cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тываның төөгүзү
Окунев культуразы. Хүлер век.
Үези: бистиң эрага чедир II дугаар муң чылдың эгези – бистиң эрага чедир II дугаар муң чылдың ортузу. Хакасияда Окунев улус деп черге С. А. Теплоухов 1928 чылда ол үениң базырыын каскан.
Кара-Суг культуразы
Улус мал-маганы-биле көжуп амыдырап турган-даа болза, суурлар база турган. Улус улуг чер бажыңнарга чурттап чораан. Чаңгыс ындыг улуг чер бажыңның иштинге 4-5 өг-бүлениң улузу сыңчы бээр турган. Бир эптиг черге дески болгаш калбак оңгар каскаш, ыңай, өөрү борбак чудуктардан ханалар тудуп алыр турган. Ындыг бажың черже 1-1,5 метр ханы турган. Шалазын дой довурак-биле дескиледир чаап каар турган. Бажыңның серин черже шиштейтип каан чагылар тудуп турар чүве. Хана дургаар, ыяш оруннар кылып каар, өрээл ортузунга суугу турар. Кыштың соогунда ыш үнер бажың дүндүүн эжик кылдыр ажыглаар турган.
Ол-ла үеде чес холумактыг даштарны чер алдындан кижилер казып аап турган. Хову-Аксыда (Узун-Ой, Оңгажа), Каргы (Мөңгүн-Тайга) биле Чыргакы хемниң унуга шаанда улустуң казып чораан оңгарлары тывылган. Дарганнар ханы оңгарлар казып чер адаандан даштар үндүрүп алгаш, казып алган даштарны чуура соктааш эзилдирип турган. Руда эзилдирер суугуну ол-ла оңгарлар чанынга кылып алыр турган. Хову-Аксы биле Чыргакыдан кастынган даштар мышъяк холумактыг, эзилдирип кудуп аап турган металлынга ол черниң дарганнары ак-коргулчун холувас турган. Чыргакы биле Хову-Аксынга куттунган хүлер дээрге мышъяк холумактыг хүлер-дир. Каргыдан кастындан даштарда ак-коргулчун биле чес бар. Ол черниң дарганнары болза ак-коргулчун-биле холуй эзилдирген хүлер кудуп алыр турган. Шаандагы үениң дарганнары хүлерден куттунган хер-херекселдерни хары черниң улузунга сатпышаан, амыдырап чурттап чораан. Оңгардан чес казары айыылдыг болгаш берге ажыл. Археологтар Хову-Аксыда бир оңгардан кижи сөөгун тыпкан, ол кижи хай-халапка таварышкаш, оңгарга олчаан хөмдүрүп өлген.
Скифтер үези.
Археологтар Тыва девискээринге скиф үениң 2 - 3 культуразын аңгылап алган. Скиф үезинде аңгы-аңгы культураларда өлген кижиниң хөөржудер чуруму чогум дөмей бооп турган. Кижини солагай чартыынга сөгейти чыттыргаш, буттарын, холдарын база ыргайты тудуп каан болур. Өлген кижи бажын хүн ажар чукче угландырып каар. Чыттырар онгарлары ийи ангы: 1. Черге улуг оңгар казып каар шалазын, ханазын борбак ыяштар - биле кылып тудуп каар, аңаа 10 ажыг кижи мөчүзү чыдар болур. 2. Чаңгыс кижиниң мөчү - сөөгүн салырда даш хааржак ажыглаар.
Өөк культуразы (б. э. ч. IX - III вектер) - бир дугаар хорумну Өөк хемниң чанынга 1916 чылда А. В. Адрианов казып тыпкан.
Гунн-сармат үези.
Ажыл-агый, амыдырал
Моол күрүнелер тергиидели. XIII - XVIII вектер.
'''Секиз Огуз. (?Майман) ''' Сегис-огус деп аймактар катыжыышкыны VIII дугаар векте тыптып келген. Олар улуг девискээрни эжелей чурттап турган. Ооң аймактары барыын чүкте Эрчис хемден эгелээш чөөн чүкте Орхон хемге чедир көжүп турган. Ол аймактарны XII векте Ынанчы Билге-хаан башкарып турган. Ынанчы Билге-хаан кызыл дустай бээрге, ооң ийи оглу хаан дүжүлгезин былаажып тургаш улуг күрүнезин ийи чарып алган. Ынчангаш сегис-огус аймааның бир кезиин Даян хаан, өске кезиин Буйурук хаан башкарып эгелээн.
Кыдат бижиктер моол аймактарны шивей деп адап турган. Шивей аймактың улузу чер-бажыңнар тудуп суурларага чурттап турган. Олар колдуунда аът малын, хаваннар азырап, тараа тарып амыдырап, чурттап чораан.
VII-XIII вектерде моолдардан "татар" деп аймактың улузу кончуг алдаржып турган. Түрктер оларны "Отуз Татар" биле "Токуз Татар" деп адап турган.
XVI - XVII вектерде Алдай-Саян аймактары Алдын хаан биле Дөрбен ойрат күрүнелериниң албатызы турган. Алдын хаан биле ойраттар аразында дайылдажыр чаңныг боорга ол дайыннарга тываларның өгбелери база киржир чораан.
Эжен хаан төрези. XVIII век - 1912 чыл.
Цин күрүнези Төп Азияның калбак девискээрин удуртурда, таптыг-ла кожуунарга, сумуларга, арбаннарга чарып алган. Алдай-Саян девискээринде тываларның өгбелерин үш улуг аймака чарган. Ол үш аймакты "Чазактыг хаан", "Сайын ноян-хаан", "Амбын ноян" чагырар чораан. Таңды Тывазын Амбын нояны чагырып турган. Хамык улусту удуртур кижи чанчын дужаалдыг Улаастай хоорайга олуруп алган. Ооң аңгыда тываларның өгбелери дөрбетерниң дөрт аймаанга хамааржыр чораан. Орус биле Манчжур күрүнениң кызыгаары Саян дагларын дургаар чурутунган. Ынчалза-даа Эжен хааның кызыгаар хараалдары Таңды Ууланың мурну эдээнге турган. Саян дагларынга кызыгаар хайгаараар улус турбаска 1880 чылдардан бээр орустар туразы-биле Таңды Тывазынче көжүп эгелээн.
Моол-кыдат эжелекчилер.
Эжен хааның хоойлу-чурумунга чаңчыккан тыва дүжүметтер орус күрүнениң дүрүмүнге таарышпас болган. Эжен хааның хоойлузу кадыг дошкун-даа бол, ол (хоойлу) кижиниң сагыш-сеткилин дорамчылывас турган. Орус чуртунга хамааты дайыны өөскүй бээрге Буян-Бадыргы кыдаттар-биле харылзаа тудуп алган. Сөөлзүредир, бо бүгү чүвениң түңнелинде Тываже бодунуң шерии-биле кыдат комисар Ян Ши-Чао 1919 чылда чедип келген. Ян Ши Чао орустарны Улуг-Хемче киирбес дээш тывалардан шериг кезек чыып алган. Ооң шериглери Чадаана биле Шагаан-Арыгга турлаг кылып алган. Амбын ноян моолдар-биле харылзаа тудуп алган. Белоцарск деп хоорай чанынга моолдуң шериг министири Маскыржап шериглери-биле келгеш, турлаг кылып алган. Олар Тывадан орустарны үндүр сывырар бодалдыг чораан. Моолдар тыва кайгалдарны боо-моңгу биле хандырып алгаш, оларны орустарже халдаңар деп күткүп турган, ынчалдыр кедерээн тыва кайгалдар 1919 чылдың чайынындан бээр орус садыгларны чок кылдыр үптеп каапкан.
Таңды Тыва Улус. 1921 - 1944 чылдар.
1920 чылдар дургузунда күрүнениң ады 2 катап өскелип турган. Баштай Таңды Тыва Арат Республика оон ам, анаа Тыва Арат Республик.
Совет Тыва (1944 - 1991 чылдар)
1944 чылдан 1954 чылга чедир тывалар көшкүн чуртталгадан сууржуң чуртталгаже кирген.
Индияның хөй арынныг бурганнары
Чангыс дазылдан.
Шактистер - кол бурган Шакта (Парвати). Шиваның өөнүң ишти. Өртемчейни кыс кижиден эгелеп турар деп чүүлге бүзүрелдиг.
Дөзү:
Индияның хөй арынныг бурганнары
Попыхина, Софья Константиновна
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Уйгу чок Улуг-Хем
Сюжеди
Уйгу чок Улуг-Хем хөй сюжеттиг чогаал. Ынчалза-даа ында үш кол сюжет өске бүгү болуушкуннарны хаара тыртып турар: Сүлдемниң өг-бүлезиниң салым-чолу; орус тараачыннарның аңгы демиселинче чоорту көдүрүлгени; тыва болгаш орус байларның буурап-сандарааны.
Гюльбекова, Эльпида Георгиевна
Намдары
Школаның чеди кластты дооскаш тус черниң колхозунга ажылдап эгелээн. 1945 чылда №1 дугаар бригада хову ажылчыннар звенозун удурткан. По итогам уборки урожая 1947 чылда её звено получило высокий урожай пшеницы - 30,95 центнеров с гектара на площади 33 гектара. Помимо этого её звено ещё проводило работы на 12,5 гектарах подсолнечника и кукурузы.
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннери дээш шаңнаткан турган:
Арат шөлү
Хемчээлдери
Бар онза-чүүлдери:
Эдек туттунчуп ойнаары
Эдек туттунчуп ойнаары ("согур-азалап ойнаары", "аза-кадайлажыыры") — шимченгир оюн.
Ойнаар чуруму
Оюннуң сорулгазы. «Согур-аза» «иениң» уругларын тудуп алырын кызыдар, «иези» уругларын камгалап, «согур-азага» бербезин кызыдар, а уруглар база-ла «согур-азаның» холунга кирбезин оралдажыр. «Согур-азаның» холунга кирген кижи оюндан казыттынар.
— Көгээржииңер артында чүл?
— Хөй ажы-төлүм-дүр.
Кышкы Олимпий оюннары (2014)
Эрттирер хоорайын шилээни
Ынчап кээрге, 2007 чылдың июль 4-түң хүнүнде москва шагы-биле 4:47 турда, Гватемалага Леонид Тягачёв Россияның Олимпий комитединиң даргазы кылдыр БОК-биле, 2014 чылда Сочи хоорайга Кышкы Олимпий оюннарын эрттирер деп, керээни чарган. Ооң-биле катай Краснодар хоорайның губернатору Александр Ткачёв биле Сочиниң мэри Виктор Колодяжный россияның талазындан боттарының холунуң үжүүн салганнар.
Улуг-Хем
Улуг-Хем (Эрги түрк. (𐰚𐰢) Кем, хакас. Ким суг, эвенк. Ионесси, кет. Хук, селкуп. Пӱӱл Тяас-қолд, нен. Енся’ ям’, эскимос. Энненайваам, Енисей) делегейниң эң улуг хемнериниң бирээзи. Эгезинден төнчүзүнге чедир чедир ооң суг оруунуң эң узун ниити хемчээли 5075 километр. Улуг-Хем бассейн шөлүнүң талазы-биле Обь хемниң соонда, Россияда ийиги черде, а делегейде чедиги черде турар.
Бугажык
Бугажык – чазаттынмаан, назыны ийи-үш харлыг болгаш үрелиг эр инек.
Потапкина, Татьяна Антоновна
Потапкина Татьяна Антоновна (12 январь 1922 — 24 ноябрь 2005) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, Уйский совхозтуң саанчызы Уйский район Челябинская область, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).
Намдары
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве до выхода на пенсию в 1978 году. Бо-ла районнуң көдээ суур Мирныйже көже берген. Мирненск участок эмнелгезинге хөй чылдарда санитарлап ажылдап турган. 1998 чылда алдарлыг дыштанылгаже үнген.
Шөлүглер
Аңгылал:Саанчылар Аңгылал:СЭКП XXIII съездиниң делегаттары Аңгылал:ССРЭ-ниң көдээ совединиң депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
УНС
УНС (укр.: Український Національний Союз ) — украин политиканы партияны.
Түлүш
Адыг-Түлүш
Адыг-Түлүш - Улуг-Хемниң Эъжим, Хайыракан ынчаар чурттап чораан.
Эзир (Орел) деп сылдыстар бөлүү
Дөзү
Э Э Э Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Иви
Хокаш – ниити чассыткан ат азы хокаштар дээр, ивилер дээр.
Тарымал тоорук
Белеткели
Үезинде тараан тоорукту сентябрь айның эгезинде чыып эгелээр.Ол үеде агаар-бойдус талазы-биле дыка таарымчалыг хуннер болур,таарымчалыг кылдыр деңнеп каан шыкка тооруктар шынарлыг болур.Дүжүттү чыырда бир айның чартыы херек.
Складка,хоорарын манап турда.тооруктарны бүдүн шөлге одуруглап салып каар.Одуруг бүрүзүнге таарымчалыг агаарны берип турар.Эки изиг-демирлерге тоорукту шупту талазындан чылыг агаарга болбаазырадыр.Белен тоорукту стаканнарга болгаш хаптарга хаптап турр.
Ажыглалы
Тоорукту өстургеш чемнерге холуп турар.Чууруп каан тоорукту чөөн таланын чону чигирзиг чемнер кылып турар-халва болгаш козинак.
Хураган
Дөзү
Х Х Х
Эдиски
Дөс
Э
Аргентина
Туружу
Аргентинаның соңгу чүктен мурнуу чүкче улуг делгеминден болгаш чериниң кырының янзызындан бойдузу эрээн-шокар. Чуртту 63° б.ү.-биле (з. д.) чериниң  кырының тургузуунуң аайы-биле 2 кезекке чарып болур: оргу - соңгу болгаш чөөн, өскергей - барыын болгаш мурнуу. Күрүнениң барыын талазын дургаар Анды даглар бар, Барыын чартык бөмбүрзектиң эң улуг Даг дизии.
Кирилл бижик
Ол үеде Кирилл биле акызы славян азбуканы чогааткаш грек дылда мөргүл номнарын очулдурган деп санал бар. Оларның чырыдыкчы болгаш миссонер ажыл-чоруу латин шажынчыларга, оон аңгыда Папа Римскийниң хөңнү чогунга ужурашкан.
Дөзү:
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Эртем
Мунзук, Кара-кыс Номзат-уруу
Намдары
«Хүндүлелдиң Демдээ» орден-биле, Иениң медалы-биле, «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынында шылгараңгай күш-ажыл дээш», «Шылгараңгай күш-ажыл дээш. Владимир Ильич Ленинниң төрүттүнгенинден бээр 100 чыл ою таварыштыр» деп медальдар-биле «СЭКП-ге 50 чыл», «Тайбың фондузу» деп хөрек демдектери-биле шаңнаткан. РСФСР-ниң алдарлыг болгаш Тываның улустуң артизи атты алган. Тыва Арат Республиканың Биче Хуралының депутадынга, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутадының 2 чыыжынга соңгуткан.
Дүрген-Мөөрей
Кичээңгей
Өске улус чуруун азы Улуг Четкиден киирген бодунуң эвес чуруктарын киирген улустар шаңнатпас. Хоойлуга удур ажылдар хүлээвес.
Дорофеева, Валентина Александровна
Намдары
Окончив обучение в школе, поступила в нефтяной техникум в городе Бугуруслане. 1956 чылда завершил обучение в нём. 1 август 1956 чылда была трудоустроена оператором добычи нефти на нефтепромысел №1 "Альметьевнефть". Здесь она проработала 31 год и вышла на пенсию. В 1963 году возглавила звено операторов на Тихоновском товарном парке. Вступила в члены КПСС.
Идик
И И И
Сибирь чоннарында шаманизм
Шаманизм Сибирьниң хөй-хөй чоннарында ажык-тывыш культузу-биле сырый холбаалыг. Хам кижи чүгле аарыг-ажыкты эмнээр эвес, оон аңгыда ажык-тывыштың чедиишкинниг болурун база төлге салып көрүп турган. Ынчалза-даа ажык-тывыш культузу шаманизм-биле ханы холбаашпаан. Аңчы кижи аңгы-аңгы ёзулалдарны болгаш чалбарыыштарны аңнаашкынның азазынга чалбарып тургаш боду база тудуп алган олчазын эккээр, ол кезээ шагда хам кижиниң дузазын дилевейин турган.
Губернатор
Дөс
Г
Тыва чугаада ийи эринниң ажык эвес үннери
Тыва чугаада шимээнниг ийи эринниң ажык эвес үннерин сайгарып көрген арын-дыр.
Артикулястыг шынары
Дааштыг частыышкын ол үннүң тыныштыг шынарын илередип турар. Ону аспирация дээр. Кижиниң алдыы эрини үстүү эринге бодаарга идекпейлиг орган болур. Чымчак одуругнуң «ɪ», «ε» деп үннери-биле хаалчак эриннер азыы бичии шөйлү бээр.
Үн киржилгези-биле
[p̳ʿ] деп фонема үн киржилгези-биле чүгле дүлей болур.
Хуусаа-хемчээли
Ол үннүң бижиткен программазын көрүп көөр болза баштайгы фазада так хаглыг аас иштинге агаар базыынкыны тыптып келир. Пневмоосцилограмма графигинде хенертен өрү көдүрүлген синусоида шыйыы тыптып келир. Сөөлгү фазада эриннер часты бергенде чаъстыышкынныг агаар аас иштинден үрдүнүп үне бээр. Графикти көөр болза ол үеде сырый өрү-куду калбаңнаан ыргак шыйыглар тыптып келир, ол ыргак шыйыг чоорту ажык үннүң хевиринче шилчи бээр.
Фонема [p̲]
Фонема [p̲] — ажык эвес, шимээнниг ийи эринниң аастың хаалчак азы кызаалыг, дүлей азы ыыткыр тыныш чок, күжениишкини дески эвес, кошкак үн.
Сөс иштинде үн туружу
Сөстүң адак сөөлүнге, ажык үн соонга =VC: хап «χap», хеп «xεp ́», хоп «χ̊ɔp̊», дүп «t ́ ̊ʏp ́ ̊».
Шаманизмниң дазылдары
Шупту хайгааракчылар хам кижини - шугул кижи, кылык аарыглыг, хенертен аарыы кирип келир болгаш эпилептик кижи деп турарлар.Хам кижиниң өлген кижилерниң сүнезинин кыйгырып тургаш,оларның үнү-биле чугааланый бээри нерви аарыы деп санап турар. Хамнаар чүүлдү - кылыктыг аарыг деп турар.
Арзылаң-Седен
Тоожузу
Арзылаң-Седен аңчы кижи чораан. Ооң аңнаар чери Хан-Дээр сыннары. Бир күзүн Арзылаң-Седен бодунуң бажазы-биле кады дииңнеп чораан. Хемнер-Суг деп черге дииңнеп турганнар.
Кижилер дээш, амыдырал дээш кижилер мындыг кызымак, ат-сеткилдиг чораан чүве-дир ийин.
XIV-кү Далай-Лама
13-кү Далай-Ламаның катап төрүттүнгени
Ламалар Амдога чедип келгеш, Кумбум хүрээзиниң чоогунда турар Тацкер деп суурдан ыдыктыг хөлге көзүлген демги бажыңны дилеп эгелээннер. Өскелерден бир аңгы, дээвириниң кырындан сыптары куду ыргайтыр үнүп турар артыштыг бажыңга олар чедип келгеннер. Бөлүктүң удуртукчузу болур улуг лама Кесаң Ринпоче өске ламалар ышкаш, анаа-ла бөдүүн кижилер хеви келип алгаш чораан. Ынчалза-даа ол бажыңга кирип келирге, ийи хар чаа-ла ажып чораан бичии оол ламаны танып: “Сера-лама,Сера-лама!”- деп алгыра берген. Сера дээрге Кесаң Ринпочениң хүрээзиниң ады.
Кыдат биле Төвүт айтырыының эгези
Төвүттүң чөөн талазында Амдо биле Кхамга бодаарга, Лхасада байдал чүгээр ышкаш болган. Ынчалза-даа чоорту бүгү-ле чүве бергедеп келген. Төвүт удуртулга-биле кандыг-даа сүме кылбайн, чоннуң чүс-чүс чылдарда туруп келген амыдыралынче кыдаттар киржип, “чаартылгалар” кылып эгелээн. Чижелээрге, чурттап олурар чери, малы, бажыңы база төвүт чоннуң эң-не камгалалдыг чүүлү- хүрээлерниң безин өнчү-хөреңгизи дээш үндүрүг хавырып эгелээн. Улустуң хуу черлерин хунаап, боттарының туразы-биле үлеп эгелээн. Ламаларны дорамчылаар чоруктар көвүдеп турган.
Индияже олчаан чортканы
Индияга келген баштайгы чылында Далай-Лама Массуриге, а 1960 чылдан эгелеп Индияның соңгу-чөөн талазында Төвүттен улуг ырак эвесте Дхарамсала деп хоорайга чурттай берген. Индияга келген дораан Төвүттүң даштыкыда турар чазаа Кашагты тургузуп, төрээн чонунуң түрегделин чугаалап, оларга дуза көргүзери-биле улуг ажылды Башкы чорудуп эгелээн.
Өске чурттар-биле харылзаа
1967 чылда Далай-Ламаны Япония болгаш Таиландыже чалаан. Оон бээр Ыдыктыг Башкыны чалаваан чурттар эвээш деп болур. Ындыг таварылгаларда кыдат удуртукчулар шугулдаар, Далай-Ламаны чалаан чуртче хомудалдар кылыр, а чамдыкта ийи чурт аразында харылзааларны безин үзүп кааптар. Чижелээрге, 1989 чылда ынчангы Чехословакияның чаа соңгуткан президентизи В.Гавел Төвүттүң даштыкыда турар чазаа Кашагты бүрүнү-биле деткип турарын медеглээн. Үр болбаанда, Кыдат ол чурт-биле харылзааны үскен. Далай-Лама Башкы бодунуң талазындан кыдат чазакты чөптүг чугаалажыышкыннарже каш удаа чалап келген. Ынчалза-даа Кыдаттың удуртукчулары бир-ле чылдагаан тып, ойталап кааптар.
Башкының Конгресске чугаазын база тайбың планын төвүт-даа, өске-даа кижилер чүүлдүгзүнүп хүлээп алган. Кыдат тала ону тооп көрбээн, харын-даа Далай-Ламаның тайбың планын деткип, Лхасаның кудумчуларынга үнүп келген төвүт кижилерни полиция каржызы-биле базып, он ажыг кижини өлүрген. Болган чүүлдү кыдаттар чажырарын оралдашкан, ынчалза-даа Лхасага ажылдап турган даштыкы журналистер ол бүгүнү делегейге чугаалап көргүскен. 1959 чылдың соонда кыдат эжелелге удур ол бир дугаар мындыг улуг болуушкун болган.
Амгы үеде төвүт чон болгаш Ыдыктыг Башкы база бир нарын айтырыгны шиитпирлээр ужурга таварышканнар. Төвүт шажынның ёзулалында Далай-Ламаның соонда база бир Ыдыктыг Башкыга Панчен-Лама хамааржыр. Панчен-Лама дээрге Амитабха Бурганның кижи хуулгаазынныг чаяалгазы болур.
Дөзү:
Ы Ы Ы
Эно-Пельтри, Робер
Аңгылал: Эртемден
Элчиген
Дөзү
Э Э Э
Фассиялар
Чаа үеде фассиялар колдуунда эл-төре (политиктиг) белги-демдектеринге хамааржып турар. Итали фашизм бодунуң адын фассиялардан алган. Чүге дээрге 1919 чылда Рум эзен-хаанныг күрүнени катап тургузар бодал-биле Бенито Муссолини фассияларны (италиян: фашо) бодунуӊ намыныӊ кол белги-демдээ кылдыр шилип алган. Ынчангаш итали фашизмниң кол эл-төрелиг бодалы – хуу кижиниң эрге-ажыы нацияның эрге-ажыынга чагыртыр дээрзин илередиринге тааржыры бо белги-демдекти шилип алырынга база улуг салдарны чедирген. Итали фашистер бодунуң туюл күзелиниӊ илередиирин шенеп, моондак кылдыр шарып каан шывыктарны – ниитилелдиӊ аңгыларының эвилели, балдыны – дээди эрге-чагырга деп тайылбырлап турган. Азы шывыктар шарыын каттыжыышкынныг ниитилел тургузуунуң мөөңнеп алган эрге-чагыргазын, балды үстүккү ат-хүндүнү илередип турган.
Ондар, Товарищтай Чадамба оглу
Намдары
1980 чылда профессор П.И. Бондаренконуң мастерскаязын «Кадарчы» деп диплом ажылы-биле дооскан. Ол ажылын Ереван хоорайга (Армения) болуп эрткен Бүгү эвилелчи диплом ажылдар делгелгезинге бараалгаткан.
Аракчаа Лилия Кыргысовна
Дөс
Аңгылал: Москваның мал эмчизи академиязының доозукчулары Аңгылал: Тываның күрүне университединиң башкылары
Евсякова, Таисия Михайловна
Намдары
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 2 июль 1984 чылдың Чарлыы-биле за успехи, достигнутые при выполнении плана и социалистических обязательств, за разработку и внедрения новых технологий и личный вклад в производство товаров первой необходимости была награждена орденом Трудовой Славы I степени. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
Эраст
Бөдүүн, тыва сайттар каастакчызы, Эраст Алексей оглу.
Иисус Христостуң төрүттүнген хүнү
Дөзү
[http://shyn.ru/?q=article/burgan-toruttungeninin-bayyrlaly Валерия КОҢГАР. "Шын" солун. 2013 чылдың январь 10, 1№]
Тевектээри
Дөзү
Самбу Иргит "Тыва оюннар"
Юнга
Юнга (нем. Junge — бичии оол) – орус флотта далай суднозунда матроска белеткенип турар элээди (орустап подросток), биче матрос.
Прозорова, Валентина Алексеевна
Намдары
Продолжала и дальше трудиться в сельском хозяйстве до выхода на заслуженный отдых.
Оюн, Седен-оол
Фронтудан чагаазы
Арат чонумга идегээрим болза, Улуг Кызыл шеригже чүүл бүрү чүүлдерден хүн бүрү чорудуп турарын идегедим…
Сат, Опан Владимир оглу
Дөс
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары Аңгылал:Тыва Аңгылал:Хүреш Аңгылал:Мөге
Тес-Хемче кирген алды хемнер
Олар Тестиң күштүг шапкын агымынга четпейн, аразында мынчаар чугаалажып, безеректелип бадып чытканнар:
Гроссмейстер
Гроссмейстер (Großmeister, дорт утказы: «улуг мерген») — хөй уткалыг термин:
Инек
Чазап каан эр мал: Шарыжык, Шары.
Даяан
Даяан буддизмде
Даяанның шупту чадаларын Будда Шакьямуни ажыткан, ол болза дөрт «хевирлиг» (рупа) болгаш дөрт-беш «хевир чок» кедергей ханы (арупа) чадаларлыг – оларны чамдыкта самапатти деп демдеглээр, база «хевир болгаш өңнер дашкаар сфераларның» делегейлеринге хамаарыштырар (арупа-дхату). Тодаргайлааны-биле, чадаларны мынчалдыр тайылбырлаар:
Лазанья
Лазанья (дылга адаарга: /лазанья/ азы /лазаанья/ азы /ласанья/) – калбак болгаш каъттарлыг паста-дыр, ону эң бурунгу пасталарның бирээзи деп санап болур. Лазанья ("lasagne") деп сөс-биле калбак каът-каът далганнар аразынга соустар болгаш янзы-бүрү холумактарлыг чемни база адап болур.
Бир рецептизи
Белеткээр үези - 1-1,5 шак. Хемчээли - 5-6 кижиге. Херек чүүлдер: хөй эвес укроп, петрушка.
Базыткыыш
Базыткыыш – эзер көвенчиин быжыглаар демир аймаандан кылган каасталга.
Пудикова, Нина Константиновна
Намдары
Запорожье хоорайга чурттап турган. 7 июль 1996 чылда чок болган.
Атмосфера
Атмосфера (грек "мос" - бус болгаш "сфера" дээн сөстерден укталган) - Черниң болгаш өске-даа октаргай телозунуң газ хевирлиг каъды.
Янгель, Михаил Кузьмич
Михаил Кузьмич Янгель (1911—1971чч) — совет эртемден, ракета комплекстериниң тургузукчузу.
Рухат Менги
Намдары
1951 чыл ноябр 15'те Анкара хоорайга төрүттүнген. Ватан (чурт) солунга ажылдап чораан.
Тос аржаан
Дөзү
Кенин-Лопсаң М.Б. "Тыва чоннуң бурунгу ужурлары"
Идил Булгар эли
Ажыглаан номнар
3. Давлетшин Г.М. Волжская Булгария. Духовная культура. Домонгольский период X – нач. XVII в. – Казань., 1990.
Рожина, Мария Александровна
Шаңналдары
Күш-ажылчы чедиишкиннер дээш шаңнаткан турган:
Петтис Энтони
Албан-ажылга депшиири
Тренирует Петтиса знаменитый MMA тренер Джефф «Duke» Руфус, член и глава организации Руфуспорт, тренируя таких бойцов как Алан Белчер, Эрик Кох, Бен Ротвелла, Бен Аскрен и Дэнни Даунс. Проиграл единогласным решением судей Клэю Гуйде в 2011 чылда.
Согун
Молдурук
Койгун, дииң болгаш баг адар согуннуң молдуруу боп-борбак болур. Молдурукту сыын мыйызындан сиилбип кылыр. Борбак молдурук аңнынң кежин үревес. Аң адарда азы бөрү адарда хереглээр согуннуң молдуруу шиш баштыг болгаш кончуг айыылдыг. Аңга дегген согун кадалы бээр кылдыр кылган окту мыйыстың бажындан азы демирден колдуг кылыр. <p style="text-align:right;">Моңгуш Кенин-Лопсаң.
Хоош согун азы сырыглык ок
Хожуула аълдынга тускай молдурук кедирип каан турар. Шаанда Тожулар ындыг октарны «хоош согун» азы «сырыглык ок» деп адаар чораан.
Тихомиров, Николай Иванович
Дөс
Т
Согун
Үндезини
Аңгылал:Эртем
Пиң далган
Пиң далган (азы Биң далган) - ажыткан (азы слоёныйтыважыдар херек) чуурган далганны калбартыр өйгеш, хаарган чем.
Пальмбах, Александр Адольфович
Намдары
Чогаал ажылынче 1920 чылдарның ийиги чартыында киргеш, тыва дылда очерктерни, шүлүктерни бижээн. Тыва бижикти чогаадырынга үлүг-хуузун киирген эртемденнерниң бирээзи. Баштайгы тыва-орус, орус-тыва словарьларның болгаш «Тыва дыл грамматиказының» автору. Тыва школаларга өөредилге номнарының редактору. Ооң удуртулгазы-биле 1931 чылда тыва дылга бир дугаар уран-чечен «Самбукайның чугаалары» деп чогаал чырыкче үнген. «Хүннүг ужар» деп тыва дылда ному мөчээн соонда, 1969 чылда парлаттынган. С. Токаның үш номнуг «Араттың сөзүн», С. Сарыг-оолдуң «Алдын-кыс» деп поэмазын база С. Пюрбюнуң, С. Тамбаның болгаш өске-даа тыва чогаалчыларның чогаалдарын орус дылче очулдурган.
Бийир
Бийир (Кисть) – холга тудуп алгаш будук чаар чурулга херексели. Колдуунда ону ыяш (чук, демир) сыптыг болгаш дириг амытаннар дүгүнден кылган чаар талалыг.
Хуужуур
Дөзүк
Х Х
Карадаг
Төре деңнел
Чурттакчылары
Англи дыл
Плюрисентриктиг дыл
Англи дыл — плюрисентриктиг дыл, ол дээрге кандыг-даа националдыг өйлел дылды делегейге канчаар ажыглаарын дужаап башкарбас дээни. Аас англи дыл, чижээ дамчыдылгага ажыглаттынар, колдуунда ук черниң адаашкын стандарттарынга чагыртыр. Американ дыңнакчылар британ дамчыдылгаларны, оон британ дыңнакчылар американ дамчыдылгаларны билип шыдаар. Делегейде англи дыл чугааланыкчылары англи дылдыг аңгы-аңгы черлерниң радио биле теле программаларын болгаш филмнерин билип шыдаар.
Диалект, аксент болгаш янзылары
Аңгылал:Дылдар Аңгылал:Англия
Чернигов
Дөс
Аңгылал:Хоорай Аңгылал:Украина
Италия
Италия (итал. Italia [iˈtaːlja], ёзу аайы-биле ады — Итальян Республика (итал. Repubblica Italiana)) — Европаның мурнуу талазында күрүне, Ортаа далайжылдың төвүнде. Ады грек дылдан укталган.
Төре деңнел
Эреңгей сайыт —	Энрико Летта
Забегина, Нина Аветиковна
Намдары
В 1995 году цех, в котором большую часть трудовой жизни проработала Нина Аветиковна закрыли, она несколько месяцев проработала на другом производстве пока завод окончательно не был закрыт. Осталась безработной. Трудоустроилась в Московский психоневрологический диспансер №25. Стала ухаживать за больными. На этом месте проработала до выхода на заслуженный отдых в 2011 году. Проживает в родном городе Александров Владимирской области.
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы Аңгылал:Депутаты краевых, областных и окружных советов РСФСР Аңгылал:СЭКП Владимирский обкомнуң кежигүннери
Бөдүрээ
Бөдүрээ (хууң, демир хууң) - суг болгаш өске узар-кудар чүүлдерни дажыыр херексел. Ажыл-ишке ажыктыг кол херекселдерниң бирээзи.
Ланнистер, Джейме
Ланнистер, Джейме Тайвин оглу (Jaime Lannister, "Хаан өлүрүкчүзү") - Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызында бир кол персонажы.
Бурят дыл
Бурят дылда чугаалажып турар улустуң ниити саны 283 муң ажыг, оларның иштинде 218 557 кижи Россияда, 18 муң ажыг кижи Кыдатта, 46 муңу Моолда.
Физиктиг терминнер тайылбыры
Архимед хумуңчугажы
Ведёрка Архимеда – Архимед хумуңчугажы. Архимед күжүн дуржулга кырынга бадыткап көргүзер бичии хумуңдан, ооң иштинге өйлежи бээр цилиндрден болгаш, күш хемчээр динамометрден тургустунган херексел.
Нaил Aббaс Сaяр
Намдары
1923 чыл Март 21де Турцияның ортузундaa эрги ады Бозок, амгы ады Йозгат'гa төрүттүнген. 1941 ч. Йозгат лицейни дооскан. 1945 ч. Истанбул хоорайгa көшкен.
Иштики Шериглер
Иштики Шериглер Иштики Херектер Яамызының(МВД) иштинче кирип турар.
График
График (а узадыр адаттынар):
Таргариен, Дейенерис
Дөзүк
Т Т Т
Диис
Диис – сүт-чемштиглерге хамааржыр диистер клаззының дириг амытаны.
2015 чыл
2015 чыл (ийи муң он беш чыл) (2015 год) ― григориан календарь-биле алырга, бистиң эрада 2015 дугаар чыл, хой чылы.
Apple Inc.
Налук
Компани пӗтӗм тӗнчипе тӳлекен налуксене кӗскетес тесе Appple лутра налук хумалли вырӑнсенче, Сӑмахран, Ирланди, Нидерландсем, Люксембург тата Британири Виргин утравӗсем тунӑ. New Tork Times, Apple технологи компанийӗсенчен пӗри Пулнӑ, вӑл ытти континентсенче хӗрсен компанийӗсенчен сутнӑ, тупӑш илме налуксем тавра ҫаврӑнса ҫӳренӗ. 1980 ҫулсен вӗҫӗнче Appple учет техникинче пионер пулса ӗҫленӗ, ӑна "Икӗ Хут ирландири голланди сэндвичпа" тесе ят панӑ.вӑл ирланди хӗрӗсен тупӑшне Нидерландӑна, унтан Кариба ҫине ярса налуксене чакарать.
Британи Консервативлӑ партийӗн членӗ Charlie Elphicke октябрӗн 30-мӗшӗнчен пуҫласа 2012 ҫулхи октябрӗн 30-мӗшӗнчен тӗпчесе тухнӑ, ҫакӑ вара Великобританире миллиард-миллиард кӗрепенкке тупӑш тунине кӑтартса парать, Анчах Та Великобританири Казначействӑна налук ставкинчен 3 проценчӗ кӑна тӳлет, ҫакӑ вара тупӑш илмелли стандартлӑ налукран чылай пӗчӗкрех пулнине кӑтартса парать. Тӗпчев пичетлесе кӑларнӑ хыҫҫӑн Elphike Джордж казначействин концлерне Транснациллӗ корпорацисене хистесе чӗнсе илнӗ, вӗсем хушшинче Google тата Coca-Cola Company, великобританире хӑйсен тупӑшӗсенчен тӳлекен налука тухӑҫлӑ ставкӑна пӗлтерме хушнӑ. Elphike Ҫавӑн пекех Великобританин тӗрӗс тӳпине тӳлемен патшалӑх контракчӗсенче транснациллӗ корпорацисене хирӗҫ тӑма кирлине те пӗлтерчӗ.
Вайнштейн Севьян Израилович
Этнография институду
Этнография институдунга С.И. Вайнштейн археология талазы-биле база хөй ажылдарны кылып чорудуп турган. 1957-1966 чылдарда Л.П. Потаповтуң удуртулгазы-биле болуп эрткен Тыва бүгү талалыг археолог-этнографтыг экспедициязынга база бир аңгы отрядты удуртуп турган.
Хүреш-2014
Солун барымдаалар
Хүреш-2014 маргылдаазынга Россия Федерациязының президентизи Путин Владимир Владимирович кээп, көрүкчүлеп, сөс ап келген. Чуртувус президентизи, боду Дзюдо мөгези болгаш, улуг сонуургалдыг көрүп турган база мөгелер-биле аңгы мендилежип, ужуражып турган.
Тиилекчилер таблицазы
Солун болгаш идекпейлиг хүреш салыгларның түңнелинде дараазында тиилекчилер черлери тодаратынган:
Кара-Сал, Бораа оглу Владимир
Намдар
1958 чылда В. Кара-Сал Бай-Тайга кожуунуң Тээли ортумак школазын дооскаш, Москвага комсомолдуң дээди школазының журналистика салбырын база Москваның М. Горький аттыг литература институдунуң дээди курстарынга өөренген. Ол күш-ажылчы базымын «Сылдысчыгаш», «Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга корреспондентилеп эгелээн.
Ча
Кадыг ча
Шаанда тывалар ону кадыг кара ча-даа дээр турган, дошкун кара ча-даа дээр турган, кашпал кара ча-даа дээр турган. Кадыг ча, сыра чага бодаарга улуг эвес, дурту кулаш четпес боор оң. Эрги базырыктар иштинден тыпкан чаларның узуну 1,2 хире метр, эң улуу-ла 1,5 метрден черле ашпас боор.
Чепсектиң кыска төөгүзү
Совет үеден бээр кадыг чаны көрген, азы ону кылып билир кижи Тыва чуртунда көңгүс артпаан.
Заварнова, Нина Фёдоровна
Намдары
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 14 февраль 1975 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
"За успехи, достигнутые во Всесоюзном социалистическом соревновании, проявленную трудовую доблесть в выполнении планов и принятых обязательств по увеличению производства мяса, молока и другой продукции животноводства в зимний период 1982-1983 годов" ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум 21 декабрь 1983 чылдың Чарлыы-биле Нина Фёдоровна Заварнова была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Стала полным кавалером Ордена Трудовой Славы.
Ооржак, Шериг-оол Дизижик оглу
Шериг-оол Дизижик оглу Ооржак (Шериг-оол Дизижикович Ооржак) — Тыва Республиканың Президентизи (1992-2002 чылдарда), Тыва Республиканың Чазак даргазы (2002-2007), Россия Федерациязының Федералдыг Хуралынының Федерация Чөвүлелиниң кежигүнү - сенатор, Европа Чөвүлелиниң ассамблеязының парламентизиниң кежигүнү.
Намдары
1942 чылдың июль 24-те Барыын-Хемчик кожууннуң Шекпээр суурунга төрүттүнген. Ачазы 32 харлыг тургаш, чок апарган. Авазы чеди ажы-төлүн чааскаан өстүргеш, эртем-билиглиг кижилер кижизидип каан.
1971 чылда Москваның Тимирязев аттыг Көдээ ажыл-агый академиязын кызыл диплом-биле дооскан.
1992 чылдың март 15-те Тыва Республиканың баштайгы Президентизин альтернативтиг байдалга соңгуп турда, Ооржак Ш.Д. оралакчы Президентиге кордакчы Мельников А.А-биле тиилелгени чедип алган. 1997 чылда эрткен Президент соңгулдазынга ийиги хуусаага арткан.
Чаш үези
Тайга-сыны арга-ыяш, кат-тоорук, аң-меңден, чери үнелиг эртинеден бүткен, оът-сигени эм-таңныг, аккан суу аржаанныг, балык-байлаңныг, катаптаттынмас онзагай чараш бойдус чурумалдыг, шаандан бээр төөгүлүг болуушкуннарның ораны Алаш биле Хемчик хемнерниң девискээри Шекпээр ол ынчаар эктинге чедер эттиг, малдыг тос кара Ооржактарның үре-салгалы арат Самбажык оглу Дизижик чурттап чораан. Бичиизинден-не эрестиг, шимченгир, сонуургаачал оол. Чадаана хүрээзинге хуурактап киргеш, төвүт үжүк-бижикти дораан-на шиңгээдип алган. Чоорту тыва улустуң аас чогаалынга хандыкшып, тоолдаар, чечен-мерген сөс-домактыг кижи болган. Эр болуп өзүп келгеш, моңгуштарның чараш кызы орлан-шоваа Хорлуу-биле өг-бүле тудуп, аас-кежиктиг амыдырал-чуртталгазын эгелээн.
Дизижиктиң ачазы Самбажык Ооржак караң көрнүр чаян-дөстүг хам кижи чораан. Актың, Алаштың, Кара-Хөлдүң, Хемчиктиң, Шекпээрниң аарыг-аржыкка таварышкан араттары ону бо-ла хооп келир... Улуг хам кижиниң салгакчызы, хүрээ-хиитке хуурактап чораан, таңгыт дылды, сарыг-шажынның номналын билир кижи болгаш, Дизижик оглунунуң оглунга шо-төлге салып көргеш, Сагдыга, Саарга, төрелдеринге мынча дээн: "«Ак аът чылының эң-не хүн дургузу узун, дендии чырык, чылыг, Хүн сүр күчүзүн хөйү-биле оран-кудайже өргүп турар, кайгамчык буянныг үезинде Бурган авыралында чаларап үнген оол-дур. Мынчан чер кырынга үнген, Өртемчейни көрген кижи кончуг угаанныг, экер-эрес, онзагай бүдүштүг кылдыр чаяаттынар. Бо-даа өзүп келгеш, анаа эвес эр болур-дур, көөр силер. Оглуңар элээн доруга бээрге, өстүрүп кижизидери-биле меңээ бээр силер»."Улуг өгбезиниң оглунуң дугайында өлчей-кежиктиг чугаазын дыңнап, ол буян-чолдуг-ла болзун дижип, ада-ие алгап йөрээп, ооң-биле чөпшээрешкеннер. Оглу, кенни-биле кырган-ачазы сүмележип, дугурушкаш, Шериг-оолдуң төрүттүнгениниң херечилелин 1945 чылда бодунуң адынга кылдыртып алган. Ук документиде Шериг-оол Дизижикович Ооржактың төрүттүнген айын 7 ай кылдыр бижээн, ынчан ону кылып турган кижилерниң буруузу-биле частынган. Херек кырында ол 6 айның 24-те төрүттүнген. Төрүттүнген херечилелинде өскээр айыткан болганда, ам ону барымдаалап турар. Ол үеден эгелээш, Шериг-оол кырган ада-иезиниң эрге-чассыг оглу энерелдиг төлү болу берген. Дизижик оглу Сагды аар аарыгга таварышкаш, 1945 чылда кончуг чалыы үезинде, чүгле 32 харлыында, эргим үнелиг ада-иезинден, ынак кадайындан, чаптанчыг чараш ажы-төлүнден элекке чарлып, «кызыл-дустай» берген. Саар иштиг артып калган, өөнүң ишти чок болган соонда каш ай эрткенде, 29 харлыг ие оол божаан. Чеди уруунуң эң-не бичези Хеймер-оол болган. Ынчан Сагдының улуг оглу Бөлгүм-оол 13 харлыг, Шериг-оол үш хар ажып турган.
Саар ава, Дизижик ирей-кадай аар-берге ажыг-шүжүгге таварышкан. Аныяк ие өскүс ажы-төлүн кырганнары-биле демнежип алгаш, азырап, өстүрери-биле бээ Дизижиктиң чанынга өөн тип алгаш, үргүлчү кады-кожа чурттап, бир доң ажылдап келген. Ава арткан бүгү назынында чааскаан оолдарын, кыстарын өстүрүп алыр дээш хүннүң-не эртен даң бажындан орай дүнеге чедир балдырын сыкпайн ажылдап чораан. Дизижик кырган-ачайга эң-не аар чүък онаашкан. Мал-маганны кадарары, ажаап-тежээри, тараа-быдааны тарып, өстүрери, өскүс арткан уругларның адазын чоктатпайн, ооң орнун солуп, кижизидери, эктинден элетпези, ишти-хырнын аштатпазы, сагыш-сеткилин хомудатпазы дээш, амыдырал-чуртталганың өске-даа кандыг нарын, аактыг айтырыглары турбас дээр боор. Алызындан амыдыралчы дуржулгазы улуг, хамык чүвени кылып билир кежээ, эрестиг, быжыг тура-соруктуг кижи болгаш, бергелерге, ажыг-шүжүгге ол алыспаан, ону шыдажып эрткен.
Школачы назыны
Шериг-оол Ооржак бирги классты Дөң-Терезин школазынга, 2-3 классты Ак, 4-7 классты Дөң-Терезин чеди чыл школазынга тергиин эки демдектерлиг дооскан. Ооң соонда Кызылдың №2 школазының сески клазынга өөренип киргеш, 1962 чылда он бирги классты мөңгүн медальдыг дооскан. Школачы чылдарында ол чүгле өөрениринге салым-чаяанныг эвес, спортка, ылаңгыя хол бөмбүүнге эң-не сундулуг чораан, ынчангаш школаның шилиндек командазының капитаны турган. Оон аңгыда хөй-ниити ажылынга идепкейлиг киржип чораан.
Студент амыдыралы
1965 чылда бээр чуртка ССРЭ-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң Даргазы А. Н. Косыгинниң чоннуң хереглел барааннарын көвүдедир, бараан рыногун экижидер дугайында реформалары чоруп эгелээн. Акша-бараанныг харылзаа, бот-орулга-чарылга, керээ, аренда-биле ажылдаары болгаш экономиканың өске-даа чугула айтырыглары орта кирип турган. Ону күүседир дээш чуртка ажыл-ишти чогумчалыг орагнизастаан, рыноктуң эге базымнары салдынган, чурт бодунуң хөгжүлдезиниң чаа үе-чадазынче кирген турган. Ол чаартылгалар 1970 чылга чедир уламчылаан. Реформалар чоруп, рынок экономиказы чуртка боттанып эгелээн бурунгаар депшилгелиг үеде Ш. Д. Ооржак академияга өөренип тургаш, ол талазы-биле ханы билигни чедип алган. Теоретиктиг билиглерни делегейниң, чурттуң сураглыг академиктери, профессорлары, башкылары аңаа берген. Практиктиг билиглерни чүгле академияның бодунга эвес, чурттуң, Тываның сайзыраңгай колхозтарынга, совхозтарынга, дуржулга станцияларынга, эртем төптеринге алган. Ынчангаш Шериг-оол Ооржактың теоретиктиг-даа, практиктиг-даа, ниити-даа билиглери ханы болгаш делгем, хөй талалыг.
Беш чыл дургузунда сураглыг Көдээ ажыл-агый академиязынга үре-түңнелдиг өөренгеш, экономика факультедин чүгле «беш» демдектерлиг азы кызыл дипломнуг дооскан. Шериг-оол Дизижикович Ооржактың фото-чуруун академияны делегейден болгаш Россиядан тергиин эки демдектерлиг доосканнарның аразында делгеп азып каан, ол дээрге бедик хүндүлел болгаш ат-алдар-дыр. Бо сураглыг өөредилге черин ийи дугаар тергиин эки демдектерлиг дооскан тыва студент ол болган. Профессорлары – башкылары аныяк кижиниң эртем-билигже чүткүлдүүн, салым-чаяанныын эскерип билгеш, өөредилгезин аспирантурага уламчылаарын каш удаа сүмелеп, саналдааннар. Өг-бүлелиг, уруг-дарыглыг кижи улаштыр өөренип шыдавазының дугайында чөптүг чылдагаанын ол ажыы-биле чугаалаан.
Тернопиль
Хоорайның девискээри — 72 км².
Ярыгин аттыг спортчу комплекс
Я Я
Кады-кырыырның хевирлери
Дөс
К К К
Көстүк
Дөзүк
К К К
Мурнуу Осетия
Мурнуу Осетия, албан ёзузу-биле күрүнениң ады Мурнуу Осетия Республиказы (Республика Южная Осетия), азы Алания күрүнези.
Найысылал хоорайы – Цхинвал. Күрүне дылы: осет, орус болгаш грузин дылдар.
Кадак
Кадак өңүнүң утказы
Кадактарның өңнери янзы-бүрү утка-шынар илередип турар:
Дөзү
Аңгылал:Шагаа Аңгылал:Тыва Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Четкер
Четкер – тываларның мифологиязында дүлгээзинниг аза амытан. Четкер – өлүг-даа эвес, дириг-даа эвес, кулакка дыңналып келир үнү чок, черде кылаштааны көзүлбес амытан. Кижи азы аал четкерлиг апарып болур.
Көк-кат
Тодарадылгазы
Хереглеттинер чүүлдери: каттары, бүрүлерлиг будуктары, чулуу.
Моол медицинада ажыглап турары
Ажыглаары: моол улусчу эмнээшкинде көк-каттың каттарын организмниң ажыл-чорудулгазын хөөн киирер, ниити быжыглаар шынарлыг, кижи назынын узадыр деп санап турар.
Бизон
Дөс
Б Б
Тоора-Хем
Тоора-Хем Toora-Hem Доора-Хем
Аът чарыштырары
Чүгүрүк аъттар
Чүгүрүк аъттарны чарыштырар черниң хемчээли дыка ырак, чамдыкта дүштүк (30—40 км) чер деп санаар. Чарышка кирер аъттарның саны чеже-даа болур. Хөй болган тудум-на солун болур. Чарыштырар аътты, барык ай бурунгаар 6елеткеп соодар. Ол болза аъттың спортчу каңналыышкынын эрттирери ол. Баштайгы удаада аътты дүне тайыс оъттуг черге өртеп хондурар, а хүндүс хөлегеге тургузу баглап каар. Ынчангаш өйлеп-өйлеп, баштайгы удаазында 10 хонгаш, ооң соонда 5 хонгаш, 3 хонгаш, адак сөөлүнде хуннуң-не күзүргедип, шенелде чарыштарга киирип турар. Чарыш болур хүн чоок черге (5—10 км) күзүргеди каапкаш, дыштандырып, кудуруун өрээш, челин чараштыр таарып каар. Аътты чарышка белеткеп тургаш, ону мунар кижини база өөредир. Аъттың чарышка онзагай байдалдарын (узак-кезээн, аскымчызын, хөөрээр-хөөревезин) дөгерезин ол билип алган турар ужурлуг. Чарыш аъдын бичии оолдар мунар.
Злая, Марфа Фёдоровна
Намдары
Носовка хоорайга чурттап турган. 17 май 1987 чылда чок болган. Тус черниң чевээнге орнукшуткан.
Симканич, Мария Антоновна
Намдары
1934 чылда көдээ суур Белки Иршавского района Закарпатской область ядыы кижиниң өг-бүлезинге төрүттүнген. 1951 чылда төрээн көдээ суурунга чеди чылдың школазын дооскан.
Тока, Салчак Калбак-Хөрек оглу
Чогаадыкчы ажыл-агыйы
1942 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың, 1945 чылдан бээр ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан. Тываның Улустуң чогаалчызы атты алган. Тываның совет чогаалчылар Эвилелиниң даргазы кылдыр база ажылдаан.
Азизов, Искандер Кубар оглу
Искандер Кубар оглу Азизов (Исканде́р Куба́рович Ази́зов; 1956 ч. май 26-да төрүттүнген) — россий дипломат.
Бай-Тайга
Бай-Тайга (сын, тайга) – Чөөн Сибирьниң эң бедик сыннарының бирээзи. Оон бедии 3485 метр. Мөнгүн-Тайганың (3970 метр.) соонда, ийиги черде турар.
Чимба Александр Маныгы оглу
Шаңналдары ТАР Биче Хурал Президиумунуң хүндүлүг бижик - ТАР-ның национал бижиин тургузарын идекпейлиг киришкени дээш бо шаңнал макталды алган. Дөрт Ленин аттыг орденнер. ТАР ордени. Улус ажыл-агыйының чедиишкиннер делгелгезиниң биче алдын медали.
Байзаа
Дөзү
Аңгылал:Үнүштер
Сагды, Чечекмаа Тулуш-оол кызы
Эртемден-башкы ажыл-ижи
Делегей чергелиг биосферлиг заповедник "Убсу-Нур ыйгылаажын" база Тыва Республиканың болгаш Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының Биосфера шинчилээр Убсу-Нурнуң делегей чергелиг эртем төвүн тургузарын саналдаан.
Догмат
Дөс
Д Д
Дөжек
Дөжек — чада салгаш, кырынга удуур чүүл (кижи удуур орун, ооң херексели).
Сөөскен хаак бүрүлүг
Өзүп үнүп турар черлери
Колдуунда ховуларга, тарамык ыяштарлыг аалактарга, чадаң ыяштарлыг шыргайларга база хаяларга.
Дүжүлгелер оюну (телесериал)
Кол актёрлары
Дараазында актёрларның даңзызы болза телесериалдың серия эгезинде адааны-биле тургустунган.
Актёр  –    роль Питер Динклэйдж – Тирион Ланнистер, Николай Костер-Вальдау – Джейме Ланнистер Эмилия Кларк – Дейенерис Таргариен Кит Харрингтон – Джон Сноу Лина Хиди – Серсея Ланнистер ...дээш одө.
Сериалда аймактар (бажыңнар) болгаш төрелдер
Старк деп аймак
Таргариен деп аймак
Тирелл деп аймак
Чарльз Чаплин
1919 чылда, Чаплин Мэри Пикфорд, Дуглас Фэрбенкс болгаш Дэвид Гриффит биле United Artists деп киностудияларны ажыткан.
1999 чылда Американ киноискусство академиязы Чарли Чаплинни 100 чыл ишти 100 эң улуг кино ойнакчыларының санынче киирген. 2008 чылда Мартин Сифф "Чаплин:жизнь" деп номнуң рецензиязынга дараазында сөстерни бижээн: "Чаплин анаа-ла улуг кижи эвес, а кайгамчык улуг кижи чораан. 1915 чылда ол делегейже хей чүве дег бодунуң салым чаяаны-биле чедип келген. Ол үе дээрге Делегей чергелиг бир дугаар дайыны болуп турган үе. Дараазында 25 чыл дургузунда – Улуг депрессия үезинде база ол бодунуң ажылын улаштырып турган. Джордж Бернард Шоу Чаплинниң дугайында мынча деп чугаалап турган: "киноиндустриядан үнген чаңгыс шылгараңгай угаанныг кижи".
Эсат Кабаклы
Альбом
<div style="background-color:#DDDDDD; line-height:1.5; border-width : 2px; border-style:solid; border-color:#CCCCCC; font-size: small; font-color:#ffffff; margin-right : 5px; margin-left : 5px; margin-top : 5px; margin-bottom : 5px; font-family: Verdana,Arial,Helvetica; padding: 5px;"> Огул (1997)
Бай-Тайга кожууну
Бай-Тайга кожууну — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.
Сироткина, Мария Ивановна
Шөлүглер
Аңгылал:Тудугжулар Аңгылал:Электростальск хоорай совединиң депутаттары Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Бай-Тайга кожууну
Экономика
Кожууннүң экономиктиг өзээ(үндезини) - мал ажыл-агыйы. Кожууннуң девискээринде Шивилигниң родоннуг сугларын шинчилеп тыпкан, аңаа үндезилеп курорт тудары планатыннып турар. 2010 чылдың 7-айда Кара-Хөл сумузунуң Хол-Оожу(азы Хөл-Өөжү) деп черинге "Кара-ХөльТур" деп турбаза ажыттынган.
Үндезини
Б
Энвер Бехнан Шаполйо
Энвер Бехнан Шаполйо  (Турк дыл: Enver Behnan Şapolyo ), (1900, Истанбул - 1972, Истанбул), Турк чогaалчы, романчы, Турк төөгүчү.
Хамнаашкын
Хамнаашкын - тываларның бурун чүдүлгези. Ол даш векте күрүне тургузуу чок ниитилелге тыптып келген.
Хамнаар чорукта бисти долгандыр хүрээлелге, бойдуска чүдүүр, ону амылыг кылдыр санаар, кижиниң чуртталгазынга салдарлыг бооп болур хөй санныг бойдустуң ээреннеринге бүзүрээр бодал күштүг. Хам кижи аас-кежикти, ажыл-агыйга чедиишкинни, ол ышкаш аарыг-аржыкты, хай-халапты чалап болур күштүг.
Шаанда тывалар амгы “хам” деп кижини адаарда “кам” деп адап чораан. Камнар бойдузун болгаш чонун камнаар, камгалаар, карактаар, ынчангаш “кам” дээр, “кам” деп улус-тур бис. ”Хам” эвес, “кам” деп адаар болзувусса шын болур, “кам” дээрге таарымчалыг, билдингир боор.
Ивашенкова, Екатерина Ивановна
Шөлүглер
Аңгылал:Полные кавалеры ордена Трудовой Славы Аңгылал:СЭКП Красногорск горкомнуң кежигүннери
Хандагайты
Хандагайты — Өвүр кожуунунуң төп сумузу (азы сууру).
Ховалыг, Кайгал-оол Ким-оол оглу
Намдары
Кайгал-оол Ким-оол оглу 1960 чылдың август 20-де Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожууннуң Бажың-Алаак сумузунга («Искра» совхозу) төрүттүнген. Тываның Күрүне Ансамблинче чалатырганың бертинде, 21 харлыынга дээр чылгычылап чораан. Кызыл хоорайже көшкеш, аңаа хөөмейлеп өөренип турган.
«Аян» ансамблинге 1979 чылдан тура хөөмейжи салымын эгелээн. Оларның хөөмей программазын Ленинград хоорайга белеткеп турган.
1989 чылда Коңгар-оол Ондар, Иван Сарыглар, Борис Херли, Вячеслав Данмаа, Сергей Ондар оон-даа өскелер-биле «Тыва» бөлүүнче кирген. Бөлүктүң удуртукчулары Тыва улустуң хөөмейжизи Геннадий Тумат болгаш хөөмей шинчилээр төптүң эртемдени Зоя Кыргыс. Олар болза улуг хөөмейжилерден ырыларын бижип ап турган.
Дөзү
Аңгылал:Тыва Х Х Х
Месут Өзил
Намдары
Месут Өзил — турк уктуг немец футболист , чартык камгалакчы. Гельзенкирхенге төрүттүнген.
Байырлалдар болгаш тураскаалдыг хүннер
Байыралдар
б
Коңгурак чиңге чечектиг
Тодаргайы-биле
Хереглеттинер чүүлдери: чер кырында кезээ, көък дазылдары.
Философия
Философияның адырлары
Бир дугаар хемчээл философияның ажыглаттынар адырларын барымдаалап аңгылап турар. Черле билдингир, шак-ла мындыг хуваашкынны аңгы кылдыр чоргузуп болур. Ындыг улуг хуваашкыннарның бирээзи философияны метафизикага (амыдырал, боттуг чүүл дугайында айтырыглар), эпистемологияга (билип-алыышкыннын дугайында айтырыглар) болгаш аксиологияга (үнелиг чүүлдер база мораль дугайында айтырыглар) чарып турар. Биригээр чугаалаарга, шору классиктиг вариантыда, кырында бижиттинген үш адырлардан аңгыда, тускай эртемнерже логика ( медерелдиг философчу аппараттың сайзырангайжыыры) биле философияның төөгүзү (эрткен философтуг концепцияларның критиктиг анализи) база хамааржып турар. Аристотель философияны теоретиктиг, практиктиг болгаш поэтиктиг кезектерге чарып эгелээн.
Ийиги хемчээл янзы-бүрү философчу школаларны болгаш методологияларны тускайлап турар. Эң-не улуг ындыг хуваашкын, чижээ, бүгү барыын  философияның тускай сегмент кылдыр аңгыланганы. Бүгү барыын философия дээрге-ле антиктиг (бурунгу грек болгаш римниң) база шупту философчу школаларның, угланыышкыннарның каттыжылгазы, соонда барып Барыын Европага, США-га тывылган, чижээлээрге, немец классиктиг философия, француз философия дээш оон-даа оске. Төөгү-биле алырга, дыл болгаш девискээр моондактарының салдары-биле аңгы-аңгы философчу школалар тодаргай чурттар болгаш чоннар иштинге турумчуп арткан, чижээ, бурунгу грек философия, кыдат философия азы немец философия. XVII вектен тура чоорту глобализацияның хөгжүлдези-биле национал болгаш чер-девискээр ылгалдары эвээш рольду ойнап эгелээнинден, аңгы философчу агымнар интернационал апаргаш, география, культурага хамаарышпайн, чаа аттарлыг апаргылаан, чижээ, марксизм, экзистенциализм база оон-даа оске. Ооң-биле катай амгы хүнге дээр янзы-бүрү философчу угланыышкыннарны тургузуп турар чамдык дыл болгаш культура ылгалдары артпышаан. Мындыг чугула хуваашкыннарның бирээзи -  амгы философияның континенталдыг философияга - колдуунда амгы француз болгаш немец философтарның ажылдарын киирип турар, база аналитиктиг философияга - англи дылдыг чурттарда хөгжүп турар, чарып турар.