cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бухтуев, Михаил Артемьевич
Намдары
Михаил Бухтуев 1925 чылдың ноябрь 23-те Тыва Арат Республиканың амгы Тожу кожууннуң Доора-Хем сумузунга ажылчын өг-бүлеге төрүттүнген. Кызылдың чеди чыл школазын (амгы №1 школа) дооскан. Школаны доосканының соонда, адазының ажылдап турган черинге, алдын уургайынга ажылдап эгелээн.
Михаил Артемьевич 1943 чылда шеригже чоруткан. Челябинск облазынга танкистер белеткээр школаны дооскаш, сержант атты алган. Шериг эрттирери-биле Бухтуев Белорусьтуң 1-ги фронтузунга келгеш, 15-ки танк бригадазының Т-34 танкының механик-чолаачызы эргени алган. Лейтенант Дмитрий Комаровтуң экипажынче Бухтуев кирген.
Ойтулааш
Ойтулааш – шаанда тыва аныяктарның кол-ла чыглыр черинге ойнап оюнннарын ынча дээр чораан. Олар ажыл агый үезинде ойнавас; чазын болза тараа тарыыр ойталааштап турар чай чок, күзүн база дүжүт ажаап алыр дээш ойнап-даа турар чай чок, ажылче ол шагның кижилери шупту хаара туттунган турган. Чүге күзүн/чазын дээрге, аалдар кыжын ырадыр кыштагларже көже бергештиң, аразы ырак ырак турар. Чайгы үеде база чайлагларже көжүп чоруй баар, тайгаларже көже бээр турган. А күзүн тараа ажаап алыр үеде аралары чоокшулажып кээр, чазын тараа тарып турар үеде база аралары чоокшулажып кээр. Ынчангаш ол үеде, айның он бежинде чырык дүнелерде, аалдарның уруглары болчажып алгаш дүне када ырлажып, ойнап сыгыртып, хөөмейлеп болза ойтулааштап ойнаар турган.
Салчак, Тамба Өдекеевич
Намдары
Тамба Өдекеевич 1918 чылдың март 15-те Таңды-Тывазының Салчак кожуунда Каа-Хемниң Оштан деп черге төрүттүнген. Чайлаг школазының эге клазын, ССРЭ-ниң Алтай крайның Ойрот-Турага көдээ ажыл-агыйның тускай школазын, Кызылга совет партия школазын дооскан.
Ким, Хён У
Ким Хён У (김 현우; 1988 чылдың ноябрь 8-те Мурнуу Көреяның Каңвондо районунуң Вонджу хоорайынга төрүттүнген) - греко-рим хүрежин хүрежип чоруур көрей мөге, Олимп оюннарының, делегей болгаш Азияның 2 дакпыр чемпиону.
Намдары
Ким Хён У 9 харлыындан дзюдо хүрежип эгелээн, ынчалза-даа 13 харлыында греко-римче шилчээш чедиишкинниг хүрежип эгелээн. 2003 чылда Азияның кадеттер аразынга маргылдаага тиилеп үнген, база-ла кадеттер аразынга 2005 чылда тиилекчи болган. 2006 чылда юниорлар аразынга делегей чергелиг маргылдаага ийи дугаарлааш Азия чергелиг маргылдаага 1-ги черге төлептиг болган. 2007 чылда юниорлар аразынга 3 дугаар черге келген. 2010 чылда 18 хар өөрү назылыг Азия чергелиг маргылдаага 1-ги черни ээлээш, Азияның оюннары деп мөөрейге 7 дугаарлаан, дараазында делегей чергелиг маргылдаага 8-ки черни ээлээн. 2011 чылда делегей маргылдаазынга хүлер медальдың эдилекчизи болган. Делегей кубогунга мөңгүн медальды алгаш FILA-ның шенеп эрттирген маргылдаазынга тиилекчи болуп үнген. 2012 чылда делегей кубогунга үшкү черни ээлээн. Trophee Milone деп аттыг маргылдаага ийиги черге төлептиг болган.
Афанасьев культуразы
Тыны үзүлген улусту чылда чаңгыс катап орнукшудар, чыттырар тускай үелиг болур. Чевеглери базырык хевирлиг болур, базырыктың кыдыынга калбак даштарны херимней тургузуп каар. Өлген кижиге чараш хевин кедирткеш олуртуп кааш, холунуң адыжын дөңмээнге салып каар. Ынчалдыр кижиниң соой берген мөчүзү чыттырар үезин манап олурар. Чыттырар оңгары даш хааржак болур аңаа өлген кижини ооргазынга чыттырып каар. Оңгар иштинге чемниг савалар база салып каар.
Сылдыстарның хемчээли
Сылдыстарны ылгаары
Ийиги хемчээлдиң сылдыстарының чырыы бирги хемчээлдиң сылдыстарындан 2,5 катап, а үшкү хемчээлдиң сылдыстары ийиги хемээлдиң сылдыстарындан 2,5 катап кошкак, ооң дараазында хемчээлдиң сылдыстарының чырыы база ол-ла ышкаш ынчаар чоорту кошкап чоруй баар. Мынчаар хемчээп келгениниң түңнелинде алдыгы хемчээлдиң сылдыстарының чырыы бирги хемчээлдиң сылдыстарындан 97,66 катап кошкак болур, ынчангаш ол санны мугур 100-ке дең кылдыр астрономнар хүлээп алган. Сылдыс хемчээлиниң беш катап ылгалы кандыг-даа интервалга сылдыстарның чырык талазы-биле бот-боттарындан 100 катап ылгалдыын көргүзер.
Сылдыстарның хемчээлин демдеглээри
Сылдыстарның чырыының хемчээлин дараалаштыр демдеглээри-биле шагдан тура грек алфавитти ажыглап келген. Сылдыстар бөлүктериниң чамдык көскү онзагай сылдыстарын грек үжүктер-биле канчаар демдеглээрин Улуг Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүүнүң чижээнге көргүзүп болур.
Ийиги хүн
Делегей чергелиг стандарт аайы-биле ISO 8601, ийиги хүн — чедиликтиң ийиги хүнү, ынчалза-даа чамдык черлерде чедиликтиң үш дугаар хүн бооп турар.
Азерин
Шөлүглер
Т Т Аңгылал:Азери ыраажы
Окунев культуразы
Бо үеге эң эртеги хая дашка силбээн чуруктар хамааржыр.
Ада-ие болгаш уруглар кижизидилгези
Ада-ие болгаш уруглар кижизидилгези — ада-ие улус кандыг боорул деп айтырыг болганчок салдына бээр. Аңаа хөй, янзы-бүрү харыыларны берип турар. Улустуң билип турары-биле алырга, ол харыыларның бирээзи - бүдүш дугайында чугаа. Чүге дээрге уруг төрүтттүнүп кээрге ооң хиндиин адап, оон эгелээш-ле оол, кысты, келир үеде келин, күдээни, ада-иени төлевилеп эгелээр. Назы-хар чедип турда туруштуг, чүткүл-соруктуг, ажыл-ишчи ада-ие кылдыр кижизиттинген турар ужурлуг.
Зутнер, Берта фон
«Долой оружие!» деп ному
1886—1887 чылдарда Зуттнерлер Парижке чурттап турганнар, ынчан А. Нобель база Э. Ренан-биле найыралдажып алганнар.
Шагаа
Бүдүү хүнү.
Шагаа байырлалын уткуур бетинде белеткел ажылын чорудар хүннү «бүдүү хүнү» деп адаар. Бүдүүнүң хүнү дээрге, чылдың эң сөөлгү хүнү болурундан аңгыда, бүдүн чылдың ол-ла дүнезинде ай шуут үнмес хүнге санаттырар. Ону хоорай черге дүн-хүн чок чырык сайгылгаан аразында улус эскербейн барып болур. Көдээ черге ёзулуг аът кулаа көзүлбес, караңгы кежээни ол дүне эскерип болур. Бүдүү хүнүнде тускай кылыр ёзулалдар турар. Бүдүү хүнүнде бок, довурак-биле холбашкан ажыл кылбас ужурлуг. Эрги сан-биле 29-туң хүнүнге чедир хамык чүүлүн аштап арыглап, идик-хевин чуп, арыгланып-аштанып алган турар ужурлуг. Ол хүн чүгле Шагааның аъш-чемин белеткээр, үүжезин чазып, ужа-төжүн, эът-чемин быжырар, чулазын белеткээр, хөөрге таакпызын, чаа идик-хевин белеткээр чижектиг ажылын кылган соонда, кежээзинде бүдүүлээр езулал эгелээр. Сенгел тывалары бүдүүнүң кежээзинде аалының эң-не улуг назылыг кижизиниң өөнге чыглып алгаш, инектиң чилиин азы хендирбезин дүлүп алгаш, келген кижи бүрүзүнге эъдин үлей амзадып, чараштыр хемдээн соонда, өгде эр улус сый шавар. Бир кижи сый шааптар орта, өгде олурганнар: Чаа, буура чылы үндү,  Бодаган чылы кирди,  Эрги чылывысты үдедивис,   Чаа чылывысты уткуулуңар   азы «Бүдүү чарылды»   деп алгыржыр чаңчылдыг. Сынган чилигни тавакка дозуп алгаш, аалдың ээзинге бээр. Өг ээзи баштайында от бурганынга өргүүр, ооң соонда аалда кижи бүрүзүнге бичиилеп амзадыр. Хендирбе сый шапкан таварылгада, ол хендирбени кадакка ораагаш, ол аал шыгжап алыр. Бүдүүнү чарган соонда, ол аалга буска хайындырган бууза, хуужуур дээн чижектиг «бүдүү чемнери»-биле аштанып чемненирлер. Бүдүү чарар ёзулалды кылыр аал ол төрел аймактың эң-не улуг назылыг кижизиниң аалы болур. Ол аалга кээрде, өг бүрүзү чаа хайындырган хөнек шайлыг, бир тавак аъш-чемниг, быжырган буузазын ап алган кээр. Бүдүүнү чарбышаан, ажы-төлү-биле шупту кажыктап, даалылап, кезек ойнап-хөглээн соонда, аал-аалдарынче эртенги Шагаа хүнүн уткууру-биле чанар. Шаанда бүдүүнүң дүнезинде тоол база дыңнаар турган дээр [1].
Чолукшуур ёзулал.
- Сол-ла-дыр ийин. Чежелиг апаардыңар? – дээн ышкаш. Бо ёзулал дыка ханы уткалыг. Улуг назылыг кижи аныяк кижиге бодунуң узун назынын, буян-кежиин, чечен сөзүн, мерген угаанын хайырлап, сөңнеп турары ол. Чолукшулга ёзулалы чылда чүгле чаңгыс катап болур турган. Бир эвес үе-черге улустар амырлажып (чолукшуп) турган болза, олар маргылдаа хевирлиг,  ойнай-сылдай мендилежир чораан. Кым холдарының адыштарын бир дугаар өрү көрүндүр тудуптарыл, ол хүндүткелин көргүзүп турары ол. Өскези — эжин мурнаар дээш, база-ла адаанче холунуң адыштарын өрү көрүндүр салыптарын кызыдар. Ындыг маргылдаа бир дугаарында кым холдарын черге дегзиптеринге чедир уламчылаар турган. Онза хүндүткелдиг, улуг назылыг азы эрге-дуаалдыг кижилерге кадак база тутсур чораан. Кадак – торгу пөстүң кезээ, буддизмниң бир символу. Ол – хүндүткелдиң, арыг болгаш эп-найыралдыг хамаарылганың, ак сеткилдиң демдээ. Кадакты сунарда, ону сыга тудуп алгаш, ооң ажык талазын тутсуп турар кижиже көрүндүрүп алыр. Ол арыг болгаш ажык сеткилден сөңнеп турарын илередири ол. Хүлээп алган кижи кадакты дүре тудуп алгаш, хойлап алыр. Кадакты хүлээп алган кижи, ону бодунуң мойнунче кедире салбас, чүге дизе өске кижини ону хүндүлеп турары ол. Кижиниӊ мойнунче кадакты, шаанда, чүгле лама кижи салып болур эргелиг чораан [5].
Аас чогаал шинчилекчизи Ондар Киш-Чалааевич Дарыма бижээш, күүсеткен.
Эриннигге эмзетпээн
Амзаттым, өргүдүм, Чылан чылым!
Ал-ботка
Өргүн чонга,
Ажыг-хоран
Монгул Анна Түлүшовна (1960 ч.т.) бижээш чоруткан.
Уруг-дарыым, ха-дуңмам Халаажыравайын Чыл менди эртсин!
Саая Самбуу Чүвүрекович күүсеткен.
Буура дег чыл эртти, Бодаган дег чыл келди. Чылдың бажы кирди, Чылан бажы түледи.
Кашпал черден үер акпазын! Кадыр черден хая чуулбазын!
Эки чүве бээр турзун! - деп, Эргек-салаам эптей тудуп, Эдээм чадып тейлеп тур мен. Курай, курай, курай!
'''ТГТШИ-ниң Эртем архиви. Аас чогаал фондузу. Т. 243. Д. 991, л. 14-19.'''
Горшкова, Полина Петровна
Шөлүглер
Аңгылал:Россияның Гандболистки Аңгылал:ГК «Лада» ойнакчылары Аңгылал:ЖГК ЦСКА Москва ойнакчылары
Ом Мани Падме Хуң (дагда бижик)
Дөс
О О
Ак-Даш
Дөс
А А А
Шивээлиг даг
Шивээлиг-Даг – Барыын-Хемчик кожууннуң Аксы-Барлык суурундан бо даг ырактан чүрек ышкаш даш көстүп турар. Чоокшулай бергеш көөрге, узуну — 3 метр, дооразы — 3 метр, ийи чарлы берген чүрек ышкаш көстүр. Ооң биле хамаарышкан Тайжы дугайында тоолчургу чугаа бар. Мында базырыктар аажок хөй.
Дөзү
Ш
Воск
Воск бойдуста
Үнүштерден воск үнүштерниң бүрүлерин, сыптарын, чемижин чиңге карт-биле шывар, ынчангаш ук карт оларны сугдан, кургагдан, үрегделдиг микроорганизмнерден камгалаар. Ук хевирниң воскузу чамдыкта үрезиннерниң немелде липидтери болур (чижээ, жожоба «үзү»).
Ак-Довурак
Ады
Чазылдырыышкын соонда хоорай ишти ак довурак апаар.
Ай
Айның шинчилелдери
Ийиги болуушкунда "Аполлон-13-түң" суук кислородтуг бак часты бергени өрттедир будумел чорудар кезектерниң батареяларын үреп-чазарлаан.
Школа
Школада үени үлээни
Ш
Дхаммапада
Эжеш строфаларлыг эге
Дхаммаларны угаан бар болдурган, оларның эки кезээ - угаан, олар угаандан чаяттынган. Бир эвес кандыг-бир кижи арыг эвес угаан-биле чугаалап азы кылып турар болза, ону, бир чүве сөөрткен амытанның изин дугуйнуң эдерери дег, хай-халап эдерер.
Алыс ужур чогун алыс ужур бары деп бодаар, алыс ужур барын алыс ужур чогу деп көөр улус кажан-даа алыс ужур чедип албас, чүге дээрге оларның хуу-салымы - меге бодалдар.
он үш
он дөрт
он алды
XI-ги Далай-Лама
Дөзү
О О О О
Алдын-Булак
Хөөмей-сыгыт төвү
Этно-культурлуг комплексте хөөмей-сыгыт школазы база ажыттынган. Ында сыгыт-хөөмейге тураскааткан чүдүлге демдээ — «Хөөмей оваазын» — дээрже угландырган «алдын согунну» тургускан. Ооң утказы — аалчылар болгаш тыва хөөмей-сыгыттың мөгейикчилери Оваадан хөөмей күүселдезинге өөренип алырының чөпшээрелин тускай ёзулал-биле дилеп алыры. Ол дээрге Тываның визиттиг карточказында хөөмей-сыгытка бүгү делегейде бир дугаар болгаш кара чаңгыс тураскаал бооп турар.
Теңгри
921—922 чылдарда, Ибн Фадлан бодунуң Волга хемче аян-чоруун бижип тургаш, ында көшкүн түрк чоннар дугайында мынчаар бижээн: Кандыг бир кижини шынчы эвес чорук таварышса, азы эпчок бир чүве болу берзе, ол кижи көрүжүн дээрже көдүргеш мынча деп чугааланыр:  Бир Теңри, а ол дээрге чаңгыс теңри дээр-ада чаякчы бурган-биле даңгырагладым азы чаңгыс теңри бургандан өске чүү-даа чок дээни ол.
Түрк чоннарның өгбелери шупту чүве ээлиг деп бүзүрел-биле камнарның соо-биле чорбушаан, олар Теңри дээр-аданы база бойдус күштерин хүндүлеп чорааннар. Махмуд Кашгариниң бодалы-биле Теңри шупту чүвениң чаякчызы [дөзү айытынмаан 701 хүн]. Теңрини түрк чоннар кандыг-бир улуг ыдыктыг чүве айтырда база ажыглап чорааннар, чижээ барыын саянда шыпшыктар: Хаан-Теңри база Кантегир.
X-гу Далай-Лама
Дөрт дугаар Далай-Лама Чүлдүм Чамзы азы Цүлтим Гьяцо (Ендонжамц) 1816 чылда төрүттүнгеш тодарап, 1822 чылда арзылаң дүжүлгеге чалараан, аарыг ужурунда 1837 чылда, чээрби бир харлыында Дээрже чайылган.
Вольфрам
Вольфрам (а узадыр адаттынар) (Wolframium) – химиктиг элементилериниң периодиктиг системазында атомнуг 74 дугаар химиктиг элемент, кадыг мөңгүннелчек өңнүг эстиичел эвес металл. W деп демдеглээр. Вольфрамның эстириниң температуразы 3300 °С (Физика, 1973).
Тожуларның айлар аттары
Ыдалаар ай (апрель). Мыйыстыг аңны ыттар-биле аглаарынга таарымчалыг ай. Ынчангаш «ыттар-биле ыдалаар ай» деп адаар. Ам-на эът хөй, Хам-Сыра хемниң эриинге, чавызааш ажыктарга ивилерни одарлап чоруур бис. Ивилер оът четчир кылдыр бир черге-ле чүгле бир-ийи хонук иштинде доктаар бис. Ыдалаар айның төнчүзүнде чылып келир. Шаналарның херээ чок апаарга, оларны ол-ла турлагга ыяшка азып кааптар. Бедик черлерже көжүп эгелээр бис. Чоорту ивиниң чайгы одарларынче чоокшулай көжүп алыр бис.
Гукасова, Эмма Самсоновна
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
XII-ги Далай-Лама
Он ийи дугаар Далай-Лама Бырынай Чамзы азы Тинлей Гьяцо 1856 чылда төрүттүнген. Бо болза, Кыдаттың эжен хаанның чарлыы-биле тодараттынган Далай лама болган. Төвүт чурттуң иштики байдалы ынчан дыка будулгаазынныг турган. Бо Далай-Лама хөй чылдагааннардан өлүрткен, деп эртемден Пржевальский Н.М. дыңнаанын демдеглээн.
Акша
Маржиналистерниң бодалы-биле, акша дээрге, ниитилелдиң чугаалашкаш, бараанның үнезин акша хевирлиг өртектиг кылдыр чогаадып каан болуп турар. Акшаның орнун өске барааннар база солуп болур, чижээ, малга эт-херексел, аъш-чемни-даа орнап ап болур.
Демдеглелдер
А А А
ВАЗ-2101
Модификациялары
ВАЗ-21013 «Lada-1200s» - ВАЗ-2101 двигательдиг ВАЗ-21011 моделинден эвээш күжү-биле аңгыланып турар, хэмчээли 1,2л.(1977—1988);
Дээр оруу
Караңгы дүнелерде дээрже көөрге, кандыг-бир чүвениң дүрзү-хевирин чуруп көргүскен чүве дег, ында-мында оюк-делик апарган, шаараш ак туманналчак болу берген, дээрни кежилдир мөңгүннелдир шөйлүп алгаш, Дээр Оруу көстүп турар.
Дөзү
Д
Дүлгүүр (шооча)
Колдуунда ол демирден (демир, чес, каң дээш о.д.ө.), ыяштан, пластмассадан кылган боор.
Вольт
Вольтулуг (о узадыр адаттынар) – вольтулар-биле хемчээттинер.
Шойгу, Сергей Күжүгет оглу
Шаңналдары болгаш аттары
даңзы долу эвес
Волокита
Волокита (и узадыр адаттынар) - ажыл-херекти ак сеткилдии-биле кылбайн чылзыдары, узамдыктырары.
Октаргай телоларының тыптып келгени
Төөгү
Ломоносовтуң ажытканы бүдүмелдерниң камгалаттынар хоойлузу болгаш энергияның камгалаттынар хоойлузу амгы үеде октаргай телоларының тывылганының дугайында эртем ёзу-биле тайылбырлаарының үндезини болу берген.
Хүн системазының тывылганы
Ук туманналчак бичии кезекчигештерниң бот-боттарының аразында тыртыжыышкынының салдарында чоорту чыырлып эгелээн. Ооң хемчээли чоорту бичелеп эгелээн. Механиканың хоойлузун ёзугаар дескинип турар телолар чыырлырга, ооң дүргени болгаш төвүнче чүткүлдүг күш улам улгадыры билдингир болгай. Ону мындыг чижек-биле бадыткап болур. Хендир азы баг ужунга даштан баглааш, ону долгандыр чаяр болза, чайыышкын дүргедээн тудум-на, хендир азы баг улам дыңзыыр болгаш адак сөөлүнде үстүп чаштай бээр болгай.
Ынчалза-даа туманналчак газтың дыгыйы чаңгыс аай эвес, дээрбек бүрүзүнүң эң ыгый, сырый черлери кезекчигештерни бодунче сиир чыыра тыртып келгениниң түңнелинде, дескинип чоруп турар улуг бөрбектелчек газтар тургустунуп келгилээн. Ооң соонда ол бөрбек газтар база-ла эге баштай турган улуг туманналчак газ дег, дүрген дескинип эгелээн. Олардан база-ла аңгы-аңгы дээрбектер адырылгылааш, ол дээрбектер чоорту улуг эвес борбак хевирлиг телолар болу бергилээн. Олар чоорту сооп сепкерээш, Хүннү дескинип турар улуг туманналчак газтарның эдеринчилери болу бергеннер. Оон чоорту сиңип кадыккаш, планеталар болу бергилээн. Ук туманналчактың кол нургулайы ортузунда мөөңнешкек болгаш ам-даа сооп өшпээн Хүн болуп турары ол деп, Лаплас Хүн системазының планеталарының тыптып тургустунганын ынчаар тайылбырлаан. Ол гипотеза эртем-дуржулгага, бойдустуң хоойлуларынга, чүнүң-даа мурнунда бүгү делегей тыртыжыышкынының хоойлузунга үндезилеттинген. Ол үениң эртем талазы-биле эң депшилгелиг улуг ажыдыышкыны болур.
Ынчалза-даа Хүн системазының планеталарының дугайында чаа ажыдыышкыннар тыптып, ону Лапластың гипотезазының дузазы-биле тайылбырлаары болдунмас болу берген. Чижээ: Уран дээр планета Хүн системазында планеталар-биле чаңгыс углуг эвес, дедир талаже дескинип турары билдинген. Оон ыңай газтарның, планеталарның база оларның эдеринчилериниң шимчээшкинин хандыр өөренип, шинчилеп келгениниң түңнелинде, Лапластың гипотезазынга дүүшпес чүүлдер тыптып, ол гипотезаны эде көөрү негеттинген.
Совет эртемденнерниң гипотезазы
О.Ю. Шмидттиң болгаш ооң салгакчыларының шинчилээнин барымдаалап алырга, кажан-бир шагда Хүннү долгандыр газ, доозунналчак кончуг улуг булут турган. Аңаа медээжок хөй санныг бичии кезекчигештер баштай уг-шиг чок шимчеп турган. Ооң соонда оларның орбиталары төгерик, чаңгыс аай плоскоска турар болу берген. Ооң-биле кады кезекчигештерниң дескинер шимчээшкиннери чоорту чаңгыс аайланып чорза-чорза, шупту кезекчигештер чаңгыс аай дескинип шимчээр болу берген. Ооң ужурундан газ, доозунналчак булут бүгү боду чаңгыс аай углуг тырыкыландыр дескинип эгелээн. Бир эвес ол кезекчигештерниң кол нургулайы чаңгыс углуг дескинмээн болза, олардан планеталар тургустунары болдунмас турган.
Амгы үениң гипотезазы
Планеталарның газ, доозун булуттан тургустунуп бүткени кончуг үр үениң иштинде үргүлчүлээн. Черниң бичии кезекчигештерден чыглып тургустунарынга 6 - 7 миллиард чылдар эрткен. Амгы үеде даг породаларының назы-харын радиоактивтиг бустуушкуннуң үезин ажыглап тодарадып турар. Ында бар уран хөйү-биле бузулган тудум-на ооң хемчээли эвээжеп, ук породага коргулчун биле гелий улам көвүдээр. Породада арткан уранның база ында чыылган гелийниң болгаш коргулчуннуң хемчээлин барымдаалап, чеже хире үе иштинде бо болуушкун болганын тодарадып болур. Ол хемчег уран бар даг породаларының назынын тодарадырынга хереглеттинер. Аңаа үндезилээш, Черниң эң бурунгу даш каъттарының тургустунган үезин тыварга, 2 - 3 миллиард чылдар бурунгаар тургустунган болуп, О.Ю. Шмидттиң Черниң назынын санап тыпканынга база дүгжүп турар.
Вулкан чаза тевиишкиннериниң изиг суук чүүлдерин болгаш оон тыптып келир газтарны барымдаалап, чамдык шинчээчилер Чер шаанда баштай хөлчок изиг газ, а ооң соонда кончуг изиг суук байдалга тургаш, оон кадыг байдалдыг болу берген дижип турар.
Октаргайда бүдүмелдер үргүлчү шимчээшкинде болгаш өскерлиишкинде турар. Газ, доозунналчак бүдүмелдерден амгы үеде сылдыстар боттанып, а ол сылдыстарны долгандыр планеталар системалары тыптып келип тургулаар.
Сүт чемиштиг амытаннар
Сүт чемиштиг амытаннар (млекопитающие; Mammalia) – дириг төрүттүнер болгаш ийезиниң сүдү-биле чемгертинип өзер аң-мең.
Грига, Нина Тихоновна
Шөлүглер
[[Аңгылал:Трудовой Славы ордени долу кавалерлери]
Идик-хеп
Чылдың сериин азы чылыг үезинде чайгы тоннар кедер. Ол дээрге хөвеңниг тон, чеңи-чок,терлик тон, шыва тон дээн ышкаш чиик хептер-дир. шаанда торгу пөс аймаан,хөвеңни тывалар Моол таварыштыр Кыдаттан база Россиядан келген садыгжылардан садып ап турган. Ол ышкаш хөйлең ,чүвүрлерни колдуунда пөстен даараар. Ындыг-даа бол,шаандан бээр пөс чокта, тазарты чыдыткаш,идээлээш,эттеп каан алгыдан чаргаш тоннарны,хаш чүвүрлерни даарап ап турган.
Тожу тывалары
Чуртталга пунктуларында тожу тываларының саны 2002 чылда:
Ажыл-агыйы
Тываларның өске бөлүк чоннарындан ылгалып турар онзагайы болза иви мал азырап турар бооп турар. Оон кат-мөөгү чыыр, аңныыр ажылын болгаш балык тудар ажылды база кылып турарлар. Тайга тооруу база чыып турарлар.
Шивилиг
Перед кабинками – удобные лавочки, чтобы ждать своей очереди.
Водные процедуры на аржаане принимают 3-4 раза в день. Начинают с 30 секунд и постепенно доводят до 5 минут – это максимум. Иначе может навредить. Признаки того, что слишком увлекся – головокружение, тошнота, слабость.
- при заболеваниях органов дыхания, как бронхит, астма, ангина, пневмония.
Үүле-кылдынныглар хевирлери
Үүле кылдыныглар мындыг болур:
4. ''Кылдынмаан, чыгдынмаан. (Багай бодалдар тыптып келирге, ол багай бодал-дыр деп эскерип кааш, соксадып кааптарга, багай үүле кылдынмаан болгаш чыгдынмаан болур.)''
Шивилиг
- венерическим заболеванием;
Методики: обливание холодной радоновой водой 2 раза в день до 5 минут в течение 7 дней. Заболевания органов опоры и движения:
- остеохондроз деформирующий;
- миозиты, бурситы;
- системная склеродермия;
- неврозы;
- заболевание периферической нервной системы;
- сахарный диабет 2 типа;
- ожирение.
Методика: та же. 5. Заболевания женской половой сферы.
- гастриты;
-нейродерматит, ихтиоз, крапивница, дерматиты; 9. Заболевания органов дыхания.
Противопоказания к применению радоновых процедур.
- беременность (все сроки);
Каа-Хем кожууну
Кожууннуң административтиг төвү — Сарыг-Сеп сумузу.
Ибн Сина
Химия
Химия делгеминде Ибн Сина эфирлиг үстер тигерин аргазын ажыткан. Дустуг, күгүрлүг, азоттуг кыжыраңнарны, калий биле натрийниң гидроксидин болбаазырадып билир турган.
Психология
Ибн Сина кижиниң темпераментизи болгаш характери дугайында бодунуң өөредиин чогаадып тыпкан. Ол өөредиг аайы-биле кижиниң бүдүжү дөрт бөдүүн хевирге чарлыр: изиг, соок, шык болгаш кургаг (амгы үениң психологиязынга дөрт темпераментиге дүгжүп турар). Ук бүдүштер турум эвес, а иштики болгаш даштыкы дээштерге чагыртып өскерлип турар, чижээ: агаар-бойдус болгаш чыл эргилдези. Организмниң суук чүүлдериниң өскерилгелери база бүдүштү тус угларже өскертип турар. Бөдүүн бүдүштереден аңгыда, Авиценна организмниң дөрт сүүк чүүлүнүң бир күштелген талазының аайы дөрт нарын бүдүштерни ылгап турган (хан, шара, сарыг азы кара өт суглары).
Тумат, Чодураа Семис-оол уруу
Намдары
Чодураа Тумат 1974 чылдың январь 17-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунга төрүттүнген. 1995 чылда Кызылдың уран чүүл училищезиниң Национал хөгжүм херекселдери салбырын, 2002 чылда Улан-Удэниң Чөөн-Сибирь Академиязының Уран чүүл салбырын (факультет) дооскан.
Дөзү
Аңгылал:Хөөмейжи Аңгылал:Хөгжүм Аңгылал:Тыва Аңгылал:Ыраажы Аңгылал:Уран чүүл
Шипраге
Шипраге (Šiprage) — Босния болгаш Герцеговинаның соңгу-барыын чүъгүнде суур, Европа.
Тываның Национал музейи
Төөгүзү
Тыва Арат Республика тургустунган соонда, 1925 чылда, ССРЭ-ниң төлээ чериниң эгелээшкини-биле урянхай крайны шинчилээр бөлгүм ажылдап эгелээн. Ооң кежигүннери музейниң баштайгы экспонаттары: бурунгу эдилелдерни, хүрээ дериг-херекселдерин, фото-чуруктарны чыгган. Ынчалза-даа улус орус аян-чорукту болгаш шинчилекчи Е.Г.Грум-Гржимайлонуң демдеглээни-биле алырга, Хем-Белдиринге 1914 чылда хоорай туттунуп эгелээрге, ынчан-на аңаа улуг эвес музей ажылдап турган.
Музейни 1930 чылдың август айда көрүкчүлерге бир дугаар ажыткан. 1942 чылдың февраль айда "күрүнениң" деп эрге-байдалды, а бир ай эрткенде, Алдан-Маадыр атты тывыскан. Музей 1945 чылда театрның эрги бажыңынче көшкен. Ооң соонда 2008 чылда Титов кудумчузунуң 30 дугаарлыг адрезинде албан-биле музей дээш чаа туттунган улуг чараш ордуже көшкен.
Допуй-оол, Эртине Маадыр-оглу
Д Д Д
Кин, Дафни
Дафни Кин (Dafne Keen, төрүмел ады — Дафни Кин Фернандес (Daphne Keen Fernandez); 2005 чылда төрүттүнген, Испания)  — «Беженцы» деп телесериалда Ана «Ани» Круз Оливерниң база «Логан» деп фильмде мутант Лораның (Икс-23) ролюн ойнааны-биле билдингир англо-испан актриса.
Манджушри
Манджушри (, санскр. मञ्जुश्री, Mañjuśrĩ; кыд. Вэнь-шу; яп. 文殊 / Мондзю) – Буддизмде мерген угаанны сайзырадыр, камгалаар Бурган. Будда Бурганның мерген угаанының илерели, чаяалгазы. Адының утказы: "Чараш солаңгы" азы "Чырык буян".
Үстүү-Хүрээ
Цогчен Үстүү-Хүрээ — сарыг шажын дуганы, Тываның эң улуг хүрээлериниң бирээзи. Ук хүрээ Тыва Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана хоорайдан мурнуу чүкте 7 км черде Чайлаг-Алаак шынаазында турар. Хүрээ эң баштай 1908 чылда туттунган. А кажан 1930 чылдар үезинде Тывага революция эгелээн соонда хүрээни бузуп каапкан.
Ондар, Бавуужап Чадамба оглу
Бурунгу түрк базырык Көк-Эл чоогунга чурттап чораан тоолчу Чадамбаның ажы-төлүнден мындыг солун кижилерниң тыптып турары кайгамчык солун ховар төөгү-дүр.
Карман, Тавакуль
Хөй-ниитичи болгаш политиктиг ажыл-ижи
2005 чылда Тавакуль Карманбодундан өске 7 журналист уруглар-биле кады «Журналистки без цепей» (Women Journalists Without Chains (WJWC)) деп эрге камгалаар организациялар ажыдып алганнар. Ол-ла организацияның өске ады — «Женщины-репортёры без границ» (Female Reporters Without Borders).
2007 чылдан 2010 чылга чедир Карман чаңгыс эвес удаа Сенаның Хосталга Шөлүнге чазак бажыңының шуут мурнунга удурланыышкын акцияларын эрттирип турган.
Самдан, Айдаш Анатолий-оглу
Самдан, Айдаш Анатолий-оглу - тыва хүрештиң мөге салыкчызы.
Түлүш, Сайын-Белек Михаил-оглу
Түлүш Сайын-Белек Михаил оглу — тыва хүреш мөгези. Тываның улуг Наадымының Хүрежиниң тиилекчизи болган. «2014 чылдың мөгези» деп аттыг.
Ондар
Ондар – тыва чоннуң төрел-бөлүктериниң бирээзи. Оларның аразындан алдарлыг, ады-сураа билдингир тывалар хөй. Ондар биле Кыргыс деп төрел-бөлүктерниң аттары тыва чоннуң төөгүзүнде бурунгу үелерде тывылган этнонимнер болуп турар.
Бурун шагда
Селенгадан даш-көжээниӊ бижиктеринде, уйгур каган Баян-Чор (Моюн-Чур), мынча деп төөгүп каан. Ооӊ адазы Күл-Билгэ-Каган биле ол боду, «он уйгур» биле «токуз-огуз» чонун демнештирип каттыштырбаанда, оларны көк-түрктер чүс чыл баштап келген. Бо бижикте ады кирген токуз-огуз деп чон, амгы Моолдуӊ база Тываныӊ девискээрлеринге 630–840 чылдарда чурттап чораан тос аймактыӊ эвилелиниӊ ады болуп турар. Уйгурлардан аӊгыда, ол эвилелдиӊ тургузуунче дараазында аймактар кирип турган: байырку, долан, эдиз, тоӊра болгаш өске-даа. «Он уйгур» дээрге, бурунгу уйгур чоннуӊ хөй төрел-бөлүктериниӊ бирээзи болур. База бир, төөгү бижимелдеринден билдингир бурунгу уйгур төрел-бөлүктерниӊ каттыжыышкыныныӊ ады «токуз-уйгур» (тыва дылче очулдурарга «тос уйгур» дээн). Оларныӊ аразындан яглакар деп төрел-бөлүктен каганнар укталып турган. Тос уйгурларныӊ төрел-бөлүктериниӊ аттары шупту кыдат төөгү бижимелдеринде бар, ынчалза-даа чүгле чаӊгыс яглакар деп атты бурунгу түрк база уйгур бижиктеринден билип ап болур бис. Чижээлээрге, Суджа, Тарьят (Терхин) база Сэврэй дээр руналыг тураскаалдарда бижиттинген.
Хулагу күрүнезиниӊ перс төөгүчүзү Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамаданиниӊ (1247–1318 чч.) «Төөгүлер чыындызы» («Джами‘ ат-таварих») деп ажылында, бурунгу уйгурларныӊ төрел-бөлүктери, чүге мынчалдыр чарлып турганын тайылбырлаан солун үзүндүлер бижиттинген: «Уйгурларныӊ, он хемниӊ унун эжелей чурттааннарын, он-уйгур, а тос хемниг черде чурттааннарын – токуз-уйгур дээр». Моолдуӊ, Тываныӊ бурунгу уйгурлары IX вектиӊ ийиги чартыында, Енисей кыргыстарынга чуртундан үндүр кыстыргаш, Чөөн Туркестанныӊ соӊгу-чөөн талазынче көшкеннер. Олар Пугу-цзун (уйгур атты кыдат төөгү бижимелдеринде бижээни-биле) хаанга баштаткаш, 874 чылга дээр төвүт аймактарны тиилээш, Беш-Балык (оон өске аттары – Кочо, Кара-Ходжа, Турфан), Куча, Комул база Хотан хоорайларны эжелеп алганнар. Ол девискээрге Турфан ыдук-куттарыныӊ күрүнезин (866–1369 чч.) тургусканнар. Ыдук-кут (тыва дылче очулдурарга «ыдыктыг аас-кежик» дээн) дээрге ол чурттуӊ баштыӊчызыныӊ дужаалы турган.
Чөөн Туркестанныӊ соӊгу-чөөн талазында черлерни кашгаржылар XV векке чедир Уйгуристан деп адап турганнар. Оон ыӊай, Рашид ад-Динниӊ «Төөгүлер чыындызында» XIII–XIV вектерде ол чер дугайында мынчаар бижээн: «Бишбалык биле Кара-Ходжодан эгелээн черлерни Уйгуристан дээр…». База-ла ол үелерге хамааржып турар «Сунши» деп кыдат бижимел тураскаалында үзүндүден Турфанда күрүне «уйгурлар чурту» деп билдингир: «…ол черлерге хөй уйгурлар көжүп келгенинден, ону хуй-ху (уйгурлар чурту – У. Т. Ховалыг) дээр апарган».
Дөзүк
О
Гуреева, Лидия Васильевна
Намдары
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 23 декабрь 1976 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
"За успехи, достигнутые в выполнении заданий 11-й пятилетки и социалистических обязательств по производству и переработки сельскохозяйственной продукции" ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 29 август 1986 чылдың Чарлыы-биле Лидия Васильевна Гуреева была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
1996 чылда совхозтуң кол зоотехниги апарган. 2002 чылдан алдарлыг дыштанылгада турар. Владимир хоорайда чурттап турар. Занимается активной общественной деятельностью, является членом президиума Владимирского областного Совета ветеранов.
Ооржак, Лориса Бюрбюевна
Дөзү
1) кайыын чүүл бижиттинген?
Панарина, Вера Зиновьевна
Намдары
Постепенно набиралась опыта, надои в её группе стали расти. От 25 закреплённых коров она стала получать по 3000 килограммов молока в среднем за год. Стадо отличалось ухоженностью, чистотой и упитанностью. Немалую помощь ей оказывал её супруг, который работал фельдшером. 1965 чылда ол вступив в социалистическое соревнование сумела достичь показателя в 3406 килограммов от каждой коровы в среднем за год.
Даосизм
Даосизм (道教, пиньинь:dàojiào) – дао дугайында өөредиг, кыдаттарның шагдан тура-ла өөредии. Ооң иштинче шажынның болгаш философияның кезектери кирип турар.
Эң-не кол буян дээрге - ойталаашкын. Күштүг хандыкшылды Лао-цзы нүгүл деп санап турар. Будда кижиниң хилинчээ хөй-хөй негелделеринде деп турар.
Дамба-Хуурак, Анатолий Партизан оглу
Намдары
1961 чылдың июль 17-де Тыва АССР-ниң Эрзин кожуунунуң Эрзин суурга төрүттүнген.
Ажыл-ижи
2000 чылда А.П. Дамба-Хуурак Тыва Республиканың Дээди Хуралының Аппарадының удуртукчузу.
Гурмаза, Валентина Петровна
Валентина Петровна Гурмаза (27 июнь 1929 — 1 январь 2014) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, бригадир электросварщиков завода имени 61 коммунара Херсонского совнархоза, Николаев хоорай, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1960).
Намдары
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 7 март 1960 чылдың Чарлыы-биле за получение высоких показателей в судостроительстве и в связи с празднованием Международного женского дня Валентина Петровна Гурмазага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленин ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» медальдар.
Перепелица, Феодора Ивановна
Шөлүглер
Аңгылал:Хову ажылчыннары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Сөстээрек
Оюннуң чуруму
4. Чаа сөстер мынчалдыр тургустунар:
8. Ажыглап болур сөстер: тыва дылда бар кандыг-даа сөстерни ажыглап болур – кылыг сөстери, чүве аттары, демдек аттары, аян сөстери б.о.ө. Чүгле үш кызыгаарлаашкын бар:
10. Саннар түңнээри дээш харыысалгалыг кижи ойнакчы бүрүзүнүң саннарының түңүн көш кылдынган соонда-ла, бижип ап турар. Бир үжүктүң саннарда үнези фишканың оң талакы адаккы азыында сан-биле демдеглеттинген боор. Үжүк чок болгаш дефистиг фишкаларның үнези тикке дең болур.
12 Үжүк дээш шаңналдыг хана-карактар. Ак-көк хана-каракты дуглаары ынаар салган үжүктүң үнезин ийи катап, а ак хана-каракты дуглаары – үш катап көвүдедир.
Төп хана-карак (сылдысчыгаш-биле демдеглээн) сарыг өңнүг дээрзин эскерип көрүңер. Ындыг болганда, бирги сөстүң саннарда үнези ийи катап көвүдээр.
Тываның Күрүне Университеди
Адрези
Тел/факс: 8 (39422) 2-19-69
Йөрээл
Йөрээл - эки чүве күзеп чүве чугаалаары; алгыш, алгыш-йөрээл.
Тыква
Ижин-шөйүндү аарыгларында, кырган кижилерниң организминде холестеринни эвээжедиринге, сидик элбедиринге, чүрек, хан-дамыр, кара-бүүректер аарыгларынга ажыглап турар. Ынчан тыкваның иштинде чымчак черин алгаш, кадык хевирлиг кылдыр хайындыргаш, хүнде ийи катап чиир.
Таңды-Уула
Дөс
Т Т
Йох
Дөс
Й
Ооржак, Меңги Нагаан-оолович
Намдары
Чогаал ажылын 1990 чылдар төнчүзүнде эгелээн. 1999 чылда бодунуң шүлүктер чыындызы "Чөпшүл дең" деп номну үндүрген. Ооң бижээн шүлүктери, бижээн чүүлдери, чогаалдары республиканың аңгы-аңгы солуннарынга үнгүлээн. 2008 чылда "Меңги" деп ному база үнген. Ооң шүлүктери орус, алтай, якут дылдарже очулдурттунган.
Түлүш, Радик Виктор-оглу
Түлүш, Радик Виктор-оглу (Радик Тюлюш деп алдарлыг), (Тюлюш, Радик Викторович, Radik Tyulyush) – хөөмейжи, ыраажы, композитор, хөгжүмчү. Үер бөлүүнүң үндезилекчизи, Ят-Ха бөлүүнүң эрткен үеде киржикчизи, 2006 чылдан амгы үеге чедир Хүн Хүртү бөлүктүң хөөмейжизи. Тыва Республиканың алдарлыг артизи.
Шөлүг
http://vk.com/radiktyulyush
Алдан-Маадырлар
Алдан дургуннар
Янзы бүрү чылдагааннардан ядараан араттарның аразындан эрес эрлер ылгалып, хостуг амыдырал дээш демисежип чоруур апарган. Оларны "кайгалдар" деп адаар, а кожа-хелбээ Моолга боттарының кайгалдарын "сайн эр" (эки эр) деп адаар турган. 1881 чылда Хөнделең, Алаш, Барлык, Чер-Чарык, Ак, Эдегей, Кудугуй, Чыргакы, Шеми, Чадаана, Хөндергей, Чаа-Хөл, Өвүр Торгалыг, Бора-Шай, Саглы дээш, өске-даа черлерниң кайгалдарының аразында харылзаазы тудуш апарган. Кээргел чок кызагдалга туттурган, аш-чутка бастырган Хемчиктиң араттары чөгели төнгеш, "өлзе өлгей-ле, өршээзе өршээгей-ле" деп бодай берген.
Тос эрии
Тос эрии – туттурган алдан-маадырларның аскы-сөзүн оскундуруп алыры-биле эрии, шаажылалды көргүзүп, хилинчектеп турганы болур.
"Шын" солун Алдан-Маадырлар дугайында
Арбан, суму аразынга аалдар кезип колданып чоруур кижилерни «кара дээринге кагдырган кара тояанчылар» — деп, чектеп дорамчылавышаан, бай-шыырак улустар оларны кам-хайыра чокка кулданып, кара дерин төп, балдырының эъдин шылып, ханын соруп чораан. Хоозурааш, көдээ ажыл-хожулдан адырылган кижилер кожайларның хевиниң элендизи, шайының шаары, чеминиң артыы, божа-хойтпаа дээш, чайның изиинден, ажыг кыштың соо­гундан чалданмайн, чүнү кылбас дээр! Хоойлудан дашкаар чораан хөөкүй араттарны феодалдар канчаар дорамчылавайн чорду дээр! Хемчиктиң Даа кожуунунуң Ондарларның Сеңгин чаңгы дээрзи кедергей араатанзыг каржы-дош­кун дерзиилерниң бирээзи турган. Ол чораан-на черинге араттарны кымчылаар, тевер, шанчар, анаа-ла олурган кижилерге шорбактажып: «Сени мен 80 кагар болзумза, «уе!» дээр сен бе?, 100 каксымза, «уе!» дээр сен бе, шыдашпайн «уе!» дептер болзуңза, улам хөй кагар мен» – деп, хыын хандыр, кыртыжын курулдур ырзаңайнып каттырар, эң дерзии байдал-биле эттеп-хый­наар турган. Алдан-дургун хөделип үнер мурнуу чарыын­да болган бир таварылганы 84 харлыг арат Ооржак Чөлбең 1942 чылда мынча деп сактып чугаа­лаан: «Балчымай чаңгы бодунуң кадарчызы Хөгенчикти эзирик эттеп турганын көрген мен, чаактарынче шагаайтап, ооргазынче хаак-биле сылба шаап турган чүве. Медерелин оскунуптарга, соок суг саа­рыпкаш, миннип кээрге, база катап хап-ла эгелээр, шак ынчаар хүннү бадыр эттеп-хыйнап келген. Хире-хире ооң ооргазын кызыдып каан демир-биле хаарып, чамдыкта ооң ооргазынга оттуг көстү каггылааш, чонгу салып өрттедип турду. Мен бо бүгүнү караам-биле көрүп, дүжүметтиң дужаалы-биле бирде дузалажып-даа турдум. Чүвениң ужуру болза, Хөгенчик бодунуң кадарып турган инектеринден бир шарыны бир аратка ачыладыпкан, оозу дустап чорааш кээрге, шарының ооргазы чаараан болган». 1944 чылда Ооржак Шевер-оол «Бызыяа үгер-даага таакпы кыпсыр отту шын эвес сунган дээш Дажыманы моорады эттээнин 20 харлыымда караам-биле көрген мен» – деп чугаалаан.
1879-1881 чылдарда дургун кайгалдарның саны көвүдеп бар чыткан, чүге дизе феодал тургузуг боду-ла албаты араттарны хоозуралга таварыштырып турган. Дургуннар кайда-даа бар, харын-даа бөлүглежип алгаш демисежир арга чайгаар тывылган. Ындыгларга Донгактардан Амыгылаң, Шожапай, Кара-Салдардан Омааш­пай, Кууларлардан Дары-Хөө, Оттукай, Монгуштардан Кара-Дажыпай, Көк-Самбажык, Садыяажык, Севендей, Ондарлардан Араажы, Каткыжывай, Лоодайжап, Шырбаң-Самбажык, Ооржактардан Амыгылаң, Бапыйжык, Кожагар-Комбулдай, Ожук-Каккан, Сембилдей, Сарыгларлардан Доржапай, Дыртык-оол, Көк-Лама, Ойдупай, Түлүштерден Намзырай, Номзураң, Хертектерден Дазаң­май, Сенди, Сорукпай, Ховалыглардан Дажыма, Дыртый, Кадатчы, Узун-Белек, Хомушкулардан Лопсаң база өскелер-даа хамааржыр. Тыва нояннарның моол дылда документилеринде үстүнде адаан араттарны шуут-ла «оор дургуннар» деп айтып турар. Алдан-дургуннарны демиселче чогум баштаан кижилер ол-ла кайгалдар боор-дур.
Ооржак, Сергек (кикбоксчу)
Ооржак Сергек - Тываның, Россияның кикбокс спортчузу.
Ыдыктыгларның чеди бай-шыдалы
Будда Шакьямуниниң Ыдыктыгларның чеди бай-шыдалын өөреткен судурларда мынча деп айыткан: ""
Гурьянова, Елизавета Ивановна
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Ыдыктыг Валентин хүнү
Император ол бүгүнүң дугайында билип каан дораан Валентин ламаны кара-бажыңга хоругдап каарын дужааган. Хоругдалда олурда, Валентин кара-бажың-ажылдакчызының кайгамчык чараш уруун душ бооп көрүп каапкаш, ынакшый берген деп тоолчургу чугааларның бирээзинде төөгүп турар. А ол уруг шаажылал манап орар ламаның төөгүзүн дыңнап кааш, ооң-биле ужуражып дужарын шиитпирлеп алган. Лама-биле ужуражылганың соонда, уруг аңаа ынакшы берген. Оон эгелээш, ынакшааннар хүнүң-не ынакшыл илереткен эргим сөстер бижип каан чагаажыгаштар солчу арганы тып турганнар.
Йоонган
Йоонган – канчап барган, чоонган дээн уткалыг сөс.
Башкирлер
Үндезин дылы - башкир дыл, оон аңгыда орус болгаш татар дылдар база ажыглаттынып турар. Үндезин чүдүлгези - исламның суннит адыры.
Эрте-буруңгу төөгүзү
«Суй ному» (VII чүс чылдың ажылы) деп кыдат эртемденнерниң бижиктеринде башкирлер дугайында демдеглелдер тывылган болуп турар. Ол номнуң «Теле дугайында тоожу» деп кезээнде 45 аймакты теле деп адап турар, аразында алан болгаш башукили аймактар кирип турар.
Моол шериглерниң халдаашкыны
Л. Н. Гумилёв «Древняя Русь и Великая Степь» деп номунда мынча деп бижип турар ''«Моолдар-биле башкирлерниң аразында дайын 14 чыл уламчылап келген. Башкирлер чаңгыс удаа эвес удуп база турганнар, ынчалза-даа сөөлүнде тайбың керээн чарып алганнар...» .'' Дараазында үелерде башкир аъттыг шериглер 1237—1238 чылдарда Батый Хаанның шериглери-биле катай Орус можуларже халдаашкынны кылганнар.1241—1242 чылдарда Барыын талаже өске күрүнелер эжээлээр дайынынга база киришкеннер.
Башкирлерниң тура халыышкыннары
Иван Грозныйның үезинде орус күрүне биле башкирлерниң аразында керээниң шупту негелделери сагыттынып турган. Грозный хаан каржы турган-даа болза башкир чон ону ак сагыштыг деп адап турган (башк. Аҡ батша). Дараазында хаанның башкарылгазында байдал багай талазынче өскерлип эгелээн. Кол тура халыышкынның чылдагаанын тургузуп турган байдалдар дээрге керээ аайы-биле көрдүнген башкирлерниң чурттап турар девискээрин үүлээри, кижилерниң эргелери, христиан хүрээлерни чөпшээрел чок тудары, чүдүлгени кызагдаары дээш аңгы-аңгы турган. Тура халыышкыннар чаңгыс эвес удаа болуп турган (1645 чылда, 1662—1664, 1681—1684 болгаш 1704 чылдарда).
1812 чылдың Ада-чурттуң дайынынга башкирлерниң киржилгези
1812 чылдың дайынынга болгаш 1813—1814 даштыкы черлерже халдаашкынынга 28 беш чүстеп каан башкир шериглер киришкен. Ол дайынче башкирлер 4139 аът болгаш 500 000 рубль үндүрген. 9 башкир полктар Парижти ээжелээриңге база киришкен. Французтар оларны "соңгу амурлар" деп шолалаан.
Домбра
Домбра – казах болгаш кыргыс улустарның ийи хылдыг дошпулуур хевирлиг хөгжүм херексели.
Йод (уткалары)
Йод: Үжүк: Өске:
Монотеизм
Дөзү:
Аңгылал:Чүдүлге
Хөгжүмнүг аас чогаалы
Сыгыт-хөөмей
Хөөмей тыва чонну өске чоннардан онзаландырып, ылгап турар бот-тускайлаң аас чогаал болур. Ол Төп Азия чоннарындан чүгле тываларда хөй янзы хевирлери болгаш күүселдезиниң бир янзылыы-биле нептерээн уран чүүл болур.
Тыва хөгжүмнүг аас чогаал күүседир бөлүктер
1996 чылда хөөмейжилер Мөңгүн-оол Ондар биле Алдар Тамдын тыва аас чогаалының «Чиргилчин» бөлүү тургузуп алган. Оон ол бөлүктүң составынче ховар үннүг ыраажы Айдысмаа Көшкендей болгаш Игорь Көшкендей кирип кээп, бөлүк күш кирип, улам хей аът, сорук кирип, амгы үеге чедир делегейни эргип, тыва чоннуң культуразының адын бедии-биле тудуп, кайгамчыктыг талантызын муң-муң чоннарга өргүп чоруур.
Домкрат
Домкрат - аар чүъктү улуг эвес бедикче көдүртүр херексел.
Апогей
Апогей (απόγεια, "апогеиос" – Черден ыракта) – Черни дескинип турар телоларның (Айның, кылымал эдеринчилерниң) Черниң төвүнден эң ырак туружу азы точказы.
Апотөптүң радиузу — эллипстиң фокузундан (в котором находится центральное небесное тело) апогейде чедир аразы
Конфуцианство
Баштайгы үелеринде конфуцианство шажын деп санатынбайын, а философтуг этика деп санатынып турган. Конфуций угаакчы сайзыраңгай кижини чаяаарын кызыдып турган. Сайзыраңгай кижиниң кол шынары – чаагай сеткилдии болгаш хүлээлгелии. Кижиниң чаагай сеткилдии дээрге – чөптүг чоруу, кижилерге ынаа, биче сеткилдии, бодун тудуп билири болгаш ак сеткилдии. А хүлээлгелиг кижи дээрге – билигже чүткүлдүг, өөредилгеже хүлээлгелиг болгаш эрте-бурунгу улустарның мерген-угаанынче чүткүлдүг кижи. Тергиин болгаш сайзыраңгай кижи аъш-чемге, бай-шыдалга, чуртталганың таарымчалыынга хамаан чоктуг болур. Конфуций угаакчы, кижи бүгү бодун бедик идеалдарга тураскаадып, шынны тыварынга болгаш кижилерге бараан болур деп санап турган. Кижи делегейде бойдуска бараан бооп, бойдустуң сорулгаларын күүседип - чер кырынга амыдыралды узадыыр кылдыр чаяатынган.
Попова, Нина Михайловна (телеграфистка)
Намдары
На протяжении длительного времени бригада была лучшей в своей сфере. Не было ни одной жалобы от клиентов телеграфа. Бригаде было присвоено почётное звание "Бригада коммунистического труда". По итогам восьмой пятилетки бригада удерживала передовые позиции. Попова стала победителем социалистического соревнования среди работников Астраханской телеграфной станции.
Продолжала и дальше трудиться на телеграфной станции.
Попова, Ирена Ольгердовна
Намдары
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве. Постоянно участвовала в выставках достижений народного хозяйства. Декабрь 1958 чылда Саратовская областьче көже берген, стала работать агрономом-семеноводом на Энгельсском мелькомбинате. 1961 чылдан трудилась в управлении сельского хозяйства района. 1967 чылда алдарлыг дыштанылгаже үнген.
Синтоизм
Сорук-камгалакчы (Дух-покровитель) "Ками" хемнерде болгаш дагларда база бар. Теректер, даштар база сагыш-сеткилдиг. Ынчангаш синтоист кижиге бойдус-биле найыралдыг чурттаары чугула.
Чаңчыл болган япон системада өг-бүле кол рольду ойнап турар - ол дээрге чүгле амгы үеде чурттап турар кижилер эвес, а чырык черден чоруй барган улус база, келир үеде тыптып келир улус база. Төргүл-төрел биле, эш-өөрү биле болгаш долгандыр кижилер-биле эки харылзаа синтоист кижиге эң-не кол. Ооң аңгыда бойдус-биле аяннажылга база кол деп турар.
Дөзү:
Аңгылал:Чүдүлге
Үлегер домак
Үлегер домак – тыва аас чогаалының база бир хевири. Чоннуң эчис күзели, сорулгазы сиңниккен чаагай чаңчылдарны үлегер домактар көргүзүп турар.
Тыва үлегер домактарда илереттинген ёзу-чаңчылдарны кижизидилгениң янзы-бүрү хевиринге ажыглап болур: күш-ажыл, эстетика, этика.
Лиди
Түрк-моол лиди
Түрк-моол чоннар аразында үе шагдан бээр уламчыктыг (традициялыг) 60-чылдыӊ эргилдиг (циклдыг), ооӊ иштинде беш 12-чылдыг биче эргилдерлиг лидизин ажыглап чораан. Ону «Мөчүл» азы «Мөчел» (моол мөчлөг, казак мүшел, кыргыс мүчөл, хакас мӱчел) дээр, ынчангаш бир биче 12-чылдыг эргилдиӊ чыл бүрүзүн кандыг-бир амытан ады-биле адап турган.
Тариналар
- Чок. Тарина бүрүзү бир-ле Бурганның ыдыктыг сөстери болур болгаш ооң ужур-утказы аңгы-аңгы болур. Чижээ, чамдык тариналар хай-бачытты, аарыг-ажыкты арыглаар.
Ада-иенин ачы-буянын канчаар харыылаар дугайында Бурган башкының чырыткылыг сургаалы
Ада-иенин ачы-буянын канчаар харыылаар дугайында Бурган башкының чырыткылыг сургаалы Бо чурукту Бурган башкы 41 хар үезинде турда, ооң дуңмазы Тулуна деп эргим кижи хол-биле чураан болгаш номнуң үжүү өңнүг. Бо ном ам англи хаан ордузунуң музейинде күрүнениң эртинези болуп кадагалаттынып турар. Бурган башкы 250 кижилиг, 3 түме (бир түме –он муң), 8 муң бурганнар-биле кады бодунуң олурар ордузундан чаларап үнгеш, Да Би Чиу дээр дөңге моорлап четкен турган. Бурган башкы бир хүн дуңмаларын эдертип алгаш, мурнуу чүкче аян-чорук кылыр чорааш, орук кыдыында оваа-довурак чанында чыткан кижиниң куу сөөктериниң чанынга баргаш, шимчевейн туруп, бурунгуларын эргим хүндүлеп, бажын черге дээскеш, дөрт даяктап мөгейип чыдыпкаш, ол куу сөөктерге чалбарып, ёзулал кылып тейлээн. Ооң ужурун дуңмалары айтырарга, Бурган башкы ада-иениң ачы-буянын канчаар харыылаарының дугайында сургаалын айыткаан: “Аа берге-ле,кижиниң куу сөөктери болза,эрте-буруңгуларывыстың сөөктери болгай. Ада-ие бурунгуларынга тейлевес кижи таанда чок боор” “Ада-иениң ачы-буянын канчаар харыылаар дугайында Бурган башкының чырыткылыг сургаалы” дээр бо судурну парлап үндүрер бодал канчап тыптып келгенил? Г.Пурэвбат лама Индияга өөренип тургаш, Бурган башкының сургаалы болур “Ада-иениң ачы-буянын канчаар харыылаары берге” деп ном кыдат дылда парлаттынып үнгенин тып эккелген болгаш төвүт (тибет) дылда очулгазын мынчага дээр тыпаан болгаш, ук номну моол дылче очулдуруп, арат-түменге тарадыр болза,улуг буян болур деп сүмелээн чүве. Мен ол номну кыдат дыл билир кижилер-биле ужуражып,моол дылче очулдуруп бээрин дилээримге, очулдурары берге дээштиң,чөпшээрешпээннер. Ынчап кээрге,манчы кыдат,япон дыл билир Ж.Өлзий ирейге ужуражып, чай-шөлээни чок турда-ла ,хөй удаа дилеп, ужурун чугаалап тургаш,очулдурткан чүве. Ж.Өлзий-гуай дүргенин харааш,уйгур бижикке очулдуруп бижээнин кирилл үжүкке бодум дүжүрүп бижээн мен. Бо ном Кыдаттың эрги үжүү-биле парлаттынган болгаш Бурган судурунуң ат-терминнери хөй кирген болгаш,ону билдингир кылдыр таарыштыр очулдурары белен эвес болганын демдеглеп каайн. Ук номун очулдуруп, парлалга белеткээрде,элдеп-ээзин каас-коя сөстер ажыглавайн,кайы бодунары-биле бөдүүн дылга таарыштырып, сөс бүгүдезин утказын хажытпайн илередин чугулап көрген, Бурган номунуң дылын эки билир И.Дэмбэрел-гуайга номчудуп, чамдык эдилгелерни киирген дээрзин, хүндүлүг номчукчу силерге айыткаайн. Аравыста ада-иезиниң ачы-буянын уттуп,арага-дарыже хандыыр,оор,дээрбечи херек үүлгедиринден эрткеш,ада-ие,кадай-хөгээдин (уруг-дарыын) өлүрер-чидирер деп кыжаныр,эт-септи хунаап ап, эттээр-согар чоруктар чер болганда көвүдеп турар-дыр. Ачылыг ада-ие оглу ,кызын арагачы,таакпыжы,ооржу,дээрбечи,өске улус мөлчүүр,хээли алыр,албан-дужаалзырак,хоптак-чазый,мегечи,каржы-хажагай кылдыр төрүп кагбаан-на болгай. Амгы үеде дорайтап,түреп чоруур кижилерни авырап өршээр кол күш – ада-иениң ачы-буянын хүн бүрү харыылап, кулаш дурттуг сынын чонунуң ёзу-биле амыр,дески ап чоруурунда. Ада-иениң ачы-буянын канчаар харыылаар дугайында Бурган башкының чырыткылыг арыг сургаалы кижи бүгүдениң угаан-сагыжынга,эът-ханынга сиңер болзун.
Молдурга
Дөзү
М М М
Гуманныг
Гуманныг (а узадыр адаттынар) – кижиже угланган, кижи дугайында сагыш човаашкын долган.
Казахстан
Төөгүзү
«Казах Совет Социалистиг Республика» деп адалганы 1991 чылдың декабрь 10-да «Казахстан Республиказы» кылдыр өскерткен.
Судтуң (шүүгүнүң) эрге-чагыргазы
Дээди Суд хамааты, кеземче болгаш оон-даа өске херектерниң дээди судтуг органы болур. Ол кассациялыг чаданың хүлээлгезин боттандырып турар.
Дээди Судтуң даргазын болгаш шииткекчизин Дээди Суд Чөвүлелиниң дагдынылгазы аайы-биле Сенаттың депутаттары соңгуур.
Тываның төөгүзү
Эң эртеги үелер. Даш век.
Ортаакы даш век (Мезолит). Улуг дош эрип эстип каарга, мегафауна чидип арлы бээрге Мезолит эгелээн. Хурааңгайлаар болза Алдай-Саян чуртунга Мезолит 9 - 5 муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн. Улуг аң-мең чиде бээрге чыда биле аңнаары бергедей берген, ча-согун биле аңнаары нептерей берген. Мезолит үезинде кижи саны база кызырлы берген, эртеги үелерде ышкаш улус чаңгыс черге бөлүк чурттавас апарган. Оран-таңдыга өг-бүле бүрүзү аңгы көжүп амыдыраар апарган.
Таңды Урянхай
Таңды Урянхай 1912 чылга чедир Цин деп манчжур династияга (Кыдат күрүнениң) чагыртып турган. Тыва 1914-1917 чылдарда Россия империязының хайгааралынга турган.