-Хаан
Чогаалдарда
Поляр сылдызы шимчевес, өске сылдыстар ону долгандыр шимчеп турар. Чеди-Хаан сылдыстан дүнеки үени билип алыр. Бурунгу өгбелеривис Чеди-Хаан сылдысты – "Сес-кежик сылдызы" деп адаар чораан. Сүбедей "Чеди-Хаан" кылдыр адап каан дээр. Сылдыс бүрүзү аттарлыг – неделя хүннери.
Шагаада чолукшуурунуң болгаш кадак тутсурунуң чурум-ёзулалдыг дүрүмнери
Бо байырлалдың ханы утказы адында безин илереттинген. Шагааны тыва чон «Шагның чаазы» кылдыр тайылбырлаар. Чуртталганың чаа долганыышкыны, дескиндирии, чаа чуртталганың эгези, ай календары-биле Чаа чылдың эгези.
Чолукшуур деп сөс боду «чол, чол-кежик» деп сөстен укталган болуп турар. Назы-хары бичии кижи ийи холунуң адыжын өрү кылдыр көдүрүп, кырган кижиже сунуп, ооң шенээн тударын кызыдар.Улуг назылыг кижи адыжын куду ийи холун аныяк кижиниң холдарының кырынче салыр. Бо чүүл ханы ыдыктыг уткалыг болуп турар, чүге дизе тыва, түрк культурада назы-хар дыка улуг уткалыг чораан. Кырган кижи чечен-мерген угаанныг, чурттап эрткен назынының иштинде хөй буян-кежикти чыып, узун назынын аныяктарга берип, хайырлап, сөңнеп, чөпшээреп турары ол болур. Мындыг кылдыныг чылда чүгле чаңгыс катап «күштүг» турган. Ындыг амырлажыышкын ийи-үш неделя дургузунда уламчылаар турган. Бир эвес үе-черге улустар амырлажып турар болза, эртемден А.К. Күжүгеттиң бижип турары-биле алырга, олар маргылдаа хевирлиг ойнай-сылдай амырлажып чораан. Кым бир дугаар холдарын адыжы-биле өрү тудуптарыл, ол хүндүткелин көргүзүп турар болур. Өскези база-ла ийи холун адыжы-биле өрү сунуп, бир дугаарын мурнай аарак адаанче салыптарын кызыдар. Бо мындыг маргылдаа кым бир дугаар холдарын черге дегзиптеринге чедир уламчылаар. Бичии назылыг кижиге дуза херек үеде деткимче чедирерин көргүзүп турарын илереткени ол. Чолукшулга улуг назылыг улустарга хамааржырын демдеглексеп тур бис.
Кадактың ажык талазының бир чартыын бичии сыккаш, ажык адыштарынга салып алгаш сунар. Сыйган талазы тутсуп турар кижиже көрүнген турар. Бо болза арыг сеткилден тутсуп турарын илередип турары болур.
Магритт, Рене
Биографиязы
Сенто галерея-биле чарган контрактызын күш чок болдурган соонда, Магритт Брюссельче эглип келгеш, катап реклама-биле ажылдай берген. Дараазында акызы-биле үргүлчү орулга киирер агентилел ажыдып алган. Ийиги делегей чергелиг дайын үезинде Бельгияның герман эжелел үезинде Магритт бодунуң чуруктарының өң гаммазын болгаш стилистиказын өскерткен. Ренуарнуң стилистиказынга чоокшулап тура, чурукчу чонну сергедип, оларда бүзүрелди оттурарын кол деп санап турган. Ынчалза-даа дайын соонда, ындыг "чырык" стильге Магритт чурувастаан, ынчангаш ооң чуруктары эрги дайын бертинде чылдарның хевиринче эглип келген. Чуруктарын болбаазырадып, экижидип тургаш, ол бодунуң ужуру билдинмес стилин үзе хевирлеп алгаш, бүгү-ниитиниң үнелээшкинин чаалап алган.
Философия болгаш стили
Магриттиң сорулгазы, ооң чугаалааны-биле, – көрүкчүнү бодандырары. Ол дээш чурукчунуң чуруктарын бо-ла  ребустар сагындырар. Төндүр тыптынмас ребустар, чүге дээрге олар боттуг чүүлдүң алыс-ужурунуң дугайында айтырыгларны салып турар. Магритт бүгү үе дургузунда көстүп турар чүүлдүң мегезин, ооң бистиң анаада эскербес чажыт шынын дугайында чугаалап турар. "Бо дээрге ол эвес-тир" деп анаа чүүлдер адаанга чурукчунуң бижээн бөлүк ажылдары билдингир. Ылаңгыя "Бо дээрге даңза эвес-тир" деп бижээн таакпы даңзазы чуруттунган «Вероломство образов» деп чуруу ат-алдарлыг. Мынчангаш, Магритт "чүвениң дүрзүзү - чүве боду эвес" деп көрүкчүге база катап сагындырып турар.
Демдеглелдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Ноябрьның 21 төрүттүнген
Тыва өг-бүле: Тывылганы, төөгүзү, кижизидикчи салдары
Төрел деп чүл?
Тывалар төрелдерин “ хан төрел, чоок төрел, ырак азы элеге төрел” деп ылгаар” деп автор айыткаш, ук билиглерниң утказын мынчаар көргүскен:  “Хан төрел дээрге чаңгыс ададан азы иеден үнген, бир өгбеден укталган бөлүк кижилерни ынча дээр” (1. а. 93 ).
Ёзулалдар
Чоннуң ёзулалдары хөй. Оларның утказы ханы өөредиглиг. Кол нуурузу чурумга хамаарышкан болгаш кижи бодун каяа, канчаар ап чоруурун назы-хар аайы-биле өөредип турар. Амыдыралдың болуушкуннарынга дүүштүр кылыр-кылбас чүүлдерин айтып тайылбырлаар. Ынчангаш оларны кайы-даа назыда сагыыры албан. Ёзулалдарны сагыыр кылдыр өөредири дээрге өг-бүлениң кижизидилге ажылы болур.
Тогус
Тогус — тос.
Мюрдаль, Альва
Демдеглелдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер Аңгылал:Февральдың 1 мөчээн Аңгылал:Январьның 31 төрүттүнген
Чеди-Хөл кожууну
Сумулар чизези
Алды сумулуг кожуун-дур.
Сувандии, Иван Максимович
Намдары
И.М. Сувандии СЭКП ТК-ның чанында Дээди партия школазын доосар аргалыг болган. 1980 чылда ону СЭКП-ниң Чөөн-Хемчик райкомунуң бирги секретарынга соңгаан. Ол албан-дужаалга 1985 чылга чедир ажылдаан болгаш улуг кожууннуң көдээ ажыл-агыйын хөгжүдеринге улуг үлүүн киирген. А ооң дараазында Күрүнениң агроүлетпүр даргазынга ажылдаан.
Чем чиириниң бертинде номчуп алыр чалбарыг
Буддизмниң порталынче Чем чиириниң бетинде номчуп алыр чалбарыг — буддизмниң чаңчылдарының чалбарыы.
Очулга, утка
Деңнеттинмес башкымга эртине Буддага Деңнеттинмес камгалакчы эртине дээди Дхармага Деңнеттинмес улаачыга эртине Сангхага Камгалакчы Ховар Дээди Үш Эртинемге өргүлүмнү өргүдүм.
Тыва чугааның ажык эвес үннери
Тыва чугааның чиңгине үннери
Бо дээрге, өгбелериниң чугаазындан салгал дамчып келген үннер-дир. Тыва чугаада 72 хире ажык эвес үннер бар. Ол хамык үннерни аайлап салырда, тускай систематика херек. Үннерни аайлаарда дыл эртеминде ажыглап турар «фонема» биле «аллофон» деп терминнер дугайында билигни ажыглаза чогуур боор. Хамык үннерни болгаш ооң чүзүн-бүрүн янзыларын айтырда В. М. Наделяевтиң чогаадып каан фонетиктиг транскрипциязын ажыглаан.
Фонема [γ̤ ̣]
Сөстүң материалдыг бүдүжү өскерилзе увулярлыг үннерниң чидер чаңы илдең апаар.
Анчимаа-Тока, Хертек Амырбит кызы
Намдары
Москвада И.В. Сталин аттыг Чөөн чүктүң ажыл-ишчи улустарының Коммунистиг университедин 1935 чылда дооскан. Өөренип турган чылдарында уран-чүүл-биле ажылдап турган, эң бир дугаар тыва улустуң ырызын граммофоннуг пластинкага бижидеринге ыраажы кылдыр киришкен. Тываже ээп келгеш Тыва Арат Республиканың Аныяктарының Революстуг Эвилелинге ажылдап турган. 1938 чылдан тура Тываның Араттың Революстуг партиязының Төп Комитединиң херээженнер-биле ажыл-агый чорудар килдизиниң удуртукчузу чораан. 1940 чылдан тура Анчимаа Хертек Тыва Арат Республиканың Биче Хуралының даргазы апарган — ол дээрге бүгү делегейде эң бир дугаар парламенти даргазы кылдыр херээжен кижи олурупканы бооп турар.
Чаңчыл – сагылгаларывыс
Эр кижиниң эдилели
Ээрип турган чүң адаа-биле бичии уругларны эртпезин чагыыр, чүге дээрге өспейин баар дээр.
Хемнер белдиринге, улуг оруктар аксынга көдүрер даш дээр даштар бар болгулаар. Аъттыг, чадаг-даа чорумалдар аңаа доктаап, күжүн шенежир. Дашты угбас-даа кижилер холу-биле аңаа дээп каар.
Шагаа
Эътти салыры база чурумнуг, хой ужазынга чоданы эштээр, төшке база ону эштеп болур.
Бүгү делегейниң херээженнер хүнү
Байырлалдың тывылган чылдагааны:
Шынында Клара Цеткин солун болгаш чараш херээжен турган. Клара немец хүрээ-школа башкызының өг-бүлезинге төрүттүнген. Башкы мергежилди шиңгээткеш, ол үениң көскү аныяктары ышкаш аңгы-аңгы политиктиг кружоктар барып турган, ынчан бодунуң келир үеде өөнүң ишти болур Осип Цеткин-биле таныжып алган. Ынчалза-даа герман чазак Осипти бүзүрел чок дээш чурттан чоргузупканнар. Аныяктар Парижче чоруй баргаш, өгленип алганнар. Клара 2 оолду божаан.
Доткан, Ховалыг Сонам оглу
Дөс
Ховалыг Сонам оглу Доткан // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл. 2004. С. 134
Месси, Лионель Андрес
Лионель Андрес Месси (1987 чылдың июнь 24-те чылда Аргентинаның Росариога төрүттүнген) — Аргентина чурттуг футболист, Испанияда Барселона дээр клуб дээш ойнап чоруур, 2011 чылдың чайындан тура Аргентина командазының капитаны. Амгы үениң база бир эң шыырак ойнакчызы кылдыр санаттынып турар болгаш, бүдүн төөгүде эң шыырак ойнакчы-дыр. "Барселона" аттыг клубтуң өөреникчизи. Амгы үеге чедир Месси 8 Испанияның чемпионады титулунуң, 4 Лиги чемпионов УЕФА-ның, 5 Испанияның кубогу, 7 Испанияның Суперкубогу, 3 Европаның Суперкубогу болгаш делегейниң футбол клубтарының аразынга 3 дакпыр чемпиону болгаш тиилекчизи. .
Намдары
Месси футболду 5 харлыындан футбол сонуургаар улустуң "Гландоли" деп аттыг клубка ойнап эгелээн. Мессиниң бирги кичээлдеринче кырган-авазы Селия чедирип чораан. Ол өг-бүлезинден Мессини келир үеде бут бөмбүү ойнаар кижи боор деп идегеп чораан. Месси ооң күзелин оттуруп, үргүлчү киир теккен голдарын кырган-авазынга тураскаадып чоруур. Барселонаның чаштар өөредир академияның доозукчузу, бир дугаар улуг командага 17 харлыг тургаш ойнай берген. Оон бээр Барселона дээш ойнааш, 4 «Лига Чемпионов» (2005/06, 2008/09, 2010/11, 2014/15), чеди катап «Примера» (2004/05, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2012/13, 2014/15), үш «Кубок Испании» (2008/09, 2011/12, 2014/15), алды катап «Супер кубок Испании» (2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013), ийи «Суперкубок Европы» (2009,2011), база ийи делегей чергелиг клубтар аразында чемпионатка (2009, 2011) тиилекчизи болуп турар.
«Лига чемпионов» турнирге (2008\09, 2009/10, 2010/11, 2011/12,2014/15) эң көвей бөмбүк киир тепкен ойнакчы. Төөгүде чаа рекордчу, «Лига Чемпионов» турнириң беш улай эң хөй голдар киир тепкен ойнакчызы. Испанияның чемпионадының эң тергиин голеадору (2009/10, 2011/12, 2012/13)
Киргиз чон
Дылы
Киргиз дыл. Кыпчак дылдар бөлүүнге хамааржыр.
Брахмагупта
Брахмагупта, Брамагупта (ब्रह्मगुप्त, 598—670 хире) — индий  болгаш . Удджайнда обсерваторияны удуртуп турган. Византияга болгаш ислам чурттарга астрономия сайзыраарынче илдең салдарны киирген, астрономнуг санаашкыннарга алгебраның аргаларын ажыглап эгелээн, тик, кадар болгаш казыыр хемчеглер-биле операцияларны киирген. Бистиң үеге чедир ооң кол чогаалы «Брахма-спхута-сиддханта» шыгжаттынып четкен  («Брахманың мергежээн өөредии», азы «Брахма системазын эде көргени»). Чогаалдың колдуу кезии астрономияга хамааржыр, ийи эгелери (12-ги биле 18-ки) математикага хамааржыр.
Намдары
Араб эртемден Аль-Бируни «Китаб аль-Хинд» (1035 хире) деп номунда индус астрономнарның идейлерин тайылбырлаан. Ажылында болза Брахмагуптаны эң улуг авторитет деп айтып турар.
Брахма-спхута-сиддханта
«Брахма-спхута-сиддханта» («Брахманың мергежээн өөредии», азы «Брахма системазын эде көргени» ) — математиканы болгаш астрономияны бижээн Брахмагуптаның эң билдингир ажылы-дыр. Трактатты шүлүглеп бижээн, ында чүгле түңнелдерин шынзыдылга чокка бижээн. Ажылында 25 эге бар (өске дөстерде 24 эге биле таблицаларлыг капсырылга бар деп турар).
Математикаже үүлези
f
— үш булуңчуктуң талалары,
Шөлүглер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер
Байжигитова, Айнаш
Шөлүглер
Аңгылал:ССРЭ-ниң район совединиң депутаттары Аңгылал:Гурьевской область совединиң депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Дали, Сальвадор
Бичии чорааны
Сальвадор Дали Испанияның Жирон провинциязында Фигерас деп хоорайга   шыдалдыг нотариус өг-бүлеге 1904 чылдың май 11-де төрүттүнген. Ол каталон нациялыг кижи. Сальвадор бодундан аңгыда, Анна Мария Дали (Anna Maria Dalí, 1908 чылдың январь 6 — 1989 чылдың май 16) дуңмалыг болгаш улуг акылыг (12 октября 1901 — 1 августа 1903), акызы менингит аарыгдан аараш кызыл дустаан. Сөөлүнде Сальвадор 5 харлыг турда, Сальвадор ада-иези-биле акызының чевээнге барганнар. Ынчан Сальвадорга ада-иези мынча дээн: сен акыңның  реинкарнациязы-дыр сен.
Элээди үези
Живопистиң чаа агымнарын өөренип көргеш, ол кубизм болгаш дадаизм методтары-биле эксперимент ажылын чоруткан. 1926 чылда Далини башкылары-биле багай харылзаалыг дээш Академиядан үндүрүпкен. Ол чылын Дали бир дугаар Парижке чорааш, Пабло Пикассо-биле найыралдажып алган. Дали бодунуң чуруттунар стилин тыварын оралдашкан. 1920 чылдарның төнчүзүнде Пикассо биле Жоан Миронуң салдары-биле элээн ажылдарны кылган.1929 чылда Бунюэл-биле сюрреалистиктиг «Андалузский пёс» аттыг фильмге катай киришкен.
Сюрреалистерден чарылганы
1936 чылда Каудильо Фрáнко эрге чагыргага олуруптарга, Дали сюрреалистер-биле бакташкан. Ооң түңнелинде Далини сюрреалистер бөлүүнден үндүрүпкен. Ооң харыызынга Дали мынча дээн : «Сюрреализм — дээрге мен-дир мен».
Бояршинов, Михаил Иванович
Михаил Иванович Бояршинов (1904—1988) — совет эртемден-металлург, техниктиг эртеминиң кандидады (1949), профессор (1959).
Санчат, Саян
Шаңналдары, аттары:
Дөзүк
Аңгылал:Спортчу Аңгылал:Бокс Аңгылал:Тыва кижи
Селчук-бей
Селчук-бей (турк дыл: Сельчу́к-бей, Түркмен дыл:Seljuk beg /  Сельджу́к бег Дукак) (Сал-Чик) Араб дыл: السلاجقة As-Saljaq;  Seljak, Saljuq, Seljuq) — Сельджук ибн Дукак ( Дукак оглу Селчук бей — Түрк Огуз чон сөөктүг,  селджуктар күрүнези тургукчузунуң адазы.
Бабич, Евдокия Фёдоровна
Намдары
Көдээ суур Малаховский чурттап турган. 12 декабрь 1992 чылда чок болган.
Вуйчич, Ник
Намдары
Он харлыында Ник сугга дужуп өлүр дээн. Ол иезинге эштиксеп тур мен мени ваннаже аппарып кал дээн. Бо дугайын ол мынчаар сактып турар «Мен арным биле сугже көрнүп алырым дээш, ынчалза-даа дыка берге мындыг байдалга. Менээ чүү-даа болдунмаады. Ынчалза-даа ол кыска үеде мен дыка илдең кылдыр бодумнуң похорономну чурукка көрүптүм ада-ием туруп алган… Ынчан мен билдим, оларга аарышкы чедирип шыдавас мен, бодумну өлүрүп шыдавас мен. Шупту ада иемден көрген чүүлүм – оларның канчаар-даа аажок улуг ынакшылы меңээ».
Апрель 11-де 2015 чылда «Андрей Малахов биле бөгүн кежээ» деп ток-шоуга киришкен россияның телевидениезинге бир дугаар каналга, оон база катап бир чыл болгаш – ийи үндүрүлгеге ола программага «Чугаалазын».
Меге
Дөс
Аңгылал:Термин
Тойота Дуэт
Дөзү
Орус википедиядан очулдурттунган.
Кыргыс
Кыдат төөгү бижиктери
...
Чинагийн, Галсан
Ажылдары:
Шүлүк номнар:
Ие кижи
Удазында ораашпайн, улуг ижин бүдүрүп, идик-хевин каастап-даарап, өөк-маагын илбишаан, саан-савазын салбайн, улусту кайгадып, мактадыры база бүдүш-түр.
Эрес-шудургу, эртем-билиглиг, ажыл-агыйлыг,өнчү-хөреңгилиг болуруүениң негелдезинге дүгжү бербес деп бе?Ажылгыр, үүлези бүдүнгүр, бергелерге торулбас, омак-сергек болуру бо үениң ёзулуг кызы ол эвес бе?
Кыс кижи чазык боор. Ооң чылыг хүлүмзүрүүнден эргим-чаражы, ээлдек-эптии көстүр болгай.
Дөс
И И И
Наадым-2016
Эң тергиин өг
2016 чылдың август 14 хүнүнде Кызыл чоогунда Тос-Булак деп черге өглер хоорайын тиккен турган. Аңаа Наадымның янзы-бүрү маргылдаалары болуп эрткен. Ооң иштинде, "Эң тергиин өг" шилилгезиниң мөөрейи.
Идепкейлиг киржилге дээш хүндүлүг бижиктерни эң ыраккы кожууннар, Тожу биле Тере-Хөл кожууннары, алган.
Викрамашила
Викрамашила дугайында
1193 чылда Бхактиар Кхилджи деп шериг баштыңы бодунуң шерии-биле үптеп халдаан. Ол болуушкуннуң соонда Индияның сарыг шажыны катап тургустунмас кылдыр сандараан.
Наадым-2016
Тулган малчыннар
Тыва Республиканың көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының үшкү чергениң дипломнарын болгаш үнелиг шаңналдарны дараазында мурнакчы малчыннар алган:
Демдеглелдер
Н Н
Өг-бүлениң эп-найыралы
Өг-бүлениң эптиг, найыралдыг чурталгазын камнап, ону чүгле үргүлчү “быжыглап” турар болза эки. Мону кончуг бодамчалыг, ужур-уткалыг кылыры чугула. Чижээ, өг-бүле байырлалдары – төрүттүнген хүннер, мугур харлар, ёзу-чаңчыл байырлалдары – уруг дою, баш дүгү хылбыктаары дээн ышкаш өг-бүлеге байыр-дой эрттирер чылдагааннар тыпты бээр болгай. Чүгле оларны эзиртир суксун чокка, спортчу оюннар, делгелгелер эртирип болур. Чүгле мону углаар, удуртуп баштаар кижи өг-бүлеге черле албан турар ужурлуг. Ол кым-даа болгай-ла: кырган-ачазы, улуг оглу, даайы-даа, база маңаа өске улустуң деткимчези, дузазы черле херек, аңаа киржиринден улус ойталавас болза эки, “Демниг сааскан теве тудуп чиир” дижир болгай. Эвилелдежип алгаш, кандыг-даа үүлени бүдүрүп болур.
Хакас Республиканың Чазак Даргазы
Бүрүн эргелери
Хакас Республиканың Баштыңчызы - Хакас Республиканың Чазак Даргазы, Хакас Республиканың Конституциязының 96 дугаар статья ёзугаар :
Шөлүглер
*
Кызыл
Төөгү
Хоорай Белоцарск, Урянхайск, Хем-Белдири деп аттарлыг турган. 1920 чылда хоорайны Красный, тывалап Кызыл деп адаарын Сибирьниң ревкомитединиң төлээзи И. Г. Сафьянов саналдаан. 1925 чылдың декабрь 24-те ТАРН ТК-ның (Чиңгине секретары М. Буян-Бадыргы) тускай доктаалы-биле Тываның найысылалын Кызыл деп албан ёзу-биле адаан.
Тыва кижи
Дыл-домаа
Дыл шинчилекчилери Алдай-Саян девискээринде тускай Саян дылдыг улустуң идиомнарын аңгылап алган. Саян дылдыг улустуң идиомнарын 2 улуг бөлүкке чарлыр; хову чер улузунуң дылы, тайга чер улузунуң дылы.
Тайга чер улузунуң дылы.
Тере-Хөл диалектизинде, моолда: ховуда чуртап чоруур улустуң чугаазында, көк-мончактарның дылында өк-биле адаар ажык үннер чок.
Чооду Владимир Карбый-оолович
Намдар
1935 чылдың апрель 22-де төрүттүнген. Самагалдай чеди чыл школазын, ооң соонда башкыларның түр курузун дооскаш, башкылап турган. Комсомолдуң Тес-Хем рвйкомнуң ийиги, бирги, БАЛКЭ Тыва обкомнуң ийи секретарынга ажылдаан. Партияның дээди школазын дооскан.
Кызыл
Дипломаттыг албан чери
Хоорайда Кол консул чери ажылдап турар Моол.
Тыва кижи
Генетика
Ава кижи таварыштыр оол биле кыс уругже дамчып чоруур. Эр кижи таварыштыр ажы-төлүнче митохондриалдыг ДНК дамчывас.
Венеролог
Дөс
В
Чойган (аржаан)
Эмнээр аарыглары
Чойган аржаанында углекистиг хей черден үнүп турар болганда, кижиниң хан-дамырларын арыглаарынга салдары дээштиг. 1970-80 чылдарда ону ынчаар шинчилеп көрген. Хан-дамырларның ханазынга янзы-бүрү бүдүмелдер чыглы бээрге, ханның эрттер оруу кызаа апаар. Ону хынаарда дыка нарын херекселдер садап апаар. Дамырда хан канчаар эргилип чоруп турарын көрүптер. Чогум-на хан эки арыгланыр бе дээрзин ам-даа хандыр шинчилээр (2014 чылдың июнь байдалында).
Хонда
Дөзү
Орус википедиядан очулдуртунган
Кызыл-Даг школазы
Улусчу педагогика
Чижек темалар: "Саң салыры", "Чер дагыыры", "Суг дагыыры", "Чалбарыглар" (отка, сугга...), "Йөрээлдер", "Ужур-дүрүмнер", "Өгге кирерде...", "Кыс уругнуң кижизидери", "Оол уругнуң кылыр ажылдары", ...
Тофа дыл
тоъфа
Н. П. Дыренокова 1930 чылдарда тофа дылдың үннерин шинчилеп тургаш [ф] деп үн барын эскербээн.
Чиде берген сойыт чоннуң чугаазында [ф] деп үн турган. Моол күрүнеде Көъп-Суг-Хөлде Барыын биле Чөөн тайгада чурттап турар тухаларның чугаазында [ф] деп үн чок. Тере-Хөл биле Тожу улузунуң эрги чугаазында база ындыг үн турбаан. Дылын оскунар деп барган чоннуң фонетиказы өкерлир ужурга таваржыр бээр. Соңгу үениң ачы-үрези ада-өгбелериниң адап турган сөстерин өскээр адап эгелээр-дир.
қара-һааш
Тофалар аразынга чурттап чораан қара-һааш деп сөөктүң улузу чүс чыл бурунгаар-ла өске сөөктүң улузу-биле холужуп чиде берген.
Кызыл-Мажалыктың 1 дугаар школазы.
Кызыл-Мажалыктың 1 дугаар школазы - Барыын-Хемчик кожуунга бир дугаар ажыттынган школа. 1929 чылдың август 20-де. Школага 20 өөреникчи сан, үжүглел, гимнастика өөренип турган.
Тофа дыл
В. И. Рассадин
— Ам мен тода вердiм! Оода чараш сен эрген! – дэйiдiрi hөөрүктү. – Ыньҷап төдү чүменi тодуруп қыня черлеп чыът! – дэйiдiрi.
(тофа тоол)
Цеченлиң
Төөгү
Тус турар черин шилиири база бирги дажын салыры ламаларның, чүдүкчүлерниң болгаш Ооржак Ш.Д. киржилгези-биле болган. Камбы-Лама Чырыткылыг 14-кү Далай-Лама Башкыга кээп чорааш, бүгү Тываның буддистчилерниң мурнундан Далай-Лама Башкыдан хүрээ тудуун йөрээдир база адын тывызарын дилээн. Төвүт дылдан Цеченлиң деп сөс "Улуг Ынакшыл Өргээзи" ("Улуг Ынак Сеткил Өргээзи") дээн (орустап "Обитель Великой Любви").
Арсланбек Султанбеков
Домбыра
Кара кыс ауылыма кельгенде,
Байкова, Татьяна Дмитриевна
Намдары
Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында Челябинск хоорайже чайладыр көжүрген. После завершения военных действий вернулась обратно в Бородино и вновь стала работать в колхозе.
1956 чылда чок болган. Демьяновское чевегге орнукшуткан, бо үеде Клин хоорайның кыдыы. Хөөрү читкен.
Кызыл-Тайга
Кызыл-Тайга - Сүт-Хөл кожуунда суур.
Төрел салгалын канчаар санаарыл
Чогаалчы кижи этнографияны чиге билген тудум, ооң чогаалдары чүгле номчуштуг болурундан аңгыда, төөгү шынныг амыдыралчы болур. “Эрги хонаштар” деп романымны бижип тура, тываларның бурун төөгүлүг чаңчылдарын өөренип көөр ужурга таварыштым. Тывалар кезек-кезек этниктиг бөлүктер болуп алгаш чурттап, бир хемде чурттап чоруурлар колдуунда төрел болу бээрлер. Мынчап кээрде, өг-бүле тударының айтырыы арай нарыыдап келир. Тыва төөгүзүн салгалдан салгал дамчыштыр билир, угаан-сарыылдыг кырганнардан ол дугайында билип алдым. “Тывалар өг-бүле турарда, төрел чорукту канчаар сагып чорааныл?” – деп, мээң айтырыым мындыг. “Тывалар төрел хан холушкаан кедергей шыңгыы сагып чораан. Сес ада (төрел) салгалы эрте бээрге, ам чөпшээрээр турган” – деп харыы дорт болду.
Мону харыылаары арай нарын, белен-селен кижи бажынга кириксевес. Кол-ла чүве – сес ада азы төрел салгалы-биле сес ада ызыгуур салгалын ылгаары чугула. Бо үениң аныяк байтыгай, элээн улуг назылыг кижилери безин мону орта оваарып билбес. “Сес ада салгалы” дээрге, сес төрел салгалы, деп билип алыры чугула. А “сес ада ызыгуур салгалы” деп чүл дизе, кижиниң ада-ызыгуурунуң сес салгалы. Санап көрээлиңер. Мен, ачам, кырган-ачам, ачамның кырган-ачазы, кырган-ачамның ачазы, кырган-ачамның ачазының ачазы, кырган-ачамның кырган-ачазы. Бо дээрге сес ада ызыгуурунуң салгалы-дыр. “Тывалар өг-бүле тударда, төрел ёзунуң канчаар барымдаалаарыл?” – деп, чоокта чаа менден үш кижи айтырыг салган. “Сес ада азы төрел салгалы эрте бээрге ажырбас” – дээримге, маргылдаа кыптыга-ла берген. “Хей чүве-дир. Дөрт ада (төрел) салгалы четчир.” – деп, харыы мындыг. Мында билдинмес чүве “ада” деп сөс будулгаазынны үндүрүп, ук айтырыгга харыыны нарыыдадып турар. Ада деп чаңчыл болу берген чугаа хевирлиг. Чүге ие болбас деп. Ынчангаш ада дээрге-ле төрел дээнин билип алза чогуур.
Кувезин, Альберт Будачыевич
Намдары
Альберт Кувезин 1965 чылдың ноябрь 27-де Кызыл хоорайга төрүттүнген. Кызылдың уран чүүл училищезиниң гитара болгаш улусчу херекселдер клазын дооскан. Элээн чылдар ишти Тыва Күрүне филармониязының хөгжүмчү бөлүктери-биле ойнап чоруп турган. 1992 чылда тургустунган Хүн-Хүртү бөлүктүң үндезилекчилериниң бирээзи. Хүн-Хүртүден аңгыда 1992 чылда Иван Соколовский-биле Ят-Ха деп бөлүк база тургузуп алган.
2009 чылдың апрель 15-де «Хөй чылдар ишти ажыл-ижи, культурада болгаш хөгжүм уран чүүлүнде ачы-хавыяазы дээш» Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы атты тывыскан.
Меркит
Меркит – шаандагы аймак ады-дыр.
Вентиляция
Амгы үениң эмнелге бажыңнарында агаарны арыдып турар вентиляция деп тускай хүртү кылып каан турар.
Вань омырез воштон понна пуктон но сое педласянь ӵем кутӥськись отрабатывать палэнтон. Таяз учыре вӧзаз кулэ ортчытӥсько: кондиционирование омыр, фильтр, яке сӥятон подогрев, яке куасьтон мускыт, вентиляция санитарной но юрттыны ионизация т-гигиенический условиос (температура, мускыт ӵошатыса, омырез но чылкыт омыр ӝоглыкен движение) воздушной пӧлын интызэ, калыкмылэн ӟеч тазалыкез но асшӧдонзэ понна, санитарной куронъёсты ответ сётылӥзы норма, технологической процесс, лэсьтӥськон конструкциен юрт, т технологиосты но возисько
Путин, Владимир Владимирович
Владимир Владимир оглу Путин (Владимир Владимирович Путин) (1952 ч. октябрь 7-де, Ленинград, РСФСР, ССРЭ-ге төрүттүнген ) – Россияның политиктиг болгаш күрүне ажылдакчызы, амгы үеде Россия Федерациязының Президентизи, Россия Федерациязының Чепсектиг күштериниң дээди кол командылакчызы.
Бруно Марс
1985: Эрте чылдары база карьеразының эгези
Питер Джин Эрнандес Вайкикиниң Гонолулу (Гавайи) деп районга пуэрторикан, еврей болгаш филиппин дөстерлиг өг-бүлеге төрүттүнгеш, өзүп келген. 2 харлыында, борбак арынныг боорга, база ол үеде билдингир Бруно Саммартино  рестлерниң ат-алдарынга "Бруно" деп шоланы алган. Оолдуң ада-иези музыка-биле ажылдап турган болгаш, ол хөй аңгы ыры : регги, рок, хип-хоп база R&B угланыышкыннарның салдарынга өзүп келген. Брунонуң авазы,  Бернадет Эрнандес, 2013 чылдың июнь 1-де Гавайларга 55 харлыында чырык өртемчейден чарылган. Ол элээди үезинде Майкл Джексон, Элвис Пресли, The Isley Brothers болгаш The Temptations деп артистерниң чогаадылгазынга хандыкшып турган.
Девятов, Диляур Хасанович
Намдары
Эртем-башкы ажыл-чорудулга чергелештир, база хөй-ниити кылып турган: 1990—1993 чылдарда Магнитогорск хоорайның чөвүлелинге депутаттап турган. Ооң удуртулгазы-биле Магнитогорск хоорайның система медээ четкизин тургузуп чогааткан; ол Төп геоинформация технологияларының организакчыларның бирээзи апарган база хоорайның системазының.
12 июнь 2013 чылда Магнитогорскуга чок болган.
Сац, Наталия Ильинична
Намдары
1930 чылдарда ону даштыкыже чаштарга шиилер салыр кылдыр чалаан. улуг чедиишкин-биле Берлинге «Кролль-операга» Дж. Вердиниң «Фальстафвын» (1931, дирижёр О. Клемперер), Аргентинаның Буэнос-Айреске Театр Колоннга Р. Вагнерниң «Кольцо нибелунга» база В. А. Моцарттың «Свадьба Фигарону».
1958 чылда Москвага катап келгеш, кезек театрларны удурткан. 1964 чылда делегейде бир дугаар чаш улуска хөгжүм театрын башкарган. Амгы үеде Московский государственный академический детский музыкальный театр им. Н. И. Сац.
Беляева, Анна Алексеевна
Намдары
1927 чылда көдээ суур Новониколаевка Уярского района Красноярского края тараачын өг-бүлеге төрүттүнген.
Кызылдың 1ги божулга бажыңы
Төөгүзү
Божулга бажыңының тудуу 1951 чылда эгелээн, 1956 чылда 60 койко-чыдынныг кылдыр ажыттынган.
ВИТАМИН К
ВИТАМИН К — химиктиг ады филохинон. К витаминниң хевирлери база элээн хөй, ынчангаш К1 К2, К3 дээш оон-даа ыңай дугаарлап демдеглеп турар.
Стопиа, Катарина
Юхан Мёллер 1632 чылда чок апаарга, Катарина Стопиа чок болган өөнүң ээзиниң орнунга Швецияның Россияда элчин черин удуртур ажылды чуртундан келген айтыышкыннар аайы-биле уламчылаан. Ооң ажылдап турар үезинде Швеция биле Россияның аразында адыг-саарылгага хамаарышкан хамаарылгалар сайзырап, калбарып келгенин төөгү шинчилекчилери демдеглеп турар. Ынчала-даа кезек уе эрткенде аңаа Россияда элчин черинге ажылдаары дыка берге апарган. Бир-ле хүн Москвада Швецияның элчин черинче улус халдааш, ону өртеткен турган. 1634 чылда ол Россиядан Швецияже көжүп чоруур ужурга таварышкан.
Версия
Версия (е узадыр адаттынар) (Версия) – кандыг-бир чүве дугайында тайылбырның, чугааның бир янзызы, вариантызы.
ВИТАМИН F
Дөзү
В В
ВИТАМИН РР
Дөзү
В В В
Амырга
Дөзүк
А А
Бокска Россия чемпионады 2003
Шөлүглер
Аңгылал:Чемпионаты России по боксу Аңгылал:Май 2003 года Аңгылал:Чемпионаты России в 2003 году Аңгылал:Спортивные соревнования в Ульяновске Аңгылал:2003 год в боксе
Верфь
Верфь (Верфь) – хемелер (суднолар) кылыр болгаш септээр чер.
Япон дыл
Классификация
Япон дылдың генетиктиг харылзаалары төнчүзүнге чедир тодаргайлаттынмаан. Япон дыл колдуунда изоласталган дыл деп санаттынып турар. Көрей дыл биле төрелдешкээниң гипотезазы — амдыызында бар гипотезаларның эң күштүү. Грамматиктиг структуразы көрей дылдың структуразынга чоок болуп турар. Австронезий лексиктиг субстрат биле алтай грамматиктиг суперстраттың барының дугайында саналдар үнүп турар. Алтай дылдарга хамааржыр деп гипотеза база бар.
Төөгү
Мэйдзи Реставрациязы соонда Япония Европа болгаш Америка биле харылзааларын ажыткан. Дылга англий, немец болгаш өске европей дылдардан үлегерлээшкиннер тыптып эгелээн. Мейдзи үезинде литература шакпыны-биле хөгжүп, аас биле бижимел дылдар аразында ылгалдар узуткаттынып турган. 1910 чылдарга чедир эрги бижимел дыл (бунго) ажыглалдан үнген (официалдыг документилерден аңгыда).
Чиңгис-хаан
Чиңгис-хаан (Чингис хаан, - Тэмүчин, ~1116 - 1227 чылдың август 18 ) - то-быдаргай чораан моол болгаш түүрк чоннарны каттыштырып, Моол империяны тургускан болгаш ооң баштайгы хааны. Кыдат, Ортаа Азия, Кавказ болгаш Чөөн Европаны чаалап, кижи төрелгеттенниң төөгүзүнде эң улуг черни эжелеп чагырган хаан.
Висмут
Висмут (и узадыр адаттынар) (Висмут, Bismuthum) - 83-кү химиктиг элемент — хээрек эстиичел мөңгүннелчек-ак металл. Демдээ Bi.
Сүлде
Төөгүзү
Чоок амгы үеде хевирлиг сүлделер Ортаа чүс чылда Барыын Европада, Англияда болгаш Францияда тыптып келген. Бир дугаар сүлде лазорев шөлүнде алды алдын арзылаңныг доскууш турган.
Лудуп, Роман Дамдын оглу
Намдары
Чогаал ажылын 1989 чылда эгелээн. Ооң шүлүктерин республика солуннарынга, "Улуг-Хем" сеткүүлге үнүп турган. "Ийи чагаа" деп шүлүктер чыындызы 1991 чылда үнүп келген. Тыва дылче төвүт "Аас-кежиктиң алдын дүлгүүрү" деп тариналарны, "Буддизмниң ыдыктыг демдектери" деп кыска айтыкчыны очулдурган. "Бурган башкы кайнаар көрүп турарыл?" деп философчу чүүлдү үндүрген.
Эге түрк дыл
Терминология
Орус дылда ону «пратюркский» азы «прототюркский» язык дээр. Англи дылда ону «Proto-Turkic language» дээр. Турк дылда ону «Ana Türkçe» дээр.